7 0 0 0 lat historii uzbrojenia

pod redakcją

Davida Hardinga

Przekład z języka niemieckiego

Jan Bańbor i Tomasz Nowakowski

Opracowanie naukowe

płk prof. dr hab. Stanisław Torecki

Scan By Bug for Torrenty.org

Encyklopedia

Broni

Pierwsze w y d a n i e w Polsce u k a z a ł o się w 1995 roku n a k ł a d e m Spółki z o.o. Penta, 01-806 W a r s z a w a , Z u g a 2 7 / 1 C o p y r i g h t © for Polish cdition by Penta, W a r s a w 1995 Tytuł oryginału Weapons. An international encyclopedia from 5000 BC to AD 2000. C o p y r i g h t © D i a g r a m Visual Information Ltd. L o n d o n , 1980, 1990 P o d redakcją Davida Hardinga O p r a c o w a n i e graficzne _ Richard Hummerstone Ilustracje Alan Cheung, Sleven Clark, Brian Hewson, Susan Kinsey, Ravel Kostal, Kathleen McDougall, Janos Marjfy, Graham Rosewarne, Darren Bennett, Peter Crossman, Lee Lawrence, Paul McCauley P r z e k ł a d z języka niemieckiego Jan Bańbor i Tomasz Nowakowski C o p y r i g h t © for Polish translation Jan Bańbor ćk Tomasz N o w a k o w s k i , 1995 O p r a c o w a n i e n a u k o w e w y d a n i a polskiego płk prof. dr hah. Stanisław Torecki O p r a c o w a n i e typograficzne w y d a n i a polskiego Stanisław Małecki O p r a c o w a n i e redakcyjne Edward Piekarski Książka, a n i jej fragmenty n i e m o g ą b y ć r e p r o d u k o w a n e w jakiejkolwiek formie b e z pisemnej z g o d y w y d a w c y

Wydawnictwo Penta, Warszawa 1995 Wydanie pierwsze Skład: „ D o m i n o " sp. z o.o., Warszawa Druk: Slovart Trend, Bratysława, Słowacja ISBN 83-85440-32-1

Wstęp
„Encyklopedia Broni", którą o d d a j e m y w P a ń s t w a ręce, ukazuje szereg p r z e d m i o t ó w i u r z ą d z e ń służących człowiekowi jako b r o ń . W j e d n y m tomie z n a l a z ł o się r e p r e z e n t a t y w n e p r z e d s t a w i e n i e większości z n a n y c h t y p ó w b r o n i p o c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h okresów i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h . Z a p o d s t a w ę p o d z i a ł u przyjęto k r y t e r i u m funkcji. Całość p r o b l e m a t y k i p o g r u p o w a n o w e d ł u g tej w ł a ś n i e zasady, j e d n o c z e ś n i e wyjaśniając teoretyczne p o d s t a w y d z i a ł a n i a d a n e g o rodzaju b r o n i i w w i e l u w y p a d k a c h w z b o g a c o n o je ilustracjami. Przyjęto o g ó l n e założenie, b y p o s z c z e g ó l n e g r u p y (odpowiadające r o z d z i a ł o m ) u p o r z ą d k o w a ć wg narastającego s k o m p l i k o w a n i a — od najprostszych p r z e d m i o t ó w a ż p o z ł o ż o n e s y s t e m y w s p ó ł c z e s n e g o uzbrojenia. Rozdział p i e r w s z y zaczyna się od p a ł e k i m a c z u g , a r o z d z i a ł ó s m y k o ń c z y się na w s p ó ł c z e s n y c h systemach broni okrętowych. Ze w z g l ę d u na to, że p o s z c z e g ó l n e obiekty nie są u p o r z ą d k o w a n e w n a s t ę p s t w i e c z a s o w y m , d o g ł ó w n y c h z a g a d n i e ń , takich jak n p . b r o ń p a l n a , d o d a n o tablice pozwalające śledzić chronologię najważniejszych d o k o n a ń w danej dziedzinie. W p r o w a d z o n o też i n d e k s o b r a z k o w y na str. 296—317, w k t ó r y m b r o ń ś w i a t a z a c h o d n i e g o została u p o r z ą d k o w a n a w e d ł u g okresów historycznych, i n n e z a ś obiekty w e d ł u g r e g i o n ó w p o c h o d z e n i a . Interesowała n a s p r z e d e w s z y s t k i m b r o ń w ścisłym tego słowa z n a c z e n i u tj. p r z e z n a c z o n a do walki z l u d ź m i . Tym s a m y m m a r g i n a l n i e p o t r a k t o w a n o wszelkie p r z e d m i o t y p o w s t a ł e jako b r o ń m y ś l i w s k a czy s p o r t o w a , n a w e t jeśli ich rozwój był ściśle z w i ą z a n y z rozwojem b r o n i wojskowej. „Encyklopedia B r o n i " została p o m y ś l a n a jako leksykon zawierający informacje z d z i e d z i n y b r o n i o z n a w s t w a , a s y s t e m i n d e k s ó w p o z w a l a na ł a t w e i w i e l o s t r o n n e k o r z y s t a n i e z tekstu. W p o s z c z e g ó l n y c h rozdziałach z a w a r t o s p e q a l i s t y c z n e informacje p r z e d s t a w i o n e n a tle rozwoju uzbrojenia. Czytelnik zyskuje o g ó l n y p r z e g l ą d całości z a g a d n i e n i a , co czyni z encyklopedii b e z k o n k u r e n c y j n e i p o d s t a w o w e ź r ó d ł o informacji dla fachowców i szerokich rzesz Czytelników.

Rozdział pierwszy
14 15 16 17 18 19 20 22 26 27 28 31 34 36 38 40 41 44 46 48 50 51 56 64 66 67 68 70 72

Rozdział drugi
74 76 77 78 79 80 82 84 Wsparcie rzutu Proce Maczugi miotane Bumerangi Topory i żeleźce Oszczepy Granaty ręczne

12 BROŃ BIAŁA RĘCZNA

Maczugi Maczugi proste Maczugi złożone Maczugi z ruchomymi głowicami Maczugi metalowe Berła Nadziaki i młoty rycerskie Siekiery i topory Sztylety, noże, puginały Sztylety niemetalowe Sztylety w różnych rejonach świata Sztylety europejskie Miecze Miecze i szable Afryki i Bliskiego Wschodu Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego Miecze i szable Dalekiego Wschodu Miecze japońskie Miecze europejskie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza Miecze średniowiecznej Europy Miecze renesansowe i późniejsze Rapiery i szpady Przepisowa broń biała w różnych armiach Broń drzewcowa Bagnety Bagnety szpuntowe Bagnety stałe Bagnety tu lej owe Bagnety nożowe Varia

POCISKI M

R o z d z i a ł trzeci

Łuki Łuki proste Łuki laminowane i dwuwarstwowe Łuki kompozytowe Strzały Kusze Dmuchawki Wiatrówki Indywidualna broń strzelecka Nauka strzelania z ręcznej broni palnej Chronologia rozwoju ręcznej broni palnej Amunicja małokalibrowa Strzelecka broń odprzodowa Długa broń palna odprzodowa Pistolety od przód owe Pistolety jednostrzałowe od przodowe Pistolety odprzodowe wielostrzałowe Rewolwery odprzodowe Broń palna odtylcowa Jednostrzałowa broń odtylcowa Odtylcowa broń wielolufowa Powtarzalne karabiny odtylcowe Rewolwery odtylcowe Pistolety samopowtarzalne Pistolety maszynowe Karabiny samopowtarzalne, karabinki automatyczne 154 Granatniki ręczne, granaty nasadkowe 156 Ręczna broń bezod rzutowa 94 96 98 99 100 102 106 107 108 110 111 112 114 116 122 124 126 128 130 132 134 136 142 146 148 150

92 INDYWIDUALNA B R O Ń MIOTAJĄCA

Rozdział czwarty 158 D Z I A Ł A Rozdział piąty 220 222 224 226 227 228 230 232 160 Mechaniczne machiny miotające 161 Machiny neurobalistycznc wykorzystujące siłę sprężyny 162 Machiny neurobalistyczne .torsyjne 163 Machiny barobalistyczne 164 Działa prochowe 166 Działa od tyko we 168 Działa pierścieniowe z kutego żelaza 169 Działa odprzodowe odlewane 170 Gładkolufowe działa polowe 172 Gładkolufowe działa forteczne 173 Gładkolufowe działa okrętowe 174 Działa gładkolufowe w XIX wieku 175 Działa odprzodowe z lufami gwintowanymi 176 Nowoczesne moździerze 178 Działa odtylcowe 180 Amunicja do dział odtylcowych 182 Działa polowe 184 Działa polowe odtylcowe 188 Działa oblężnicze i kolejowe 190 Działa górskie 191 Artyleria nadbrzeżna i forteczna 192 Działka automatyczne 194 Armaty przeciwlotnicze 196 Armaty pokładowe pojazdów opancerzonych 198 Armaty przeciwpancerne 200 Działa bezodrzutowe 202 Odtylcowe działa okrętowe 206 Karabiny maszynowe 207 Poprzednicy karabinów maszynowych 208 Amunicja do karabinów maszynowych 209 Rozwój karabinów maszynowych 210 Systemy karabinów maszynowych 212 Ręczne karabiny maszynowe (rkm) 214 Ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe 216 Uniwersalne karabiny maszynowe 218 Broń pokładowa Zapory fortyfikacyjne Pułapki proste i zmechanizowane Pułapki wybuchowe Pozycyjne miotacze pocisków Materiały wybuchowe Miny lądowe Miny morskie BRONIE POZYCYJNE Rozdział szósty 234 236 239 240 241 242 243 244 246 248 249 250 252 254 256 258 260 262 Bomby lotnicze Bomby głębinowe Pociski z własnym napędem Rodzaje napędów Torpedy Napędy odrzutowe Rakiety z silnikiem na paliwo stałe Rakiety z silnikami na paliwo ciekłe Sposoby startu Główne zespoły rakiet Systemy kierowania Rakiety w okresie II wojny światowej Przeciwpancerne pociski rakietowe Pociski rakietowe przeciwlotnicze Lotnicze taktyczne pociski rakietowe Morskie taktyczne pociski rakietowe Strategiczne i taktyczne nuklerarne pociski rakietowe BOMBY I POCISKI z WŁASNYM NAPĘDEM .

Assam 299 Japonia 300 Indie i Iran 301 Afryka.Rozdział siódmy 266 268 270 272 274 276 277 264 B R O Ń CHEMICZNA. BIOLOGICZNA I JĄDROWA Broń zapalająca Broń chemiczna Broń jądrowa Skutki wybuchu jądrowego Użycie broni jądrowej Systemy antyrakietowe Broń biologiczna Rozdział ó s m y 278 BRONIE INTELIGENTNE 280 Nowe technologie 282 Bronie policyjne 284 Bronie piechoty 286 Systemy artyleryjskie 288 Bronie przeciwpancerne 290 Uzbrojenie śmigłowców i samoloty bezza ługowe 292 Lotnicze pociski rakietowe i bomby kasetowe 294 Współczesne systemy broni morskich 297 Australia. Chiny. Birma. Nowa Zelandia i Oceania 298 Azja Południowo-Wschodnia. Ameryka Północna i Południowa 302 Paleolit i neolit w Europie 302 Starożytny Bliski Wschód 303 Starożytna Grecja i Rzym 304 Średniowieczna Europa 305 Europa w XVI wieku 306 Europa w XVII wieku 307 Europa i Ameryka Północna w XVIII wieku 308 Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 309 Lata 1816-1860 " 310 Wojna secesyjna 311 Lata 1866-1913 312 I wojna światowa 314 II wojna światowa 316 Świat współczesny 296 INDEKS GEOGRAFICZNY I HISTORYCZNY 318 SŁOWNICZEK NAZWISK I NAZW 325 326 328 Podziękowania Bibliografia Skorowidz rzeczowy .

Opera Nom. którą walczący posługuje się za pomocą ręki. lecz jest jedynie przedłużeniem ręki człowieka. nadziaki. W rozdziale omówiono topory. będących z całą pewnością jednymi. jaka dziś jest powszechnie wykorzystywana w uzbrojeniu nowoczesnych armii. a także przykłady mniej znanej broni białej. Broń ta. że nie ma możliwości przedstawienia jej w jakimś logicznym i ścisłym porządku. Istnieje tak wielka różnorodność typów i sposobów użycia broni ręcznej. miecze i szable. sztylety. napisanego przez Marozzo w 1536 roku. Należy zacząć jednak od pałek i maczug. Cykl ilustracji (po prawej) z włoskiego podręcznika szermierki. z pierwszych celowo wykonanych przez człowieka rodzajów broni. z założenia nie służy do miotania. nie mieszczącej się w ramach wspomnianych kategorii. trzymana w dłoni lub dłoniach. Nie ma to jednak większego znaczenia przy omawianiu jej głównych typów i rodzajów. Przegląd kończymy na bagnetach. broń drzewcową. 12 . najpóźniej skonstruowanej i wprowadzonej broni białej.Rozdział pierwszy BROŃ BIAŁA RĘCZNA Opisano tu broń. jedynej.

.

Maczugi złożone. czyniono bardziej efektywnymi. stanowiące insygnia władzy. umocowując go na końcu kija. Stosowana jest powszech­ nie jako broń policjantów z oddziałów prewencji. okutego na końcu metalem. Te właśnie formy przekształciły się później w topory bojowe czy nadziaki. owstawała poprzez przycięcie odpowiednio ukształtowanego kawałka grubej gałęzi. jest jednym z najrostszych rodzajów broni.n.(Więcej na temat maczug. a w efekcie: skuteczność ciosu. Pomimo swego prymitywizmu i prehistorycznego pochodzenia jedna z odmian maczugi szturmowa pałka policyjna odgrywa znaczącą rolę również dzisiaj. mają wydatną głowicę. mogą być użyte w celu zadania ciosu przeciwniko­ wi. Maczugi ceremonialne (berła) mają najrozmaitsze formy. P f Typy maczug (po lewej). Wyróżniono tu pięć podstawo­ wych typów. na końcu kija znacznie wzrastał moment bezwładności. Maczugi Dynamika maczugi (powyżej) Ciężki przedmiot (a). Maczugi metalowe. Na świecie większość policjan­ tów nadal nosi na służbie pałki. Wykonane w całości z metalu buzdygany. gumy lub tworzyw sztucznych. różniących się budo­ wą i zastosowanym materiałem. 3. Nie wszystkie maczugi miały mieć głowicę o tępych kształtach. c. . W Indiach i Pakistanie. 2. Maczugi proste. Podobny efekt uzyskamy pogrubiając koniec zwykłej pałki. Wykonane z jednolitego. są przykładami najbardziej rozwiniętych technologicznie maczug. 5.p. najczęst­ sza forma to buzdygan. Maczuga była technologicznie zaawansowanym rozwinięciem obu tych pra-broni. są jedynie insygniami władzy. Maczuga. jest nadal używana na całym świecie przez siły policyjno-porządkowe. Wykonane co najmniej z dwu materiałów. Użycie maczug (po lewej i powyżej) a.e. trzymane w dłoni.Maczugi mogą być uznane za pierwszą. siły porządkowe do rozpraszania demonstrantów tradycyjnie stosują Lahti. Rysunki naskalne z Afryki Południowej datowane na ok. b. Broń tę zwykle wykonuje się z długiego'pręta bambusowego. w postaci prostej pałki z drewna. Maczugi z ruchomymi łowicami. e. poprzez wykonanie ostrych krawędzi czy też dodawanie zaostrzonych kolców. maczugi były podsta­ wową bronią do czasu przybycia tam Europejczyków. Na Nowej Zelandii i Wyspach Oceanii. Stąd też pochodzą najpiękniej zdobione okazy maczug. lub kij (b). niemetalicznego materiału. str. 78). Ich początkiem były niewątpliwie nieobrobione kije lub kamienie przypadkowo używane w potrzebie przez pierwotnych ludzi. przedstawiają ludzi uzbrojonych w maczugi. Zamykają one jednocześnie długi okres rozwoju tej broni. Niektóre z nich. . świadomie wykonaną przez człowieka broń. 1. jak i berła. zwykle przybierają formę buławy. tj. Irlandzka maczuga Shillelagh (po prawej). po umocowaniu ciężkiej głowicy (c). Działanie kamienia można uczynić znacznie skuteczniejszym. 6000 r. 14 d.

z XI w. Wykonana z drzewa rrikorowego. 1970 r. zwana rzez białych KnoBkerrie ( z afryanerskiego: Knopkłrie). a także wynika z chęci znalezienia najbardziej efektywnego kształtu. ok. Nowa Zelandia. 7. Indiana Coast. 10. USA. Wyspy Umiak. uchwyt opleciony trzciną. Ten typ maczugi. Maoryjska maczuga drew­ niana wahaika. Południowa Afryka. nazywana patu. ok. Wykonana z twardej gumy. Pałka policji miejskiej Nowego Jorku. 11. temblak ramienny. Drewniana maczuga z Fidżi. Zuluska maczuga. wykonywany jest również z kości. Na haftowanej tzw. 1960 r. 15 . Pałka z kości wieloryba. Pałka z kości wieloryba. Nazywana również patu pounamon. innego niż metal. Środkowy Pacyfik. 5. kamienne lub kościane z Nowej Zelandii. zawsze uzbrojona w maczugę. (po lewej). 2. Maczugę dzierży także biskup Odo i niektórzy spośród anglosaskich wojowników. Wykony­ wana z jednego kawałka twarde­ go drzewa. przedstawieni w trakcie ucieczki. Polinezji i Oceanii mają najbardziej wyszukane kształty i ornamentykę. Maczuga kościana plemienia Irokezów. 9. Płn-zach wybrzeże Stanów Zjed­ noczonych. E Maczugi proste (powyżej) 1. 6. wykonywane najczęściej z drewna i kości. wybrzeże Alaski. Spośród wszystkich znanych okazów tego typu broni. Maoryjska maczuga z miękkiego drewna. Ich forma uzależniona jest od dostępnego w danym miejscu materiału. Drążona ręko­ jeść służyła za schowek. o asymetrycznym kształcie. 3. obsydianu.Maczugi proste Broń biała ręczna Maczugami prostymi nazywamy maczugi wykonane z jednorodnego materiału. 8. wschodnia część USA. Maoryjska maczuga merę 7. Pałka brytyjskiej żandarmerii wojskowej. Postać Wilhelma pojawia się na tkaninach wielokrotnie. 4. Drewniana maczuga (powyżej) z Archipelagu Markizów. Gujana. Do grupy tej zaliczamy zarówno proste pałki. jak i wyjątkowo pięknie rzeźbione maczugi z Polinezji i Oceanii. używane przez współczesne siły policyjne. miejscowej tradycji. maczugi drewniane. przedstawiono Wilhelma Zdobywcę trzymającego maczugę. Nowa Zelandia. Oponie z Bayeux. Maczuga nazywana przez tubylców macana.

Maczugi złożone W konstrukcji maczug złożonych. Kiribati. Japońska maczuga fuńbo. 6. Drewniana pałka okuta żelazem. Innym. XVI w. 10. Brązowa głowica maczugi. znaleziona na terenie Szwecji. 8. głownię i szereg kolców. Maczuga z głowicą kamienną. Kolce wykonano z gwoździ o obciętych łebkach.prymitywna forma miecza. 9. Maczuga Plemion Prerii. trzonek pokryty surową skórą.). Lekka maczuga drewniana z osadzonymi na obwodzie zębami rekina . z dwu naciętych pierścieni. Londyn. Indiańska maczuga Plemion Prerii z Ameryki Płn. 4. Castle Museum.. Północne Indie. Ameryka Płn. wyobrażającą głowę bizona. Ubrany w obrzędową maskę. co znacznie zwiększało skuteczność ich działania. 5. stożkowaty trzonek. ciężkiego materiału na prostym trzonku. USA. Kombinowana broń angielska z ok. Nie jest znany wykonawca. pochodząca z XIV w. głównego uzbrojenia Indian Prerii przed przybyciem białych do Ameryki i wprowadzeniem przez nich żelaza. kulista głowica umocowana za pomocą niewyprawionego rzemienia. Improwizowana maczuga okopowa z lat 1914-18. 3. Takiej broni używano podczas nocnych patroli i wypadów do okopów nieprzyjacielskich. York. są zwykłe proste maczugi. Tego rodzaju maczuga stanowiła pierwotną formę tomahawka. wykorzystuje się. 2. Kamienna. 1510 r. uzbrojony w maczugę z kamienną głowicą i włócznię. Aby zapobiec odłupywaniu się fragmentów głowicy. opleciono ją drutem. s . w głowicy której osadzono 3 lufy. Tower. Maczuga. Drewniana maczuga. w której przewiercono otwór i nasunięto na zwężający się. Front Zachodni. Stan Omaha. 16 Maczugi złożone (powyżej): 1. Głowica kwarcowa. używaną podczas rytualnych tańców. Najczęściej powstają one w wyniku osadzenia głowicy z twardego. Archipelag Gilberta. w celu zwiększenia ich skuteczności. Papua Nowa Gwinea. 7. w głowicach których obsadzono metalowe ostrza lub kolce. Wojownik indiański (po lewej) z Plemion Prerii (Ameryka Płn. połączenie dwu lub więcej materiałów. Maczuga z pręta bambusowego z osadzoną głowicą. w gło­ wicy której osadzono kamienne ostrze. często występującym typem.

nabijana zwykle kolcami. rzegub żelazny. XV w. Zasada działania (po lewej) Przegub cepa bojowego (a). Maczugi o ruchomej głowicy stosowane są do dziś w postaci nunczako. 6. 3. Chigiriki (po prawej). Drewno. W Polsce. Niemcy. 2. maczuga japońska. umożliwia znaczne przyspieszenie ruchu końca głowicy.. XV w. Jednoręczny cep bojowy z terenu Niemiec. 4. z niemiecka nazywane morgenszternami. Niemiecki morgenstern na krótkim łańcuchu. rawdopodobnie XVII w. używanej raczej do parowania ciosów. z ok. a co za tym idzie . Nowy Jork). Francuski morgenstern z niezwykle krótkim trzonkiem i gładką głowicą. co podnosi skuteczność ciosu i utrudnia jego sparowanie. 7. 5. wydatnie zwiększając jej energię. 17 . Była to masywna kula. Indyjski łańcuchowy cep bojowy o dwu głowicach. Krótki cep bojowy o trzech głowicach. Podobnie działa ciężka kula przyłączona łańcuchem do drzewca (b). będący odmianą narzędzia rolniczego używanego do młócenia zboża.skuteczność ciosu.XIX w. (Obiekty nr 1. XVI w. 2. Jest lo odmiana broni zwanej kusarigama. gwiazdy zaranne. 5. Składa się z dwu sprężyn wsuwanych w rękojeść.Maczugi z ruchomymi głowicami Broń biała ręczna Maczugi z ruchomymi głowicami (po lewej) 1. O wiele skuteczniejszą bronią wobec przeciwnika osłoniętego zbroją były tzw. Najprostszym i chyba najstarszym przykładem takiej broni jest cep bojowy. 6 ze zbiorów Metropolitan Museum of Art. mocowana łańcuchem do drzewa. Współczesna pałka na wyposażeniu policji niemieckiej.1530 r. Szwajcarska gwiazda zaranna (morgenstern). P W maczugach tego rodzaju stosuje się elastyczne połączenie głowicy z rękojeścią. używanego w dalekowschodnich sztukach walki oraz niektórych pałkach policyjnych. giętkość jednak łańcucha czyni znacznie trudniejszym sparowanie zadanego ciosu (c).broń tego typu zwano kiścieniem.

Żelazo. 7. Broń kombinowana.Maczugi metalowe Maczugi wykonane całkowicie z żelaza lub stali (buzdygany) pojawiły się wraz z rozpowszechnieniem się zbroi płytowej. Wallace Collection. Chiński buzdygan. Żelazo. zadany nimi cios był znacznie skuteczniejszy niż w przypadku np. Wallace Collection. 9. XVI w. 1560 r. Włoski buzdygan o ozdobnie wywiniętych piórach głowicy. uchwyt owinięty plecionką z ratanu (rodzaj trzciny). Wiedeń. twardości materiału i sile ciosu ogniskującej się na ostrych krawędziach piór czy kolcach głowicy. Włoska maczuga typu gwiazdy zarannej (morgenstern). którego lufa jestjednocześnie trzonkiem. 18 . Metropolitan Museum of Art. 4. Pozłacany buzdygan niemiecki. Z temblakiem na nad­ garstek. XVI w. Buzdygan stalowy. Żelazo zdobione złoceniami na tle braunirowanym. 38). XVIII w. Kunshistorisches Museum. najprawdopodobniej niemiecka. Maczugi metalowe . miecza. Widoczny nad rękojeścią otwór służył do mocowania temblaka zapobiegającego przypadkowej utracie broni. Nowy Jork. Niemiecki buzdygan żelazny z ok. 3. Pochodzi z Prywatnej Zbrojowni Habsburgów. Węgrzy uzbrojeni w ciężkie metalowe buzdygany. Sztokholm) 5. Wykonana w Mediolanie ok. XVIII w. 1530 r. Europa Zachodnia. Indyjski buzdygan z XVTlY w. Wykonany w Mediolanie ok. (Livrustkamm aren. pustej w środku. Zwraca uwagę rękojeść utrzymana w typie ręko­ jeści mieczy khanda (por. początek XVI w. Indyjski buzdygan stalowy. złocony. Damast skuwany. Londyn. Buzdygan z pistoletem kołowo-krzosowym. Głowica w postaci kutej stalowej kuli. Dzięki swej masie. Madras. str. 2. 6.buzdygany 1. 1580 r. 8. Londyn. (po lewej). w ściankach kuli osadzono liczne kolce.

Wykonane ok. Wlk. Kamienna głowica berła tzw. Przetrwały one niemal do naszych czasów w postaci bereł królewskich. Tambur-major orkiestry wojskowej armii brytyjskiej z paradną laską. na skraju) pochodzi również z Egiptu. Tower. da­ towana jest na ok. Moneta księcia Jana Zygmunta. d. 1660 r. (Museo dcIOro. (Skarbiec koronny.n. ceremonialne maczugi zwane berłami były używane jako insygnia władzy.Elektora Brandenburskiego w latach 1608-19. 2900 r. Pochodzi z okresu przed kolonizacją Ameryki Płd.e. Srebro pozłacane. c. Londyn). Wyspy Salomona. iż maczuga była jedną z pierwszych broni stworzonych celowo przez człowieka i w sposób oczywisty kojarzyła się z użyciem przemocy. p. b. Berła Broń biała ręczna Berła w Starożytnym Egipcie Faraon Górnego Egiptu Nar-mer uderzający berłem jeńca (po prawej).n.e. Berła i maczugi ceremonialne (po prawej) 1. 3200 r. Berło miasta Stamford. symbolem władzy książęcej. wykonaną z pęcherza na Kiju. Brytania. Wlk. Błazen dworski dzierżący imitację berła królewskiego. Króla Skorpiona (po prawej. Bogota). Woźny magistratu miasta Clochester. Ukazano go z berłem w dłoni. hrabstwo Lincolnshire. Brytania 2. Berło wchodzące w skład klejnotów koronnych monarchów brytyjskich. Berło kamienne. Drewniane berło inkrustowane macicą perłową. p. rektorskich czy burmistrzowskich. 19 . 4. (Katusz Miasta Stamford. Rysunek pochodzi z plakiety kamiennej datowanej na ok. 3.Być może dlatego. Maczugi — insygniami władzy (po prawej) a.

Obsydianowe ostrze mocowane oplotem do rzeźbionego trzonka. Najpiękniejsze przykłady tej odmiany pochodzą z terenu Indii i Persji (Iranu) gdzie były powszechnie ato&owaną bronią. Japoński nadziak kama yań. 4. była powszechnie używana w Europie. Zaghhal . chętnie używano ich jako broni przeznaczonej do osobistej obrony. Dziób młotka rycerskiego połączony był z obuchem. że niektóre ze znalezionych okazów miały czysto ceremonialny charakter. Wykonany ze stali. Jego odmiana. trzonek posrebrzany. kiedy noszono zbroje płytowe i kolczugi. 20 . Obsydianowa głownia była umocowana na drewnianym trzonku za pomocą gumy. Drewniany nadziak z Nowej Kaledonii. zwana młotkiem rycerskim. Wydaje się jednak. przeznaczonym do rozbijania hełmów. Jego odmiana z łańcuchem i kulistą głowicą przeznaczona głównie do parowania ciosów przeciwnika. znaleziony podczas prac archeologicznych w Skane.Nadziak jest bronią przeznaczoną do przebijania osłon noszonych przez przeciwnika. nazywana jest kusarigama. Zdobiony mosiądzem i srebrem. Nadziak z epoki brązu. Stalowy nadziak z pogranicza a fgańsko-pakistańskiego. 5. składa się z głowni (zwanej dziobem) osadzonej pod kątem prostym na stosunkowo krótkim trzonku. W literaturze archeologicznej określany niekiedy jako halabarda ze Skane. W najprostszej formie. 7. Szwecja. Nadziaki i młoty rycerskie Nadziak indyjski. Nadziaki (po lewej) 1. W Polsce XVI i XVII w. Nadziak rdzennych mieszkańców Australii aborygenów. Kolekcjonerzy określają go mianem „kruczy dziób" (crowbill). 6. 2. Persji i Indiach w okresach. W tym okresie. 3. powszechnie osadzano głownie noży na brązowych trzonkach.nadziak indyjski. ze względu na masowe używanie kolczug. Toki ~ nadziak Maorysów z Nowej Zelandii.

wywołać groźną kontuzję czy wręcz złamanie kości. na drewnianym trzonku okutym długimi wąsami. 1450 r. 21 . była chyba najskuteczniej­ szą broniąumożliwiającą przebicie zbroi płytowej lub kolczugi. Głownia połączona z obuchem. XVI w. 6. Trzonek drewniany okuty żelazem. Londyn). a gdy to się nie udało. Niemiecki nadziak (po prawej) zdobiony złotym i srebrnym ornamentem przedstawiającym sceny myśliwskie. Nadziak z czwórgrannym dziobem i młotkiem o wypukłym obuchu. Nadziaki (po lewej) 1. Prawdopodobnie francja ok. zwany w tym okresie również młotkiem rycer­ skim.młotek rycerski. 3. Typowy nadziak . 4. Bawaria.Broń biała ręczna Walka nadziakiem (po prawej). pozwalał przebić uzbrojenie ochronne. ukazana na obrazie P. Indie lub Persja. nawet wówczas gdy płyta zbroi nie została uszkodzona. z łat 1450-1500. Nadziak z ośmiokątnym dziobem i młotkiem o kwadratowym przekroju na drewnianym trzonku. Londyn). złocony.Ucella „Bitwa pod San Romano" (w zbiorach National Gallery. (Victoria and Albert Museum. na dębowym trzonku.. Żelazna rękojeść owinięta plecionką z drutu miedzianego. Włoski nadziak z ok. Nadziak stalowy z damastu skuwanego.Rękojeść wyłożona aksamitem. Prawdopodobnie Włochy. Nadziak. 1490 r. 5. umieszczona na trzonku. 2.

a. Miedziane lub brązowe wąskie ostrze. Kamienna lub brązowa głowica. trudno jest z całą stanowczością wyrokować czy były bronią czy narzędziami. 3. W tym rozdziale nie będziemy w stanie uniknąć przedstawienia siekier. Egipt. 80. Głowica miedziana lub brązowa. znaleziony w Oldoway. 1. o jej wczesnych egzemplarzach. Znalezisko z terenu hrabstwa Yorkshire. wiele pierwotnych siekier służyło obu tym celom jednocześnie. Brązowa siekierka tulejowa do osadzania na zakrzywionym trzonku. £. omówiono na str. 14. ale za to przedstawiają ważny etap rozwoju.. Jednak. 22 9. Ceremonialny topór brązowy z terenu Szwecji. ok. d.300 p. Lany brązowy toporek ozdobiony sylwetką lwa umieszczoną na tulei. b.n. Pięściak w kształcie siekierki. Anglia. 5. 7. Również i taka broń.e. Ostrze żelazne osadzone w brązowej tulei. Wydłużony topór z czasów XII Dynastii. od kamienia łupanego po epokę żelaza. Z późnej epoki brązu. . z którym każdy z nas niewątpliwie się stykał. Takim narzędziem posługiwano się trzymając je bezpośrednio w dłoni.e. epoka brązu). Brązowy toporek ze średniej epoki brązu. ten sposób stosowany jest do dzisiaj).n. 6. w niektórych częściach świata można znaleźć drewniane czy kościane maczugi o podobnych do siekiery kształtach.Siekiery i topory Siekiera jest narzędziem powszechnie znanym z życia codziennego. Połączenie wzmacnia dodatkowo rzemień ściągający głowicę do trzonka (tereny Europy. Trzonek przywiązany do głowicy kamiennej z wyżłobioną bruzdą . Drewniany trzonek osadzony w pionowym otworze odl lewanego żeleźca (epoka żelaza. 8.n. 2000 lat p. ale nie nadawały się do cięcia czegokolwiek. Datowany na 800-700 rok p. 13. 2. Brązowy toporek bojowy z wyrytym imieniem faraona Sanuserta II. do drewnianego trzonka (Starożytny Egipt). 11. Zakrzywiony trzonek drewniany. Tanzania. w rozdziale o pociskach miotanych ręcznie. 1. c. Niewątpliwie. Drewniany trzonek osadzony w otworze wywierconym w kamiennej głowicy.n. Znaleziony na terenie Londynu.e. 10. 2500 p. Anglia.e. Koptyjskie ostrze miedzianego topora. Głowica siekierki kamiennej (gładzony krzemień) z okresu neolitu. Brązowa siekierka z terenu Danii. hrabstwo Yorkshire. 12. czy toporki miotane. Toporek bojowy z terenu Syrii. Natomiast siekierki. Gładzony kamienny toporek pochodzący z kręgu tzw. Luristan. ok. Ich głowice mają dostatecznie ostrą krawędź. „Kultury toporów bojowych". które być może były wyłącznie narzędziami. Egipt. Zeleźce z zaostrzonym trzpieniem wbitym w drewniany trzonek (Afryka). obejmujący znaczną część terytorium Europy ok. jego koniec wchodzi w otwór w tylnej części brązowej głowicy. h.n. by mogły być używane w walce. Pochodzi z terenów Węgier. 4. Kamienna siekierka słusznie uważana jest za poprzedniczkę zarówno późniejszych narzędzi jak i toporów bojowych. połączenie dodatkowo wzmocnione rzemieniami przechodzącymi przez otwory w ostrzu. g. osadzona w otworze wywierconym w trzonku. Głowice i żeleźca siekier (po prawej). Oprócz niej. 2400-1200 p. osadzone w szczelinie wyżłobionej w trzonku. Odlewany i zdobiony ornamentem rytym. Siekiera brązowa z terenów Luristanu (Iran) słynącego z wysoko rozwiniętej technologii obróbki brązu. z wąsami umożliwiającymi jej trmocowanie za pomocą rzemienia itp. Sposoby mocowania (powyżej) Najbardziej typowe metody mocowania głowicy (żeleźca) do trzonka.. e.e. Datowany na środkowy plejstocen. została tu przedstawiona. (Plemiona indiańskie Ameryki Płn). cyzelowanej w kształcie świni i złoconej. Egipt. Kamienny toporek z wczesnej epoki brązu.

dostatecznie twarde ostrze.Broń biała ręczna Ceremonialny topór bojowy (po prawej). techniki odlewnicze udoskonalono. Początkowo stosowano prymitywne. Następnie. wreszcie szlifowano ostrze. Łupany daje naturalne. mocowany oplotem do drewnianego trzonka. osiągały przy tym niezwykle piękne formy. Krzemień był znakomicie nadającym się materiałem na siekierę. temat powszechnie występujący na broni egipskiej (por. w epoce brązu. gotowy odlew. Obróbka siekierki krzemiennej (powyżej). Z biegiem czasu. Wykonany z brązu i złota. głowica maczugi ze str. 19). Widoczna scena. przedstawia Faraona Ahmosa uderzającego nieprzyjaciela. metodą łupania. otwarte formy odlewnicze. pozwalające uzyskiwać tylko proste kształty. Odlewanie topora (powyżej). . nauczono się wykonywać siekiery z otworem do osadzania trzonka. był utwardzany w procesie kucia. U schyłku epoki kamiennej głowice siekier i toporków były starannie gładzone. ze Starożytnego Egiptu (Muzeum Kairskie).

Toporek bojowy Shoka iemienia Basuto z rejonu jeziora anganika. 5. Europa pocz. Toporek o dwu symetrycznych ostrzach. Topory bojowe (poniżej) 1. 6. Afryka. pochodzący z terenu Tndii lub Persji. datowany na 1610 r. Dania (Nationalmuseet. Znaleziono go w Jutlandii. jako towar na wymianę z Indianami. prawdo­ podobnie niemiecki. XIX w. 9. XV lub pocz. C 24 . 3. Topór bojowy. Wytwarzany masowo przez białych. 2. noszono go na pasie. Ceremonialny toporek sztygara. Pómocnoamerykański tomahawk. Prawdopodobnie pochodzi z końca XVIII w. XVI wieku. Ceremonialny topór wolnego kmiecia norweskiego. 7. Toporzysko zrekonstruowane.Siekiery i topory Topór wikiński (poniżej). 4. XVI w. koniec XVII w. pokryty ornamentem (osada). Kopenhaga). Toporek indyjski w całości wykonany z żelaza. na szyjce i ostrzu stylizowany smok. 8. Niemcy. Topór bojowy o d w u symetrycznych ostrzach. połączony z fajką.Pocz. platerowane srebrem. z żelaza. Datowany na X w. Toporek strzelców amerykańskich z czasów wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych.

Zeleźce jest mocowane na wąskim trzpieniu wbitym w toporzysko. z w prowincji Assam. 15. Nazwa własna broni ciao. 16. Bilong . 13.topór bojowy z okolic Sarwaku na Borneo. Inna odmiana topora z rejonu Chota Nagpur. na półksiężycowatym ostrzu perska inskrypcja. używanych od Nepalu po Birmę. 11. Topór bojowy indyjskiego plemienia Naga. Bhuj. wykonany w całości ze stali.topór bojowy plemienia Khonol z południowych Indii. 25 . całość dodatkowo wzmacnia oplot. Broń biała ręczna Topór bojowy typu persko-indyjskiego (po prawej). 12.10. odnosi się do licznych jej odmian w typie zbliżonych do topora lub miecza. Topór bojowy z rejonu Chota Nagpur w Indiach. Topór plemienia lgorot z okolic Luzonu. Filipiny. Tungi . indyjska odmiana toporka z nożowatym ostrzem. 14.

Praktycznie nie jest ograniczona różnorodność materiałów i kształtów stosowa­ nych do wykonywania rękojeści. bez krawędzi tnących. mają najrozmaitsze kształty i przekroje głowni. są wynikiem zastosowania dostępnych materiałów. Kształty głowni (powyżej) W celu jak najlepszego przystosowania do pchnięcia. Profile przekroju poprzecznego głowni (powyżej) Stosowanie różnych profili wyni­ ka z dążenia do optymalnego połączenia niewielkiej średnicy głowni z jej dostateczną sztyw­ nością. płaskich ściankach (A). by zapewnić im opty­ malne cechy. Pierwsze jego okazy. Niektóre z nich mają zredukowany jelec osłaniający dłoń (b). 3. optymalny kształt. Początkowo. W walce posługiwano się nim jedną ręką. Głownia liściasta. Szeroka. Spotyka się go we wszystkich szerokościach geograficznych.wpuszczany w rękojeść wykonaną z innego materiału (b). Schematyczne rysunki przedsta­ wiają typowe kształt}' głowni. ale i atrakcyjną ozdobę. Najstarsze znane sztylety metalowe. którymi można zadawać ciosy we wszystkich kierunkach (5). Sztylety składają się z rękojeści (a) i głowni (c) o zaostrzonym sztychu (d). powoduje rozlegle i ciężkie obrażenia. Głownia amerykańskiego noża typu Bowie. nie tylko jako broń. Głownia o podwójnej krzywiźnie. sztylet pełnił rolę obrzędową. Głownia wąska. puginały Jednym z podstawowych sposobów zabicia czy zranienia człowieka było zadanie pchnięcia prostym zaostrzonym narzędziem. Wkrótce nadano mu cechy bardziej uniwersalne. Ma on krótką głownię. pozwalającego na cięcie lub krojenie. 4. by sztych głowni był skie­ rowany KU dołowi. miały rękojeść mocowaną nitami do głowni. stożkowata. już tylko drugorzędne znaczenie z punktu widzenia właściwości użytkowych. podobnie jak głownia z ością (D) czy graniaste o trzech (E) lub czterech (F) płaszczyznach. Asymetryczny „kris" malajski. Jeszcze inne (np. Najmniejszą sztywność ma głownia o równoległych. Właściwe połączenie rękojeści z głownią jest niezwykle ważne. był przystosowywany głównie do pchnięcia. Sztylet jest podstawowym typem broni używanym przez ludzi. pojawiły się z początkiem epoki kamiennej. Użycie sztyletów (z lewej) Sztylet jest bronią przeznaczoną do samoobrony i do skrytobójczego ataku. popularna w Persji i Indiach. Wielość ks/taUów jest nieograni­ czona. Cechy i podstawowe części sztyletu (po lewej) Podstawowe cechy sztyletu to ostrość i sztywność głowni. 7. poprzez wykonanie na głowni ostrza. Często. przeciwnie do kciuka . Zakrzywiona głownia arabskiej dżambii. Ma to jednak. z charakterystycznym sztychem ostrzonym obustronnie. Jego zaletą jest łatwość ukrycia i możliwość błyskawicz­ nego użycia.Sztylety. nadające się wyłącznie do kłucia . zwłaszcza przy składaniu rytualnych ofiar. Najmocniejsze połą­ czenie zapewnia jednak trzpień którego długość odpowiada długości rękojeści. Rękojeść (po lewej). E . łączą oba te sposoby dzięki dwu głowniom (3). że pchnięcie zadane od góry ku dołowi jest najskuteczniejsze. Inne z kolei.wynika to z faktu. Czasem spotyka się głownie o okrągłym przekroju. głownia była zwykle stożkowata i często ostrzona na krawędziach.są znacznie sztywniejsze. jest takie ujęcie. Równie wielka różnorodność panuje w wyko­ nawstwie rękojeści czy stylu ozdób. stożkowata głownia rozwiązanie stosowane dla zrównoważenia miękkości użytego materiału. Poszczególne ich okazy wykonywane były z najrozmait­ szych materiałów. noże. noszono go na co dzień. 6. W czasie walki sięgano po niego w zwar­ ciu. Clownie o wypukłych ściankach (B) lub z podłużną bruzdą zwaną zbroczem (O . gdy zbyt długa szabla czy miecz nie mogły być z braku miejsca użyte. Pewne kształty głowni stały się charakterystyczne dla niektórych rejonów. a niektóre. indyjski katar) przeznaczone są do pchnięcia w przód (4). 1. 2. głownia nie zawsze bywa płomienista. Znacznie cwniejszym rozwiązaniem jest rótki trzpień odkuty z tylnej części głowni . Często też. Najprostszą bronią przystosowaną do tego celu jest sztylet. aby zaoszczędzić w ten sposób drogiego brązu (a). 5. Większość znanych sztyletów daje się trzymać sztychem ku górze (2). choć znane są egzemplarze. jak w wypadku zwykłego noża. Sposoby trzymania i kierunki pchnięcia (po prawej) Zwykłym sposobem (1).

11. 10. Francja. Prawdopodobnie był wykonany jako przedmiot kultowy lub jako ozdoba. Kalifornia. Sztylet aborygenów australijskich.drawidyjski sztylet z Indii Środkowych. Kościany sztylet Eskimosów.Sztylety niemetalowe Ten typ sztyletów jest ze zrozumiałych względów o wiele gorszą bronią. Wykopaliska paleolityczne Dordogne. XIX w. Najprawdopodobniej wzorowany na wczesnych sztyletach brązowych. 2 terytorium Ekwadoru. Z tych względów. 2. Prawdziwy przykład broni jak z epoki kamiennej. przy czym jego twórca osiągnął prawdziwą doskonałość formy. Ten egzemplarz wykonano z rogu. Późny egzemplarz datowany na 1600 r. ukazanymi na tej stronie. Ameryka Płd. ok. Sztylet Tndian Jivaro o dwu naprzeciwległych głowniach.j. wykonanej współcześnie.n. 1800 r. Sztylet krzemienny z wykształconą rękojeścią. Starożytny chiński sztylet z zielonego obsydianu. choć dawały ostrą krawędź. 3. (British Museum. Głownia kwarcy- Broń biała ręczna towa oprawiona w rękojeść z drewna i gumy. pozwala zadawać ciosy w obu kierunkach. Używany do wyrywania serc z ofiar ludzkich. starano się wykonywać sztylety z metalu.e. Sztylety niemetalowe (poniżej) 1. Minerały. Londyn) 5. p. 6. (Statens Historiska Museum. Skandynawia. Drewniany sztylet Indian północnoamerykańskich. inne. Mógł służyć wyłącznie do kłucia. Tego typu ostrze mogło być również mocowane na drzewcu t. z charakte­ rystyczną ażurowaną rękojeścią. Forma przejściowa pomiędzy dwoma innymi sztyletami krzemiennymi. Bich"wa . łatwo się kruszyły. wykorzystane jako grot włóczni. Kościany sztylet z rękojeścią w kształcie renifera.n. Sztylet krzemienny w najwcześniejszej formie. Krzemienny sztylet (po lewej). amerykańskiego). 27 . Znaleziony na terenie Danii. dostępne powszechnie materiały. jak drewno. 1500 r. Ok. rękojeść owinięta ścięgnami zwierzęcymi. Sztokholm). 4. Ten egzemplarz Montezuma ofiarował królowi hiszpańskiemu za pośrednictwem Cortesa. Wyjątkiem od tej reguły bywały sztylety i noże ofiarnicze. Nóż ofiarniczy Azteków z głownią z chalcedonu. przystoso­ wany wyłącznie do kłucia. Wykonany z drewna. 8. kość czy róg były zbyt miękkie i szybko się tępiły. wykonany z rogu wapiti (jelenia płn. 9. Sztylet Indian północnoamerykańskich. 7. jeszcze bez wyraźnie wyodręb­ nionej rękojeści. wybrzeże USA.p. Płn-zach.e. niż wykonane z metalu.

7. Te najdłuższe. Fusetto. Ameryki. rękojeścią ku dłoni. Kindżał. 3. Pesh kobz. Kwaiken. 600-5U0 p. Tcintu. 28 . 10.czy ma być on skuteczną bronią. XTX w. Przeważnie o prostej głowni. Podobnie wyglądały sztylety „hamidashi" i „aikuchi". uniwersalny sztylet artyleryjski. perski nóż ze stalową głownią ostrzoną jednostronnie. Sztylety osiągają długość od 15 do 50 cm. 5. długi sztylet z Kaukazu. Afryki. Ich kształt zależy od spełnianej przez elany sztylet funkcji . wyciąga się go prawą dłonią. Noszony jest na wewnętrznej stronie lewego przedramienia. Telek. Kard. Podziałka na głowni umożliwiała pomiar kalibru luf i pocisków. nie wszystkie egzem­ plarze wykonywano z jelcem. Widoczny tu egzemplarz ma głownię ostrzoną obu­ stronnie. japoński sztylet z małym tarczowatym jelcem i jednosieczną głownią. Skean dhu.e. Wykonany z jednego kawałka metalu. 11. 2. Sudański nóż noszony na lewym przedramieniu. Tradycyjny szkocki sztylet noszony w górnej części pończochy. 6. choć zdarzają się egzem­ plarze o lekkiej krzywiźnie. Głownia o przekroju poprzecznym w kształcie litery „ T ' . f Góral kaukaski (po lewej). czy też służyć jako ozdoba lub przedmiot rytualny oraz od poziomu technologii w danym społeczeństwie. nabyta w drodze wymiany z białymi. 4. noszący kindżal na pasie. Rękojeść drewniana. japoński sztylet dla kobiet. czyszczono nim otwory zapałowe i rozcinano worki z prochem. Chiński sztylet brązowy z okresu dynastii Czon. mogą być używane podobnie jak krótkie miecze. choć występują również egzemplarze z jednym ostrzem. Sztylety o prostych j łowniach 1. rękojeść* ażurowana. Zwykle głowica rękojeści zdobiona była kamieniami półszlachetnymi. ok. 9. XVII w. różniły się jednak mniejszym jelcem lub jego brakiem. Stalowa głownia w kształcie ogona bobra. zdobiony złotym ornamentem.n. Nóż indiański z PŁ i. Głownia miała zwykle przekrój trójkąta równoramiennego.Sztylety w różnych rejonach świata Przeglądając broń tego typu na świecie dostrzegamy wielkie bogactwo form rękojeści i głowni. sztylet noszony >owszechnie w Persji i Płn. znakomicie nadawała się'do przebijania oczek kolczugi. 8. Włochy. sztylet Tuaregów z płn. poprzez podcięcie tętnicy szyjnej. ndiach. XVII-XV1U w. Przeznaczony do ceremonialnego samobójstwa.

Oparty o identyczną zasadę. 16. Trzymany dłonią zaciśniętą na dwu poprzecznych prętach osadzonych między długimi wąsami rękojeści. rzadsza odmiana zwykłego typu tej broni. broń wygląda jak zwykły katar (porównaj dużąilustracjępo prawej). gdyż używano ich również do cięcia. Katar indyjski. boczne głownie rozchylają się. Gdy broń nie jest używana. pozwalając na wychwytywanie broni przeciwnika bądź parowanie jego ciosów. sztych ostrzony obustronnie. często są bogato zdobione srebrem lub mosiądzem. by mógł przebić oczka kolczugi. z koszową osłoną rękojeści. 13. Sztych głowni często był dodatkowo wzmacniany. Rzadko występująca odmiana pozwalająca na zadawanie ciosów w trzech kierunkach. sztylet służący do prostego pchnięcia w przód (po prawej). Typ ten osiągnął pewną popularność w połowie wieku XIX. . gdy poprzeczne pręty rękojeści zostaną ściśnięte dłonią. nóż pochodzący Cejlonu (Sri Lanka). Głównie tych noży bywają niezwykle masywne. Choć podstawową korzyścią było psychologiczne oddziaływanie na przeciwnika to sztylet taki mógł służyć również do wychwycenia jego głowni. Piha-kaetta. pozwala maksymalnie zwiększyć siłę pchnięcia. Dopiero. Jedna z odmian indyjskiego sztyletu katar określana'czasem w literaturze jako „katar nożycowy". Kształt głowni zbliżony do amerykańskich noży Bowie. 14. Katar o rozwidlonej głowni. USA. Nóż do pchnięcia. Katar o trzech głowniach. obie dodatkowe głownie są złożone. głownię trzymano pomiędzy palcami dłoni zaciśniętej w pięść. co indyjski katar. 15.Broń biała ręczna 12.

Pochwa skórzana noża szturmowego piechoty morskiej USA. Kandżar. okazany egzemplarz pochodzi z Muszkatu.zwykle w cholewie 30 . Noszona na rapciach przypinanych do pasa i d w u Koluszek. od noża okopowego z czasów 1 wojny światowej. Sztylet w typie arabskiej dżamhii. buta. a. z paskiem zabezpieczającym przed wypadnięciem. 7. a nawet przypominać indyjski sztylet „khanjarli". Malajski „kris" cechuje sic asymetryczną głownią u nasady. nad prawym pośladkiem f. Przedstawiono pochwę od szkockiego skean dhu. prawa tylna okolica krzyżowa (poziomo) e. centralnie (plemiona arabskie) h. Rękojeść z charakterystyczną głowicą. występowanie kabłąka nie jest tu regułą.ekka i wytrzymała. Pochwa z drewna obciąganego skórą. wygoda w noszeniu i szybkość vvvdobvcia broni. na brzuchu. arabski sztylet występujący w licznych odmiach. zwykle ma ośrodku wydatną ość. w górnej części ramienia (Sudan) b. odmiana sztyletu używana w Persji i Indiach. 111 Rzesza. zewnętrzna strona przed­ ramienia (komandosi orytyjscy) d. pochodzi z terenu Indii. 3. na łydce . Wszystkie charakteryzują się zakrzywioną głownią. ostrzoną obustronnie. lewe biodro e. prawe biodro i. Pokazany egzemplarz pochodzi / Nepalu. 3. Pokazano najprostszą formę. Głownia stalowa. Pochwa metalowa (blacha stalowa niklowana) od niemieckiego kordzika oficerskiego. od arabskiej dżambii. Piękny egzemplarz pokazany po lewej. 2. w kształcie chwytu ówczesnych pistoletów niż kształt głowni. Pochwa drewniana obita cienką blachą. rękojeść z pozłacanego metalu. indyjski sztylet o podwójnie zakrzywionej głowni zaostrzonej obustronnie. Pochwa skórzana z metalowymi okuciami. ma rękojeść z kości słoniowej i inkrustowaną złotem głownię. Pochwa ze złoconej i ażurowanej miedzi nakładanej na drewno często wykorzystuje się również inne metale. 2. Dżambia.' Typowe pochwy sztyletów (po prawej) 1. 6. wewnętrzna strona przedramienia (Sahara) c. Decydowały o tym sposób najlepszego ich ukrycia. Typ ten miał bardziej charakterystyczną rękojeść. T. Pozostała część głowni nie zawsze bywa płomienista. 4. Typ stosowany w wielu krajach. Pochwa drewniana.Sztylety w różnych rejonach świata Sztylety o krzywych głowniach 1. Mogła ona być wygięta zarówno w lewo jak i w prawo. 5. 4. Khanjarli. P Sposoby noszenia sztyletu (po lewej) Sztylety mogą być noszone w najrozmaitszych miejscach. wykonaną z damastu śkuwanego. 5.

trzon rękojeści c. pugio.c. Tzw. 3. Ruropa Środkowa. germańskich plemion Franków i Sasów po okresie wędrówek ludów. 5. Od tego czasu wprowadzono jedynie nieznaczne modyhkaq*e. lewak).krótkiego miecza rzymskiego. rzymski sztylet wojskowy z ok. użyto hiszpańskiego lewaka. typowe znalezisko z cmentarzysk angielskich. pojawiła się głownia z długim trzpieniem do mocowania rękojeści. Sztylet brązowy. lub do przebijania słabych punktów uzbrojenia ochronnego (oczka kolczugi lub styków poszczególnych blach zbroi płytowej). 6.n. puginał tarczkowy. ok. 1350-1200 r. W mniejszym stopniu kierowano się praktycznością rozwiązań. co oznaczało wielki postęp w technice uzbrojenia. trójkątnej tarczki) d. 3000 lat p. jelec krzyżowy (tu w postaci wypukłej.e. Osobna rękojeść mocowana rutami do głowni. Sztylety cywilizacji zachodniej składają się z: a. Sztylety starożytne i średniowieczne (po lewej i poniżej) 1. typowa broń związana z kulturąlialsztacką. nazwa nadana współcześnie sztyletom z lat 1320-1550.p. Pokazano najkrótszą od­ mianę. (Statens llistoriska Museum. Z lat 1300-1500. Sztylet żelazny. jako reguła.Sztylety europejskie Rozwój tej broni w dużej mierze zależał od aktualnych trendów mody. jelec krzyżowy e. 7.e. 4. Już w epoce brązu. sze­ rokiej głowni. 550 r. Szwecja ok. o różnych profilach przekroju poprzecznego. a około 1500 lat p. 2. 2000-1600 r. średniowieczny puginał o krzyżowym jelcu i głowicy rękojeści. p.jelca. Sztylet brązowy o krótkiej. 31 . człowiek opanował już technologię wytwarzania stali.n.n. niektóre z opisanych elementów nie zawsze występują). strudziny (lub zbroczę) (Wobec istnienia szeregu odmian. Nazwa ta obejmuje szereg odmian różniących się długością Broń biała ręczna Części sztyletu (po lewej). Była to skrócona wersja gladiusa .e. Tzw.e. datowaną na ok. do pojedynków (tzw. 100 r.p.e.n. wynikające ze specyficznego przeznaczenia danej broni. n. rodzaj broni białej. Broń cechowała się wąską głownią. Okres brązu. Mogły zależeć" one od przy­ stosowania sztyletu np. rikasso (tępa część głowni) f. głowni i rękojeścią jedno.. Żelazo zaczęto stosować ok.n. 500 r.e. Przeważnie miał stożkowatą głownię o d w u ostrzach. Oto przykłady najważniejszych typów. głowica rękojeści b.n. hrabstwo Yorksire ok. Baselard.lub dwu­ ręczną. od charakterystycznej dyskowatej głowicy rękojeści i tarczki . Scramasax. konstrukcja typowa dla tego okresu. Sztokholm). Jako przykładu.

sztylet (puginał. jako części ubioru. Londyn). Stąd charakterystyczne zęby na głowni. ale również sztyletu. (Wallace Collection. Broń ta pozwalała me tylko parować ciosy przeciwnika. a także dla ozdoby. nóż). We Włoszech i Hiszpanii używano go jako uzupełnienia rapiera podczas pojedynków.jako bron. Odmiana włoskiego lewaka z ok. był powszechnie noszony przez ludzi wszystkich stanów . (poniżej). nazywana czasem „łamaczem głowni". 1600 r.Sztylety europejskie W Średniowieczu. a ich oprawa harmonizowała z oprawą rapiera. narzędzie pomocne przy pracy i jedzeniu. Lewaki te służyły głównie do parowania ciosów przeciwników. W XVI w.złamać ją. ale też chwytać głownię jego rapiera czy . . wytworzył się zwyczaj noszenia nie tylko rapiera.w sprzyjających okolicznościach .

Sztylet nerkowy. Powyżej. Sztylet śródziemnomorski. pod­ czas walk pozycyjnych I wojny światowej. niemal identyczną. lata 1790-1810. Głownia ostrzona zvvykle jednostronnie. przeważnie romboidalna lub trójkątna. lata 1939-45. 10. gdyż taka była w przybliżeniu szerokość główni u nasady. Rikasso zakończone dodatkowymi wąsami do chwytania głowni przeciwnika. Nazywano tak broń.1888. 14. z mocno wygiętym ku sztychowi jelcem. Włochy. Pokazany egzemplarz ma maksymalnie uproszczoną konstrukcję rękojeści. włoski sztylet renesansowy. Wlk. Pokazany egzemplarz wykonano w Szwajcarii ok. Głownia. nad pośladkiem. Występował w wieki odmianach. Wlk. Jeszcze w XVIII w. 15. ale już w końcu XIX w. Kordzik oficera Kriegsmarine z 1938 r. Nóż okopowy. koniec XVIII w. Nóż typu Bowie. zaczęto przystosowywać sztylety i kordelasy myśliwskie do osadzania (rękojeścią) w lufie muszkietu. 13. SS). Stiletto. Używano ich w hitach 1250-1500. przeznaczony wyłącznie do pchnięcia. stał się tylko ozdobą stroju naro­ dowego. Typowa dla okresu po II wojnie światowej konstrukcja uniwersalnego noża. W końcu XVII w. termin ten określa szereg odmian.Broń biała ręczna Sztylety. 33 . 12. Bagnet szpuntowy. 1860 r. Lewak hiszpański. bagnety ponownie przybrały formę zbliżoną do sztyletu. od schyłku Średniowiecza po lata współczesne (powyżej) 1. XVI w. W końcu XPX w. ma Kształt głowni charakterystyczny dla noży określanych tym terminem . wszystkie cechowały się jelcem o większej lub mniejszej krzywi/nie. na terenie Niemiec nazywany Hanswehr. Plebejski lewak. połowy XVI w. ok. 18. Zwykle bogato zdobiony. Niezwykle popu­ larny w latach 1300-1600. jak nóż stołowy. Bagnet nożowy (alho sieczny). Sztylet szwajcarski. Egzemplarz datowany na ok. w przekroju poprzecznym. Sztylet komandosów brytyjskich. Kordzik oficera marynarki. używali kordzików. W związku z powyższym rękojeść musiała być stożkowata. włoski sztylet w klasycznej formie. 1700 r. często improwizowanych na froncie. Również obecnie wykonuje się je w tej właśnie formie. Współcześnie nazwa Bowie od­ noszona jest (nie zawsze właściwie) do większości dziewiętnastowiecz­ nych noży myśliwskich lub bojo­ wych wyprodukowanych w USA. w wersji podoficerskiej. Szwajcaria. Datowany na ok. Pow­ szechnie noszony we Włoszech w XVII i XVIII wieku. Brytania. 7. Obecnie masowo podrabiany w Europie Zachodniej. Niemcy. Powstawał w ten spo­ sób rodzaj krótkiej piki. Brytania. W Hiszpanii wykształciła się najbardziej rozwinięta forma tej broni z rozbu­ dowaną osłoną rękojeści. o kształcie zna nym już w Starożytnym Egipcie. którego rękojeść jest skrytką na różne przedmioty ułatwiające przeżycie w trudnych warunkach. austro-węgierski bagnet M.tj. 5. 1650 r. Prosta i skuteczna głownia. Sztylet ideowy. Sztylet uszaty . Pokaza­ no egzemplarz z końca XV w. charakteryzującą się brakiem jakiegokolwiek jelca. Lewaka używano podczas walki (czy pojedynku) na rapiery. Nazwa oznacza „piec palców". Egzemplarz datowany na ok. Włochy. nazywany tak od kształtu jelca. iwaiiy też krzy­ żowym albo mieczowym. dla kordzików niektórych organizacji nazistowskich (SA. Z okresu 1400-1550. Egzemplarz z pocz. spełniające jednocześnie rolę wielofunkcyjnego narzędzia. Pokazany egzemplarz pochodzi z tego okresu. zaprojektowany przez Sykesa i Fairbairna (stąd inna jego nazwa w krajach anglosaskich). Formę tę skopiowali Niemcy w latach trzydziestych. 17. późniejsze odmiany. Noszony na lewym przedramieniu. zachowywał charakter broni. 2. Cinquedea. 3. będących znakiem przynależności do korpusu oficerskiego oraz ozdobą munduru. 4. stanowiącą uzupełnienie munduru paradnego i wyjściowego. Od drugiej połowy XVTTI w. stosowano przez pewien czas jako lewaki. zaprojektował szereg opraw i pochew do tego typu broni. XVII w. 9. jako broni bocznej. 11. Nóż szturmowy piechoty morskiej USA. 1500 r. zwany też holbeinowskim. 8. 16. W TT Rzeszy praktycznie T każdy rodzaj wojsk posiadał własną odmianę kordzika. w wielu marynarkach europejskich oficero­ wie. głównie przez osoby cywil-ne. jej kabłąk tworzy jednocześnie rodzaj kastetu. Szkocki sztylet (dirk).nazwa od charakterystycznej głowicy ręko­ jeści w kształcie ukośnie rozchylonych okrągłych tarczek.głownia ma sztych z pazurem. ponieważ Hans Holbein Mł. Broń noszona na pasie. Stanowił zwykłe uzbrojenie euro­ pejskiego wieśniaka. ostrzony obustronnie. 6.

34 Kształty głowni (powyżej). takiej. stąd zawsze uznawany był za broń godną człowieka honoru (i to w wielu kulturach). podczas gdy w Europie Zachodniej zwykle preferowano pchnięcie sztychem.patrz str. broń oparta o tę zasadę. Walka na miecze (po lewej). (Słownictwo odnoszące się do miecza japońskiego. dlatego też głownie były proste. włączając w to ich pierwowzory. Bywał cennym dziedzictwem i klejnotem rodzinnym przekazywanym z pokolenia na pokolenie. miecz uzyskał szereg znaczeń symbolicznych. długa biała broń pochodząca ze Wschodu ma zwykle zakrzywioną głownię. znakomicie nadającą się do cięcia.Prześledzimy tu szereg odmian mieczy 7. Szkic autorstwa Hokusai oddaje istotną cechę walki mieczem . Daje się znacznie łatwiej przystosować do aktualnych potrzeb niż np. mają wzmocniony grzbiet (3) i wklęsłe zbroczę (4). Stwarza to równe szanse obu przeciwnikom. która nadawałaby się równie dobrze do cięcia jak i do pchnięcia. Ilustracja zaczerpnięta z siedemnastowiecznego hiszpańskiego podręcznika szermierki. sztych. o wypukłych ściankach (1) i jej odmiana ó dwu strudzinach. W znacznie większym stopniu niż jakakolwiek inna broń. Prawdopodobnie z tych względów. nie wspominając o sposobach jej użycia. W praktyce. uznania umiejętności militarnych. Obie byty obosieczne. jelec f. jest najlepsza do pchnięcia. rękojeść b. Do dziś. parowania ciosów jak i cięcia. Na przestrzeni wieków można zauważyć. ostrze g. Jak widać.jest to starcie dwu ludzi oddalonych od siebie na wyciągnięcie ręki. Przedstawiono go jako opozycję Zachodu i Wschodu. jak i broń o czysto ceremonialnym charakterze. szpada) . który był . ilustruje odwieczny problem związany z tego typu bronią. pozwalająca parować ciosy. całego świata. z których każda ma określone zalety.bez wątpienia . rozdzielonych ością biegnącą w podłużnej osi głowni (2). przyczyniła eh się Jo powstania różnych. głowica d. Jednosieczne głownie (3 i 4). że broń cywilna ulegała aktualnie obowiązującym modom. miecz zyskał na całym świecie tak wysoką rangę.Miecze Idea miecza jest niezwykle prosta: jest to długa głownia z odpowiednim uchwytem. Są hvy podstawowe typy głowni. Głownia. Często poszczególne egzemplarze są dziełami sztuki. czasem lo owstania rózny< dośćst dość sformalizowanych szkół walki czy teorii szermierczych. Jego wszechstronność. topór. Znakomicie nadaje się do pchnięcia . Specjalną uwagę poświęcimy mieczom europejskim. istniało dużo możliwości rozwiązania wspomnianego problemu. sprawiedliwości. Istnieje tu wielka różnorodność. Rzeczywiście. Zawsze jednak ciążono do uzys­ kania głowni o jak największej wytrzymałości przy możliwie najmniejszym ciężarze. Wybór któregoś z kształtów często zależał od obowiązującej aktualnie mody. podczas gdy niektóre armie siliły się nieustannie na wprowadzanie idealnej głowni tj. przy cięciu jest podobnie skuteczna. daje możliwość konstruowania licznych odmian. . Głownia zakrzywiona ku przodowi (c). Głownia zakrzywiona sztychem ku tyłowi z wydatnym brzuśćcem (b) znakomicie nadaje się do cięcia. jak i innych odmian podobnej broni europejskiej (rapier. indyjskim i japońskim. Cięcie przeciw pchnięciu (powyżej). jest symbolem wojny. rangi wojskowej. honoru. zwłaszcza gdy ma wydatny koniec (zwany piórem). Jego duże wymiary uniemożliwiają łatwe ukrycie. ciąć i zadawać pchnięcia. trzon rękojeści e. 41 i 50) Profile przekroju poprzecznego głowni (po lewej). Podstawowe części miecza (po lewej) a. Prosta głownia (a).poprzedni czkiem miecza. głownia c. oczywiście przy porównywalnych umiejętnościach i jakości broni.

Indie. szpada. pełnił istotną rolę w życiu stanu rycerskiego. które z braku metalu nie były w stanie wytworzyć go w prawdziwej. Drewniany miecz z Nowej Gwinei. by określić go lnianem miecza. gotowy do zadania ciosu długą. przypominającą miecz.Status miecza (powyżej) Miecz był bronią otoczoną szczególnym szacunkiem.Był zbyt kruchy w praktycznym używaniu. Tasak z Malabaru (Indie). 35 . Znane są „mieczopodobne" tasaki i topory. 4. pełnej formie. 2. zwykle zaliczany do toporów. Stanowi przy tym broń wyróżniającą oficerów. Wyspy Gilberta. Nowy Jork). Australijski aborygen (poniżej). 3. będący w gruncie rzeczy uproszczoną formą miecza. często przypisywano mu specjalne znaczenie. jaką było można uzyskać przy zastosowaniu kamienia jako materiału. w Japonii był przedmiotem kultu samurajów. Oto przykłady: a. 5. Krzemienny nóż ze Starożytnego Egiptu. Brązowy miecz ze Starożytnego Babilonu (powyżej). Assam. Dao. szabla) używany jest w ceremoniale wojskowym. 1. b. jeszcze dziś w wielu armiach miecz (pałasz. Ten okaz osiągnął maksymalną długość. walczących z wrogami wiary. Dopiero opanowanie technologii produkcji brązu pozwoliło na wytworzenie skutecznych mieczy. drewnianą bronią. naśladujący tasaki białych marynarzy przybywających na wyspę.Nirari króla Asyrii" (Mc-tropolitan Museum of Art. Kiribati. Drewniana maczuga z osadzonymi na krawędziach zębami rekina. d. c. w szczególności krzyżowców. miecz powszechnie kojarzony jest z symbolem wymiaru sprawiedliwości („karząca ręka sprawiedliwości") Protoplaści miecza (po lewej) Broń podobna do miecza była wytwarzana również w tych kulturach. w średniowiecznej Europie stał się symbolem chrześcijaństwa. Napis wykonany na głowili pismem klinowym głosi: „Svn Eniil . bywa czasem dostateczmc długi.

Derwisz sudański (po lewej). Miecze i szable bliskowschodnie 10. Pokazany egzemplarz ma piętnastowieczną głownię oprawioną w XVIII w. Takouba. Iranu i południowych rejonów byłego ZSRR. szabla turecka. wydatnie zwężająca się ku sztychowi. rękojeść oplatana drutem mosiężnym i miedzianym. Podobny do mieczy sudańskich. 2. ażurowana ornamentem geometrycznym i zwierzęcym (krokodyl). który w latach osiemdziesiątych XIX w. 9. o charakterys­ tycznej wydatnej głowni obosiecznej i krzyżowym jelcu. Zdobiony ornamentem rytym. Miecz arabski z Dongoli. Kaskara. 36 4. wygiętą sztychem ku przodowi. Powstała wówczas legenda mówiąca. Bliskiego Wschodu. Miecz z Gabonu. bez jelca. nie jest zbyt duża. Głownia stalowa obosieczna. pozłacana. miecz Kabylów zamieszkujących tereny Maroka. 11. Miecz sudański. sierpowato wygiętej głowni.Miecze i szable Afryki i Bliskiego Wschodu Przedstawiono tu miecze i szable z terenów Afryki. Rękojeść z kabłąkiem wykonana ze srebra. pokonał wojska brytyjskie w Sudanie. z wydatną głowicą. 8. Shoteł . fanatyczny zwolennik doktryny Mahdiego. Typowa dla tych szabel głownia z wydatnym piórem. miecz Tuaregów z Sahary. obosieczny miecz plemienia Baghirmi z Sahary. 3. Głownia stalowa. Arabska szabla z głownią najprawdopodobniej importowaną z Europy. Krótki miecz Masajów ze Wschodniej Afryki. Zachodnia Afryka. że proste miecze derwiszów wywodzą się bezpośrednio z broni średniowiecznych krzyżowców. co miało umożliwić' sięgnięcie za tarcze przeciwnika. Obosieczna głownia o romboidalnym przekroju poprzecznym. Szczególnie dotyczy to Czarnej Afryki. rękojeść bez jelca. Ta turecka broń miała głownię jednosieczną. XVIII w. . Kilidż. Fłyssa. Rękojeść z hebanu i kości słoniowej. Porównaj z tuareskim sztyletem telele (str. Jatagan w typowej formie. 6.28). 7. 1.rodzaj etiopskiej broni białej o obosiecznej. nabijanym mosiądzem. Trzon rękojeści kościany. Choć na tych terenach miecze czy szable stanowią powszechnie używaną broń. Krzywizna głowni u nasady. Turcji. Większość obiektów znajdujących się obecnie w zbiorach czy też na rynku kolekcjonerskim zostało przywiezionych przez dziewiętnastowiecznych podróżników. zaś pewna część dotarła na Zachód już w początkach XX w. to jest niezmiernie t r u d n o określić powstanie poszczególnych egzemplarzy. Miecze afrykańskie. 5. Ze względu najednosieczną głownię należałoby użyć określenia „pałasz'.

str. Głownia perska datowana na 1819 rok. Szumszir z płomienistą głownią i złoconą stalową rękojeścią. Kama lub auadaara.Żelazny miecz (po prawej).n. rodzaj szabli kaukaskiej. jak i krótszej (patrz str. Rękojeść z zakrzywioną głowicą. óźniej. głownia sadzona koralami. arabska szabla o charakterystycznej głowicy rękojeści. jatagan z rękojeścią z masywnego srebra.28). używanej oczątkowo przez Czerkiesów.e. 13. Tego typu szable były używane w Indiach. które rozprzestrzeniło się po Europie pomiędzy 300 a 600 r. Pochodzi z Turcji. Szumszir. rzadki okaz uzbrojenia Sarmatów. Rękojeść kościana. koczowniczego plemienia. Kindżał. Wyrób perski. . nazwy używane w odniesieniu do największych kindżałów kaukaskich (por. kaukaska broń występująca zwykle w dwu odmianach: pokazanej tu dłuższej o lekko zakrzywionej jednosiecznej głowni. Występuje praktycznie na całym terytorium zamieszkanym przez plemiona arabskie. 16. Zdjęcia rentgenowskie i inne nowoczesne techniki badawcze pozwalają stwierdzić. głownia trawiona i zdobiona złotym ornamentem. Saszka. 15. szeroko rozpowszechniona jako typowa broń niektórych rodzajów kawalerii rosyjskiej (Kozacy). p.15). 18. klasyczna szabla perska o silnie zakrzywionej głowni. że tego rodzaju destrukty pierwotnie cecnowała niezwykle wysoka jakość materiału i wykonania. 17. Saif. 14. F 12.

9. obosiecznej głowni. nazywanej też czasem tulwar. 11. stalowa obosieczna głownia.pakistańskie. Talwar o szerokiej głowni. Cnoora. Indie Południowe. zamieszkującego pogranicze afgańsko . służący do egzekucji. Broń pochodząca ze świątyni plemienia Nayar. by umożliwić dwuręczny chwyt. XVIII w. samo zaś zagadnienie nadal czeka na dokładne opracowanie. Nepal XVIII w. Produkowano tu niektóre z najlepszych i najpiękniej zdobionych głowni stalowych na świecie. Podane informacje odnoszą się wyłącznie do przedstawionych przykładów. Bardziej typowa odmiana kandy. 38 . 2. koszowym). Północne Indie. Głownia zakrzywiona ku przodowi. Kimdu. Indyjska szabla. zakrzywiona sztychem ku przodowi. Sosun pała. 10. Obszar ten obfituje w bogactwo odmian szabli i miecza. Wojownik indyjski z Radżputu. Rękojeść z koszową „indyjską" osłoną. Większość plemion zamieszkujących północną część Półwyspu Indyjskiego używała odmian takiej właśnie szabli. Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego (powyżej) 1. XVIII w. Tamtejsze plemiona używają właśnie takich długich i ciężkich noży o jednosiecznej głowni. Rękojeść mosiężna. Pochodzi z Indore. Talwar (Tulwar). głownia obosieczna. rękojeść stalowa o drewnianej głowicy. Datowany na XVII w. XVIII w. Talwar o rękojeści stalowej z kabłąkiem. koniec XVIII w. Pochodzi z Tanjore w Indiach Południowych. o wydatnej krzywiźnie głowni i rękojeści z dyskowatą głowicą. Rękojeść z jelcem tarczowym i szerokim kabłąkiem (tzw. Zwraca uwagę wydatny grzbiet wzmacniający głownię. 5. cyzelowanej i złoconej. Madras. Maratha. Trzpień rękojeści przedłużono. 7. Pata. 8. typowy dla Pcndżabu. nóż plemienia Kyberów. XVIII lub XIX wiek.Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego Broń biała przedstawiona na następnych stronach pochodzi z Tndii i sąsiadujących z nią regionów. grzbiet głowni wzmocniony przez pogrubienie. XVI w. 6. indyjski miecz z charakterystyczną rękojeścią w kształcie stalowej rękawicy. rodzaj indyjskiego miecza: rękojeść pozłacana starszego typu. Miecz o płomienistej. Madras. Bron biała z Południowych Indii. 3. Głownia jednosieczna. Pochodzi z Oudh (obecnie Uttar Pradesh). XVIII w. 4. Ten egzemplarz wykonany został przez muzułmanów zamieszkujących północną część Indii. uzbrojony w szablę talwar i okrągłą tarczę (po lewej). pochodzenie czy datę powstania niektórych okazów tej broni. trudno jest podać nazwę. Często. rękojeść stalowa.

17. Adya Katti w typowej formie. Kora w dzisiejszych czasach jest mało znana . stanowiących nadal przepisowe wyposażenie niektórych oddziałów armii brytyjskiej. słowo oznaczające coś obcego. 20. Kukri. Standardowy kukri armii indyjskiej. ciężka jednosieczna głownia. Często występują egzemplarze o udziwnionych kształtach. Pochodzi z Maharatha. jednosieczna. Miecz dwuręczny. 15. Krótka. 13. uzbrojony między innymi w Kukri. cyzeł i złocona. (Victoria and Albert Museum. ok. Nepal.Żołnierz z brytyjskich oddziałów Churków (po lewej). odnoszone w Indiach do europejskich głowni oprawionych przez miejscowych mistrzów. o długim wąskim ostrzu. od dostawcy z Północnych Indii. XVIII w. z okresu TI wojny światowej. forma dość popularna w XIX wieku. wygięta ku przodowi. XVII w. by wygodnie spoczywała na niej dłoń. z cyzelowaną i pozłacaną żelazną rękojeścią i staranie dobranej krzywiźnie głowni. 14. 1850 r. Głownia niemiecka z XVII w. Kukri. Szczegóły szabli (poniżej). Rękojeść srebrna. Nepal. XIX wieku. rodzaj długiego. wykonano prawdopodobnie w pocz. prawdopodobnie XIX w. Firangi. Ten egzemplarz. Rok produkq'i 1943. 18. rodzaj miecza ofiarniczego używanego w Nepalu i Północnych Indiach do składania ofiar zwierzęcych. Typowa forma kory. 16. walka kukri nie polega na rzucaniu nim w przeciwnika.pozwalające szczególnie doświadczonym kolekcjonero rozpoznać miejsca pochodzenia danego okazu. Kształt głowicy dobrano w taki sposób. . Istnieją subte różnice w proporcjach rękoj . Do XIX wieku Ghurkowie znacznie częściej używali białej broni nazywanej Kora. Indie Południowo-Zachodnie. 12. Zafar Takich broń ceremonialna używana jako insygnium władzy przez władcę udzielającego audiencji.w przeciwieństwie do kukri. Wbrew obiegowym opiniom. 19. Coorg. zakrzywiona ku przodowi głownia była ostrzona również na szczycie. Nepal. Rękojeść z rurki żelaznej. indyjskiej i nepalskiej. Londyn). krzywego nepalskiego noża. Centralne Indie. wykazując charakterystyczne dla miasta Lahore w PencŁ Rękojeść stalowa. Ram dao.

rzeźbiona. charakterystyczna rzeźbiona rękojeść. 1. Parang pandit/brof\ plemienia Dajaków zamieszkujących wybrzeża płd. 2. Używany przez plemię Khasi z Assamu. żyjące na Filipinach i Borneo. Azji. dao jest nie tylko bronią. wygięta ku przodowi. gdzie żyje plemię Naga. Chiński miecz żelazny o jednosiecznej głowni. Borneo (po lewej). broń z archipelagu Celebes. 3. rodzaj jednosiecznej broni plemienia Moro i Morskich Dajaków. Trzon rękojeści powstał przez owinięcie trzpienia plecionym sznurkiem. 4.-wsch. Dao. Barong. Trzon rękojeści drewniany z rzeźbioną głowicą. Campilan. lekko zakrzywionej głowni. szabla cejlońska. broń plemienia Kachiu. 7. Rękojeść żelazna. Sri Lanka. pochwa przewieszona przez prawe ramie. Kaslane. Dha. plemię łowców głów z Borneo.Miecze i szable Dalekiego Wschodu Mężczyzna z plemienia Naga (po lewej). Rodzaj miecza używanego prze/ Dajaków. broń używana przez Filipińczyków . owinięty plecionką trzcinową. Uzbrojony w charakterystyczny miecz noszony na pasie. ale także uniwersalnym narzędziem. Dao. Głownia jednosieczna. miecz birmański o jednosiecznej. zwany też nokłang. Jest to rodzaj dwuręcznego miecza . Trzon rękojeści drewniany. Mandau albo parang ihlang (nazwa malajska). Głownia jednosieczna. głownia inkrustowana srebrem i złotem. Rękojeść drewniana. 40 . W rejonach nadgranicznych. jelec i kabłąk stalowe. 8. Zdobiona srebrną i mosiężną inkrustacją. Pokazano jedną z najczęstszych odmian. okucia mosiężne. 6. uzbrojony w dao.pałasza o jednosiecznej głowni. pomiędzy indyjską prowinqą Assam a Birmą. Miecze Dalekiego Wschodu (powyżej). 9.chrześcijan. Klewang. Łowca głów z plemienia Dajaków. pokryty białym metalem. zamieszkującego prowincję Assam. Trzon rękojeści cylindryczny. Talibon. 11. 5. 10. rodzaj broni używanej przez plemię Moro.

wakizashi. gdyż głownie są prawie identycznie. Przedstawiono tu 4 typy przekroju poprzecznego głowni i ich japońskie nazwy: 1. płaz. z miękkim rdzeniem i grzbietem 4. wykonana w XVIII w. C) i tachi (D). 41 . Terminologia (po prawej). (Rijksmuseum Voor Yolkenkunde. ponadto noszono je zwrócone brzuścem głowni ku górze. pomiędzy twardym metalem ostrza. c. Przedstawiamy tu główne typy. c. Przedstawiono nazwy poszczególnych części głowni (A). miękki rdzeń z częściowo utwardzonymi płazami i grzbietem. była używana w Japonii ok. łanło. oprawy miecza katana (B. wcześniej również jako bron bojową do zbroi. b. pozwala na rozpoznanie warsztatu. podając terminologię i ilustrując przykładami mieczy najczęściej spotykanych na rynku kolekq*onerskim. d. jednolicie twarda 2. Wariha tetsu kitae. Katana i krótszy. utwardzone jedynie ostrze 3. rdzeń. który wykuwał głownię. w którym bito sygnaturę płatnerza. Shihozume kitae. Ta odmiana miecza. a nie na rapciach. VIII w. b. Jest to broń wotywna. Słowo to oznaczające „duży i mały" określało parę mieczy noszonych przez samurajów. Lejda). noszono do stroju dworskiego. Części głowni (po lewej) a. Przykłady pokazane obok zostały zaczerpnięte z japońskiego traktatu Honcho Tani/a Buco.. by uzyskać maksymalnie twarde ostrze przy jednoczesnym sprężystym rdzeniu i grzbiecie.Miecze japońskie Miecze japońskie są szeroko znane ze względu na piękną formę i jakość. fachi i krótszy od niego. W środowisku kolekcjonerów zwykle używa się terminologii japońskiej podanej obok. Kobuse san mai kitae. Zasadnicza różnica między mieczami katana i tachi polega na innym sposobie oprawy i noszenia. grzbiet. Wzory szwu ostrza (po lewej). Istniały dwa rodzaje takich zestawień: a. z wyjątkiem miejsca. jak wykształciły się miecze daisho. d. a w niektórych przypadkach i mistrza. Mam kitae. Broń biała ręczna Daisho (powyżej). ostrze Przekroje poprzeczne głowni (po lewej) Głownie skuwano z prętów żelaznych i stalowych tak. Ken (poniżej). pochodząca z Chin. Wzór granicy. Noszono je na rapciach na pasie. noszone były na co dzień. (Wg tradycji japońskiej powinna się ona zawsze znaleźć od zewnętrznej strony jeśli miecz jest noszony). a pozostałą częścią głowni. przed tym. wsunięte za pas.

sygnowana przez Cikakaga z Osafune w prowincji Bizen. Głownia miecza katana. oznaczająca początek sztychu. zdobiona rytem horimono. to często kolejny właściciel oprawiał je zgodnie z upodobaniami i aktualnie panującą modą. 6 z Festing Collection). niektórzy wojownicy używali jeszcze dodatkowego. sygnowana przez Nasamune. Krótkie miecze japońskie (po lewej) 1. 3. Zaletą była możliwość wyprowadzenia niezwykle silnego ciosu. Głownia tachi. 6.Miecze japońskie Sztuka walki mieczem (powyżej) Miecze japońskie miały niezwykle długie rękojeści. Miecze ( po prawej ). Katana w pochwie saya. w oprawie o charakterze dworskim. znak mistrza Inouye Shinkai z datą 1673 r. Czasem jednak samuraj walczył trzymając oba miecze tworzące parę daisho każdy w jednej ręce (b). przedstawiającym dwugłowego smoka owiniętego dookoła miecza ken. Wykonana przez mistrza Nobukuni w 1713 r. 5 pochodzą ze zbiorów Victoria and Albert Museum w Londynie. datowana na 1317 r. pozwalające samurajowi na uchwycenie jej obu dłońmi (a). Tachi. Zwraca uwagę świetlista stal yakiba (hartowanego ostrza). zwraca uwagę wyraźna pozioma linia yokołe. powszechnie uznawanego za największego japońskiego płatnerza. 4 z Craig Collection. Chociaż dobre i piękne głownie przekazywano z pokolenia na pokolenie jako najcenniejszą część spadku. 2. 4. pokrytej czarną i złotą laką. Głownia miecza tanto. W XIV wieku. zdobionej ornamentem roślinnym. nadzwyczaj długiego miecza nodachi (c). 42 . (Egzemplarze 1. Głownia wakizashi. 3. 2. 5. Na trzpieniu. zwracają uwagę ryfki z kółkami do mocowania rapci.

jeden lub dwa otwory służące do noszenia specjalnego nożyka i szpilki. przypominającej naszego jaszczura. co widać obok. Wykonywano je właściwie wszystkimi znanymi w Japonii technikami z inslćrustacją włącznie. jak i cyzelowaniem nakładanego reliefu. zwaną tsuka (c). łsuba. by przez pozostawione geometryczne otwory widać było zdobioną ornamentem płytkę menuki jak i skórę same.wykształciło się ich szereg odmian i stylów zdobienia. Ich kształty i ażurowanie różnią się między sobą. Londyn). może oyć sam w sobie przedmiotem obszernych badań . jak pokazana hi z mieczami katana i wakizashi (Victofia and Albert Museum. W domu. zbieranym ze względu na piękno formy.Jelec płytowy (po lewej). Odmiany jelca tsuba (po lewej). były noszone po obu stronach pochwy. wykonywano z drewna oplecionego skórą płaszczki (same). Po jego bokach. daisho. na którym broń spoczywała prawie pionowo. Oksford). Całość kunsztownie oplatano jedwabiem w ten sposób. 43 . Zwykle płaski. Dla mieczy tachi. czasami wykonywano stojak o innej konstrukcji. ozdobiony jest wypukłym reliefem srebrnym. Stojak do mieczy (po prawej). Rękojeść miecza. wykonane w tsubie. przechowywano na specjalnej podstawie. Elementy oprawy (po prawej) Nożyk kozufca (a) i szpilka kogai (b). (Ashmodean Museum. zwany katana-kake. Pokazany egzemplarz wykonano z brązu. Ich rękojeści wystawały poprzez otwory o odpowiednich kształtach. Są poszukiwanym obiektem. z otworem w środku o kształcie odpowiadają­ cym kształtowi trzpienia.

5.Miecze europejskie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza Historia miecza w Europie. Znaleziony na jednej 7 wysp bałtyckich'. rękojeść" nitowana do głowni (początek epoki brązu). rapiery i szpady. p. typ „mieczy antenowych". Miecz brązowy. ok. wykonany z jednego kawałka metalu. 4.e.n. podobny do używanego przez greckich hoplitów (ciężkozbrojnej piechot}'). Miecz żelazny. Całość zakończą przykłady broni białej o ceremonialnym charakterze z czasów współczesnych. p. Zakrzywiony.e. zwrócimy szczególną uwagę na miecze dwuręczne. p. Dekorowany typowym rytym ornamentem geometrycznym (Slatens Historiska Muscum. jako już przestarzałe. 650-500 r. 6. Wykuty z jednego kawałka brązu. 3. nigdy nie pojawiła się na tyle istotna innowacja w konstrukcji miecza.n. Miecze z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza (powyżej) 1. stal zastąpiła o wiele gorsze materiały. w których osobna rękojeść była nitowana do głowni. W istocie jednak. koniec epoki brązu.n.e.n. Miecz nordycki (po lewej). Krótki miecz brązowy z t u r o p y środkowej. W pewnych okresach miecze wykonywano zgodnie z aktualnymi teoriami szermierczymi.n. jakimi były brąz i żelazo.e. 44 . jednego kawałka brązu. podobnie jak w przypadku sztyletu. halsztacki. choć naśladujący wcześniejsze rozwiązania. Żelazny miecz tzw. Długi miecz brązowy. była bardziej związana ze zmianami wprowadzanymi wskutek aktualnie panującej mody.e. Oczywiście. ok. 1200-1000 r.p. Przedstawimy tu miecze europejskie trzymając się porządku chronologicznego: od epoki brązu i żelaza. Wykonany 7. 850-650 r. Ok. z lat 1350-1200 p. jednosieczny tasak z terenu Szwecji.e.. ok.n.n. by dotychczas używane formy wycofać z produkcji. Sztokholm). Omówione będą również szable i pałasze wojskowe aż do XIX wieku. ok. 7. 2. Rękojeść z kości słoniowej i bursztynu. Poczynając od Renesansu. Znaleziony w Mykenach.p. ok. 1300 r. 1600-1350 r. Nazwa oćl znalezisk w Hallstatt.e. p. Brązowy miecz grecki z okresu homeryckiego. Tzw. z Europy Centralnej. niż rzeczywistymi ulepszeniami. aż po Średniowiecze. VI w.

kultury „B" z La Tcne. Rzymski legionista (po prawej). p. ze stalową głownią. Wręczany jako nagroda za wybitno zasługi bojowe. I w. tzw.e. 11 w.Broń biała ręczna Wojownik grecki (po lewej). II w. Ze znalezisk w Pompejach. zdobionego mosiądzem. schowaną w pochwie. 14. zawie­ szony nad prawym biodrem. sądząc po charakterze ozdób.e. nadany za kampanię z 71 r. 10. Rzymski gladius (po prawej). 11. Ok. n. Anglia. walczący krótkim mieczem.e. Rękojeść nie zachowała się. Rzymski gladius. 12. Fragment malowidła na wazie ceramicznej. emaliowany.e. krótki miecz żelazny. Znaleziony w Mainz w Niemczech (British Museum. Przedstawiony egzemplarz ma pochwę z brązu.e. 8. p. Szwajcaria. używany jako broń legionistów. p. Ok. (Z kolekcji uzbrojenia rzymskiego wystawionej w oddziale National Museum ot Wales w Caerleon).n. Datowany na początek pierwszego stulecia naszej ery. Londyn). Późniejszy typ gladiusa charakteryzujący się równoległymi ostrzami i krótszym sztychem. uzbrojony w krótki miecz. p. Galijski miecz żelazny z antropomorficzną rękojeścią wykonaną z brązu. VT w.n. Tego typu broni używano' również w antycznej Grecji. Ok. 43 .n. Miecz żelazny z rękojeścią drewnianą. Miecz żelazny z rękojeścią brązową. Ok. ok. V-VI w. Jcdnosieczny tasak żelazny z Hiszpanii. pochodzi z Aquila we Włoszccn. Francja. z okresu klasycznego. 9. Pochodzi z Cumbrii.e. Głownia miecza żelaznego. p. 13. Znaleziony w Aube. II połowa pierwszego stulecia n.e.n.n.

stosując miedź albo technikę niello. Miecz o głowni przystosowanej do cięcia. n. z X w. 46 . coraz powszechniejsze stały się głownie zwężane ku sztychowi. jednosieczna broń wikingów.. Wąskie ostrze było bowiem najlepiej przystosowane do penetraqi słabych punktów wspomnianych typów zbroi. 800 r. ze spłaszczoną łowicą rękojeści (tzw. wykonywano je w najprostszych formach. Miecz żelazny z brązową rękojeścią i okuciami pochwy. Miecze średniowieczne (powyżej) 1. Wiązało się to z coraz powszechniejszym stosowaniem zbroi. a badania rentgenowskie. w Szwecji (Statens Historiska Museum. Żelazny miecz skandynawski. wydatnym brzuścu.Miecze średniowiecznej Europy W okresie wczesnego średniowiecza. Dania. Saks.e. Bogato zdobione były jedynie głowice rękojeści. Pod koniec Średniowiecza. wykazały. n. Pokazany miecz został znaleziony w jeziorze. f 5. Żelazo. 2. tak jak to widać na fragmencie Opony z Bayeux. płaskie zbroczę. zakrzywiony lub ścięty. ok. orzech razylijski). że miały one warstwową konstrukcję.. Miecz wikiński (po lewej). początkowo kolczugi. IX lub X w. Rękojeść platerowano srebrem i nabijano ornamentem plecionkowo-zwierzęcym. 4. Szeroki. co pozwalało używać je do pchnięcia. z widocznymi resztkami pierwotnej świetności tego rodzaju broni.e. Niemiecki miecz z lat 1150-1200. a do produkcji używano dobrych gatunkowo stali. Sztokholm). 3. Miecze wczesnośredniowieczne (po prawej). miały szeroką głownię przystosowaną wyłącznie do cięcia. Z lat 400-450 n. miecz stał się jedną z najważniejszych broni.. Obosieczna głownia miała szerokie. często z żelaza. 6. znaleziony w bagnach na terenie Danii. zwłaszcza na północy kontynentu. zachowany z Katedrze w Durham. a następnie zbroi płytowej. Grzbiet głowni przy sztychu mógł być prosty.e. jednosieczny tasak z lat 100-300 n. Wiele mieczy skandynawskich czy germańskich miało niezwykle bogato zdobione rękojeści.e. mimo wysokiej rangi miecza. koło miejscowości Uppland. Znaleziony w Norwegii. Była to broń o krótkiej jednosiecznej ciężkiej głowni. którym poddano zachowane destrukty głowni. Poczynając oa XII w. Angielski tasak z lat 1260-70.

„rybi ogon" (V) 8. na lewym biodrze . króla Anglii. zmarłego w 1442 roku. „orzech brazylijski" (B) 4.Kształty głowic (po lewej). miecze te nazywano „bastardowymi". Rękojeść z małym kabłączkiem osłaniającym palce. Francuski miecz z końca XIV w. Miał on jakoby należeć do Henryka V.. z trójkątną głowicą rękojeści. przystosowaną tym samym do pchnięcia. 1440 r. Hiszpański miecz z końca XV w.chrześcijanina (Z brązowej płyty nagrobnej Sir Simona de Pelbrigg w kościele Felbrigg w Norfolk). by w razie potrzeby. Uzbrojony w miecz o głowni przystosowanej do pchnięcia. 10. Wykonano go w latach 1410-20. 1380 r. kolista (J) 6. . 9. pokrywkowa 3. w kształcie ciężarka ( T l ) Bron biała ręczna Płyta nagrobna angielskiego rycerza. Porównaj jego wymiary z jednoręcznym mieczem zachowanym w Opactwie Westminsterskim w Londynie. Miecze wyważano montując na rękojeści ciężką głowicę. Czasem. dyskowa (G) 5. Broń tego typu miała dostatecznie długą rękojeść. móc uchwycić ją obu dłońmi. Włoski miecz z końca XIV w. z ok. 7.. Pozwalało to na wzmocnienie uchwycenia broni. Rękojeść z krzyżem i dwoma kabłączkami osłaniającymi przełożone przez niego palce. Miecz z ok. 8. z silnie zwężającą się ku sztychowi głownią. Miecz noszono bardzo nisko. przez długi czas uznawany był za symbol rycerza . Średniowieczny miecz mający kształt krzyża. Pokazano niektóre powszechnie występujące typy oraz ich współczesne nazwy. trójkątna (T 1) 7. Pochodzenie nieznane. 11.typowy sposób dla tej epoki. (W nawiasach oznaczenia literowe klasyfikacji Oakeshotta) 1. znaleziony w Tamizie pod Londynem (Museum of London). grzybkowa ( B I ) 2. Miecz półtoraręczny z ok. 1380 r. orzechowa. Miecz półtoraręczny (po prawej).

Nazywany także Claymore. 2. 5. Południowoniemiecki miecz półtoraroczny z pocz. 48 . iłownia o kwadratowym prze­ kroju. XVI w. Początkowo popularność zyskały miecze dwuręczne. pojawił się rapier.. 6. XVI w. Głownia płomienista. drugie ostrze . (claidheamh mo'r). Wprowadzane zmiany były głównie wynikiem postępującego zaniku uzbrojenia ochronnego. z I poł. XVI w. 4. wzdłuż jednej z krawędzi. Półksiężycowaty występ w tego typu mieczach. Zastawa (tj. W efekcie. g Miecze dwu. 3. Szkocki miecz dwuręczny z poł. Niemiecki miecz dwuręczny o charakterze ceremonialnym.Miecze renesansowe i późniejsze Wieki XVI i XVII przyniosły szereg zmian. Głownia. Niemiecki miecz półtoraręczny z lat 1540-80.na całej długości. Niemiecki miecz dwuręczny z pocz. (Castle Museum. W tym samym okresie miecz jednoręczny zaczął szybko się zmieniać. Niemiecki dwuręczny koncerz (broń ta służyła do przebijania ancerza). Koniec XVT w. miat osłaniać dłoń trzymającą zastawę. z głownią o spłaszczonym romboidalnym przekroju. tępa część głowni) owinięta skórą.i półtoraręczne (powyżej) i. York). ze. bez ostrzonych krawędzi. zarówno jako broń bojowa jak i ceremonialna.. ostrzona tylko na 1/3 długości. spiralną głowicą i zagiętymi ku dołowi krzyżami. XVI w. Rozbudowywano rękojeść zapewniającą dobrą osłonę dłoni. co pozwalało na wygodne uchwycenie jej drugą dłonią.

2. którymi oznakowywano głownie. Szabla szwajcarska z poł. Pokazana tu punca jest późniejszą podróbką. Angielski miecz z koszowym jelcem. rodzaj miecza używanego przez niemieckich landskncchtów. 3. . 1583) sławnego miecznika włoskiego. Yiuk passawski" znak bwany początkowo w Passau. z ok. straconego w 1649 r. Typ ten nazywano w Anglii morluaty. . 3. Cinauedea.Znak hiszpańskiej rodziny Sahagun z Toledo. 7. zwłaszcza przez rzemieślników z Solingen w Niemczech. Nazwa szpady odnosi się do inskrypq'i. (Castle Museum. York). XVII w. 1500 r. Sztokholm). wspominającej króla Karola I. wygrawerowanej na rękojeści żelaznej. z zamkniętą rękojeścią o 3 kabłąkach. Ok. Broń biała z XVI i XVII w. że miały one upamiętnić króla Anglii Karola I. 5. Znaki te z biegiem czasu powszechnie były kopiowane. Uważa się.. rodzaj broni używany zwłaszcza przez zaciężnych żołnierzy słowiańskich w służbie Republiki Weneckiej. 1570 r. (powyżej) 1. Wykonany w Niemczech ok. 4. rodzaj włoskiej broni białej z ok. Gustawa Wazy. 1640 r. 1610 r. straconego w 1649 r. 7. z ok. Szpada angielska z ok. rękojeścią. Wykształcony w pocz. która to nazwa nawiązywała do ornamentu z cyzelowańvch główek ozdabiających kosz. tworzący coś w rodzaju tarczki.Imię i nazwisko Andrei Ferari (żyjącego w latach 1530 -ok. Charakterystyczny jelec koszowy. 1640 r. (Livrustkammarcn. Występowała również w znacznie krótszej odmianie. będącej sztyletem. rodzaj „miecza miłosierdzia". XVI w v miał jelec wygięty w kształcie litery „S". (Castle Museum. 1556 r.Bron biała ręczna Njsłynniejsze punce (po prawej). York). Kalzoalger. 2. z tarczką pionową. 6. Schiavona. Rapier króla Szweqi. głownia obosieczna.

Żelazna. było uży­ cie tzw. znacznie lżejszej broni. Po 1630 roku. ricasso Szermierka rapierem i lewakiem (powyżej). 50 . Trzymano go w lewej dłoni. z którym tworzył parę. Części rękojeści (powyżej) a. w 1628 r. która stopniowo wyparła rapier. 1650 r. kabłąk b. lewaka do parowania ciosów przeciwnika.. Prawdopodobnie hiszpańska. (Museo Lazaro Galdiano. Szpadę noszono powszechnie po 1780 r. i. Różnorodność oprawy. Typ ten nazywano l'appenheimer. wyrażającej się głównie kształ­ tem rękojeści. ok. 1530 r v zdo­ biona złotem. w typie rękojeści dzwonowej. Rapier ten miał należeć do konkwistadora Francesco Pizzaro. Głownia obosieczna na zastawie.) Kękojeści rapierów (powyżej) 1. Dopiero potem zniknęła z życia codziennego. z ok. Pokazana broń była używana przez szwedzkiego króla Gustawa II Adolfa podczas tragicznej dla niego bitwy pod Lutzen w 1632 r. Angielska. 1620 r. 1620 r. Cyzelowana i złocona bez kabłąka. stając się powoli istotnym elementem codziennego ubioru. Francuska. broń biała o długiej. nabijana srebrem. 5. e.. Powstało wiele stylów i szkół walki tą bronią. 1570 r. 2. 3. Sztokholm). tarczka ażurowana. ok. ośla podkowa (pas d'&ne) d. ok. Włoska. jak rapier. z lat 1640-50. Hiszpański rapier z rękojeścią dzwonową (po prawej). 1530 r. krzyż g. pozosta­ jąc jedynie elementem ubioru ceremonialnego. 1580 r. obłąk boczny c. Hiszpańska. koszo­ wa. 4. Powszechnie stosowanym sposobem walki w XVI i pocz. Dzwon zdobiony ażurowaniem. Lewak (str.. 6. Wykonano go ok. 32) był często opra­ wiany identycznie. pojawiły się pierwsze egzemplarze szpady. stąd nazwa. ( Livrustkammaren. wąskiej głowni przezna­ czonej do pchnięcia pojawiła się w Europie ok. (Real Armeria. ok. Cyzelowanie i nabijanie innym metalem były dwiema podsta­ wowymi technikami stosowany­ mi do zdobienia tego typu broni. była niezwykle bogata. XVII w. Prawdopodobnie niemiecka. kabłąk boczny h. Madryt). i.Rapiery i szpady Rapier. Madryt). Sztych o przekroju romboidalnym. z krótkim zbroczem. (Rysunek z podręcznika szer­ mierki wydanego. Stalowa z niezwykłą ilością bocznych obłęków.

obosieczną głownię. Na matowozłotym tle cyzelowany relief. Rękojeść wykonana w Danii. Szpady (powyżej) 1. Typ głowni silnie zwężającej się ku sztychowi. Angielska szpada dworska z ok. Szpada masońska z USA. Rękojeść klasycznej szpady (powyżej). . wywodziła się w prostej linii z. Piękny egzemplarz szpady (po prawej). Londyn). 3. złocony brąz. wręczona jednemu z brytyjskich oficerów. czasem nazywana „do poduszki". zwany Coliche marudę. 6. 2. szmelcowana (Wallace Collection. ok. Jednakże większość późniejszych głowni miała w przekroju poprzecznym trójkąt bez podstawy (b). Angielska szpada z rękojeścią z masywnego srebra. z tarczkami osłaniającymi przełożone przez krzyże palce dłoni. Dawały jednocześnie pole do popisu rzemieślnikowi. zdobiona ornamentem symbolicznym (znaki masońskie). Rękojeść bez kabłąka. miały zwykle płaską. syreny i potwory morskie. Szpada. 1570 r. głownia z Solingen w Niemczech. ze zbroczeni (a). Później stosowano ją nadal na ograniczoną skalę: wyłącznie jako uzupełnienie ceremonialnego stroju dworskiego itp. jak i tzw. jako nagroda za męstwo wykazane podczas oblężenia Seringpatam w 1789 r. Szpada. Rękojeść złocona i emaliowana. w typowej formie. 5. Tarczki miały chronić rękę szermierza. szpady „do poduszki". Pozwalało to uzyskiwać bardzo lekkie głownie o wystarczającej do pchnięcia sztywności. Profile poprzecznego przekroju głowni (powyżej).trwało to aż do XX wieku.Szpada stała się obowiązkowym Uzupełnieniem stroju zachodnioI europejskiego szlachcica (podobnie jak w Polsce szabla) w latach 1630-1780. Włoska szpada wykonana w Brescii. Stosowano do ich wykonania masywne srebro. 1680 r. rękojeści rapierowych. Wczesne szpady. który zazwyczaj w kunsztowny sposób zdobił je różnymi technikami. przedstawiający Neptuna. Głownia późniejsza. początek XX w. 1900 r. Rękojeść złocona. . Rękojeść wykonano we Francji w latach 1660-80. 4. Dla tego typu ceremonialnej broni charakterystyczne były stalowe ażurowane rękojeści. ale także jako broni do ćwiczeń i pojedynków. Używano jej nie tylko jako ozdoby czy symbolu stanowego. zdobiona ornamentem geometrycznym i liściastym. a w późniejszym okresie także polerowaną stal. ok.

6. Szabla amerykańska. 4. długa broń biała egzystuje jako uzupełnienie munduru oficerskiego w szczególnie uroczystych okazjach. z mosiężnym krzyżem i kabłąkiem.. 3. 2. wzór z 1786 r.. Broń tę zwykle nazywano spadroon. Zwracają uwagę pionowe wąsy w miejscu połączenia rękojeści z głownią. ciężkiej kawalerii. 5. Ujednolicenie szabel czy pałaszy wojskowych podyktowane było wieloma względami: począwszy od konieczności dopasowania wyglądu broni do noszonego munduru. Pokazano również pochwę z blachy stalowej (Castle Museum. tj. ok. Rękojeść zamknięta. z mosiężną rękojeścią koszową. Jeszcze dziś. o głowni obosiecznej. 1775 r. Tego typu broń była powszechnie używana przez obie strony walczące podczas wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Duński pałasz kawaleryjski z 1734 r.Era broni przepisowej zaczęła się w Zachodniej Europie w XVTIT w. Choć w większości rodzajów wojsk. o głowni obosiecznej. Kabłąk i krzyż. w wielu armiach świata. Austriacki pałasz ciężkiej kawalerii z 1/16 r. Przepisowa broń biała w różnych armiach Przepisowa długa broń biała (powyżej) 1. Francuski pałasz. mosiężne. to w kawalerii nadal uznawano je za podstawę uzbrojenia. szabla czy pałasz były bronią drugorzędną. a skończywszy na dążeniu do zapewnienia odpowiedniej jakości i ułatwieniu dostaw. York). Niektóre z tych pałaszy miały głownię obosieczną. Brytyjska szpada oficera piechoty. 1805-06). tzw. Brytyjski pałasz kawaleryjski z rękojeścią Koszową wzorowaną na broni szkockiej. Tego rodzaju broni używały pułki kirasjerów. 7. najcięższej jazdy francuskiej w czasach Napoleona. Stalowa rękojeść z kabłąkiem i tarczką w kształcie muszki. Szwedzki pałasz ciężkiej kawalerii z 1/55 r. Model XIII roku Republiki (AN XIII. 52 .

Głownię kompromisowo przystosowano zarówno do cięciajak i do kłucia. Pruska szabla lekkiej kawalerii z ok. . wzór 1853. 14. 8. Brytyjski pałasz kawalerii. 1806 r. Brytyjska szabla lekkiej kawalerii. 10. Przeznaczony głównie do cięcia.. w latach 1861-65. jeszcze do wybuchu I wojny światowej. z potrójnym kabłąkiem i mosiężną rękojeścią. wzór 1804. wzór 1908. 11.Szarżujący kawalerzy sta (po prawej). były przeznaczone do cięcia i zwykle trzymano je w górze. Typowa broń do cięcia. Modelu tego używano jeszcze podczas wojny secesyjnej. ręka maksymalnie wyprostowana. Zwraca uwagę sposób trzymania pałasza: sztych opuszczony lekko ku dołowi. Brytyjski pałasz ciężkiej kawalerii. zwłaszcza te o mocno zakrzywionej głowni. Amerykańska szabla dragońska wzór 1840. Brytyjska szabla kawaleryjska. używany jeszcze w czasie I wojny światowej. Tak trzymano broń białą jeśli jej głownia była prosta lub lekko zakrzywiona. broń o starannie zaprojektowanej do pchnięcia głowni. Broń biała uznawana była za podstawowy rodzaj uzbrojenia kawalerii. Typowa rękojeść" zamknięta z bocznymi kabłąkami. wzór 1796. rękojeść z kutego żelaza. wzoru 1796. Charakterystyczna krótka głownia. 13. Brytyjski tasak marynarki. 12. Dużą liczbę tych szabel wyprodukowano i użyto podczas wojen napoleońskich. kabłąk i jelec z blachy stalowej. nie miał zwężonego sztychu (pokazany tu sztych nazywa się przy grzbietowym). W sławnej szarży Brygady lekkiej Kawalerii podczas wojny krymskiej w 1854 r. 9. wzięły udział co najmniej dwa pułki wyposażone w ten typ szabli (zbiory prywatne). Szable. sztych ku tyłowi.

Grzbiet głowni z piłą. decentryczny albo „fałszywe ostrze" na jednosiecznych głowniach. rzez cały XVIII w. Brytyjski tasak pionierów. jednosieczne ostrze ma ścięty sztych. 5. 1. uzbrojony również w tasak noszony na osobnym pasie przez ramię. Grzbiet głowni uformowany w piłę o dwu rzędach zębów . Rosyjski tasak saperski z 1827 r. Szerokie. 4. przystosowanych do pchnięcia jak i na głowniach obosiecznych. saperzy.. Wszystkie pokazane egzemplarze mają mosiężne rękojeści. występuje na głowniach przeznaczonych wyłącznie do cięcia czy rąbania. sztych kończysty. Brytyjski tasak piechoty. Używany również w armii Królestwa Polskiego do 1831 r. Kształty sztychu (po prawej) a. Jednosieczna głownia ze zbroczem. Kształty inspirowane rzymskim gladiuscm. wzór 1843. York). W wielu armiach żołnierze niektórych rodzajów wojsk. Występuje zarówno na głowniach jednosiecznych. 6. Pruski tasak piechoty z ok. Sztych przystosowany do kłucia.Przepisowa broń biała w różnych armiach Francuski piechur (po prawej). Neoklasycystyczny w formie. 2. pełniły rolę roni pomocniczej. otrzymywali tego rodzaju broń przez cały XIX w.p r z e z Samuela Harvey'a (Castle Museum. E Tasaki wojskowe (po lewej i powyżej). dla artylerii i saperów. b.umożliwiał cięcie drewna. 7. Hiszpańska maczeta. które w celu przystosowania do pchnięcia. Tasaki piechoty. 1740 r. nazywany brujuet. wykonana . wzór 1751. sztych symetryczny z wyraźną ością w osi symetrii. 54 . artylerzyści czy orkiestranci. kończysty. wzór 1856. np. Wśród żołnierzy nazywany szatkownicą. Model 1816. przygrzbietowy.. ostrzono po obu stronach sztychu. 3. francuski tasak z 1831 r.sądząc po puncy . z płaską jednosieczna głownią i serduszkowatą tarczką jelca. umożliwiający pchnięcie. obok głównego uzbrojenia jakim był gładkolufowy karabin skałkowy z bagnetem. c. Francuski tasak piechoty tzw.

wzór 1827. . piechoty Hihglanders (obecnie ok. od stuleci były powietrznych. Oficerski pałasz marynarki brytyjskiej. Szabla oficerska armii Paradna szabla i jej pochwa serbskiej. podoficerów i żornierzy 42 pułku 5. 3. 1900 r. 1940 r. złocona. Ofiarowana ppłk rękojeść o trzech kabłąkach Jamesowi Stirlingowi przez z orłem Królestwa Serbii. z ok.Najczęstsze typy rękojeści (poprawej) A Zamknięta koszowa B Zamknięta półkoszowa C Zamknięta z kabłąkiem D Otwarta (karabelowa). Miecz oficerski Luftwaffe. Edinburgh Castle). głownia szmelcowana na błękitno. Rękojeść mosiężna. 4. Oficer (powyżej) salutujący przez uniesienie szabli tak" by jelec znalazł się na wysokości warg. Zwyczaj ten wywodzi się jakoby z gestu. uważanej za symbol zawodu 6. Okucia niklowane. Złocona mosiężna rękojeść. pułk nosi nazwę Black Watch). Taka broń. Francuska szpada generalska z okresu napoleońskiego. zawsze szaroniebieską skórą. za szczególne osiągnięcia tarczka rękojeści cyzelowana (Scottish United Sendces. związanego z pobożnością chrześcijańską: ucałowania na znak szacunku krzyżowego jelca średniowiecznego miecza. z niewielkimi zmianami. zdobiona złotem. Niklowana (po prawej). Szabla oficera konnej artylerii armii Cesarstwa Niemieckiego. z ok. Szabla oficerska włoskich sił żołnierskiego. używana jest do dziś. Rękojeści broni białej paradnej (powyżej) 1. 2. ok. 1940 r. 1910 r. w kształcie piór. darowywane jako nagrody Głowica w kształcie głowy orła. trzon rękojeści i pochwa pokryte Piękne okazy broni białej.

Użyte nazewnictwo stosowane jest w odniesieniu do podobnej broni na całym świecie. że dodanie długiego drzewca do jakiejkolwiek broni białej daje użytkownikowi niewątpliwą przewagę: można bezpiecznie razić przeciwnika dysponującego krótszą bronią. Glewia (rodzaj długiej jednosiecznej głowni typu tasak) 7. grot. włóczni i haka) 9. Piechur. drzewcowa broń piechoty była najróżnorodniejsza i mogła służyć dopchnięcia. drzewce c. 56 Kształty żeleźców broni drzewcowej (powyżej). do obrony czworoboków muszkieterskich (a).żeleźce jednosieczne) 8. Włócznia 2.e. niektóre egzemplarze. Tuleja i grot (w najróżniejszych nieraz kształtach) tworzą razem żeleźce. Z tych powodów powstały liczne odmiany broni drzewcowej. gdyż pełniły funkcję ceremonialną. tylec b .n. Halabarda (połączenie topora. zaczepienia o przeciwnika i obalenia go na ziemie. Najliczniej reprezentowane są piki. tuleja e. Kształtowała się ona w różnych epokach i rejonach. Berdysz 6. Macedońska Sarissa stanowiąca główną broń macedońskiej falangi osiągała podobne rozmiary (OK. a także do parowania ciosów. Specjalną uwagę zwrócono na broń używaną przez piechotę w Europie w Średniowieczu i Renesansie oraz broń drzewcowa kawalerii (kopie i lance).. Najważniejsze kształty głównych typów występujących w Europie.Broń drzewcowa Łatwo zauważyć. Widły bojowe 3. Trójząb 4. z bronią drzewcowa może nawiązać walkę z kawalcrzystą czy utrzymać go w bezpiecznej odległości.) W niniejszym przeglądzie nie będziemy zajmować się okazami broni długości mniejszej niż wzrost człowieka (b). wykonywano niezwykle ozdobnie. Miały one ok. wąs (zwykle drzewce okuwa się nimi dwustronnie) d. ale widać również halabardy. Często. Starcie piechoty (powyżej). Odnosi się to zwłaszcza do broni używanej w XVII w. Podstawowe części broni drzewcowej (poniżej) a. Partyzana (szeroki grot rozsze­ rzający się u nasady w dwa haki) 5. Gizarma (wywodząca się z narzędzia do trzebienia Krzaków . 1.8 m długości. Rozmiary (po lewej) Piki były najdłuższym rodzajem broni drzewcowej. 350 r. drzeworyt Hansa Burgkmaiera (1473-1532). Jak widać. rąbania. glewie i partyzany. Młot lucerneński . Prześledzimy różne sposoby użycia broni drzewcowej i omówimy wielość kształtów żeleźca. 4. Wiele z nich występowało w znacznie bardziej skomplikowanej formie.p.

Broń drzewcu w a piechoty i jej użycie (po prawej) Broń ta mogła pemić różnorodne funkcje. wykonywano z drążonego drewna. Kopia (po prawej). była znana już w starożytności. Poczynając od VII w. Za przykładem formacji polskich. 1815 r. Długo jeszcze potem broń drzewcowa wyróżniała podoficerów i młodszych oficerów piechoty . Pik (1). rozprzestrzeniła się po całej Europie (lansjcrzy. Używano go w średniowiecznej Europie. Kij. (4). Zarzucono tym samvm wcześniej używane oszczepy. Również plemiona Indian Prerii w Ameryce Pin. W czasie szarży trzymano ją pod pachą.. zabezpieczającego przed atakiem kawalerii.hoplici (2). lanca. ciskając nimi w przeciwnika. którymi walczono w epoce homeryckiej. Jej działanie wspomagała energia rozpędzonego konia z jezdźcem. Znacznie krótsza lanca była bronią lżejszej kawalerii. W renesansowe] Europie. Halabarda (6) była najbardziej wszechstronną bronią drzewcowa XV i XVI stulecia. pułków straży przedniej. . uzbrojona w krótkie początkowo włócznie. Choć kopia najczęściej kojarzy się ze średniowiecznym czy renesansowym turniejem (7). była groźną bronią orzewcową kawalerzysty. jak i do pchnięcia czy rąbania.tu pokazano podoficera piechoty brytyjskiej ze szpontonem. używane były przez polską i węgierską jazdę ciężką husarię (8). w okresie napoleońskim. zaczęły używać lancy po udomowieniu konia. powstała cała gama różnorodnych broni drzewcowych niezwykle pięknie zdobionych. ciężkozbrojna piechota grecka . Można jej było użyć do ściągnięcia przeciwnika z konia. zwany pałką lub palcatem (5) był najprostszym rodzajem broni drzewcowej. trudny do przełamania. muszkieterzy mogli spokojnie nabijać broń. p. by sformować tzw. Za osłoną pikinierów. (9). a w XVIII w..n. „jeża". ok.e. Lżejsze formy kopii. ułani) i przetrwała aż do wybuchu I wojny światowej. służących funkcjom paradnym i ceremonialnym (3). zaczęła formować zwarty szyk falangi. głównie do ćwiczeń lub jako broni noszonej stale. używano w szczególności w XVII w. tzw.

Europa. Niemcy lub zwajcaria. W tym okresie. z lat 1450-1550. Wyprodukowana w Niderlandach. gwardii pałacowej cesarza Ferdynanda I. Włócznia sudańskich derwiszów z ok. XVI w. 7. Wczesna partyzana ozdobiona herbem miasta Duivenoord. Datowane na 1588 r. 10. Europa. 11. Niderlandy. 8. włócznia Masajów z Afryki Wschodniej. Partyzana .Broń drzewcowa P Broń drzewcowa wywodząca się od włóczni 1. 1670 r. Pika z ok. 5. ozdobiona herbem Gustawa II Adolfa. ok. Oszczep myśliwski. tego rodzaju broń służyła już wyłącznie do polowań. króla Danii. 14. Pika abordażowa marynarki hiszpańskiej. Niemcy. XV w. 4.. Assagai. XV w. Prawdopodobnie szwajcarska. Prawdopodobnie szwajcarska. 12. 1510 rok. 2.wczesna forma szpontonu. z 1626 r. ostrze w kształcie wolego języka. Partyzana. Spisa węgorzowa albo szydło. . 58 . króla Szwecji. XIX w. Szwedzka partyzana. drzewce bambusowe. 1880 r. 6. 13. prawdopodobnie XVl w.. Żeleźce o romboidalnym przekroju oprzecznym. Partyzana. z lat 1450-1550. Wiedeń). albo celów paradnych (Kunsthistorisches Muscum. Żeleźce szwajcarskiej piki o liściastym grocie. Wczesna partyzana (Langdebeve). 9.. Źeleźce ceremonialnego oszczepu (powyżej). Partyzana gwardii pałacowej Gustawa V. 1700 r. używana przez jednego z oficerów szwedzkich podczas bitwy pod Liit/en w 1632 r. XX w. 3.

Mngari yari rodzaj japońskiej włóczni z zeleźcem o trzech ostrzach. Koreański trójząb. Broń w typie partyzany. 28. Korseka.Broń biała ręczna 15. 23. Złocona. 1550 r. Sri Lanka. 25. 20. 22. Lontownica. Szwajcaria. 26. (nr 20-22 . 18. Cejlońska partyzana (patistnanaya). Włochy. W razie potrzeby. Paradna partyzana (powyżej). XVIII w. ok. północno-zachodnie Włochy. ok. diauve souris. Niemcy. Uniwersalne połączenie broni z przyrządem do odpalania armat. Europa Północna* koniec XVII w. 1550 r. nazywana czasem „czeską włócznią uszatą". 16. Persja. Szponton podoficera angielskiego. Piemont. Włochy. ok. ok. 1475 r. (Wallace Collection. Wenecja 1565 r. oficera gwardii przybocznej Ludwika XIV. Boczne ostrza stylizowane na zęby wystające z paszczy smoka. 19. ok.na określenie tych typów broni spotyka się też terminy: spisa firuiska. 1800 r. Włócznia o trójzębnym żeleźcu. Korseka. Runka. króla Francji. trawieniem i złoceniami. 24. można było się bronić wykorzystując grot. W bocznych wąsach mocowano wolno tlący się lont. Korseka ze składanymi ostrzami bocznymi. Na żeleźcu przedstawiono postaci Heraklesa i Apolla. cyzelowaniem. 21. Zdobiona czterema różnymi technikami: ażurowaniem. Partyzana. 27. 17. 1700 r. 1590 r. ok. 59 . sepetum. Lontownica. Partyzana zdobiona herbami Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa I itewskiego. Lata 1670-80. 1500 r. francuskie nazwy: ranseur. angielskie: rawcon). Londyn).

Berdysz jest toporem osadzonym na długim drzewcu. Nazwę tę odnoszono do szeregu podobnych broni drzewcowych. początek XVI w.Broń drzewcowa Berdysze i halabardy (po prawej) 1. żeleźce było mocowane do drewna w dwu punktach. Halabarda. 1600 r. Szwajcaria. 5. służące jednocześnie jako podpór­ ka pod muszkiet i narzędzie). Ok. broń występowała powszechnie w Rosji. 1400 r. Sztokholm). nazwę „topór typu Jedburg". 1600 r. Tu berdysz rosyjski z początków XVIII w'. Halabarda. 2. ok. Zwraca uwagę topór o podwójnie zakrzywionym ostrzu i niezwykle wydamy grot. mocno wypukłe os­ trze. ok. 4. Topór bojowy z wykształconymi cechami halabardy. Szwajcaria. . 1600 r. Żeleźce berdysza odznaczało się bardzo długim ostrzem. Pokazany egzemplarz pochodzi z końca XVI w. Szkocki topór bojowy zwany Lochuber. Anglosascy bronioznawcy stosują do tego rodzaju broni. 3. Ok. Topór bojowy z dodatkowym hakiem. Halabarda. ok. Halabarda przybocznej gwardii bllektora Saskiego. 7. który miał jakoby ułatwiać" wspinanie się na mury. W tym kraju należy szukać początlćów tej broni i jej nazwy. Używana zwłaszcza w Rosji (w czasach Jana I T Sobieskiego T piechota polska miała berdysze.. 8. (Livrustkammaren. Berdysz (po lewej). w swej najbardziej rozwiniętej formie. 1475 r. 6. Typ pokazany tutaj nazywany jest wuge. Szwajcaria. Rosyjskie berdysze miały zwykle bardzo długie. Wczesne halabardy tego kształtu są obecnie nazywane „typem Sempach". Charakterystyczna forma topora bojowego na długim drzewcu. pochodzącej głównie ze Szkocji.

XVI w. 1650 r. Z żeleźcem charakterystycznym dla gizarmy. 6. Guards" (3 pułk Gwardii Pieszej). opór nosi oznaczenie „3rd Regt. potem zastąpiono je szpontonami. 61 . ok. 2. 1500 r. XVI w. 4. osadzonego na długim drzewcu. 1500 r. Brytyjska halabarda odoficcrska. ok. Dekorowana ornamentem trawionym.Broń biała ręczna Halabarda paradna (poniżej). Żeleźce topora bojowego z wydatnym obuchem. Do 1792 roku. Młot lucerneński. ok. zaprojektowanym przez Hansa Polheimera Młodszego (Kunsthistorisches Museum. ok. pochodzącej z Półwyspu Iberyjskiego jest półksiężycowaty topór. C Topory i halabardy (po lewej) 1. Europa. Halabarda wykonana w Arboga (Szwecja). koniec XVII w. Wariant występujący rzadko. Pokazany egzemplarz ma ażurowany topór i hak oraz niezwykle długi grot. 7. gwardii przybocznej cesarza Ferdynanda I. Datowana na 1563 r. Charakterystyczny dla tego typu broni. w której hak ma kształt obucha. Włochy. Halabarda. Odmiana halabardy. Prawdopodobnie Szwajcaria. Rodzaj młotka rycerskiego (nadziaka). Prawdopodobnie Francja. Wiedeń). 3. halabardy były w armii brytyjskiej oznaką stopnia. Prawdopodobnie Francja. Halabarda z grotem w kształcie głowni szabli. Halabarda. 1470 r. Hiszpania. Odmiana halabardy. z lat 1400-1450. Szwajcaria lub Niemcy. Zwraca uwagę tarczkowata osłona dłoni. 5. 9. 8. w drugiej połowie XVII w.

Nazywana tam faudiard. 1450 r. Buntu Momoutha. Włochy. Zwykle związana z ruchami plebejskimi. 1685 r. 1500 r. 10. 11. 6. Francja. 17. 1500 r. XV w. ok. Anglia. 1530 r. 2. Sprężynujące ramiona pozwalały złapać przeciwnika za szyję.Broń drzewcowa Glewic. Weneq'a. Urządzenie do chwytania i prowadzenia przestępców. ok. pocz. Prawdopodobnie szwajcarska. okVi500 r. ok. 1515 r. Broń drzewcowa z Jawy (środkowa część wyspy). Niemcy lub Szwajcaria. Francja. Konstrukq'a umożliwiała schwytanie człowieka za n p . Naginała. rodzaj japońskiej broni drzewcowej. 5. tu skomplikowana forma pochodząca z Włoch. Glewia. i w Powstaniu Styczniowym 1863-64. 4. 1577 r. Ok. Gizarma. ok. Broń tego typu we Francji nazywano coteau de breche. 18. Połowa XVII w. Gizarma angielska. 7. Anglia. tasaka do trzebienia krzewów. 14. ok. owszechnie noszony w tym raju. uniemożliwiał schwytanemu jakikolwiek ruch. ok. 1600 r. Stąd też nazwa „chwytacz rękawów". gizarmy i pozostała broń drzewcowa 1. Gizarma.rodzaj improwizowanej. Odmiana glewii z hakiem. 9. XVI w. popularna broń drzewcowi. 3. 16. 15. broń drzewcowa o d w u grotach. grot żeleźca w kształcie nurka. XVI w. 16. Urządzenie podobne do przedstawionego pod nr. 12. Paradna glewia straży Pałacu Dożów w Wenecji. szyję lub u d o . 8. Sodę. Anglia. Konstrukcja żeleica umożliwiała schwytanie przeciwnika za obszerny ubiór. powstała /. Gizarma. garami. Żeleźce trawione. ok. Tzw. Widły bojowe. Glewia. Widły bojowe. z monogramem cesarza Rudolfa 11. Rolnicza kosa okuta na sztorc . W Polsce na szeroką skalę użyta podczas Insurekcji Kościuszkowskiej w 1794 r. Augsburg. 13. Hiszpania. Glewia. 62 . Hak u podstawy. Zwykle należało do wyposażenia E straży miejskich. japońska broń drzewcowa. Żeleźce w kształcie skróconej głowni miecza japońskiego. groźnej broni. Pokazany egzemplarz z czasów tzw. półksiężyc. 1675 r.

Kopie i lance (po lewej) 1. tworzył uchwyt dla dłoni. rotu hiszpańskiej lancy awaleryjskiej. fego typu kopie konstruowano z myślą o ich efektownym skruszeniu w momencie uderzenia o przeciwnika (Tower. 1916 r.5m (Museo de Artilleria. t Trawiona dekoracja (poniżej). że w sprzyjających okolicznościach lance zapewniają przewagę nad przeciwnikiem. Drewniana kopia turniejowa. 4. Silnie zwężony odcinek w tylnej części. w przekroju poprzecznym. Łączna długość pokazanej lancy wynosiła 2. wzór 1842. 5. temblak i uchwyt z rzemienia. kanclowana dla zmniejszenia ciężaru. XVIIT w. Lance stosowano jeszcze w wielu armiach biorących w udział w I wojnie światowej. drzewce jesionowe. Wiązana z niemiecką zbroją turniejową z końca XV w. króla Anglii. Londyn). Wykonana jako rura stalowa o cienkich ściankach. Uważano. < CC U 63 O < . podczas szarży. Stalowa lanca plemienia Mahratta z zachodnich i centralnych rejonów Indii.B r o ń biała ręczna Lansjer (powyżej). Madryt). Brytyjska lanca. Proporczyk czerwono-biały. Grot stalowy. należąca prawdopodobnie do Henryka VIII. Wydrążona drewniana kopia turniejowa. jednego z pułków armii indyjskiej. Kopia turniejowa. wzór 1885. połączony był z cylindryczną tuleją wyposażoną w dwa krótkie wąsy. 2. 3. Wiązana z niemiecką zbroją turniejową z początku XVI w. Grot romboidalny. mające chronić drzewce przed cięciami szabli. zaopatrzona w charakterystyczną tarczkę żelazną osłaniającą dłoń. T.

Bagnet nożowy. w tulei wykonano prowadnicę współpracującą z od­ powiednim występem na lufie (np. Bagnet stały. 30 cm. W ciągu XVII w. 4. Były to bagnety szpuntowe.bagnet mógł mieć głownię położoną znacznie bliżej lufy. dla lepszego zamocowania bagnetu. to najczęstsze przykłady takich rozwiązań. Wykluczone było umieszczenie go poniżej lufy. Pierwsze wzmianki o bagnetach pochodzą z 1647 r. 2. gdyż zasłaniałaby muszkę.. o łącznej długości ok. Żołnierzy szkolono w używaniu bagnetów przeciw atakowi kawalerii. ale także i piechocie przeciwnika. 64 . ponieważ tu znajdował się stempel do nabijania broni. prosta głownia ze stożkowatą rękojeścią umożliwiającą wsunięcie jej w przewód lufy. by móc swobodnie poruszać dłonią trzymającą stempel. przez długi czas był wynikiem określonego sposobu ładowania broni odprzociowej. Jedna z klasyfikacji bagnetów. najczęściej zawiasem umożliwiającym składanie głowni pod lufę. E Sposób mocowania bagnetu (po lewej). oddziały pikinierów były niezbędne. spełniającym wszystkie rzedstawione wymogi. Większość armii wprowadziła krótkie bagnety typu nożowego. był agnet tulejowy z charakterystycznie wygiętą u nasady głownią. Ponieważ broń tę przeznaczano do samoobrony w nagłych sytuacjach. dającą się umocować do wylotowej części lufy broni palnej. w jelcu wykonuje się otwór dopasowany do wylotu lufy. umożliwiającą szybkie rozłożenie. Bagnet szpuntowy. Dla lepszego zamoco­ wania. Głownia bagnetu nie mogła być osadzona nad lufą. zaszły jednak istotne zmiany w tym zakresie. Najwcześniejszy bagnet. Konstrukcyjnie związany (zwykle) z lufą broni. można najogólniej określić jako głownię. 3. jak i poniżej jej wylotu. aby zapewnić skuteczną osłonę muszkieterom podczas ładowania broni. Jednocześnie tuleja służyć mogła jako prymitywna rękojeść. Wyglądały podobnie. często miała stałe. Głownia musiała być odsunięta od ścianki lufy na tyle. Zwracano na to uwagę jeszcze w obecnym stuleciu. Broń do obrony osobistej XVIII i XIX w. gdyż posiadał dzięki niemu skuteczną broń drzewcową. Często. Bagnet tulejowy. Dopiero wprowadzenie broni odtylcowej poprawiło sytuację . będące w istocie rzeczy bardziej użytecznymi na co dzień nożami niż uniwersalnymi narzędziami. Głownia zakończona tuleją dopasowaną do zewnętrznej średnicy wylotowej części lufy. z Francji. Od czasów I wojny światowej. blokowanej zatrzaskiem) współpracujący z odpowiednim występem na lufie. jak ten bagnet przedstawiony na XIX-wiecznej ilustraqi (powyżej).Bagnety Bagnet. składane bagnety. Garłacz (a) i krócica (b). Czasem stosowano sprężynę. muszką). Jego pierwotną i najważniejszą rolą była zamiana muszkietu w rodzaj krótkiej piki. Wynalazek bagnetu dawał muszkieterowi możliwość samoobrony. W rękojeści bagnetu wykonano zaczep (zwykle w postaci prowadnicy. opiera się na sposobie osadzania ich na broni palnej (powyżej) 1. Jedynym prostym rozwiązaniem. bagnety zwykle miały sprężynę umożliwiającą błyskawiczne ich rozłożenie.

łopatka. 3.piła. dla oddziałów strzelców armii brytyjskiej. Zwykle przeznaczony dla saperów i artylerzystów. wzór M 1871. Przekonanie o wysokich walorach bagnetu jako broni przetrwało do XX w. Pozwalało to żołnierzowi na poruszanie się po terenie zaminowanym. Niegdyś. potrzebnych do prac fortyfikacyjnych itp. Bagnet . że do zwarcia dochodziło niezmiernie rzadko. W czasach świetności bagnetu. Australijski eksperymentalny bagnet. tj. Bagnet był istotną bronią podczas natarcia piechoty. Atak na bagnety. 5. rosyjski bagnet do karabinka automaty­ cznego AK 47 (Kałasznikow). Bagnet . a oba szeregi osłaniały się nawzajem podczas nabijania broni.nożyce cio cięcia drutu. Razem ze specjalnie zaprojektowaną pochwą. c. co dawało piechurowi możliwość dosięgnięcia jeźdźca. Erzez długi czas łączna długość arabinu z bagnetem wynosiła ok. Rękojeść mosiężna.Broń biała ręczna £ Walka na bagnety (powyżej) a. największym zagrożeniem dla piechura był nagły atak kawalerii.in.macka saperska. Głównym argumen­ tem przemawiającym za utrzyma­ niem współcześnie bagnetu jest jego uniwersalność. Zwykle. a więc tych rodzajów wojsk. W efekcie. 6. formacja od czoła najeżona była bagnetami. w XVIII i XIX w. Bagnet nożowy. Po założeniu brytyjskiego bagnetu No 4 na trzonek łopatki. skuteczne przecinanie drutów kolczastych. 2 m. Bagnet w obronie. Druga wersja bagnetu wprowadzonego w 1801 r. Bagnet .tasak do skałkowego karabinu gwintowanego Bakera. wprowadzono go w 1962 r. 7. Z tego właśnie względu. nic wytrzymywała nerwowo i uciekała. Wprowadzona w USA pod oznaczeniem US M 1873 do karabinu Spriengfield. b. Wykonuje się go zwykle jako wielofunkcyjny nóż . Pokazano bagnet US M7 do karabinka automatycznego Ml 6. Zaprojektowany do karabinka powtarzalnego Lee Enfield No 1. Niezwykła konstrukcja pozwalająca na okopywanie się. otrzymywało się krótką mackę. Bagnet . Istnieją świadectwa. zwykle stosowano szyk dwuszeregowy. któraś ze stron. Typ ten z założenia miał pełnić funkcję noża. d. w 1943 r. 2.narzędzie przydatne żołnierzowi w warunkach polowych. 65 . przy czym żołnierze pierwszego szeregu przyklękali. Ćwiczenia we władaniu bagne­ tem. że nie starczało ' iż czasu na powtórne nabicie roni.maczeta. Bagnet . Stosowanie takiej taktyki wymagało od własnych oddziałów znacznie lepszej dyscypliny niż w wojskach nieprzyjaciela. 4. Bagnety wielofunkcyjne 1. Bagnet . mogącej przemieszczać się na polu walki na tyle szybko. mający służyć do wyrąbywania ścieżek w dżungli. których żołnierze musieli dysponować skutecznym narzędziem umożliwiającym cięcie drewna lub faszyny. Nawet i dziś karabinki automatyczne i pistolety maszynowe wyposaża się w bagne­ ty. a tym samym umożliwiało skuteczną obronę. umożliwia m. Pierwotny sposób użycia. pierwszej przepisowej broni odtylcowej armii amerykańskiej. mają jednak na celu w więk­ szym stopniu rozwój agresywności niz rzeczywiste przygotowanie do walki wręcz. Prusy.

Szpuntowy bagnet. Bagnet szpuntowy o lekko zakrzywionej głowni i obustronnie ostrzonym sztychu. Angielski bagnet szpuntowy (poniżej). Szwedzki bagnet. Bagnet szpuntowy jest najwcześniejszą i zarazem najprostszą formą bagnetu: był to po prostu sztylet. 6. Służył również do patroszenia i zdejmowania skóry z ubitej zwierzyny. powszechnie stosowany w Hiszpanii do polowy XIX w. o szerokiej i zwężającej się głowni. Mimo to. Bagnet szpuntowy z płaską głownią.Bagnety szpuntowe Bagnety szpuntowe (po lewej) 1. Zdobienie głowicy rękojeści i jelca. 66 . jako broń myśliwska przetrwał do XIX w. 4. Założenie bagnetu wykluczało załadowanie czy oddanie strzału. Był to niezwykle istotny krok w dziejach bagnetu. która mogła być w s u w a n a do lufy. ze stożkowatą rękojeścią. 1680 r. Mógł być użyty jako ostatni środek obrony przed szarżującym dzikiem. Stanowił formę przejściową rękojeść osadzano w d w u pierścieniach umocowanych u wylotu lufy.co odróżniało go od innych bagnetów szpuntowych. typowy przedstawiciel tego typu broni żołnierskiej w Końcu XVII w. 2. trzon rękojeści z kości słoniowej. gdzie u ż y w a n o go jako ostatecznego środka obrony w polowaniach na dziki. Głownia płomienista. wprowadzony w 1692 r. ok.. ok. 3. stylizowanymi główkami w nełmach było dość powszechną praktyką w końcu XVII w. Anglia. 5. zaś blokadę stanowiła sprężyna widoczna w rękojeści . żelazna. Bagnet szpuntowy z muszelkowatą tarczką jelca. Podstawowymi jego w a d a m i była możliwość łatwego wypadnięcia z lufy lub przeciwnie: zaklinowanie się w niej. szczególnie w Hiszpanii. Jego dhigość pozwalała na samodzielne użycie jako tasaka. Myśliwski kordelas szpuntowy. 1670 r. Głownia sygnowana „Carolus Rex Dei Gratia". okucia mosiężne.

Bagnet wsuwano w wyżłobienie łoża pod lufą pozostałe po stemplu niepotrzebnym już w broni odtylcowej (broń tę rzerabiano z odprzodowych apiszonówek). Japoński bagnet składany typ 44 z 1911 r. 3. Wioski bagnet składany do karabinka Mannlicher Carcano 1891. do karabinka samopowtarzalnego SKS. . Osobliwością jest sposób składania głowni .. Często montowano je do krocie i garłaczy. 4. po złożeniu ku tyłowi. Głownia. stosowany w karabinkach Arisaka. była utrzymywana w tym położeniu dzięki zatrzaskowi.składany od karabinka samopowtarzalnego M 1952. Czechosłowacki bagnet . tórej całkowita długość wynosiła 101 cm. Chiński karabinek typ 56/1 (poniżej). Głownia o trójkątnym przekroju od typowego bagnetu tulejowego. 5. W użyciu były również inne systemy łączenia jej z lufą.ku tyłowi. Występują też w broni współczesnej.Bagnety stałe Broń b i a ł a r ę c z n a Bagnety stałe (po lewej) 1. Po rozłożeniu głownia blokowana była specjalnym występem pod lufą i sprężynującym zatrzaskiem. 6. Zwykle składane (lub rzadziej: wsuwane) wzdłuż lufy ku tyłowi. Teleskopowo chowany „wycior" do karabinu Spriengfield M 1884. Bagnet do holenderskiego karabinka M 1826/30. 7. typ 53. we Włoszech i Chinach. ale po bocznej ściance łoża. używanych w XVIII i XIX wv do obrony osobistej. Bagnet od garłacza do samoobrony. Głownia typu nożowego. Jedna z wielu odmian głowni.1 cm i różni się oa pierwowzoru jedynie szczegółami. mocowana do lufy zawiasem. Ma on głownię o długości 22. Jest to wierna kopia AK 47 z bagnetem wzorowanym na bagnecie do kbk Mosin wz. 2. zwłaszcza w krajach b. E Bagnety stałe to bagnety na trwałe połączone z bronią. ZSRR. 1944. Chiński składany bagnet. Pokazano tu f łownie częściowo wysuniętą.

Bagnet tulejowy był istotnym ulepszeniem pierwot­ nych bagnetów szpuntowych. ponieważ pozwalał na strzelanie i ładowanie broni bez konieczności jego ściągania.Bagnety tulejowe Bagnety tulejowe (po lewej) 1. 7. nazywanego przez żołnierzy Brown Bess. okuta mosiądzem. W. pozwa­ lało na zwiększenie użyteczności bagnetu. Mosiężną rękojeść zdejmowano przed założeniem bagnetu na broń. Brytyjski bagnet dla oddziałów ochotniczych obrony terytorialnej z czasów wojen napoleońskich. W bagnety tego rodzaju zaopatrywano się indywidualnie. od angielskiego karabinu skałkowego.Brytania. 5. Po założeniu. kolanko d. 3. Pochwa z twardej skóry. Jego odmiany stosowano jeszcze w II wojnie światowej. Bagnet tulejowy do francuskiego karabinka M1837 i karabinu wałowego M1838 (nazwa francus­ ka: Baionette Sabre). z pochwą. 2. by dała się wsunąć na wylot lufy) miała wyciętą szczelinę na podstawę muszki. a później także blokadę.. głownia jednosieczna typu jataganowego. używany przez armię rosyjską i radziecką. szczelina c. Ścianki tulei ukształtowano tak. Produkowany w latach 1845-53 dla potrzeb brytyjskich oddziałów w Indiach. Bagnet tulejowy do karabinka saperów Kompanii Wschodnioindyjskiej. a nawet i później. Eksperymentalne połączenie głowni typu tasaka z piłą. 68 . Przeznaczony był dla kawalerzystów. Miał charakterystycz­ ną głownię. W.. 1891. Tuleja (będąca po prostu kawałkiem rury o tak dobranej wewnętrznej średnicy.Nagant wz. by tworzyły rękojeść. tworzącą w przekroju krzyż równoramienny. ramię e. Prancuski bagnet tulejowy do karabinka rewolwerowego systemu Perrina. bagnet noszono skierowany sztychem do tyłu. Brytania. zapobiegającą przypadkowemu zsunięciu się z lufy. Bagnet tulejowy do karabinka minerów i saperów wz. głownia bagnetu znajdowała się po prawej stronie broni . Przed założeniem bagnetu na lufę należało ściągnąć z tulei widoczną rękojeść.pozwalało to na ruchy stemplem podczas nabijania broni. Gdy nie był używany. Był to standardowy bagnet piechoty brytyjskiej w latach 1740-1840. poniżej lufy. Nadzwyczaj długa głownia miała rekompensować niewielkie wymiary karabinka. 1865 r. 6. Części bagnetu tulęj owego a. tuleja b. 4. Bagnet do karabinu powtarzal­ nego Mosin . 1841. ok. głownia Bagnet tulejowy (poniżej). Bagnet do karabinka Egga z 1784 r.

Szwedzki bagnet z 1696 r. Zwraca uwagę ryty ornament. zakończona przy kolanku prymitywną tarczką. Prawdopodobnie angielski.. ostrze ząbkowane. i. Zaczep hanowerski. Zaskakiwał on na kołnierz tulei. Zaczep sprężynowy systemu Kyhla. Brytyjski bagnet Nr. Identyczne rozwiązanie jak wyżej. Stosowany na ograniczoną skalę w oddziałach brytyjskich w Indiach.pozwalało to używać bagnet jak zwykły nóż (było to unikalne rozwiązanie).Broń biała ręczna Bagnety tulejowe (po lewej) 1. dziwne. wprowadzonego w tym właśnie roku. 5. h. Wykonany z mosiądzu. c. b. 4. wskrzeszająca ideę tulei. 7 z 1946 r. We wczesnych bagnetach tuleiowych. 69 . Bagnet tulejowy o płaskiej. Brytyjska konstrukcja z czasów II wojny światowej. 1700 r. do odtylcowego jednostrzałowego karabinu Spriengheld. obosiecznej głowni. Współczesny belgijski bagnet tulejowy do karabinu automatycznego FNFAL będącego podstawowym typem broni strzeleckiej w Holandii. Republice Irlandii. Duński wynalazek z 1794 r. Sprężynujący zatrzask na głowni miał zapobiec nieprzewidzianemu wyrwaniu bagnetu z pochwy przez np. Proste i skuteczne rozwiązanie. Amerykański bagnet . 7. Tuleja francuskiego bagnetu z pierścieniem blokującym. w karabinie angielskim Brown Bess. Typu tego używano w Anglii jeszcze w początku XVIII w. Tuleja obracała się na osi o 180 stopni. Podobnie wyglądały bagnety wszystkich niemal. zwężającej się ku sztychowi.łopatka M 1873. RPA i innych krajach. tuleję zwijano z płaskownika pozwalało to na łatwe dopasowanie jej średnicy do różnych egzemplarzy broni. co zapobiegało przypadkowemu odłączeniu bagnetu. którym ozdobiono tę broń. by muszka weszła w odpowiednie wycięcie. Stosowana np. 2. g. Głownia płaska. używany przez armię tego kraju przez 50 lat.pełna tuleja z wyciętą szczeliną. 6. Tuleja austriacka. W przekroju poprzecznym głownia trójkątna. Przeznaczony do karabinka powtarzalnego Enfield No. Tuleja ze sprężyną blokującą. 1840 r. 3. Rodzaje tulei a. Bagnet policyjny. Anglia. konwojowanego przestępcę. d. Szczelinowa. e. Amerykański bagnet tulejowy M 1872. ówczesnych karabinów. bagnet Kompanii Wschodni oindyjskiej. Głownia płaska. z ok. Bagnet kłujący No 4. tworząc głowicę rękojeści blol Lowaną zatrzaskiem . Tuleja ze śrubą dociskową. należało dwoma palcami unieść skrzydełka zaczepu pociągając jednocześnie za tuleję. Bagnet ze zwijaną tuleją. i. Aby zdjąć bagnet. Myśliwski bagnet hiszpański z potowy XIX w. 4 i pistoletu maszynowego Sten Mk 5. f. blokując ją muszką. od 1740 do 1840 r. Zwykłe rozwiązanie . Do łoża umocowano sprężynujący hak. Na lufie umieszczono dwa rygle współpracujące z odpowiednimi wycięciami tulei (na rysunku niewidoczne). należało obrócić o 90 tylną część tulei. Tzw. Po nałożeniu tulei na lufę tak. Po założeniu bagnetu na lufę należało przekręcić pierścień. ale z łatwiejszą do wykonania szczeliną spiralną. że nie było często kopiowane.

drugi model. Bagnet francuski M 1874. Grzbiet głowni z piłą. 5. Bagnet F. w praktyce okazały się zbyt duże i ciężkie jako bagnety. W niektórych krajach używany do dziś. Brytania. do hiszpańskiego karabinka M 1857. Bagnet . okładziny czernione. Przeznaczony do odtylcowego. Kształt głowni nawiązuje do głowni kukfi. jelec zakończony półksiężycowatym toporem. W XVIII w. Zaprojektowano je z zamiarem spełniania funkcji użytecznego dla żołnierza narzędzia. W. 2. Proćlukowany w latach 1914-45. rozwiązanie: zaczep w postaci poziomego pręta umieszczonego nad rękojeścią. zarówno armia cesarska jak i Wehrmacht. . do odtylcowegojednostrzałowego karabinu Chassepot.Henry. umożliwiającą noszenie bagnetu na pasie. był produkowany w dużych ilościach. został przystosowany do osadzania na lufie karabinu. jego drugie ramię mogło pemić funkcję haka. 4. 7. Pozwalało to na swobodne manipulowanie stemplem podczas nabijania broni. do karabinu odtylcowego z magazynkiem rurowym Grass. Lekki i skuteczny w użyciu. Rękojeść stalowa. okładziny drewniane.tasak wz. moletowany. charakterystycznym dla bagnetów amerykańskich i hiszpańskich. Głownia płomienista. Zrozumiałe. Francuski bagnet M 1866. Jataganowy kształt głowni jest reminiscencją wcześniejszych bagnetów do karabinów odprzodowych. była ona jednak zbyt ciężka jako bagnet. Pokazano również pochwę ze stalowej blachy. 3. Bagnety nożowe miały w pełni wykształconą rękojeść. Większość współczesnych bagnetów jest typu nożowego. 1871 r. wzór 1859. Trzon rękojeści mosiężny. jednostrzałowego karabinu Martini . wzorem „rybiej łuski". pierwszy model. Pokazany tutaj tasak. Bagnet marynarki USA M 1870. żołnierze powszechnie uzbrajani byli dodatkowo w tzw. Zastosowano tu inne niż zwykle. Brytyjski tasak marynarski.halabarda.Bagnety nożowe Bagnety nożowe (po lewej) 1. Jednakże bagnety o dużych głowniach. mogące dobrze spełniać rolę tasaka. Rękojeść mosiężna. że próbowano stworzyć bardziej uniwersalną odmianę tasaka. Duński bagnet .lcho (nazwa od nazwiska projektodawcy). Wyprodukowano niewielkie jego ilości. W tego typu bagnety wyposażone były niemieckie siły zbrojne. Zwykle. 1788/1801. Niemiecki bagnet M 84/98 (poniżej). Jej konstrukcja pozwalała na osadzenie bagnetu u wylotu lufy. osiągano to za pomocą prowadnicy z zatrzaskową blokadą w głowicy rękojeści i pierścienia wykonanego w jelcu. z założoną nań skórzaną żabką. Głowica rękojeści mosiężna. Rękojeść stalowa / czernionymi okładzinami. 6. tasaki. do karabinka Enfield w wersji Short Naval (skrócona wersja odprzodowego Enfielda 1853).

2. Niemiecki bagnet M 189 zwykle nazywany „nożem rzeźnickim' ze względu na kształt głowni. Był to pierwszy bagnet nożowy. Karabin gwintowany Bakera. 1888 r.2). Wielka Brytania. głownia daje się złożyć. III Rzesza. w postaci płaskiego pręta umocowanego na stałe do luf)'. ze sprężyną spiralną. zaczep szynowy g. Okładziny rękojeści z tworzywa sztucznego. Brytanii. 1940 r. Fiński bagnet M 1960. 1.bagnet do kb Mauser 98. Odprzodowy karabinek gwinto­ wany F.nfield. Sposoby mocowania bagnetów nożowych (po lewej) Stosowano głównie dwie metody: prowadnicę ze sprężynującym za­ trzaskiem w głowicy rękojeści (1. Niemiecki nóż okopowy . Bagnet brytyjski M 1888 Mk 2. Połączenie wzmacniał zatrzask w postaci płaskiej sprężyny (c). Po założeniu bagnet znajdował się po prawej stronie karabinu. z ostrzem zwróconym ku dołowi. Podobnie jak w przy­ kładzie nr 1. Większość egzemplarzy nie miała zaczepów do osadzania na karabinie. Stosowany na ograniczoną skalę przez armie brytyjską i amerykańską.Metford. konieczność dostępu' do stempla wymusiła mocowanie bagnetu po prawej stronie broni. Duże ilości pierwszego modelu tego bagnetu są nadal używane. Części rękojeści bagnetu głownia pierścień jelca jelec okładziny rękojeści zatrzask sprężynowy (tu z płaską sprężyną) i. Zatrzask. ok. 1914 i 1917. Okładziny z rogu jelenia z nałożoną niklowaną miniaturą godła policyjnego. w pełni odpowiadający nowoczesnym kryteriom.. nabywając pry­ watnie. Mosiężna rękojeść miała wyfrezowaną podłuż­ ną szczelinę (a). d. od 1850 roku. Całość wykonana ze stali. Brytyjski bagnet wz. 6. Powszechnie używany do karabinów Mauser 1898. Sprzedawano go tylko komercyjnie. umieszczono w głowicy rękojeści bagnetu. zaskakujący za hak zaczepu (d). 8.Niemiecki bagnet policyjny. do karabinka automatycznego AK 60 (Valmet). 4. Karabinek Mauser . do karabinu'powtarzalnego Lee . Był noszony jako przepisowa część munduru służbowego. Ostrze obosieczne. 2. 4. b. blisko jej ścianek. ale dość powszech­ nie go używano. głowica Części b) i c) tworzą całość krzyża (jelca). Rękojeść była schow­ kiem na uniwersalny przybornik przypominający scyzoryk (7 b). W broni odtylcowej bagnet mógł być mocowany poniżej lufy. Nie był oficjalnie wprowadzony. przycisk zatrzasku n. współpracującą z odpowiednio ukształtowanym zaczepem szyno­ wym na lufie czy łożu. 3. Zwraca uwagę haczykowato wygięty jelec przeznaczony do wychwytywania głowni bagnetów przeciwnika.4). 1907 do kbk Lee Enneld. Radziecki bagnet nożowy do karabinka automatycznego Kałasz­ nikowa (AK 47). 71 £ ^ O ^ @ (powyżej) a. Zrezygnowano z niego w 1913 r.obejmował on wylot lufy (3. 7a. podczas I wojny światowej.Enfield wz. współpracującą z odpowiednio ukształtowanym zaczepem (b). c. 3. Bagnet nożowy do karabinka automatycznego AR 10. Niemiecki karabin Mauser 98. Po zdjęciu z karabinka. . Pokazano wersję saperską Z piłą na grzbiecie. e. wprowadzony w Wlk. Wielka Brytania 1800 r.Broń biała ręczna Bagnety nożowe (po lewo) 1. firmy Armalite. Dodatkowo wzmacniano połączenie wykonując pierścień w jelcu . 5. Pokazano kilka charakterystycznych rozwiązań.

29). Urządzenia wzmacniające skuteczność ciosu (po lewej) 1. 5. Bagh nakh. rodzaj broni indyjskiej. kastet i mały rewolwer. znalezisko z jednego z pól bitewnych wojny secesyjnej 1861-65. Wiele spośród tych ostatnich mogło być używane również ofensywnie. aż po urządzenia skonstruowane z myślą o parowaniu ciosów. składająca się z rogów antylopy z tarczą osłaniającą dłoń. a nie mieszczące się w przyjętej klasyfikaq'i. mogące służyć jako broń. USA. co najmniej ze starożytnego Rzymu. "Pistolet Apacza". pochodząca ze średniowiecznej zbroi. By ułatwić poderżnięcie gardła schwytanego od tyłu przeciwnika (najczęściej zaskoczonego wartownika) głownię ostrzono do samej rękojeści. Rękawica żelazna. 72 . indyjski kastet kościany. Współczesny francuski kastet metalowy. jak można sądzić po rzeźbie. Wzmocnienie skuteczności ciosu pięści. Zaostrzone końce rogów mogły służyć do zadawania przeciwnikowi ciosów. Jedna z licznych odmian sztyletu katar (por. gdzie boks był popularnym sportem.Varia Pokazano tu przedmioty. „tygrysie pazury . Madu (po prawej). Indyjska broń o pięciu ostrzach. Podrozdział obejmuje przedmioty służące do wzmocnienia skuteczności ciosu pięści lub ręki ludzkiej. Kastet .nóż okopowy. to idea wywodząca się. Indyjska broń do odbijania ciosów. naśladujących obrażenia zadane przez dzikie zwierzęta. 4. Skonstruowana jako narzędzie do zadawania ran. 8. Hora. g d y tylko nadarzała się do tego sposobność. 3. Wykonany z przeznaczeniem do walk wręcz. str. przedstawiającej odpoczywającego pięściarza (powyżej). 6. Tak nazywano w handlu dziewiętnastowieczną broń kombinowaną. trzymana w lewej ręce. 7. toczących się na pierwszej linii frontu. Kastet odlany z ołowiu. łączącą głownię noża. Często używana jako uzupełnienie szabli i miecza. 2.

str. lub przy okazji stają się bronią. używany w bijatykach gangów młodzieżowych w USA (por. parowano nim ciosy przeciwnika. B. jako improwizowana broń w nagłych sytuacjach. 3. Chiny. prosta pałka stalowa 7 rękojeścią.Broń biała ręczna Kusarigatna (po prawej). Pejcze. składająca się z nadziaka (por. 73 z < o: < © . jak i zadawania ciosów kulą lub dziobem nadziaka. ewentualnie mógł służyć do łamania głowni. które w potrzebie. osłaniającym uchwyt. nazwa oznacza mniej więcej „łamacz hełmów". Broń do parowania ciosów (po lewej) 1. łańcuchy A.„łamacz głowni"). Hachiwara. nahajki. to jednak często używane są.'Używano jej do parowania ciosów miecza. Okrągły pręt żelazny. 2. zaostrzony na obu końcach z półksiężycowatym żeleźcem. Turecka nahajka z rękojeścią z masywnego pozłacanego srebra. chińska broń w kształcie łańcucha. jest nieskończenie wiele. z Kon sin ke). Japońska bron do odbijania cios6w. 20) z przymocowaną n łańcuchu kulą. Jednym z charakterystycznych przykładów z naszych czasów. Choć pokazane przedmioty nie nadają się do zastosowania jako broń wojskowa. może być łańcuch od roweru czy motocykla.32 . Kan sin ke. Japonia (por. Jittei. (powyżej) Broń improwizowana (po prawej) Przedmiotów. str. Japonia.. Miał być trzymany lewą ręką.

to skuteczne ich użycie wymaga jednak zręczności i siły fizycznej. n p . Nie posiadają one urządzeń umożliwiających wystrzał. zostaną omówione w tym rozdziale. których rozwój zastosowań doprowadził do wykształcenia się prostej broni ręcznej. ponieważ one . Chociaż pociski miotane ręcznie cechują się prostą budową. Irlandia Północna. I 74 Grad kamieni (po prawej). . Niektóre przyrządy. proce.nie kumulują energii napędowej. wyposażone w proste przyrządy. oręż ta może być przydatną bronią. rozwój ten przebiegał niezależnie. znacznie zwiększają rozmach i skuteczność działania. Kamień nadal jest używany jako najprostszy rodzaj broni rzutowej. którzy osiągnęli tę zręczność dzięki systematycznemu treningowi. gdyż energia napędowa pochodzi zawsze z mięśni użytkownika.Rozdział drugi POCISKI MIOTANE RĘCZNIE Przedmioty. n p . Pociski miotane ręcznie. W wielu przypadkach.w odróżnieniu od łuków czy prochu strzelniczego . nadające się do rzucania ręką. Historia tej broni wywodzi się z prymitywnego kija lub kamienia. Świadczy o tym skuteczność aborygenów podczas polowań za pomocą bumerangów. nadają się idealnie do wykorzystania jako broń prosta. oszczepy. Mogą o n e jedynie wzmacniać tę energię. W rękach ludzi. 1972 r.

.

Proca umożliwia uzyskanie większej energii kinetycznej przez pocisk jeszcze przed jego rzutem (patrz str. czakram. 2. bola). Wykorzystanie siły ciążenia (po lewej) Najprostszym sposobem zwiększającym skuteczność pocisku jest wykorzystanie naturalnej siły ciążenia . australijska woomera). Wykorzystuje się jako dźwignię do miotania kamieni. przed wykonaniem rzutu (np. opływowy przekrój poprzeczny pocisku zmniejsza opór powietrza podczas lotu (np. zdolne do ponownego ich wykorzystania. rzymski amentum). Obrońcy zrzucali z wież i murów na oblegających kamienie. to pozwala na miotanie niewielkich i płaskich kamieni (w ten sposób. Wykorzystanie specjalnych narzędzi jako procy (po prawej) A. Mogą one stanowić integralną cześć samych pocisków. Środki pomocnicze. 3. zwiększające skuteczność i zasięg pocisków miotanych ręcznie. średniowieczny fustibal). 5. Korzystna aerodynamicznie forma przekroju poprzecznego zwiększa zasięg działania (np. zwiększając rozmach i zasięg miotania (np. Pętla rzemienna na oszczepie. B. bądź zawdzięczać tę funkcję swojemu kształtowi. w momencie wyrzutu (np. D. wzmacnia działanie dźwigni na ręce oszczepnika. przedstawiona w średniowiecznym rękopisie. poprzez wprowadzenie go w ruch obrotowy. Proca oszczepowa. 76 . ważniejsze środki pomocnicze zostaną wyczerpująco omówione w dalszej części encyklopedii. Inkowie obrzucali kamieniami hiszpańskich konkwistadorów). Kij lub drąg przedłuża ramię rzutu i działa jak dźwignia. W tym przypadku. pierścień miotający. Wgłębienie wydrążone u nasady drzewca do umieszczenia kamienia. szuriken). 77). bumerang).Wsparcie rzutu W podrozdziale tym przedstawiono środki pomocnicze. C. E. Zasada działania dźwigni wykorzystana jest w procy drzewcowej (np. luźno przymocowany do drzewca działa jako dźwignia. Specjalny. Sznur lub rzemień zwiększa siłę rzutu pocisku. 4.jak pokazuje to scena z oblężenia. działa jak dźwignia. Jeśli drzew­ ce jest w środku wydrążone. Inne. Sznur z uchwytem. dźwignia wzmacnia skuteczność rzutu maczugi z masywną głowicą. Omówione zostaną także przedmioty oddzielające się od pocisku. części pocisku (po prawej) 1.

pocisk ołowiany z symbolem kotwicy.. Proca drze w co w a czyli fustibal (po prawej).z symbolem gwiazdy. zgromadzonych przez obrońców celtyckich w 44 r. Procarze asyryjscy na płaskorzeźbie / Niniwy (po prawej) Pociski m i o t a n e ręcznie Użycie procy (po lewej). pocisk kamienny z zamku w Maiden. 2. c. Proca skórzana z Erytrei. Proca sznurowa. 77 . p. b. Egipcjanie prawdopodobnie nie stosowali proc. Następnie wkładał pocisk do kieszeni procy. cieszyła się dużym powodzeniem w średniowiecznej europie i była wprawiana w ruch tak jak zwyczajna proca (według ilustracji z ówczesnego rękopisu). zwiększającym zasięg rzutu kamieniem. Wykorzystywano ją do późnego Średniowiecza.e. Pocisk leciał do celu dzięki sile odśrodkowej (b). Proce (po lewej) 1. Jeden z tysięcy krzemieni morskich.p. 4. Pociski procowe w skali 1:1 (po prawej) a.n. Procarz zawijał pętlę wokół palca i przytrzymywał końce kciukiem (a).n. Proce znane są we wszystkich częściach świata. . starogrecki pocisk ołowiany z wyrytym napisem „weź to (Muzeum Brytyjskie. Proca pleciona z Hawajów.. Anglia. Afryka Wschodnia. podczas szturmu Rzymian.Proce Proca jest najprostszym i prawdopodobnie najlepszym środkiem. Przedstawiamy kilka rodzajów proc i autentycznych pocisków. Proca sznurowa. w dwóch kolorach z Mongolii. 3. Prawdopodobnie pozostałość po oblężeniu Asyryjczyków w 171 r. pochodzący z Memphis. Prawdopodobnie należała do żołnierza zaciężnego lub była zdobyczą wojenną. d. XVIII w. Podczas miotania wykonywał procą dwa lub trzy koła (najczęściej wokół głowy) i w odpowiednim momencie puszczał jej wolny koniec.e. pocisk jak w a. Użycie jej zostało rozpowszechnione w epoce kamienia w Europie i na Bliskim Wschodzie. Londyn). ze starożytnego Egiptu (brak końcówki). koniec XIX w. Egipt.

leżącej na północno-zachodnim wybrzeżu Australii. Maczuga drewniana (po prawej). 2. przedstawiamy maczugi specjalnie przystosowane do tego celu. Laska aborygeńska z owiniętym trzonkiem. jeśli porówna się jej działanie z nieobrobionym Kamieniem? Główne zalety maczugi tkwią w jej wielostronnym zastosowaniu. maczuga z twardego drewna z okrągłą głowicą. Australia. 5. W tym podrozdziale. Wyrzeźbione zęby wokół głowicy zwiększały efekt uderzenia. Maczuga aborvgeńska.Maczugi miotane Większość maczug nadaje się również do miotania. 78 . Wisa. Maczuga mieszkańca wyspy Melville. Myśliwy ze starożytnego Egiptu. Australia. 3. Maczuga z twardego drewna używana przez mieszkańców wysp Fidżi. W czasie lotu maczuga kieruje się czołem łowicy do przodu (Muzeum tnograficzne. polujący z lekką laską na ptaki (malowidło ścienne z jednego z grobowców). 4. f Drewnianych pałek używano podczas polowań na ptaki i małe zwierzęta. czy uzasadniony jest wysiłek włożony w wykonanie dobrej maczugi. mieszkańca Australii PółnocnoWschodniej. a także na wojnach. Maczugi z drewna (powyżej) 1. Efekt uderzenia maczugi z masywną głowicą ulega zwiększeniu dzięki zastosowaniu długiej rękojeści. Należy postawić pytanie. wykorzystywana przez Zulusów jako broń miotana. jako broni obuchowej i miotanej. Victoria. Londyn). Yictoria.

79 . nie powracające po rzucie do rzucającego. rzucający bumerang bojowy z „dziobem". Bumerang silnie zakrzywiony z gładką powierzchnią. Londyn). Bumerang z białym wzorem na czerwonym tle z Queensland.„dziób". z głęboko wciętymi liniami falistymi. z okolic Brisbane na wschodnim wybrzeżu Australii. Ich ostre krawędzie ranią lub ogłuszają ofiarę. nawet jeśli nie trafią w cel. z okolic Victorii. Wykonany z twardego drewna. prostymi i skośnymi.Bumerangi Bumerang jest kijem. Aborygen (powyżej). Bumerang mały. z płytkimi rowkami bocznymi. Bumerangi bojowe aborygenów (powyżej) 1. z nie obrobioną powierzchnią. 2. obracając się jednocześnie wokół własnej osi. Wszystkie bumerangi bojowe. 4. Bumerangami. Pociski m i o t a n e ręcznie Bumerang bojowy (poniżej). (Muzeum Człowieka. określa się także podobną broń myśliwską w innych regionach świata. z okolic Carnarvon w Australii Zachodniej. Przedstawiamy tu bumerangi myśliwskie i bojowe. 3. Nie powracają one do rzucającego. Bumerang . w czasie lotu poruszają się ruchem prostolinijnym. któremu nadaje się odpowiedni kształt aerodynamiczny w celu zwiększenia donośnosci. Nazwa pochodzi z języka aborygenów w dzisiejszej Nowej Południowej Walii.

XIX w. 3. Żeleźce z Sudanu.Topory i żeleźce W dziedzinie żeleźców i toporów istnieje wiele typów. Plemię to osiedliło się w V i VI wieku. określanych jako typ kipinga. wyrabiany w Anglii na handel z Indianami północnoamerykańskimi. 11. Tomahawk fajkowy. Żeleźce z południowo-wschodniej Nigerii. Wojownik frankoński (po lewej). 8. Określenie pochodzi od zeleźca o tym samym kształcie. 7.. Tomahawk mikowy z żeleźcem żelaznym. Londyn). pochodzi z Afryki Zachodniej i Centralnej. region Darfur. uzbrojony w miecz. Jednak powyższy egzemplarz francisa został znaleziony w hrabstwie Kent (Muzeum'Brytyjskie. Mały czakram z XIX w. 10. Żeleźce w kształcie głowy ptaka plemion Kota i Fang z Gabonu. 2. siekiera żelazna Franków. oszczep i franciscę. Łączy siekierę z fajką. Francisca z V lub VT w. 80 . 12. pierścień miotany Sikhów z Pendżabu w Indiach północno-zachodnich. 5. Fundort. wyspa Wight u południowych wybrzeży Anglii (Muzeum Brytyjskie. Żeleźce z Konga. Żeleźce z terenów Afryki Centralnej. XVIII lub początek XIX w. Czakram (chakram). 9. we wschodniej Francji i południowo-zachodnich Niemczech. Francisco (po prawej). 4. określanych często mianem topora bądź noża i nie podobnych do innej znanej broni. Siekiery i żeleźce (po prawej) 1. typu „szponton". Najbogatszy zestaw żeleźców. 6. Żelazny tomahawk plemienia Siuksów. Tomahawk pochodzenia europejskiego z indiańskim wzorem ozdobnym. Londyn).

81 . był bardzo rozpowszechniony w Afryce. ostry pierścień stalowy .w przeszłości typowa broń Sikhów. plemienia Bwaka w Afryce Centralnej. Posiada wklęsłe ostrza i rękojeść owiniętą w skórę. wykonany był ze stali zdobionej blaszkami złota (Kolekcja Wallacc'a.. Czakram (powyżej). o wyszukanych formach. Większe czakramy miotano podobnie jak dysk. to cienki. Nóż z kilkoma ostrzami do rzucania.Pociski miotane ręcznie Żeleźce stalowe (po prawej). Sikhowie prawdopodobnie rzucali czakramem. Podczas lotu obraca się wokół środka ciężkości i zawsze uderza w cel ostrzem. wprowadzając go w ruch wirujący wokół kciuka (po lewej). Londyn). Przedstawiony tu pierścień miotany z XIX w.

Naczęściej przewyższają one użytkownika (a). długie drzewce gwarantuje. Ponadto.jak widzimy na statuetce z brązu. pochodzący z Wysp Salomona. w długości oszczepów. Oszczep Zulusa. z polerowanym drzewcem. ale są także krótsze rodzaje (b). W związku z tym oszczepnicy . Oszczep z rozszczepionym żelaznym żeleźcem używany rzez Bengalczyków z Assamu. w której zginął kpt. oszczepnicy mogą nosić ze sobą kilka oszczepów. 5. 2. że po oddaniu rzutu znajduje się on u przeciwnika i tym samym niedostępny jest dla oszczepnika (przynajmniej przez pewien czas).. że broń uderza w cel ostrym grotem. 6. •rzewce przyozdabiano farbowanymi włosami. Występują znaczne różnice (powyżej). Kształt i czynności są możliwie proste. Oszczep z haczykowatym grotem z kości. określane są jako włócznie bądź dziryty. Afryka Południowa. Krótkie dzidy.ciężkiej dzidy legionisty. koniec XIX wieku.W skład tej grupy wchodzi broń miotana z długim drzewcem i grotem. Prosty oszczep jednoczęściowy z Australii Zachodniej. Oszczep plemienia Mobuttu w Zairze. g 82 . 30 cm długości. przedstawiającej wojownika etruskiego (po prawej). z haczykami na żelaznym żeleźcu. LSroń zdobyta podczas bitwy w 1779 r. Oszczepy (po prawej) 1. 8. z żeleźcem żelaznym. 3. Dodatkowa masa drzewca zwiększa energię kinetyczną podczas uderzenia. Rekonstrukcja rzymskiego pilum . pji.tarcze i puginały. z I w. Cook (Muzeum Człowieka. mające ok. / długim żelaznym grotem. 4. Oszczepy Największa wada oszczepu tkwi w tym. Oszczep 7 wyrzeźbionym i dziurkowanym grotem drewnianym z Wysp Salomona. posiadali dodatkową broń do prowadzenia walki wręcz . 7. Jednoczęściowy oszczep drewniany z Hawajów. Najważniejszym przedstawicielem jest oszczep.e. Londyn).

Pociski m i o t a n e ręcznie Groty oszczepów (po prawej). Europa. 5. Proca oszczepowa z kości. w Australii. dziryt japoński z piórami. 6. Grot z tuleją. koniec epoki brązu. 4. 83 . pochodzi z Francji. z epoki kamienia. początkowy okres neolitu.kolec osadzany na rozpołowionym końcu drzewca. dzida drewniana z Hawajów. Użycie procy oszczepowej (po prawej) a. Grot ź brązu . 2. krótka dzida japońska . okres późnego neolitu. z kutej miedzi. Ułamany grot oszczepu drewnianego. cała wykonana ze stali damasceńskiej.nageyari. na wyspach Pacyfiku. 2. uchi-ne. Fundort. Grot odlewany z brązu z tuleją i uszami. Przykłady stosowania różnorodnych materiałów i sposobów mocowań grotów: 1.grot oszczepu. c. Proce oszczepowe (po prawej). podczas ruchu ramienia do przodu Jvoomera działa jak dźwignia i nadaje oszczepowi dodatkowego rozmachu. Azji. b. krótka dzida. ze starożytnego Egiptu. d. procarz chwyta koniec procy i podciąga tylec oszczepu na małym haku. mocowany na drzewcu. Grot kamienny. w kształcie cietrzewia. Francja. hrabstwo Essex. 3. Anglia. używany przez aborygenów. 1. i w epoce kamienia w Europie. znane były w całej Ameryce. Krótkie dzidy (na prawo) a. Drewniana proca oszczepowa albo woomera aborygenów. służącymi prawdopodobnie do mocowania na drzewcu. nakładany. Krzemień . b. dziryt turecki.

stosowano je głównie podczas oblężeń. oddziaływują na cel głównie mocą wybuchu bądź przy pomocy efektu kumulacyjnego (patrz s. stan Nowy Jork. Zalety użycia: nieprzyjaciel nie może ani uniknąć. znaleziony w forcie Ticonderoga. Granaty ręczne Grenadier pruski z XVTTI w. Rodzaje granatów (po prawej). zapalające i łzawiące (przeciwko demonstrantom). Granat „keczowy" . 3. do początków XIX w. granaty specjalne: dymne. Zwykłe granaty ręczne wykonywano z lanego żelaza i wyposażano w zapalniki czasowe. nastąpił renesans ich stosowania. niezależnie od momentu uderzenia o powierzchnię. w latach 1904-1905. B. oddziaływujące na cel przy pomocy odłamków i fali uderzeniowej. (Kwatera Główna Waszyngtona. (po prawej) 1. gdy granat nie osiągnął celu. niezależnie od przeznaczenia. W XVIII w. Powoduje ją zapalnik czasowy lub uderzeniowy. podczas ćwiczeń rzutu granatem ręcznym (po lewej). ani leż odrzucie granatu nawet wówczas. Typowy model granatu z zapalnikiem czasowym (lontowym) z XVIII w. granaty używane przeciwko „sile żywej". w granacie ręcznym inicjuje wybuch w momencie zetknięcia się z powierzchnią. Zapalniki (po prawe)]. 2. Granaty ręczne były znane już w XVI w. Rozdmuchuje tlący się koniec lontu w celu zapalenia konopnego lontu prochowego. Za optymalny moment zwłoki w eksplozji granatu. 2. 84 . W tym podrozdziale omówiono głównie granaty ręczne. a w okresie od końca XVII w. przyjmuje się okres 4-5 sekund. Granat ręczny. należały do głównych środków walki piechoty. Z uwagi na większe bezpieczeństwo przy użytkowaniu granatów zapalniki uderzeniowe znalazły szersze zastosowanie. używane przeciwko „sile żywej" i granaty przeznaczone do niszczenia celów specjalnych. Zdetonowanie może nastąpić w różnorodny sposób. a w czasie I wojny światowej. wprowadzone zostały do użytku we wszystkich armiach europejskich.W zastosowaniu granatów ręcznych wykorzystano od dawna znane zasady posługiwania się ręczną bronią rzutową. używany w wojnie domowej w USA. Newburgh. Granaty ręczne z XVIII-XIX w.. uzbrojony w zapalnik uderzeniowy. zapalnik czasowy pozwala na eksplozję granatu ręcznego po pewnej zwłoce. przeważnie podczas zdobywania umocnień.. W wojnie rosyjsko-japońskiej. zapalnik uderzeniowy (wcześniej znany także jako zapalnik pistonowy). granaty przeciwpancerne. musi być najpierw doprowadzony do wywołania eksplozji. 91). Współczesne granaty ręczne dzielą się na następujące rodzaje: 1. Żelazny granat ręczny. wystającego z granatu ręcznego..granat ręczny ze statecznikiem. A.

Taktyka użycia (po prawej). zwany „puszką marmolady". niemiecki granat ręczny . napełniany bawełną strzelniczą jako materiałem wybuchowym. Używa się ich w takich sytuacjach. ręczne granaty obronne. niż wynosi maksymalny zasięg rzutu). W celu zwiększenia rażenia odłamkami dodawano grube pręty metalowe. ponieważ rzucający nie jest bezpośrednio narażony na ogień nieprzyjaciela. wytwarzana na początku lat siedemdziesiątych XX w.. 1. 5. Żołnierze walczący na frontach 1 wojny światowej szybko dostrzegli korzyści wyni­ kające ze stosowania granatów ręcznych w walkach pozycyjnych.. spłonki detonują­ cej i lontu. . na froncie zachodnim. w Irlandii Północnej. Puszkę po tytoniu napełniano materiałem wybu­ chowym i przymocowywano do drewnianego trzon ka.„rakieta tenisowa" z początku 1915 r. „bomba gwożdziowa". 3. składa się z materiału wybuchowego i lontu zapalanego zapałką. mogą niszczyć i ranić na większą odległość (większą nawet. którego zapalnik pobudzano przez zapalenie lontu. B. w okopach (a). burzący granat ręczny z 1914-15 r. ręczne granaty zaczepne charakteryzują się niewielką strefą rażenia i mogą być stosowane przez żołnierzy nie mających osłony podczas wykonywania ataku. podczas alaku na bunkry (b).Improwizowany granat ręczny . 2. grube gwoździe przymocowywano do materiału wybuchowego. bądź w walkach ulicznych (c). Rzut następuje przeważnie ze stanowisk osłoniętych.. Improwizowane granaty ręczne (po prawej). Podstawowe rodzaje granatów ręcznych do niszczenia „siły żywej" (po prawej) A. brytyjski ręczny granat burzący z 1914—15 r. francuska „bomba gwożdziowa" z lat 1914-15. Całość przymocowana jest do drewnianego trzonka.„rakieta tenisowa" (po prawej). np. W celu zwiększenia rażenia odłamkami dodawano odpadki żelaza. wykonany przez Francuzów w 1915 r. brytyjski granat ręczny. Składa się z niewielkiego ładunku wybuchowego. 6. 4. Podczas detonacji w pomieszczeniach rozprzestrzeniają się śmiertelnie rażące odłamki i fala podwyższonego ciśnienia. Granaty ręczne często używane są w walkach pozycyjnych i w zamkniętych pomieszczeniach.

86 . Elektryczny zapalnik uderzeniowy zaczyna działać 1-2 sekundy po rzucie. wyposażony w zapalnik ze zwłoką.Granaty ręczne Wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje zapalników uderzeniowych (po prawej): A.złączka (jedna z ] 4 sztuk). Francuski granat ręczny z 1915 r. siła bezwładności powoduje uderzenie iglicy w detonator. d . Amerykański granat odłamkowy M 68. Czeski granat ręczny RG-4. i w stanie rozłożonym (2): a .część wewnętrzna napełniona czarnym prochem. granat ręczny z zapalnikiem ude­ rzeniowym o działaniu bezwład­ nościowym. używany podczas 11 wojny światowej. c. detonujący granat po 3-7 sekundach. Granat „Excelsior" (po prawej). 4. Granaty ręczne z zapalnikiem uderzeniowym używane przeciwko „sile żywej" (po prawej) 1. posiada on iglicę bezwładnikową inicjującą eksplozję granatu w chwili zetknięcia się z powierzchnią. zapalnik o działaniu natychmiastowym. podobny do granatu nr 2 (patrz str. 5. wyposażonego w zapal­ nik bezwładnościowy o przesz­ kodę. Na rysunku pokazany jest w gotowości do rzutu Cl). Okazał się jednak niebezpieczny dla rzucających i z tego powodu był rzadko używany. Wioski granat ręczny „SRC Modello 35".muszą uderzyć czołem granatu o powierzchnię. Brytyjski granat ręczny nr 1K1K2 z lat 191)8-1915. Granaty wyposażone w powyższe rodzaje zapalników . podczas uderzenia granatu ręcznego. B. z zapalnikiem o działaniu bezwładnościowym. 87). Nr 1MK1 bvł podobny. co najmniej jedna z 14 spłonek pistonowych ulegała zmiażdżeniu między zewnętrzną osłoną. C. zaczyna wówczas działać zapalnik pirotechniczny. b . lecz różnił się dłuższym trzonkiem. z najnowocześniejszym zapalnikiem uderzeniowym. Kształt gruszki zapewniał odpowiednie uderzenie o powierzchnię.w odróżnieniu od zapalnika „ze zwłoką" .obie połowy zewnętrznego płaszcza. nowoczesny granat zaczepny z zapalnikiem ze zwłoką. powodując zapalenie się prochu wypełniającego wnętrze granatu. 2. 3. Otwarta dźwignia bezpieczeństwa i mała chorągiewka na sznurku poprawiały dodatkowo „aerodynamikę" lotu. a złączką i eksplodowała. Podczas uderzenia. Został opatentowany podczas amerykańskiej wojny domowej. posiadał zapalnik o działaniu natychmiastowym. Kiedy zawodzi ten zapalnik.

zawleczka zabezpieczająca 3. detonator 4. zdejmując przy tym 7 korpusu granatu metalowy pierścień.Pociski m i o t a n e ręcznie Brytyjski granat ręczny nr 2Mk2 (zwany także granatem pistonowym Hale'a). wywoływała detonację niezależnie od kąta upadku granatu: Czeski granat ręczny RG 34 (po prawej). Przed rzutem należało zdjąć kaptur i zawleczkę. f. uwalniający ołowianą taśmę wokół zapalnika. ładunek wzmacniający bądź wzmacniacz zapłonu 5. następowała detonacja spłonki. taśma ołowiana g. wyposażony w zapalnik ze zwłoką. Iglica przemieszcza się do środka granatu uderzając w detonator. (u góry i po prawej). a następnie wykonać4 rzut przypominający miotanie dyskiem. z okresu II wojny światowej. miał skorupę z tworzywa sztucznego . umieszczona w zapalniku. Współczesny granat z zapalnikiem o działaniu bezwładnościowym. Przed użyciem usuwa się uszko zabezpieczające. e. zamontowana na przodzie oraz lotki stabilizacyjne rozwijające się w locie zapewniały czołowe uderzenie granatu. r u c h o m a iglica sprężyna zabezpieczająca ładunek wybuchowy żelazna skorupa odłamkowa detonator. Po zetknięciu się. Zapłon następuje podczas uderzenia granatu o powierzchnię: a. g. 1. Taśma. Przed użyciem należało odkręcić kaptur zabezpieczający. Podczas uderzenia. iglica 87 . lekka skorupa granatu z tworzywa sztucznego c.czarnego bakelitu. korpus granatu z blachy mosiężnej d. ładunek wybuchowy 6. Następowało wówczas zadziałanie zapalnika bezwładnościowego. zawleczka zabezpieczająca z uszkiem b. z okresu T wojny światowej. zawleczka f. kula metalowa. detonator 7. 1. Ciężka kula metalowa. zawleczka podtrzymywująca kaptur 2. sworzeń zabezpieczający 3. detonator b. Ciężka. wkręcona zatyczka. żelazna skorupa odłamkowa. Przedstawione modele posiadały także krótsze rękojeści. z 1914 r. ładunek wybuchowy. obsada zapalnika e. oddzielając się od granatu. blokującą iglicę. dzięki czenru wierzchołki gwiazdy wprawiały się w ruch obrotowy. 2. Podczas lotu granatu siła odśrodkowa wyrzucała sworzeń zabezpieczający. Granat zaczepny. siła bezwładności kierowała tylną część spłonki detonatora ku jednemu z wierz­ chołków gwiazdy. a. powodująca wybuch granatu. c. wyciągała podczas rzutu zawleczkę i uderzała w zapalnik. Brytyjski granat ręczny nr 69 (po prawej). do walk pozycyjnych (w okopach): Niemiecki granat ręczny w kształcie dysku (po prawej). Był wyposażony w pierwszy zapalnik o działaniu bezwładnoś­ ciowym. cztery trzpienie 4. cztcrbramienna gwiazda 5. ładunek wybuchowy d. Jednocześnie usuwa się zawleczkę zabezpieczającą.

d. „bomba odłamkowa"). z zapalnikiem czasowym. 1914/30. w kształcie jaja z zapalnikiem pirotechnicznym. 89). by jego ręka mocno naciskała na kabłąk bezpieczeństwa i następnie wyciąga uszko zawleczki. używany w wojnie wietnamskiej przez partyzantów z Frontu Wyzwolenia Wietnamu Północnego. będący ulepszoną wersją brytyjskiej „bomby o d ł a m k o w e j . kabłąk bezpieczeństwa. Jedna z wielu konstrukcji zaopatrzona w kabłąkowaty uchwyt (patrz niżej: granat nr. 5. e. 4. skorupa ładunek wybuchowy iglica ze sprężyną masa zapalająca korek zawleczka z uszkiem kabłąk bezpieczeństwa detonator masa opóźniająca. . uruchamianym przez długą dźwignię. 7. Granat obronny skonstruowany przez Amerykanów. jest odrzucany. Radziecki granat ręczny. ze specyficznym mechanizmem uderzeniowym. Ręczny granat odłamkowy nr 36 (poniżej). g. 2. 3.Granaty ręczne Granaty ręczne z zapalnikiem czasowym do zwalczania „siły żywej" (po prawej) 1. 8. Francuski granat zaczepny OF. Brytyjski granat ręczny L2A. n. wprowadzony do użytku przez Brytyjczyków w 1915 r. z okresu II wojny światowej. Działa podobnie jak niemiecki trzonkowy granat ręczny (patrz str. Sprężyna powoduje uderzenie iglicy w masę zapalającą i następuje spalanie się masy opóźniającej (4 sekundy). Korpus odlewano z żeliwa. Mechanizm zapalania rozpoczyna działanie w chwili opuszczenia przez granat ręki rzucającego. b. i. 36. Amerykański granat ręczny Mk2. 93 z okresu 11 wojny światowej. wz. zwany "ananasem". wystającą z rączki. pod wpływem działania sprężyny iglicy uderzeniowej. 6. Radziecki granat zaczepny KG-42. Niemiecki granat ręczny. skonstruowany w CHRL. z okresu II wojny światowej. W okresie I wojny światowej znany był jako „bomba odłamkowa". a części składowe wykonywano z mosiądzu lub ze stopów cynku: a. i. W korpusie granatu znajdował się zwój drutu. Holenderski "najmniejszy granat ręczny" V 40. zwiększający siłę jego rażenia granatu. 2. używany jeszcze w niektórych armiach Europy Środkowowschodniej. Sposób trzymania granatu znalazł licznych naśladowców: 1. Użycie granatu ręcznego nr 36 (po prawej). Trzonkowy granat odłamkowy. wz. / okresu TI wojny światowej. lecący granat. Kiedy granat opuści rękę rzucającego. używany obecnie w armii brytyjskiej do zwalczania „siły żywej". najmniejszy obecnie granat wytwarzany na świecie. rzucając)' obejmuje granat tak. c. przed użyciem.

bezpośrednio przed użyciem wyciągano pierścień (a). Opóźnienie detonacji wynosiło 4-5 sekund: a. bądź .jako granat obronny. który detonował po 4-5 sekundach. Japoński granat ręczny wz.Pociski miotane ręcznie Niemiecki trzonkowy granat ręczny (powyżej i po prawej) Podczas obu wojen światowych. z 1915 r. pokrywa gałka porcelanowa sznur naciągający trzonek drewniany zapalnik tarciowy (cierny) t f. Rzucający trzymał opaskę skórzaną założoną na rękę. ładunek wybuchowy i. spłonka (detonator) . Francuski granat ręczny „bransoletka" (po prawej). z okresu II wojny światowej (po prawej). Przed użyciem. po czym metalowe zabezpieczenie kapiszonu (b) spadało z zawleczki. Używany jest jako granat zaczepny (1). c. 89 . aktywizujące w ostatnim momencie zapalnik czasowy. puszka blaszana. W skorupę odłamkową z tworzywa sztucznego wtopiono około 5700 stalowych kulek (3). z pirotechnicznym zapalnikiem czasowym. Szarpnięcie wywołane podczas rzutu granatem uruchamiało zapalnik czasowy. Nowoczesny niemiecki granat roczny DM 51 (po prawej). 88). Posiada szczególne urządzenie. 97. ale charakteryzuje się nowocześniejszymi rozwiązaniami. wystającej u góry granatu. Funkcjonuje podobnie jak granat odłamkowy nr 36 (patrz str. dokonano niewielkich zmian w jego konstrukcji. Zapalała się masa opóźniająca. odkręcano pokrywę co powodowało zwolnienie gałki porcelanowej. masa opóźniająca . Na haczyku opaski zawieszał on węzełek druciany zapalnika pirotechnicznego (ciernego). d. e.po nałożeniu skorupy odłamkowej (2) . b. Jest to granat zaczepny. nawleczonej na sznurek wewnątrz trzonka. a rzucający uderzał trzonem granatu o twarde podłoże (po prawej) i natychmiast odrzucał granat.

Ładunki tych granatów podczas detonacji wytwarzają obłok (a) dymu bądź gaz łzawiący. kiedy osłona korpusu granatu ulegnie rozbiciu podczas uderzenia. Służył do niszczenia pojazdów i sprzętu.1A2. dzięki czemu ładunek fosforowy (4). jak brytyjski granat ręczny nr 69 (patrz str. Najbardziej rozpowszechnionym granatem ręcznym tego rodzaju jest granat napełniony Diałym fosforem (b). Zapala się wówczas. Tworzył się natychmiast gęsty obłok dymu. przez 15-35 sekund wydziela się gaz łzawiący. c. Następnie. podczas uśmierzania rozruchów w Irlandii Północnej. niemiecki ręczny granat zapalająco-oślepiający DM 19. Granat ten cechuje powolne spalanie ładunlcu. Amerykański ręczny granat dymny CS M 54 (po prawej i poniżej). z zapalnikiem czasowym. a fosfor ulegał spaleniu w ciągu minuty i Ręczne granaty dymne.Granaty ręczne Ręczne granaty dymne i gazowe. Detonator (2) niszczył ocynkowany korpus blaszany (3). to ładunek fosforowy za­ pala się dopiero wówczas. ogień i falę ciśnienia. używa­ ny w Bundeswenrze. które wysadzi górną pokrywę granatu (c). używane są w celu osłony ruchu wojsk. 87). aż w wyniku palącego się materiału palnemu i mieszance chemicznej (b). 8-12 sekund. 77. d. Granaty ręczne pierwszego rodzaju. Posiadał taki sam zapalnik ze zwłoką (1). brytyjski ręczny granat nr 80 dymnó-zapalający. kiedy zwolniony jest uchwyt bezpieczeństwa (a). wydzielając wysoką temperaturę.. Zwłoka trwa ok. napełniony białym fosforem. a ładunek zetknie się z tlenem. zostanie wytworzone takie ciśnienie. używany w latach siedemdziesiątych. b. W granatach drugiego typu. uzyskiwał dopływ tlenu i zapalał się. podczas detonacji następuje rozkład ładunków na składniki aktywne. 90 . Ładunek spalał się w ciągu 30—40 sekund. amerykański ręczny granat zapalający TI 13 AN-M14 z lat sześćdziesiątych. Brytyjski granat ręczny nr.wydziciając dym. Wprawdzie mechanizm zapłonowy urucha­ miany jest przez zapalnik che­ miczny. tak długo. Znajduje się jeszcze w użyciu. ale uważany jest już za granat przestarzały. posiada zapalnik czasowy. z okresu II wojny światowej (po prawej i poniżej). brytyjski granat ręczny CST. napełniany fosforem. łzawiące i zapalające (po prawej): a. dzielą się na dwa podstawowe rodzaje. który podczas detonacji ulega procesowi rozkładu. z zapalnikiem czasowym. należy do pierwszego rodzaju.

sprężyna wypycha cylindryczny. Podczas rzutu kaptur zsuwał się. 3 z okresu I[ wojny światowej (po prawej). przebijały także pancerz wieży i kadłub (b). spełniające funkcję stateczników. dzięki fali uderzeniowej wydzielanej podczas eksplozji ładunku. rzucane były przeważnie pod układ jezdny (a). W celu zapewnienia statecznego lotu granatu i uzyskania celności rzutu. W czasie lotu odrzucane są sworznie zabezpieczające. Posiadał ładunek kumulacyjny z zapalnikiem kontaktowym. Energia wytwarzana podczas eksplozji ładunku kumulacyjnego jest skupiana poprzez wydrążenie stożkowe (i). wyciągający dwa paski materiału. Niemiecka mina ręcznie miotana (L). blaszany „spadochron hamulcowy". z okresu II wojny światowej. Granat transportowano w skorupie (1). Był używany jeszcze podczas wojny arabsko-izraelskiej w 1973 r. wz. wyciągał zawleczkę i rzucał granat. i przenoszona jest na wkładkę miedzianą. Przed użyciem zdejmowano obie połkuliste osłony. Rzucający dołączał rękojeść. umożliwiając uderzenie granatu czołem w cel. która przebija nawet grubą płytę pancerną (ii). z okresu 11 wojny światowej. Japoński ręczny granat irzeciwpancerny. len trzonkowy granat ręczny z ładunkiem kumulacyjnym. granat miał tzw. zakończone blaszanym kapturkiem. bądź na wieżę czołgu (b). z początkowego okresu D wojny światowej. Pierwsze granaty tego typu. Ładunki kumulacyjne granatów przeciwpancernych z okresu II wojny światowej. Brytyjski granat ręczny nr 74 (ST). ogon konopny (po prawej). co umożliwia zadziałanie w wyniku uderzenia zapalnika bezwładnościowego. 91 . a stateczniki rozkładały. Podczas rzutu. znany także jako „bomba klejowa".Pociski miotane ręcznie Ręczne granaty przeciwpancerne (po prawej). miał cztery stateczniki z płótna. Kulisty ładunek wybuchowy (2) pokrywano środkiem klejącym o duże] przylepności. Radziecki granat przeciwpancerny RPG-43 (poprawej). Granat przylepiał się do czołgu i detonował po 5 sekundach.

nazywanymi ogólnie bronią miotającą. nie mieszczące się w pojęciu typowej broni strzeleckiej. by mogła być obsługiwana przez jednego człowieka. Omówimy także bronie palne. co pokrywa się również z historycznymi okresami w jej rozwoju. w której do miotania pocisku używa się sprężonego powietrza. Chodzi tu o broń przeciwpancerną w postaci ręcznych granatników ppanc. Rozpoczniemy od łuków i kusz. użytą do naciągnięcia cięciwy. jak i znacznie bardziej skomplikowane wiatrówki. powstających w wyniku szybkiego spalania miotających materiałów wybuchowych. Podręcznika Wyszkolenia Strzeleckiego Armii Brytyjskiej z 1931 r. a tym samym napięcia łuku (łęczyska). została podzielona według różnic w funkcjonowaniu mechanizmów broni. Ich konstrukcja jednak umożliwia obsługiwanie przez jedną osobę.Rozdział trzeci INDYWIDUALNA BROŃ MIOTAJĄCA W rozdziale tym. 92 Ilustracje (po prawej). Następnie przejdziemy do strzeleckiej broni palnej. Dwóch Ajnów (lud zamieszkujący północne części laponii) uzbrojonych w jednq z najstarszych broni miotających: łuk i broń najnowszej generacji . Będą to zarówno prymitywne dmuchawki. zwanych prochami. . zajmiemy się urządzeniami umożliwiającymi miotanie pocisków. Broń tego typu wykorzystuje pośrednio energię mięśni. gdzie w broni kumulowana jest energia • inaczej niż miało to miejsce w np. omówimy brori pneumatyczną. miotaczach oszczepów. tak zbudowanej. Ta grupa. W dalszej kolejności. które ze względu na kaliber należałoby zaliczyć do artylerii.samopowtarzalną strzelbę śrutową (z prawej. tj. dalej). pochodzą /. Mamy tu zatem do czynienia z przypadkiem. chociaż nigdy nie stanowiły one skutecznej broni. Do miotania pocisków wykorzystuje się tu energię gazów. Jednocześnie zakres tematyczny ograniczymy do broni indywidualnej.

.

trójkątny h. Istnieje wiele innych jeszcze podziałów. róg). 8. asymetryczny e. ścięgien zwierzęcych. o podwójnie podgiętych ramionach d. albo wielowarstwowy . Przedstawimy najpierw łuki. Łuk laminowany. Gryf (zaczep. wojownik z plemienia Weddów. Grzbiet. W literaturze przedmiotu. 1. to proste urządzenie było najlepszym rozwiązaniem. Kształty łuków (po prawej). 94 . łęczysko z nałożoną na grzbiet warstwą elastyczniejszego materiału. Dokonuje się tego za pomocą cięciwy. strona łęczyska znajdująca się od łucznika napinającego łuk. zwykle drewna. Brzusiec. jak niewielki może byćtuk. służący do zakładania cięciwy. innego gatunku drewna. strona łęczyska zwrócona ku celowi. zwykle drewna. Górne ramię 3. Dolne ramię 6. Cięciwa 7. naciąganej ręką łucznika. Pogrupowano je w zależności od konstrukcji łęczyska. używa się też terminu „łuk złożony" w odniesieniu do l u k ó w 3 i 4. tj. uzbrojony w łuk o wymiarach większych niż wzrost człowieka. ł ę c z y s k o 3. która gromadzi. Dla porównania. prosty o podgiętych ramionach c. przedstawiający tatarskiego łucznika. Siodełko strzały 4. 2. 4. np. pod względem zasięgu. zwykle z jednego gatunku drewna. Puszczona cięciwa przekazuje zgromadzoną w łęczysku energię strzale.. Łuk prosty. o czterokrotnie podgiętych ramionach g. Majdan 5. Łuk dwuwarstwowy. na rysunku obok. a.Łuki Luk jest rodzajem sprężyny. albo częściej. Czasem są to ozdobne rogowe nakładki osadzone na końcach ramion tuku. która leci dalej i szybciej. celności i szybkostrzelności. w celu zwiększenia sprężystości. na końcach obu ramion. Typowe konstrukcje łęczyska (powyżej) wykonane z jednorodnego materiału.łęczysko wykonane z co najmniej trzech klejonych warstw podobnego materiału. mogą mieć różne kształty. Do czasu wynalezienia i udoskonalenia broni palnej. prosty b. które tu pominiemy. rogu i ścięgien. zamieszkującego Cejlon. w kształcie litery „B" f. broń miotającą napinaną i zwalnianą bezpośrednio ręką. Łuk kompozytowy. Główne części łuku: 1. pokazuje. Łuki. 2. trapezowy Porównanie wymiarów (poniżej Rysunek z XVI w. a potem gwałtownie wyzwala energię. Łęczysko klejone 7 trzech podstawowych warstw różnych materiałów. niż jakikolwiek pocisk rzucony ręką.

3. na końcach pętle ze ścięgien. Wykonana z dwu kawałków drewna i sznurka. nazywano sajdakiem. Łubie/tworzące komplet z kołczanem. Ekwipunek łucznika (po prawej) Zwykłymi jego elementami było łubie . Nazywa się go czasem „potrójnym'.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Zakładanie cięciwy. Przyginając lęczysko pomaga sobie nogami. Pierścień łucznika wykonany z kory. Azji: dwa palce ciągnące za cięciwę podtrzymują jednocześnie strzałę. Pierwotny sposób. Jeździec tatarski (po lewej). pochodzi z jednej z wysp u wybrzeży Queensland w Australii. pierścień na kciuk. Tu. można go stosować tylko przy relatywnie słabym łęczysku. d. Sposóo używany w Europie od czasów Średniowiecza oraz w Afryce i Azji. Najczęściej stosowane metody napinania ł u k u (po prawej): a. Sposób stosowany w Ameryce Północnej i Płd. a. Wykonany z kości słoniowej. Holandia. Dwa lub trzy palce ciągną za cięciwę. Krótkie. c. służąca do precyzyjnego prowadzenia strzały. Z użyciem specjalnego pierścienia (zekier). składającej się z podłużnych włókien oplecionych gęsto nicią. takie jak len. od Turcji po Chiny i Koreę. b. chroniący go np. pokazano. c. Zekier. Stosowany prawie w całej Azji. Wykonane ze skóry jelenia. Turecka cięciwa jedwabna. Japoński kołczan skórzany ze złoconymi okuciami. chroniący kciuk ręki naciągającej cięciwę. XVI w. dość' sztywne odcinki. Na ilustracjach (po prawej). specjalny pierścień (zekier). że na łuki o dużej długości cięciwę zakładano stojąc: łucznik opierał jeden koniec łuku o ziemię i zginał łęczysko ręką i kolanem wykorzystując przy tym ciężar ciała. 1.-Wsch. od wpływów atmosferycznych. podkładka przywiązywana rzemykiem na lewy nadgarstek. między nimi trzyma się strzałę.specjalny pojemnik do przenoszenia łuku. fragment chińskiej cięciwy. U prawego boku kołczan. 95 . przez prawe ramię przewieszone tubie z kompozytowym lukiem refleksyjnym. widzimy scytyjskiego łucznika zakładającego cięciwę na krótki łuk z kompozytowym łęczyskiem. pokazano trzy nietypowe rozwiązania. d. b.pojemnik na strzały. Poniżej szczegóły zekiera wykonanego z obsydianu w Indiach. Do wykonania cieciw stosowano włókna roślinne. konopie czy jedwab oraz ścięgna i jelita. Łubie połączone z kołczanem północnoamerykańskich Indian. kołczan .Na fragmencie rysunku z greckiej wazy (poniżej). Cięciwy (po prawej). Chińska cięciwa stosov\ ana w łuku do miotania kamieni. 2. połączono w jedną calośc by zachować odpowiednią elastyczność' cięciwy.

Birmański łuk do miotania kamieni.n. Ib . Dla porównania. a przewyższający ją prostotą. 96 . 1. nomadów zamieszkujących Tanzanię. 6000 lat pJi. Kamienne pociski mają w porównaniu do strzał niewielką skuteczność rażenia. Wykonany z drewna akacjowego. wymagał siły naciągu rzędu 356 N. trzymającej równocześnie łęczysko. znanym przedstawieniem tej broni.e. Szczegóły kieszonki na podwójnej (6a) i pojedynczej (6b) cięciwie. By móc wystrzeliwać kamienie zastosowano niezwykłą kon­ strukcję cięciwy ze specjalną kieszonką. zwykle drewna. asymetryczne. Szczytowym osiągnięciem w historii łuku był długi łuk angielski.Łuki proste Łuki proste mają łęczysko wykonane z jednorodnego materiału. fragment pochodzący z Castellon w Hiszpanii). 3. w Danii. 6. z Afryki i Azji. 5. niektóre znaleziska zachowały się w wyjątkowo dobrym stanie. 2000-1500 lat p. używanej już przed 10 000-5 000 lat. charakteryzujący się skutecznością rażenia i zasięgiem porównywalnym z kuszą. 1400 rok p. Łęczysko podwójnie wygięte. Łuk dębowy. Chociaż robiono je z nietrwałego materiału. zapasowe strzały trzyma w lewej dłoni. Łuk o płaskim łęczysku. jakim jest drewno. z osobnym majdanem (uchwytem). Znaleziony w torfowisku koło Viborga w Danii.e. Egipski łuk z czasów Nowego Państwa. Szczegół (poniżej) ukazuje łucznika tuz przed napięciem luku. Łuk plemienia Hadza. Łuk pochodzący z Kenii i sposób jego użycia.widok od strony brzuśca. ukazane z boku.zaletami. bez cięciwy. Jeden z najskuteczniejszych współczesnych łuków prostych. pochodzący z późnego mezolitu (ok. Łuki prehistoryczne i starożytne (powyżej).n. łęczysko nie napięte* 2. la . Łęczysko bambusowe. używane głownie do polowań. które przynajmniej w otwartym polu stawiały go znacznie wyżej od kuszy. ok. lekkością i szybkostrzelnością . Łuki współczesne (powyżej). długi łuk angielski z okresu Średniowiecza. dlatego ten typ łuku był rzadko wykorzystywany w boju. 4. pokazany z boku (2a) i od strony grzbietu (2b). Nienapięty. to można wskazać również sceny bitewne (po prawej.e.) ocalały w bagnie pod Holmcgaard.widok z boku. Chociaż większość malowideł przedstawia sceny myśliwskie. Malowidła jaskiniowe są najstarszym. Datowany na koniec epoki kamiennej. do jego napięcia potrzeba przyłożyć siłę rzędu 530 N. Prehistoria łuku.

wobec dostatku doskonałych gatunków drzew. Długi łuk angielski . tylko nieliczni nosili uzbrojenie ochronne.. Długi łuk angielski. Rysunek. był bronią wojskową. 97 . w XTV i XV w. Łuk używany w bitwie pod Flodden. silnie zwężony majdan. 4. podwójnie wygiętym łęczyskiem. Usiłował on popierać łucznictwo. wykształcony w Średniowieczu na terenie Walii i Anglii. Długość" luku była w przybliżeniu równa wzrostowi łucznika. częściowo owinięty tkanymi taśmami. Łęczysko spłaszczone. ukazuje w jaki sposób układały się słoje. Luki proste były stosowane na całym kontynencie amerykańskim. jaką odgrywali łucznicy w wojskach angielskich. 3. widoczny z boku. Łuk plemienia Madok. po rannej mszy.rym terminem określacie luk prosty. Malowany. na które nakładano cięciwę. król Anglii (powyżej). Szczegół przekroju poprzecznego łęczyska (a). odpowiednie ćwiczenia. będący ilusrraqą bitwy pod Shrewsburg w 1403 r. tworzyły miękkie zewnętrzne słoje. Zewnętrzną część. w trakcie ćwiczeń łuczniczych. Długi łuk angielski z założoną cięciwą. W tym celu wydał dekrety stanowiące. a długość strzały . Pomimo istotnej roli. od strony spłaszczonego grzbietu łuku. uznawano ich za najniżej stojących w hierarchii. będące tradycyjną umiejętnością na Wyspach Brytyjskich. pokazuje rogowe zaczepy.równała się połowie długości łuku. że tuk był bronią tanią i niezwykle skuteczną. Łuk plemienia Siuksów. w okresie największych sukcesów tej broni. uzbrojony w łuk prosty. Najlepszym materiałem na łęczysko był cis. uczestnika ekspedycji kolonizacyjnej Ralegha z 1580 r. wydobyty z wraku okrętu „Mary Kosę". Pochodzi z Południowej Dakoty. Henryk VIII. Szczegół (b). Indianin z plemion zamieszkujących Florydę. 5. Na wschodzie. w 1513 r. wyparły one całkowicie inne typy łuków.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Łucznik angielski (powyżej). Pomimo. 2. że każdy dorosły mężczyzna w Królestwie ma posiadać łuk i odbywać co niedzielę. 7. Zdobiony ornamentem geometrycznym. w wypadku jego braku używano wiązu. to drogę torowała sobie już wówczas broń palna. Pochodzi z Oklahomy. Od XIV do XVI w. 1. który zatonął w 1545 r. zwężające się i twardniejące ku brzuścowi. tj. Kysunek na podstawie akwareli Johna Withea. t u k i północnoamerykańskie (powyżej). 6.

Łuki laminowane i dwuwarstwowe
Łuki laminowane wykonywane są przez połączenie, przynajmniej trzech warstw, identycznego materiału. Niekiedy, zwyczajny prosty łuk bywa wzmacniany przez nałożenie dodatkowej warstwy od strony grzbietu, zwykle jako materiału, używa się ścięgien zwierzęcych. Pozwala to zwiększyć sprężystość łęczyska. Nałożona warstwa może być mocowana przez oplot albo przyklejona, co jest znacznie lepszym rozwiązaniem.
Indianin z plemion prerii (po lewej), zamieszkujących zachód Ameryki Pin., uzbrojony w warstwowy łuk i włócznię.

Japoński łuk asymetryczny (powyżej). Rysunek na podstawie uzbrojenia ochronnego wystawionego na wystawie w Muzeum Alberta i Wiktorii w Londynie. W lewej ręce, łuk typu shtge-to-yumi - jego łęczysko sklejono z warstw tego samego gatunku drewna, oplatano ratanem i pokrywano laką. Tego rodzaju tuki uznawano za broń godną szlachcica. Często, posługiwano się nim siedząc na koniu,

pomimo tak znacznej długości. Zwraca uwagę niskie położenie majdanu. Zarówno warstwowy łuk shige-lo-yumi, jak i prosty luk marnki, miały podobne kształty i rozmiary. Rysunek (b), pokazuje kształty i proporcje łęczyska przy napiętej cięciwie. Zwraca uwagę dalekie odciągnięcie cięciwy, odpowiednio do tego strzały były długie i ciężkie, co czyniło ich działanie wysoce skutecznym.

Północnoamerykańskie łuki dwuwarstwowe (powyżej) 1. Łuk o spłaszczonym łęczysku z północnozachodniej Kalifornii, nazywany też łukiem typu Yurok Hupa. Z drewna cisowego, grzbiet oklejony ścięgnami, malowany w geometryczne wzory. Pokazany od strony grzbietu, cięciwa nie nałożona. 2. Łuk Indian z Zachodu, pokazany z boku. Łęczysko wykonane z kawałków rogu, połączonych oplotem ze ścięgien zwierzęcych.

3. Łuk Eskimosów z łęczyskicm drewnianym, wzmocnionym przez nałożenie na grzbiet warstwy ścięgien, mocowanej oplotem, a) - grzbiet, b) - widok z Doku. 4. Łuk Eskimosów, o złożonej budowie łęczyska, wykonanego z 3 kawałków rogu renifera pokrytych warstwą ścięgien na grzbiecie.

98

Łuki kompozytowe
Łuki kompozytowe powstają z połączenia co najmniej trzech różnych materiałów, dobranych w taki sposób, by zwiększyła się ich wypadkowa sprężystość. Najlepsze łuki kompozytowe powstawały w Turcji. Tradycyjnie wykonywano je z warstwy odpowiedniego drewna oklejonego rogiem i ścięgnami. Współczesne łuki sportowe mają kompozytowe łęczyska z wielu warstw tworzyw sztucznych, wzmacnianych włóknem szklanym oraz włóknami węglowymi. Nie wchodzą one jednak w zakres niniejszego opracowania.
Tureckie łuki refleksyjne, z łęczyskami o kompozytowej konstrukcji, były najbardziej skuteczną indywidualna bronią miotającą, jaką znano do początków naszego stulecia. Schemat (po lewej), przedstawia kształty takiego łuku w 3 fazach: (A) łuk napięty, (B) łuk z założoną cięciwą, (C) łuk po zdjęciu cięciwy. Kształt, będący wynikiem wielowiekowych doświadczeń, pozwalał na możliwie najlepsze wykorzystanie sprężystości użytych do budowy łęczyska materiałów.

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

Elementy używane do budowy łęczyska łuku refleksyjnego (powyżej). Do drewnianego rdzenia (b) przyklejano od strony brzuśca warstwę rogu (a), od strony grzbietu oklejano rdzeń ścięgnami (c). Sam rdzeń wykonywano z trzech kawałków drewna (d, e). Grzbiet luku pokrywano korą brzozową lub obciągano skóra, po czym malowano.

1. Turecki łuk refleksyjny z XIX w. Lęczysko kompozytowe, malowane purpurą, ze złoceniami na końcach. Cięciwa jedwabna z pętelkami ze ścięgien. Próby wykazały, że tego rodzaju łuk przewyższał wszystkie inne znane typy. Sir Ralph Payne-Gallwey, autorytet w tej dziedzinie, podaje, że maksymalny zasięg strzały o specjalnej konstrukcji wynosił ponad 600 m, a zwykłej strzały bojowej ok. 400 m.

2. Kompozytowy łuk baszkirski, Pochodzi z Baszkirii, azjatyckiej części b. ZSRR, gdzie wykształciły się własne tradycje budowy łuków. Łęczyska z rdzeniem drewnianym, od strony brzuśca nakładki rogowe, od grzbietu warstwa ścięgien — obydwie mocowane oplotem. Pokazano widok boczny, z założona cięciwą (a) i bez cięciwy (b).

Łuki indyjskie (powyżej) 3. Łuk o łęczysku wykutym ze sprężystej stali, Indie Północne. Jeszcze przed przybyciem Europejczyków umiano tu wytwarzać choć w niewielkich ilościach, wysokogatunkowe stale. Czasem wytwarzano /. niej łuki, naśladujące kształtem znane, również w tym kraju, łuki refleksyjne. Pokazany egzemplarz to najprawdopodobniej broń myśliwska, wykonana w XIX w.

4. Łuk kompozytowy z północnych Indii, lęczysko z rdzeniem drewnianym, od brzuśca warstwa rogowa, grzbiet ze ścięgien, całość lakierowana. Tego rodzaju łuków używano na terenie Indii nawet po rozpowszechnieniu się broni palnej. Obok łucznik, posługujący się takim łukiem.

99

Strzały
Strzała jest bardzo skutecznym rodzajem pocisku. Zasięgiem przewyższa miotany ręcznie oszczep czy dziryt. Ze względu na małe rozmiary i ciężar, m o ż n a nosić ze sobą spory zapas strzał. Mimo pozornej prostoty konstrukcji, w y m a g a wysokiej precyzji wykonania. Jej masa i wymiary muszą być dostosowane do łuku, z którego będzie wystrzelona. Drzewce musi być proste i mieć odpowiednio dobrane lotki zapewniające stabilizaq'ę lotu. Musi ono być w y k o n a n e ze sprężystego materiału, a konstrukcja grotu winna odpowiadać rodzajowi celu, by zapewnić największą skuteczność rażenia.
Części typowej strzały (po lewej) a. grot (żeleice) b. tuleja, albo trzpień grotu z owijką c. promień (drzewce, brzechwa) d. pierzysko (lotki) e. owijka f. osada. Niektóre typy strzał nie mają odrębnego grotu, jego rolę spełnia zaostrzone drzewce. Znane są również strzały bez upierzenia, jednak mają ograniczony zasięg i celność.

Kształty grotów (po lewej) Pokazano tu najczęściej występujące rodzaje grotów, które pojawiły się już w epoce kamiennej. Większość" z nich była nadal stosowana, choć zaczęto produkować je z metalu: a. romboidalny b. liściasty c. trójkątny d. z zadziorami e. rozwidlony f. dłutowaty.

Osada (po lewej) Jej rolą, jest utrzymanie strzały na cięciwie do momentu całkowitego przekazania przez nią energii napiętego i zwolnionego łęczyska. Może to być zwykła szczelina wycięta w drzewcu (1). Niektóre strzały, np. tureckie, miały osobno nakładaną osadę. Wykonywano ją 7 rogu i miała sprężyste ramiona (2).

Sposób mocowania grotu (po lewej). Najczęściej stosowane połączenia: 1. Najprostsze kamienne groty liściaste osadzano w rozszczepionej końcówce drzewca. Dla wzmocnienia, połączenie oplatano nicią, łykiem itp. 2. Bardziej rozwinięte formy grotów kamiennych miały często dodatkowe zadziory, wzmacniające opisane wyżej połączenie. 3. Długi trzpień japońskiego grotu stalowego wciskano w miękki rdzeń drzewca - sposób stosowany także w innych częściach świata. 4. W okolicach, gdzie stosowano drzewce z litego drewna, wykształcił się grot z tuleją, zwykle zwijaną. Koniec drzewca mógł być w nią wklejony lub czasem przybijany gwoździkiem. Tego typu strzał, używano np. w średniowiecznej Europie.

100

Pierzysko (po lewej), pełni funkqę stabilizatora lotu : a. niektóre strzały, np. używane przez Buszmenów zamieszkujących Południową Afrykę, nie mają lotek; b, c, d. lotki (wykonane z piór ptasich lub innego materiału) mocowane są po dwie, trzy lub cztery. Niekiedy jedna z lotek, barwiona jest po to, by zawsze zachować jednakowe położenie zakładanej na cięciwę strzały; e. niektóre strzały tureckie, służące do ćwiczeń, miały lotki spiralne; f. lotki najczęściej mocowano oplatając końcówki rozszczepionego pióra nicią. Połączenie czasem wzmacniano klejem, którym smarowano przestrzenie między lotkami.

Paradoks łucznika (powyżej). Ze względu na przedstawione tu zjawisko, niezwykłej wagi nabiera dobór właściwej sprężystości drzewca strzały. 1. Tuż po zwolnieniu cięciwy, linia będąca przedłużeniem strzały, nie pokrywa się z torem lotu. 2. W momencie zwolnienia cięciwy bezwładność grotu i stopki powodują wygięcie się drzewca. Jeśli ma ono odpowiednią sprężystość, to strzała lecieć będzie po właściwym torze.

3. Jeśli jednak drzewce jest zbyt sztywne, strzała zboczy z linii celowania. 4. Przy zbyt sprężystym drzewcu, zacznie ona drgać, co wywoła zaburzenia lotu.

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

a. strzała z Północnych Indii, o czterech lotkach, z wydłużonym grotem, o sześciobocznym przekroju poprzecznym, zaprojektowanym z myślą o przebijaniu oczek kolczugi. Malowana w różnokolorowe wzory; b. japońska strzała, z malowanym na czerwono drzewcu i rozwidlonym grocie stalowym; c. strzała-amulet plemienia Siuksów, pokryta wzorami geometrycznymi o znaczeniu rytualnym.

Strzały (powyżej)

Groty strzał (powyżej). Pokazano tu rozmaite groty strzał, z różnych okresów i rejonów świata. Zgrupowano je wg materiału, z jakiego zostały wykonane oraz pod względem różnic kształtu. Szczegóły dotyczące miejsca powstania podano poniżej. Groty krzemienne: 1, 7. Anglia 2, Egipt 3, 4. Francja 5, 6.Północna Irlandia 8, 9. Dania

10. Szwecja, małe ostrza krzemienne osadzone w kościanym promieniu 11. Grot Eskimosów Pozostałe groty niemetalowe 12. Grot kościany Eskimosów 13. Północno-zachodnie wybrzeże Ameryki Północnej, z kłów zwierzęcych 14-17. Północna Ameryka, obsydian 18-21. Północna Ameryka, kamienne 22. Północna Ameryka, skamieniałe drewno

Groty metalowe 23. Asyria, brąz 24. Grot scytyjski, brąz 25. Luristan, prowincja staroperska, brąz 26. Mezopotamia, brąz 27-33. średniowieczna Europa, żelazo 34-37. Japonia, stal 38. Kaszmir, stal

Grot japońskiej strzały wotywnej (powyżej), wykuty ze stali. Ażurowany ornament wycięty piłką, daje się odczytać jako poemat o gradobiciu. Groty tego rodzaju nie byty przeznaczone do strzelania: osadzano je na strzałach ofiarowywanych jako wota.

101

Kusze
Kusza jest bronią miotającą. Składa się z łuku u m o c o w a n e g o do łoża, którego konstrukcja umożliwia trzymanie napiętej cięciwy bez wysiłku użytkownika. Łoże, pozwala na zastosowanie urządzenia mechanicznego do napinania łuku, jak i urządzenia spustowego. W efekcie, uzyskuje się celną i groźną broń, której obsługa nie wymagała długiego treningu, koniecznego do osiągnięcia dobrych rezultatów. Kusze różnią, się sposobami napinania, materiałami użytymi na łęczysko, urządzeniami spustowymi, rodzajem miotanych pocisków i wreszcie przeznaczeniem. Jako broń wojskowa, kusze zaczęły wychodzić z użycia ok. 1550 r., niemniej używano ich nadal do p o l o w a ń i strzelania tarczowego. Dziś przeżywają swoisty renesans jako broń do polowań podwodnych i sporadycznie do działań speqalnych.
Części k u s z y ( W Polsce, u ż y w a n o r ó w n i e ż nazwy samostrzał) a. kolba b . łoże c. dźwignia spustowa d. orzech e. b r u z d a f. c i ę c i w a g. antaba h. łęczysko albo łuk i. s t r z e m i ę

m. grot
P o s ł u g i w a n i e się k u s z ą ( p o prawej). W s t o s u n k u d o ł u k u , występują z n a c z n e r ó ż n i c e : 1. N a c i ą g a n i e . W n a j p r o s t s z y c h (i najwcześniejszych), k u s z a c h cięciwę n a p i n a n o r ę k o m a , t a k by z a c z e p i ć ją o o r z e c h ( p o r ó w n a j szczegóły o b o k ) . P o j a w i e n i e się m e c h a n i c z n y c h naciągów pozwoliło z czasem na wprowadzenie znacznie m o c n i e j s z y c h łęczysk.

Części bełtu j.osada k. lotki ( d r e w n i a n e l u b pergaminowe) l. d r z e w c e

2 . Z a k ł a d a n i e b e ł t u . Trzymając k u s z ę p o z i o m o , j e d n ą ręką w k ł a d a n o bełt w wyżłobienie ł o ż a tak, b y j e g o o s a d a s t y k a ł a się z cięciwą ( p o r ó w n a j o b o k ) . Niekiedy, kuszę zaopatrywano w s p r ę ż y s t y przycisk, zapobiegający p r z e m i e s z c z a n i u się b e ł t u .

3 . Z ł o ż e n i e się d o s t r z a ł u , z w o l n i e n i e cięciwy. Z k u s z y celowano p o d o b n i e jak ze współczesnego karabinu, dociskając ł o z ę d o r a m i e n i a . Dźwignię spustową naciskano jak najdelikatniej, b y z a p o b i e c d r g n i ę c i u ł o ż a . Szczegół o b o k , pokazuje najprostsze urządzenie spustowe, stosowane w kuszach bojowych. W późniejszych kuszach myśliwskich c z y t a r c z o w y c h , pojawiły się znacznie bardziej u d o s k o n a l o n e i p r z e m y ś l n e r o z w i ą z a n i a tego mechanizmu.

Tablica chronologiczna. 500 r. p.n.e. Chiński autor Sun Tsu w traktacie „Sztuka wojenna" wspomina o skutecznych kuszach wyrzucających strzały. 206 r. p.n.e.-220 r. n.e. Powszechne zastosowanie kusz w Chinach (czasy dynastii Han). 0-100 r. n.e. Pojawienie się w Chinach kuszy magazynowej. 1100 r. Kusza powszechnie stosowana w Europie, zwłaszcza przez żołnierzy najemnych. 1139 r. Papież Innocenty II zakazuje używania kuszy przeciwko Chrześcijanom, co oczywiście nie było respektowane. 1199 r. Podczas oblężenia Chaluz, ginie król Anglii Ryszard I, trafiony bełtem kuszy. Skądinąd wiadomo, że król ten był gorącym zwolennikiem stosowania kuszy. Kon. XIII w. Na Wyspach Brytyjskich kusza zostaje wyparta przez długi łuk angielski, na kontynencie nadal jest główną bronią miotającą. Pocz. XIV w. Zaczęto wykonywać stalowe łęczyska do kusz. XIV-XV w. W miastach Francji i Belgii cechy rzemieślnicze organizują całe oddziały kuszników, mających bronić w potrzebie murów miejskich. 1521,1524 r. Cortes i Pizzarro, wyruszając na podbój Nowego Świata dysponują w swych oddziałach kusznikami. 1555-57 r. W wojnie przeciwko Rosji, Szwedzi stosują kusze. XVI w. W ciągu tego stulecia ręczna broń palna wypiera kuszę z zastosowali militarnych (w Europie). Począwszy od tego stulecia zastosowanie kuszy w Europie ogranicza się do myślistwa i strzelania tarczowego. 1894-95 r. Podczas wojny chińsko-japońskiej strona chińska stosuje kusze z magazynkami na bełty. 1914-18 r. Sporadycznie stosowano kusze w wojnie okopowej.

102

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

Ciężko kusza myśliwska (powyżej). Na łożu, angielskie nazwisko Fanshave i data 1565. Loże inkrustowane kością słoniową, łeczysko stalowe mocowane takąż antabą, strzemię stalowe. Cięciwa konopna, jako naciągu używano t/w. lewara angielskiego, nie pokazanego na rysunku (Castle Museum, York).

$

Porównanie łuku i kuszy ' owyżej). Porównano osiągi ugiego łuku angielskiego (1) i kuszy (2), która była głównym konkurentem w uzbrojeniu europejskim w XIV i XV w. Szybkostrzelność a. Długi łuk angielski pozwalał na wyrzucenie 6 celnych strzał (do 12 bez celowania}/ w ciągu minuty. b. Kusza lewarowa tylko jeden belt na minutę (lżejsze ku s/e napinane hakiem na pasie - do 4 bełtów).

Maksymalny zasięg c. Długi łuk - do ok. 250 m. d. Kusza - do ok. 360 m. (zasięg skuteczny obu broni był z pewnością mniejszy) Skuteczność rażenia Zarówno strzała, jak i bełt, były w stanie przebić płytę uzbrojenia ochronnego pod warunkiem odpowiedniego doboru grotu. (Dane podano za dziełem Sir Ralpha Payne-Gallwey'a)

Celność rażenia (po lewej) Kusza z natury jest bronią precyzyjną. Łucznik z reguły wykorzystuje górną krawędź grotu pocisku jako muszkę.

f

Rodzaje kuszy (po lewej). Pokazano zarvsy sylwetek dwu głównych typów: A. Kusza miotająca bełty, używana jako broń bojowa lub myśliwska - do polowań na grubego zwierza. B. Tzw. arbaleta, miotająca kule kamienne lub ołowiane, zwykle z podwójną cięciwą i wygiętym łożem. Służyła do >olowań na drobna zwierzynę ub do strzelań tarczowych.

Bełty bojowe (poniżej). Nieliczne tylko bełty przetrwały w całości do naszych czasów. Zachowała się natomiast duża ilość grotów pochodzących z wykopalisk archeologicznych. Pokazane tu okazy, są typowe dla późnego Średniowiecza. Groty kute z żelaza, promienie drewniane. Lotki wykonywano z płatków drewna (1) lub pergaminu (2). (Egzemplarz nr 1 pochodzi ze zbiorów Muzeum Zamku Grandson w Szwajcarii, nr 2 - Tower, Londyn).

103

mimo kłopotliwej i powolnej obsługi. zaczepianej hakiem o niewielkie strzemię. ale również pomagając sobie mięśniami grzbietu. z tyłu nad pośladkami. Nie przyjął się w kuszach myśliwskich. Lewar niemiecki. Umożliwiała napięcie najsilniejszego łęczyska. bardziej popularny wśród myśliwych niż żołnierzy. e. Wynaleziony ok. Zurich). h. by odciągnąć je ku tyłowi. Nieznaczne ulepszenie metody (b). c. Pokazano szwajcarską pawęż z drugiej ćwierci XV stulecia (Schweizeriscb.. Na prawym biodrze Kołczan z bełtami. Ustawiano ją na ziemi tak. by zapewnić osłonę żołnierzowi w czasie przygotowania broni. wykonana z prętów opieranych o tzw. f. 1450 r. Faktycznie cięciwę naciągano nie tylko rękoma. stosujący listwę i koło zębate napędzane korbą. 1800 r. Sznur z krążkiem zaopatrzonym w korbkę. d. b. na lewym boku. Czasem. Wbudowana na stałe dźwignia jednoramienna. Zginając tułów. Kusznik (powyżej). hak do napinania cięciwy. Pas z hakiem. Dźwignia pchająca. Rysunek wg YiolJet Lc Duc'a przedstawia kusznika z pełnym oporządzeniem. Pawęż (po lewej). tarcze te. Rozwiązanie popularne w arbaletach. których głównym zadaniem było zapewnienie osłony kusznikom.Kusze Sposoby napinania i rodzaje naciągów do kusz.czopy na łożu kuszy. Na plecach przewieszona pawęż. g. rodzaj dużej prostokątnej tarczy zapewniającej osłonę podczas długotrwałego napinania cięciwy i nakładania bełtu. mogącym wówczas skupić się na rażeniu przeciwnika. Istniała też speqalna kategoria żołnierzy zwanych pawężnikami. . Naciągiem nazywano przyrządy służące do napięcia cięciwy. kuszach do miotania kul. Rodzaj dźwigni jednoramiennej. Przy odpowiedniej długości ramienia wystarczyło przyłożyć stosunkowo niewielką siłę. Dodatkowo uzbrojony w tasak. zwłaszcza w angielskich kuszach myśliwskich i tarczowych ok. Sposób ten wyszedł z użycia wraz z pojawieniem się sztywniejszych łęczysk. ze względu na powolność obsługi.es Landesmuseum. kusznik zaczepiał hak o cięciwę i następnie prostował się. Cięciwę popychało dodatkowe ruchome ramię.dźwignia jednoramienna. Pierwsze kusze napinano chwytając dłońmi cięciwę i przytrzymując łoże stopą włożoną w strzemię. a. ustawiano na podpórkach. Stosowano go w najcięższych kuszach (oblężniczych i bojowych). Kusza zawieszona łęczyskiem na wysokości pasa. „Kozia nóżka" . tarcza dla kusznika. Obok. Lewar angielski (winda korbowa z wielokrążkiem).

do momentu zwol­ nienia cięciwy (Tower. umieszczono w pionowym magazynku ulokowanym nad łożem/Przygotowanie kuszy do strzału pokazano poniżej. żywana do polowań na drobną zwierzynę lub ćwiczeń w strzelaniu. powoduje zaczepienie cięciwy o występ. Niemiecka kusza myśliwska z początku XVI w. podczas gdy drugą ręką obsługiwał dźwignię do napinania cięciwy. pozbawionych lulek. malowane na czerwono. Powoduje to wyrzucenie bełtu znajdującego się najniżej w magazynku (e). (Ilustracje wg „The Ćrossbow". gdzie istniała możliwość oparcia kuszy o parapet wału itp. 4. Długie ramię. Używana głównie jako broń myśliwska. w którym cięciwa (d). Chińska arbaleta. Prymitywna kusza wykonana w całości z drewna. Utrzymywał on we właściwej pozycji bełt. napina łęczysko do momentu. Prymitywne kusze spotykano również w Zachodniej Afryce. Zwraca uwagę sprężysty przycisk bełtu. autorstwa Sir Ralpha Payne-Gallwey'a).. czarno i zielono. Łęczysko kom­ pozytowe. Taką broń stosowano głównie przy obronie fortyfikaqi. typu używanego jeszcze podczas wojny z Japomą w latach 1894-95. Tajlandii i Birmie. Przesunięcie dźwigni do przodu (a). 2. pokryte pergaminem. 105 . poniżej łoża. pełni funkcję dźwigni spustowej i zaczepu cięciwy. o charakterystycznym dla kusz tego typu kształcie łoża i podobnych do europejskich rzyrządach celowniczych. z terenów Konga. Zapas krótkich bełtów.B 1. 3. Pozwalało to strzelcowi celować jedną ręką. zostaje zwolniona przez stały występ (c). Londyn). Pociągnięcie dźwigni ku tyłowi (b). wchodzący w bruzdę orzecha. Chińska kusza magazynkowa. Łoże inkrustowane kością słoniową. pełniący rolę spustu. Pocnodzi z początków XX w.

Wojownik z plemienia Kenyah. Niektóre z nich. Wykonana z drążonego kawałka drewna. przy czym konieczne do tego ciśnienie powietrza wytwarzają płuca „strzelca". Plemię Sakai z Półwyspu Malajskiego. a w Malezji . w której umieszcza się strzałkę. używana przez Dajaków z Borneo. służące do wyrzucania małych strzałek. „strzelca ? Południowej Ameryki. w płaszczu drewnianym pokrytym ornamentem geometrycznym. 4. u wylotu osadzony grot włóczni. 3. n p . ustnik b. że używano ich do polowania. mają proste przyrządy celownicze ułatwiające trafienie. Strzałka. z fragmentem rury. Plemię Sakai. Sama rura dmuchawki może być zbudowana w najróżniejszy sposób. 1.miękki rdzeń niektórych roślin. Na tych terenach dmuchawka z zatrutymi strzałkami była nie tylko bronią myśliwską. Przekrój wzdłużny (po prawej). Ustnik dmuchawki (poniżej). Najpowszechniej stosowano je (i stosuje się nadal) w Malezji i Ameryce Południowej. wykonywana z żyłek niektórych liści. uszczelnienie d. Dmuchawka. Wykonana z długiej wewnętrznej rurki bambusa. zamieszkującego południowe Borneo w trakcie miotania strzałek z dmuchawki. Kłębuszek bawełny stosowany jako uszczelnienie strzałki. Kołczan na strzałki. Pokazano rzeczywiste rozmiary. 5. Dmuchawka i ekwipunek (powyżej). strzałka przygotowana do wydmuchnięcia: a. 106 . Dmuchawki z Malezji i Indonezji (powyżej) A.Dmuchawki Dmuchawki. rura c. Większość dmuchawek jest dostatecznie lekka by można je było trzymać tuż przy ustniku. kurarą w Ameryce PłdJ Do uszczelnienia strzałki najczęściej stosuje się w Ameryce Południowej bawełnę. osadzona na miękkim trzpieniu w celu dopasowania do przekroju dmuchawki. Tykwa na bawełnę do uszczelniania. ostrze strzałki (zwykle zatruwane. osada strzałki e. są to drewniane rury. przez ustnik i tylną część dmuchawki. 2. rura wykonana z trzciny owiniętej łykiem drzewnym. albo zabawy w różnych częściach świata. ale również bojową. B. w pokazany sposób. Wiadomo. Półwysep Malajski.

zbiornik najczęściej stanowił jednocześnie kolbę broni (1). donosząc kolejne kule z magazynka (c). Zamek z kulą zatrzymywał się na wysokości przewodu lufy. należało odciągnąć ku tyłowi. Naciśnięcie na spust powoduje otwarcie zaworu (b). i^g* Wiatrówka Girandoniego (powyżej i po lewej). by napiąć sprężynę zaworu. Dziewiętnastowieczne wiatrówki (po lewej) 1. wystarcza na kilka. Jej użycie pokazano na rysunkach (3) i (4). W celu napełnienia. w latach 1793-1801. Blok zamka (b). zbiornik zdejmowano z broni i dołączano do specjalnej pompki. o konstrukcji podobnej do pompek samochodowych starszego typu. Schematyczne przekroje komory wiatrówki (po lewej) ukazują główne jej części. z rurowym magazynkiem na 20 pocisków o kalibrze 13 mm. Ilość sprężonego powietrza w zbiorniku (a). a więc był porównywalny z ówczesną gładkolufową bronią palną. Tego typu wiatrówki używane są zwykle do strzelań sportowych lub polowań na drobną zwierzynę. albo przybierał postać doczepianej z zewnątrz kuli (2). Przedstawiono tu broń znacznie skuteczniejszą. Podobne kombinacje były w tym stuleciu często spotykane. Częściowo uzbrojono w nią oddziały strzeleckie w Austrii. z lufy (d). Zasada działania wiatrówki ze zbiornikiem sprężonego powietrza (po lewej). Jego powrotny ruch ku górze wymuszała sprężyna (d). w kształcie laski spacerowej. Angielska wiatrówka myśliwska z kulistym zbiornikiem gazu. sprężone powietrze ze zbiornika umieszczonego w kolbie przedostawało się do lufy. poruszał się w pionie. W XVTTI i XIX w. użytej jako broń wojskowa. nadając odpowiednią prędkość kuli. 120 m. Po naciśnięciu spustu. w której stosuje się różnego rodzaju zbiorniki na sprężone powietrze lub inne gazy. Ładowanie zbiornika (po lewej).wiatrówka. powszechnie używana w XIX wieku. Zasięg skuteczny wynosił ok. Angielska broń przeznaczona do obrony osobistej. Laska . do kilkunastu strzałów. 2. Sprężenie powietrza można uzyskać poprzez gwałtowny ruch tłoka. 107 . „Kurek" (a).Wiatrówki Wiatrówki wywodzą się w prostej linii z dmuchawek. wówczas ciśnienie powietrza wypycha pocisk (c). Byłto jedyny typ takiej broni. Była to wiatrówka powtarzalna. Mają jednak mechaniczne urządzenia do sprężania powietrza. popychanego sprężyną po zwolnieniu spustu.

często klasyfikowane inaczej. Broń powtarzalna. Wykorzystuje ona część energii gazów prochowych do przeładowywania broni. wprowadza po każdym strzale nabój do komory. jak funkcjonowała (i funkcjonuje) w warunkach bojowych. Najpierw wsypywano proch. Przedstawiono również rozwój amunicji na tle historii broni palnej. W broni palnej wykorzystuje się zawsze ten sarn sposób miotania pocisku. gdyż wymagają one specjalnej podstawy. aby ułatwić zrozumienie. przechodząc następnie do broni odtylcowej. umożliwiający użycie podobne do broni samopowtarzalnej. Szybkie spalanie prochu powoduje wydzielenie dużych ilości gazów. Przy takim zdefiniowaniu. Po każdym strzale konieczne jest oddzielne wprowadzenie naboju do lufy. Dodano także skrótowe wyjaśnienia najważniejszych pojęć z zakresu balistyki. Jednym z podstawowych kryteriów podziału broni palnej jest sposób jej ładowania: 1. jak długo trzymany jest spust lub wyczerpie się amunicja. Broń samoczynna. ponowne ładowanie następuje po wystrzeleniu wszystkich nabojów. Sposób ten ma istotne zalety. e. zasad działania i budowy broni. ciśnienie wypycha pocisk nadając mu dużą prędkość (a). że mógł jej użyć skutecznie człowiek. albo maszynowa. celność i szybkostrzelność niż łuk czy kusza. d. a ich konstrukqa umożliwia trzymanie broni w rękach. Jedną z odmian takiej broni są rewolwery. pod względem najbardziej istotnych cech danej broni. Pokrywa się to z historycznym rozwojem broni palnej. Była też o wiele droższa. Ma ona własny magazynek mieszczący naboje i ręczny mechanizm przeładowania. a mimo to rozpowszechniła się być może i dlatego. znacznie mniej wyszkolony niż wymagało tego posługiwanie się łukiem. Tego rodzaju broń omówiona będzie w rozdziale czwartym. aż po dzień dzisiejszy (b) i (c). 2. ale ze względu na niski poziom ówczesnych technologii produkcyjnych nie mógł się upowszechnić. W krajach anglosaskich broń ta nosi nazwę broni półautomatycznej. nie mówiąc już o zespołowej obsłudze. które mogą być obsługiwane przez jedna osobę.Indywidualna broń strzelecka Pod terminem tym rozumiemy i przedstawiamy poniżej te z broni palnych. Przez długi czas broń palna miała o wiele mniejszy zasięg. Po raz pierwszy w historii uzbrojenia energii koniecznej do wyrzucenia pocisku nie dostarczały mięśnie ludzkie. Każdy ze wspomnianych rodzajów uporządkowany jest w ciągu logicznym. związany z szybkostrzelnością: a. znajdującej się na wlotowym końcu lufy. Nie będą tu brane pod uwagę karabiny maszynowe. Sposób funkcjonowania (po prawej). Ponieważ ma to miejsce w zamkniętej z jednego końca rurze. Za każdym naciśnięciem spustu pada jeden strzał. Broń odtylcowa ładowana jest od komory nabojowej.prochowi strzelniczemu. Strzela ogniem ciągłym. b. aż do drugiej połowy XIX w. Strzały padają tak długo. Ładowanie broni (po prawej). 108 . c. Broń wielolufowa. staraliśmy się uporządkować według różnic w funkqonowaniu. Zasada ta obowiązuje w broni palnej od czasów najdawniejszych. Broń palną można podzielić ze względu na sposób jej funkcjonowania. Niekiedy ma przerywacz. Broń jednostrzałowa. Broń samopowtarzalna. do broni indywidualnej zaliczymy również niektóre bronie o dużym kalibrze. Zjawisko strzału (po prawej). by móc prowadzić ogień. potem wkładano kulę posługując się przy tym stemplem. wykonując proste czynności. Całość materiału z tej bardzo obszernej dziedziny. Była to główna metoda stosowana do połowy XIX w. Z tych względów zaczynamy od broni odprzodowej. po czym następuje samoczynne wyrzucenie łuski i wprowadzenie następnego naboju do komory. od najprostszych do bardziej skomplikowanych. dzięki któremu strzelec. Broń odprzodowa jest ładowana od wylotu lufy. Można tu strzelać kolejno z każdej lufy. Zawdzięczano to niezwykłej substancji .

która przejmowała odrzut przy strzale (Bemisches Historisches Museum. pewne nazwy historyczne odnosi się zwyczajowo do broni. pozwala zwolnić kurek lub bijnik mechanizmu uderzeniowego (c). z zamkiem skałkowym. Są to tzw. Wzdłużny otwór w lufie to przewód lufy składają­ cy się z części prowadzącej i ko­ mory nabojowej. 2. by dało ją się nabić. pola (b). Szwajcaria). gdy tego typu broń nie była rozpowszechniona jeszcze w Łuropie. Lufy gwintowane mają śrubowo żłobione ścianki przewodu. Karabinek. Karabin. o gładkiej lufie. Pola. Muszkiet. Broń długa jest trzymana oburącz. Istnieją dwa zasadnicze typy luf: A. l o ż e (f). Pistolet maszynowy. broń gwintowana jest znacznie skuteczniejsza i cetniejsza niż broń gładkolufowa. siedząc na koniu. Poręczna broń samoczynna. W Polsce. Przeznaczona do polowań. 3. Wiele terminów odnoszących się do ręcznej broni palnej. a ścianką przewodu lufy ist­ nieje szczelina (a). 1.. Dzisiaj. a wiec na okres. B. z lufą gwintowaną. Zarówno jeden jak i drugi typ pocisków nie ma stabilizacji w locie. tak aby kolba (a). Dzięki temu pocisk porusza się ruchem wirowym. strzela się nią głównie śrutem. w której naboje umieszczono w komorach obrotowego bębna. która musiała być na tyle krótka. łatwiej daje się definiować poprzez sposób jej użycia niz np. Widoczny hak opierano o podstawę. która z biegiem lat uległa daleko idącym przemianom. 109 . Pistolet (rewolwer). co zapewnia stabilizację w locie. wpływająca niekorzystnie na energię miotanego pocisku i celność strzału. Podajemy sześć nazw. powszechnie stosowanych w odniesieniu do ręcznej broni palnej. ochrania dłoń strzelca przed poparzeniem o gorącą lufę i ułatwia składanie się do strzału. Mechanizm zamkowy zamyka wlot lufy — komorę nabojową (d). Pocisk opuszcza lufę przez jej wylot (e). poprzez opisanie wyglądu czy cech konstrukcyjnych. Długa broń palna. Długa broń palna. Datowana jest na lata przed 1400 r. odnoszony również do szeregu broni samoczynnych. pistoletu umożliwia celowanie i trzymanie broni jedną ręką. W niektórych przypadkach. ładowana odprzodowo. Broń długa. Termin rewolwer odnosi się wyłącznie do broni wieiostrzałowej. nazywana była karabinem. pomiędzy powierzchnią kuli. Rodzaje broni palnej (powyżej). Termin wprowadzony początkowo dla odróżnienia jej od gładkolufowego muszkietu. Jest więc jedną z najstarszych broni palnych. Podobna broń w XVIII i pocz. Wywodzi się z broni kawaleryjskiej (tzw. termin ten odnoszony jest do broni siedemnastowiecznej. Umożliwia strzelanie jedną ręką. 4. długa broń palna piechoty. bandoletu). na przykładzie broni długiej (1). przeważnie z zamkiem lontowym. wcinają się w pocisk powodując jego obrót wokół osi. i krótkiej (2). Powierzchnia ich przewodów jest gładka. „dołku strzeleckim"). właściwie jedyny rodzaj broni maszynowej. Chwyt (g). z lufą gładkościenną. Dzięki ścisłemu dopasowaniu pocisku do ścianek przewodu lufy i stabilizacji obrotowej. z której można strzelać bez pod­ pórki czy speq"alnei podstawy. opiera się o ramię (w tzw. o względnie krótkiej lufie. Główne części broni i ich zadania (powyżej).I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wczesna hakownica (powyżej). Przewody luf (powyżej). Strzelba. bez odwracania uwagi od celowa­ nia i zachowaniu stabilności broni. 5. Dawna. między którymi znajdują się bruzdy. Nadają się do wystrzeliwania pocisków kulistych lub śrutu. Często. XIX w. wykonane z drewna lub tworzyw sztucznych. często z nakładką. Lufy gładkościenne. 6.Spust (b).

gdy karabin powtarzalny był najważniejszym rodzajem broni. z głównych przyczyn wspomnianego zjawiska są różnice ilości i jakości ładunku miotającego użytych nabojów. lufa musi być podniesiona pod odpowiednim kątem. przy strzelaniu na duże odległości. Dzieli się ona na: balistykę wewnętrzną . Tu przedstawimy podstawowe zagadnienia balistyki zewnętrznej. balistykę zewnętrzną . że przestrzelmy będą się układać poza środkiem celu lub w ogóle poza nim (A). Lot pocisku (powyżej). W początkach XX w. pokrywał się ze środkiem celu to właśnie nazywamy przestrzeliwaniem broni. Obydwa te pojęcia używane są do oceny celności broni. Środek takiej grupy przestrzelin nazywamy średnim punktem trafienia (B). Na jego długości może się znaleźć odcinek. 11 0 . wreszcie balistykę końcową . Podczas strzału. Jeśli strzelec nastawi właściwie przyrządy celownicze. Rzeczywisty' tor lotu pocisku (b). Strefa rażenia (po lewej). Tylko przy strzelaniu na najbliższe odległości wystrzelone pociski trafiają w jeden punkt. na określoną odległość. strzelec musi tak wyregulować położenie przyrządów celowniczych by średni punkt trafienia (C). Im mniejsza prędkość początkowa pocisku (1)..in. powodująca jednocześnie podrzut broni (lufa „podskakuje' ku górze).badającą zjawiska występujące przy trafieniu pocisku w cel. z Podręcznika Wyszkolenia Strzeleckiego armii brytyjskiej z okresu I Wojny Światowej. zjawisko to można wyeliminować. Jest to obszar. nazywana balistyką. Przcstrzeliwanie broni (po lewej). tym bardziej stromy jest jego tor. Oczekiwano.badającą zjawiska zachodzące w lufie. że ogień karabinowy będzie prowadzony na odległościach niemal do 2 km. Seria strzałów oddana w jednakowych warunkach daje grupę (e) przestrzelin skupioną wokół średniego punktu trafienia — mówimy wtedy o skupieniu.badającą zagadnienia związane z lotem pocisku w powietrzu. mające wpływ na taktyczne użycie broni palnej. regulaminy wyszkolenia strzeleckiego wpajały żołnierzom wiedze niemal na uniwersyteckim poziomie.'W opisa­ nym powyżej przypadku. Wpływ na to mają: siła przyciągania ziemskiego. Strzelając z broni. Niezależnie od tego. opór powietrza. na którym pocisk przelatuje powyżej głowy nieprzyjaciela. Przy odpowiednio płaskim torze pocisku (2). ze względu na m. może się zdarzyć. Ilustracja (po lewej). na broń działa siła odrzutu będąca reakcją na ruch pocisku ku przodowi. przy tej samej nastawie celownika. Jedna. w którym tor pocisku przebiega poniżej wysokości stojącego człowieka. mechaniką lotu pocisków i ich działaniem na cel zajmuje się nauka. po czym tor lotu znacznie się zakrzywia. nie pokrywa się z linią rzutu (a). to tor pocisku przetnie się z linią celowania (d). Jego przeciwieństwem jest rozrzut. Pokazuje prawidłową postawę przy strzelaniu w pozycji stojąc. zwany wierzchołkową (oru (c).Zasady strzelania z ręcznej broni palnej Zagadnieniami związanymi z miotaniem pocisków z broni lufowej. który osiąga najwyższy punki. umieszczonej na statecznej podstawie. powodująca zakrzywienie toru.

ok. Jednym z pierwszych istotnych wynalazków z zakresu techniki uzbrojenia było wprowadzenie przez Aleksandra Forsytha zamka kapiszonowego. znacznie zresztą wolniej niż broń wojskowa. poprzednio niewykonalnych idei. Ulepszenia technologii obróbki metali pozwoliły na wcielenie w życie. 1641 Peler Kalthoff uzyskuje monopol na brori z magazynkiem na terenie Niderlandów ok. 1840 Armie europejskie (i amerykańska) wprowadzają broń kapiszonową 1849 Minie opracowuje stożkowy pocisk samuuszczelniający się przy strzale. 1640 Pojawienie się pistoletów z odkręcaną lufą. 1775-83 Wojna o niepod ległose USA 1775-83 Zastosowanie na szeroka skalę broni gwintowanej podczas walk w USA 1792 Początek francuskich wojen rewolucyjnych 1796-1815 Wojny Napoleońskie 1848 Wiosna Ludów 1854-56 Wojna krymska 1861-65 Wojna secesyjna w USA 1899-1902 Wojna burska 1807 Forsyth patentuje nowy sposób zapłonu. począlkowo jako materiału inicjującego w broni odprzodowej. Było to możliwe dzięki zastosowaniu piorunianów. 1700 /amok lontowy wychodzi z użycia w Europie 1770-80 Pojawiają się precyzyjne pistolety pojedynkowe. Największy rozwój w tej dziedzinie przyniosła z pewnością rewolucja przemysłowa w XIX stuleciu. 1610 Pojawienie się pierwszych zaników skałkowych ok. Stało się to najistotniejszą przyczyną szybkiego rozwoju broni. broń myśliwska rozwijała się własną i odrębną drogą. 1375 Upowszechnienie sic broni palnej w Europie 1453 Koniec wojny stuletniej 1453 Lpadek Konstantynopola 1411 Najwcześniejsza ilustracja przedstawiająca prymitywny zamek lontowy ok. pierwotnie przeznaczona do strzelb myśliwskich. ok. 1850-60 Karabiny gwintowane systemu Minie zastępują broń gladkolufowa 1886 We Francji zostaje wprowadzona małokalibrowa amunicja z prochem bezdymnym 1887-88 Nobel patentuje szereg bezdymnych materiałów miotających 1888 Wprowadzenie karabinu powtarzalnego Lee Metronl z zamkiem tlokowo-ślizgowym w armi brytyjskiej 1904-05 Wojna rosyjsko-japońska 1914-181 wojna światowa 1933-39 Wojna domowa w I liszpanii 1939-4511 wojna światowa 1950-53 Wojna koreańska 1961-75 Wojna wietnamska 1979 Konflikt wietnamsko-chiński 1980-88 Wojna iracko-irańska 1991 Wojna w zatoce 1914-18 Podstawową bronią jest nadal karabin powtarzalny 1918 Wprowadzenie pistoletu maszynowego 1939-45 Coraz szersze stosowanie broni samopowtarzalnej 1947 Kałasznikow opracowuje karabinek automatyczny AK 47 1961 Wprowadzenie do uzbrojenia armii USA małokalibrowego karabinka firmy Armalitc (późniejszy M16) po 1980 Pojawienie się amunicji bezluskowej 111 . Jednakże od końca XLX w. 1650 Szerokie rozpowszechnienie się zamka skałkowego 1689-97 Wojna Ligi Augsbur­ skiej przeciw Francji 1700-21 Wielka wojna północna 1701-14 Wojna o sukcesję hiszpańską 1740-48 Wojna o sukcesję austriacką 1756-63 Wojna siedmioletnia ok. 1470 Wykształcenie się loża w drugiej broni palnej ok. 1550 Na małą skalę pojawia się broń gwintowana uk. Forsythowi. Ten niezwykle ważny wynalazek w dziejach broni palnej zawdzięczamy myśliwemu. za pomocą piorunianu rtęci 1812 Pauly patentuje broń odtylcową na nabój zespolony 1835 Lefmicheux patentuje nabój i łuską metalową 1835 Colt zgłasza patent na swój pierwszy rewolwer 1840 Armia pruska wprowadza karabin iglicowy Dreysego ok. 1500 Leonardo da Vinci przedstawił rysunek zamka kokwo-krzosowego 1503 Użycie na dużą skalę ręcznej broni palnej podczas bitwy pod Cerignolą 1518 Pojawienie się na terenie Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego zamków kotowo-krzosowych. Jest oczywistym lakiem. 1540 Pojawienie się pierwszych pistoletów 1543 Brori palna z zamkiem lontowym zostaje przywieziona przez Portugalczyków do Japonii 1547 Pierws/e dokumenty potwierdzające stosowanie ulepszonego zamka lontowego ok. 1470 Pojawienie się udoskonalonego zamka lontowego 1494 Początek wojen włoskich 1503 Bitwa p(*ł ("crignola ok. Podobnie powstała pierwsza amunicja zespolona systemu Lefaucheaux. 1570 Rozpowszechnienie się ciężkiego muszkietu opieranego przy strzale o forkiet . 1840 r. przy dużej wilgotności powietrza. zaczął się prawdziwy wyścig. w coraz szybszym tempie zaczęto wprowadźcie nowe wynalazki i to zarówno w okresie pokoju jak i wojen. któremu nie dawał spokoju problem polowania na kaczki w złych warunkach pogodowych.Chronologia rozwoju ręcznej broni palnej Tablica chronologiczna (po prawej). Przedstawiamy tu główne wynalazki w dziedzinie broni palnej na tle toczonych konfliktów i wojen. że toczące się wojny byty bodźcem dla rozwoju uzbrojenia.nazywanego „hiszpańskim" 1559 Koniec wojen włoskich 1568-1648 Wojna hiszpańsko-nkierlandzka 1588 Rozgromienie hiszpańskiej Wielkiej Armady 1618-48 Wojna trzydziestoletnia 1642-48 Wojna w Anglii ok. Wraz z wprowadzeniem zamka kapiszonowego przez armie europejskie. później wykorzystywano te związki do konstruowania amunicji zespolonej. można wymienić szereg innych czynników mających na to wielki wpływ. 1338 Wybuch wojny stuletniej I n d y w i d u a l n a broń miotająca 1326 Pierws/a ilustracja przedstawiająca armaty 1364 Pierwsze zachowane informacje o ręcznej broni palnej w Perugii. Niemniej.

Wykonywano ją z krzemienia. nie łącząc z pozostałymi elementami amunicji. 112 Naboje (po prawej). Nobel w Szwecji oraz Abel i I )ewar w Wlk. obecnie zostały scalone. okazano typową formę apiszonu ćlo broni wojskowej. płaszcz pocisku e. produkowany jest w formie długich pałeczek brązowego koloru. Dzięki temu. c. Z lewej. bez konieczności zwiększenia kalibru lufy. co powodowało eksplozję piorunianu rtęci umieszczonego w masywnym dnie łuski. Wystarczała przeciętnie na 20 strzałów z broni skałkowej. kapiszon używany w broni myśliwskiej i pojedynkowej. Lufy gwintowane umożliwiły stabilizację lotu pocisków wydłużonych. płaszczem). Na początku naszego stulecia wprowadzono pocisk ostrołukowy (4). Systemy zapłonu i spłonki (poprawej). 1. Powszechnie stosowanym rodzajem pocisku do broni gładkolufowej była ołowiana Kula (1). Wykonywano je ze specjalnie zwiniętego papieru. często z wyraźnie wydłużoną częścią tylną (5). Proch nitrocelulozowy jest zwykle barwy szarej. łuska c. Do produkcji prochów bezdymnych stosuje się nitrocelulozę (bawełnę strzelniczą) oraz nitroglicerynę. Pociski (po prawej). Korodyt (c). zwykle mosiężna. dało możliwość skonstruowania skutecznej broni odtylcowej i pozwoliło zwiększyć jej szybkostrzelność. w postaci różnej wielkości ziaren (a. Zawierały niewielkąjlość piorunianu rtęci. jedynym używanym materiałem miota­ jącym był proch czarny.Amunicja małokalibrowa Zwykle amunicja małokalibrowa składa się z trzech głównych elementów: ładunku iniq*ującego. g Prochy . ładunek inicjujący (spłonka) h. dzięki zastosowaniu metalowej łuski. amunicji zespolonej: a. pociski ołowiane były zwykle pokrywane warstwą twardszego metalu (tzw..materiały wybuchowe miotające (po prawej).. w dnie osadzono spłonkę. Wynalezienie łuski metalowej (O. Kurek broni uderzał w pręcik. Łuska. Kapiszon służył do jednokrotnego użycia. Prochy bezdymne spalają się bez wydzielania dymu i dają niewiele zanieczyszczeń osiadających w rzewodzie lufy. Pocisk ze śladami gwintu po wystrzeleniu. Nabój typu Lefaucheux (na Zachodzie zwany igłowym). Skałka. Elementy amunicji potrzebne do załadowania broni odprzodowej mogły być przenoszone oddzielnie w prochownicy i specjalnych torbach i kieszeniach. Nabój bocznego zapłonu. Uderzenie iglicy wgniataio punktowo kryzę powodując detonację piorunianu. Przy nabijaniu broni rozrywano papier (zwykle zębami). będący mieszaniną w różnych proporcjach węgla drzewnego. chcielibyśmy przedstawić charakterystyczne cechy współczesnej amunicji wojskowej. jego poszczególne ziarna formowane są w płatki (d). Zawierały odmierzony ładunek prochu potrzebny do nabicia broni i podsypania panewki oraz kulę. elementy te były przenoszone osobno. Do inicjowania strzału służył zwykły kapiszon. Tu. Było to istotne. W połowie XIX w. stała się nawet obiektem zainteresowania kolekcjonerów. Początkowo. Od końca XIX w. ładunki (A). Nabój centralnego zapłonu.. Początkowo używano ich osobno. wyprodukowano pierwsze prochy bezdymne Ich recepty opracowali Vieille we Francji. rdzeń pocisku f. b. .. Kapiszony wykonywano z cienkiej blachy miedzianej. wobec rosnących prędkości początkowych i malejących kalibrach pocisków (3). pocisk b. która spalała się (B). W jej szyjce obciśnięty jest pocisk. zawiera ładunek miotający. niektóre typy broni palnej dostosowano do naboju z papierową lub płócienną łuską. Poczynając od Xlii do końca XIX w. b). co miało zapobiegać uszkodzeniom pocisku przez wrzynające się w niego gwinty. Części współczesnego małokalibrowego naboju zespolonego: a. lub kulki (f). E Materiały inicjujące (po prawej). Obecnie obserwujemy trendy zmierzające do zmniejszania kalibru pocisku przy jednoczesnym wzroście jego prędkości początkowej. Nie miała integralnej spłonki. Są również ezpieczniejsze w użyciu niż proch czarny. kryza łuski z wtokiem d. nabój jest wodoszczelny i bezpieczny w użyciu. Materiał inicjujący umieszczano wewnątrz kryzy łuski. których powierzchnia jest tak wyliczona. W latach osiemdziesiątych XIX w. Lot jej nie był stabilizowany obrotowo. 2. dno łuski. po prawej. Brytanii. ładunek miotający (proch) g. ładunku miotającego i pocisku. Istnieją setki typów amunicji małokalibrowej. wałeczki (e). siarki i saletry potasowej. w którym iglica uderza w spłonkę umieszczoną w środku dna łuski. zakładany na kominek. Jednak dla potrzeb wojskowych stosowano tzw. by utrzymać pożądaną szybkość spalania. Jednocześnie wydłużony kształt umożliwiał zwiększenie masy pocisku.

towarzyszące strzałowi ze współczesnej broni palnej na nabój karabinowy. wagomiaru. to jeden z podstawowych parametrów broni palnej. Dla zilustrowania posłużono się przekrojem amerykańskiego karabinu Spriengfield. W praktyce. Pierwsza liczba oznacza nominalny kaliber lufy (A).92 mm x 57 Mauser. jest liczbą określającą najmniejszą wewnętrzną średnicę przewodu lufy. Iglica (1). przy czym temperatura wzrasta do 2700"C Po upływie ok. łusek z wtokiem. dziś stosowanego w odniesieniu do broni gładkolufowej. Podanie we właściwy sposób kalibru współczesnej broni palnej i amunicji jest dość złożonym zagadnieniem. 7. Obecnie najmniejszym stosowanym kalibrem jest 43 mm (a).30 cala (7. ze względu na wielość rodzajów nabojów.0005 sekundy od zainicjowania zapłonu. 0.62 mm). którego pochodzi dana broń czy amunicja. o średnicy odpowiadającej średnicy przewodu lufy danej broni. (czyli bezkryzowych. nabój Karabinowy pochodzi z Niemiec i oznaczony jest 7. . Druga liczba to długość łuski (B) wyrażona w milimetrach.w zależności od kraju. Np. stosowane w broni strzeleckiej. ruch przyspieszony. Dodanie litery „R". wagomiar 12 oznacza.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Kaliber (po prawej). 1906 na nabój 0. Gorące gazy zapłonowe (3). Zjawiska zewnętrzne towarzyszące strzałowi (poniżej). broń wagomiaru 16 ma mniejszą średnicę przewodu lufy niż broń wagomiaru 12. uderzając w spłonkę (2). z kryzą nacinaną) . Należy zauważyć. pokazany (po prawej). przedostają się kanalikami ogniowymi do ładunku miotającego (4). wgniata ją powodując detonację ładunku inicjującego. Powoduje to wzrost ciśnienia w komorze nabojowej do 350 MPa. że gazy prochowe nie są w stanie przerwać się ku tyłowi. Używa się również pojęcia tzw. Tym samym np. wyrażana w jednostkach długości.62 mm x 54 R. Tabelka podaje podstawowe dane dotyczące lotu pocisku po opuszczeniu lufy. Podawany jest w jednej z dwu iorm. obecnie przyjmuje się. że górną granicą kalibru broni strzeleckiej jest 20 mm (c).(D) znacznie częściej używanych. zostają dociśnięte do ścianek komory nabojowej tak silnie. w rosyjskim naboju 7. w odróżnieniu od tzw. używana głównie w odniesieniu do broni gwintowanej. aż do chwili opuszczenia lufy. Kalibry (po prawej). oznacza łuskę z wystającą kryzą ( O . ścianki łuski (5). Wykorzystuje się tu jednostki metryczne lub system calowy . N p . Broń o większym kalibrze zaliczana jest do broni artyleryjskiej. Z kolei grubość przebijanej warstwy drewna czy metalu. Zjawiska wewnętrzne (powyżej). np. objętość wytworzonych gazów prochowych wzrasta 14 000 razy w stosunku do chwili „0". że pocisk na bliskich odległościach jest w stanie przebić znacznie mniejszą warstwę piasku niż na średnich dystansach. Częściej spotykana. System ten wprowadzono by umożliwić rozróżnianie nabojów mających ten sam nominalny kaliber pocisku. Naj icięzszc okazy broni myśliwskiej rzadko kiedy mają lufy o wagomiarze 4 (b). powodując jego gwałtowne spalanie. że z jednego funta ołowiu można wykonać 12 pocisków kulistych. a ich siła ciśnienia nadaje pociskowi (6). ale różny kształt łuski. zwiększa się wraz ze wzrostem prędkości pocisku (dane zaczerpnięte z instrukqi do amerykańskiego karabinu Model 1917-Mauser Enfield). wz.

f. Istniało wiele odmian tego typu zamka. d. w którego szczękach tkwił żarzący się lont. Jej zasadniczą zaletą była prostota i taniość. Z tego powodu nigdy nie wyparł zamków lontowych w broni wojskowej. a. h. Służyły one do wytworzenia impulsu ogniowego w pożądanym przez strzelca momencie. skrytka (trzymano w niej natłuszczone plastry .. albo zapasowe skałki) h. Po naciśnięciu spustu (zwykle w postaci dźwigni) kurek. c. n.w broni gwintowanej. Myśliwy (po lewej). łoża i lufy. ukazanej na rysunkach jedynie w zarysie. Panewka i jej pokrywka były połączone z lufą. antabki do pasa nośnego m. są poszukiwanymi obiektami kolekq"oncrskimi. a. Dziś egzemplarze tej broni. płytka zamka panewka pokrywa panewki kurek („łabędzia szyja") lont Zamek kołowo-krzosowy Działał skutecznie. Sposoby odpalania. Długi okres użytkowania tego rodzaju broni zaowocował wprowadzeniem niezliczonych odmian i niewielkich ulepszeń (początkowo niezwykle prostych) konstrukcji zamka. stempel a. W tym właśnie OKresie wykształciła się typowa strzelba myśliwska o d w u gładkich lufach . wsuwający stemplem ładunek. e. Wykrzesane iskry padają na podsypkę prochową. tuleje do stempla. Zamek lontowy W Europie używany do ok.Strzelecka broń odprzodowa Większość produkowanej i używanej do połowy XIX w.dubeltówka. pokrywa panewki była-przesuwana ku przodowi. które zostaje odchylone ku przodowi. Poprzez wąski otwór zapałowy przekazywany był on do komory prochowej. z XVIII w.. b. Części mechanizmu zamkowego umieszczano na metalowej płytce zamkowej. Przy naciśnięciu spustu. a nie z mechanizmem zamka. e. c. zamek e. celownik f. w którym zastosowano krzemień uderzający w stalowe krzesiwo. panewka pokrywa panewki siarczek żelaza (piryt) kurek koło oś koła zwalniacz pokrywy panewki sprężyna kurka Zamek skałkowy niderlandzki Niezwykle istotny wynalazek. 1700 r. b. muszka t g. Części broni odprzodowej (powyżej). Powstające przy tym iskry inicjowały zapalenie podsypki na panewce. szyjka kolby d. wąs trzewika c. kabłąk spustowy l. g. Pokazano tu 6 głównych typów /druków. Przy naciśnięciu języka spustowego automatycznie otwiera się pokrywa panewki. stanowiła broń odprzodowa. był dociskany do obracającego się kółka o szorstkiej powierzchni. d. tj. broni palnej. był dociskany do panewki. urządzeń służących do odpalenia ładunku miotającego. wręby na palce przedłużonego kabłąka spustowego i. f. w której ź kolei umieszczono podsypkę z drobnoziarnistego prochu. stosowanych w broni odprzodowej. w Indiach i Japonii stosowano go do połowy XIX w. zaczep dźwigni spustowej kurek krzemień (skałka) wspornik kurka panewka krzesiwo pokrywa panewki sprężyna krzesiwa 114 . Pokrywa panewki wymagała ręcznego otwarcia. Pokazano przykłady najprostszej formy każdego. h. trzewik kolby (stopka) b. c. b. a piryt umieszczony w szczękach kurka. jednak skomplikowana budowa podnosiła jego cenę. a. Jednocześnie kurek uderza w krzesiwo. gdzie umieszczano ładunek miotający. g. z podstawowych rodzajów zamków. d. e.

pokrywa panewki (tzw. jak i zastosowaniem zewnętrznych sprężyn. typ. Główne tempa t o : 1. panewka f. krzesiwo . bateria) e. F Zamek skałkowy (bateryjny albo francuski). Podsypać panewkę 3. co powoduje jego zgniecenie na otworze kominka i detonację piorunianu. System ten. zaczep zabezpieczający h. Śruba szczęk kurka b. c.. prochownica żołnierza elitarnych oddziałów strzeleckich. Si02) d. panewka e. Wszystkie armie uczyły ładowania na tempa. Do zainicjowania strzału wykorzystywano związki chemiczne zwane piorunianami. d. a. f. kominek h. skałka (krzemień. ok. Udoskonalenie zamka niderlandzkiego. prochownica używana w XVI w. używany w niektórych krajach T. rzy naciśnięciu spustu. 1840 r. skałka c. kurek uderza główką w miedziany kapiszon. skałka uderzała w krzesiwo. sprężyna baterii f. wojskowy przybornik. Różnił się stylem wykonania poszczególnych części. Impuls ogniowy dociera kanalikiem do ładunku prochowego. Po naciśnięciu spustu. w którym połączono w jedną całość okrywę panewki z krzesiwem. wyparł poprzednio używane zamki lontowe i kołowo-krzosowe w Europie. piorunian rtęci g. Wsunąć pozostały proch i kulę do lufy 4. d. Po naciśnięciu spustu. zaczep kurka zwalnia go i pod wpływem sprężyny kurek uderza w krzesiwo. Rozgryźć nabój 2. a.ewantu. e. przez muszkieterów. Istniały także inne odmiany konstrukcyjne. formy do odlewania k u l . sprężyna kurka Zamek kapiszonowy. kanalik ogniowy 115 . kapiszon f. Przybić stemplem 5. sprężyna pokrywy panewki Zamek skałkowy (hiszpański. pokrywa panewki i jednocześnie krzesiwo (tzw.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Regulaminowe ładowanie karabinu skałkowego (po prawej). 1810 r. zaczep spustowy i. Wycelować broń i wystrzelić Elementy wyposażenia strzelca w okresie stosowania broni odprzodowej a. składający się z narzędzi do czyszczenia i rozbierania broni. miquelet). Pokazano najczęściej stosowany w XIX w. a. piętka kurka g. prosty i skuteczny. b. c. Odciągnąć całkowicie kurek 6. prochownica cywilna. kurek c. b. bateria) d. odrzucając je ku tyłowi i krzesząc snop iskier. kurek (z ogonem i młotkiem) kapiszon kominek gniazdo kominka (piston) Przekrój przez kominek z nasadzonym kapiszonem e. kurek b. Wariant poprzedniego rozwiązania. co zapobiega to możliwym pomyłkom w ogniu bitwy. ok.

1850 r. 6. Datowany na 1537 r. (Muzeum Sztuki 4. 1400 r. pozwalającymi na złożenie się do strzału. poczynając od ok. Stanowiła ona podstawową broń strzelecką na przestrzeni czterech wieków. Aby wycelować arkebuz. Hakownica wykonana w całości z metalu. Znaleziona w Tybrze. Szwajcaria). Genewa).Długa broń palna odprzodowa Hakownice i arkebuzy (po lewej). 1500 r. Pokazujemy tutaj jednostrzałową. ok.. Znaleziona na południu prowincji Schleswig-Holstein. Szwajcaria. (Muzeum Historyczne. jeden z żołnierzy musi użyć obu rąk. Użycie długiej broni palnej (poniżej): a. broń oparta jest o przenośną podstawę. W ciągu tego okresu. użytego podczas wojen: krymskiej i secesyjnej. W celu wyhamowania odrzutu. c. 116 . 1. ok. Monachium). 3. Kopenhaga). Południowe Niemcy. Hakownica wałowa. Niektóre egzemplarze były wprawdzie gwintowane. Bazylea. (Bayerisches Nationalmuseum. Szwajcaria). Ilustracja pochodząca z tego samego źródła (akwarele Mikołaja Glockenthona z ok. (Muzeum Sztuki i Historii. ok. druga połowa XV w. z ciężkich muszkietów strzelano używając speq'alnej podpórki zwanej rorkietem. 1470 r. 2. odprzodową długą broń palną. aż do ok. Z okresu 1400-1450 (w zbiorach Bernischeas Historisches Museum. ale przeważała broń o gładkich lufach i ona stanowiła uzbrojenie wojskowe. 5. G e n e w a ) . w Rzymie. Ilustracja ukazuje użycie wielkiego arkebuza bez mechanizmu zamkowego. 1505 r. długa broń palna przeszła ewolucję od prymitywnej hakownicy. Przez prawie sto lat. obecnie w zbiorach Tfijhusmuseet. Lufa z kutego żelaza. aż do celnego i skutecznego karabinu Minie. ukazuje ręczną broń palną z wykształconym łożem i kolbą. i Historii. 7. Znane były też kolby opierane o policzek lub klatkę piersiową. Hal cownica (puszka) z tuleją do drewnianego drążka (niezachowany). Arkebuz lontowy z celownikiem przeziemikowym j w postaci rurki. (Bernisches Historisches Museum. Hakownica (puszka). Widać też prymitywny zamek umożliwiający odpalenie w wybranym przez strzelca momencie. Arkebuz z zamkiem lontowym. podczas gdy drugi przykłada rozżarzony pręt do zapału. b. drewniane łoże rekonstruowane. Hakownica wykonana w całości z metalu. 1567 r. Szwajcaria).).

Kształt kolby wskazuje na pochodzenie z rejonu prowincji Sind. lżejszy niż typowa ówczesna broń piechura. 1. 2. z kolbą zaprojektowaną z myślą o oparciu o klatkę piersiową. Lekki muszkiet zwany czasem dragonem. lekki muszkiet lontowy z terenu Indii. Prawdopodobnie Niemcy. (Muzeum Wiktorii i Alberta. mocowana okuciami ze złoconego brązu. Wojskowy muszkiet kołowo-krzosowy. 6. 1600 r. 1575 r. Londyn). płytki rogowe rytowane. ma łozę inkrustowane kością . Tego typu broń występowała rzadko. Petrynał. ok. Części mechanizmu żelazne. lekka broń palna. W niezmienionej formie stosowano go do 1860 r. aby uzbroić wszystkich piechurów. płytka zamkowa stalowa. była zbyt droga.I n d y w i d u a l n a broń m i o t ą c a Muszkiety i arkebuzy lontowe i kołowe (powyżej). zatrzaskowym.datowana na ok. Pierwowzorem była broń przywieziona ok. 1540 r. 7. obecnie Pakistan. 4. Zamka lontowego. Karabinek kołowo-krzosowy z gwintowaną lufą. 1675 r. Drewniane łoże inkrustowane rogiem. . 5. używano na tym terenie do XX wieku. Włochy. przez portugalskich kupców. Austria ok. Pokazana broń pochodzi z Francji. łoże inkrustowane kością i rogiem. Sztucer kołowo-krzosowy wykonany w Dreźnie w 1606 r. Japoński muszkiet z zamkiem lontowym. Toradar (bandukh lorador) rodzaj lekkiego muszkietu lontowego używanego w Indiach. 3. proste nie zdobione łoże. Jezail. tzw. 1600 r.

XIX w. Cechą charakterystyczną XVTI-wiecznych cingiclskich zamków skałkowych było wprowadzenie zaczepu spustowego w kształcie haka. Strzelba algierska (tzw. Typowy okaz tego typu broni. gładkolufowej broni palnej (powyżej). Wykonany w koloni­ ach brytyjskich w Ameryce Płn. 2. Sztucer z zamkiem skałkowym. Długa broń palna. Pochodzi prawdopodobnie z XVIII lub XIX w. Angielski garłacz (powyżej). 3.. Janczarka turecka z zamkiem skałkowym hiszpańskim. do obrony statków i dyliżansów. ale także i domów prywatnych (zbiory prywatne). powszechnie stosowany w Skandynawii w XVTT i XVIII w. Garłaczy używano powszechnie w XVIII w. z zamkiem niderlandzkim. U wylotu mosiężnej lufv. rogu). 1650 r. często była bogato dekorowana. Strzelba bałkańska. 4. rasak. 5. umieszczonego za kurkiem. XIX w. zamocowany na zawiasie składany bagnet ze sprężyną.' 1. tzw. charakterystyczna kolba.Długa broń palna odprzodowa Przykłady długiej. 118 . Pokazany egzemplarz wykonano praw­ dopodobnie w Szwecji ok. ok. tzw. Muszkiet z zamkiem skałkowym w odmianie angielskiej. z końca XVIII w. Zamek hiszpański. produkowana w Turcji miała charakterystyczne kształty. Broń tego typu była szeroko rozpowszechniona w Północnej Afryce. odmiany bałtyckiej. z różnych stron świata. 1640 r.

Brytyjski karabin kapiszonowy. 4.7 cm. modelem India Pattern. Większość armii wprowadziła w latach 40-tych XIX w.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Ogień salwowy (powyżej). 2. XVIII i pocz. czy w czasie jego odpierania. Kaliber 0. 3.70 cala. Wprowadzono go do pułków pieszych w 1768 r. 6 Gładkołufowe karabiny odprzodowe (powyżej). były niecelne. gdy chciano zadać straty przeciwnikowi. Wykonywano ją z części przygotowanych do produkcji wcześniejszych karabinów skałkowych. stopniowo był zastępowany tańszym w produkqi. ostatnia gładkolufowa broń armii USA. Francuski karabin skałkowy. Dla zaradzenia tym mankamentom wprowadzono ogień salwowy. Wykonano go na zamówienie jednego z „Komitetów Bezpieczeństwa".75 cala. wz. 1. np. tworzonych przez kolonistów podczas wojny o niepodległość USA w 1776 r. W przypadku potrzeby salwę mógł oddać jednocześnie cały oddział. wzorowany na broni angielskiej. W okresie tym wprowadzono wiele drobnych modyfikaq'i. Kaliber 0. Amerykański karabin skałkowy. Lufa kalibru 0. T al < O 5 @ 119 < . Jego odmiany były odstawowym uzbrojeniem rytyjskim w latach 1720-1840. Nazywany potocznie „Brown Bess". Kaliber 17. strzelały kolejne pododdziały. w latach 1861-65. podczas gdy inne ładowały w tym czasie broń. że uda się trafić w przeciwnika na odległość większą niż 80 rn. Używano ich podczas wojny secesyjnej. przed atakiem na bagnety. 1839. Wyszkolony żołnierz był w stanie oddać strzał co mniej więcej 20 sekund i nie oczekiwano. wz. skrócony karabin piechoty. Brytyjski karabin skałkowy. a ich ładowanie zajmowało dużo czasu. zwłaszcza. Była to broń o charakterze przejściowym. Warto zwrócić uwagę na przedni bączek .podobny w wielu karabinach europejskich tego okresu.69 cala. Można go było wykonywać na różne sposoby. 5. np. Kaliber 0. Dzięki temu prowadzono niemal ciągły ogień o dostatecznej gęstości. Duże ilości tej broni poddano potem przeróbkom. Od 1793 r.tj. karabinem używanym uprzednio przez wojska Kompanii Wschodnioindyjskiej.5 mm. by utrzymać przeciwnika na dystans. W porównaniu ze współczesną bronią palną muszkiety i karabiny skałkowe z XVII. Pokazano tu wersję Short Land Pattem. Podstawowa broń piechoty francuskiej w czasie rewolucji i wojen napoleońskich. XIX w. 1777. mający lufę długości tylko 106. zamki kapiszonowe.75 cala. Karabin kapiszonowy US Model 1842. gwintując lufy.

7 mm. Szwajcarski sztucer z ok. 3. sztucera pensylwańskiego. 1810. Długa lufa i wygięta ku dołowi kolba były typowymi cechami broni amerykańskiej z XVIII i XIX w. a jedynie odblokowanie drugiego języka spustowego. był wynikiem użycia drewna klonowego. zwykle niezbyt poprawnie określany jako „sztucer z Kentucky". Naciśnięcie pierwszego z nich. dlatego też chętnie ją kopiowano od końca XVIII w. 2.ten wzór. Kaliber 27 mm. że do oddania strzału wystarczy jedynie jego lekkie muśnięcie. 1800 r. Była to pierw­ sza gwintowana broń wojskowa. z 1763 r.72 cala. Kaliber 0. pionowe. Brytanii. wz. 5.605 cala. Tego rodzaju broni używano dość wcześnie na terenie Niemiec. 6. Krzywizny. wytworzona przez amerykańskie zakłady rządowe. który staje się teraz tak miękki.54 cala. Dla tych sztucerów były również typowe nieduże rozmiary zamka. Kaliber 14. ciemniejsze pasy . są cechą charakterystyczną tej broni. nie powoduje strzału. Kaliber 0. Zwracają uwagę delikatne. Kolba i zamek (poniżej).Długa broń palna odprzodowa Broń gwintowana z zamkiem skałkowym (powyżej). Zwraca uwagę zastosowanie przyspiesznika „niemieckiego". Zewnętrzna różnica z wersją gładkolufową była niewielka. Sztucer pensylwański. Kaliber 0. w tygrysie pręgi. w postaci dwóch języków spus­ towych. Brytyjski karabin gwintowany Bakera używany jako broń specjalnych oddziałów strzeleckich w latach 1800-40. 1. Kaliber 0. . Pokazano odmianę z lat 1806-15. Pruski sztucer strzelców. Była bardzo skuteczna. 4. Gwintowana odmiana duńskiego karabinu piechoty.44 cala. Karabin gwintowany US Model 1803 Harpers Feny. o łagodnym nachyleniu i okucia mosiężne wokół skrytki na flejtuchy. Była to pierwsza broń gwintowana używana w większych ilościach w Wlk.

'kazało się jednak. który w przekroju poprzecznym był sześcioboczny (lufa heksagonalna).69 cala. Opracowany na wzór wcześniejszych karabinów typu Minie. jednym ze stanów należących do Konfederaci pod­ czas wojny secesyjnej (1861-65). Podobny typ lufy zastosowano w brytyjskirn karabinie gwintowanym Brunswick. 3. Zamek z podajnikiem taśmy z kapiszonami. 2. Duński gwintowany karabin kapiszonowy. nawet jeżeli była zabrudzona po wielu strzałach. 4. 1841.indywidualna broń miotająca Pocisk typu Minie (powyżej). karabinek gwintowany pro­ dukcji Arsenału Tallassee w Alabamie. Zamiast prowadnic na pocisku. 121 . dając każdemu żołnierzowi dalekonośne i celne narzędzie walki. a nie wojskowa. wykonano okrągły kołnierz. wz. różniącą się nieznacznie od broni z czasów wojny krymskiej czy buntu Sipajów. pocisk z wydrążonym dnem uszczelniał się sam równie dobrze. a przekrój pocisku odpowiadał ściśle przekrojowi przewodu lufy. Karabiny kapiszonowe (powyżej). miał minimalnie mniejszą średnice. Kaliber 0. Wystrzeliwano z niego stożkowe pociski. Podajnik ładowano papierową taśmą. 1853. Kaliber 0. W wydrążonym dnie pocisku osadzono żelazną miseczkę (b). Pocisk (a). 1. Pokazano tu drugą odmianę karabinu. 6. Było to rozwiązanie wygodniejsze niż stosowanie łatwo gubiących się metalowych kapiszonów. 1. Rosyjski karabin gwintowany. 1851. pomysłu Maynarda. Kaliber 0. Amerykański karabin gwintowany. z 1863 r. Kaliber 0. W ten sposób łatwość i szybkość ładowania broni gładkolufowej została połączona 7 celnością i donośnością sztucerów i karabinów gwintowanych. Zaprojektowany jako broń wojskowa o nieco skróconej lufie. 1853. Brytyjski karabinek Whitwortha. Kaliber 0.58 cala. 5. Model 1855. co miało chronić oczy celującego żołnierza podczas detonacji kapiszona. 2.451 cala. Jest naśladownictwem brytyj­ skiego Enfielda. Zrewolucjonizował wojskową broń palną w latach pięćdziesiątych XIX w. Po zapaleniu prochu . albo drewniany szpunt. Kaliber 0. Karabin gwintowany Enfield. ciśnienie gazów wciskało miseczkę w pocisk.577 cała. na której w równych odstępach przyklejano małe ładunki piorunianu. wz. niż lufa. mające na ściankach dwa występy dopasowane do dwu bruzd gwintu lufy. które powszechnie kopiowano we wszystkich kra­ jach. że nawet bez tych dodatkowych części. Później. którego ścianki g zostawały dociśnięte do ścianek gwintowanej lufy (d). Pozwalało to na łatwe włożenie go w lufę. wz.. wz.58 cala. Napięcie kurka powodowało podanie następnej porcji piorunianu na kominek. Kurek umieszczono od dołu. Był to jeden z najcenniejszych karabinów odprzodowych. Miał przewód lufy. używany głownie jako broń tarczowa. Szereg starszych wzorów kara­ binów zostało dostosowanych do (ego systemu. żelazną miseczkę zastąpiła wypalana z liny.702 cala. byl wynalazkiem francuskim.

pierścień do temblaka b. h. język spustowy w kształcie kwiatu lotosu. XVTII w. f. Z kolei. o małym kącie nachylenia. W tym właśnie czasie. znakomicie nadawał się na broń palną kawalerzysty. zamek d. a g d y nacisk na spust zostanie zwolniony. 5. Niemiecki pistolet / zanikiem kołowo-krzosowym.. 1. z późnego okresu stosowania tego zamka. z początków XVII w.). 2. i. Poczynając od XVI w. Japoński pistolet z zamkiem lontowym zatrzaskowym. pochodzi z Toskanii. a. lufa o profilu ośmiobocznym. serpentyna powraca samoczynnie na pierwotne miejsce. 4. którego konstrukcja pozwalała na oddanie strzału jedną ręką. Zamek ten był na tyle popularny w Szkocji. Indyjski pistolet z zamkiem lontowym. 3. Części pistoletu odprzodowego (powyżej). Zwraca uwagę różnica w stosunku do klasycznego zamka skałkowego (rj. wyraźnie widać. j. że stał się cechą szkockiej broni palnej w tym okresie. panował zwyczaj uzbrajania kawalerzystów w parę pistoletów mocowanych w specjalnych olstrach przy siodle. 6. po naciśnięciu spustu serpentyna z lontem dotyka panewki. jako broni cywilnej dó osobistej obrony. wygoda użycia i noszenia przyczyniły się do szybkiego rozpowszechnienia pistoletu. zawsze był przez żołnierzy traktowany jako broń drugorzędna. były charakterystyczną cechą wczesnych pistoletów europejskich. Szkocki pistolet 7 zamkiem niderlandzkim. bateryjnego). k. Pistolet. od początku do połowy XVII w. do trzeciej ćwierci XIX w. 122 . Kurek wymagał każdorazowo ręcznego napięcia.. Niderlandzki kawaleryjski pistolet z zamkiem kołowo-krzosowym. że krzesiwo nie jest połączone 7 pokrywa panewki. kolba lub chwyt c. W indyjskiej odmianie zamka lontowego. lufa baczek okucie kolby kabłąk spustu przedłużenie kabłąka spustu tulejka poboczyjka zawias pobojczyka pobojczyk. g. e. Broń kawalerii (po prawej). Krótka broń palna pojawiła się w Europie dopiero z początkiem XVI w. (Rysunek wg drzeworytu z 1601 r. Ponieważ pistolet ma ograniczoną donośność. Kolby.Pistolety odprzodowe Jednostrzałowe pistolety odprzodowe (po lewej). Tak wyglądały pólnoćnoeuropejskie pistolety wojskowe. Włoski pistolet z zamkiem niderlandzkim. XIX w. skuteczność i celność. z której można było strzelać jedną ręką. (Niektóre występowały tylko w broni kawaleryjskiej). wynalazek zamka kołowego umożliwił skonstruowanie broni. potrzebującego drugiej ręki wolnej do powodowania koniem.

z ok. 2. z zamkiem skałkowym angielskim. osadzono w niej przetykacz do czyszczenia otworu zapałowego. Widoczna na kolbie kulka wykręcała się.. Pistolety w takiej formie. zaczepianego o ogon kurka. wykonany w Ripoll. Szkocki pistolet skałkowy Dag. 4. Murdocha z Doune. Pistolet z zamkiem hiszpańskim (miquelet). 123 . 1680 r. Pistolet kawaleryjski. Zamek jest częścią szkieletu. 5. 1.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Jednostrzałowe pistolety od przodowe. Datowany na ok. 1770 r. Francuski kawaleryjski pistolet skałkowy. w której sprężyna główna naciska na ogon kurka w dół. 3. Datowany na 1600-50 r. charakteryzującej się eleganckimi kształtami zamka i preedłużonym okuciem kolby. Ok. w Liege. wyposażona w dodatkowy bezpiecznik w postaci obrotowego haka (dog). w którym wyKSZtalcił się charakterystyczny styl zdobienia i kształtów broni palnej. wykonany w całości z metalu przez słynnego rusznikarza J. Wyproduko­ wany w 1725 r. mieście u stóp Pirenejów. Była to wczesna odmiana zamka skałkowego. Zamek w odmianie. były powszechnie używane we Francji i Anglii przez okres prawie stu lat. Belgijski pistolet skałkowy z lufą gwintowaną. 1640 r.

skrytka na kule. śrubokręt i. oczekujący na komendę do strzału.52 cala. Datowany na 1800 r. 3.jej pokrywę połączono zawiasem ze stalową sprężyną. produkcja pistoletów pojedynkowych stała się specjalnością licznych rusznikarzy. b. jego gałka mogła służyć jako młotek c. przerobiony na kapiszonowy ok. zwłaszcza angielskich i francuskich. przeznaczonych do obrony przed abordażem i będących uzbrojeniem oddziałów desantowych. Wykonany początkowo jako skałkowy ok. Kaliber 0. 1777. prochownica e.65 cala. jako uzbrojenie kawalerii tubylczej w służbie brytyjskiej na terenie Indii. z wodoszczelną panewką . Pobojczyk umocowano na zawiasie u wylotu lufy. Jeden z pary rosyjskich pisto­ letów kapiszonowych z gwinto­ waną lufą. w latach 1820-40. pochodzących z firmy T.56 cala. Broń wysokiej jakości. 2. Francuski pistolet kawaleryjski. Zamek skałkowy w późnej odmianie. Mortimer and Son z Londynu. lufa. Kaliber 17 mm. 1840 r. sprężyna kurka ukryta jest głęboko w kolbie. przed przypadkowym wysunięciem zabezpieczała go zewnętrzna sprężyna. Kaseta na pistolety pojedyn­ kowe i ich wyposażenie.Pistolety jednostrzałowe odprzodowe Późniejsze pistolety skałkowe (po lewej). W specjalnej kasecie. pobojczyk do nabijania i czyszczenia. zacisk do sprężyny j . szczotka do czyszczenia panewki r. 1. oprawy do skałek itp. przyrząd d o wycinania przybitek k. pojemnik na oliwę g. podobnie jak i pobojczyk. 4. Płytka zamkowa stanowi integralną część szkieletu broni. forma do lania kul n. Kaliber 0. Pistolet kawalerii Kompanii Wschodnioindyjskiej. zewnętrzny profil lufy ośmioboczny. 1820 r.. Jeden z pary pistoletów poje­ dynkowych. 5. Pistolet marynarki brytyjskiej. wz. Kaliber 0. Pistolety pojedynkowe (po lewej). najczęściej o gładkim przewodzie. a. Pistolety angielskie cechowało proste łoże i kolba ze znakomitej jakości materiału oraz ośmioboczna. Produko­ wany w Londynie. Uczestnik pojedynku (poniżej). Po 1770 r. cechujący się niezwykłą konstrukcją. zawierającej niezbędne przybory służące do przygotowania broni do strzału i jej konserwacji.50 cala. pudełko na lniane przybitki (flejtuchy) d. 124 . skałki. Na okrętach wojennych znajdowała się zawsze odpowiednia liczba karabinów i pistoletów. Kaliber 0. zapasowa skrytka.

Kaliber 0. Broń nie ma pobojczyka. Kaliber 0. XIX w. 1845 r. Gwintowany pistolet z zamkiem kapiszonowym. 3.54 cala. 125 . 4. 1840 r. Język spustowy chowany w łożu. 2. 1. 1825 r. Krócica kapiszonowa z bocznym kurkiem i zamkiem pudełkowym. 6. Pistolet marynarki USA. wykonany przez Le Pagea z Paryża. Zamek z płytką zamkową i sprężyną umieszczoną za osią kurka. Jeden z pary pistoletów pojedynkowych gwintowanych. podczas odciągania kurka wysuwał się na zewnątrz. Anglia. 7. Jego nazwisko było często bezprawnie wykorzystywane przez innych rusznikarzy. Pistolet kapiszonowy wykonany przez Rigby'ego rusznikarza z Dublina. Zwraca uwagę zastosowanie częściowo zakrytego kurka. Francuski pistolet kawaleryjski. ok.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Pistolety kapiszonowe (po lewej). Kaliber 0. wz. tego typu broń nazywano czasem „pistoletem do płaszcza". trzymano go razem z innymi przyborami w kasecie.45 cala. W podobnym stylu utrzymana była cała francuska broń krótka w I poł. 5. 1850 r. 1856. wykonany przez Deringera w Filadelfii. ok. Brytyjski pistolet wojskowy. Wyposażony w dostawianą kolbę i chwyt z pierścieniem do temblaka. Ok. Model 1843. ok.577 cala. Ze względu na rozmiary.

Pistolety odprzodowe wielostrzałowe Pistolety odprzodowe wielostrzałowe (po lewej). lub jedna nad drugą (B). Wprowadzenie panewki zawo­ rowej umożliwiło rozwiązanie problemu odpalenia dwu luf za pomocą jednego zamka. pozwalając odpalić kolejne ładunki poprzez odrębne otwory zapałowe. ok. Potem należało ją obrócić i ponownie napiąć kurek. Zaletą tego rozwiązania była duża niezawodność . Takie rozwiązanie było najpowszechniejsze w broni wielolufowej. Większość pistoletów miała dwie lufy. Mechanizm zamkowy dawał się przesuwać ku tyłowi. Lufy umieszczone jedna nad drugą. 1790 r. Zastosowanie jednego zamka (po lewej). Od początku istnienia broni palnej czyniono wysiłki. 2. Pistolet dwulufowy z zamkami kołowo-krzosowymi. 1700 r. umieszczone obok siebie (A). Anglia. Jednak po oddaniu kolejnych strzałów. skrzesana iskra inicjowała podsypkę umieszczona w zaworze co odpalało ładunek rochowy w odrębnej lufie (2). drugi był nadal gotów do użycia. umieszczonymi na wspólnej płytce zamkowej. 1785 r. Pistolet skałkowy mogący wystrzeliwać koleino kilka załadowanych kul i ładunków prochowych. przewaga jaką zyskiwało się nad przeciwnikiem dysponującym bronią jednostrzałową była na tyle wyraźna. że wyprodukowano sporo egzemplarzy takiej broni . Po naciśnięciu spustu.przeważnie dwulufowej. 1. umieszczonymi po óbu jego stronach. 1600 r. Strzał z górnej lufy (1). 4. należało nacisnąć drugi spust. 5. Aby przesunąć zamek. niemniej jednak zaprezentowane rozwiązanie było najpowszechniejsze. lecz to nie było zamierzeniem konstruktorów. Wykonany przez londyńskiego rusznikarza Dursa Fgga ok. g Pistolet z panewką zaworową (po lewej). ala każda lufa wyposażona była we własną panewkę i pokrywękrzesiwo. Znacznie częściej.jeśli zawiódł jeden zamek. jak poprzednio. Rewolwerowy pistolet dwulufowy. luf}" umieszczone na obrotowej osi obracano ręcznie. Niektóre prace zmierzały do umieszczenia w komorze nabojowej kilku nabojów wystrzeliwanych jeden po drugim. i dwa zamki. ustawiając od razu panewkę zaworową w pozycji drugiej. Oficerski pistolet dwulufowy z zamkami skałkowymi. zmierzające do zwiększenia jej szybkostrzelności. Zamek miał tylko jeden kurek. problem rozwiązywano łącząc ze sobą kilka luf w jednej broni. umieszczonymi po obu stronach broni. Istniało szereg odmian tego rozwiązania: z przesuwaną pokrywą panewki i większą ilością luf. 126 . 1750 r. sprężyny kurkowe zewnętrzne. ok. Wykonany w Monachium ok. ok. lożna było również odpalić obie lufy jednocześnie. Europa Zachodnia. następował gdy panewka zaworowa była zamknięta (a). Lufy umieszczone jedna nad drugą. Niekorzystna była duża masa i nieporęczne kształty. Anglia. Lufy umieszczono jedną nad drugą. Pistolet dwulufowy z zamkami skałkowymi. Mimo to. proces powtórnego ładowania broni był równie powolny. 3.

Czterolufowa żelazna hakownica z prymitywnym łożem drewnianym w postaci kija. Mortimcra" w Londynie. Połączone ze sobą 7 luf odpalano jednocześnie.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wielostrzałowa odprzodowa broń długa (powyżej). Gwint lufy o czterech bruzdach. w 1780 r. 1.! rzez Jamesa Wilsona w 1779 r. York). E Karabin salwowy (poniżej). 3. Uroni tej używała brytyjska armia w Indiach. Celownik wyskalowano do 2000 jardów (1828 m). Sztucer dwulufowy systemu Jacoba. zamki kapiszonowe. Przedni zamek inicjował odpalenie serii 11 połączonych ze sobą ładunków.W'. 2. z poł. Dwulufowy arkebuz gwintowany. 4. •la marynarki brytyjskiej produ­ kował ją Henry Nock w Londynie. 1800 r. dwoma zamkami kołowo-krzosowymi na jednej płytce zamkowej. Eksperymentalny skałkowy karabin angielski z 1815 r. Rezerwowy ładunek był w razie potrzeby odpalany drugim zamkiem. 1858 r. 1588 r. XV w. 127 . Konstrukcja opracowań.' Pozwalał on także na używanie broni jak zwyczajnego karabinu. Saksonia. Skałkowy karabin wykonany prze/ Tl. /. ok. 5. Pokazano wcześniejszą odmianę (Castle Museum. Konstrukcja komory umożliwiała załadowanie kilku ładunków inicjowanych kolejno przez odrębne otwory zapałowe należało w tym celu przesuwać zamek ku tyłowi. Używano wydłużonych pocisków ołowianych lub specjalnej amunicji zapalającej. ok.

Rewolwerowy karabinek systemu Colta. broń opatentowano w 1818 r. nadając rewolwerowi szereg cech charakterystycznych dla późniejszych wzorów. 128 . Zastosowano go. Produkowano go z lufą o różnych długościach. zakładało się kapiszony na kominki. Rewolwer systemu Colta (powyżej). Zwraca uwagę specjalny chwyt umieszczony pod bębnem. Dopiero jednak wprowadzenie zamka kapiszonowego i postęp w technologii obróbki metalu w XIX w. 1850 r. Najpierw należało załadować nabo­ je (ładunek prochowy zawinięty w papier lub cienkie płótno lniane połączony z ołowianym pociskiem) od przodu. dociskając je kciukiem (C). ok. W jej konstrukcji uwzględniono uwagi płk Walkera (stąd nazwa Colt Walker). Karabinki te były jednymi z bardziej udanych konstrukcji. należący niegdyś do kolekcji króla Francji Ludwika XIII. 4. umożliwił uzyskanie niezawodnej broni tego typu. kaliber luf 0. który panował w latach 1610-43. a do ich rozwoju przyczynił się w dużym stopniu Samuel Colt. Rewolwerowy karabinek odprzodowy wykonany przez Langa w Londynie. dociskając je dźwigniowym pobojczykiem (B). Paryż). Następnie. coraz bardziej rozpowszechniły się rewolwery z jedna lufą i wielokomorowym bębnem. Skałkowy karabinek wiązkowy wykonany przez Artemiusa Wheelera. wprowa­ dzoną w 1847 r. Kaliber 0. Ze względu na niedoskonałość ówczesnych rozwiązań. Tę odmianę. takie wypadki miały często miejsce przy posługiwaniu się bronią tego typu.56 cala. komór bębna (A). 3. który opracował własny system. Pierwsze z nich powstały już w początkach XVII w. Wiązka siedmiu luf obracana ręcznie. Od końca lat trzydziestych XIX w. Przypomina w istocie powiększony rewolwer wiązkowy. Przebieg ładowania (po lewej).56 cala. (Musee de 1'Armee.. przyjęła do uzbrojenia armia USA. Długa rewolwerowa odprzodową broń palna (powyżej). rusznikarza z Concord w stanie Masachusetts. do każdej /. Rewolwerowy muszkiet z zamkiem lontowym. 2. Początkowo dużą popularność zyskały rewolwery wiązkowe.Rewolwery odprzodowe Najskuteczniejszą wielostrzałową bronią odprzodową okazała się broń rewolwerowa różnych systemów. z 1855 r. by uniknąć obrażeń dłoni podtrzymującej broń w przypadku detonacji ładunków we wszystkich komorach. 1.

opisano na następnych stronach. Ten okaz ma 6 luf kal. 8. który odniósł sukces komercyjny. Punktem wyjścia do prac nad tą bronią stał się patent Wheeler'a (por.36 cala. 1. Te konstrukcje. System ten ma zasadniczą zaletę . Kaliber 0. gdzie był produkowany.single action. Angielski rewolwer sześciostrzałowy. Rewolwer kapiszonowy systemu Adamsa z samonap­ inaniem kurka.44 cala. pięciostrzałowy. przy dalszym nacisku. Kaliber 036 cala. kaliber 0.5 cala. Pokrywa panewki miała automatyczny dozownik podsypki prochowej. Nazwa ochodziła oa miejscowości aterson w stanie New Jersey. Opatentowany w 1836 r. 4. Zasadniczą zaletą jest możliwość szybkiego oddania strzału. Rewolwer wiązkowy z samonapinaniem. typowy dla tego rodzaju broni angielskiej.« Matt. kurek uderza w spłonkę (b).double action. na poprzedniej stronie). 5.442 cala. 0. 0. które posiadały mechanizm obrotu bębna (lub wiązki). Termin angielski: DA .Wymagają przed każdym strzałem odciąenięria kurka.umożliwia oddanie celnego strzału. f S P Wczesne rewolwery (po lewej). 1680 r. Wczesny okaz z ręcznie obracanym bębnem. 129 . Główny rywal systemu Colta w Wielkiej Brytanii. 6..I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Rewolwery bez samonapinania (po prawej) . 2. Pięciostrzałowy rewolwer systemu Colliera. zwykle czynność tę wykonuje się kciukiem (a). wystarczy mocno nacisnąć spust. systemu Allena. 7. z zamkiem skałkowym. jak i klasyczny bęben. na wspólnej osi i samonapinanie kurka. Często miały wiązkę luf zamiast bębna.34 cala. Sześdostrzałowy. Pokazano odmianę ięciostrzałową o kalibrze . lufa gwintowana kal. kurek nie miał samonapinania. z ok. 3. Rewolwer kapiszonowy Colt Paterson. Francuski rewolwer kapiszonowy systemu !. Rewolwery z samonapinaniem (po prawe)). Broń tego systemu była powszechnie stosowana w latach czterdziestych XIX w. Termin angielski: SA . Angielski rewolwer typu przejściowego. 1850 r. ale ściąganie „twardego" spustu wpływa niekorzystnie na celność. Czynność te powtarzać należy przed kolejnymi strzałami. gdvż oś bębna była jednocześnie lufą o ładkim przewodzie kalibru 5.36 cala. Kaliber 0. z zamkiem skałkowym. Kaliber 0. Bęben o 9 komorach. Był to pierwszy z rewolwerów.42 cala. W pierwszej fazie ruchu spustu zostaje napięty kurek (a).5 mm (wagomiar 20). Rewolwer wiązkowy (używa się też nazwy „pieprzniczka"). ok. Niezwykła konstrukq'a. po czym wyparły ją rewolwery Colta. Zastosowano mechanizm samonapinania kurka z rewolwerów wiązkowych. Aby oddać strzał.

Broń odtylcowa. z pochodzenia Szwajcar. do którego konstruktor opra­ cował kilka wzorów broni. Do zainicjowania strzału zastosowano zewnętrzny zamek skałkowy. należało wkręcić lufę. Pauly. (T0jhusmuseet.) wynalazku był nabój zespolony. Był jednym z ważniejszych wynalazków w dziejach broni palnej. 130 .ufa. Łuska systemu Lefaucheux (po prawej). szczególnie w pozycji leżącej. dającą się bez problemów załadować od strony komory nabojowej. Londyn). używana w latach 1640-1850. służyła do napinania wewnętrznego bijnika. l. wskutek czego zmieniła się też taktyka walki. Istot. należało odkręcić lufę. Dopiero wówczas zaistniały możliwości opracowania skutecznej broni powtarzalnej i automatycznej. Na rysunku pokazano egzemplarz mający dno mosiężne. Wynalazek opatentował w Paryżu. osadzonej na mosiężnym dnie. Ten system zapłonu. Nabój systemu Paulyego (po prawej). (por. Karabiny odtylcowe ładowały się łatwiej i szybciej niż karabiny odprzodowc. takie jak ten. Strzelec po odwiedzeniu zamka wyjmuje nabój z ładownicy. 112). cechuje się znacznie większą szybkostrzełnością i celnością. Broń odtylcowa (poniżej). Dźwignia przypominająca kurek. Widok w przekroju. Pistolet Paulyego (po prawej). Pistolet kieszonkowy z odkręcaną lufą (po prawej). często nazywano też igłowym.Broń palna odtylcowa Choć idea broni odtylcowej jest równie stara. rozwiązał problemy związane z odtylcowym ładowaniem broni. Amunicję tego typu stosowano przeważnie w broni myśliwskiej. Ten wynalazek francuskiego rusznikarza powstał w 1835 r. za osłoną lub w siodle. w porównaniu z bronią odprzodową. należąca niegdyś do króla Anglii I Tenryka V1TT. to nie mogła być powszechnie zastosowana do czasu wynalezienia naboju zespolonego z metalową łuską. Następnie. pozwalała odchylić się w dół. str.jak pokazuje to strzałka na rysunku. identyczny z zamkami powszech­ nie wówczas stosowanymi. Jedna z najprostszych form broni odtvlcowej. Po raz pierwszy pocisk. ścianki wykonano z papieru. wsypać proch i włożyć do komory kulę . Aby załadować pistolet. ładunek mio­ tający i inicjujący zespolono w jedną całość. Łuska miała ścianki z papierowej rurki. który zdobył dużą popularność. Kopenhaga). (Tower. były wielce niedoskonałe i rzadko stosowane. jak sama broń palna. Użycie karabinu odtylcowego (po lewej) przedstawione na podstawie rysunku Federica Remingtona. Jednak wczesne egzemplarze. połączona zawiasem z komorą zamkową. Umożliwiało to ładowanie komory nabojem w sposób zaznaczony strzałką. (później również kapiszonowy). Był to pierwszy nabój zespolony. w 1812 r.

Był to jeden z pierwszych naboi zespolonych z łuską metalową. automatyczna umożliwia odd anie m i ę d z y kolejnymi strzałami. sprężyna powoduje powrót zamka.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Nabój systemu Boxera (p<) prawej). który po drodze wybiera nabój ze szczęk magazynka i po wprowadzeniu do komory odpala go. Mechanizm zanika. zamek c. podlufowy magazynek rurowy a. Uszczelnienie komory nabojowej (po prawej). naciśnięcie na dźwignię w dół powodowało opuszczenie zamka i jednocześnie napinała się sprężyna iglicy umieszczonej w trzonie. Po całkowitym zatrzymaniu. W rosyjskim karabinku SKS podczas strzału. lub serii strzałów po każdym naciśnięciu spustu. c. e. używany jest termin „obturacja". wykonano ze zwiniętej blachy mosiężnej po czym zespolono je z żelaznym dnem (c). Jest ono wynikiem działania ciśnienia na ścianki łuski. kurek b. zamek c. jak pokazuje strzałka. Następnie należało włożyć nabój do kornory. b. b. sprężyna powrotna zamek naboje w magazynku komora nabojowa a. wcześniej wypchniętym przez sprężynę. co wprowadza olejny nabój do komory i broń jest gotowa do strzału. Kolejną czyn­ ność. jak długo naciśnięty jest język spustowy i nie skończ)' się amunicja. a. ze spłonką (b). d. komora nabojowa f. Zastosowano tu centralny zapłon Ten typ spłonki jest powszechnie używany jeszcze dziś. dla określenia uszczelnienia komory nabojowej. W zamku systemu Martini (pokazanym obok). przeładowuje się samoczynnie po każdym strzale. Karabiny powtarzalne (po prawej). Gazy prą na tłok umieszczony w komorze gazowej. do brytyjskiego kara­ binu Snidera.stanowiło uniesienie dźwig­ ni do góry i tym samym zamknięcie komory. systemu pik Boxera. dźwignia b. Np. c. kolejny nabój e. Czasem. napędzany ręcznie. zostawał także napięty zewnętrzny kurek i nastep nie wsunięty nabój do komor}'. które zostają dociśnięte do ścianek komory nabojowej. mieszczące zwykle po kilka naboi. Sprężyna powrotna wymusza 131 . miały różnego rodzaju magazynki. Jego tłoczysko. Wielką zaletą nabojów z łuską metalową jest samouszczelnianie komory nabojowej podczas strzału. ciśnienie gazów powstających podczas strzału odrzu­ ca do tyłu zamek hamowany sprężyną. z. Cykl ten powtarza się tak długu. co skutecznie zapobiega przedostaniu się gazów prochowych ku tyłowi. Broń samopowtarzalna (po prawej). Karabiny jednostrzałowe (po prawej). Broń samoczynna (po prawej). d. dźwignia d. w karabinie systemu Winchestera pokazanym obok. Wymagały ładowania przed każdym strzałem. ruch dźwigni w górę i w dół powodował najpierw cofnięcie zamka ku tyłowi i jednocześnie unosił się ku górze podajnik z nabojem. Ścianki łuski (a). zastosowany na szeroką skałę w broni wojskowej. 1867 r. poprzez suwadło. komora nabojowa a. dosyłał kolejne naboje z magazynka do ko­ mory nabojowej. W pokazanym obok pistolecie maszynowym Thompsona. sprężyna powrotna zamek naboje w magazynku komora nabojowa tłok gazowy E następnie ruch zamka ku rzodowi. odryglowujc i otwiera zamek napinając zarazem kurek. przez otwór boczny w ściance lufy odprowadzana jest część gazów prochowych.

Model 1867. która inicjowała strzał. sprężyna popychała w przód niezwykle długą iglicę (e). Pistolet skałkowy z odkręcaną lufą. umieszczona w podstawie drewnianej przybitki (c). Pistolet domowej roboty z Północnej Irlandii. wypierając tym samym karabiny jednostrzałowe. ok. 4. stanowił istotny postęp. ze względu na kształt długiej zakrzywionej dźwigni. 2. Odtylcowy pistolet z zamkiem kołowo-krzosowym. już wkrótce znacznie lepszym rozwiązaniem miało się okazać wprowadzenie broni powtarzalnej. Komora zamkowa wychylała się na bok. Dla celów militarnych. . Zamek jego pomysłu nazywano często „małpim ogonem". przebijała papi­ er dna łuski i cały ładunek pro­ chowy. System Dreysego. Szczegóły obsługi takiej broni . nadal stosowano ją do polowań i strzelań tarczowych. 2. Po naciśnięciu na spust. ok. W łusce znajdował się ładunek prochowy (a). spłonka (b). produkowany dla amerykańskiej marynarki. Kaliber 0. Pomimo pewnych problemów z rzedostawaniem się części gazów u tyłowi. służącej do jego otwierania. 130. Później. Nabój miał papierową łuskę spalającą się podczas strzału. 1850 r.patrz str. 1540 r. 6. na zawiasie.50 cala. boczny zapłon). Kieszonkowy pistolet kapiszonowy z odkręcaną lufą i zamkiem pudełkowym. sześciotaktowy. bowiem po raz pierwszy w broni wojskowej zastosowano zamek tłokowy oraz nabój zespolony. Kurek zamontowany z boku. Pistolet odtylcowy kapiszonowy zaprojektowany przez angielskiego rusznikarza Westleya Richardsa. Anglia. choć broń ta straciła całkowicie znaczenie broni wojskowej. Ta. Południowe [iemcy. celna i niezawodna. pozwalając na włożenie oddzielnej komory prochowej przypominającej rymitywny nabój. z zamkiem blokowym ryglowanym występem kurka system ten pochodził z karabinu tegoż konstruktora.22 cala (5. ryglowany przez obrót.. Wykonany w 1867 r. 1. Była bowiem prosta. Pistolet Remington. Kaliber 0. by następnie uderzyć" w spłonkę (t). W pistolecie zastosowano zewnętrzny zapłon i nabój ze spalającą się łuską.6 mm.Jednostrzałowa broń odtylcowa Pistolety odtylcowe jednostrzałowe 1. Pozwalała ona uzyskać znacznie większą szybkostrzelność. przy czym rączka zamka służyła jako rygiel. 1972 r. karabin okazał się udany. 3. naboje centralnego zapłonu. stanowiąc istotny krok naprzód w rozwoju broni palnej. 1720 r. dzięki nabojom zespolonym. E Zamek i nabój systemu Dreysego (po lewej). R Okresem szczytowego rozwoju jednostrzałowej wojskowej broni odtylcowej była druga połowa XIX w.45 cala. Belgia. 5. Kaliber 0. oraz pocisK (d). przyjęty przez armię pruską w 1848 r. Zastosowano tu zamek tłokowy. ok. szybkim zanieczyszczaniem się broni i zużywaniem iglicy. ok.

ryglowanym przez występ kurka. Karabin Chassepot. Cechowała go podnoszona ku górze komora zamkowa (na rysunku częściowo podniesiona). o gwintowanej lufie. 3. Modele 1866.43 mm). Karabinek Sharp. Francuski karabin z zamkiem tłoko­ wym obrotowym. Istniał szereg odmian tego systemu. zarówno ? zamkiem skałkowym jak i kapiszonowym. Standardowy brytyjski karabin z zamkiem blokowo-wahadlowym konstrukcji Martiniego i gwintowaną lufą Henryego. 2.577. Przeróbka na broń odtylcowa wcześniejszych odprzodowych karabinów Enfield. ok. Karabin Martini-Henry. Stanowił podstawę uzbrojenia armii francuskiej podczas wojny z Prusami w 18/0 r. 4. Kaliber 11 mm. np. Karabinek na amunicję zespoloną z łuską metalową. Ładunek prochowy i pocisk umieszczano w łusce z płótna lnianego. Produkowany w USA. Wprowadzony do uzbrojenia w 1867 r.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Jednostrzałowe karabiny odtylcowe (powyżej) 1. Tego typu karabinki były uzbrojeniem 7 pułku kawalerii USA. 11. Symbol 0. używany również przez kawalerię brytyjską. z 1871 r. wzorowany na pruskiej lgucówce. Karabinek Springfield. Kaliber 0.45"-70 Springfield. Pokazano wersję hiszpańską kalibru 11 mm. Używany w armii USA po 1819 r. W niektórych rozwiązaniach. podczas słynnej bitwy z Indianami pod Little Big Horn w 1876 r. 6. Była to broń odtylcowa. Kaliber 0. Wykorzystywano pomniejszoną wersję wcześniejszego naboju od karabinu Snidera. Zastosowano w nim zamek w postaci śruby wkręcanej w komorę (na rysunku komora jest otwarta). Karabin Remingtona. Ryło to brytyjskie ulepszenie francuskiego systemu La Cnaumette. Broni tej. po 1776 r. Karabinek HalTa. ale z zewnętrznym zapłonem kapiszonowym. użyto na niewielką skalę podczas wojny o niepodległość USA. Ta amerykańska konstrukcja była produkowana w wielu odmianach i weszła do uzbro­ jenia szeregu krajów. w różnych odmianach. Model 1855 (u dołu). Prosta i niezawodna konstrukcja z zamkiem blokowym.577/0. . Karabin Snidera. dostosowana do amunicji systemu Boxera.. 5. w zastosowaniu samospalającej się łuski papierowej. Karabin Fergussona. stąd otrzymał on oznaczenie 0. Model 1873 (poniżej).450 cala (tj.577 cala.

Kurki zewnętrzne.3 mm . umożliwiając dostęp do komór nabojowych (B). Jej skonstruowanie było możliwe dzięki zastosowaniu amuniqi zespolonej. Używa się jednej z wielu odmian zatrzasku zwalnianego prze/. Rodzaj taniej broni przeznaczonej do samoobrony. pojawiła się również odtylcowa broń wielolufowa. Obecnie. Wszystkie cechują się tzw. wychylenie dźwigni (A). Wagomiar 10. Używana przez Viet Cong przeróbka myśliwskiej dubeltówki bezkurkowej. Opracowany w 1940 r.w pistoletach do obrony osobistej i strzelbach myśliwskich. lub kniejówkę („bokówkę") . Ponadto spotyka się czasem broń o większej liczbie luf (c. (na Dzikim Zachodzie. USA). 1. „Obrzyn" belgijskiej dubeltówki z zewnętrznymi kurkami używany przez „Doca" Hollidaya podczas walk w OK Corral w 1881 r.gdy lufy ułożone są w poziomie (a). broń wielolufowa jest przeznaczona do polowań. 1 34 . Strzelba . Strzelby dwulufowe (powyżej). ze składaną kolbą od karabinka Ml.dubeltówka firmy Ithaca. 3. Wagomiar 12. Najczęściej produkowana jest broń o dwu lufach. Lufy połączone zawiasem z łożem. d). Lufy i kolba obcięte. odchylają się ku dołowi. wobec spodziewanej inwazji niemieckiej. nip mają one jednak powszechnie przyjętych nazw. Produkt wypuszczony mi rynek amerykański w latach 20-tych naszego stulecia. 2. Sposoby łączenia luf (po lewej). 4. Przeróbki dokonano ok.pokazano je powyżej/po prawej.gdy lufy umieszczono jedną nad drugą (b). Model Aulo and Burgfar. Określa się ją jako dubeltówkę .Odtylcowa broń wielolufowa W drugiej połowie XIX w. łamaną konstrukcję. Broń wielolufowa nie mogła jednak konkurować z pojawiającą się bronią powtarzalną. obie lufy skrócone. Zawierał 9 ziaren śrutu o średnicy 8. Konstrukcja łamana (po lewej).i więcej-lufowych stosuje się to proste rozwiązanie. bczkurkową broń myśliwską. dla Home Guard (Obrony Terytorialnej w Wielkiej Brytanii)". Wagomiar 12. 1968 r. Brytyjski nabój śrutowy wagomiaru 12 (po prawej). Strzelba konwojenta dyliżansów. Konstrukcję oparto o podobną. dlatego też nie będziemy jej szerzej omawiać. W większości znanych broniach dwu. Stąd rozwiązanie to stosowano głównie w taniej broni przeznaczonej na rynek cywilny .

Lufy były nieruchome. konstrukq'a „łamana" . Stosowano amunicję bocznego zapłonu.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wielolufowe pistolety odtylcowe (po lewej). 6. Pistolet Lancastera.31 cala. Blok luf wychylał się na prawo. Wielka Brytania ok. Aby odpalić kolejne naboje. 7. Opatentowany w 1860 r. Po każdym strzale należało ściągnąć widoczny przed spustem pierścień . USA.32 cala. Pistolet kieszonkowy systemu Sharpa z 1859 r. 3. 4.. Pistolet systemu Franka Wessona. Amunicja bocznego zapłonu 0. USA. Łamany. USA. 135 . USA.41 cala. Pistolet systemu Marstona z 1864 r. co umożliwiało załadowanie broni. powodując koleino odpalenie naboi w czterech lufach. umieszczone na osi.30 cala. Pistolet kieszonkowy systemu Robbinsa i Lawrencea. Konstrukcja łamana. USA. dawały się obracać ręcznie. (Rysunek w skali 1:1). Opatentowany w 1868 r. 0. przystosowany do ładowania odtylcowego. Konstrukcja łamana. amunicja bocznego zapłonu kal. 0. 1882 r. produkowano też tego tvpu strzelby. 1860 r.41 cala. Trzystrzałowy. kal.lufy odchylało się ku górze. połączony z głownią sztyletu. kaliber 0. Amunicja bocznego zapłonu. Kopie tvch pistoletów wytwarza się po dzień dzisiejszy Amunicja bocznego zapłonu 0. 1. Amunicja bocznego z a p ł o n u . Pistolet systemu Shatrucka. Z samonapinaniem. Patent z.powodowało to obrót wewnętrznego bijnika. Iglica obracała się przv naciśnięciu spustu. kal. kal. 0. Pistolet kieszonkowy systemu Remingtona (po lewej). Amunicja 0. 0. pięciostrzałowy. należało obracać widoczną obok kurka gałkę. z lufami wystającymi między palcami.476 Enfield. cztery lufy o gładkich ściankach. Pistolet kieszonkowy systemu Remingtona-Elliota. 5. Czterostrzałowy. Jego konstrukcja umożliwiała trzymanie go w zamkniętej dłoni. naboje kolejno odpalała obrotowa wewnętrzna iglica. Pierwsze egzemplarze wyprodukowano ok. 1849 r. USA. Dwie lufy w układzie pionowym. Dwustrzałowy. Dwie lufy. 2.32 cala.22.

a w niektórych krajach jeszcze dziś są na uzbrojeniu. Gwintowany karabin odtylcowy z zamkiem skałkowym. Proch i kule na 20 strzałów umieszczono w rurkach poniżej lufy.jedną z odmian zamka kapiszonowego. gotowej do załadowania do komory. koniec XVII w. Poprzednik Winchestera. 2. rusznikarza francuskiego. Włochy. Vv każdym przypadku naboje przesuwane są sprężyną. Wprowadzone po 1890 r. wykonany w USA ok. A. konstrukcje karabinów były tak udane. Wykonany w Indiach. Karabin powtarzalny. w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. że używano ich jeszcze dość długo po II wojnie światowej. Zamki broni powtarzalnej (po prawej). Trzon zamkowy przy obrocie kabiąka spustowego śliz­ gał się ku tyłowi. 1. blokowo-ślizgowy Wczesne karabiny powtarzalne (powyżej). Magazynek pudełkowy pod komorą zamkową 136 . 1849 r. w którym stosowano jeszcze zewnętrzny zapłon . druga na kule. wykonany przez Duńczyka. wiatach 1780-88. była zespolona amunicja w metalowej łusce. Piotra Kalthoffa. Zamek skałkowy. W kolbie karabinu znajdowały się dwie rurki: jedna na proch. Karabin powtarzalny systemu Chalembrona. systemu Lorenzoniego. która pojawiła się w latach 60-tych XIX stulecia. 1. w 1646 r. Karabin powtarzalny Jenningsa. Magazynek rurowy po lufą 3. 4. Stosowano tu 3 zasadnicze rodzaje zamków. Pokazano najczęściej występujące typy i ich umiejscowienie. Jednym z nich.Powtarzalne karabiny odtylcowe Dla rozwoju broni powtarzalnej konieczne było wprowadzenie dwóch wynalazków. 3. W ramach każdego rodzaju istnieje szereg odmian. Magazynki (po lewej). zwykle określanych nazwą wynikająca z ich kształtu i sposobu działania. umożliwiają umieszczenie odpowiedniej ilości amunicji. z zamkiem skałkowym. Magazynek rurowy w kolbie 2. dźwigniowy B. Istniały też odmiany z zamkiem kołowym. Problem zanieczyszczania się komory nabojowej i przewodu lufy przezwyciężono wprowadzając nowe prochy bezdymne. tłokowo-obrotowy C.

Karabinek Colt Lighting z zamkiem ślizgowym. 3. 1856 r.38 cala. USA. Broń tego systemu miała amunicję zespoloną. użyta na większą skalę podczas wojny secesyjnej. Była to siedmiostrzałowa broń powtarzalna. Kaliber 0. Strzelba Savage. Karabin I Ienryego. eksportowana do Ameryki Południowej.44"-40. Model 1873 (powyżej). składającą się z pocisku z wydrążonym dnem. pierwsza broń powtarzalna. Bezpośredni poprzednik broni Winchestera. Magazynek pięcionabojowy.44"-40. 1885 r. w którym umieszczono bezpośrednio ładunek prochowy i spłonkę. Model 77E. 4. Pokazano wersję z dłuższą lufą (61 cm). 1860 r.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne (powyżej). Amuniq'a 0. 2. model 1865. Amunicja 0. wagomiar 12. Kaliber 0. która zdobyła wielką popularność. Amunicja 0.56"-5Ó bocznego zapłonu. Wszystkie pokazane przykłady miały magazynki rurowe. Karabinek Spencera (powyżej). 1. USA.44 cala. centralnego zapłonu. Karabinek systemu Volcanic z zamkiem dźwigniowym. ok. bocznego zapłonu. używana przez piechotę morską USA w Wietnamie. 137 . Karabinek Winchester. ok. Tak wyglądała wersja wojskowa. Tego rodzaju zamki stały się popularne zwłaszcza w broni myśliwskiej.

Magazynek rurowy o pojemności 13 naboi umieszczono pod lufą.303 cala (7. Ładowało się go przez otwór umieszczony po prawej stronie komory zamkowej.Powtarzalne karabiny odtylcowe Działanie zamka tłokowo-obrotowego (po lewej). Wprowadzony w 1888 r. Karabin Mauser wz. kaliber 0. Jednocześnie czółko zamka wypycha nabój z magazynka i wprowadza go do komory nabo­ jowej (e). Wczesne karabiny powtarzalne (powyżej). Kaliber 11 mm. Grot iglicy uderza gwałtownie w spłonkę w dnie łuski (h). wz. magazynek 8-nabojowv. zostanie obrócona w górę. zamek zostaje odryglowany. karabin syste­ mu Mausera różnił się głównie sposobem ryglowania zamka. zamek zostanie zaryglowany. 4. Odmiana wcześniejszego karabinu wz.7 mm). Gdy trzon zamkowy zostanie pociągnięty ku tyłowi. 138 . Podobny system był używany w USA i Norwegii. Zwracają uwagę rygle (b) znajdujące się w tylnej części trzonu zamkowego. 2. w którym zastosowano rygle syme­ tryczne umieszczone za czółkiem zamka. Napięcie kurka w zamku systemu Mausera następowało w chwili obrócenia rączki zamkowej. 1. będących na uzbrojeniu od 1888 r. 1881. Pokazano tu duńską odmianę z 1889 roku. Przesunięcie zamka ku przodowi powoduje napięcie sprężyny iglicznej (d). Łączył on w sobie zamek i magazynek systemu Lec z lufą gwintowaną pomysłu Metforda. Kaliber 10. 3. Wprowadzony do uzbrojenia armii niemieckiej w 1884 r. Jego główny konkurent.. Szwajcarski karabin Vetterli. 1871/84. Gdy rączka zamkowa (a). 1869. wystrzelona łuska jest wyciągnięta z komory nabojowej i wyrzucona (c). Pokazano na przykładzie zamka brytyjskich karabinów Lec Mctford i Lee Enfield. Karabin Lee Metford był pierwszą bronią powtarzalną wprowadzoną przez armię brytyjską. Charakterystyczną cechą był poziomy magazynek pudełkowy na 5 naboi. 3. gdzie zresztą został skonstruowany. 1. w wersji kawaleryjskiej. 1871. Skonstruowany przez braci Mauser na bazie jednostrzałowego karabinu wz. Jeśli obrócimy rączkę ku dołowi. Naciśnięcie spustu spowoduje zwolnienie bijruka (f) i połączonej z nim iglicy (g).4 mm. Karabin systemu Krag-Jórgensen. dostosowanego do 8-mio nabojowego magazynka rurowego. umieszczony z prawej strony komory zamkowej. Karabin systemu Lee bvł jednym 7 lepszych rozwiązań. Kaliber 8 mm x 56 K. 2.

3. 7. Magazynek pudełkowy na pięć naboi typu 7. 1903 (powyżej). Była to jedna z najbardziej udanych broni powtarzalnych o zamku tłokowo-obrotowym. 1886/93.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne z I wojny światowej (powyżej). w której zastosowano po raz pierwszy amunicję małokalibrową z prochem bezdymnym.303 cala. 1895. 4.30 cala-06 (7. eksperymentalna broń. Magazynek wymienny. Karabin Mauser. kaliber 0 . 10-cio nabojowy. którą po wybuchu 1 wojny światowej pośpiesznie dostosowywano do wcześniejszej amunicji 0. stanowił główną broń strzelecką armii brytyjskiej do czasów II wojny światowe). Podstawowa broń strzelecka armii Austro-Węgier. Konstrukcja niemiecka. pojemność 8 nabojów 8 x 50 R Lebel.owo-obrotowymi. Na rysunku pokazano wersję oznaczoną jako Mk I T Star.7 mm).62 mm). Magazynek rurowy pod lufą. wz.30 cala-'06 (tj. wz. Kaliber 8 mm x 50 R. powszechnie kopiowana i poddawana ciągłym modyfikacjom. Brytyjski karabin 3P14.ta wersja była dostosowana do amuniq'i 0. używana również w Bułgani. Podstawowa broń strzelecka armii USA do początków II wojny światowej. Karabin Mannncher. Większość armii w tym okresie używała karabinów z zamkami . Kaliber 0. Wprowadziła ją również armia USA poa oznaczeniem M 17 Enfield . 1. wz. Wprowadzony po raz pierwszy w 1902 r.62 mm Sprinefield). W tym czasie wprowadzono szereg niewielkich modyfikacji. 139 x < o 5: 9^ © . wprowadzoną do T uzbrojenia w 1916 r.. wz. Wprowadzono niewielkie ilości tej broni.Short Magazine Lee Enfield (powyżej). Karabin Lebel. 1898. SMLE . Karabin Spriengfield. tzw.92 x 57 mm Mauser. 2. Skrócony karabin Lee Enfield. Francja. Magazynek pięcionabojowy. W swoim czasie była to przodująca konstrukcja. pod oznaczeniem „Nr 1".303 cala (7.

7 mm). 4. Karabin Lee Enfield No 5MK1. 3. - 140 . Jeden z ostatnich karabinów powtarzalnych wprowadzonych do uzbrojenia przez jedno z ówczesnych mocarsrw.Francję. a następnie kciukiem wciskano naboje do magazynka (d). 1891/30. Kaliber 7. Magazynek pudełkowy na 10 nabojów. 2. Wykorzystano identyczny system. wz. stosowanych w pistolecie maszynowym Thompsona. po wystrzeleniu ostatniego naboju. Łódkę umieszczano po otwarciu zamka w odpowiednim wycięciu komory zamkowej (c). opracowana z myślą o użyciu w lasach tropikalnych. Jako amunicji użyto naboi pistoletowych 0. Karabin MAS. amunicję do większości karabinów powtarzalnych. Karabin Lee Enfield. dostarczano w specjalnych kształtownikach z cienkiej blachy. Karabiny powtarzalne państw koalicji antyhitlerowskiej . Przy magazynkach o większej pojemności (zwykle łódka mieściła 5 naboi) operację należało powtórzyć. umieszczanego razem z nabojami w magazynku oraz łódki (b). Wielka Brytania. wz.modyfikacji dokonano w 1930 r. Pusta łódka wyskakiwała.II wojna światowa. pusty ładownik wypadał przez otwór w magazynku. —— . Karabin Mosin-Nagant. Była to lżejsza odmiana Lee Enfielda No 4.62 mm * 54 R.7 mm). 5. Magazynek o pojemności 4 nabojów. Kaliber 7. 1936. przy zamykaniu zamka itp. lub był wypychany następnym ładownikiem podczas ładowania. Ta skrócona wersja była przystosowana do wymogów produkcji masowej . Używano dwu typów: ładownika (a). stąd nazwa „karabinek dżunglowy". Pojemność magazynka 10 nabojów. 139). Magazynek pudełkowy.45 ACP (11/43 mm). Dostosowana do produkcji masowej wersja karabinu SMLE (patrz str. ZSRR. kaliber 0.5 mm x 54 U 1929.303 cala (7. Wyciszony karabinek De Lisie. kaliber 0. jak w karabinkach Lee Enfield. No 4 Mk 1.303 cala (7. Wielka Brytania. Opracowany w Wielkiej Brytanii z przeznaczeniem do akcji specjalnych. W karabinach dostosowanych do ładownika typu mannlicherowskiego. 1. W celu przyśpieszenia procesu napełniania magazynka pudełkowego. pięciońabojowv.Powtarzalne karabiny odtylcowe Łódki nabojowe i ładowniki (po prawej). Zastosowano nowy celownik. np.

Arisaka. Magazynek o pojemności 5 nabojów. Karabinek Arisaka. Kaliber 6. 1905 (Typ 38). Kaliber 7. 2.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne państw Osi podczas II wojny światowej (powyżej). ale przystosowany do amunicji 7.wersja wyborowa standardowego karabinu Wehrmachtu w czasie II wojny światowej. wz. Składała się ona na zawiasie widocznym w okolicy osłony spustu.5 mm x 50. ze składaną kolbą. ze względu na to. Magazynek o pojemności 6 nabojów. który nie wymaga dodatkowego obrotu rączki zamkowej przy otwieraniu i zamykaniu komory.5 mm x52. Szwajcaria. a więc takim. Schmidt-Rubin. Kaliber 7. wz. Magazynek o pojemności 5 nabojów. 141 . 1905. głównie z przeznaczeniem dla Volksturmu (oddziałów pospolitego ruszenia). Karabiny powtarzalne w krajach neutralnych.92 mm x 57 Mauser.92 mm x 57 Mauser. o identycznej konstrukcji. że rok 1905 bvł w Japonii 38 rokiem kalendarza Meiii.5 mm x 50. Niemcy. wprowadzonych do uzbrojenia w ostatnim roku wojny. Magazynek 5-cio nabojowy. począwszy ód 1889 roku do iat pięćdziesiątych naszego wieku. Mannlicher Carcano. 1891/24. Pokazana broń ma kaliber 6. Była to jedna z wielu odmian uproszczonego karabinu. z celownikiem optycznym ZF 42 W . 1. Z zamkiem dwutaktowym. Kaliber 6. wz.5 mm x 54 M 11. Pokazano tu wersję dla spadochroniarzy. Włochy.35 mm x 51. Kaliber 7. wz. 4. 3. Karabinek Volksgewehr (VG 2). 5. Produkowany w wielu wersjach. Karabinek Mauser Kar 98 k (powyżej). 1931. Magazynek o pojemności 6 nabojów. Do uzbrojenia wprowadzono też model M 38. Japonia. Nazywany też Typ 38.

odchylany bęben.45 cala Adams. Pochodzi z lat 1870-80. Bęben miał siedem komór będących jednocześnie lufami. Zwraca uwagę masywny szkielet. Kaliber 12 mm. bocznego zapłonu. stąd obiegowa nazwa „man stopper". 3. Rewolwer Colt 1861 Navy. 6. Wielka Brytania. produkowany w licznych odmianach. b. Rewolwer systemu Lefaucheux. do ładowania zastosowano system z odchylną klapą. rewolwery używane są do dziś.38 cala. Do ładowania wyjmowało się bębenek. zwłaszcza jako broń policyjna. przerabiany na broń odtylcową oprzez zastosowanie uchylnej łapy do ładowania. c. Każdą łuskę trzeba wybić z komory bębna rozładownikiem prętowym. „łamany" szkielet rewolweru. zastosowanie odchylnej klapy. 2. W naszym stuleciu proces udoskonalania tego typu broni polegał głównie na wprowadzaniu nowych materiałów i systemów zabezpieczeń. na amunicję 0. Pięciostrzalowy. 4. kaliber 0. opatentowany przez Reida w USA.'Konstrukq"a szkieletu łamana. by go uruchomić..577 cala. Rewolwer-kastet. zmiany te wprowadzono w latach siedemdziesiątych XIX w. amunicja 0. strzelający nabojami o wielkiej mocy. Siedmiostrzałowy. Systemy ładowania rewolwerów i wyrzucania łusek: a.22. Pokazany egzemplarz pochodzi z 1857 r. Rewolwer Smith and Wesson No 1. Bęben ma rozladownik gwiazdkowy. stosowanych w rewolwerach opracowano i wprowadzono w drugiej połowie XIX w. Brytyjski rewolwer systemu Trantera. Do ładowania należało wyjąć bęben. naboje centralnego zapłonu. Łuski zostają jednocześnie wysunięte ze wszystkich komór bębna. należy po odchyleniu bębna nacisnąć na jego oś. 142 . kaliber 0. 1865 r. bocznego zapłonu. 5.. ale zawias umieszczono u góry. Dzięki swej wielkiej niezawodności. Po raz pierwszy opatentowany 1845 r.22.Rewolwery odtylcowe Wczesne rewolwery odtylcowe (po lewej) 1. Tu pokazano model z bębnem o 6-ciu komorach. Sześciostrzałowy. Zastosowano tu rozladownik gwiazdkowy. Sześciostrzałowy. Był to pierwszy rewolwer tej firmy. działający automatycznie przy odchyleniu lufy w dół. centralnego zapłonu. Francja. Rewolwer Adams z 1872 r. E Większość podstawowych rozwiązań konstrukcyjnych. Kaliber 0.

Model 1874. Sześciostrzałowy. Legenda Dzikiego Zachodu. Sześciostrzałowy. Była to broń samopowtarzalna. używany przez armię USA. Amerykańska kopia broni systemu Webley. Rewolwerowiec (po lewej). 1873. Rewolwery z końca XIX w. (Wojskowy rewolwer. Konstrukcja szkieletu łamana. Amunicja 0. Rewolwer Remington.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca 1. Sześciostrzałowy. Rewolwer Smith and Wesson. Dzięki odpowiednim wycięciom w ściankach. Kaliber 0. Sześciostrzałowy.38'cala centralnego zapłonu. Rewolwer Colt Lighting. na amunicje 0. celujący ze swego Colta Peacemakera.45 cala. bez samonapinania). Kaliber 0. wz. produkowany do dziś.44"-40. Colt. 4. ładowany przez uchylaną klapę. Pokazano wersję kawaleryjską. Popularny wielkokalibrowy rewolwer kieszonkowy.450 cala. 5. Produkowany w latach 1877-1912. Rewolwer Webley-Fosbery. (po lewej). wz. bęben obracał się i jednocześnie był napinany kurek. Konstrukcja brytyjska z lat dziewięćdziesiątych XlXw. Kaliber 0. z lufą o długości 19 cm. Amunicja 0. określaną przez armię USA jako Single Action Army Revolver Model 1873. Rewolwer Colt Peacemaker (po lewej). Konstrukcja oparta o wcześniejszy rewolwer kapiszonów)'. 2.450 cala. 3. Rewolwer „British Bulldog". z łamanym szkieletem. 1873. ładowany przez uchylaną klapę. 143 . Cklrzut po strzale powodował cofnięcie się lufy wraz ze szkieletem i bębnem.45 cala S&W. z samonapinaniem kurka. Wg rysunku Remingtona.

Używany w obu wojnach światowych. Rewolwer Nagant. Sześciostrzałowy.455 cala.. 2. Sześciostrzałowy. ładowany poprzez uchylaną klapę. ładowany poprzez odchylną klapę.45 ACP. Pokazana wersja nie miała możliwości ręcznego odciągania kurka. kal. brytyjska . Pokazano go w wielkości naturalnej. 1892. Rewolwer Colt New Service M 1917.455 cala. Kaliber 10.Rewolwery odtylcowe Rewolwery wojskowe z czasów obu wojen światowych (po lewej). Siedmiostrzałowy. Obie odmiany różniły się nieznacznie kalibrem.0. Z samonapinaniem. wz. zmieniono niektóre szczegóły i kaliber (porównaj ilustrację poniżej).380 cala. działający przy odchylaniu lufy rozfadownik gwiazdkowy. (J. Przykład typowego wiclkokalibrowego rewolweru wojskowego. do rewolweru Webley MK VI.455 cala. Stosowany zarówno w USA jak i w Wlfc. 1.Rewolwer Webley. Wytwarzany w kilku odmianach od 1889 do lat dwudziestych naszego wieku.62mm Nagant. Brytanii. Konstrukcja szkieletu „łamana". Ten model wprowadzono w 1915 r. Rewolwer Webley MK VI (po prawej). 1895. używanego w Wlk. Można / niego strzelać napinając kurek ręcznie lub tylko naciskając spust. wz. szkielet łamany. Kaliber 0. Wioski rewolwer Modello 89 B. Na amunicję 0. jak i radziecka. z odchylanym na bok bębnem. Sześciostrzałowy. Na amunicję 7. Wlk. Sześciostrzałowy. 5. Wersja amerykańska na amunicję 0. Francuski rewolwer Lebel. 4.Brytania. Rewolwer Enfield Nr 2 MK 1 Star. Na naboje 8 mm Lebel (rewolwerowy). bębenek do ładowania wychylany na bok. Rosyjska wersja powszechnie używanego w niektórych krajach rewolweru. Brytanii. Używała go zarówno armia carska. Sześciostrzałowy. używany był jeszcze podczas IT wojny światowej. 144 .35 mm. 3. Nabój (po prawej).

Sześciostrzałowy.Wszystkie pokazane egzemplarze wyprodukowano w USA. Typowy przykład taniego rewolweru do samoobrony. udoskonalonego rewolweru policyjnego. Rewolwer Harrington i Richardson. bęben odchylany na bok. Pięciostrzałowy.). P Rewolwer Smith and Wesson M 60 (po prawej). Rewolwer Ruger Blackhawk. Kaliber 0. bęben wychylany na bok. Produkowana jest też wersja na nabój 0.33 kg. nadającego się do skrytego noszenia. Kurek kryty (co zapobiega możliwości zaczepienia nim o podszewkę marynarki itp. Energia wylotowa podsku jest o ok. Przykład typowego. rodukowany w dwu kalibrach: 0. Kaliber 0357 Magnum. Na amunicję 038 Special.38 Special i 0. najnowsza odmiana. 2. Model900. Stosowany głównie jako broń tarczowa i do niektórych rodzajów polowań. 1. 3. wersja ze stali nierdzewnej. popularnie zwany „Chief s special". ładowany rzez odchylaną klapę. Sześtiostrzałowy. Pokazana broń ma masę zaledwie 0.38 Special. Sześciostrzałowy. Broń krótka o największej skuteczności rażenia.dla porównania (5) . Policyjna broń o dużej skuteczności rażenia produkowana też ze stali nierdzewnej. mają samonapinanie. 145 . Szkielet ze stopów lekkich. Rewolwer Colt Python. bocznego zapłonu. Rewolwer Smith and Wesson Bodyguard Airweight. Z wyjątkiem (1).411 kg .41 Magnum. 30% większa niż jakiejkolwiek innej broni krótkiej na świecie.aż 1.44 Magnum.357 Magnum.22. Bez samonapinania.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Współczesne rewolwery (po lewej). 5. Rewolwer Smith and Wesson 0. 4. Model 29. Bęben o 9-ciu komorach wyjmowany do ładowania. Kaliber 0. bęben wychylany w bok.

Jego zmodyfikowana wersja jest nadal produkowana i używana. Był to pierwszy pistolet z dwurzędowym magazynkiem o pojemności 13 naboi. Kaliber 9 mm. 3. Pistolet ma samonapinanie kurka. 1. Pistolet Browning. Jednak znacznie lepsze okazały się rozwiązania. Niektóre wczesne pistolety samopowtarzalne miały magazynki przed osłoną spustu (a). Jest to wygod­ niejsze dla użytkownika oraz zapewnia dobre wyważenie broni. 4. u. w Belgii. tzw. Przed strzelaniem należy włożyć do gniazda (zwykle w chwycie pistoletu) załadowany magazynek. 2. Systemy z zamkiem swobodnym (po prawej). Kaliber 7. podobnie jak we wszystkich broniach samopowtarzalnych. Najczęściej produkowany w wersji na amunicję 7. 1900. Pistolet został zaprojektowany z przeznaczeniem dla policji kryminalnej. P r o d u k o w a n y był na amunicję 9 mm Parabellum i Browning. Początkowo rodukowany od 1935 r. ale może być użyty tylko przy względnie słabej amunicji.przeładowanie następuje bowiem w wyniku wykorzystania energii gazów prochowych. wz. 7. był poprzedni­ kiem słynnego P 08 Parabellum. 1916. Kaliber 9 mm Parabellum. Sposoby umieszczenia magazynków (po prawej). Ciekawe było zastosowanie dostawnej kolby drewnianej. Walther PPK. Nadaje się do ukrytego noszenia. W rozwiązaniu tym lufa i zamek nie są zaryglowane w czasie strzału (A). Ma dostawianą kolbę i magazynek o pojemności 18 naboi.65 mm Browning. Jeden z pierwszych udanych pistoletów samopowtarzalnych. Pistolet Heckler & Koch VP 70. Zastosowano zamek swobodny. Pistolet Borchardta z 1893 r. by napiąć kurek czy sprężynę bijnika. Zamek swobodny jest jednym z najprostszych zamków stosowanych w pistoletach. podobnie jak w karabinach. Pokazana odmiana miała kaliber 9 mm Mauser. 5. Większość rozwiązań stosowanych we współczesnych pistoletach zostało zaprojektowanych jeszcze przed I wojną światową. Pistolet Mauser. 1935 znany powszechnie jako „High Power* (HP lub GP). C Prawidłowym określeniem tego rodzaju broni jest termin „samopowtarzalna" . gdy pocisk opuszcza lufę. do chwili. Teraz wy starczy jedynie naciskać przed każdym strzałem spust. będącej jednocześnie kaburą. Jedna z licznych odmian pistoletu produkowanego od 1896 r. wytwarzaną w Kanadzie dla armii brytyjskiej. Puszczony swobodnie zamek wprowadza nabój do komory. „Rotę Neun". sprężyna powrotna popycha zamek ku przodowi. jedna z najnowszych konstrukcji wyposażona w przełącznik rodzaju ognia umożliwiający strzelanie seriami po 3 strzały. Pistolet Walther P 38.65 mm Browning. Pierwszy z pistoletów Browninga produkowany przez belgijską wytwórnię Fabriąue Nationale. Pistolet Browning. a ciśnienie gazów zaczyna malec opóźnia sprężyna powrotna i odpowiednio duża masa zamka. a ten dosyła do komory następny nabój. Dla lepszego uszczelnienia komory stosuje się nabój z łuską cylindryczną. wz. 6. Kaliber 7.Pistolety samopowtarzalne Pistolety samopowtarzalne (po lewą). Następnie odciągnąć zamek tak. w których magazynki umieszczono w chwycie (b). Otwarcie zamka (B). Był przepisową bronią krótką armii niemieckiej podczas II wojny światowej.63 mm Borchardt. wz. Następnie. pokazano wersję HP Nr 2MK1. 146 . Względy konstrukcyjne wykluczają prowadzenie ognia ciągłego. Pozwala to uszczelnić komorę nabojową do momentu wyciągnięcia łuski przez zamek (C).

Przedstawiono jedynie dwa systemy wykorzystujące odrzut lufy do odryglowania i otwarcia zamka. wprowadzając szereg usprawnień do pierwotnego modelu 1911. ma ryglowanie „kolankowodźwigniowe". używany zwłaszcza w krajach europejskich. Pokazano d w a powszechnie używane naboje pistoletowe w wielkości naturalnej: a 9 mm Parabellum. słynny niemiecki pistolet (1). Kaliber 0. lufa zostaje przekoszona w dół.43 mm). różniących się głównie długością lufy. Kaliber 7. Lufa zostaje wyhamowana. Tym samym zamek zostaje odryglowany i porusza się nadal ku tyłowi wyrzucając łuskę. pistolet samopowtarzalny w USA. Magazynek o pojemności 8 naboi. ze względu na dużą masę pocisku jest faworyzowana w USA. Cofające się kolanko (zawias). a zamek zostaje odryglowany.45 ACP (11.w krajach anglosaskich). W czasie strzału lufa z komorą zamkową cofają się w rowkach szkieletu. powodując wyrzucenie łuski i ściśnięcie sprężyny powrotnej.45 ACP (11. Skrót ACP od Automatic Colt Pistol . Najpopularniejszy (2). Ryglowanie zamka stosowano w pistoletach na amunicje o dużej energii. Produkcję modelu oznaczonego jako 1911A1 podjęto w 1923 r. Dopiero. zamek zostaje zaryglowany . b! 0.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Systemy ryglowania broni krótkiej (poniżej).nazwy określającej pierwotne przeznaczenie naboju. Ta właśnie amunicja. W czasie strzału lufa z zamkiem cofają się. K Colt 1911A1 (po prawej). Następnie zamek cofa się. Produkowano kilka odmian tego pistoletu. Najpopularniejsza amunicja pistoletowa (po lewej).65 lub 9 mm Parabellum.rolę rygli ełnią występy w górnej części rfy i odpowiadające im wycięcia w zamku.43 mm). Przed strzałem (a). jak oba ramiona tworzą linię prostą (a). gdy obróci się łącznik. Zamek-dźwignia o dwu ramionach połączonych zawiasem jest zaryglowany tak długo. Pistolet jest nadal produkowany i używany w niektórych krajach świata. P 08 Parabellum (lub Luger . 147 . natrafia na prowadnice unoszące go w górę (b). Zastosowano w nim ryglowanie oparte o zasadę przekoszenia lufy.

Magazynek bębnowy./min (650 . W czasie strzału komora nabojowa jest zamknięta jedynie dzięki bezwładności zamka (b). 211). Kaliber 0. choć większość skonstruowanych wówczas modeli pojawiła się zbyt późno. Strzelał tylko ogniem ciągłym. Pozwala to prowadzić ogień zarówno z biodra. 1.bez tłumika). Pod wpływem sprężyny powrotnej.43 mm). zamek porusza się do przodu. . Kolba składana teleskopowo. wprowadzając następny nabój do komory i odpalając go. przeznaczona była do działań specjalnych. Szybkostrzelność teoretyczna 450 strz. Poka­ zana odmiana. 2. Kaliber 9 mm x 19 Para. Była to jedna z tańszych broni tego rodzaju. (O innych rodzajach broni maszynowej.62 mm x 25 Tokariew./min. Parametry sprężyny i zamka dobiera się tak. Dzięki temu broń daje się wygodnie przenosić.patrz str. Podstawowową zaletą pistoletu maszynowego jest jego poręczność. Bergmann MP 18/1. 1. Kaliber 7. jego gniazdo znajdowało się po lewej stronie komory zamkowej. Jednym ze sposobów jej uzyskania jest zastosowanie składanej kolby. Podczas ruchu zamka do tyłu następuje wyrzucenie pustej łuski. albo też stosuje się kolbę z zsuwanych teleskopowo prętów (B). 3. US M3 Al. zwykle wymagających zespołowej obsługi . cechuje się względnie małą masą i wymiarami./min. pierwszego pistoletu maszynowego ze stalową kolbą składaną. str. 148 Zamek swobodny (powyżej). Amunicja jest dosyłana z magazynka pudełkowego lub bębnowego (O innych systemach zasilania stosowanych przy silniejszej amunicji . 2. Żołnierze amerykań­ scy nazywali tę broń „smarownica". Broń wykonana podstawą uzbrojenia piechoty radzieckiej. W większości znanych pistoletów stosuje się tę prostą zasadę działania. 4.. ZSRR. 3. Przełącznik rodzaju ognia. Kaliber 9 mm Parabellum. W broni tego typu stosuje się amunicję pistoletową. Był zasilany 2 magazynka „ślimakowego" o pojemności 32 naboi. Mogła strzelać tylko ogniem ciągłym. Idea pistoletu maszynowego zrodziła się w warunkach wojny okopowej. Szybko­ strzelność teoretyczna 900 strz. MP 40./min. by ciśnienie w przewodzie lufy mogło spaść do bezpiecznego poziomu przed otwarciem komory nabojowej. Sten Mk2 z tłumikiem dźwięku. Szybkostrzelność teoretyczna 400 strz. Broń miała przełącznik rodzaju ognia.por. i sile sprężyny powrotnej (a).Pistolety maszynowe Pistolety maszynowe z I i II wojny światowej (po lewej). pozwala na obrót kolby ku przodowi pod komorę zamkową (A). by odegrać jakąkolwiek rolę w I wojnie światowej. wykonywanej zwykle z kształtek metalowych. jest całkowicie automatyczna. Szybkostrzelność teoretyczna 450 strz. Większość ze znanych rozwiązań. PPSz wz41. Niemiecka konstrukcja wprowadzona podczas II wojny światowej. 5. Powstała w wyniku uproszczeń technologicznych wcześniejszego MP 38. Jeden z pierwszych pistoletów maszynowych zastosowany przez armię niemiecką w 1918 r. jak i z ramienia. Jedna z licznych odmian produko­ wanego masowo brytyjskiego pisto­ letu maszynowego. z tłumikiem dźwię­ ku. Kaliber 9 mm Parabellum.45 ACP (11. Mógł strzelać tylko ogniem ciągłym. 211 „Karabiny maszynowe"). częściowo przypominała ona to urządzenie. Kolby składane (po prawej). Broń tego typu przeznaczona jest do walki na małych odległościach. dzięki czemu odrzut towarzyszący strzelaniu jest względnie mały./min. Szybkostrzelność teoretyczna 500 strz.

popularna również wśród gangsterów. kaliber 9 mm * 19 Parabellum. Przełącznik rodzaju ognia. Broń opracowana w USA i dostępna na tamtejszym rynku. K-50 M. broń skonstruowana i produkowana w Izraelu./min. zakupiona przez policję i straż graniczną RFN. g Thompson Model 1928 (powyżej).Indywidualna broń miotająca Niektóre współczesne pistolety maszynowe (po lewej). Północny Wietnam. Przełącznik rodzaju ognia. Jest to modyfikacja radzieckiego pistoletu maszynowego PPSz. Produkowana jest również wersja ze składaną. 149 . Broń te modyfikowano wielokrotnie i powszechnie stosowano jeszcze w II wojnie światowej. roń ta zdobyła sławę dzięki gangsterom z Chicago (po lewej) używającym wcześniej wersji Thompsona z 1921 r./min. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz. 5. wz./min. bez uwzględnienia wymiany magazynków. lub 30 naboi. 1. przeładowywania broni i celowania.380 ACP. 4. magazynek umieszczono w chwycie. Tylko na ogień ciągły. Uwzględniając wspomniane wyżej warunki wprowadzono pojęcie szybkostrzelnosci praktycznej.45 ACP (11.. 2. kaliber 9 mm * 19 Parabellum. Port Said. UZI. Używana też w innych krajach.TCaJiber 0. W krajach anglosaskich nazywany owszechnie „Tommy-gun'. Szybkostrzelność teoretyczna: pojęcie to odnosi się do ognia ciągłego i oznacza ilość strzałów. Broń ma przełącznik ognia. kaliber 0. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz. Szybkostrzelność teoretyczna 550 strz.62 mm x 25 Tokariew. Wersja z 1928 r. Konstrukcja zachodnioniemiecka. Kaliber 7.jego pierwowzorem był Carl Gustav M 45 B. wprowadzonej w USA w latach dwudziestych. była przystosowana do magazynków pudełkowych o pojemnośa 20 naboi (pokazany tutaj). Kolba teleskopowa ze składaną stopką. kaliber 9 mm x 19 Parabellum. głównie ze względu na małe wymiary ułatwiające ukrycie. jaka mogłaby być oddana z danej broni w jednostce czasu. metalową kolbą...43 mm). Cechuje się zwartą konstrukcją. Szybkostrzelność teoretyczna 1200 strz. Produkowany w Egipcie na licencji szwedzkiej . Ingram Model 11. Kolba składana na bok.. Można było stosować również magazynki bębnowe na 50 i 100 naboi. 43. w okresie wielkiej prohibicji. Walther MPL. kolba składa się na zawiasach na bok. Strzela tylko ogniem ciągłym./min. 3.

użyta na ograniczoną skalę podczas I wojny światowej. Broń skonstruowana we Francji. z karabinka automatycznego m o ż n a strzelać p o d o b n i e jak z pistoletu maszynowego. Kaliber mmx 50 R Lebel. jako broń żołnierzy służb. RSC Modele 1917.92 mm x 57 Mauser. karabinki automatyczne Każda. Cofający się zamek wyciąga i wyrzuca łuskę oraz ściska sprężynę powrotną. Karabin. który teraz porusza się ku tyłowi (c). który dla oddania następnego strzału wymaga p o n o w n e g o naciśnięcia spustu.30 cała Ml Carbine (nabój pośredni 7. Kaliber 7. Gewehr 43.światowej oraz w wojnie koreańskiej. W większości karabinów samopowtarzalnych i karabinków automatycznych stosuje się następującą zasadę. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych działających na tłok o krótkim ruchu. bardziej znany jako Garand M 1.62 mm Ml). konstrukcja niemiecka.'06 (7. część gazów o d p r o w a d z a n a jest przez otwór boczny w ściance lufy i działa na tłok gazowy. tego rodzaju broń. Działa na zasadzie odpro­ wadzenia gazów z przewodu lufy. Magazynek o pojemności 10 naboi. 5. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy.30 cala . chociaż produkcję uruchomiono w Szwajcarii i Niem­ czech.62 mm Spriengfield). od nazwiska konstruktora. gazy prochowe prą na tłok (b). Dzięki sprężynie powrotnej cykl pracy całego mechanizmu może się powtarzać. 2. którego ruch ku tyłowi powoduje odryglowanie zamka. ale dostosowana do amunicji pośredniej i mogąca strzelać również ogniem ciągłym nazywana jest karabinkiem automatycznym lub s z t u r m o w y m . wykorzystuje energię gazów prochowych do n a p ę d u mechanizmów przeładowania broni. US Ml Rifle. 3. 4. Zaprojektowany i zastosowany w Meksyku. Kaliber 0. Magazynek o pojemności 8 naboi. Kaliber 0. gdy pocisk mija otwór gazowy w ściance lufy. Zamek pozostaje zaryglowany w czasie strzału (a). Odprowadzenie gazów z przewodu lufy (po prawej).Karabiny samopowtarzalne. . Ze względu na amunicję słabszą od karabinowej. użyty na niezbyt wielką skalę podczas II wojny światowej. Broń p o d o b n a do kb. Jego ruch ku tyłowi powoduje odryglowanie zamka. Używano jej podczas II wojny . W chwili. wyrzucając łuskę. kierowców i oficerów liniowych. z w y k l e . karabinek opracowany przez firmę Winchester. Kaliber 7 mm x 57 Mauser. 150 f Wczesne karabiny samopowtarzalne (powyżej). n a z y w a n y jest karabinem samopowtarzalnym. Magazynek o ojemności 5 naboi. Stosowano dwa rodzaje magazynków: 15-stonabojowe (pokazany tutaj) i 30-stonabojowe. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Była to pierwsza w świecie broń samopowtarzalna wprowadzona jako podstawowe uzbrojenie żołnierzy piechoty. używany równolegle z karabinem Garand. US Ml Carbine. 1. Wersja M2 miała przełącznik ognia. Pod w p ł y w e m sprężyny zamek powraca ku przodowi wprowadzając następny nabój do komory. Magazynek o pojemności 8 naboi. Mondragon Modelo 1908.

Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu rufy. chiński karabinek wzorowany na radzieckim SKS.USM14Rifle. magazynek o pojemności 10 naboi. ZSRR.62 mm x 51 NATO). Wprowadzony do uzbrojenia armii francuskiej w 1949 r. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Magazynek o pojemności 10 naboi. Kaliber 7. 3. Konstrukcja francuska wykorzystująca odprowadzenie gazów.5 mm x 54 M 1929 (MAS). 5.62 mm x 39 (amunicja pośrednia wz.92 mm x 57 Mauser. Obecnie zastąpiona karabinkiem M 16. Magazynek o pojemności 10 naboi. 7. Kaliber 7. Może strzelać tylko ogniem pojedynczym. 151 . Hakim. zrezygnowano tu jednak z tłoka gazowego. hgipska kopia szwedzkiego karabinu systemu Ljungmanna. 1. Tak oznaczono brytyjską wersję belgijskiego karabinu FN FAL. 4. W karabinie tym zastosowano opracowaną jeszcze w końcu XIX w. który jest jedną z najpowszechniej używanych konstrukcji tego typu na świecie. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Kaliber 7. (powyżej). Magazynek o pojemności 20 naboi.Indywidualna broń miotająca Karabiny samopowtarzalne po 1945 r. 43).62 mm x 54 R Mosin L 1 A 1 Rifle (poniżej). Z celownikiem optycznym. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Pokazany egzemplarz ma kolbę i nakładkę z czarnego tworzywa sztucznego.308 cala (tj. amunicję. Kaliber 7. Magazynek o pojemności 20 naboi. MAS 49. 2. Magazynek o pojemności 10 naboi.broń opracowana w oparciu o karabin Garand M 1. Kaliber 0. Typ 56. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Kaliber 7. SWD samopowtarzalny karabin wyborowy konstrukcji Dragunowa. Nadal używany przez obronę terytorialną w Chinach.62 mm x 51 NATO. z uwagi na jej korzystne parametry balistyczne.

MP 44.62 mm x 51 NATO. jak i ciągłego.Karabiny samopowtarzalne i karabinki automatyczne Kształt łoża (po prawej). 3. 750 strz. Klasyczna konstrukq'a. Kaliber 7. niezbyt nadaje się do broni. W trakcie strzelania odrzut działający wzdłuż osi lufy.20 naboi. 43. co pozwalało zmniejszyć Eodrzut lufy przy ogniu ciągłym. Magazynek o pojemności 20 naboi.62 mm x 51 NATO (lub inne. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Pakt NATO przyjął jako standardowy. że mimo tego samego kalibru pocisku. G3A3. FG 42. 7. na której wzorowano wiele współczesnych karabinków automatycznych. znana również pod nazwą Sturmgewehr 43 (StG 43).92 mm x 32 Kurz. Nazwa karabin szturmowy. Kaliber 7. Jedna z odmian hiszpańskiego karabinu. Szybkostrzelność" teoretyczna 550 strz. z której można prowadzić ogień ciągły. gniazdo magazynka po lewej stronie. z wygiętą ku dołowi kolbą (&)'. Szybkostrzelność teoretyczna 500 strz. Zamek półswobodny t rolkami./min. Broń opracowana dla niemieckich spadochroniarzy pod­ czas 11 wojny światowej. Magazynek o pojemności 30 naboi.92 mm x 5/ Mauser./min. szczególnie podczas długich serii. Magazynek o pojemności 10. 'ziała na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. CETME Model C. Warto zwrócić uwagę. Spadkowi celności można zapobiec stosując bardziej prostą kolbę (b). Ma to wpływ na celność broni. Zakupiony do uzbrojenia wielu innych państw. E Naboje (po prawej). Kaliber 7. Szybkostrzelność teoretyczna 550-650 strz. Kaliber 7.62 mm x 39 (1). ku tyłowi powoduje podrzut lufy ku górze. Układ Warszawski i NATO. naboje te nie są wymienni. Podstawową bronią na tę amunicję był karabinek automatyczny AK 47 i jego pochodne. . Zamek półswobodny z rolkami. W większości krajów bloku wschodniego stosowano jako podstawowy nabój pośredni wz.'. 2./min. Wprowadzony w ostatnich latach II wojny światowej. nabój karabinowy 7. Podstawowy karabin armii zachodnioniemieckie] opracowany na bazie CETME. Są przystosowane zarówno do ognia pojedynczego. 152 Karabiny i karabinki automatyczne (powyżej). W rym wypadku odrzut przenoszony jest na ramię strzelca w lini prostej. Jedna z ierwszych konstrukq'i z prostą olbą. 4./min. pokazano tu wersję lekką. w zależności od kraju). Broń. jest używana w krajach zachodnioeuropejskich jako ogólna nazwa tego typu broni. znacznie silniejszy. 1. Szybkostrzelność teoretyczna ok. Magazynek o pojemności 20 naboi.62 mm x 51 (2). stosowane przez b. Klasyczne łoże.

Magazynek łukowy o pojemności 30 naboi. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy./min. po doświadczeniach wojny z 1967 r. Stosowany i produkowany nie tylko w byłych państwach bloku wschodniego. Magazynek o pojemności 20 lub 30 naboi. Amerykański M 16 A 1 (po lewej). AK-47. jak n p . chociaż wypierany przez nowe wersie Kałasznikowa. 4. AK 74 (kal. 43. Komora zamkowa ze stopu aluminium. Magazynek o pojemności 20 naboi. Kaliber 0. Szybkostrzelność teo­ retyczna 800 strz. Urządzenie spustowe wraz z chwytem umieszcza się tu przed komorą nabojową. 43./min. kolba i nakładka z tworzywa sztucznego. Pokazano wersję ze składaną kolba metalową. Kaliber 0. 3./min. 1.56 mm x 45). Radziecki AKM (po lewej. Galii ARM. IW Enfield (Individual Weapon). 153 .223 cala (5. Pokazano tu pierwotną wersję z drewnianą kolbą: Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy./min. Wszystkie mają przełącznik rodzaju ognia. Jeden z najpopularniejszych karabinków automatycznych.62 mm x 39 wz. Magazynek łukowy o pojemności 35 naboi. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Szybkostrzelność" teoretyczna 650 strz. Magazynek o pojemności 20 naboi.56 mm x 45.45 mmx39)./min. Działa f na zasadzie odprowadzenia . u dołu). bloku wschodniego.62 mm x 39 wz. AR 18. Kaliber 7. Kałasznikowa. Nadal w użyciu w krajach b. Broń wprowadzona do uzbrojenia armii brytyjskiej. skonstruowany przez M. Kaliber 7. pod nazwą SA 80.azów prochowych z przewodu ufy./min. broń opracowana w Izraelu. co pozwala zastosować długą lute przy względnie małej długości całkowitej karabinu.223 cala (5. Szybkostrzelność teoretyczna 700-800 strz. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Broń standardowo wyposażona jest w celownik optyczny. Kaliber: początkowo 4. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Magazynek o pojemności 30 naboi.5.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Karabinki automatyczne (po lewej). Zmodernizowana wersja AK 47. 2. Kaliber 5.85 mm x 49. obecnie 5.56 mm x 45. Podstawowy karabinek współcześnie używany przez armię amerykańską.56 m m x 45). Szybkostrzelność teoretyczna 6Ó0 strz. Ostatnia wersja karabinka Armalite.' ZSRR. Wprowadzony po raz pierwszy w 1986 r. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz. oferowana na rynku amerykańskim. Szybkostrzelność teoretyczna 700-950 strz.

latego zwykle strzela się z nich z ramienia (a). M 79 użyto w Wietnamie.rażące falą uderzeniową. obezwładniających itp. granatnik karabinowy stanowiący dodatkowe wyposażenie karabinka M16 Al. Przedstawiamy typowe przykłady i sposoby wystrzeliwania granatów. koniec XVI w. pojawiło się podczas I wojny światowej. lub też naboi oświetlających. podobna jest też technika strzelania. Niektóre granatniki mają konstrukqę umożliwiającą wystrzeliwanie pocisków specjalnych (z gazem łzawiącym. 1. zwykle jednostrzałową. Kaliber 40 mm. Granatniki ze względu na znaczną masę ocisku. służącą do wystrzeliwania granatów. kul gumowych. Tego rodzaju uzbrojenie ma długą historię. Granatnik skałkowy z lufą odlaną z brązu. granatnik odtylcowy z gwintowaną lufą. Niektóre bronie tego rodzaju nazywane granatnikami . Wystrzeliwuje się z niego granaty odłamkowe i zaczepne . cechuje silny odrzut. Istnieją granatniki odprzodowe. granaty nasadkowe Przedstawiamy tu broń ręczną. 154 . Granatnik (powyżej). albo opierając je o ziemię. Granatnik z kombinowanym zamkiem lontowo-kołowym. Opracowano wiele granatów dających się wystrzeliwać z karabinu. potem stosowano je jako namiastkę broni przeciwpancernej na najniższym szczeblu taktycznym.. Kaliber 40 mm. jest wielkokalibrową bronią ręczną.Granatniki ręczne. 4. obecnie wypierane jednak przez konstrukqe odtylcowe. Niektóre granatniki przypominają wyglądem pistolety sygnałowe (b). 2. Maksymalny zasięg ok. US M 79. Do ładowania lufa jest odchylana (na zawiasie). US M 203.tworzą odrębną grupę. przystosowaną do wystrzeliwania pocisków zwanych granatami. Niemcy. Stosuje się do niego amuniq"ę zespoloną (3a). 350 m. XVIII w. choć często wymaga to dodatkowej nasadki. pocz. Do ładowania lufę granatnika przesuwa się ku przodowi. siatek E Składanie się do strzału (po lewej). używanych podczas zamieszek). Europa. 3.

obecnie podobne granaty mogą służyć jako zapalające (zawierają biały fosfor) i zaczepne. c. Garłacz (powyżej). podobnie jak większość tego typu granatów. Podobnie jak większość tego rodzaju granatów ma stabilizacje brzechwową. Londyn). Kaził nie tylko odłamkami. Gazy prochowe wyrzucają granat. której wewnętrzna średnica dopasowana jest do średnicy skorupy granatu. Garłacze mogą mieć przewód gładki lub gwintowany.wykorzystują one tzw. Pokazano cztery podstawowe rodzaje. poprzez dodanie stalowej płytki . 2. na osi lufy. umieszcza się rurkę. Granat nasadkowy. Granat pomyślany był początkowo jako środek zadymiania pola walki. Przed wystrzeleniem pręt granatu należy wsunąć do lufy. pokazano garłacz zdjęty z lufy (Tower. Znane są również granaty z pułapką kulową pozwalające na wystrzeliwanie ich „ostrą" amunicją. Na rurce umocowane są brzechwy. umocowany na lufie brytyjskiego karabinka skałkowego z 1747 r. pułapkę kulową lub też w kadłubie granatu. ale również falą uderzeniową. Nasadki nadają się szczególnie do wystrzeliwania granatów ręcznych. kolba przyciśnięta łokdem (tak by mogła przesunąć się do tyłu nie uderzając o ciało strzelca). z oparciem kolby o ziemię. Dymny. Do wystrzeliwania granatu używa się wyłącznie „ślepej" amunicji. Duży odrzut przy strzelaniu granatami nasadkowymi wymaga przyjęda odpowiedniej pozycji przez żołnierza: a. dzięki nim granat leci głowicą skierowaną w cel. których skorupy wykonywano z kutego żelaza. od nazwiska konstruktora nazwany granatem Millsa. Tego rodzaju granat nakłada się na wylot lufy i wystrzeliwuje się za pomocą „ślepej" amunicji. dzięki czemu głowica uderza w cel wierzchołkiem czepca balistycznego. Jest to warunek skutecznego działania ładunku kumulacyjnego. Przykłady granatów nasadkowych (po prawej). b. Stosowane są również gumowe kule wystrzeliwane wprost w demonstrantów. Granat łzawiący. Brytyjski granat Nr 36. Odłamkowy. wystrzeliwane są z luf długiej broni palnej. 155 . 3. Granat prętowy. Granat ten nasadzany jest na wylot lufy (ma rurkę wewnątrz korpusu). d. Granat zakończony jest rurką o średnicy dopasowanej do zewnętrznej średnicy lufy. Francuski granat STRIM (lekki karabinowy granat przeciwpancerny). Zastosowanie stabilizatorów zwiększa celność. Służył do wystrzeliwania granatów. Pokazano ganat amerykański M 19 A 1 WP. o nieco mniejszej średnicy niż kaliber lufy. Na wylocie lufy mocowana jest specjalna nasadka. a. Granat połączony jest z prętem stalowym. przez którą przelatuje pocisk.Obok (po lewej). Używano go w I i II wojnie światowej. Granaty nasadkowe dobrze nadają się do przenoszenia gazów i dymów o drażniącym działaniu. Pokazano belgijski granat z gazem łzawiącym LAC M2. Pozycje strzeleckie (po prawej). Do nasadki wkłada się granat i odpala nabój („ślepy") w komorze nabojowej kiirabinu. Do rażenia siły żywej. skorupa bez stateczników. Przeciwpancerny. Garłacz.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Granaty nasadkowe (powyżej). Istnieją odmiany garłaczy umożliwiające miotanie granatów za pomocą ostrej amunicji . Wystrzeliwanie granatów nasadkowych (po prawej). Do wystrzeliwania granatów używa się specjalnej amunicji („ślepej"). Rozwiązanie to jest szczególnie korzystne w przypadku granatów przeciwpancernych z głowicą kumulacyjną. Był to zwykły granat ręczny zaadoptowany do wystrzeliwania z garłacza. b. 1.

Gazy wnikają do wnętrza czołgu rażąc załogę. gdy rurka czepca (B). tak by nogi nie zostały porażone strumieniem gazów. Umieszczony za szczytem stożka detonator wybucha w momencie. W ładunku wybuchowym wykonuje się stożkowe wgłębienie (A). wypływa do tyłu. Zasada działania. Broni bezodrzutowej używa się głównie jako broni przeciwpancernej. W myśl tego. W krajach anglosaskich dla oznaczenia pocisku kumulacyjnego używa się skrótu HEAT: 156 .Ręczna broń bezodrzutowa Skuteczna bron bezodrzutowa narodziła się w latach II wojny światowej. Jeśli jednak chcemy strzelać z pozycji leżąc. Zdradza to stanowisko strzelca i stwarza zagrożenie dla osób znajdujących się za strzelcem. Broń tego rodzaju. perforowanym ładunkiem miotającym (a). lufę granatnika wyrzuca się. Zasięg 250 m do celów nieruchomych i 150 m do celów ruchomych. Zjawisko strzału (po lewej). choć jej zasadniczą wadą jest strumień gazów wypływających do tyłu w czasie strzału. Szwedzki bezodrzutowy granatnik przeciwpancerny. Po naciśnięciu spustu zapala się ładunek miotający (2). Ta broń jednorazowego użytku jest ładowana fabrycznie (1). Powstające gazy zostają skupione w wąski strumień cechujący się niezwykle wysoką temperaturą i prędkością. należy wygiąć ciało. Strzelanie z ramienia (powyżej). W granatniku Miniman jak i w innych broniach bezodrzutowych tego rodzaju pociski stosuje się do niszczenia celów opancerzonych. zwykle osłonięte cienką wkładką z metalu kolorowego. W tej roli jest skuteczna. że grubość przebijanego pancerza nie zależy od odległości na jaką strzelamy. używany obecnie. Sprzyja temu również niewielka masa broni. W broni bezodrzutowej (po prawej) wykorzystuje się trzecią zasadę dynamiki Newtona „akcja równa się reakcji". Ciśnienie gazów wyrzuca pocisk. ruch pocisku ku przodowi należy zrównoważyć ruchem odpowiednio dobranej pirzeciwwagi w przeciwną stronę (A). Największą zaletą tego typu pocisków jest to. w granatniku bezodrzutowym Miniman. Powstające gazy wydostają się do lufy. Brzechwy rozchylają się po opuszczeniu luty. Pocisk stabilizowany brzechwowo. Pokazany wyżej Miniman jest w stanie przebić 30 cm pancerz. o odpowiednio dobranej długości uderza iv cel (C). Dzięki niej również pojedynczy żołnierz uzyskał możliwość wystrzeliwania pocisków o dużym kalibrze. jednorazowego użytku. wzmacnianego włóknem szklanym. Po strzale (3). Masa całkowita 2. Pociski kumulacyjne (po prawej). w tym samym czasie nadmiar gazów. Najczęściej strzelec składa się do strzału w pozycji klęcząc.9 kg. Miniman (powyżej). Lufa z tworzywa 1 sztucznego. wobec braku odrzutu. i pociskiem (b). można położyć na ramię. Skupione gazy powodują odparowanie metalu na drodze strumienia w pancerzu powstaje wąski otwór. W praktyce można to osiągnąć także poprzez wypływ (do tyłu) gazów powstających w wyniku spalania ładunku miotającego (B).

Lufa z wysokojakościowej stali. Broń jednorazowego użytku. Działanie granatnika Carl Gustaw (po prawej): 1. Jednocześnie głowica nie obraca się. jest fabrycznie ładowany. chwyt przedni j .25 s . Przewód lufy gwintowany. Zapewnia to dostateczny efekt żyroskopowy. W nowy sposób zastosowano w nim ideę broni bezodrzutowej. rączka zamka dyszy c. o gwintowanym przewodzie. W ten sposób wyeliminowano jedną z podstawowych wad broni bezodrzutowej. po czym usuwa się łuskę po ładunku miotającym. Obraca się on niezależnie od głowicy z ładunkiem kumulacyjnym (b). 3. Ponieważ obrót wpływa niekorzystnie na efekt działania ładunku kumulacyjnego. celownik optyczny 1. Gazy prochowe napędzają pocisk KU przodowi. ACL-APX (po lewej). muszka mechanicznych rzyrządów celowniczych . Teraz ponownie otwiera się dyszę przekręcając ją ku dołowi. Pocisk do granatnika Carl Gustaw ma stabilizację obrotową. Po naciśnięciu spustu zewnętrzny bijnik uderza w spłonkę ładunku miotającego. Francuski granatnik łączący różne systemy bezodrzutowe. obecnie używana przez wiele innych armii. 157 . Głowica z ładunkiem kumulacyjnym ma kaliber 80 mm i pokonuje odległość ok. jaką był strumień gazów za wyrzutnią. Obsługa granatnika: dwie osoby. dysza b. W czasie strzału (C) spalany jest ładunek miotający (a). Z granatnika można również wystrzeliwać pociski od łamkowo-burzące. Następnie zostaje uruchomiony silnik rakietowy na paliwo stałe. 2. napinacz bijnika g. Granatnik (A). Pocisk wyrzucany jest z lufy przez ładunek miotający. Jeden z żołnierzy pełni obowiązki celowniczego podczas gdy drugi (amunicyjny) zajmuje się ładowaniem broni. pozbawioną już dna. dymne i oświetlające. urządzenie uderzeniowe d. Pokazano go również w przekroju (B). Zachodnioniemiecki granatnik przeciwpancerny nowej generacji. Strzela się z ramienia albo ze składanego trójnogu. Granatnik umożliwia przebicie pancerza czołgu pociskiem kumulacyjnym na odległościach do 500 m. oś dyszy. w pocisku zastosowano łożyskowany pierścień wiodący (a). umieszczony między dwoma tłokami. napędzający pocisk w dalszej fazie lotu. miejsce przyłożenia policzka n. celownik mechaniczny m. opora i. 5. drugi wypycha z wyrzutni przeciwwagę (b). Te zostają gwałtownie przesunięte ku końcom wyrzutni i tu zatrzymane.wspomniana odległość jest jednocześnie maksymalnym zasięgiem. stabilizujący lot pocisku. I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca a. chwyt pistoletowy h. dzięki czemu nie zmniejsza się jej skuteczność. Broń składa się z cienkościennej lufy stalowej z dyszą. E Sposób stabilizacji pocisku (powyżej). 4. Dno łuski zostaje wyrzucone przez dyszę kutyłowi. spust i. wymuszaną gwintem przewodu lufy. Jeden z ruch napędza pocisk stabilizowany brzechwowo (c). osłona szyny spustowej e. W celu załadowania broni należy odchylić dyszę i włożyć nabój do lufy.Ręczny granatnik ppanc RLC Carl Gustaw 84 mm (po prawej). Bezodrzutowa broń piechoty zaprojektowana w Szwecji. 580 m w dągu 1. Armbrust (po lewej).

jak i ładowaniu. Nawet najprostsze działa. Działa strzelały wielkimi pociskami o dużej skuteczności rażenia. przedstawiono przede wszystkim mechaniczne machiny miotające oraz wykorzystanie materiałów wybuchowych jako środka napędowego. pokazuje baterię dział gwintowanych z okresu wojny secesyjnej na stanowisku wojsk Unii. 158 . Fotografia (po prawej). strzelających pociskami o masie 100 funtów. W rozdziale. Musiały mieć mocną konstrukcję i prowadziły ogień z przygotowanych stanowisk. Następnie omówiono rozwój historyczny dział. na działach odtylcowych kończąc. Na podstawie nakładu pracy przy technice obsługi tych machin należy je uznać za broń czysto wojskową. średniowieczne machiny miotające. podczas działań bojowych wymagały wysokiego stopnia planowania i organizacji. głównie masą. począwszy od dział ładowanych od przodu (odprzodowych). zarówno przy budowaniu stanowisk. przedstawionej w poprzednim rozdziale. dlatego wymagały kilku ludzi do tej czynności. np. Na końcu opisano ciężką broń automatyczną. wielkością i ograniczoną manewrowością. Fort Brady nad rzeką James w Wirginii.Rozdział czwarty DZIAŁA Działa różnią się od ręcznej broni palnej. Były one nieporęczne i zbyt skomplikowane do obsługi przez pojedynczego człowieka.

.

Machiny te były wykorzystywane dzięki sile sprężystości powroza. 160 . b. hak przesuwany w pozycji po uruchomieniu katapulty. Wprawdzie już Rzymianie wprowadzili małe. posiada ramię dźwigni. Znalazł on szerokie zastosowanie w różnych machinach miotających. posiadamy informacje o praktycznym użyciu machin miotających.e. Z wykopalisk: archeologicznych pozostało niewiele świadectw z tamtej epoki. machina miotająca w rodzaju kuszy. ramię 3. c. na jaką pozwalał ówczesny poziom techniki. d. lekkiego mechanizmu spustowego. Fragment kolumny Trajana w Rzymie. używano do miotania ciężkich pocisków na dużą odległość machin mechanicznych. pocisk 2.) Tabela porównawcza (powyżej). należycie sprężystą deską (patrz str. ma cięciwę z dwóch powrozów splecionych z włosów. rutta jest praktycznie pionową. przedstawia dwóch legionistów obsługujących balistę podczas wojny z Dakami (101-107 r. Dzięki studiom i eksperymentom prowadzonym po 1860 r. Rzymska bal i sta (powyżej). Sposób działania (po prawej). Dane ustalił Ralph Payne-Gallwey. bądź odzwierciedlają bardziej fantazję artystów niż rzeczywisty ich wygląd. 161). katapulta wykorzystuje energię skręconych powrozów bądź splecionych włosów. Pozostałe dane określono w wyniku doświadczeń). Natomiast zachowało się wiele pocisków..Mechaniczne machiny miotające Zanim zaczęto wykorzystywać proch jako środek napędowy. jednakże większość ówczesnego sprzętu lepiej spełniała rolę staq*onarnych dział oblężniczycn. ruchome machiny służące jako działa polowe. Na rysunku przedstawiono mecha­ nizm spustowy na ramieniu katapulty.splecionego włosia bądź przeciwwagi. dzięki przeprowadzeniu na przełomie XIX I XX w. balista. Wszystkie mechaniczne mach:lny miotające potrzebowały odpowiedniego. Przekazane opisy machin są często niedokładne. machina miotająca działająca na zasadzie wykorzystania siły przeciwwagi. podaje dane różnych dział rzutowych. a. 1. hak przesuwany w pozycji przed uruchomieniem katapulty 4. Rozbudowywano je do takiej wielkości. . (Dane z * oznaczają przybliżone oceny dla machin miotających tego rodzaju.n. szeregu doświadczeń. p.

jak w przypadku kuszy. Rolę sprężyny spełniała przeważnie płyta drewniana. Kutta (po prawej). służącej do miotania kul . niż przedstawienie rzeczywistej machiny. 1868 r. ciskająca oszczepy umieszczone na drew­ nianym ramieniu. Prawdopodobnie w tym przypadku chodziło o szkic konstrukcyjny. zaopatrzonej w cięciwę. Archimedes zaprojektował wiele machin miotających do obrony Svrakuz w 211 r. Jest to szkic Leonarda da Vinci zamieszczony w „11 Codice Atlantico". a napi­ nanej przy pomocy kołowrotka linowego i drążka zapadkowego. Prawdopodobnie pierwszymi machinami miotającymi były ogromne kusze. znajduje się bezpośrednio na końcu drewnia­ nego ramienia wyrzutni. podczas oblężenia przez Rzymian. Katapulta znalazła zastosowanie podczas walk pozycyjnych.. Machina miotająca używana w Europie w Średniowieczu. bądź . Rysunek przedstawia przypusz­ czalny model osadzonej w łożu kuszy z okresu starożytnej Grecji. Przy jej pomocy miotano granaty ręczne i inne materiały palne na nie­ przyjacielskie okopy strzeleckie.Machiny neurobalistyczne wykorzystujące siłę sprężyny Machiny miotające wykorzystywały siłę sprężystości połączonych płyt elastycznych. Katapulta do miotania granatów ręcznych (powyżej). Jeden.n. Rutta (powyżej). lub ogromny łuk. Siła sprężystości w pewnych typach maszyn była mniejsza niż w maszynach barobalistycznych.). Na rysunku przedstawiona jest katapulta rosyjska. 161 . Działa Kusza z łożem (po lewej). l a m też zastosowano machiny miotające na niespotykaną w starożytności skalę. z okresu I wojny światowej.c. zdobyta przez Niemców w 1915 r. p. których budowa przypominała współczesne resory piórowe. w celu miotania oszczepów czy kamieni. Konstrukcja machiny umożliwiała miotanie pocisków w określonym kierunku.połączenie rogu i cięciwy. Rysunek przedstawia ruttę przygotowaną do miotania dwu pocisków kamiennych. drugi w kieszeni procy. pod dowolnym kątem i wysokością (rysunek wg Violleta le Duca „Dictionnaire Raisonne" de 1'Architecture Francaise".

2. 4.e. wykonana przez Ralpha Payne-Gallwey'a. p. Powrozy skręcano za pomocą dwu kołowrotków (d). Cirencester. Rysunek przedstawia późniejszą wersję balisty rzymskiej. 3. Anglia). Prędkość początkowa pocisków była większa niż w innych machinach neurobalis tyczny eh. zrekonstruowanej według źródeł historycznych. Następnie pomiędzy nie wkładano końcówkę ramienia wyrzutni (c). budowana przez Rzymian w różnych rozmiarach. machina oblężnicza i polowa. Balista. Ten sposób działania stosowali już starożytni Grecy i Rzymianie. 162 . nawijano na dwie osie (b). Największe katapulty miotały pociski o masie 30 kg. na której przeprowadzał doświadczenia. precyzyjnie miotała kamienie lub oszczepy (rekonstrukq'a wykonana przez Ralpha Payne-Ga Uwey'a).Machiny neurobalistyczne . Elastyczność ramienia wyrzutni przypominała Rzymianom kopnięcie tego zwierzęcia (Muzeum Corinium. Na rysunku przedstawiona jest rekonstrukcja katapulty. Klasyczna machina neurobalistyczna z czasów rzymskich i Średniowiecza.n. Wykorzystanie sił napinających wymagało budowania mocnych konstrukcji machin miotających. 1. Sposób wiązania powrozów (powyżej). Katapulta. zaliczana do najskutecznkojszych machin oblężniczych. Rzymski onager (rekonstrukcja). Ta machina oblężnicza i polowa powstała prawdopodobnie w El w. Nazwa onager pochodzi od kulana. Długi powróz z włosów bądź włókien (a).torsyjne Machiny neurobalistyczne wykorzystywały w celu miotania pocisków także siłę sprężystości skumulowaną w skręconych powrozach z włosia lub włókna. Lekka balista polowa. zwierzęcia z rodziny koniowatych.

Machiny barobalistyczne
Machiny barobalistyczne miotały cięższe pociski niż pozostałe machiny, chociaż pod względem zasięgu rzutu i prędkości pocisku ustępowały machinom neurobalistycznym. Ciężka przeciwwaga i długie ramię wyrzutni wymagały ogromnych konstrukcji, dlatego też użycie takich machin opłacało się obu walczącym stronom tylko podczas prowadzenia oblężenia. Zadziwiające, że ten prosty system miotania pocisków uzyskał wielką popularność dopiero po 1250 r.

Działa

Uruchomienie procy (powyżej). Działanie procy nie przynosiło efektu, jeśli pętelka uwalniała kamień w niewłaściwym momencie. W tej blidzie kamień pozostawał tak długo w pętelce, az lina odciągowa (a), uległa rozprężeniu/Następnie wychylała się kieszeń procy (b), i kamień opuszczał pętelkę.

Blida albo trebusz (powyżej). Rysunek zaczerpnięty z pracy Violleta le Duca, przedstawia plan udoskonalonej blidy z okresu Średniowiecza. Podniesienie ogromnej przeciw­ wagi — skrzyni napełnionej ziemią i kamieniami - wymagało zastosowania systemu kołowrotków, fin i wałków. Machiny ze stalą przeciwwagą nazywano tripantiumami.

E

Uruchomienie procy (po prawej). Na rysunku przedstawiono schemat uruchamiania procy. Kąt trzpienia (a), i układ złożenia (b) na końcu ramienia wyrzutni (c), określają optymalny moment zwolnienia pocisku. (Wszystkie rysunki poświęcone machinom barobalistycznym ochodzą z pracy Violleta ; Duca „Dictionnaire Raisonne de rArchitecture Francaise", 1868 r.).

163

Działa prochowe
Wykorzystanie energii wyzwalanej podczas spalania prochu należy do największych postępów w historii rozwoju broni. Chińczycy znali już proch czarny w XI w., a w Europie znalazł on zastosowanie jako materiał napędowy dopiero ok. XIII w. Nieco później pojawiły się pierwsze działa. W historii rozwoju dział stałej poprawie ulegała szybkostrzelność, zasięg strzelania i skuteczność działania pocisków na cele. Niekorzystne działania uboczne, jak wytwarzanie dymu i ognia po wystrzale i pozostałości w lufie po spaleniu prochu oraz odrzut czy przegrzewanie lufy wciąż stawiały nowe wyzwania przed konstruktorami .

Energia wyzwalana podczas spalania prochu (powyżej) może być wykorzystywana w różnorodny sposób. Podczas jego spalania następuje szybka przemiana prochu w gaz, którego wysokie ciśnienie napędza pocisk: a. z reguły, w lufie pocisk znajduje się przed ładunkiem napędowym;

b. niekiedy stosowane były lufy, na które nasuwano pocisk, rozłączenie następowało po opuszczeniu przez pocisk lufy; c. bezodrzutowa broń palna z dwustronnie otwarta lufą; podczas strzału strumień gazów prochowych wypływa do tyłu, równoważąc ruch pocisku do przodu co powoduje, że lufa nie doznaje odrzutu.

Błysk, huk, dym (po lewej), wywierają tak samo silne wrażenie na przeciwniku, jak wybuch pocisku. Na współczes­ nym polu walki docenia się demoralizujące działanie użycia pocisków wybuchowych. We współczesnych działach w celu zapobieżenia wykrycia stanowisk artylerii podczas prowadzenia strzelania zmniejszono do niewielkich rozmiarów wydobywanie się ognia wylotowego i dymu (ilustracja ze sztychu z XVI w.)

Rozróżnia się działa gładkościenne (a), i gwintowane (b). Te ostatnie są dokładniejsze i wydajniejsze. Chociaż fakt ten znany byl już w XVI w., dopiero wprowadzenie po 1850 r. nowych technik w obróbce luf spowodowało szersze ich zastosowanie. Gwinty, w kształcie spirali, wprawiały pocisk w ruch obrotowy, co zapewniało mu stabilizację podczas lotu. Pociski podłużne poruszają się podczas lotu częścią ostrołukową ku przodowi. 164

Działa odprzodowe i odtylcowe 1. Działa odprzodowe przez stulecia stanowiły podstawowe uzbrojenie artylerii. Pod względem wytwarzania lufy tych dział były prostsze i tańsze niż lufy dział odtylcowych. Ładowanie lufy od przodu było bardzo czasochłonne. Na okręcie czy w porcie obsługa musiała po każdym oddaniu strzału wycofać działo do tyłu, aby je ponownie załadować. Poza tym, stosowano tylko lekkie pociski podkalibrowe, co powodowało

(powyżej).

skrócenie żywotności lufy i zmniejszenie donośności oraz wpływało na dokładność trafienia. 2. Kiedy zaistniały odpowiednie przesłanki techniczne zaczęto stosować lufy odtylcowe. Osiągnięto szybsze ładowanie i dokładniejsze dopasowanie się pocisku do przewodu lufy (szczególnie ważne w lufach gwintowanych). Także łatwiejsze stało się zastosowanie tych luf na okrętach i w fortyfikacjach. Dział odtylcowych nie musiano w celu załadowania wycofywać do tyłu.

C

Tor lotu pocisku jako kryterium odziału artlerii (powyżej), radycyjnie broń artyleryjską dzieli się według toru lotu pocisku na: a. moździerze miotające pociski pod dużymi kątami (stromo torowo); b. armaty miotające pociski pod kątem płaskim; c. haubice - jako typ pośredni pomiędzy moździerzami a armatami. Mają one krótszą lufę niż armaty i miotają pociski o większej masie z niewielkim ładunkiem.

Działa
Przegląd rozwoju dział w Europie (po prawej), przedstawiony jest na przykładzie wielu bitew i wydarzeń historycznych. Najważniejszym etapem w rozwoju dział było zastąpienie luf odlewanych z brązu, żelaza czy mosiądzu lufami z kutych sztab i obręczy. Postęp techniczny dokonany w połowie XIX w. umożliwił uzyskanie lepszej jakości i techniki w budowie dział: powstały żywotniejsze lufy, wprowadzono lufy stalowe i gwintowany profil oraz zamki. Stworzono także nowe możliwości rozwojowe w tej dziedzinie. Zadania: podział artylerii na artylerię polową, obłężniczą, forteczną i okrętową ustalił się dość wcześnie i utrzymał się do XX w. W tym stuleciu powstała m.in. artyleria pancerna, przeciwpancerna i przeciwlotnicza. Środek napędowy Proch strzelniczy, opisany ok. 1242 r. przez mnicha Rogera Bacona, posiadał następujący skład: siarka - 1(1 %., saletra potasowa - 60 %, węgiel drzewny - 20 %. Proporq'e te ulegały niekiedy zmianie, jednak proch czarny pozostał najważniejszym środkiem napędowym, aż do wynalezienia prochu nitroceluzowego, w latach 1846 - 1887. W 1887 r. Szwed, Alfred Nobel opatentował bezdymny materiał miotający. Z tego materiału wywodzi się najwięcej nowoczesnych rodzajów prochu. Czarny proch wytwarza gęsty, biały dym, ograniczający widoczność celowniczemu i zdradzający jego stanowisko nieprzyjacielowi. Nowe rodzaje prochu określono generalnie jako 'bezdymny" materiał miotający, gdyż podczas strzału wytwarzana jest tylko cienka warstwa szarego dymu. Jego największą zaletą jest wytwarzanie podczas spalania się równomiernego ciśnienia na lufę i pocisk. Materiały wybuchowe Proch czarny służył do końca XIX w. także jako materiał wybuchowy do napełniania pocisków. Pierwsze nowoczesne materiały wybuchowe, np. dynamit, okazały się zbyt wrażliwe na wstrząsy podczas transportu . Problem ten rozwiązany został dopiero dzięki /astosowaniu kwasu pikrynowego.

Działa odtylcowe
Do II poł. XIX w. dominowały działa odprzodowe bez zamka. Ogólnie można wyróżnić trzy okresy w technice ich wykonywania (patrz niżej). Łoża, podobnie jak działa, przeszły różne stopnie rozwoju, począwszy od prymitywnej podwaliny, na której osadzano lufę. Rodzaj łoża pozwala wnioskować o typie działa .
Ładowanie odprzodowe (po lewej). i. ładunek prochowy upychano na dnie lufy, następnie wkładano korek uszczelniający, a na końcu do lufy wkładano pocisk; 2. ładunek prochowy zapalano w komorze nabojowej przez otwór strzelniczy (zapał). Ciśnienie gazu powstającego ze spalającego się prochu wyrzuca pocisk z lufy (pociski, patrz str. 167).

Budowa lufy (po lewej). a. początkowo większość luf armatnich wykonywano z kutego żelaza. W celu przeciwdziałania naprężeniom promieniowym, powstającym podczas spalania się prochu, podłużne sztaby lufy wzmacniano skuwanymi obręczami; b. od XV w. lufy odlewano z brązu, stosując przy tym technikę podobną do odlewania dzwonu. W zasadzie działa te były wydajniejsze i miały doskonalszy kształt niż lufy z kutego żelaza. Żeliwo i mosiądz stosowano jako materiał na lufy aż do około 1860 r. c. lufy wzmocnione. Po 1860 r. w działach o dużej masie, wzmacniano przeważnie nasadę zamkową w celu zrównoważenia wysokiego ciśnienia gazów wytwarzanego przy odpalaniu ładunków wzmocnionych. Ponownie odżyła stara technika wytwarzania luf z kutego żelaza mających kształt grubego pierścienia, które Dyły przewle­ kane bądź marszczone przez wewnętrzną koszulkę lufy.

Moździerze i haubice (powyżej), miotają pociski pod dużymi kątami (od 45° do 85"). W okresie stosowania dział odprzodowych w budowie tych rodzajów broni nastąpiły niewielkie zmiany. Haubice (1), miały węższą komorę nabojową, czopy osadzano w środku ciężkości lufy. Czopy moździerza (2), osadzano na tylnej części lufy. Perier i bombarda należą do poprzed­ niczek dzisiejszych haubic.

Łoża (powyżej) 1. Pierwsze łoża skrzyniowe. Na rysunkach średniowiecznych pokazywane są często lufy osadzane na konstrukcji belkowej w kształcie skrzyni (powyżej). Były to pierwotne działa oblężnicze. Rzadko dokonywano zmian stanowisk tych dział (np. celowanie, ustawianie, itp.). Działa oblężnicze ostrzeliwały głównie wieże zamków oraz dokonywały wyłomów w murze.

2. Łoże działa okrętowego z reguły posiadało niewielkie koła. To wystarczało na wykony­ wanie manewrów: wycofanie do załadowania, wytoczenie do oddania strzału. Łoża dział fortecznych wyglądały podobnie jak pierwotne łoża skrzyniowe i często były wykonane z że.laza. „Szczeble' ścian bocznych łoża służyły jako podpórka ' dla uzyskania dźwigni w celu podniesienia nasady zamkowej pola dennego działa i uzyskania płaskiego kąta miotania pocisków.

3. Jednoosiowe łoże na kołach służyło do uzyskania jak największego pola ostrzału przez działo. Duże koła oraz mocne i lekkie ściany łoża nadawały się najlepiej do tego celu. Podczas transportu łoże z reguły zawieszano na przodku amunicyjnym. Działo ciągnął zaprzęg złożony z sześciu lub więcej koni, mułów czy wołów. 4. Moździerz ze stałym łożem. Podczas zmiany kierunku strze­ lania musiano dokonywać zmia­ ny położenia całego moździerza.

W celu przetransportowania moździerz był przenoszony na powóz. 5. Nowoczesny moździerz stanowi ostatnie ogniwo w rozwoju broni odprzodowej. Można także zmieniać donośnośc poprzez zmianę kąta ustawienia lufy na dwójnogu oraz zwiększać moc pocisków dzięki dodatkowym ładunkom.

166

Rodzaje pocisków (powyżej). 1. Pocisk lity. Pierwotnie działa ładowano kulami kamiennymi (a), które w XV w. zostały wyparte przez kule z żelaza lanego (b). Pociski lite okazały się idealnym środkiem do robienia wyłomów w murach, niszczyły siłę żywą oraz raziły rykoszetem na dużą odległość. W bitwach morskich przebijały kadłuby statków, niszczyły działa nieprzyjaciela i odcinały szczyty masztów.

2. Pociski połączone. Kule łańcuchowe bądź kule procowe (tzw. anioły) wystrzeliwano z dział okrętowych. Podczas lotu kula łańcuchowa, wprawiona była w ruch obrotowy. Po zetknięciu się z celem niszczyła takielunek i osprzęt okrętów nieprzyjacielskich. Kula łańcuchowa pokazana na rysunku, należała do najbardziej rozpowszechnionych rodzajów pocisków łączonych (patrz str. 143).

3. Pocisk rozpryskowy (rozsuwany). Ładunki kartaczowe bądź „ładunki kanistrowe" przemieniały działa w rodzaj olbrzymiej śrutówki do strzelania na bliższą odległość. Ładunek składający się z" kul ołowianych bądź kul muszkietowych znajdował się w puszce. W innym wariancie, kule wielkości pięści były połączone ze sobą przy pomocy smoły i tworzyły wiązkę w kształcie winogrona, wyposażoną w drewniane koła napędowe. Podczas opuszczania wylotu lufy wiązka ulegała rozerwaniu.

4. Pocisk wybuchowy. Pocisk wybuchowy - kula wydrążona i napełniona prochem czarnym oraz uzbrojona w lont prochowy - służył do niszczenia celów stałych i siły żywej. Podobne zadania spełniały później szrapnele, rodzaj pocisku wybuchowego, dodatkowo wypełniony małymi kulkami. Zapalnik czasowy inicjował wybuch pocisku kilka metrów nad ziemią.

Działoczyny (powyżej). Uokladne wyćwiczenie przebiegu czynności przy obsłudze dział miało na celu zapewnienie optymalnej skuteczności podczas walki. Przedstawiamy czynności, zawarte w regulaminach większości a r m i i : a. przewód lufy wycierano na wilgotno w celu usunięcia tlących się pozostałości po ostatnim wystrzale; b. kanonier dla zapewnienia bezpieczeństwa obsługi działa

E

odczas ładowania wkładał ciuk w zapał. Oddzielnie ładowano do lufy proch i pocisk (w końcu epoki dział odprzodowych - łącznie, jako ładunek jednolity); c. działo ustawiano według wskazówek dowódcy działa, który celował wzdłuż lufy i nadzorował czynności do odpalenia działa; d. oddawano strzał obserwując trafienie pocisku, a następnie powtarzano czynności od początku.

Pomocniczy sprzęt artyleryjski (po lewej). 1. osłona na kciuk. Osłaniała kciuk ładowniczego w zapale, podczas ładowania lufy przed bezpośrednim kontaktem z rozgrzaną lufą; 2. kątomierz artyleryjski do mierzenia kąta podniesienia lufy; 3. stempel do ubijania prochu i pocisku w lufie; 4. wycior do czyszczenia lufy ; 5. igła, tzw. przetyczka, służyła do wyciągania niewypałów jak i zawilgoconych ładunków z lufy. Trzymywała także „gałgan" podczas czyszczenia lufy; 6. szufla służyła do odmierzenia i usypywania luźnego prochu. Stosowana w okresie, kiedy nie było torebek prochowych.

167

Działa pierścieniowe z kutego żelaza
Pierwsi budowniczowie dział do wytwarzania luf wykorzystywali kute żelazo . Lufa - podobnie jak beczka - składała się ze sztab żelaznych i obręczy. W ten sposób powstawały właściwie działa - olbrzymy, mające często własne nazwy - i o których współcześni wyrażali się z przesadnym respektem (patrz str. 178).

Kolubryna (powyżej). To działo kaliber 76,2 mm wykonane zostało prawdopodobnie ok. 1460 r. w Burgundii. Nazwa „kolubryna" oznaczała w miejscowym języku burgundzkirn działa o kalibrach w przedziale 38-152 mm (Musee" de la Newreville, Berno, Szwajcaria).

Mons Meng (po lewej), działo kaliber 495 mm, wykonane w 1489 r. we Flandrii, znajduje się na dziedzińcu zamkowym w Edynburgu. Strzelało 250 kg kulami kamiennymi na odległość 2560 m, a kulami żelaznymi na odlełość o połowę mniejszą. W 1680 r. lufa uległa rozerwaniu podczas oddawania salutu armatniego. Chociaż chodzi tutaj o działo odprzodowe, to w tym jednak wypadku można było odkręcić węższą komorę prochową.

Pumhardt (po lewej), ogromny moździerz o kalibrze 890 mm z początku XV w. Komora prochowa u dna lufy wydaje się wąska w porównaniu do kalibru i przypomina późniejsze haubice (Muzeum Historyczno-Wojskowe, Wiedeń, Austria).

Łoże kierunkowe (powyżej). Rysunek zaczerpnięty z opraco­ wania Violleta le Duca, pokazuje typ łoża kierunkowego dla ciężkiej lufy. Lufa zmienia kierunek wokół osi kół, przez co dłuższa część ogonowa łoża może stanowić wielkie ramię dźwigni. Podobne rozwiązanie zastosowano w łożach kolubryn lekkich (powyżej).

168

Działa odprzodowe odlewane Po 1450 r. Jana na wyspie Rodos. zwanego „tygrysem 7 Mysore". Działo z brązu. W tamtej epoce brąz u z n a w a n o za materiał lepszy od żelaza i który. w Indiach. Londyn). Niektóre działa z odlanymi ornamentami (obrabianymi następnie przy pomocy młotka i dłuta) należą do najpiękniejszych dzieł artystycznych. cłdlana dla Zakonu Rycerskiego Św.lekkie działo polowe. Moździerz z brązu w kształcie siedzącego tygrysa. 1. zachowała się lufa (Muzeum Wojska. przewód lufy (w moździerzu: lot) c. Vaduz). pole średnie n. Działa Budowa lufy moździerza (powyżej) i armaty (po prawej). iż odlew nastąpił w obecności króla Danii i Norwegii. Znajduje się na nim herb Św. bądź dla jego ojca Haidera Alego. grono bądź ogon. w przeciwieństwie do niego jest odporny na działanie korozji. a. przy wytwarzaniu których. Tippu poniósł śmierć podczas bitwypod Seringapatamem w 1799 r. Kaliber moździerza 240 mm (Tower. otwór zapłonowy z kanałem zapałowym e. przypuszczalnie dla Tippu Sahiba. odlany w końcu XVIII w. jakie powstały w tej dziedzinie. pole denne i. Wiele dział w stanie nieuszkodzonym przetrwało kilka stuleci na dnie mórz i oceanów i dzięki poszukiwaczom ujrzało światło dzienne. czop i. Fredericka IV 169 . rozpoczął się okres odlewanych luf działowych. delfin bądź ucho b. ludwisarze stosowali technikę odlewu dzwonów. pole długie g. 4. Paryż). kaliber 584 mm. komora prochowa d. 2. strzelało kulami o masie 1. według tego wzoru odlano działo w Wenecji w 1708 r. Falkonet z brązu . 3.3 kg (Zbiory księcia Lichtensteinu. Bombarda z końca XV w. Marka i napis mówiący o tym.

Napoleon. wielkie baterie na podwyższonych stanowiskach ogniowych. Działa piechoty (powyżej). E Ciężkie kule żelazne stanowiły odczas kampanii wojennych via część zapasów amunicji. Prowadzenie ognia (powyżej). 1757 r. Przedstawione poniżej działa wchodziły w skład artylerii polowej. nieprzyjaciela prowadząc ogień na środek linii. wykonana jest z mosiądzu (tó-ólewska Akademia Wojskowa. by przełamać linię przeciwnika tworzącą rodzaj stalowej ściany. l J rzy dobrej widoczności można było zadać znaczne straty nieprzyjacielowi prowadząc ogień rykoszetowy. Zmiany konstrukcyjne ograniczały się przeważnie do konstrukqi łóż oraz do zmniejszenia masy luf. W armiach europejskich lekkie działa piechoty znajdowały się na wyposażeniu wielu pułków piechoty. strzelające pociskami o masie 18 funtów (po prawej). będący z wykształcenia artylerzystą. Zaczęto wytwarzać lekkie lufy. zdobyte przez Anglików od waterloo w 1815 r. Używano ich także do robienia wyłomów w murach twierdz. w armiach euro­ pejskich podczas wojen. Francuskie działo polowe. kal. Prowadziły one ogień zanim kolumny marszowe przeszły do ataku. lekkie i średnie działa polowe zajmowały pozycje przed pierwszą linią strzelecką.9 kg (2 funty). mosiądzu i żelaza. Tch ogień potęgował siłę ognia muszkietów. To zaś wymagało od atakującego szczególnej dyscypliny. W XVIII w. grupował działa w tzw. 132 mm. Miały one za zadanie odparcie głównego uderzenia Lekkie działo piechoty (po prawej). Sandhurst. 6 170 . aterie francuskie rozpoczęły bitwę prowadząc ponad własnymi liniami ogień przeciwko Anglikom. Lufa. Na polach bitewnych ostrzeliwano ogniem bezpośrednim głęboko rzutowaną piechotę lub nieprzyjacielskie stanowiska artyleryjskie. Działo kaliber 68 mm strzelało kulami 0.Gładkolufowe działa polowe W latach 1560-1860 większość dział odlewano z brązu. Szwajcaria. Anglia). Typowe dla tego okresu łoże ma kształt skrzyni z ogonem. złożonej z karabinów i armat.

6 woźniców i 12 koni.. (1861-1865). Ten model haubicy powstał dzięki reformie artylerii francuskiej. (po lewej).1 2 funtów (117 mm). Działa te były powszechnie używane w okresie wojny secesyjnej w USA. prędkość pocisku jest mniejsza. strzelającej pociskami o masie 24 funtów. dlatego pocisk miotany przez haubicę potrzebuje znacznie mniej ładunku miotającego (D). Główną zaletą haubicy jest mniejszy ciężar (B. Na rysunku przedstawiona jest charakterystyczna dla haubic mocno podkalibrowana. kal. Do podniesienie kąta lufy służył drewniany klin. na wozie amunicyjnym. zwane było Napoleonem III. modeli amerykańskich z lat 1841-1844. 165 mm z 1765 r. Jest to jedno z ostatnich i najlepszych dział odprzodowych z gładka lufą odlewaną. C). Amerykańskie działo polowe. Armaty i haubice .chociaż ciężar pocisku (E).porównanie niektórych parametrów (powyżej). komora nabojowa. bądź szli pieszo. okresu wojny secesyjnej w USA. Przy osiągnięciu dobrego wyszkolenia stan obsługi w razie potrzeby mógł ulec zmniejszeniu. przeprowa­ dzonej przez Jeana-Baptistę Vaquettea de Gribeauvala.mocniejszy ładunek niż pocisk armatni. i ściany lufy mogą być cieńsze. 171 . Obsługa i konie pociągowe działa polowego. 12-funtowe z 1857 r. ?. Maksymalna skuteczność: 1800 m. jest mniejszy . co w następstwie powoduje mniejszy „efekt wystrzału". Tabela przedstawia parametry armaty i haubicy o tym samym kalibrze . Dzięki temu haubica może pomieścić więcej prochu i miotać .Działa Przekrój francuskiej haubicy polowej. Podczas marszu kanonierzy jechali na przodku działa. Lekki ładunek oddziaływuje znacznie słabiej na pocisk. Obsługa składała się z 8 kanonierów. 12-funtowego. Donośność jest mniejsza (F). Pierwotnie konstrukcji francuskiej. Podczas walki przodki i konie znajdowały się na stanowisku ogniowym. zwane także „modelem Napoleona".

dzięki czemu struktura materiałowa działa Rodmana była twardsza i mocniejsza. Przedstawiamy speq*alne łoża pozwalające na objęcie możliwie największego sektora ostrzału .Gładkolufowe działa forteczne Zasadnicza różnica między działami polowymi. depresyjne. zwłaszcza podczas obrony gniazd skalnych. rozpoczęto w twierdzach montować coraz więcej dział. na żelaznym łożu obrotowym (szynowym). Łoże szynowe umożliwiało prowadzenie ognia okrężnego (360"). 172 . stosowano je w sposób stacjonarny. Lufa i kaliber dział fortecznych były znacznie większe. z początku XIX w. Łoże żelazne działa fortecznego. Masa lufy'22. (Zamek w Edynburgu). Od XVI w. Armata Rodmana (columbiada). powodujące odbijanie kul i wały ziemne „chwytające" pociski. często działa otrzymywały łożą żelazne. a działami fortecznymi tkwiła w ich ogólnym ciężarze. 3. kaliber 380 mm. Przedstawiony rysunek bastionu z systemem kątowym został zaprojektowany przez Francuza Vaubana. umożliwiały ostrzeliwanie oblegających z góry. Lufy często pochodziły z dział okrętowych. Specjalny korek u wylotu lufy uniemożliwiał wypadnięcie kuli z lufy przed oddaniem strzału. Podczas procesu odlewania chłodzono wodą wnętrze lufy. Na rysunku przedstawione jest łoże działa 24-funtowego. Były odporne na ostrzał nieprzyjacielski. Łoża żelazne posiadały także elementy drewniane.6 tony. Twierdza (powyżej). Skośne skarpy. odrzut był hamowany dzięki tarciu. 2. W przypadku. Łoża tzw. 1. 1863 r. gdy ciężar nie odgrywał znaczenia. W Europie całe miasta obwaiowy wano geometrycznym systemem fotyfikacyjnym. gdyż wraz z amuniq'ą. chroniły załogi forteczne o wiele skuteczniej niz mury kamienne czy ceglane. Ten rodzaj loża angielskiego otrzymał nazwę „gibraltarskiego" i podlegał udoskonaleniom podczas oblężenia przyląoka w latach 1779-1783. dział fortecznych.

okrętu wojennego nie zmieniło się w głównych zarysach w okresie od XVII w. Stanowisko działa okrętowego (poniżej). z mosiądzu. Wyprodukowano je po raz pierwszy w 1779 r. Działa pokazuje prosty układ dział pokładowych. proces obsługiwania oraz technika ich wytwarzania. odlew mosiężny. niewiele różniło się od działa z okrętu HMS „Victory" (2) z 1805 r. z 1858 r. 173 . ogień artyleryjski prowadzono na krótkich odległościach. W tym okresie niewielkim zmianom uległa taktyka stosowania dział.Gładkolufowe działa okrętowe W latach 1550-1860. w Carron. w Szkocji. posiadała krótką i cienką lufę o dużym kalibrze. Łoża obrotowe montowano na małych łodziach i na relingu statków handlowych w celu zapobiegania abordażom. dwa rodzaje kul łańcuchowych. pływającymi bateriami. Działa osadzone na burtach miały bardzo ograniczone możliwości prowadzenia ognia i musiały być toczone do tyłu w celu załadowania. b. b. przy pomocy cienkich powrozów i kółek działo podnoszono do otworu strzelniczego w burcie.rozsuwalny. okrętu flagowego admirała Nelsona. Łoże widelcowe (po lewej). Większe innowacje nastąpiły tylko przy produkcji amunicji i w sposobach zapłonu. amerykańskie relingowe działko pistonowe (perkusyjne). Stosowanie jej nie wymagało zbyt dużych powierzchni na okręcie. Gruba lina hamulcowa ograniczała odrzut działa. a. utrzymujący się przez okres trzystu lat. do połowy XIX w. Kadłub H M S „Victory" (poniżej). ani licznej obsługi. W związku z tym działo szwedzkie Wazów z 1628 r. używana także na lądzie. Jedyną innowaq'ą techniczną było zastosowanie zapłonu skałkowego. pocisk teleskopowy . Na szkicu pokazano typowe stanowisko działa okrętowego. a ulegały rozwinięciu po opuszczeniu lufy: a. (1). okręty wojenne były tzw. z okresu bitwy morskiej pod Trafalgar. Uzbrojenie zasadnicze (po prawej). Pociski specjalne do dział okrętowych (poniżej). Pociski lądowano każdorazowo w stanie złożonym. dawało większy kąt obwodowy. c. Karonada (3). lantaka malezyjska (po prawej). działo podczas ładowania działa wycofywano do tyłu. mocowana na wałach palisadowych.

W tym podrozdziale przedstawiamy ostatnie próby modyfikaqi luf gładkościennych. masa 7. Cienka blacha oddzielała ładunek wybuchowy od kuli i zapobiegała wywołaniu przedwczesnego zapłonu przez tarcie. wkładał szydło (c). Zapłon (po lewej). Kiedy kanonier załadował nabój. Pocisk szrapnelowy (g). jeden z typowych okrętów opancerzonych z lat sześćdziesiątych XIX w. Podczas oddawania strzału odrzut działa wyhamowywany był przez szyny cierne. Przy szarpnięciu linki rozrywacza gruby drut (w zapalniku ciernym). Dwóch ludzi obsługi ładowało pocisk do lufy przy pomocy speq'alnych obcęgów. miała ona grubą ściankę i stosunkowo niewielki ładunek wybuchów}'. przez otwór strzelniczy i przebijał worek prochowy. (po lewej). Ścianka pocisku była cieńsza co zwiększało silę rażenia odłamkowego skorupy.do upadku odlewanych dział gładkolufowych. i ładunek kulowy (b). Podczas strzału worek ulega! spaleniu i rozrywał sprasowana blachę. . J Amunicja działowa scalona (po lewej). Mimo to. zamykała otwory strzelnicze. Płytki służyły do uszczelnienia lufy. Na rysunku przedstawiono je z drewnianymi płytkami u podstawy. w użyciu były właściwie dwa typy ładunków. Działa mogły oddawać strzał zaledwie co dwie i pół minuty. przy wykorzystaniu szyn i wyciągów wielokrążkowych (c). Na >owiększonym wycinku (po ewej). umożliwiło nadzwyczajne wykorzystanie czynnika manewru. Płomień dochodził do komory i zapalał ładunek prochowy. 174 Ładunek wybuchowy (powyżej). Amerykański moździerz oblężniczy (powyżej). do działa 12-funtowego (117 mm) z 1860 r. w celu przyspieszenia ładowania działa ładunek prochowy wkładano najczęściej wraz z pociskiem do powłoki sukiennej. Transport amunicji odbywał się w 1865 r. i przebiegał przez otwory w pokładzie statku (b). Następnie wkładał zapalnik cierny (d) do otworu strzelniczego i zahaczał linkę rozrywacza (e). Przedstawiono model okrętu nad linią wodną. pokazano budowę wieży działowej.7 (. postęp techniczny doprowadził do rozwoju luf gwintowanych na opancerzonych okrętach wojennych i tym samym . Na rysunku przedstawiono ładunek kartaczowy (a). powodował zapalenie się mieszanki zapałczanej. W artylerii polowej. Kaliber 330 mm. W takich warunkach utrudnione było ładowanie od przodu. Poza tym utrzymywały one zapa Inik (czasowy) w pozyq'i. eksplodowała po zetknięciu się z powierzchnią. która umożliwiała wywołanie płomienia przy wystrzale. Zamontowanie działa na platformie kolejowej podczas oblężenia Petersburga w Wirginii USS „Monitor". 280 mm. Około 1860 r. stare okręty drewniane nie miały żadnych szans obrony. do wylotu lufy.Działa gładkolufowe w XIX wieku Do połowy XIX w. W centralnej części wieży obrotowej znajdowały się dwa działa gładkolufowe kał. Kula (f). z membraną był ulepszeniem pocisków starszego typu. Podczas ładowania wygięta płyta pancerna (a).

Przeważnie pola denne luf opasywano obręczami z kutego żelaza. działo forteczne odprzodowe z lufą gwintowaną. miały w dnie powierzchnię z miękkiego metalu. można było wmontować w ich część ostrołukową zapalnik uderzeniowy (c). miały jednak opinię krótkotrwałych. 10-funtowe. był cięższy w stosunku do przekroju poprzecznego. . Amerykańskie działo polowe z lufą gwintowaną. strzelające pociskami o masie 150 funtów. Pociski Parrota (a). a lufa gwintowana umożliwiła zwiększenie masy pocisku o 55 % i wzrost donośności o 26 %. umożliwiający detonację ładunku przy zetknięciu się pocisku z celem. z 1863 r. Rozkład naprężeń (poniżej) we wzmocnionej lufie. masywny pocisk wydłużony (d). ' Pociski wydłużone (po lewej). Działa Lufa gwintowana (po lewej). dopasowane do gwintu lufy. Działo Parrota miało odlewany przewód lufy i płaszcz lufy z żelaza kutego. Tradycyjna lufa gładkościenna miotała kule (a). Po drugie. Wkrótce tą techniką wytwarzano całe lufy. po zastosowaniu jej w ręcznej broni palnej. ? 175 .azów prochowych w gwinty. Pociski do dział gwintowanych (po lewej).Działa odprzodowe z lufami gwintowanymi Lufa gwintowana została wprowadzona do artylerii około 1860 r. W lufach odlewanych w całości nie jest możliwe tego rodzaju podwyższenie wytrzymałości. Produkowano je po niższych kosztach. a forma cylindryczna pocisku umożliwia mu stabilny lot (b).'ociski orodawkowe (b). Projektowano różne modele z myślą o stworzeniu logicznej formy połączenia między pociskiem a gwintami. ponieważ inne pociski nie mogły poddać się stabilizacji podczas lotu i ulegały skapotowaniu. Umożliwiało to przebijanie grubych płyt pancernych lub murów. w którym lufa została dostosowana do stale rosnącej masy ładunku i do zwiększonego ciśnienia gazów prochowych. 6-funtowe. Dzięki temu uzyskano możliwość miotania dłuższych pocisków o większej masie przy zachowaniu takiego samego kalibru pocisku. Lufa posiadała ścianki wielowarstwowe o różnorodnej wielkości. o pierwsze. Nowe metody przy produkcji luf umożliwiły osiągnięcie takiego stanu. osiadały dwie duże zalety. Skręt gwintu lufy stabilizuje ruch pocisku w lufie. która podczas wystrzału wgniatana była przez ciśnienie . Jednak nic dorównywało ono osiągom 12-funtowego działa polowego „Napoleon". Przewód lufy znajduje się pod ciśnieniem zewnętrznego płaszcza lufy. Armstrong (po lewej). miały dodatkowe pierścienie wiodące.. dzięki czemu podczas strzału wyrównywane są naprężenia promieniowe. zbudowane według systemu Parrota (po lewej). Miało mniejszy kaliber niż stare działo gładkolufowe.

. Moździerz średni (po lewej). celownik optyczny c. granat szwajcarski kal. Granaty burzące. Ładowanie (po prawej). 60 mm. korpus . Zapalnik granatu odpowiada za moment detonacji: stosuje się zapalnik uderzeniowy lub zapalnik ze zwloką. dźwigar d. które powoli wydzielają dym przy czym powstaje mglista zasłona utrzymująca się przez kilka minut. Najczęściej towarzyszy temu wytworzenie się wysokiej temperatury. 120 mm (armie byłego Układu Warszawskiego wprowadziły także moździerze odtylcowe o kal. zastosowana została w wielu armiach świata. zapalnik b. granat amerykański kaIT81 mm c. 60 mm. wlot lufy b. utrzymującej się przez kilka sekund. Trzy główne typy granatów: 1.. Chociaż początki rozwoju moździerzy sięgają XIV w. 1933. brzechwy i. ładunek podstawowy w trzonie granatu d. średnich i ciężkich: a. stosowane są w celu zapewnienia osłony wojsk własnych przed widocznością ze strony nieprzy­ jaciela. 2. miotająca pod dużymi kątami pociskami wyposażonymi w stabilizatory. Granatnik pozwala się zdefiniować jako przenośna broń gładkolufowa. które przetrwały do XX w. wz. 176 Granaty moździerzowe (po lewej). Główne części moździerza: lufa. kapsułka do zapalenia ładunku podstawowego. 60 mm). zapobiegająca zapadaniu się moździerza w podłoże podczas strzału. płyta oporowa h. Moździerze z długą lufą stanowią jedyny wyjątek. Ponadto są także takie typy granatów.lufa f. a. Granaty oświetlające. klóry podczas spalania białego fosforu wytwarza gęsty biały obłok dymu. Forma podstawowa modelu StokesaBrandta. ich obecna forma powstała dopiero w okresie I wojny światowej. kal. Na rysunku pokazano francuski granat M 61 kal. granat brytyjski kal.zawiera składniki aktywne c. Pokazano amerykański granat \1 302 kal. typowa konstrukcja. dwójnóg g. do moździerzy lekkich. Zapalnik czasowy powoduje wyrzucenie na dużej wysokości materiału oświetlającego..Nowoczesne moździerze Współczesne moździerze są jedynymi działami odprzodowyrni. 160 mm i 240 mm). Budowa granatu moździerzowego (powyżej). 3. Wielkość pocisków (po lewej). kiedy obsługa nie może osiągnąć wylotu lufy podczas czynności ładowania ciężkimi pociskami. Moździerz szwajcarski. Granaty zapalające i dymne. Części składowe (po lewej) typowego nowoczesnego moździerza (system Stokesa-Brandta): a. który opadając na spadochronie jaskrawo świeci i oświetla pole bitwy (granat amerykański M 83 A 3 kal. nasadka na wlot. ładunek dodatkowy . dwójnóg i płyta oporowa. 81 mm. Stanowią one rodzaj artylerii piechoty. rękojeść mechanizmu podniesień iowego e. Wsunięcie pocisku z usterzeniem do dna lufy powoduje załadowanie moździerza. Są one iadowane przez prosty mechanizm zamkowy w dolnej części lufy moździerza. 51 mm b.może być niestosowany przy zamiarze prowadzenia ognia na małej odległości e.

5 kg. Moździerz PRB 424 w działaniu (po prawej). Ten rodzaj działania ma duże zalety. donośność wynosi ok. średnie i ciężkie moździerze transportowane są często na opancerzonych pojazdach. Moździerz belgijski PRB 424 stanowi połączenie czterech rurek. pocisk nie ulegał zapaleniu poprzez upadek na sztywna iglicę. określony jest maksymalny kąt strzelania. Obsługa nie potrzebuje przenosić amunicji. współczesny francuski granat moździerzowy kal. niektóre ciężkie moździerze ciągnione są na łożach kołowych.11. Kąt podniesienia lufy i szybkostrzelność są regulowane. a opancerzenie pojazdu zaoszczędza obsłudze wykonanie czynności okopania się. mają wielostronne zastosowanie. Zestaw składa się z lufy (a). Granaty (c). c. można je używać jako granaty ręczne lub wystrzeliwać przy pomocy wyrzutni wieloprowadnicowej. Jeśli cofa on lufę aż do naprężenia się pasa. z okresu 1 wojny światowej. Moździerz jednorożny (po prawej). dzięki czemu zaliczany jest on do skutecznej broni defensywnej. tj. Pokazano żołnierzy niemieckich podczas ładowania miotacza min z lufą gwintowaną kal. Po zatrzymaniu się pojazdu obsługa może natychmiast otworzyć ogień. płyty oporowej (b). mają pierścień wiodący. b. 400 m. ściśle dopasowany do bruzd i pól lufy. 250 mm. W celu zapewnienia bezpieczeństwa obsługi w tym typie broni. Przy pomocy PRB 426 można pokryć skutecznym ogniem teren o pow. Masa całkowita . Na rysunku przedstawiono trzech żołnierzy niosących poszczególne części moździerza i po dwa granaty. 2 ha. Miedziane pierścienie wiodące pocisku dopasowane były do pola lufy. Moździerz belgijski PRB 426 miota granaty z wyrzutni będącej połączeniem lufy i napędu rakietowego. zębaty pierścień metalowy. Manewrowość (powyżej). Niemiecki granat gazowy miotany przez miotacz min w okresie I wojny światowej (1). d. średni moździerz (kaliber około 81 mm) rozkładany jest najczęściej na trzy części. a. przypomina bardzo jeden ze zwykłych granatów artyleryjskich. lekki moździerz wraz z kilkoma granatami może być przenoszony przez jednego człowieka. Moździerz wieloprowadnicowy (po prawej). Obsługa zapalała ładunek zza osłony przy pomocy bijnika. 120 mm (2). Wykorzystanie nowoczesnych moździerzy pozwala na szybką zmianę stanowiska ogniowego. oraz trzech dalszych rurek zawierających siedem granatów. Żołnierz stawiając stopę na odpowiednim oznaczeniu pasa nośnego uzyskuje odpowiedni kąt podniesienie lufy do strzelania na określoną odległość.Działa Niemiecki miotacz min (poniżej). przypomina raczej bombę lotniczą. . Granaty do moździerzy z lufą gwintowaną (po prawej). Może być obsługi­ wany nawet w pozycji leżącej. Ten rodzaj transportu szczególnie upowszechnił się w armiach Europy Wschodniej i Azji.

d. bynajmniej nie było nowością.Działa odtylcowe Postęp techniczny dokonany w połowie XIX w. Umożliwia ono ładowanie pocisków z połączeniem wtłaczanym. który otwierał się albo na bok. e. Zamek hermetyczny (po prawej). Szwajcaria). przewód lufy. trzon zamkowy pierścień uszczelniający grzyb uszczelniający pałający się ładunek miotający ścianka' lufy przewód lufy. które wykazywało teoretycznie tak wiele zalet. Proces ładowania jest na ogół szybszy i co szczególnie ważne dużo prostszy w działach usytuowanych w wieżach i kazamatach. System ten wymagał stosowania rożnych rodzajów amunicji (zwłaszcza: łuskowej (A). a trzonem zamkowym do tego stopnia. i bezłuskowej (B). ma bardzo wiele zalet. umożliwił budowę dział odtylcowych. c. Wiele rodzajów zamków w działach szybkostrzelnych uszczelnia lufę według systemu de Bangea. a. B. Zamek klinowy (po prawej). Dzięki temu zamek może ryglować bądź otwierać lufę po wykonaniu niewielkiego obrotu (2). Detonacja ładunku miotającego wypychała do tylu grzyb uszczelniający. Tułów łuski tak mocno przylegał podczas strzału do przewodu lufy. łuska mosiężna 3. Ładowanie od tyłu (po lewej). 50 mm jest lekko stożkowy (Muzeum Historyczne w Bernie. pałający się ładunek miotający 4. Działo odtylcowe z XV w. (po prawej). system „armat szybkostrzel­ nych". iż powodował jej uszczelnienie i uniemożliwiał wydobywanie się gazów do tyłu. że hermetycznie przylegał on do ścianki luty. a lufa i zamek powstały w latach 1460-1470. i. Ładowanie luf od tyłu. zamek śrubowy systemu de Bangea. ścianka lufy 5. Działo ze zrekonstruowanym łożem typu burgundzkiego. która przedstawiona jest na stronie 18U. 1. trzon zanikowy 2. b. Na początku omówimy działa odtylcowe stosowane w wojskach lądowych. Zamki klinowe są stosowane przeważnie w działach szybkostrzelnych. Ten rozpowszechniony sposób zamknięcia lufy polega na wykorzystaniu wzdłużnie przerywanego gwintu śrubowego (1). Zamek śrubowy (po prawej). które wykorzystywały łuskę mosiężną ładunku miotającego jako sposobu na uszczelnienie zamka. W tym podrozdziale przedstawiamy rozwój dział odtylcowych. Przewód lufy kal. ich oddziaływanie na postęp w dziedzinie amuniqi oraz podział dział odtylcowych według przeznaczenia. 178 . a następnie w marynarce wojennej. i zamykał się w sposób odwrotny (b). Wiele prostych i skutecznych sposobów zamknięcia przewodu lufy polegało na wykorzystaniu ruchomego zamka klinowego. Idea działa ładowanego od tyłu jest tak stara jak historia broni palnej. co z kolei zwiększa donośność i dokładność trafienia. albo do dołu (a). konstruktorzy wynaleźli dwie użyteczne metody zapobiegające niebezpiecznemu wydobywaniu się gazów prochowych przez zamek: A. Pod koniec XIX w. Przy tym zamek powodował spłaszczenie elastycznego pierścienia uszczelniającego między grzybem.

Kilka tych dział kal.2 mm. Artylerzyści określają tę strefę upadku pocisków jako 50% rozrzut podłużny (B). Wstrzeliwanie się (powyżej). Doświadczenia wykazują.Działo 12-funtowe „Armstrong" (po prawej). stosowane od początku XX w. drugi (2). strzelających pociskami 12-funtowymi. Celowanie. ogień z dział kierowano na cel rzy pomocy celowania ezpośredniego (a). Następnie obserwator dokonuje poprawek (3). Działa Teoria strzelania artyleryjskiego (poniżej). Przy celowaniu należy uwzględniać następujące czynniki wpływające na tor lotu pocisku: prędkość wiatru i ciśnienie powietrza. do kierowania ogniem. 179 . aż do uzyskania celnego trafienia (4). Pociski trafiają rzadko po raz drugi w ten sam punkt. Przedstawiamy podstawowe rodzaje ognia artyleryjskiego. jedno z pierwszych nowożytnych dział odtylcowych. przy zwalczaniu celów naziemnych i nawodnych. zjawisko żyroskopu. na wyposażeniu brytyjskiej artylerii polowej. Do końca XIX w.przy większym oddaleniu celów . Wykorzystywano trzy rodzaje pocisków: szrapnele. Dlatego też stanowiska kierowania ogniem wykorzystują przy wstrzeliwaniu się w cel tzw. wprowadzono wysuniętych obserwatorów (c). Do lufy oddzielnie ładowano pocisk i ładunek miotający. Dokonywanie poprawełć w płaszczyźnie bocznej jest proste. kartacze i burzące ważące 5240 kg. który dopasowywał się podczas strzału do bruzd i pól lufy. Pierwszy strzał (1). „znoszenie". kierowany jest przed celem. „widełki". co należy uwzględniać przy celowaniu.obrót kuli ziemskiej. lecz poprawki związane z niedolotem czy przewyższeniem strzału wprowadza się znacznie trudniej. a nawet . Ten typ działa znalazł się w 1859 r. używano podczas amerykańskiej wojny secesyjnej (1861-1865). 76. że 50% trafień znajduje się na 1/4 powierzchni prostokąta. Na żelazny rdzeń pocisku podłużnego nałożony był miękki płaszcz ołowiany. Rozrzut ognia (powyżej). Ponieważ rozrzut podłużny jest większy niż rozrzut boczny punkty upadku pocisków zakreślają prostokąt (A). za celem. S Ogień bezpośredni i pośredni (powyżej). Później w artylerii (b). ułatwiające stabilizację lotu pocisku.

w której znajduje się ładunek miotający i zapłonnik (pocisk i ładunek woreczkowy do haubicy kal. ładowana jest do działa jako ładunek jednolity. Wraz z podwojeniem kalibru (a). 180 . Cechy charakterystyczne pocisku artyleryjskiego (po lewej). Amunicja artyleryjska. amunicja odzielnego ładowania. a masa pocisku wzrasta ośmiokrotnie (c). W tym podrozdziale przekażemy kilka podstawowych informacji o różnych rodzajach amunicji. omówimy także kolejne typy amunicji. Rodzaje (B) i (C). mierzoną między dwoma przeciwległymi polami. ze względu na sposób ładowania do dział dzieli się na trzy grupy. proporcjonalnie zwiększa się długość pocisku (b). Kaliber (po prawej). mają tę zaletę. Długość lufy wynosi 1524 mm (114.33 sztuk pocisków kulistych kal.3 m m x 13. B. składający się z pocisku. A.Amunicja do dział odtylcowych Amunicja artyleryjska jest dziedziną bardzo złożoną i wielostronną. amunicja składana. że masą ładunku miotającego można regulować donośność i tor lotu pocisku artyleryjskiego. amunicja zespolona. Kaliber i masa pocisku (po prawej). Miedziany pierścień wiodący (b). W następnych podrozdziałach._kal. mogących zmieścić się w przewodzie lufy (3). znajduje się w części dennej pocisku. Np. Jako pocisk do działa odtylcowego posiada formę podłużną (a). Pocisk.33). lub w części denne] (d). 1897. Pocisk nasadzany jest na łuskę nabojową w kształcie tulei. w przewodzie lufy haubicy mieści się 13. 105 mm. a działo jest jedynie środkiem przenoszenia. Jego wielkość otrzymujemy dzięki wykonaniu mnożenia kalibru pocisku kulistego przez ilość tych pocisków kulistych (2)". 6 cali (155 mm) z okresu 1 wojny światowej). C. Dlatego też bardzo ważne jest poznanie zadań poszczególnych rodzajów amunicji. pociski przeciwpancerne. w związku z poznawaniem nowych dział. Rodzaje amunicji (po prawej). ładunek (w woreczku płóciennym) i zapłonnik ładowane są oddzielnie do lufy (granat i ładunek do brytyjskiego działa okrętowego kal. ładunku miotającego i zapłonnika (pocisk francuski W7. zapalnik znajduje się w głowicy (c).75mm). łuski nabojowej. będącej na wyposażeniu Bundeswehry). stosowana jest najczęściej w działach mających zamek śrubowy. w końcu to pocisk oddziaływuje na cel. 1143 mm. Wrzyna się podczas strzału w pola przewodu lufy. Wiele ważnych informacji o wy­ dajności działa wynika z analizy masy jego poeisku. np. Dzięki stabilizaeji momentu pędu poeisku w przewodzie lufy gwintowanej można z niej miotać pociski wydłużone i masywnicjsze. Pod tym pojęciem rozumie się średnicę przewodu lufy gwintowanej (1). W pociskach. Niekiedy kaliber określa długość lufy gładkościennej.

Szrapnel (powyżej) a. rurka ogniowa d. zapalniki. Na współczesnym polu walki mogą być używane gazy parali tyczno-drgawkowe. ładunek pobudzający d. zapalnik. lotki kulkowe c. by podczas niewybuchu w powietrzu zdołały zdetonować szrapnel na ziemi i uzyskać większą siłę rażenia. skorupa odłamkowa c. wydzielając podczas spalania dym i wysoką temperaturę. W podobny sposób uwalniany jest także fosfor biały. Pociski te wyposażone są w zapalnik uderzeniowy (A). Ładunki pocisków. szrapnel. ładunek wyrzucający b. Zapalnik czasowy umożliwia zdetonowanie pocisku podczas lotu oraz rażenie dużej powierzchni gradem kul i odłam ków. bądź w zapalnik ze zwłoką. Ładunek pocisku był z reguły w stanie płynnym i podczas uderzenia ulegał powolnemu rozkład owi. zapalnik. był do I wojny świa­ towej najważniejszym pociskiem artyleryjskim do zwalczania piechoty. Różnią się one pod względem użytych składników i zapalników. pocisk burzący rodzaj pocisku artyleryjskiego przeznaczonego do rażenia sity żywej. Pocisk burzący (powyżej) a. 181 . bądź zbliżeniowego pocisk detonując na określonej wysokości uzyskuje zwiększoną siłę rażenia (B). pociski chemiczne. masa chemiczna b. ładunek ulegający rozkładowi c. 3. Niektóre rodzaje miały dodatkowo zapalnik uderzeniowy po to. ładunek wybuchowy b. 1.Działa Pociski artyleryjskie przeznaczone do zwalczania siły żywej (po prawej). Do zwalczania różnorodnych celów wynaleziono specjalne pociski. Tabela (po prawej). przedstawia najczęściej stosowane połączenia ładunków pocisków i zapalników do zwalczania typowych celów. Podczas 1 wojny światowej stosowano pociski artyleryjskie zawierające gazy toksyczne i drażniące. Dzięki zastosowaniu zapalnika czasowego. Działanie. Pocisk chemiczny napełniony fosforem białym: a. zapalnik. 2.

szrapnel . Transportowanie dział (po prawej). rozwiązały ten problem.3 cale (76. Kaliber . lufa 182 . miało obniżone dolne łoże i pozwalało jedynie na ograniczone podniesienie lufy i zasięg strzału. Łoża te wpłynęły na rozwój dział polowych i haubic po I wojnie światowej. Ponadto wyróżniało się artylerię zaprzężną (2). Ostroga osadzona pod osią połączona była ze sprężyną w poprzeczce łoża.2 mm). pochwa tuleji e. Działa mające własny napęd dzielą się na nieopancerzoną artylerię samobieżną i artylerię' pancerną (4). Rozwój łoża (powyżej). chociaż nie można dokładnie określić kryteriów tego podziału. Podczas strzału ostroga wkopywała się w ziemię. donośność — 5500 m. i łoża rozporowe (c).34 kg. ostroga. i konną. średnią i ciężką artylerię polową. pojęcie „artylerii polowej' nabierało szczególnego znaczenia. Obsługa maszerowała najczęściej pieszo (1). muły czy osły ciągnęły działa i przodki. i w związku z tym (ciężkie jednostki) często określane były mianem „artylerii pieszej". 15-funtowc. lecz składało się już z nitowanych blach stalowych (po prawej). by móc dotrzymać kroku kawalerii. pokrętło mechanizmu odniesieniowego lufy . używane przez brytyjską artylerię polową pod­ czas wojny burskiej (1899-1902). a sprężyna amorty­ zowała odrzut działa. artyleria polowa jako rodzaj broni składa się z armat. E a. haubic i moździerzy i cechuje się odpowiednią mancwrowością na polu walki. c. rodzaj amunicji: oddzielnego ładowania. Stare masywne łoże ogonowe (a). lina stalowa f. miejsce do siedzenia dla kanoniera podczas marszu d. W tej ostatniej cała obsługa poruszała się konno. Kiedy zaprzęgi końskie. Na kolejnych sześciu stronach encyklopedii przedstawimy różnorodne rodzaje dział polowych. W okresie motoryzaq'i działa polowe ciągnione są przez pojazdy (3).masa pocisku .6. Niekiedy artyleria polowa dzieli się na lekką. Łoża skrzy- niowe (b). Łoże tego działa przypominało wprawdzie jeszcze stare łoża dział odprzodowych.Działa polowe W najszerszym znaczeniu. Działo odtylcowe BL Mk 2.

a. To urządzenie było mocowane na łożu (d). Sposób działania hydraulicznego opornika. przyrząd do mierzenia kąta podniesienia lufy g. w ziemię. dźwignia ręczna. a obsługa mogła pozostać na dziale (dwa siedzenia na łożu). Urządzenie to kanalizowalo siłę odrzutu na ostrogę łoża. Podczas odrzutu opornik jednocześnie przepychał olej przez wąski zawór i tłoczył powietrze do powrotnika. Wprowadzono także tarczę stalową (c). B. które powodowało wbicie się ostrogi łoża (e). Dzięki temu. wkopując się w ziemię. była pierwszym działem. maksymalny odrzut lufy p.kierowanego przez wysuniętego do przodu obserwatora . W celu oddania kolejnego strzału ponownie je włączano na stanowiska i powtarzano czyn­ ności celowania. Części składowe. celownik działowy e. Zaprzęg sześciokormy ciągnął przodek amunicyjny! działo. łoże f k. Sprężone powietrze ulegało ponownemu rozprężeniu i powodowało wprowadzenie lufy w położenie wyjściowe.66 kg. wywołane podczas jego odpalania. pociski oświetlające. szrapnele. Dane techniczne 13-funtowego działa szybkostrzelnego: Kaliber: 3 cale (7. pokrętło mechanizmu odniesieniowego pokrętło mechanizmu kierunkowego m. Dla prowadzenia ognia pośredniego . donośność: 5 400 m. C. działo podczas oddawania strzału nie ulegało cofaniu do tyłu. Działko szybkostrzelne z okresu I wojny światowej (poniżej). ostroga q. Stalowa tarcza chroniła ją przed ogniem nieprzyjacielskim. sławna „siedemdziesiątka piątka". Wbudowany mechanizm kierunkowy umożliwiał obrócenie lufy o kilka stopni bez obracania całego działa. amunicja zespolona. A. po oddaniu strzału toczyły się zwykle swobodnie do tyłu na odległość kilku metrów. siedzenie n. lunetka celownicza i.Problem odrzutu (poniżej). wz. masa pocisku: 5.celowniczy wykorzystywał przyrząd do mierzenia kąta podniesienia lufy i celownik działowy dla określenia kierunku bocznego. Pierwsze działa odtylcowe. Dla uzyskania większej szybkostrzelności wykorzystano zalety wynikające z ładowania działa od tyłu oraz zjawisko gwałtowanego ruchu wstecznego działa. kołyska d. Oporopowrotnik przechwytywał ruch wsteczny lufy i wprowadzał ją w położenie pierwotne. Brytyjskie działo 13-funtowe artylerii zaprzężnej używane od początku I wojny światowej posiadało cechy charakterystyczne dla nowoczesnego działa polowego. Sposób działania powrotnika. w którym uporano się z odrzutem lufy. 1897 (po prawej). odbijacz h.62 cm). ogon łoża o. Lufa (a). 183 . była umocowana na kołysce (b). lufa b. do osłony obsługi działa przed og­ niem nieprzyjacielskim. Francuskie działo piechoty kal. Lunetka celownicza umożliwiała celowniczemu lepsze widzenie przedmiotów (celów) we wszystkich kierunkach. tarcza ochronna i. która służyła za opornik i powrotruk. 75 mm. oporopowrotnik c.

Nazwa dodatkowa 26 cwt. pocisk odłamkowo-burzący. polowe i przeciwpancerne na pojazdach samobieżnych. brytyjskie haubice średnie wystrzeliły w latach 1915-1918 około 22. Kaliber 77 mm.Działa polowe odtylcowe Niemieckie działo polowe (po lewej). której łoże umocowane było na podwoziu poją7Óu gąsienicowego. odróżnia działo od starszego typu 30 cwt. Po złożeniu podczas transportu stanowiła siedzenie przed tarczą dla dwóch kanonierów. Kaliber 6 cali (155 mm). 184 . szrapnel. gazowy masa pocisku 100 funtów (45. kal. Górna część tarczy ochronnej była wyściełana i składana. masa szrapnela 6. donośność 8 700 m. donośność 8400 m. W II wojnie światowej wprowadzono działa przeciwlotnicze. Już w okresie I wojny światowej sporadycznie używano dział samobieżnych. odpowiednik francuskiego działa 75 mm i brytyjskiego 18-funtowego. rodzaj amunicji: składana. z okresu I wojny światowej. Do nich należała armata Saint-Chamond (po prawej). wytwarzającą energię elektryczną dla obu silników. 6-calowa (po prawej). Posiadało poziomy zamek klinowy (typ zamka faworyzowany przez niemieckich konstruktorów).3 kg). Pierwszy pojazd posiadał prądnicę. 26 cwt. Brytyjska haubica wz. pocisk odłamkowo-burzący.4 min pocisków na froncie zachodnim.7 cm.8 kg. 7. amunicja oddzielnego ładowania: szrapnel. Jak się oblicza.

donośność: 10670 m. donośność 22000 m. K Kaliber 155 mm. amunicja oddzielnego ładowania.. zapalające i oświetlające. amunicja składana.81 kg. bądi jako armata. Okrągła płyta służyła za łoże obrotowe. Dzięki stosowaniu odpowiednich ładunków działo to mogło być" wykorzystywane jako haubica. 25-funtówka wprowadzona do użytku w 1940 r. propagandowe.33 kg Działa Kaliber 105 mm.6 mm. przeciwpancerne. przeciwpancerne. oświetlające. Kaliber 87. 185 . amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. zapalające. pociski: odłamkowo-burzącc. Kod/aj „naubicoarmały" szeroko rozpowszechniony w latach 30-tych i 40-tych. donośność: 12250 m. rzeciwpancerne i zapalające. łasa pocisku odłamkowo-burzącego: 43 kg. znajduje się jeszcze na wyposażeniu wielu armii.Brytyjska 25-funtówka Mk 2 (po prawej). Masa pocisku odłamkowo-burzącego: 11. pociski odłamkowo-burzące. Masa pocisku odłamkowo-burzącego 14.

a także w celu zastosowania ich jako dział przeciwpancernych. wz. 43 kg. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. zasięg 16800 m. 60 km. prędkość max. Dzięki mm można względnie łatwo wprowadzić haubicę w położenie bojowe. donośność 13300 m. i do dzisiaj znajduje się jeszcze na wyposażeniu armii co najmniej 20 państw. Związek Radziecki wyposażał wiele dział polowych w długie lufy. w armiach państw NATO oraz w wielu innych. To'ułatwia nie tylko wykorzystanie lecz także logistykę. Samobieżna haubica M 110 (1). masa pocisku ok. Dane wspólne: kaliber 8 cali (203 mm). F 3. Podczas prowadzenia ognia część odrzutu haubicy przenoszona jest na dwa lemiesze z zaokrąglonymi krawędziami. rzeciwpanceme-pod kalibrowe. amunicję i osiągi. Przeznaczona jest do zwalczania celów taktycznych pociskami jądrowymi. . amunicja zespolona: pociski odłamkowo-burzące. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące.2 mm. Amunicja i przeważająca część ośmioosobowej załogi trans­ portowana jest na drugim pojeździe. weszło do użycia po raz pierwszy w 1942 r. prędkość max. 186 E Kaliber 76.155 mm wz.Działa polowe odtylcowe Francuska haubica kal. Ta średnia haubica samobieżna należy do jednostek wsparcia francuskich dywizji pancernych. 1942 (po prawej). masa pocisku odłamkowo-burzącego 6. Z wojskowego punktu widzenia praktyczne jest używanie głównych elementów budowy na różnorodnych układach jezdnych. Amerykańska haubica 8-calowa w dwóch wariantach (po prawej).21 kg. M 110: ciężar 26308 kg. M 115: ciężar 14515 kg. umulacyjne. ok. Kaliber 155 mm. oznaczania celów i nuklearne oraz pociski burzące z napędem rakietowym. zapalające i oświetlające. Obie wersje znajdują się na wyposażeniu armii amerykańskiej. masa pocisku odłamkowo-burzącego 91 kg. donośność: 20000 m. Radzieckie działo polowe 76. w celu zwiększenia prędkości początkowej pocisku.2 mm. zamontowane u podwozia w tylnej części kadłuba pojazdu (patrz niżej). i ciągniona M 115 (2). 55 km. Posiadają tę samą lufę.

Działa Amerykańska samobieżna haubica opancerzona kal. 187 . amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. Haubica może prowadzić. konstrukcji niemiecko-angielskowłoskiej. ' Kaliber 155 mm. dzię­ ki zmianie ładunku i kąta podniesienia lufy.5 kg. zaliczana jest. ogień w górnych i dolnych grupach kątów. broni ręcznej oraz ograniczają oddziaływanie broni chemicznej i atomowej. Jest nadzwyczaj sprawna technicznie i ma silnik pomoc­ niczy. pod względem rozwiązań technicznych. prędkość max. będąca na wyposażeniu wielu armii państw NATO. masa pocisku burzącego 43. także Bundeswehry. w zależności od warunków terenowych. 155 mm M 109 (po prawej). donośność 24000 m. Kaliber 155 mm. haubica M 109 (poniżej). chemiczne. donośność 14600 m. umożliwiający zajęcie stanowiska ogniowego. do najlepszych średnich haubic polowych. kartacze i nuklearne (tylko na wyposażeniu armii amerykańskiej). haubica średnia. haubicy 55 km. n p . że po­ cisk leci stosunkowo wolniej i jego stromy lot jest szczególnie przydatny do zwalczania celćw zakrytych (1). Mały ładunek i większy kąt pod­ niesienia lufy powoduje. masa pocisku odlamkowo-burzącego 43 kg. oświetlające oraz pociski burzące z dodatkowym napędem rakietowym (donośność 30000 m). Haubica polowa 70 (po prawej). które chronią /alogę przed działaniem pocisków odłamkowych. Nadwozie wykonane jest z metali lekkich .płyt pancernych. E Strzelanie w górnych i dolnych grupach kątów (po prawej). mogą zwalczać cel w dwóch różnych grupach kątów. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. Współczesne haubice strzelające amunicją oddzielnego ładowania. Większy ładunek i mniejszy kąt podniesienie lufy powoduje większą prędkość oczątkową pocisku i płaski tor )tu: szczególnie przydatne do zwalczania czołgów (2).

Skrzynia stalowa poci wylotem lufy napełniana była balastem o masie 20. lecz coraz częściej zwalczanie celów dalekosiężnych przejmowały bomby lotnicze. 1916.Działa oblęznicze i kolejowe Najcięższa broń artyleryjska używana była tylko jako stacjonarne działa oblęznicze i działa kolejowe.Pocisk ważył 810 kg" Porównanie pocisków (po lewej). 188 . 3. 4. pocisk do haubicy kolejowej 400 mm wz. 2. Podczas transportu musiano rozkładać je na części. Niemiecki moździerz 420 mm wz. Brytyjska haubica obleżnicza 12-calowa Mk 4 (po lewej). 14 (po prawej). Sporadycznie stosowano je jeszcze podczas II wojny światowej. Porównanie wzrostu człowieka do wielkości pocisków używanych przez działa omówione w tym podrozdziale: 1. kiedy używana była do oblegania twierdz lub w walkach pozycyjnych. odmiana „Grubej Berty" używany do burzenia fortów pancernych i betonowych w okresie 1 wojny światowej . Okres rozwoju tej broni przypada na I wojnę światową. pocisk do haubicy oblężniczej 12-calowej Mk 4. pocisk do „działa przeciwparyskiego" 210 mm.3 t i służyła do umocowania haubicy na platformie. typowe superdziało używane podczas 1 wojny światowej w walkach pozycyjnych. pocisk do moździerza 420 mm „Gruba Berta".

Ładowanie następowało w'pozycji poziomej. Cztery filary fundamentu betonowego służyły do odciążenia podwozia. Kaliber lufy na początku jej użycia wynosił 210 mm i po oddaniu ok. 400 mm wz. do ostrzeliwania stolicy Francji z odległości 120 km. przymocowanymi do podstawy. 70 strzałów zwiększał się do 232 mm. Francuska haubica kolejowa kal. zwiększania masy pocisku i masy ładunku miotającej).Działa „Działo przeciwparyskie" (po prawej). masa haubicy' na stanowisku ogniowym 13/t. Kaliber 400 nim. a drugą dla przyjęcia odrzutu. . W celu wyrównania wygięcia lufy obciągano ją linami stalowymi. używano pocisk burzący o masie 900 kg (w praktyce okazywał się trudny do zestawienia). W celu wyrównywania zużycia lufy. Pocisk o względnie małym kalibrze leciał z dużą prędkością i przy małym oporze powietrza w górnych warstwach atmosfery osiągał ogromną donośność. Do obsługi zamka haubicy przy dużym kącie podniesienia lufy budowano jedną sztolnię. amunicja oddzielnego ładowania. na podwoziu Saint-Chamond. Stanowisko ogniowe mieściło się na odcinku toru kolejowego. 1916 (poniżej). lufy. dokonywano na bieżąco po każdym strzale. używane prze/ arty­ lerię niemiecką w 1918 r.

92 (po prawej). masa pocisku burzącego 6. na rysunku na łożu M8.5 kg. Te tzw. amunicja składana: szrapnele. Kaliber 70 mm. wśród nich także strzelcy górscy Bundeswehry. Nadawały się do użycia w każdych warunkach terenowych. amunicja składana (pociski odłamkowo-burzące. masa pocisku 4. Brytyjskie działo górskie 10-funtowe (po prawej). W górach właściwości haubicy przewyższają walory armaty. donośność 1057 m.06 kg.' Dzięki połączeniu lufy z zanikiem zawdzięcza sobie nazwę „armaty śrubowej". donośność 8925 m. amunicja zespolona (ładunek kumulacyjny) i amunicja składana (ładunek burzący). głównie dzięki mniejszej masie i możliwościom prowadzenia ognia stromego. donośność 5500 m. Kaliber 70 mm. Znajdują się jeszcze na wyposażeniu armii Chin i Wietnamu. . pociski burzące. Kaliber 75 mm. Były one podstawowym uzbrojeniem baterii górskich oddziałów brytyjskich w Indiach w latach 1901-1915.Działa górskie Na początku XIX w. Nie posiadało mechanizmu regulującego odrzut lufy. Była używana prze/ brytyjskie oddziały spadochronowe p o d Arnhem w 1944 r. masa pocisku burzącego 3. Można ją transportować przy użyciu samolotów i śmigłowców lub spadochronów oraz przy pomocy lekkiego pojazdu bądź 11 mułów.24 kg. donośność 2745 m.8 kg. Po wojnie przemianowano ją na haubicę M116. Zwierzę juczne (po lewej). masa pocisku odłamkowo-burzącego 19. Często było przenoszone w stanie rozłożonym przez dżunglę przy użyciu transportu ludzkiego. Można je było rozkładać i przewozić przy użyciu zwierząt jucznych. które zrzucano na spadochronach lub w paletach. a podczas II wojny światowej zrzucano ją na spa­ dochronie bądź przerzucano przy użyciu szybowców. Amerykańska haubica górska kal. W niektórych armiach stosowano podobną lekką broń do bezpośredniego wsparcia piechoty. z przytroczoną lufą haubicy górskiej. 190 Kaliber 105 mm. 70 mm. zapalające i przeciwpancerne. Miały one koła blaszane i tarczę ochronną. Włoska haubica górska 105 mm wz. zapalające i oświetlające) oraz amunicja zespolona (ładunek kumulacyjny). 56 (po prawej). działa piechoty zostały udoskonalone podczas II wojny światowej: powstały działa do wykorzystania przez wojska powietrzno-desantowe. Na krótkich odległościach przenoszona jest w stanie rozłożonym przez żołnierzy. amunicja oddzielnego ładowania: szrapnel. Japońskie działo polowe kał. wyprodukowano po raz pierwszy lekkie armaty i haubice do walki w terenie górskim. Później przejęło ją dalszych 17 armii. Japończycy używali go po mistrzowsku w okresie Tl wojny światowej. Do transportu używano 5 mułów. wz. 75 mm Ml Al (po prawej). Pierwotnie do jej transportu w stanie rozłożonym używano 6 mułów. Włoscy strzelcy alpejscy wprowadzili tę wielofunkcyjną broił do użytku w 1957 r. przy czym lufa była rozkładana na dwie części.

Nowe technologie doprowadziły do powstania coraz to większych i technicznie lepszych dział. gdzie było ono przejmowane przez przekładnię zębatą łoża. Powstały nowe łoża wieżowe. Podczas oddawania strzału odrzut odpychał działo do tyłu do podkopu. Działa odtylcowe umożliwiały poprawę zabezpieczenia obsługi przed ogniem nieprzyjacielskim. Donośność 7 315 m. Łoże znajdowała się w podkopie. której cokół osadzony był w betonie. masa pocisku 323 kg. Kazamata. kopułowe i kazamatowe. Udoskonalone użycie rakiet i samolotów pod koniec II wojny światowej prawie wyeliminowało stosowanie artylerii nadbrzeżnej i fortecznej. Lufa działa wystawała z kopuły stalowej. 191 . a działo stawało się widoczne dla nieprzyjaciela tylko w momencie odpalania. dzięki której działo podnosiło się . skonstruowane przez kapitana Moncrieffa z Edynburga.Artyleria nadbrzeżna i forteczna W każdym stałym systemie obronnym od dawna ważną rolę odgrywały działa. Na rysunku przedstawiono łoże chowane działa odtylcowego 12-funtowego „Amstrong" (Cooke „Naval Ordinance and Gunnery". Odrzut lufy przyjmowały cylindry hydrauliczne umocowa­ ne z przodu kazamaty na dużym ramieniu. Jedno z pierwszych tego rodzaju. 3. Rozciągały się one między podłogą a sufitem i przenosiły siłę odrzutu na ściany kazamaty. Łoże chowane.). Forma stosowana w przeszłości w fortyfikacjach nadbrzeżnych. 2. zwłaszcza artyleria ciężka. 1881 r. a działo było widoczne tylko w momencie odpalania. Brytyjskie działo nadbrzeżne kal. 305 mm (12-calowe) w kazamacie pancernej z ok. 4. Łoże chowane (po lewej). Ona zapewniała jednocześnie wywołanie przeciwwagi.ponownie do góry.przed oddaniem następnego strzału . Późniejsze rodzaje łóż chowanych zastosowano na stanowiskach baterii nadbrzeżnych. Obsługa była niewidoczna dla nieprzyjaciela. którego załom odpowiadał zasięgowi bocznemu działa. Na schemacie pokazano cztery rodzaje stanowisk: 1. Działo prowadziło ogień przez pierś muru. Podstawa łoża. (po lewej). Kopuła pancerna. 1875 r. gdyż lufy nie musiały być ładowane przez nie osłonięte wyloty. Ten system obrony został zaniechany po II wojnie światowej. Artyleria ha unii Maginota ulokowana była w wieżach opuszczanych (ruchomych). Używane w fortach nadbrzeżnych w Portsmouth. za którym znajdowało się także łoże obrotowe. Działo prowadziło ogień poprzez wąski olwór w murze fortecznym. Stanowiska osłonięte dział fortecznych (poniżej).

nowoczesna konstrukqa Oerlikona.wersja znanego karabinu maszynowego Maxim z lat osiemdziesiątych XIX w. a działkami. na okrętach wojennych do obrony przed torpedowcami Kaliber 37 mm.używano już w latach siedemdziesiątych XIX w.uruchamiane przez korby ręczne . trzon zamka 7. nabój w donośniku c. a działami. 211). a są zaliczane do broni artleryjskiej tylko ze względu na kaliber i budowę używanych pocisków. kierunek odrzutu zamka 8. 1. donośność (przy przedstawionej wersji łoża) 4 110 m. jednak ciśnienie ga­ zów resztkowych w lufie wyrzu­ cając łuskę powoduje cofnięcie się trzonu zamka całkowicie do tyłu. 5. działka pokładowe na samolotach myśliwskich. działo do zwalczania torpedowców. Mniejsze działka automatyczne . broń uniwersalna na ścigaczach. działo przeciwlotnicze. na morzu jako: 3. przez obie strony. Szwajcarskie działko automaty czne 20 mm KAA (po prawej). Wcześniejsza wersja była używana podczas wojny burskiej (1899-1902). działo przeciwlotnicze. Łoże polowe tego modelu brytyjskiego. zamek 6. nabój w komorze nabojowej b. szwaj­ carskiego działka automatyczne­ go 20 mm KAA pokazuje ścisłe pokrewieństwo między karabina­ mi maszynowymi. Broń strzela wykorzystując amu­ nicją taśmową. 2. działom przeciwlotniczym i działom okrętowym. iglica 5. które do okre­ ślonych zadań są mało manewro­ we i posiadają za małą szybkostrzelność'. wykorzystującej energię gazów prochowych do uruchomienia zamka. Firmy szwajcarskie Hispano-Suiza i Oerlikon zawsze odgrywały czołową rolę w dziedzinie produkq'i działek automatycznych. 192 . umożliwiało prowadzenie ognia w górnych grupach kątów. Maxim był modelowym reprezentantem broni samoczynnej. 1-funtowy Maxim „Pom-Pom" (po prawej) . wyrzucona łuska. tłok gazowy 4. W tym podrozdziale objaśnimy budowę i zadania działek automatycznych. 4. w samolotach jako: 6. dysza gazowa 3. S Użycie działek automatycznych (powyżej). którvch działanie pocisków jest za słabe przeciwko różnym celom. działka pokładowe na samolotach szturmowych (wsparcia taktycznego). Dzięki różnorodności używanej amunicji i wysokiej zdolności bojowej działka automar czne szczególnie są przydatne o realizacji określonych celów: na lądzie jako: 1. Dalsze przykłady i bliższe informacje znajdują się w podrozdziałach poświęconych armatom czołgowym. Broń ta wypełnia lukę między karabinami maszynowy­ mi.Działka automatyczne Działka automatyczne właściwie są powiększonymi karabinami maszynowymi. Zamek odryglovvy wany jest wprawdzie przez tłok gazowy. bufor zamka a. Schemat zamka (poniżej). z okresu 1 wojny światowej. broń uniwersalna na pojazdach opancerzonych. masa pocisku 450 g (1 funt angielski). 7. lufa 2. W związku z tym broń tę zalicza się do grupy broni automatycznej działającej na zasadzie zamka swobodnego (patrz str.

2. masa zapalająca 5. wprowadzonej do użytku w 1950 r. 3. Nabój 20 mm (poniżej) z amerykańskiej serii M 50 (do lotniczych działek pokładowych). od 19. Jego 6 luf obroto­ wych pracuje według zasady Gatlinga (patrz str. To działko rewolwerowe 20 mm. Na świecie istnieje duża ilość amunicji 20 mm. stosowane jest jako pokładowe działko lotnicze. Przedstawiamy typowe miejsca montażu łoż działek pokładowych: 1. Przekrój (po prawej) pocisku amerykańskiego M 56 A-l (burząco-zapalający). miedziany pierścień wiodący 2.50 r. w którym kierowanie ogniem od­ bywa się elektrycznie./min. Nowoczesny samolot myśliwsko-bombowy A-7 marynarki wojennej USA.Lotnicze działka pokładowe (po prawej). 4. W tym typie naboju ładunek miotający pobudzany jest przez zapalnik elektryczny. serii M50. jest brytyjską odmianą konstrukcji niemieckiej z okresu II wojny światowej. 207). Śmigłowiec amerykański typu Huey Cobra posiada działko w specjalnym łożu „Kinn". Odpalanie następuje z jednej z pięciu komór nabojowych bębna rewolwerowego wprawianego w ruch przez odrzut i tłok gazowy. zapalnik M 505 (bez przekroju). Cztery działka myśliwca brytyjskiego Spitfire Mk 9 znajdowały się w płatach nośnych (skrzydłach). Kaliber 20 mm stanowi dolną granicę kalibru amunicji stosowanej do działek automatycznych. Amerykańskie działko rewol­ werowe M 61 A 1 (po prawej). 1./min. Działa < < • © 193 o . Masa 87 kg. Działko 30 mm Aden (po prawej). koszulka stalowa pocisku 3. Na rysunku (poniżej) przedstawiono pocisk przeciwpancerny zapalający. ma podwieszone pod płatami nośnymi (skrzydłami) działka w zasobnikach strzeleckich. Szybko­ strzelność teoretyczna wynosi 6 000 strz. czyli 100 strzałów na sekundę. Działko to w wersji rozwiniętej oznaczone jako M 168 znalazło zastosowanie w artylerii powietrznej. materiał wybuchowy 4. W myśliwcu Messerschmitt Bf 109 z okresu II wojny światowej działko prowadziło ogień przez wał śmigła. szybkostrzelność teoretyczna 1200-1400 strz. wbudowane jest na stanowiskach ruchomych albo na nieruchomych w statkach powietrznych. przedstawimy naturalnie tylko kilka typów.

Po II wojnie światowej rakiety kierowane przejęły większość zadań ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. Pocisk burzący z zapalnikiem czasowym. przebudowane działo artylerii nadbrzeżnej 76. 12-funtowa (po lewej). 1. Był on najczęściej używanym pociskiem w ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. Proste loże na cokole. gdy nie trafi on w cel. najbardziej znane jest działo wz. mogące prowadzić ogień w górnych grupach kątów i we wszystkich kierunkach. 4. podczas T wojny światowej. Do Ó wojny światowej wykształciły się d w a p o d s t a w o w e typy dział przeciwlotniczych: ciężkie jednostrzałowe armaty do zwalczania wysokolatających celów i lekkie działka szybkostrzelne do obrony p r z e d samolotami szturmowymi. używany w I wojnie światowej jako „zasłona rozpryskowa" przeciwko nieprzyjacielskim samolotom. którego czas przelotu dostosowany był do wysokości toru lotu samolotu. stacjonarne. 40 m m . ustalał położenie samolotu i uruchamiał zapalnik. Brytyjska armata plot. Pociski przeciwlotnicze posiadają zwykle rządzenia samolikwidujące (samolikwidator). który detonował pocisk w obsza­ rze skutecznego rażenia celu . W latach trzydzies­ tych obecnego stulecia wiele armii świata wprowadziło arma­ ty Boforsa do zwalczania samolo­ tów szturmowych. które powodują rozerwanie się pocisku. Szwedzkie działo Bofors (po lewej). Zapalniki uderzeniowe stosowano przeważnie w działkach szybkostrzelnych do zwalczania samolotów szturmowych. 194 . Zapalniki zbliżeniowe zwiększały skuteczność działania pocisku burzącego w okresie II wojny światowej. samolotów myśliwskich i bombowych w p r o w a d z o n o specjalne armaty przeciwlotnicze na łożach. Pociski przeciwlotnicze i zapalniki (powyżej). Pocisk rozpryskowy z zapalnikiem czasowym. 2. Na rysunku przedstawiono wzór powojenny L/70. umożliwiało prowadzenie ognia z kątami ostrzału poziomego w granicach 0-360 i 0-90° w pionie. Impuls fali radiowej.Armaty przeciwlotnicze Wraz z pojawieniem się. 3. do którego sto­ suje się ulepszoną amuniq'ę i urządzenia radiolokacyjne. samo­ bieżne i okrętowe.2 mm. emitowanej przez zapalnik. z okresu I wojny światowej. Działa posiadają różnorodne łoża o podwoziu kołowym (na rysunku).

kąt boczny oraz nastawienie zapalni­ ka pocisku (b). Składa się z dwóch działek 30 mm i radiolokacyjnego systemu kierowania ogniem. Odpalane pociski skutecznie zwalczały cel aż do 8000 m. stanowiła podstawowe wyposażenie ciężkiej artylerii rzeciwlotniczej w Wielkiej rytanii. Francuskie przeciwlotnicze działo samobieżne AMX DCA 30 (po lewej). to nadal działka plot. na bazie której powstały podczas II wojny światowej różne działa przeciwpancerne i przeciwlotnicze. Ten 30 mm zestaw obrony przeciwlotniczej pokazuje współczesny kierunek w rozwoju lekkiej artylerii przeciwlotniczej. W latach trzydziestych wprowadzono automatyczne przeliczniki wyprzedzenia celu (a). Późniejsze wersje otrzymały urządzenia do automatycznego ładowania. Osadzane są na łożach stacjonarnych. Wzór 18 oznaczał wcześniejszą wersję słynnej „osiemdziesiątki ósem­ ki". odgrywają ważną rolę w zwalczaniu samolotów szturmowych. wyparły ciągnione działa plot. Mogła prowadzić ogień do wysokości 10700 m. mieszczących się w wieży obrotowej na podwoziu czołgu AMX-13. Na rysunku przedstawiona jest armata w gotowości do oddania strzału na ruchomym łożu krzyżowym.7-calowa (94 mm). bez kół. w latach 1937-1950. cechujące się wysoką szybkostrzelnością.Działa Armata przeciwlotnicza 3. w odpo­ wiedni kąt podniesienia lufy. aby podczas ich zwalczania pocisk trafił samolot na z góry obliczonym punkcie. Samobieżne działa przeciwlotnicze. Chociaż w tym samym okresie rakiety kierowane przejęły większość zadań ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. Kanonierom wystarczała tylko teoretyczna znajomość celów powietrznych. będące na wyposażeniu współczesnej dywizji pancernej. Armata przeciwlotnicza 88 mm wz. 18 (po prawej). Na rysunku pokazany jest wzór armaty Mk 2c z łożem kołowym E Przyrządy do kierowania ogniem (powyżej). przetwarzające automatycznie dane o trasie lotu celu. 195 . ciągnionych i samobieżnych. Zestaw kierowa­ nia ogniem obejmował stanowiska ogniowe kilku dział.

System stabilizacji utrzymuje wycelowaną w cel armatę pokładową podczas jazdy w płaszczyźnie poziomej i pionowej . niemieckiego czołgu „Tygrys" VII E z okresu II wojny światowej. skrzynia na puste łuski n. cylinder opornika lufy e.Armaty pokładowe pojazdów opancerzonych Do największych kroków w rozwoju artylerii w tym stuleciu należy użycie dział w pojazdach opancerzonych. W innym z czołgów działo osadzone było w przedniej części kadłuba (B). wykonujące zadania własne na polu walki. W końcu lat czterdziestych powstały hy­ drauliczne systemy stabilizacji. Także tu omówimy armaty pokładowe. Samobieżne armaty i haubice zostały omówione w podrozdziale poświęconym artylerii polowej. wyrzutnik m. Współczesne armaty pokładowe usytuowane są w wieżach obrotowych. urządzenie ochronne wykonane z blachy. Obszerne omówienie czołgu. zamek z klinem pionowym f. Stabilizacja armaty pokładowej (po prawej). celownik optyczny j.niezależnie od pozycji ukośnej czołgu w terenie. wykracza poza ramy encyklopedii. a. koło mechanizmu bocznego lufy i. lufa c. jako pojazdu i systemu broni. Wieża i armata (po prawej). siedzenie dla ładowniczego g. siedzenie dla dowódcy czołgu. Wyrzutnik. posiadał dwie armaty osadzone w osłonach pancernych no obu stronach kadłuba (A). siedzenie dla celowniczego k. ich łoża oraz sprzęt współczesny służący do zwiększenia prawdopodobieństwa trafienia. 218. zapewniające pełny obrót armaty (C). koło mechanizmu podniesieniowego lufy h. osłona pancerna działa d. W tym podrozdziale przedstawiamy wyłącznie czołgi i pojazdy opancerzone. chroni załogę przed odrzutem armaty. 199 i str. hamulec wylotowy b. Jest to typowa konstukcja konwencjonalnej wieży czołgowej. celowniczy celuje i odpala. Czołg brytyjski z okresu T wojny światowej. 196 . Działo obsługiwane jest przez dwóch ludzi: ładowniczy ładuje naboje. Amunicja przeciwpancerna i pokładowe karabiny maszynowe przedstawione są na str. Stanowiska armat pokładowych (po prawej). przekładnia obrotu wieży 1. pierwszy zmotoryzowany pojazd pancerny.

W tym szwedz­ kim czołgu wprowadzono w la­ tach siedemdziesiątych nowe roz­ wiązania konstrukcyjne. celowniczy natychmiast odpala armatę pokładową (2). co potę­ guje dokładność trafienia celu. korba ładunkowa c. Szkic (poniżej i po prawej). jak tor lotu pocisku odpalanego z armaty pokłado­ wej. lufa. przycisk spustu b. Armata ładowana jest od tyłu przy wykorzystaniu trzech gniazd załadowczych. a dla ładunków kumulacyjnych gwint lufy i tak jest nawet' niekorzystny. Armata 30 mm . Koncepcja armaty została dostosowana do wymogów współczesnego pola walki. uważana była za mało znaczącą. Lufy gładkie są tańsze w wykonaniu (odpada gwintowanie lufy). zajmuje niewiele miejsca w luku bojowym (A).Działa Karabin maszynowy wstrzeliwujący (po prawej). To działko automa­ tyczne przeznaczone dla lekkich pojazdów opancerzonych wprowadzili do użytku Brytyjczycy w 1974 r. pokazuje przekrój wieży. gdyż szybkostrzelność wynosząca 90 strz. Armata z lufa gwintowaną i działo gładkolufowe (po prawei). Masa zamka (B). patrz str. otwory komory nabojowej d./min. Obecnie stosowane są dalmierze. Aż do lat siedem­ dziesiątych czołgi odpalały pociski z luf gwintowanych (A). transporterach opancerzonych i samochodach pancernych. Po wycelowaniu wystrzeli­ wany jest pocisk wskaźnikowy (1).Rarden (po prawej). Tego typu wieże mogą być osadzane na lekkich czołgach. i nie następu­ je ich szybsze zużycie. 197 . a czołg z boku. 199. Stridvagn może podnosić i obniżać swój mechanizm napędowy w celu zmiany podniesienia kąta lufy (b). tyłu. Czołg Stridvagn 103 A (po prawej). Niemcy i ostatnio także Amerykanie i Francuzi zbudowali armaty gładkolufowe do strzelania pociskami stabilizowanymi brzechw owo (B). Jego ar­ mata pokładowa 105 mm wbudo­ wana została na stałe w kadłub (a). Niektóre typy czołgów posiadają ciężki karabin maszynowy wbudowany współosiowo do broni głównej (armaty). Pocisk odpalany z tej armaty przebija transporter opancerzony z. tuleja łącząca g. Następnie Rosjanie. powrotnik f. Kiedy osiągnie on cel. gdyż jej mechanizm ładowania automatycznego wymagałby więcej miejsca w wieży obrotowej. Tor lotu pocisku odpa­ lanego z km wstrzeli w ującego jest taki sam. Armata Rarden (powyżej). a najnowocześniejsze czołgi posiadają dalmierze laserowe. rura wyrzutowa e. względnie dokonywać ustawienia armaty w płaszczyźnie bocznej przy pomocy skrętu w prawo czy lewo (c). Na pierwszym miejscu postawiono celność działka. występuje pod nazwą czołgu Skyddaa. a. tłumik drgań lufy h.

mniej" skutecznych typów armat ppanc. Później. a bronią posiadającą zdolność jego przebijania. W 1942 r. Znajduje się ona jeszcze na wyposażeniu armii co najmniej dwunastu krajów Trzeciego świata. .z. Miotane pociski wystar­ czały całkowicie do przebicia pancerzy wszystkich czołgów z okresu I wojny światowej.ppancz. zapobiega wczesnemu wykryciu. 100 mm wz.Armaty przeciwpancerne Karabiny wielkokalibrowe. masa 122 kg pociski: poc. pr. Kaliber 57 mm.ppanc. Brytyjska sześciofuntówka (po prawej). unieruchamia prawie każdy czołg nieprzyjacielski. Po II wojnie światowej zadania armat ppanc.ppanc. 1944 (po prawej). 1000 m/s.prędkość początkowa pocisku. Długość lufy uzmysławia fakt wielkości armaty ppanc.pr. Kaliber 13. pociski: ppanc.900 m/s. pocz. choć me jest już używane w państwach Wspólnoty Niepodległych Państw. o dużej twardości rdzenia. pr.pocz. Armata przeciwpancerna 37 mm.s. ze smugaczem.z.Mauser z 1918 r. W zasadzie był to karabin jednostrzałowy z dwójnogiem. 785 m/s. pozwala śledzić cel ruchomy. . Radziecka armata ppanc. które wkrótce okazały się NIEskutcczne w walce przeciwko czołgom o coraz to grubszych pancerzach. 36 (po prawej).. 198 Wykaz używanych skrótów: . zwiększono sKuteczność armaty ppanc. 200) i przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe (patrz str. ranaty trzonkowe. 254).pocisk przeciwpancerny . f Kaliber 37 mm. ta armata była podstawowym sprzętem niemieckim do obrony ppanc. Większość państw używała rusznic p p a n c . poc. pociski burzące.poc. płaski tor lotu pocisku (c). pocz. W chwili wybuchu II wojny światowej.ppanc.pocz. pocz.poc. ładunki umulacyjne. Działo to znajduje się na wyposażeniu kilku armii.ppanc. przejęły lekkie działa (patrz str.pi n\ppanc. z rdzeniem stalowym. smugowy p. poc. Kaliber 100 mm. pociski: poc. Ta niemiecka rusznica z okresu T wojny światowej stanowi pierwszą broń.ppanc. strzelające pociskami o dużej prędkości były pierwszą bronią przeciwpancerną.ppanc. stosowaną do zwalczania czołgów.3 mm. w celu skutecznego zwalczania nowoczesnych czołgów. umożliwia osiągnię­ cie celu pierwszym strzałem (zanim czołg odpowie ogniem). duży zakres kąta ostrzału poziomego (b). z rdzeniem wolframowym. Niska podstawa (a). poc. 762 m/s. wprowadzona na wyposażenie w 1941 r.. 37 mm dzięki zastosowaniu nowego pocisku: do wylotu lufy wkładano nadkalibrowy granat trzonkowy. ładunki kumulacyjne. Cechy charakterystyczne mode­ lowej armaty przeciwpancernej (powyżej). Rozpoczął się wyścig między grubością pancerza. wz. Rusznica przeciwpancerna . . większość armii używała ulepszonych rusznic. Podczas II wojny światowej okazały się jednak nieskuteczne.z. Jeszcze w 1939 r. która stopniowo wyparła sześciofuntówkę. . w miejsce starszych. pr. Używano również niektórych dział przeciwlotniczych i polowych jako armat przeciwpancernych.pocisk przeciwpancerny ze smugaczem . Durzące (w przypadku zastosowania armaty jako działa polowego). (po prawej). pr.ppancz. wprowadzono do użytku siedemnastofuntówkę. masa 3650 kg. będący powięk­ szoną wersję Mausera powtarzal­ nego. .pocisk przeciwpancerny zwykły . pocisk o dużej siłę przebicia (d).

pocisk przeciwpancerny. pocisk podkalibrowy do luf ze stożkowym przewodem. 288). 2. pociski burzące (przy zastosowaniu armaty jako działa polowego). Zastosowanie pancerzy grodziowych spowodowało nieskuteczność pocisków ppanc. niemiecka z okresu II wojny światowej. 88 mm wz. Była transportowana na łożu czterokołowym. pocisk przeciwpancerny burzący (a). pr. z przodu wydrążony stożkowo otoczony jest skorupą z materiału mięklćego. pełnokalibrowy. zbu­ dowany według koncepcji Gerli­ cha. po jego stronie wewnętrznej. bezwładnościowy (bez materiału kruszącego). 88 mm wz. pocisk przeciwpancerny kumula­ cyjny.pocz.z. Pociski ze stali hartowanej czy wolframu przebijają płyty pancerne dzięki dużej prędkości uderzenia . 28 mm wz. Kaliber 88 mm. Dzięki temu ciśnienie gazów prochowych nadawało pociskowi większą prędkość i moc rażenia. d. a wytwarzana energia . Ładunek burzący. Kołnierz pocisku podczas strzału ulega spłaszczeniu w lu­ fie ze stożkowym przewodem.ppanc.po ude­ rzeniu pocisku w cel . pociski: pocisk podkalibrowy z rdzeniem wolframowym. pociski: poc. 43 (po prawej). Ma niewielki ładunek burzący i zapalnik denny. ładunki kumulacyjne. wówczas pocisk jest stabilizowany brzechwowo (patrz str. 1. będąca rozwinięciem znanej armaty plot. ściśle do niego przylegając. Pocisk posiada niezbyt grubą ściankę skorupy i zapalnik denny. 1000 m/s. pocisk pizeciwpancerno-burzący. powodują oderwanie się kawałków pancerza. 41 (po prawej).ppanc. Jego działanie polega na wykorzystaniu efektu Monroe'a lub ładunku kumulacyjnego (patrz str. Kaliber 28 mm (na stożku przejś­ ciowym) 20 mm (przy wylocie).s. działająca według zasady Gerlicha: stożkowa luta podczas strzału umożliwiała spłaszczenie pocisku i nadanie mu mniejszego kalibru. Niszczą cele opancerzone dzięki ładunkowi burzącemu i cechują się tym. 199 . o dużej twardości rdzenia. Istnieje wersja do armat gładkolufowych. Pociski uderzeniowe działają dzięki posiadanej energii kinety­ cznej (po prawej). . c. pocisk przeciwpancerny z odrzucanym sabotem. który detonuje po przebiciu pancerza. masa 3700 kg. pocisk burzący (nie używany do obrony przeciwpancerne)). wywołane podczas wybuchu pocisku. iż zachowują taką samą moc przebijania pancerza bez względu na odległość odpalania. Naprężenia rozciągające. amunicją zespoloną. poe. przy czym segmenty pierścienia uszczelniającego po opuszczeniu lufy odpadają od pocisku. kal. 41. pr.ppanc. masa 229 kg.burzących przy przebijaniu opancerzenia.. p. Zbliżając się do celu ulega on zapale­ niu.koncentruje się na niewielkiej części pancerza. które demontowano na stanowisku ogniowym. kal. Podczas uderzenia pocisku w pancerz materiał burzący „rozpłaszcza się" na jego powierzchni. Pod miękkim płaszczem pocisku znajduje się twardy rdzeń.Działa Niemiecka armata ppanc. pocz. 1400 m/s. tworząc nieckę. b. e. Działa jak (c). pocisk o dużej twardości rdzenia. Następnie skręcano prostopadle dwa wsporniki i armata osadzona była na łożu krzyżowym (jak pokazano na rysunku).z.s. a dalej do celu leci tylko z dużą prędkością twardy rdzeń. Pociski wykorzystujące energię chemiczną (po prawej). 156). Zamek półautomaty­ czny wyrzucał łuski. Miękki czepiec pocisku z długą częścią głowicową zwiększa siłę przebijania. „Osiemdziesiątka ósemka" strzelała podobnie jak większość armat ppanc. a. Rozpalony metal przenika pod wysokim ciśnieniem za przeszkodę. Rusznica przeciwpancerna kal.

i posiada­ ło zamek typu „Kromuskit". donośność 6400 m. a część wychodziła przez perforowaną łuskę. (granatników ppanc. Podczas strzału d n o ulegało zniszczeniu i było wydmuchiwane do tyłu. Nie następuje odrzut lufy. Powstający ogień i fala uderzeniowa podczas strzelania zdradzają stanowisko ogniowe. ponieważ z powodu powstającej fali uderzeniowej musi posiadać ono dużą strefę dla strugi gazów wylotowych. 40 (po prawej). struga gazów kierowała się do tyłu przez otwór. 1917. pocisk-burzący. nakładanej tylko na szyjkę i dno. Działo nie potrzebuje ani mecha­ nizmu oporopowrotnikowego. dostosowany do używania perforowanej łuski nabojowej. żołnierze na odległości 14-32 m za działem muszą znajdować się za osłoną. 201). Zostało wprowadzo­ ne do użycia w 1945 r. Działa bezodrzutowe były używane przeważnie przez spadochroniarzy i strzelców górskich oraz piechotę jako działa polowe do wsparcia ogniowego bądź do obrony ppanc. strzelcy spadochronowi używali mniejszej wersji działa kał. Różnią się od bezodrzutowej ręcznej broni ppanc. masa 71. Utrudnia ona wybór stanowiska ogniowego. Na szkicu przedstawiono niebez­ pieczną strefę brytyjskiego działa bezodrzutowego Lo WOMBAT (po prawej. Kaliber 105 mm. Jako łoże służył trójnóg od km Browning wz. Kaliber 75 mm. sirefa niebezpieczna do 90 m dla żołnierzy poza ukryciem. strzelało pociskami burzącymi i zapalającymi przeciwko sile żywej.) przedstawionej na str. 156-157. polega na zrównoważeniu ciągu na obu końcach lufy. b.. Niemieckie działo bezodrzu­ towe 105 mm wz. a pociskami przeciwpancerno-kumulącyjnymi przeciwko czołgom. a) kierunek wylotu strugi gazów prochowych b) zamek c) dysza d) perferowana łuska nabojowa e) pocisk f) lufa g) nabój kompletny. rozkładane. a. Przekrój przedstawia zamek ryglowany odchylny. którego przekrój odpowiadał kalibrowi lufy. typu „Kromuskit" (poniżej i po prawej). 75 mm. Największą wadą dział bezodrzutowych jest powstawanie strugi gazów wylotowych podczas strzału. W związku z tym na wyposażeniu wojska znalazły się lekkie i wysoce manewrowe armaty mogące strzelać ciężkimi pociskami.Działa bezodrzutowe Działa bezodrzutowe zostały użyte po raz pierwszy w II wojnie światowej. donośność 7950 m. Zasada działania działa bezod rzutowego (powyżej). Obsługa mogła przewozić działo w dwóch częściach: lufę i trójnóg. zrzucane na spado­ chronach towarowych do działań powietrzno-desanłowych. masa 388 kg. Podczas strzału część gazów prochowych wpra­ wiała w ruch pocisk w lufie. strumień gazów razi śmiertelnie do 14 m od działa. potem ładunek miotający w łusce nabojowej mającej dno z tworzywa sztucznego. (akie na str. głównie wielkością i ciężarem.6 kg. ani ciężkich części składowych. uszkadzają słuch obsłudze i zagrażają osobom znajdującym sie za działem. 200 . c. Podczas ładowania działa środkowa część zamka wykonywała półobrót. Podczas desantu na na Krecie w 1940 r. Amerykańskie działo bezodrzutowe z lufą gwintowaną „Recoilless Rifle" M 20 (po prawej). Najpierw ładowano pocisk.

Strzelec wycefowuje na czołg i oddaje strzały z karabinu maszynowego. skuteczne zwalczanie celów 900 m. Broń pracuje według tzw. Wykorzystanie sprzężonego karabinu (po prawej). Kaliber 90 mm. o załadowaniu działa łuską mosiężną z dnem z tworzywa sztucznego następuje przekręce­ nie dyszy. zasady rozrywania łyty ( p a t r z p o n i ż e j ) . dysza c. Funkcje tej broni przejęły rakietowe pociski kierowane. Podobnie jak działo M 20. Battalion Anti Tank). Posiada nad lufą sprzężony z nią karabin maszynowy M 8 kal. 106 mm M 40 (po prawej). kierunek wylotu strugi gazów prochowych c. 201 . Tor lotu specjalnego pocisku smugowego umożliwia jego dobre śledzenie. Broń ta mimo dużego kalibru (120 mm) jest szczególnie lekka. a struga gazów uchodzi przez dyszę do tyłu. 12. 12. Nad lufą znajduje się sprzężony z nią karabin maszynowy kal. nabój kompletny. po prawej.Amerykańskie działo „Recoilles Rifle" kal. Działo to znajduje się na wyposażeniu wielu armii. a. masa 260 kg.7 mm. błysk przy uderzeniu i d y m wytwarzający się przy zetknięciu z celem wskazuje punkt trafienia (1).7 mm. Lekkie działo szwedzkie PV-1110 (po prawej). Po uzyskaniu trafienia strzelec odpala natychmiast działo. a funkcje tego działa w armii amerykańskiej przejęły kierowane pociski rakietowe. Płyta obrotowa na podwoziu dwukołowym służy celowniczemu na podpórkę pod łokieć. Zaopatrzone jest także w sprzę­ żony karabin półautomatyczny. lufa g. Tory lotu i punkty trafienia pocisków obu broni są prawie takie same (2). pocisk f. Działa P Brytyjskie działo przeciw­ pancerne L6 WOMBAT (Weapon of Magnesium. aż do uzyskania trafienia. Dzięki zastosowaniu lekkiego metalu masa działa WOMBAT jest niewielka. Działo ma lekkie łoże i jest ciągnione przez jeep. płyta wydmuchująca d. materiał miotający e. Podczas strzału ciśnienie gazów prochowych rozrywa płytę z tworzywa sztucznego. ma zamek ryglowany odchyłny. którego działanie opiera się na wykorzystaniu tej samej zasady co w dziale WOMBAT.

przy płaskim kącie trafienia. szczególnie interesująco kształtował się rozwój uzbrojenia okrętów. Uzbrojenie pomocnicze liczyło 24 armaty 12-funtowe (76 mm). znajdowało się w górnej odkrytej barbecie. zmieniło się gwałtownie w końcu wieku XIX. 1885 r. z 1890 r. Jednak kilka dziesięcioleci później ich zadania przejęły samoloty. Jego korpus z brązu (1). a z drugiej do zwiększenia ich masy. Przewód (A). nie ulegał ześlizgnięciu z gładkiej. Wówczas bowiem okręty bojowe. zdolnego do wyrządzenia znacznych szkód. W tym podrozdziale pomijamy etap powstania nowych pancerników i taktykę działań na morzu. zdolną do przebicia pancerza.Odtylcowe działa okrętowe Do połowy XIX w.). hartowanej płyty pancernej (patrz str. że obwód elektryczny nie jest przerwany. Już około 1870 r. „mostu" (3). Rozmieszczenie dział na okrę­ tach wojennych (powyżej). porównaj także HMS „Victory". Po załadowaniu działa odzywa się dzwonek (C). które umożliwiały ostonę burty przy pomocy 8 dział. Do tego niezbędny był zapalnik (d). Do 1906 r. 1887 r. nie tak kruchą. kał. Schemat (po prawej). Podczas odpalania prąd przepływa przez trzpień (2). 206). Jego 10 dział 305 mm (12 cali) umieszczonych było w 5 opancerzonych wieżach. prowadzi do zapłonnika ładunku miotającego (B). który po przebiciu pancerza funkqonowałby w sposób niezawodny. by mogła się rozprysnąć czy oddzielić od korpusu pocisku (b). lecz. Działa znajdowały się jeszcze w kazamatach o ograni­ czonym zasięgu poziomym. Z jednej strony. Pocisk przeciwpancerny (po prawej). Poza tym pocisk. Byfo to rozwiązanie pośrednie w stosunku do typowej zamkniętej obrotowej wieży działowej (z „The Naval Annual". wkręcano w dno mosiężnego ładunku woreczkowego. Pocisk artylerii okrętowej posiadał wystarczająco twardą i ostrołukową część głowicową (a). przeprowadzono wiele doświadczeń z wieloma rodzajami łóż i sposobami roz­ mieszczenia dział. charakterystyczną dla tamtego okresu. Działo 111-tonowe (po lewej). Przy naciśnięciu spustu (D). Rzut z góry pokazuje aus­ triacki okręt wojenny „Don Juan d'Austria" z 1876 roku (1). str. żarzącego się drutu. gdyż postęp techniczny umożliwił zastosowanie dział odtylcowych i doprowadził także do powstania okrętów parowych. 173. co świadczy. Powszechnie przyjęto we wszystkich mary­ narkach wojennych rozwiązania zastosowane na brytyjskim HMS „Dre-adnought" (2). i do baterii elektrycznej. Zapłon elektryczny (po prawej). 202 . Powodował on zapalenie ładunku miotającego. Na przełomie XIX/XX w. wypróbowano elektryczne odpalanie. które stało się standardowym sposobem dla zapalania ładunku miotającego w działach okrę­ towych. Przekrój (poniżej i po prawej). prowadzono intensywne badania zarówno nad opancerzeniem okrętów jak i nad odpowiednimi środkami do ich zniszczenia. do cienkiego. dążo­ no do zmniejszenia ilości dział. pokazuje przekrój pistoletu z elektrycznym sposobem odpalania. 412 mm na HMS „Benbow' z ok. Pocisk musiał posiadać dostateczną ilość materiału burzącego (c). prąd przepływa do zapłonnika ładunku miotającego. W centrum naszego zainteresowania znajdują się działa okrętowe z przełomu wieku XIX i XX.. jako pływające twierdze. elektrycznego zapłonnika ładunku miotającego. wraz z najcięższą artylerią przeżywały rozkwit.

Okręty obok ciężkiej artylerii ulokowanej w wieżach obrotowych (A). były dodatkowo uzbrojone w działa mniejszego kalibru. jednak w przypadku przerwania obwodu mógł być szybko przestawiony na mechaniczny zapłonnik ładunku miotającego. 6. Znajdowały się one albo na wieżach artylerii głównej (C).Działa Uzbrojenie okrętu klasy „Dreadnought".do zwalczania celów powietrznych. 7. gdvż jego zasadnicze uzbrojenie było zbyt ociężałe dla obrony przed tymi szybkimi Okrętami. lufa muszka kołyska tarcza ochronna zamek klinowy pionowy szczerbinka język spustowy oparcie ramienia obrotowa część łoża cokół. Wiele okrętów bojowych w okresie 1 wojny światowej posiadało łoża częściowo zadaszone. Były one osadzone w częściowo zadaszonych lożach (B). zagrażały wielkim okrętom bojowym. koło mechanizmu podniesieniowego lufy i. które pozwalały na uzyskanie większego kąta podniesienia lufy . boczny pancerz statku c. Ramię celowniczego dociskane było do wyściełanej podpórki ramiennej. Dzięki amunicji zespolonej z mechanicznym zapłonnikiem ładunku miotającego. w zasadzie było ono osad zonę na łożu w kształcie cokołu. 1 Działo szybkostrzelne 6 cal. po prawej. Jeden z obsługi celował i odpalał. albo na otwartym pokładzie (D). najpierw ładowano pocisk. Amunicja była oddzielnego ładowania. zamek śrubowy h.3 kg każdy. Mogły one łatwo zatopić okręt bojowy. które od 1880 r. tarcza ochronna i. można było oddać 25 strz. Przedstawione na szkicu działo 155 mm zostało wprowadzone do użytku w 1890 r. 203 . 2. płyta podłogowa. podczas gdy drugi marynarz ładował za nim działko. Mogło ono wystrzelić w ciągu 1 minuty siedem pocisków o masie 45. bądź na łożach w kształcie cokołu. Chociaż na szkicu jego łoże wygląda trochę inaczej. (po prawej). 8. lufa b. celownik optyczny d./min. 1. zwrotne torpedowce. Zapłon następował poprzez impuls elektryczny. Ponieważ podpórka ramienia była umo­ cowana nie na d7iałku. tj. L a. 10. cokół z wieńcem obrotowym K. nieruchomy. 5. prawie wszystkie. opornik lufy g. górna osłona działa i. 4. Vo początku U wojny światowej zostały one zastąpione. koło mechanizmu bocznego lufy e. (155 mm). lecz na łożu. Działka szybkostrzelne na łożach cokołowych z około 1890 r. 9. na częścio­ wo zadaszonym łożu. przez łoża. 3. Te lekkie i proste w obsłudze działka szybkostrzelne chroniły małe. a następnie ładunek napędowy (kordyt) w mosiężnej łusce. odrzut działka był uciążliwy dla celowniczego.

lufa H. Ładunki miotające w woreczkach były składowane oddzielnie (2). Podlegała ona kapitanowi okrętu (B). zamek w położeniu otwartym C. Wieże obrotowe (z lewej). Wieża obrotowa (a). wbudowaną na wielu brytyjskich okrętach i ciężkich krążownikach. Typowa wieża obrotowa (po lewej). w celu załadowania działa. Transport amunicji. Na właściwy ostrołukowy czepiec ochronny pocisku (3). którego kształt zapobiegał ześlizgnięciu się pocisku przy płaskim kącie uderzenia. pokład główny okrętu. gdzie były opracowywane i nanoszone na stół sytuacji bojowej. Ze względów bezpieczeństwa komora amunicyjna (1). Pociski przeciwpancerne z czepcem ochronnym (po lewej). Zdolność przebijania pancerza przez pocisk ulegała zwiększeniu.).Odtylcowe działa okrętowe Działo i wieża działowa: A. okazały się najlepszym rozwiązaniem dla osadzania łóż dział okrętowych dużego kalibru. Mniejsze okręty. pancerz E. pod pokładem. lecz kierowano nią centralnie. 204 . Stamtąd przechodziły przez drzwi ogniotrwałe'do klatki ładunkowej (5). W celu zwiększenia kąta podniesienia lufy odpowiednio zwiększono kąt ustawienia działa w wieży obrotowej (b). sworznie G. hydrauliczny podnośnik lufy F. Ciężka artyleria okrętu bojowego ulokowana była wprawdzie w kilku wieżach. służyła do zmiany położenia bocznego lufy. Klatka kierowała się wzdłuż osi między podajnikiem (7). przesuwał amunicję z niżej położonych komór amunicyjnych i ładował armaty. okrętu bojowego z okresu I wojny światowej. dalmierz B. sterował działem. do komory przeładowczej (4). Na szkicu (1). Klatka ładunkowa przesuwała się po szynach do góry (6). pokazano brytyjski pocisk ze wzbogaconym czepcem. jak niszczyciele i fregaty. Na schemacie przedstawiono wieżę działa sprzężonego 380 mm. a działo posiadało duże możliwości prowadzenia ognia. W wieży obrotowej instalowano 4 działa. clalmierzystów i personel kierowania ogniem. a zamkiem. System hydrauliczny powodował obrót wieży. znajdowała się pod pokładem okrętu. dy głowica stalowa zaopatrzona yła w czepiec ochronny z miękkiego żelaza. Pociski i ładunki miotające transportowano podnośnikiem (3). § Kierowanie ogniem (po lewej). nakładano jeszcze czepiec „balistyczny" o kształtach opływowych (2). Obsługa była dobrze osłonięta. Poza tym każda wieża miała własny dalmierz (C). Kiedy uwzględniono wszystkie wielkości i wycelowano odpowiednio działa można było oddać salwę dzięki elektrycznemu odpalaniu. znajdowała się grupa obserwatorów. miały przeważnie łoża cokołowe (patrz str. łoże z urządzeniem powrotnym D. Także lekkie krążowniki przejęły system jednolitej wieży działowej dla armat średniego kalibru. Przebiegało ono w sposób następujący: na pomoście nawigacyjnym (A). 203. Dane o położeniu i ruchu okrętu oraz celu przekazywali pojedynczy obserwatorzy na stanowisko kierowania ogniem (D).

Działka automatyczne (b). Działo (1). Objaśnienia schematu (po prawej). Nowoczesne działa Bofors posiadają oprócz radiolokacyjnego systemu kierowania ogniem. kal. których łączna masa odpowiada masie jednego ze starszych typów pocisków „olbrzymów . znajduje się na pokładzie. (patrz str. umieszczonego pod pokładem.Działa przeciwlotnicze (po prawej). 194) i została wprowadzona do uzbrojenia wielu armii świata. Ładowanie i prowadzenie ognia . . Amunicja zespolona dostarczana jest z niżej położonej komory amunicyjnej (4). nowoczesne uniwersalne działo okrętowe (po prawej). Amerykańskie działo Mk 45. Szwedzka armata plot.automatyczne. wersja okrętowa (po prawej). Na okrętach masa broni nie odgrywa tak dużej roli jak w manewrowych działaniach na lądzie. mogące zwalczać także cele nawodne. jeszcze nadal urządzenia sterowania ręcznego. osadzano na prostych łożach i występowały jako działka sprzężone. dzięki czemu wieża może być nieobsadzona przez załogę. jako działa uniwersalne. 40 mm pojawiła się po raz pierwszy na rynku zbrojeniowym w 1932 r. Nowoczesne automatyczne działa okrętowe średniego kalibru mogą wystrzelić w przeciągu krótkiego czasu dużą ilość pocisków. na wypadek ewentualnych zakłóceń. 40 mm. dlatego też często kilka dział osadzano na jednym łożu. Tak zwielokrotniona siła ognia zwiększała znacznie prawdopodobieństwo trafienia celu powietrznego. przy pomocy podnośnika (3). do zwalczania celów nawodnych i powietrznych. Działo Bofors kal. a jego mechanizmy znajdują się pod kopułą pancerną o wąskim przekroju w części czołowej. Działo jest zdalnie sterowane przy pomocy pulpitu sterowniczego (2). miały decydujące znaczenie w okresie II wojny światowej. 5 cali (127 mm). poczwómie sprzężone. Kilka typów takich dział było zainstalowanych w wieżach (a).

armie niemiecka. Karabiny odprzodowe nie nadawały się do użycia jako broń szybkostrzelna. 131). nie były one w stanie utrzymać dłuższego ognia ciągłego. Strzelec naciskaf spust i prowadził ogień aż do zwolnienia spustu. samoczynny.Karabiny maszynowe W najszerszym rozumieniu. doprowadziło do przełomu w tej dziedzinie: mocna łuska umożliwiała bez większych przeszkód szybkie ładowanie. Nabój zespolony (a). szybkostrzelnośc teoretyczna do 600 strz. Połączenie kilku luf na jednej podstawie (po lewej). były już używane funkcjonalne konstrukqe ręcznych karabinów maszynowych. wyczerpania nabojów w taśmie. brytyjska oraz Marynarka Wojenna USA wprowadziły do użytku ulepszoną formę km Maxima. masa broni 27 kg. Podstawowa idea wynalezienia karabinu maszynowego wynikała p r z e d e wszystkim z dążenia do wzmocnienia siły ognia dla pojedynczego żołnierza w takim s t o p n i u . chłodzony wodą. Już w okresie późnego Średniowiecza. lecz z p o w o d u dość długotrwałego procesu ładowania. Jako rewolucyjną innowację wykorzystał on części gazów prochowych w procesie ładowania broni.45 cala). str. gdyż proces ładowania trwał zbyt diugo. rozwoju i zasad użycia są ściśle spokrewnione z karabinami maszynowymi. Zasilany taśmowo.4 mm (0. Prototyp karabinu maszynowego Maxima (po lewej). umożliwia mechaniczne ładowanie i samo­ czynnie się uszczelnia podczas oddawania strzału. Obecnie konstruktorzy zmierzają do wynalezienia takich karabinów maszynowych. b y zapewnić m u przewagę n a d wieloma przeciwnikami. Około 1890 r. Zasada wykorzystania wielu ładunków (ułożonych jeden na drugim) i jednej lufy okazała się niemożliwa do zastosowania i niebezpieczna. H i r a m Maxim zaprezentował pierwszy w pełni automatyczny karabin maszynowy. W 1884 r. zdolnej do prowadzenia ognia seryjnego. mogące prowadzić nawałę ogniową czy o d d a ć salwę. Obecnie pojęcie to odnosi się wyłącznie do broni całkowicie automatycznej. umożliwiało wprawdzie oddanie salwy. lecz niemożliwe było utrzymanie ognia ciągłego. spłonka (e). (Imperialne Muzeum Wojny. Nabój ma własny środek zapalający. o wiele łatwiejsze okazało się prowadzenie ognia salwowego przez piechotę rozwiniętą linearnie. O m ó w i o n e zostały one w rozdziale poświęconym broni ręcznej./min. Wprawdzie z b u d o w a n o działka organkowe i karabiny salwowe. strzelec musiał dwa razy wprawie w ruch dźwignię ładowania z tyłu komory zamkowej. Jeśli była włożona taśma amunicyjna. W praktyce. Główną przeszkodę stanowiło ładowanie od wylotu lufy. Z różnorodnych przyczyn udało się ten zamiar urzeczywistnić dopiero w końcu XIX w. Pojedynczy żołnierz musiał o d d a ć w określonym czasie więcej strzałów niż jego przeciwnik. Części naboju: pocisk (b). albo 206 Londyn). Dzięki wykorzystaniu nowego prochu bezdymnego strzelec nie znajdował się po oddaniu strzału w obłoku dymu i tym samym nie zdradzał swego stanowiska. . Wszystkie następne naboje ładowane były dzięki wykorzystaniu odrzutu. Wynalezienie naboju zespolonego w połowie XIX w. by wprowadzić nabój do lufy. które najlepiej nadają się do użycia w działaniach taktycznych. umożliwiał szybkie załadowanie od strony zamka. posiadała własny środek zapłonu i p o w o d o w a ł a uszczelnienie lufy przed wydobywaniem się gorących gazów prochowych na zewnątrz. każdą szybkostrzelną broń m o ż n a określić jako broń maszynową. ładunek miotający (prochowy) (c). Około 1860 r. kiedy pojawiły się pierwsze jcdnostrzalowe karabiny od przód owe. łuska mosiężna (d). (Karabiny i pistolety samopowtarzalne pod względem funkcji. kaliber 11. konstruktorzy pracowali n a d wynalezieniem broni szybkostrzelnej. Mechanizmy tego km nie potrzebowały żadnego zewnętrznego źródła napędu.

Napęd ręczny (po prawej). 37 luf znaj­ dujących się w obudowie jednej większej rury prowadziło ogień jednocześnie. w zależności od systemu. montowany na pokła­ dzie. Na szkicu znajduje się model używany w marynarce wojennej. 5. Szybkostrzelność 1 lufy około 100 strz. Francja. z około 1860 r. 4. Najskuteczniejszy poprzednik karabinu maszy­ nowego z ręczną korbką. zwany „młynkiem do kawy". przypomina projekt Leonarda da Vinci. z 1862 r. (po prawej)./min. Działko organkowe albo salwowe. pracowały różnie. Działka takie używano jeszcze podczas amerykańskiej wojny secesyjnej 1861-1865. Do komory nabojowej wkładano płytkę metalową. 3. Agar. jakkolwiek mechanizmy broni. 207 . Było to rozwiązanie postępowe wykorzystujące lufę stalową jako łuskę nabojową..Puckie z 1718 r. w zasadzie był to wielki rewolwer na trójnogu. które uruchamiane były siłą mięśni. Broń z napędem ręcznym. Karabin Nordenfeldta z 1873 r. Działko . bądź kolejno. 6. Szybkostrzelność zależała głównie od prędkości kręcenia korbką przez strzelca. około 1870 r. liczący od 6 do 9 luf i wytwarzany w różnych kalibrach. za pomocą dźwigni (a). z około 1670 r.Poprzednicy karabinów maszynowych 1. wytwarzana w wersjach liczą­ cych od 2 do 12 luf i o różnych kalibrach. Szybko­ strzelność 100-120 strz. Nawet po wynalezieniu naboju zespolonego konstruktorzy fawo­ ryzowali wielolufowe konstrukqe. Mitralieza Montignyego. Późniejsze m od el e w y strzeli wały do 1200 pocisków na minutę. bądź korbki (b). Broń wystrzeliwała w ciągu siedmiu minut 63 pociski. Konstrukcja szwedzka. 2. w otworach której znajdowało się 37 naboi. Vaduz)./min. Kartaczownica Gatlinga. (Zbiory Księcia ' Liechtensteinu. stosowany w wojnie secesyjnej.

62 x 63 mm). Na tej stronie przedstawiamy rodzaje pocisków i ich przeznaczenie.7x99 mm). 3. który był poza zasięgiem wzroku strzelca. Pocisk z miękkim rdzeniem. kaliber 0. wymagają pocisków specjalnych. 2. 0. przedstawia punkty upadku pocisków przy najwięk­ szych odległościach oddawania strzałów. strefa w której pocisk może razić cel na całej długości toru lotu. gdzie zwięk­ sza się prawdopodobieństwo trafienia. Płaszcz wykonany jest naj­ częściej z miedzioniklu. naboju amerykańskiego M 2 kaliber 0. typowy kaliber do wielkokalibrowego km. Najbardziej rozpowszechniony pocisk zwykły do zwalczania siły żywej.50 cala. Naboje w skali 1:1 (po lewej). jak choćby broń pokładowa na samolotach. odległość prowadzenia ognia uległa skróceniu. polega na zgrupo­ waniu punktów upadku pocis­ ków wokół tzw. Przy typach lekkich i średnich udaje się z reguły spełnić to życzenie.| naczający tor lotu pocisku. Balistyka karabinów maszynowych (poniżej) Na lądzie. 6. 4. 208 . przedstawiony jest pocisk przeciwpancerno-zapalająco-smugowy kal. Rodzaje mieszane zawierają elementy wyżej wymienionycn pocisków. 5. Zwiększenie kalibru o 60 % (z 0. skupione w jednym. Jest ono szerokie i skra­ ca się wraz z rosnącym zasię­ giem. Pocisk smugowy. Rodzaje pocisków (po lewej) 1.odkąd było to możliwe -jednolitego kalibru do karabinów i karabinów maszynowych. Rozrzut (C). osiągają większą skuteczność przebijania przeszkody niż przy użyciupocisków z miękkim rdze­ niem. cięższych naboi. Skupienie (B). rdzeń ze stopu ołowiowego.75 g d o 46. przedstawiamy nabój Browninga (b).30-06 cal (7. Ciężkie karabiny maszynowe potrzebują jednak większych. W ten sposób często ostrzeliwano rejon. na podstawie nowych ustaleń taktycznych. Głównie do broni pokładowej.50 cala (12. Ma na celu przebicie kadłuba pojazdu bądź samolotu i zapalenie celu. Jest ono mniejsze przy celach punktowych na krótkich i śred­ nich odległościach. Na szkicu.50 cala) powiększa ciężar pocisku o 500 % (2 9. Pocisk zapalający. zapalający się podczas wystrzału 1 oz. Obok typowego naboju karabi­ nowego do ręcznych i ciężkich karabinów maszynowych (a).Amunicja do karabinów maszynowych Siły zbrojne domagały się . Dzięki temu.30 do 0. toru średniego. Po 1945 r. Rdzeń napełniony jest masą chemiczną. Pociski te są używane przez sprzężone karabiny maszynowe i służą do oznaczania punktów celowa­ nia dla armat czołgowych i dział lekkich. strzelec może obserwować rezultat oddania strzału. Twardy rdzeń stalowy znajduje się w miękkiej koszulce ołowianej. Pocisk z twardym rdzeniem. Za ołowia­ nym rdzeniem znajduje się masa pirotechniczna (smugacz). Pocisk wskaźnikowy bądź oświetlający. karabiny maszynowe używane są według trzech zasad. Strefa rażenia (A).15 g). Poza tym specjalne typy karabinów maszynowych. która po zetknięciu się z twardą powierzchnią celu wytwarzają płomień i dym.

oraz ciężkie i wielkokalibrowe km. tylko generałowie niemieccy wyciągnęli odpowiednie wnioski i wyposażyli do 1914 r. Zastosowanie n a p ę d u elektrycznego umożliwiło skonstruowanie działek automatycznych w samolotach i przeciwlotniczych. żądała ręcznych km.. lecz m i m o tego pozostały one ważną bronią. i wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905). Taktyka uderzeń małymi grupami osłaniającymi się wzajemnie bronią ręczną. podczas wykonanego natarcia w marcu 1918 r. ręczne km nadające do umocowania na łożu. Stonera. na podstawie nowej taktyki prowadzenia działań bojowych. polegająca głównie na skuteczności zasieków i obronie za pomocą km. Od pojawienia się w końcu II wojny światowej karabinu szturmowego (patrz str. Doświadczenia z 1918 r. wpłynęły na rozwój km w latach 1930-1940. jak n p . Przyczyniły się jeszcze do tego stanu rzeczy systemy broni zunifikowanej. cesarskie wojska lądowe w odpowiednią ilość ckm Maxim. 150). Działa 209 . Piechota. zadania km /ostały nieco ograniczone. W działku pokładowym firmy General Electric „Minigun" odżyła ponownie zasada działania rewolweru w kartaczownicy Gatlinga. W końcu wojny nowe zasady użycia km przyczyniły się do znalezienia wyjścia z prawie nie dającego się przezwyciężyć systemu km i zasieków: pojawienie się czołgów stworzyło n o w e możliwości działania dla km. Użycie moździerzy. doprowadziła wojska niemieckie. do osiągnięcia sukcesu n a d oddziałami sprzymierzonymi. eliminującej wykonywanie /masowanych uderzeń. Nie tylko lotnicy lecz także obrona przeciwlotnicza domagały się skutecznej broni maszynowej. oddających do 10000 strzałów na minutę. w którym zespoły i części wymienne posiadają wielostronne zastosowanie i umożliwiły dostosowanie broni podstawowej do wszystkich potrzeb piechoty. Podczas I wojny światowej na frontach panowała przez wiele miesięcy i lat sytuacja patowa. samolotów szturmowych i czołgów na masową skalę podczas 11 wojny światowej pomniejszyło znaczenie km jako broni dla piechoty.Rozwój karabinów maszynowych Chociaż znaczenie karabinów maszynowych okazało się zrozumiałe już podczas wojny burskiej (1899-1902). system broni opracowany przez F. Pojawiły się uniwersalne.

Systemy karabinów maszynowych Jednolufowy km najlepiej ucieleśnia ideę broni szybkostrzelnej: prowadzi tak długo ogień. naboje znajdują się pod naciskiem sprężyny. Chłodzenie wodne. huk strzału . bądź absor­ bowane jest przez masę ciężkiej lufy (b). km skierowany jest na cel 2. mogący spowodować przytępienie słuchu 8. Ciepło pochłaniane jest przez żebro chłodzące (a).w jaki sposób jest ładowany i w jaki sposób strzela broń? mechanizm zasilania . Użycie km (powyżej). c.w jaki sposób lufa zabezpieczona jest przed przegrzewaniem? Na rozwiązania konstrukcyjne broni wpływa także nowa taktyka prowadzenia działań bojowych. magazynek pudełkowy albo bębnowy. Chłodzenie powietrzne. Trzy podstawowe kwestie są szczególnie ważne dla zadowalającego rozwiązania konstrukcyjnego km: zasada działania automatyki . opary spalonego ładunku miotającego. Poza tym cechuje się skłonnością do przegrzania. 1. drgania . 1. taśma nabojowa metalowa bądź parciana c. puste ogniwo taśmy 4. płomień wylotowy zdradza stanowisko ogniowe szczególnie w warunkach nocnych 11. smuga cieplna z gorącej luty 7. Koszulka wodna wokół lufy pochłania wydzielone ciepło.dokładność celowania zależy od tego czy strzelec może te drgania opanować 9. wymaga jednak sprawniejszego i pewniejszego systemu podawania naboi. System chłodzenia (po prawej). Jeśli woda zagotuje się.przykry dla strzelca. dopóki doprowadzana jest amunicja i dopóki jest ściągnięty język spustowy. gazów) Zasilanie broni (po prawej). podanie amunicji 6. Na rysunku przedstawiona jest obsługa km podczas strzelania. łódka nabojowa. Jest lżejszy i bardziej zwarty niż jego wielolufowy poprzednik napędzany ręcznie. ciśnienie gazów prochowych jest wyraźnie odczuwalne w pobliżu wylotu lufy (uderzenie 10. 210 . wyrzucenie łusek nabojowych 5. naciśnięcie jeżyka spustowego 3. a. Dzięki zastosowaniu luf wymiennych chroni się je przed przegrzaniem (c).jak jest doprowadzana i ładowana amunicja? system chłodzenia . przemiennik zasypu działa dzięki sile ciążenia b. 2. taśma metalowa o ogniwach rozłącznych. metalowa obudowa utrzymująca naboje d. można zebrać parę w pojemniku i użyć ją ponownie.

i lufa (b). Nie mogą też zostać przedwcześnie zapalone przez gorącą ściankę lufy. A. Ta lekka broń prowadzi ogień przy wykorzystaniu dwójnogu i jest obsługiwana przez dwóch ludzi. kiedy naciśnięty jest język spustowy. trzon zamkowy (a). Podział i użycie km Karabiny maszynowe piechoty dzielą się według celu przeznaczenia. zamek i lufa (la. Osadzany jest na przenośnych podstawach trójnożnych lub kołowych. Odrzut zamka. Mimo tego zasada działania automatyki polega na wykorzystaniu ciśnienia gazów. i posuwa tłok gazowy (d). Ńabine doprowadzane są wtedy. a nie na wykorzystaniu odrzutu. samopowtarzalnej i automatycznej . aż ciśnienie gazów w lufie nie osiągnie określonej wartości (3). są ze sobą złączone. (zamek bezwładnościowy) i zamek wyciąga łuskę (d). Różni się od rkm przede wszystkim kalibrem (12. które wykorzystują energię prochowego ładunku miotającego. Część gazów procho­ wych uchodzi przez cylinder (c).Zasady działania automatyki broni palnej (po prawej). patrz str. „pięćdziesiątkę" (kaliber 0. Ciężki km. Podczas strzału (2).5 cala) jako tzw. Na stanowisku obok strzelca znajduje się ładowniczy. zaryglowuje lufę (b). którego zadaniem jest przenoszenie skrzynek amunicyjnych i luf wymiennych. b) w wyniku odrzutu reakcja na ruch pocisku do przodu (e). d). Odprowadzenie energii gazów prochowych. Przy tym zamek wyciąga łuskę i ją wyrzuca (3). gdy ciśnienie gazów w lufie osiągnie odpowiedni poziom. Trzon zamkowy porusza się dalej do tyłu sam i wyciąga łuskę (f). opóźnia ruch zamka do tyłu . < et. sprężyny naciskają na części broni (c. broń wsparcia z bliskiego. W tym systemie (1). odrzucane są do tyłu i odryglowane. Ręczny karabin maszynowy (rkm). który odryglowuje zamek (2). Podczas strzału (2). i wypycha go do tyłu. zamek (a). 3. siła nacisku sprężyny (c). 2. Wielkokalibrowy karabin maszynowy. 212. do tyłu. 1. < 211 . zdolny do prowa­ dzenia ognia ciągłego i obsługi­ wany przez kilku ludzi. Ten system ładowania wykorzystujący odrzut jest najstarszy z trzech zasad działania automatyki broni palnej. nie jest złączony z lufą przed oddaniem strzału. Ładowanie broni Wszystkie trzy zasady działania automatyki broni palnej powtarzalnej. zaryglowanie. nieryglowanie. B. Amerykanie określają rkm jako km drużyny (Squad automatic). który z drugiej strony określa manewrowosc broni.określają rodzaj ładowania broni. Odrzut zamka i lufy. zamek (a). Z pierwszego karabinu produkcji amerykańskiej BAR (Browning Automatic Rifle). Przed strzałem (1).7 do 15 mm). co podkreśla jego rolę jako broni wsparcia drużyny piechoty. Szczególnie Amerykanie oceniają swój wkm tzw. C. można było prowadzić ogień nawet w pozycji stojącej z wolnej ręki. Szczególnie nadaje się do obrony plot lub do zwalczania stanowisk polowych i lekko opancerzonych celów. W tym sys­ temie (1).(a).

szybkostrzelność d. odrzut lufy e. a. 550 strz. 2. magazynek pudełkowy f. odrzut lufy e. zwłaszcza do szybszej zmiany stanowiska bojowego. 450 strz. w latach 1915-1939. 250 strz. powietrze. rodukowany dla różnych rajów w wielu odmianach. odprowadzenie gazów prochowych e. 1908. Pewne typy rkm mają magazynki./min. MG 08/15w wersji rkm./min.62) b . mechanizm zasilania f. 1916. powietrze. masa rkm niczaładowanego c./min.92x57 mm b . Rkm służy do bezpośredniego wsparcia ogniowego d r u ż y n y piechoty. ale używany głównie przez Brytyjczyków. a. d. Wersja brytyjska konstrukcji francuskiej. a. d./min./min. N. kaliber b. 9. d. rkm armii amerykańskiej z II wojny światowej. Lewisa. 5. zasada działania automatyki e. powietrze. długi odrzut lufy e. 8 mm(i inne) b . 3.Ręczne karabiny maszynowe (rkm) Ręczne karabiny maszynowe mogą być noszone przez jednego człowieka. 11. c.7 kg c. 8. 0. używana także przez armię amerykańską i grecką. została opracowana w zespole kierowanym przez J. odprowadzenie gazów prochowych e.82 kg 212 . chłodzenie.82 kg c. b. Model duński. Konstrukcja francuska. magazynek łukowy f. odprowadzenie gazów prochowych e. 8. Wynaleziony przez Amerykanina J. uznana za niedoskonałej. woda. magazynek talerzowy f. Powłoka aluminiowa lufy służy do jej chłodzenia dzięki cyrkulacji wprowadzanego powietrza przy pomocy gazów wylotowych przez znajdujące sie pod lufą żebra chłodzące. U. Chauchata. 450 strz. d. 4. Hotchkiss Mk 1 wz. powietrze. magazynek łukowy f. 500 strz.8 kg c./min. powietrze. Prowadzono ogień z pozycji stojącej. d. Używany jeszcze w sporadycznie w 11 wojnie światowej. E 1. taśma Objaśnienia: a.303 cala (7. które bardziej są p r z y d a t n e niż taśmy.07 kg c. d. a. Obecnie uniwersalne km wypełniają zadania rkm. Na szkicu przedstawiony jest wz. Używana w I wojnie światowej przez armię francuską i amerykańską. Ciężka. ale niezawodna broń. 1903/24.30-06 cala (7. Rkm Lewis (poniżej). 8 mm Lebel b . 0. BAR M 1918 A 2 (Browning Automatic Rifle).62x63 mm) i.07 kg c. Z reguły nie prowadzi ciężkiego ognia ciągłego lecz strzela krótkimi seriami. Madsen. magazynek pudełkowy f.303 cala (i inne) b . Chauchat. Niemiecka odmiana ckm MC wz. 7. zdolne do natychmiastowego prowadzenia ognia koncentrycznego. a. 17. a. 9. 500 strz.

7. m. 1928. 7. Chińska kopia radzieckiego Diegtiariewa RPD (Rucznoj Pulemiot Diegtiariewa). 7. 8. c. a.62 x 39 mm b. 520-580 strz.15 kg c. magazynek pudełkowy f. a. 1000-1100 strz. Fiński KK 62. używany przez wiele państw. 213 ./min./min. taśma f. 1945. wz. 7. d. krótki odrzut lufy e. Udana konstrukcja amerykańska. powietrze. 0. 0. Późniejsze modele znajdują się jeszcze na wyposażeniu niektórych armii.62 x 39 mm. Bren Mk 1 wz./min. d. 700 strz. powietrze.7kg c.2 kg c. wprowadzona do wyposażenia tylko amerykańskich oddziałów . KRLD. Jeszcze w wyposażeniu armii na Dalekim Wschodzie i w Afryce. Podawana szybkostrzelność jest oczywiście teoretyczna. 7. l0. 9. 41. odprowadzenie gazów prochowych e. 500 strz.48 kg.3 kg c. powietrze./min. 10. udana konstrukcja protoplasta Brena. kilku jednostek specjalnych oraz holenderskich oadziałów kolonialnych w Indonezji. d.Ranger. odprowadzenie gazów prochowych e. powietrze.92x57 mm (i pozostałe) b .Wz. magazynek łukowy f.in. 12.62x63 m m i b .30-06 cala (7. ZB-26 (poniżej)..303 cala (i inne) b . (DPM-Diegtiariew piechotnyj modiemizirowannyj).62 x 39 mm b . Diegtiariew DPM wz. Ulepszona wersja radzieckiego modelu DP (Diegtiariewa piechotnogo) wz. Wersja brytyjska czeskiego rkm ZB-26. odprowadzenie gazów prochowych e. (w zależności od rodzaju amunicji) d./min. a. Egipt. taśma f. odprowadzenie gazów prochowych e.62 x 54 mm b . 6.43. a. magazynek talerzowy f. 56. 8. d.6 kg c. odprowadzenie gazów prochowych e. Jeden z najskuteczniejszych rkm. a. d. powietrze. Wietnam i Pakistan. 500 strz. magazynek łukowy f. nie uwzględnia czasu potrzebnego na zmianę magazynków lub taśm oraz na zadziałanie broni. Powojenna konstrukcja fińska do krótkich nabojów radzieckich 7. Johnson wz.Działa 6. 9. Czechosłowaq'a 1926 r. powietrze. 300-900 strz./min. a. 1937.

0. 5.7 mm b./min.5 kg c. taśma f. ckm niemiecki. radziecki wielkokalibrowy km. d. a. 35. wodne. Najlepsze km.8 kg 214 c. odprowadzeni gazów prochowych e. krótki odrzut lufy f.62x54 mm b . a. królki odrzut lufy e. przy odpowiednim zaopatrzeniu w amuniq'c. taśma f. przyczyniło się w znacznym stopniu do olbrzymich strat wśród wojsk biytyjskicłv*(zgineło 60 tys. powietrze. 550 strz. 6. Schwarzlose wz. krótki odrzut lufy e. Maxim PM 1910 (PM-Pulemiot Maksima). taśma f. 6. bezwładnościowym. 93 b. Browning-Colt M 1914. francuski ckm. a. Browning M2. mechanizm zasilania f. krótki odrzut lufy z półsztywnym ryglowaniem zamka e. do 600 strz. wodne. Fiat-Revelli wz.1918 r. powietrze (w tej wersji). 2. Kiedy coraz bardziej do wyposażenia wojskowego napływały moździerze. ze względu na dźwignię poruszającą się do dołu. później powietrzne. taśma f. 69. szybkostrzclność d. Jeden z niewielu udanych ckm z zamkiem e. taśma f. Objaśnienia: a. 600 strz. chłodzenie. 1. masa całkowita c. d. 7.5 mm wz. taśma f. dzisiaj jeszcze częściowo w Azji Południowowschodniej. kaliber b. zasada działania automatyki e. 07/12. t a ś m a b. wodne. wodne. odrzut półswobodnego zamka e. 8 m m b. zmodernizowany w 1935 r. Diegtiariew DSzK (Diegtiariewa-Szpagina Krupnokalibiernyj) wz. rosyjski ckm. 0. w wymienne lufy i sprawne chłodzenie. Hotchkiss wz.32kg c. d. 8.2 kg c.07. powietrze. używany w obu wojnach światowych przez armie różnych krajów. d. włoski ckm. używany przez wicie armii w obu wojnach światowych. 7. 49./min.. a. 12.7x99 mm) b.40kg c. do dnia dzisiejszego dnia znajduje się na uzbrojeniu wielu armii. 4. 3. 17 kg (tylko sama lufa) c. wprowadzony w 1908 r. a. spadło zapotrzebowanie na ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe. odprowadzenie gazów prochowych e.92 x 57 mm b.Ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe Ciężkie i wielkokalibrowe km odpowiadają klasycznemu wyobrażeniu km. ludzi). czołgi i samoloty. a. powietrze. 19. a.50 cala (12. niemiecki MG 08. używany w dużych ilościach od 1914. ze wzmacnia­ czem odrzutu d. brytyjski Vickers czy amerykański Browning M 1917. taśma f. 45. 400-500 strz./min. mogły w ciągu godziny oddać do 10 tysięcy strzałów.9 kg (tylko sama lufa) c./min. 7. . nazywany „kopaczem kartofli"./min. 500 strz. ckm amerykański. wyprodukowany w 1918 r. używany w obu wojnach świa­ towych. 1914. austriacki ckm. używany byl często jako km plot. amerykański w km. 95 b./min. Znajduje się jeszcze w użyciu. jako automatu do zabijania na polach bitewnych I wojny światowej. 1. i używany do końca II wojny światowe]./min. a. 400 strz. 1938. 450 strz.30-06 cala li inne) d./min. d..4 kg c. 8 mm wz. d. odprowadzenie gazów prochowych e. Użycie tej broni w bitwie nad Sommą. 1914. 600 strz. Maxim 08.

62 x 63 mm) b .40. /. 450-600 strz.303 cala brytyjskiego b.Vickers Mk 1. Na rysunku przedstawiona jest wersja z końca TI wojny światowej. taśma f. 92. 450-500 strz. 7.4 kg c.Browning M 1917. krótki odrzut lufy e.7 mm b . ll. a./min. d. 10. p o w i e t r z e . Konstrukcje japońskie opierały się na rozwiązaniach zastosowanych w ckm Hotchkiss./min. znajdujących się jeszcze na wyposażeniu wielu armii. a. 0.2ke c. d. łódka nabojowa f. d. 18. 215 . japoński ckm. Wąż odprowadza! parę wodną do kondensatora. 0. ckm brytyjski../min. Dzięki celownikowi optycznemu nad podwójnym chwytem i amunicji Mk 8z broń ta mogła zwalczać pośrednio cele aż do 4100 m. wodne.6 kg c. 1938 r. używany w latach 1912-1960. tunery kański ckm. protoplasta dla wiciu typów broni. 55.30-06 cala (7. 450-500 strz.Działa 9. wodne. a. krótki odrzut lufy e. taśma i. odprowadzenie gazów prochowych e. Osprzęt typowy dla modelu chłodzonego wodą. Wz.

a na łożu trójnożnym jako ciężkich km. powietrzne. który przez wymianę trzech części można przebudować na zasilanie taśmowe./min. powietrzne./min.62 x54R).62x54Rmm.56x45 mm. Na dwójnogu używa się ich jako ręcznych karabinów maszynowych. Stoner 63 A. ale nie jest to aż tak bardzo potrzebne. 216 . chłodzenie g. taśma bądź magazynek. b .223 cala).. c. 12. zasada działania automatyki e. taśma.62 x 51 mm. Ten uniwersalny km cechuje się możliwością bardzo szybkiej wymiany lufy. SiG km 710-3. jako broń wsparcia dla piechoty do zwalczania celów na dalszych odległościach. 600 strz.3 kg c.. szwajcarski. 4. Pierwsza broń. 800-900 strz. taśma. a. kaliber b. d. powietrzne. e. określany jest jako PKS (Pulomiot Kałasznikowa stankowyj). Na rysunku widoczny jest rkm z zasilaniem magazynkowym. b. 2. 43. USA.. f. b . e.9kg. 5. 650 strz. 3. dzięki czemu uzyskuje większą donośność niż przy strzelaniu pociskami krótszymi wz. 1961 r. Kałasznikow PK. obecnie pociskami kaliber 5..62 x 51 mm. około 1964 r. jak lufy chłodzone wodą. 9. e. 7. Te części składowe umożliwiają zestawienie broni podstawowej w sześciu wariantach taktycznych. Wprawdzie lufy chłodzone powietrzem nie mogą prowadzić tak długo ognia ciągłego. d. 700 strz. 7. rkm niemiecki. Ich zadania zostały przejęte przez moździerze. MG 34. rozwinęły podobne systemy broni. szybkostrzelność d. masa broni w wersji rkm c. taśma.7. które można złożyć w wersji rkm z zasilaniem magazynkowym.92 x 57 mm. odprowadze­ nie gazów prochowych. odrzut lufy. f. 5. 1934 r. odrzut półswobodnego zamka.1 kg. W 1963 r. Strzela starymi rosyjskimi pociskami karabinowymi z wystającą kryzą (7. (a) główne elementy składowe (b) zasilanie magazynkowe (c) zasilanie taśmowe.25 kg. a. Amerykanin Eugene Stoner opracował system broni opartej na uniwersalizacji części składowych. a./min. a. c. Początkowo produkowany dla NATO w wersji umożliwiającej strzelanie pociskami kaliber 7. która skutecznie spełniała także rolę ciężkiego km. f. System Stonera (po prawej). odprowadze­ nie gazów prochowych. jak firma austriacka Steyer.56 x 45 (0. W tym samym okresie europejskie hrmy zbrojeniowe. ciężar podstawy trójnożnej (ó ile egzemplarz pokazany jest na rysunku). d. 1963 r.b. Na rysunku przedstawione są poszczególne części Stonera wz. używana w okresie TI wojny świa­ towej. e. eksportowany do kilku krajówpofudniowoamerykańskich. powietrzne.Uniwersalne karabiny maszynowe 1. Objaśnienia: a. zasilanie f.8. d. używany na podstawie trójnożnej./min. i.63 A. c. W większości nowoczesnych wojsk lądowych uniwersalne karabiny maszynowe spełniają dwa główne zadania. radziecki..

10. Konstrukcja powstała w latach pięćdziesiątych. obecnie na uzbrojeniu co najmniej 20 pahstw.62 x 51 mm b . d. Niska podstawa umożliwia prowadze­ nie skutecznego ognia do 3500 m. Brytyjski uniwersalny km produkowany na licencji belgijskiego uniwersalnego km F N M A G . Podpórka drewniana na podstawie może być wymieniona na zderzak. kaliber 7. 10.8 kg.92x. P 6./min. 11. produkowany w latach ięćdziesiątych dla armii USA.8 kg.1 kg c. a. 7. d. 1942 r.Działa 5. 217 . Sprzężony km. krótki odrzut lufy e. Niemcy. taśma f.62x51 mm b . rzejął on wiele cech konstrukcyjriych z niemieckiego MG 42 oraz FG 42.4 kg c. Dzięki specjalnemu urządzeniu można prowadzić ogień w dowolnych grupach kątów. 6. MG 42.części z blach wytłaczanych.>7 mm b . a. powietrzne g.52 kg c./min. Poza tym podniesienie podstawy umożliwiało zastosowanie MG 42 do obrony plot. powietrzne g. 7. taśma £. a. obec­ nie używany w Bundeswehrze w wersji zmodyfikowanej jako MG 43.62 x 51 mm. tworzyw sztucznych i gumy. 15. powietrzne g./min. 600 strz. taśma i. d. 750-1000 strz. 7.. 1250 strz. S3. W miejsce części stalowych i drewnianych zastosowano . 7. M 60. L 7 Al. odprowadzenie gazów prochowych e.6 kg.tam gdzie to było tylko możliwe . odprowadzenie gazów prochowych e.

z prawej bądź lewej strony broni. krótki od­ rzut lufy. czy równolegle obok armaty (e). f. L 37 Al. BESA Mk III. śmigłowców i samolotów. 26. W tym ostatnim przypadku podstawy są albo odsłonięte (c)./min. krótki odrzut lufy./min. albo umieszczo­ ne w małych wieżach pancernych. d. 1. f. Kilka typów czołgów brytyjskich otrzymało dwa równoległe km. „Jeep" (a). wersja brytyjska wzorowana na czeskim km Zb-53 wz.dzięki dużej szybkostrzelności . znajdowało się do czterech km zamocowanych w bocznych wieżach nieru­ chomych (a). 450-500 strz. W czołgach z okresu II wojny światowej i współczesnych. System chłodzenia pojazdu chłodził także bron pokładową. 3. e. 7. 700 strz. Zamocowanie na pojeździe (po lewej). taśma. 750-1000 strz./min. km znajdują się przeważnie w kadłubach (c). są we wszystkich przypadkach pod­ stawami większymi niż w rozwią­ zaniach na lądzie.. taśma. 7. b. czy w opan­ cerzonych pojazdach (b).5 kg.). a.62 x 51 mm.50 cala (12. Podstawy karabinów maszyno­ wych na okrętach (po prawej). e./min. odprowadzenie gazów procho­ wych. odpro­ wadzenie gazów prochowych. Używany przez cały okres Mocowanie na czołgach (poniżej). Typowy ciężki czołgowy km z okresu międzywojennego. c. Zwarta konstrukcja km nie wymaga dużej powierzchni dla równoległej zabudowy wieży. służył jako km sprzężony z lufą (patrz str. współczesny czołgo­ wy km. przy czym jeden z nich.7 mm). powietrzne. na wieżyczce dowódcy czołgu (d). e. współczesny pokła­ dowy km czołgu amerykańskiego M 60./min. a jeden z członków załogi może prowadzić zmasowany ogień. a. używane są one głównie do obrony plot. 450 strz. z 1933 r.. wodne. (w wariantach Mk I i II szybkostrzclność przełą­ czano na 75 strz.Broń pokładowa Karabiny maszynowe nadają się doskonale do wbudowania w pojazdy. 2. powietrzne. e. a. Podawanie taśmy w zależności od wyboru. Enfield. c. Czołgowe karabiny maszynowe (poniżej).92 x 57 mm. Po zajęciu Fabryki Brom w Brnie przez woj­ ska niemieckie.50 cala. i piąty w przedniej części kadłuba (b). gdyż ich masa nie stwarza większych problemów. b. 218 . c. Km znajdują się na po­ jazdach patrolowych i rozpoznaw­ czych. d. Jako pokłado­ wa broń lotnicza nadają się one .. 208). W pierwszych czołgach.3 kg. f.9 kg. f. d. d. 37. Na okrętach. W pojazdach opancerzonych km służą do zwalczania celów żywych. Smal Arms). c. Km M 73. taśma. b. 0. Kolejny wariant FN MAG na wieżyczce dowódcy czołgu. pracowała ona na potrzeby III Rzeszy. Vickers Mk V. b.do ostrzeliwania szybkoporuszających się celów i do walk powietrznych.3 kg. 4. np. kaliber 0. II wojny światowej jako pokłado­ wa broń czołgowa. 13. Na szkicu przedstawiono łoże poczwórnie sprzężonego wielkokalibrowego karabinu maszynowego MK 3 na fregacie z okresu U wojny światowej. a. Gazy prochowe odprowadzane są na zewnątrz czołgu. 7. 24. powietrzne. taśma. 10. (Brno. gdyż w tym wypadku ciężar broni i amunicji nie odgrywa decydującej roli.62x57 mm.

2. po obu stronach kadłuba bądź pod kadłubem. a. 0. d. 14. Browning Mk 2. GEC Minigun. taśma f. 3.303 cała. kaliber 0. bądź . < © . krótki odrzut lufy e.według niemieckiego wynalazku sterowania synchronicznego . powietrzne. 4. 650-750 strz. Na szkicu przedsta­ wiony jest Minigun kaliber 7.7x99 mm) b . krótki odrzut lufy e.62 mm) b . masa broni c.50 cala (12. 4.30-06 cala (7. 3. Istotą tego rozwią­ zania było sterowanie elektryczne obrotem wiązki luf. Browning M 2. Szybkostrzelnośc wyno­ si ok./min. d.62 mm) b. a./min. magazynek bębnowy f.do przodu przez wał śmigła. taśma f. kaliber b. (powyżej). 219 Objaśnienia: a. 550 strz. Lewis Mk 2.l2kg c. 500 strz. Chociaż rakiety przejęły wiele zadań km. Lekka wersja brytyj­ ska dla samolotów myśliwskich Spitfire i Hurricane oraz dla samolotów bombowych. 800 strz. przeróbka km Maxim. lotniczy km. 1.303 cala (7. krótki odrzut lufy e. z miejsca dla obserwatora do tym. taśma f. 7. zasada działania automatyki e. 10. Najbardziej rozpow­ szechniony angielsko-amerykański lotniczy km z okresu II wojny Światowej. nowoczesne samoloty odrzutowe uzbrojone są w broń pokładową bądź w ciężkie karabiny maszynowe w zasobnikach pod skrzydłami. 1915 r. odprowadzenie gazów prochowych e. powietrzne. Parabellum wz. 9. powietrzne. 0. szybkostrzelnośc d. 0./min.303 i 0.4 kg c. na początku lat sześćdziesiątych za­ stosowała w rozwiązaniach starą za­ sadę Gatlinga. Lotnicze karabiny maszynowe (poniżej i po lewej) 1./min. niemiecki lotniczy km z okresu I wojny światowej. Śmigłowce zwalczają cele naziemne za pomocą km zamocowanych na stałe. względnie pod kadłubem. Firma amerykańska General Electric.8 kg c.92x57 mm b . Był skuteczną bronią' przeciwko ówczesnym samolotom. prowadziły ogień z górnego płata nośnego nad śmigłem. szczególnie nadająca się do użycia w samolotach i do obrony plot. Bombowce z okresu 11 wojny światowej miały km w oknach kabiny bądź wieżyczkach obrotowych. powstała broń o największej szybkostrzelności. powietrzne. Km w dwupłatowcach z okresu 1 wojny światowej.56x45 mm. Samoloty myśliwskie z okresu 11 wojny światowej miały km na płatach nośnych. 6000 strz./min. 29. W ten sposób. kaliber 0. a. względnie km mocowanych na ruchomych podstawach.5 kg c. d. zasilanie f. chłodzenie.62 x 51 mm na ruchomym łożu na śmigłowcu.50 cala. a. Zbudowano także model o kalibrze 5. Wraz z lotniczym km Vickers Mk 2 stanowił główne uzbrojenie samolotów angielskich i amerykańskich podczas I wojny światowej. 2.Działa Mocowanie w samolotach (po prawej). d. 5.

na dziesięć minut przed właściwym atakiem. unikano wręcz ich użycia. 7. poprzez różnego rodzaju pułapki i miny konwencjonalne zarówno lądowe jak i morskie.. z filmu dokumentalnego nakręconego podczas wybuchu miny umieszczonej w podkopie na Froncie Zachodnim w latach I wojny światowej. Zdjęcie (powyżej. grupa ta obejmuje szeroki zakres: od zasieków. umieszczane na przewidywanych podejściach nieprzyjaciela.Rozdział piąty BRONIE POZYCYJNE W rozdziale tym omówimy urządzenia mogące zranić lub zabić przeciwnika. 18 ton materiału wybuchowego. rozbiegających się w poszukiwaniu ukrycia. wykonane z samolotu rozpoznawczego nad plażami Normandii. która zaczęła się 1 czerwca 1916 r. różniące się jednak od broni strzeleckiej czy artyleryjskiej. które mogą zranić nieostrożnego nieprzyjaciela przy próbie ich sforsowania. tym samym. Wiele z tego rodzaju urządzeń było uznawanych za „maszyny piekielne". 220 . Są to wszelkiego rodzaju pułapki. ok. nie wymagającym zetknięcia się twarzą w twarz z nieprzyjacielem. jak i przeszkody utrudniające posuwanie się naprzód. Daje się to wytłumaczyć przekonaniem o niehonorowym sposobie stosowania tego rodzaju broni. Widoczne przeszkody z pali miały utrudnić lądowanie barek desantowych. Podczas przygotowań wielkiej ofensywy brytyjskiej. Cztery kadry (poniżej po prawej).20. Ostatecznie. Zwracają uwagę sylwetki żołnierzy niemieckich. w niektórych przypadkach będą to różnego rodzaju bronie miotające. Na niektórych palach mocowano miny z dużym ładunkiem wybuchowym. Zdetonowano go o godz. Ukazuje przygotowania niemieckie podjęte przed przewidywaną inwazją. Opiszemy tu również różne bomby stosowane przez partyzantkę miejską czy terrorystów. maja 1944 r. umieszczono w podkopie pod pozycją niemiecką nazywaną Redutą Hawthorn. po prawej). przez długi czas armie patrzyły na nie niechętnym okiem. Pracowali oni przy wznoszeniu przeszkód.

.

Były już używane przez Rzymian. p. tak jak pokazano to na rysunku (obok. 2. Rodzaj kolców połączonych łańcuchem. Kolce metalowe. Sucha fosa c. 3. Pokazane tu zasieki używano zwykle do uzupełniania systemu urzą­ dzeń fortyfikacyjnych takich. Kozioł hiszpański. i fosy (b. 222 . Rodzaj zasieków wykonywanych ze ściętych drzew. po których poruszał się nieprzyjaciel. Jej zaletą jest możliwość rozwinięcia w ostatniej chwili. Kolczatka. Często umieszczano je w ścianie fosy. 2. Abatis. Pierwotnie przeznaczone do wysypywania na drogach. Nie będziemy się tu zajmować historią fortyfikacji czy różnymi pułapkami (te pokazane zostaną na następnych stronach). Podstawowym ich przeznacze­ niem jest blokowanie dróg. Z czasów oblę­ żenia tej galijskiej miejscowości przez Legiony Juliusza Cezara w 52 r. 1.n. Zapory są tylko jednym z elementów obrony i muszą być osłonięte ogniem obrońców. ich zadaniem było ranienie nóg końskich. Mogą one powodować obrażenia atakujących żołnierzy.e. jak mury obronne (a). żelazny.Zapory fortyfikacyjne Na kolejnych dwóch stronach opisano różne zapory fortyfikacyjne. Kolce. Kolec przeciw kawalerii. których pnie wkopywano pochyło w ziemię. Zasieki ruchome (po lewej). tak. 2. W przeciwnym razie mogą być łatwo usunięte przez atakujących. 1. Rów z zaostrzonymi palami e. c). Używana obecnie przez siły policyjne do zatrzymywania pojazdńw w czasie blokady dróg. lub dawać się przemieszczać w zależności od konkretnych potrzeb (e): a. Rozpatrywane przez nas obiekty mogą mieć charakter stały (d). Kolec znaleziony podczas prac archeologicznych w rejonie Alesia (obecnie Francja). Mur obronny z blankami lub wal b. Fosa wypełniona wodą d. kolce tego typu były prawdopodobnie osadzane w drewnianych kołkach wbitych w ziemię. po lewej). Były to lejowate doły. Te same formy stosuje się do dziś. W czasie II wojny światowej sto­ sowane przez partyzantów jako środek do uszkadzania opon. Rodzaje kolców używanych przez Rzymian (po lewej): 1. Wilcze doły.belka z zaostrzonymi palikami. Różne rodzaje zasieków w starożytności (po lewej). Zasieki mogą powodować zranienia (poniżej). na dnie których umieszczano zaostrzone pale. by zaostrzone gałęzie skierować w stronę nieprzyjaciela. tu pokaza­ na pierwotna forma .

b. Szyny stalowe (najczęściej kolejowe) zalewane betonem. 1. c. Zapory przeciwdesantowe morskie (po lewej). Zwykle uniemożliwiały one również przejazd pojazdom kołowym. Kawałek drutu kolczastego pochodząc).z pól bitewnych Belgii (I wojna światowa). W połączeniu z ogniem karabinów maszynowych zasieki z drutu kolczastego stały się najważniej­ szym elementem obrony podczas I wojny światowej: a. balony zaporowe. Pokazano naj­ częściej stosowaną konstrukcję: drut owinięty w regularnych odstępach kawałkami drutu o ostrych ) końcach. Bloki betonowe. W obu wojnach światowych sto­ sowano jako bierny środek obrony plot. a. d. (po lewej). c. by podczas przypływu przykrywała je woda. na otwartych przestrzeniach nadających się na lądowiska dla szybowców. Chodziło tu o maksy­ malne uproszczenie technologii produkcji i tym samym zmniejszenie kosztów. a. Stalowe liny. w USA. 223 . połączonych z wbitymi palikami. Pojawiły się dopiero w II wojnie światowej. Zwykle składały się z dużej liczby pali umieszczonych tak. 2. Zapory przeciw desantom szybowcowym. Porównaj zdjęcie ze str. walec. Czasem na palach umieszczano dodatkowo miny. Zwój z drutu kolczastego. Stworzone w ten sposób zagrożenie uniemożliwiało wysadzenie desantu na płytkiej wodzie.Bronie pozycyjne Drut kolczasty (po lewej). Sieć kolczasta z krótkich odcinków drutu splątanych i mocowanych na M k u rzędach palików. Opatentowany w 1867 r. Tego typu konstrukcja utrudnia wykonywanie przejść w zaporze. zęby zaginane. tzw. Aby zatrzymać ruch czołgów przeszkody musiały być niezwykle solidne. zwykle mają wysokość kolan przeciętnego człowieka. Próba sforsowa­ nia przeszkody kończyła się uszko­ dzeniem gąsienic czołgów. Podczas II wojny światowej. Zapory przeciwczołgowe (po lewej). Jeśli kadłub Darki desantowej trafił na pal. b. Dwa rodzaje drutu kolczastego (po lewej). wbijano pionowe pale uniemożliwiające lądowanie. Nisko rozpięte druty na kolkach. Cięty z taśmy stalowej. 220-221. Kilka zwojów tworzących płot. Niemiecki drut „oszczędnościo­ wy" z czasów I wojny światowej. Wykonywano je z zamiarem maksymalnego utrudnienia desantów morskich. Nazywa się je zaporami mało widocznymi. balony zaporowe. kończyło się to jego przebiciem. b. którymi je kotwiczono były szczegól­ nie niebezpieczne dla bombowców dokonujących nocnych nalotów. „Smocze zęby" wykonywane z betonu.

Wiele opisanych poniżej pułapek używa się do polowań na zwierzynę. Zapadnia z kolcami bambusowymi (panjis). gdzie są one skutecznym środkiem walki. zwykle wycinane z bamousa. mają zaostrzone końce (1). Rama z zaostrzonymi prętami (po prawej). stosowane w Wietnamie. pręty stalowe. Nastąpienie na taki kolec może zakończyć się przebiciem stopy. ale otwór zakryty wahadłową pokrywą obracającą się na osi . Tym samym pułapka ma o wiele bardziej ofensywny charakter niż zasieki. a. pochodząca z typowej pułapki przygotowanej przez Viet Cong (c). Zapadnie (po prawej). Kolce. będące tylko utrudnieniem dla nieprzyjaciela. Paryż).Taka samazapadnia jak (a). otwór zamaskowany liśćmi.pułapki osadzono sprężyste zaostrzone pręty metalowe. w latach 1961-75. Czasem kolce takie łączy się z potykaczem tj. Potrzask nazywany przez amerykańskich żołnierzy „latającą pułapką Wenus". Rama drewniana. Można je umieszczać na ścieżce w dżungli. 222). Pręty podtrzymywały maskowanie. drutem rozciągniętym w poprzek ścieżki (3) tak. 224 . Jeśli noga ofiary wpadła w pułapkę. by zainfekować powstałe rany. zwykle mocowano je do drewnianej ramy (patrz u dołu strony). króla Lagasza. W brzegach dołu . b. to właśnie sieci były jednym z pierwszych rodzajów pułapek (Luwr. Choć w tym wypadlcu jest to jedynie symbolem niewoli. (po prawej). służące do zranienia lub zabicia przeciwnika. c. Często łączy się je z palami lub kolcami. Pokazujemy 3 podstawowe rodzaje zapadni. (Porównaj wilczy dół str. Asyryjska płaskorzeźba przedstawiająca. Kolce bywają smarowane nawozem. panjis. że ofiara pada wprost na ostrza. Pułapki najczęściej stosuje się w dżunglach. trzymającego nieprzyjaciół złapanych w sieć. to każda próba jej uwolnienia kończyła się wywołaniem poważnych obrażeń.Pułapki proste i zmechanizowane Pod nazwą tą rozumiemy każde urządzenie.

oklepcc .jest to potykacz. A. Napiętą cięciwę przytrzy­ muje cienki sznurek przywiązany do Kołków . Strzała zostaje umieszczona w dole o odpowied­ nim nachyleniu ścian. Pociągnięcie drutu nogą człowieka idącego ścieżką zwalnia kłodę. Kłoda nabita metalowymi kolcami. B. ego rodzaju pułapka składa się zwykle z d w u żelaznych szczęk. która uderza ofiarę.w dawnej Polsce zwane paściami. W krajach Zachodniej Europy dość" często stosowane przez właścicieli ziemskich przeciw kłusownikom. spada ona na ofiarę z góry. Powszechnie używano takich ułapek jako sideł na zwierzynę. (samotrzask. Samostrzał. Gdy noga ofiary naciśnie na deskę opartą o krawędź dołu. Działa jak dźwignia. York). 2. C 225 . Szczęki zaciskane są przez płaskie sprężyny zakończone pierścieniem . pozycyjne Dwa rodzaje pułapek mechanicznych (po prawej). Zamiast kłody użyto ciężkiej deski nabitej gwoździami.obejmą (3). spowoduje to silne uderzenie drugim końcem deski w pierś lub twarz. Pochodzi z hrabstwa Yorkshire (Muzeum Zamkowe.Bronie Pułapki „opadający ciężar" . 2). zawieszona w koronie drzewa nad ścieżką. Odmiana pułapki „opadający ciężar". Deska z kolcami. Zerwanie sznurka nogą spowoduje wyrzucenie strzały. Utrzymuje ją cienka lina połączona 2 drutem potykacza. gdy ofiara nadepnie nogą na środek płytki (1. 1. które zatrzaskują się. obok ścieżki. „Żelaza chwytne".po prawej).

Zapalnik zegarowy skon­ struowany dla tajnych służb bry­ tyjskich i amerykańskich podczas II wojny światowej. Bomba zegarowa (powyżej). Należało go wkręcić w bombę po czym zgnieść rurkę. Broń tego rodzaju to wszelkie miny.Pułapki wybuchowe Zastosowanie materiału wybuchowego podnosi skuteczność pułapek. Ładunek wybuchowy. czy mechanizmu uruchamiającego zostanie użyty. Obecnie używa się jego zmodernizowanej wersji pokrytej tworzywem sztucznym. naciągowe. potrzebnym na rozpuszczenie osłony. Zaadaptowanie broni palnej jako elementu pułapki . produkowano również wersje z opóźnieniem 12-godzinnym i ośmiodniowym. w 1831 r. Powodowało to wylanie się silnie korozyjnej cieczy.znacznie rzadziej stosowane. mogą być urucha­ miane przez ukrytego obserwato­ ra. Wyrzucała ona iglicę. O nastawionej przed uruchomie­ niem mechanizmu zegarowego godzinie odblokowywała się sprężyna.in. Działanie pułapki wybuchowej (po lewej). „Opóźniacz ołówkowy". Brytanii i USA. uruchamiane przy p otrąceniu drutu potykacza.opóźnienie uzyskuje się tu wskutek działania substancji (zwykle kwasu). zdalnie sterowane i czasowe . Bez względu na to. Miał rdzeń wykonany z drobnoziarnistego prochu czarnego. naciskowe. e. działające w chwili zwolnienia nacisku. jaki rodzaj zapalnika. Istnieją trzy rodzaje urządzeń opóźniających na określony czas wybuch ładunku: a. wynalezionym w Anglii. zwiera obwód elektryczny. wibracyjne . naciskowe. z fotokomórką reagującą na Tego rodzaju zapalniki mogą uruchamiać najrozmaitsze ładunki wybuchowe. jak i ładunki wybuchowe używane przez terrorystów.trzeba wówczas zastosować zapalnik naciągowy (1).działające po określonym czasie. Znacznie częściej wykorzystu­ je się przewody elektryczne i za­ palarkę (2).typowym przy­ kładem jest zapalnik akustyczny. 2. który po określonym czasie. Światło. pułapki takie mogą być' tylko dwojakiego rodzaju : 1. Rozpuszczała ona po określonym czasie zawleczkę zabezpieczającą napiętą iglicę. umieszczonego w jutowym oplocie. Lont o odpowiednio dobranej długości c. w minach magnetycznych dla płetwonurków. C. Mechanizm zegarowy (sprężynowy lub elektroniczny) b. 226 A. skonstruowany podczas II wenny światowej w Wlk. b. wybuchające w chwili poruszenia ich przez ofiarę. Stosuje się przy tym różne rodzaje zapalników : a. pozwala to na rażenie dużej liczby osób i stąd rozwiązanie to jest powszechnie stosowane. Zapalnik elektrochemiczny . Pułapki zdalnie sterowane (po prawej). Ładunek wybuchowy połą­ czony może być z obserwatorem za pomocą linki . albo zapalnik urucha­ miany falami radiowymi (3). Jego działanie wzmagają odłamki. Byt to podstawowy rodzaj zapalnika dostarczanego przez Aliantów dla potrzeb sabotażu w okupowanej Europie.tj. Zapalniki te były stosowane m. Pułapki samouaktywniające się (po prawej). d. Zwłaszcza te ostatnie używane są przez ugrupowania terrorysty­ czne podczas organizowania zasadzek na przeciwników.Rozróżniamy trzy główne rodzaje takich urządzeń: samouaktywniające się . Lont Bickforda był pierwszym skutecznie działającym lontem wolnopalnym. B. Średnia prędkość palenia wynosi 1 cm/s. która uderzała w spłonkę bomby. uruchamiane są przez ofiarę. W celu zapewnienia wodoodporności oplot powlekano asfaltem lub gutaperką. c. . działające w chwili naciśnięcia zapalnika. Odmiana pokazana tutaj umożliwiła spo­ wodowanie wybuchu w ciągu 24 godzin.

pociągnięty drutem samostrzał obracał się w kierunku intruza i odpalał. strzelających jedynie ślepym nabojem. Do pierścieni na końcu pręta spustowego można było przyczepić dwa druty . pochyłej jamy umieszczano ładunek materiału wybuchowego. Potem pojawiło się wiele konstrukcji „straszaków" tego rodzaju. oś obrotu d. od XVI w. B. „mina kierunkowa". A. nryl spustowy z pierścieniem e. a.potykacze. Maksymalny zasięg 250 m b. W przedniej ściance kadłuba miny zatopiono kulki stalowe. Gdy potykacz został poruszony. W dnie odpowiednio wyprofilowanej. Długość (i): 137 m Szerokość (ii): 106 m Mina typu Claymore (po prawej). następnie przykrywano go deskami i wypełniano jamę kamieniami. Składa się z obudowy z tworzywa sztucznego. fula.45 cala (11. Tego rodzaju broń produkowano nielegalnie aż do 1830 r. razi strumieniem małych kulek stalo­ wych w strefie o promieniu 60*. tzw. 0. zawierającej wyprofilowany łukowato materiał wybuchowy. co pozwalało na spłoszenie intruza. za tyczka z łańcuszkiem ograniczającym kąt obrotu samostrzału b. Samostrzał angielski (po prawej). Używany do walki z kłusownikami. zamek skałkowy c. stosowano jako element obrony stałej.Pozycyjne miotacze pocisków Przedstawiono tu bronie palne lub urządzenia mogące miotać pociski. mocowanej do drzewa za pomocą sprężystego zatrzasku (2). Zasięg skuteczny 50 m d. „miny kierunkowe" rażące pociskami w określonym kierunku. Strzał inicjowano „opóźnia­ czem ołówkowym" (3). Strefa rażenia w innych kierunkach 227 . Umieszczano go w rejonie prawdopodobnego działania kłusownika. jak nazywano granicę oddzielającą RFN od krajów bloku wschodniego. Wy rzucone kamienie raziły atakujących.43 mm). składająca się z lufy (1). Kąt rażenia 60" c. zwłaszcza wtedy. Strefa rażenia fugasa składającego się z ładunku 36 kg prochu i 5 ton kamieni. zwykle obok leśnej ścieżki w pobliżu dobrego łowiska. Fugasy (po prawej). gdy brakuje ludzi do ich obrony. Wiadomo. Znajduje się w uzbrojeniu armii brytyjskiej. Bronie pozycyjne „Bushmaster" taką nazwę otrzy­ mał skonstruowany w latach II wojny światowej amerykański samostrzał. a. na odległość 250 m. Używano go w dżun­ glach dla symulowania ognia snajperów. Powszechnie stosowane są również tzw. Podczas ataku nieprzyjaciela detonowano ładunek w yb ue howy. do początkach XX w. Była to prymitywna broń palna kał. amerykańskiej i innych. że takie bronie były zainstalowane po wschodniej stronie „żelaznej kurtyny". Może być wykorzystywana jako mina kontaktowa lub zdalnie sterowana. Montowane są one na stałe w różnego rodzaju pułapkach na liniach obronnych.

takie jak np. W drugim rodzaju materiałów wybuchowych (b). mamy do czynienia z bardzo szybkim spalaniem. którymi posługują się różni terroryści. Fala detonacyjna posuwa się niezwy­ kle szybko. Tabela podaje podstawowe informacje dotyczące stosowania materiałów wybuchowych. W pierwszym wypadku (a). aniżeli do celów wojskowych. Podstawową różnicą jest szyb­ kość przebiegu reakcji wybucho­ wej: przybiera ona postać deflagraq*i . dla trotylu (TNT . pozwala bowiem na ich bezpieczne składowanie. znamy też bomby-paczki. np. którego celem było zabicie króla Jakuba T i członków Parlamentu. znane już u schyłku Średniowiecza.Materiały wybuchowe Pomimo niewygodnej i niebezpiecznej formy.jest to ważne. tanie i niewrażliwe na bodźce inicju­ jące. dynamit i jego odmiany wyłączono z lej listy. Ze względów militarnych musia­ ły być one stabilne chemicznie podczas przechowywania. do klasycznych materiałów wybuchowych. a więc substancji takich jak n p . Działanie kruszące jest względnie łagodne. Najstarszym sposobem było zastosowanie prochu do podmino wy wania murów czy wałów obronnych. a dopiero on inicjuje wybuch właściwego ładunku. wywołuje w nie­ zwykle krótkim czasie wybuch kolejnych partii materiału. wyproduko­ wano wiele nowych materiałów kruszących i inicjujących. co jest bardzo pożyteczną materiałów wybuchowych jest mało wrażliwa na bodźce inicjujące . Dodatkowe informacje o stosowaniu materiałów miotających można znaleźć na stronach 112. prochach.164 i 227. na wiele'sposobów. Metody klasyfikowania materiałów wybuchowych. ta pobudza znacznie większy detonator. albo deto­ nacji tj. Wiele s p o ś r ó d Guy Fawkes (po lewej). Spalanie takie zachodzi w materiałach miotających tj. Typowymi przykładami takich materiałów są materiały kruszące i inicjujące. Przed pokazaniem wybranych przykładów. W efekcie uzyskujemy konsystencję pozwalającą na ręczne formowanie kształtu. która wywierając ciśnienie na resztę materiału i podnosząc tym samym jego temperaturę. właściwością. plastyfikatorów. Materiały wybuchowe używane do celów wojskowych (po lewej). Zamiar został odkryty na parę godzin przed jego urzeczywistnieniem.tj. jaico broń. które nie przechodzi w detonację nawet przy gwałtownym wzroście ciśnienia.trójnitrotoluenu) prędkość detonacji wynosi 7000 m/s. powstaje fala uderzeniowa. Poczynając od lal sześćdziesią­ tych XIX stulecia. Wraz z innymi należał do spisku. Dlatego często koniecznym jest użycie do ich zdetonowania następującej procedury: najpierw detonujemy spłonkę. omówimy główne rodzaje chemicznych konwencjonalnych materiałów wybuchowych oraz przebieg reakcji wybuchowej. woski czy oleje. Chciał to osiągnąć poprzez wysadzenie całego gmachu w powietrze. 228 . gdyż znacznie częściej używano ich w przemyśle. Niektóre z najbardziej zna­ nych materiałów wybuchowych. spalania. Plastyczne materiały wybuchowe powstają poprzez dodawanie tzw. materiały wybuchowe używane są. sprawdzający beczki z prochem zgromadzone w piwnicach pod Gmachem Parlamentu w Londynie. Nie nadają się one do miotania pocisków. w 1640 r. przemiany wybuchowej.

powoduje eksplozję. Tego rodzaju akcie często wykonują partyzanci lub terroryści. Niegdyś rozumiano pod tvm słowem dużą ilość materiału wybu­ chowego umieszczoną pod pozycja­ mi nieprzyjaciela (po prawej). Zamachy bombowe na ludzi (po prawej). Zamachy bombowe na ważne osobistości (po prawej). okop przedni własny (własny) b. aż po XIX wiek. Np. lej k. wysadzając poruszające się pojazdy. Stauffenberga umieścili teczkę z bombą zegarową (a). sapa c. zasypanie tunelu (zawalenie) f. w pobliżu T Iitlera. 3. fala uderzeniowa i. Podczas I wojny światowej takich min używano w następujący sposób: najpierw starano się zmniejszyć od­ ległość od okopu nieprzyjacielskiego.j. są typowym celem ta­ kich ataków. Wybuch miny miał podwójne działanie: wstrząs tektoniczny powodował osunięcie się okopów nieprzyjaciela. Sabotaż. lub listach (c). dębowemu stołowi. rów w stronę pozycji nieprzyjaciela. Urządzenia komunikacyjne (po prawej). 2. by móc natychmiast zająć wyłom powstały w linii obrony nieprzyja­ ciela w wyniku wybuchu miny. czy inne. Typowym celem takich ataków są budynki wojskowe lub użyteczności publicznej (A). ich zniszczenie pociąga duże komplikacje dla przeciwnika. Za pomocą materiałów wybuchowych niszczy się szlaki kolejowe (i) i drogi (ii). zamachowcy z kręgu gen. Skutki zniszczeń można potęgować. ponownie zasypywano część tunelu. Stosują je zarówno wojska regularne jak i partyzantka. ładunek materiału wybuchowego g. promień rozkruszerua 229 . zniszczenia planowe. Mają one zwykle zapalnik powodujący wybuch w czasie otwierania. a ponadto powstawał wielki lej nad komorą minową. Bronie pozycyjne a. Często ładunek wybuchowy z zapalnikiem elektrycznym umieszcza się w samochodzie przyszłej ofiary. Materiałów wybuchowych używa się również do wykonywania plano­ wych zniszczeń lub sabotażu. W komo­ rze na końcu tunelu umieszczano materiał wybuchowy wraz z zapalni­ kiem. w lipcu 1944 r. Z końca sapy zaczynano drążyć tunel. Przeznaczone do tego celu ładunki wybuchowe umieszcza się też w paczkach (b). by znaleźć się pod pozycjami wroga. Zwykle tak dobierano wielkość ładunku. arterie komunikacyj­ ne (B). tunel (chodnik minowy) d. okop przedni (nieprzyjacielski) e. Następnie oddziały przygo­ towywały się na tym odcinku do ata­ ku. kierunek główny wybuchu h. by uszczelnić ładu­ nek. duże sklepy (C). szczególnie ważne obiekty.Miny. Wszelkiego rodzaju bomby-pułapki lub bomby zegarowe mogą być zakładane na drogach odwrotu wojsk. Przekręcenie kluczyka w stacyjce (d). 1. który ocalał jedynie dzięki solidnemu. Tego rodzaju min używano od późnego Średniowiecza. 1. wysyłanych na adres ofiary. sapę tj. po czym. by krater na powierzchni miał średnicę dwa razy większą od swej głębokości. Wielkość miny klasyfikowano wg wielkości powstałego leja. (Porównaj fotografie z wybuchu miny na stronach 220-221). kopiąc tzw. 2. Podobnie istotnym obiektem ataków są wszelkiego rodzaju mosty i wia­ dukty (iii).

Jest to współczesna brytyjska mina przeciwpancerna przysto­ sowana do mechanicznego ukła­ dania. e L 9 Al Barmine (po prawej). „Listwa naciskowa" (a). stosowano miny na nie­ wielką jeszcze skalę. Zastosowano dodatkowy. co pułapki wybuchowe. ładunek trotylu b. f g h Masa 11 kg. istnieją również urządzenia umożliwiające minowanie zdalne ze śmigłowców i samolotów. pod gąsienicą (c). Miny lądowe dzielą się na dwa zasadnicze rodzaje: przeciwpancerne i przeciw piechocie. tj. Zakopywano ją płytko w ziemię. narzutowych pól minowych np. Ustawiacz min jest zwykle holowany przez trans­ porter opancerzony. denny zapalnik działający przy podniesieniu miny. typowy przykład miny przeciwpancernej stosowanej przez Niemców pod­ czas II wojny światowej.a więc pozwalały zdalnie sterować miną. znajduje się dostatecznie dużo materiału wybuchowego (b). płytka naciskowa sprężyna płytki naciskowej d.' zawierał 5. poprze/ dodanie czułego zapalnika uderzeniowego.wybuch następował przy nacisku powyżej 120 kG. tj. Zaczęto wtedy zaczęto po raz pierwszy stosować tego rodzaju broń.w len sposób układa się głównie miny przeciw­ pancerne. Minowanie (po prawej). Z powodu uprze­ dzenia do tzw. C. Korpus miny.uruchamia je ofiara). została zaimprowizowana z pocisku do działa 24 funtowego. „maszyn piekiel­ nych". nazywając ją zwykle „tor­ pedą lądową . Początkowo stosowane zapalniki mogły być uruchamiane również za pomocą linki naciągowej . B. Niektóre armie dysponują usta­ wiaczami min. Istnieją wypracowane. dość schematyczne sposoby ich użycia . 230 . Nadal powszechnie stosuje się tradycyjny sposób. ręczne zakładanie pola minowego. mina „talerzowa". 1861-65 (po lewej). by ją zniszczyć. wykonany z blachy stalowej.(tj. Dzięki (emu w przypadku najechania gąsienicy czołgu na listwę. spłonka inicjująca detonator zapalnik denny detonator zapalnika dennego. Pozwala to na zakładanie tzw. czułość zapalnika naciskowego pozwalała na zdetonowanie ładunku wybuchowego tylko przez odpowiednio ciężki pojazd . Pokazana mina ma kadłub wykonany w całości z tworzywa sztucznego. Tellermine 35 (po prawej). Pokazana tutaj. na pokładzie Którego przewozi się zapas min. mechanicznymi narzędziami do ustawiania pól minowych . zapalnika jest krótsza ni/ kadłub miny. za liniami nieprzyjaciela. utrudniało to rozbrojenie pola minowego. a.zakłada się z nich tzw. tego rodzaju broń jest używana przez armie regularne w dużych ilościach.Miny lądowe Jest to rodzaj broni opartych na tej samej zasadzie. A. pola minowe. co utrudnia jej wykrycie. Mina z czasów Wojny Secesyjnej. iglica ze sprężyną e.4 kg TNT. Pokazane tu miny są konstrukcjami samouaktywniającymi się. omówione na poprzednich stronach. Stalowy korpus miny był jednak łatwo wykry­ walny ża pomocą wykrywacza elektromagnetycznego. tzw.

kadłub z tworzy­ wa sztucznego. Wywołuje to eksplozję min. 2. umieszczonych w kadłubie. Gdy mina znalazła się na wy­ sokości piersi ofiary. mała mina przeciw piechocie z końca lat pięćdziesiątych. Ponieważ jednak zastosowano zapalniki działające przy dwukrotnym nacisku. niemiecka mina przeciw piechocie z czasów 11 wojny światowej tzw. W jej wyniku mina raziła falą uderzeniową i dużą ilością stalowych kulek (d). Aby mina wybuchła. „mina skacząca". których konstrukcja umożli­ wia ich ustawianie za pomocą spe­ cjalnych kaset (bomb lotniczych). Trały takie powodują detonację min w bezpiecznej odległości od czołgu. (po prawej). płyta naciskowa b. igłica d.. detonator 231 . wystarcza nacisk nogi człowieka na zapalnik. Sprengmine 44. Miny kasetowe albo aerominy (po prawej). rażąca falą uderzeniową. sprężyna płaska c.Obecnie stosuje się miny. zakotwiczo­ ny w ziemi drut wyszarpywal zawleczkę iglicy głównego zapalnika powodującego eksplozję właściwego ładunku (c). Wystrzeliwuje się je zwykle ze specjalnej wyrzutni. Miny o metalowych kadłubach mogą być odszukiwane za pomo­ cą wykrywacza elektromagnety­ cznego (2).Bronie pozycyjne US M 14 (po prawej). Miny te cechują się małymi roż­ ni iarami. Najszybszą metodą wykonywania przejść w polach minowych jest zastosowanie ładunków wydłużonych (3a). Wyorywuje on miny na boki (C). co utrudnia ich odnale­ zienie. Niektóre wykorzystują ciężkie łańcuchy (A). uderzające w ziemię przed czołgiem. mogą też być" ciężkie walce toczone z przodu. Rozminowanie (po prawej). Wiele późniejszych min wzorowano na tej konstrukcji: 1. Trały przeciwminowe (po prawej). ładunek wybuchowy e. bagnetu (1). wyrzucający minę w powietrze. 3. Jeśli drut został potrącony. Do zapalnika miny podłączono drut-potykacz (a). po czym przekręca się płytkę naciskową tak. Przed zakopa­ niem usuwa się zawleczkę zabez­ pieczającą. lub wystrzeliwanie z dział w specjalnych zasobnikach. aby widoczna strzałka wskazywała na „A". jedynym urządzeniem dającym pewność rozminowania okazał się lemiesz. w efekcie uzyskuje się rozmi­ nowaną ścieżkę. a następnie detonuje na całej długości (3b). po prawej. detonował mały ładunek (b). montowane na czoł­ gach umożliwiają szybkie wyko­ nywanie przejść w polach mino­ wych. Uzbrojenie zapalnika nas­ tępuje automatycznie po zetknię­ ciu kadłuba miny z ziemią. Najprostszą metodą zlokalizowa­ nia min jest delikatne nakłuwanie ziemi za pomocą np. zwykle ich kadłuby po­ krywa się fabrycznie siatką mas­ kującą itp. a.

Kotwica opadała na dno. dźwignia zapalnika d. zbiornik wypornościowy e. W momencie gdy regulator zanurzenia dotknął dna. stosowana przez Brytyjczyków w czasie J wojny światowej. którą posługują się płetwonurkowie. magnetyczne lub ciśnieniowe. Większość z nich uaktywnia się sama i służy ao stawiania zagród minowych. które spoczywają na dnie morskim. bęben na linę kotwiczną i. 2. połączoną z kotwicą-wózkiem. materiał wybuchowy f. zaczep liny kotwicznej (minliny) h. mina b. z samolotów. a. W tym czasie kotwica. miny „magne­ tyczne". minlina) przytwierdzoną do kadłuba miny. przyczepiane do kadłu­ ba konkretnej jednostki (D). stawianych wg planu w zagrody i pola mi­ nowe.Miny morskie Przedstawiamy tu urządzenia służące do zwalczania statków i okrętów podwodnych. opadała na dno. znajdują ograniczone zas­ tosowanie ze względu na zagro­ żenie stwarzane również włas­ n y m jednostkom. następowało zablokowanie bębna. 1. W czasie tej wojny. Również okręty pod­ wodne mogą stawiać miny wyko­ rzystując w tym celu wyrzutnie torpedowe. Początkowo po zwodowaniu mina pływała. z którego rozwijała się tzw. Miny są najczęściej stawiane przez okręty nawodne — zwykle specjalnie skonstruowane stawiacze min (1). 232 . mające wzmocnić obronę wybrzeża. będących istotnym elementem blokady na skalę strategiczną. wskutek czego mina pływała zanurzona pod powierzchnią wody utrzymywana na stałej głębokości przez minlinę. zwłasz­ cza na płyciznach. Miny pływające (A). Rysunek pokazuje wygląd miny na pokładzie okrętu. Mina kotwiczna typu Elia (po prawej). Jeszcze inne miny morskie są bronią taktyczną. 3. Miny takie umieszcza się ręcznie na kadłubach konkretnych obiektów. Stosuje się też miny denne (C). Schemat (po prawej. często korzystający z miniaturowych łodzi podwodnych. podczas wojny secesyjnej (1861-65). Rodzaje używanych min (po prawej). akustyczne. Miny można również zrzucać (3). lub tzw. rozwijając stalową linę (tzw. skryte postawienie zagród mino­ wych w pobliżu portów nieprzy­ jaciela. Ukazano ją w przekroju. zapalnik uderzeniowy z detonatorem g. regulator zanurzenia j . Miny używane do tych celów mogą mieć zapalniki kontaktowe. minlina. zwłaszcza marynarka wojenna Południa stosowała miny morskie. Ekspłozja miny następowała w momencie zderzenia kadłuba okrętu z dźwignią zapalnika (położoną poziomo). blokada bębna k. zespół wózka kotwicznego c. Stawianie min (po prawej). kółka do przetaczania miny po pokładzie Mina morska zastosowana przez konfederatów (powyżej). Miny morskie można podzielić na cztery pod­ stawowe grupy. gdzie niemożli­ we jest zastosowanie innej metody. Nazywano je wówczas „torpedami". na skraju) przed­ stawia działanie mechanizmu kotwicznego po zwodowaniu miny. Zapas powietrza w kadłubie miny zapewniał jej pływalność. Znacznie Ebwszechniej używa się min otwiczonycn (B). Umożliwia to (2).

a. d. elaborowano go mate­ riałem wybuchowym typu Torpex (mieszanina trotylu. Po zrzuceniu z luku bombowego odpadała stożkowa osłona. Bateria elektryczna e. Reagował on na silne pola magnetyczne wytwarzane przez przepływający w pobliżu pozycyjne a. Brytyjska morska mina lotnicza (po prawej). roztwór wraz z metalem tworzył ogniwo elektryczne a wytworzone przez nie napięcie inicjowało eksplozję detonatora. Wskutek ciśnienia hydrostatycznego zostawał odbezpieczony zapalnik. Każdy z czopów zawierał fiolkę z roztworem dwuchromia­ nu potasu. Zaprojekto­ wano ją tak by umożliwić stawia­ nie jej przez wyrzutnie torpedowe na okrętach podwodnych. lub dywersantów posługujących się małymi łodziami czy płynąc wpław. b. płetwonur­ kowie umieszczali ją pod okrę­ tem stanowiącym cel. później skopiowali go Brytyjczycy. Wsporniki zapewniające właściwą położenie kadłuba miny na dnie. Czujnik hydrostatyczny h. specjalnie z przeznaczeniem dla min mors­ kich. Po zetknięciu się miny z powierzchnią wody następowało odczepienie spadochronu. heksogenu i aluminium).5 kg. Aby zabezpieczyć okręty przed działaniem tego rodzaju min zastosowano prosty środek w postaci demagnetyzacji.zapalniki Herza b. Mina amerykańska US MK 12 Mod 0 (po prawej). a. Czujnik magnetyczny d.Bronie Mina morska z zapalnikami czopowymi Herza (po prawej). Materiał wybuchowy g. f.Miała również zapalnik magnetyczny. Kadłub wykonano z tworzywa sztucznego.transportu miny) c. Inne typy tych min mocowano do kadłuba za pomocą gwoździ wstrzeliwanych w poszy­ cie. Był to podwodny pojazd o napę­ dzie elektrycznym. Tego typu używali Włosi pod­ czas II wojny światowej. Eksplozję wywoływał zapalnik czasowy. Do rejonu działania pojazdy tego typu były transportowane na pokładzie okrętu podwodnego matki. Pokazano model ame­ rykański ważący poniżej 4. c. Gdy fiolka została skruszona. służący dwu­ osobowej załodze do atakowania gortów. typowa dla obu wojen światowych. Bezpiecznik (był to wyłącznik przerywającego obwód elektryczny na czas np. Torpeda załogowa (po prawej). Tego rodzaju miny stanowiły uzbrojenie płetwonurków zakła­ dających je poniżej linii wodnej. Głowicę torpedy można yło demontować. Specjalna mina z magnesami (po prawej). Polegało to na opasaniu kadłuba kablem. Czopy . Zapalnik Herza /. 233 . Dwie części osłony spadochronu b. Ster Silnik elektryczny Skrytka na wyposażenie Bateria akumulatorów Zbiornik wypornościowy Urządzenia sterownicze Głowica bojowa. Do przytwierdzenia miny do kadłuba okrętu służyło 6 magnesów. Magnes (jeden z sześciu) a. e. statek. w którym płynął prąd elektryczny wytwarzający pole magnetyczne równoważące pole wytwarzane przez kadłub. Detonator d.ostał wynaleziony w Niemczech. g. Materiał wybuchowy c. Materiał wybuchowy. Złożony spadochron c. Detonator f. po czym otwierał się spadochron. z czasów II wojny światowej. a kadłub miny opadał na dno morza. Zapalniki czasowe b.

wieloładunkowa głowica bojowa strategicznego pocisku balistycznego lub uskrzydlonego.aunched Cruise Missile) MIRV . którego ładunki są alternatywnie naprowadzane na cel. Po 1945 r.wieloladunkowa głowica bojowa strategicznego pocisku balistycznego lub uskrzydlonego. Była ona pierwszą rakietą strategiczną. 241). Niektóre ładunki przenoszone przez tę broń to materiały zapalające. 234 . 2500-6000 km. Działania lotnicze podczas II wojny światowej były stosowane na niespotykaną dotąd skalę. (Tntermediate Rangę Ballistic Missile) MRBM .Rozdział szósty BOMBY I POCISKI z WŁASNYM NAPĘDEM W tym rozdziale przedstawimy bomby lotnicze i głębinowe oraz broń posiadającą własny napęd . ta nowa broń przejęła większość zadań bombowców.pociski manewrujące startujące z okrętów podwodnych. którego ładunki są niezależnie naprowadzane na cel. lecz także w wymiarze taktycznym na polach bitewnych. Wykaz skrótów: ICBM . Bombardowania prowadzono nie tylko przy uderzeniach strategicznych na miasta. powyżej 6500 km. 800-2500 km. (Air Launched Cruise Missile) SLCM . (Multiply Independently-targeted Re-entry Vehicle) MARV . przygotowane do startu. (Midium Kange Ballistic Missile) ALCM .strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu.międzykontynentalne pociski balistyczne.pociski manewrujące startujące z samolotów.strategiczne pociski balistyczne dużego zasięgu. Na zdjęciu: i ivy niemieckie rakiety V-2 (po prawej).patrz str.są szczegółowo omówione w rozdziale siódmym. V-2 pojawiła się w ostatnich miesiącach II wojny światowej.od torped do rakiet jądrowych. (Multiply Alternative-targeted Re-entry Vehicle). (Submarine I . (Intercontinental Ballistic Missile) TRBM . W końcu wojny pojawiły się rakiety i inne pociski z własnym napędem (tych pojęć nie powinno się używać zamiennie . środki bojowe i nuklearne materiały wybuchowe .

.

) 4. zapalnik inercyjny (1970 r. statecznik 5. Rodzaj zapalnika bombowego (po lewej). Podczas TI wojny światowej nastąpił burzliwy rozwój bomb: powstały b o m b y różnych rodzajów i wagomiarów.) 5. Zapalnik posiadał urządzenia detonujące. W okresie I wojny światowej nastąpił rozwój bomb.) 6. bomby odłamkowe stosowane są przeciwko sile żywej .albo natychmiast. Amerykańskie zapalniki bombowe (po lewej): 1. wprawiane w ruch siłą wiatru bocznego. gniazda zapalników bocznych 6. Często jest to wykonywane przez małe śmigło. Schemat bomby (po lewej): 1. od b o m b burząco-zapalających przez bomby specjalne. dzieli się na kilka faz: A. W wojnie koreańskiej. W celu zapewnienia bezpieczeństwa dla samolotu. Pierwszą bombą lotniczą b y ł niemiecki m o d e l bomby APR z 1912 r. W końcu I wojny światowej zrzucano pierwsze b o m b y o w a d z e 1 tony.przy czym w bombach.) C 236 . Ustcrzenie zapewnia lot bomby częścią ostrołukową. zamieszczony jest podział bomb według rodzaju ładunku. urządzeniami hamującymi oraz „inteligentnymi" b o m b a m i kierowanymi. Bombardowanie lotnicze (po lewej). bądź od powierzchni ziemi. Zapalniki inercyjne. Podczas 11 wojny światowej rozpoczął się rozwój bomb z napędem rakietowym i zdalnie kierowanych. Uzbrojenie zapalnika na ostatnim odcinku lotu bomby. korpus bomby 2. skupione w bombach kasetowych. gniazdo zapalnika głowicowego. Uruchomienie zapalnika następuje dzięki własnemu mechanizmowi w stateczniku. Samolot transportuje bombę w zasobniku | bądź w luku bombowym. w niemieckiej bombie PuW z 1915 r v w kierunku wykształcenia się aerodynamicznego kształtu skorupy stalowej. n p . Dzisiejsze rozwiązania taktyczne raczej skłaniają się do wykonania bombardowania z lohi wznoszącego. B. wojska sojusznicze użyły po raz ierwszy bomby typu VB 13 arzan (tzw. bombowce zrzucały ładunek z dużej wysokości nad stosunkową dużą powierzchnią. Odbezpieczenie zapalnika. Uderzenie. bądź przez urządzenie znajdując się w głowicy. zaczep 3. C. stosowany w większości bombardowań w okresie II wojn) światowej. Oprócz bomb wybuchowych używane są najczęściej (z największym skutkiem działania) bomby zapalające. sposób bombardowania i ładunek bojowy bomby. zawierające wiele małych bomb. W tabeli (po lewej). Zapalniki zbliżeniowe śledzą . bądź sposobu kierowania. zapalnik hydrostatyczny (1975T. D.) 3. odłamkowe. Zrzut typowej bomby z zapalnikiem uderzeniowym.) 2. zapalnik uderzeniowy tyłowy (1940r. sposobu działania. Zwolnienie. montowane są przeważnie w bombach zapalających niestabilizowanych i powodują zapalenie się ładunku bojowgo przy każdym kącie trafienia bomby. do b o m b o specjalnym przeznaczeniu .bomb napalmowych i jądrowych. Bomba posiada korpus. O wyborze zapalnika decyduje rodzą] zaplanowanego celu. Przy bombardowaniu z lotu poziomego (a). pierścień głowicy (osłona przed rykoszetem bomby) 4. aktywizowane są dzięki przeniknięciu bomby do głębi wodnej. Bomby kasetowe (c). burząco-aerozolowe i przeciwpancerne zrzucane są często jako małe bomby. Nowoczesna technika wojskowa pracuje przy konstruowaniu b o m b n a d zjawiskiem zmniejszenia o p o r u powietrza podczas startu pocisków. stosowanym w okresie II wojny światowej. zapalnik głowicowy (1945 r. zależ}' od jego umieszczenia w bombie i sposobu działania. Miny morskie stawiane z samolotu niszczą przeszkody wvwołując falę uderzeniową. Zapalniki hydrostatyczne. uniwersalnych oba sposoby oddziaływania na cci są połączone ze sobą (fala uderzeniowa i rażenie odłamkami). zapalnik odbezpieczany jest dopiero na odpowiedniej wysokości lotu.najczęściej przy pomocy fali radiowej . zapalnik zbliżeniowy (1965 r. Bomby zapalające. są szczególnie skuteczne przy zwalczaniu celów grupowych. albo z pewną zwloką. Zrzut bomby (po lewej). w celu precyzyjnego zrzutu (b). Rodzaje bomb.odległość bomby od celu.Bomby lotnicze Bomby lotnicze są pociskami beznapędowymi /rzucanymi z samolotów. w kształcie aerodynamicznym oraz brzechwy (stateczniki) i zapalniki służące do s p o w o d o w a n i a wybuchu. Zapalnik reaguje na wstrząs i detonuje ładunek . mechaniczny zapalnik uderzeniowy ze zwłoką (1960 r. „wielki huk") / zapalnikiem radiowym.

j) Niemiecka mina lotnicza SB 1 tonowa. Okres I wojny światowej 1. 1000 funtowa. Okres powojenny po 1945 r. Amerykańska kasetowa bomba przeciwpancerna „Kockeye II". k) Niemiecka bomba PC 1000 KS przeciwpancerna z przyśpiesza­ czem rakietowym. 5. 476 funtów. d) Brytyjska bomba zapalająca 4 funtowa (w lotnictwie amerykańskim oznaczona jako AN-M 50 A 1). nie są przeliczane na dzisiejszy system miar. Podane wyżej liczby i jednostki jako określenia oryginalne dla krajów-producentów. Amerykańska bomba uniwersalna M 117 750 funtowa. T Okres międzywojenny 6. i) Brytyjska bomba („Wielki huk") 22000 funtowa. model 2. Amerykańska bomba uniwersalna Mk 81 250 funtowa (z otwartym hamulcem powietrznym). c) Amerykańska bomba uniwersalna M 34 2000 funtowa. . 3000 funtowa. b) Pakiet 4 bomb M 41. Amerykańska bomba odłamkowa Mk 5 30 funtowa. model 1. e) Brytyjska bomba M C (średniej pojemności) 250 funtowa. Amerykańska bomba 50funtowa Mk T I (mina lotnicza). Objaśnienie: często nazwę bomby wywodzi się od jej masy nominalnej. Okres II wojny światowej a) Amerykańska bomba odłamkowa M 41 21) funtowa. 1) Niemiecka Bomba zapalająca C50A. 8. Amerykańska bomba uniwersalna M 31 300 funtowa. 7. Mk 20. Wagomiar odpowiada w przybliżeniu tym danym. 5. 2. 6. Brytyjska bomba miedziana. Brytyjska bomba 112 funtowa. Amerykańska bomba napalmowa Mk 77. Francuska bomba „olbrzym". 4. 1. Amerykańska kasetowa bomba przeciwpancerna BJ 775. g) Brytyjska bomba zapalająca 30 funtowa. Amerykańska bomba napalmowa Mk 79. f) Brytyjska bomba HC (wysokiej pojemności) 12 000 funtowa. 3.Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Bomby lotnicze (po prawej). 8. Amerykańska bomba Mk 83 („Niszczyciel") 1000 funtowa. model o wagomiarze 750 funtów. Brytyjska bomba 230 funtowa. 4. 7. 2. Brytyjska bomba burząca 20 funtowa. h) Brytyjska bomba („Wielki chłopiec ) 12000 funtowa. Amerykańska bomba uniwersalna M 118. 3.

nisko-nisko-wy­ soko (2). „Matra D u r a n d a l " (B). każda zawiera ładunek32. Typowy profil ataku lotniczego: wysokonisko-wysoko (1). opóźniają prędkość opadania bomby konwencjonalnej podczas ataku z lotu koszącego. jest to jedyna możliwość zagwarantowa­ nia bezpieczeństwa dla załogi i statku powietrznego. Bomby naprowadzane laserem. Nowoczesne systemy przeciwlotnicze utrudniają stosowanie starych sposobów bombardowania z dużych i śred­ nich wysokości.5 m (C). Cel jest oświetlony laserem i obser­ wowany przez wysuniętego obserwatora (A). Następnie napęd rakietowy zwiększa jej moc działania. jak np. by osiągnęła ona ostry kąt upad­ ku. dzięki czemu załoga i samolot nie są narażone na działanie bomby (A). kierowane przez system naprowadzania telewizyj­ nego. niemiecka bomba „Tajfun'. albo przez drugi samolot (B). amerykań­ ska bomba naprowadzająca się na cel przy pomocy wiązki laserowej. wyposażonymi w czujniki laserowe z przodu i za powierz­ chnią statecznika. znane także jako system HUBO. w wojnie wietnamskiej. albo kierowana jest na cel z samolotu dzięki obrazowi telewizyjnemu (b). jest bom­ bą przeznaczoną do ruszczenia pasów startowych lotnisk. francuska bomba do niszczenia nieprzyjacielskich pasów startowych. Bomba o małym wagomiarze z bomby burząco-aerozolowej CBU 55. używana była w woj­ nie wietnamskiej do oświetlania i niszczenia punktowych celów strategicznych. są bombami konwencjonalnymi. „Paveway" (Podłużna). Amerykańska bomba kase­ towa CBU 55 FAE zawiera trzy małe bomby (a). Wytwarzana jest przez francuską firmę zbrojeniową „Matra". Ten typ bomby kierowanej telewizyjnie użyto po raz pierwszy w 1969 r. bądź przez załogę samolotu. Zanim ulegnie deto­ nacji wytwarza obłok (b) o śred­ nicy 15 m i wysokości 2. Amerykańska bomba typu „HOBO" (powyżej). i nisko-nisko-nisko (3). Bomby elektronowo-optyczne (po prawej). to uznawane są one nadal za nowy etap w rozwoju bomb. Dokładność trafienia waha się w promieniu kilku metrów. Spadochrony hamujące lub hamulce powietrzne (po prawej). po czym samodzielnie nakierowuje się ona na cel (a). „Durandal" (powyżej). Dzisiejsze samo­ loty bojowe nadają się do wyko­ nania podejścia do celu i zaatako­ wania z lotu koszącego. Bomby burząco-aerozolowe (FAE . Spado­ chron hamujący wyhamowuje jej lot przede wszystkim po to.6 kgtlenku etylenu (epoksyetanu) /Posiada oń pięcio­ krotnie większą moc wybuchu niż trotyl. który znajduje się w głowi­ cy bomby i stateczniku. Zrzut bomby programowany jest przez załogę samolotu po uchwyceniu celu. po prawej). Choć już w latach 11 wojny światowej nastąpiło użycie bomb zwanych „eksplodującą parą" (np.bomby paliwowo-powietrzne. Aerozole burzące wykorzystuje się do ruszczenia pól minowych. 238 „Paveway" (powyżej).. wytwarzają przy pomocy lotnych węglowo­ dorów nowy sposób działania broni. Czujnik bomby obramowuje cel wiązką laserową i naprowadza bombę w cel..Bomby lotnicze Nowoczesne bombardowanie (po prawej). .

które umożliwiały im uzyskanie większej prędkości zanurzenia. jest typową bom­ bą głębinową stosowaną w okre­ sie II wojny światowej. Ścigacz okrętów podwodnych wyrzuca bomby głębinowe wokół okrętu podwodnego (1). Bomby tworzyły krąg wokół atakowanego okrętu co zwiększało prawdopodobieństwo trafienia i detonowała tylko Przy zmianie położenia celu. „Limbo". Brytyjczycy wprowadzili miotacz. 239 . Ważyła 185 kg. Przy pomocy miotacza „Hendgehog" zwalczano okręty podwodne. Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Pierwotne bomby głębinowe (po lewej). 1000 m. rozwinęły się w okresie II wojny światowej. Jednak fala uderzeniowa wywołana wybuchem bomby powodowała uszkodzenia w okręcie podwodnym. Jeż (po lewej). pistolet zapłonu d. Ten brytyjski wielolufowy mio­ tacz bomb głębinowych z 1941 r. Promień rażenia bomby głębinowej był właściwie mały . Donośność do 2000 m. Przy pomocy miotacza bomb głębinowych (po lewej). był właściwie moździerzem o dónośności do 135m. „Broń Alfa" (po lewej). Anglicy po raz pierwszy użyli bomb głębinowych typu „D" Mk III. brytyjska bomba głębinowa MK 10 z 1944 r. Zwyczajne bomby głębinowe wyrzucane za burtę okrętu atakującego zostały zastąpione rakietowymi bombami głębinowymi. Ta niedoskonała metoda umożliwiała okrętowi podwodnemu dokonanie zmiany pozycji. były wyrzucane za burtę przez przenośnik rufowy w chwili kiedy okręt atakujący oznaczył ostatnią znaną pozycję okrętu podwodnego.Bomby głębinowe W 1916 r. każdy niszczyciel otrzymywał cztery miotacze. do zwalczania niemieckich okrętów podwodnych. Amerykańska bomba głębinowa MK 7 posia­ dała ładunek trotylu o masie 272 kg. Brytyjska bomba głębinowa MK VII (po lewej). poniżej). jak amerykańska „I . N p . „działo K . Kąt podniesienia i przechył obliczano na podstawie danych namierzania akustycznego obiektów podwodnych (sonaru). Schemat bomby głębinowej MK VII a. Jednolufowy miotacz MK 101 wystrzeliwał bombę głębinową RUR-4A kaliber 324 mm. Lotnicze bomby głębinowe (po lewej). bomb głębinowych. ładunek wybuchowy c. każda miała materiał burzący o masie 14 kg. Ten trzylufowy miotacz bomb głębinowych wprowadzili Brytyjczycy na początku lat sześćdziesiątych. miotał salwą 24 bomby. wprowadzona została do Mary­ narki Wojennej USA w połowie lal pięćdziesiątych i użytkowana do 1973 r. miała masę 1360 kg. W końcu 1917 r. detonator b. o masie 225 kg 7 napędem rakietowym na odległość ok. mogą osiągnąć duży promień rażenia (do tej pory nie były stosowane). na odległość 225 m.ulu". Zrzut bomby głębinowej (po lewej). 261). Masa bomb głębinowych rosła wraz z możliwością ich miotania na dużą odległość. przełącznik zanurzenia w wodzie. „Przedpiekle" (po lewej). Z reguły. zwana także bronią inteligentną. Potęgująca się lala uderzeniowa po detonacji uszkadzała okręt podwodny i zmuszała go do wynurzenia (2).7^5 m przy ładunku trotylu o masie 136 kg. ścigacz okrętów podwodnych mógł pokryć bombami głębinowymi większą powierzchnię. Bomby ponadto były wyposażone w czujniki kontaktu (sonarowe). a głębokość zanurzenia wynosiła 450 m. (na lewo. „Hedgehog". tzw. Wraz z rosnącą głębokością zanurzania się okrętów podwodnych bomby głębinowe otrzymywały takie formy. rakietobombami i torpedami akustycznmi (patrz także str. bądź naprowadzane na cel przy pomocy systemu „Subroc". Nowoczesne jądrowe bomby głębinowe. Trzy zaprogramowane bomby głębinowe o masie 200 kg obramowywały cel. Bezpośrednio przed miotaniem zapalnik bomby był ustawiany na zadziałanie na przypuszczalnej głębokości zanurzenia okrętu podwodnego. Amerykański miotacz bomb głębinowych. na eskortowcach klasy Courtney i Uealey. zwany Thomycroft. z czego ładunek miał masę 179 kg.

jak przeciw­ pancerne pociski kierowane (str. pociski samosterujące „Cruise Missile" (patrz str. Pocisk ma za zadanie doprowadzenie głowicy bojowej do celu tak dokładnie. 262). Niektóre pociski lotnicze także mogą spełniać zadania strategiczne. z okrętu (A). Oszczep rakietowy (po prawej). pociski rakietowe artylerii polowej (str. Sztokholm). Pierwszy. przy czym podczas strzału ogień wylotowy spalającego się ładun­ ku miotającego zapalał cztery rakiety umieszczone pod grotem. Pociski strategiczne przeznaczone są do niszczenia skupisk ludności cywilnej i okręgów przemysłowych przeciwnika. jak to jest możliwe. Pociski klasy „ziemia-ziemia" dzielą się na wiele podgrup. w Indiach. 240 . dzielą się także na wiele podgrup i obejmują klasyczne torpedy (patrz str. utrzymyjącym go pod­ czas lotu. (Muzeum Wojska. 260-261.Pociski z własnym napędem Pociski z własnym napędem poruszają się dzięki własnemu silnikowi. „powietrze-ziemia" (2). Morskie pociski (powyżej). spod wody i z powietrza (przykłady patrz na str. czy start pocisku odbywa się znad powierzchni wody. jak np. czy z okrętu podwodnego. Taktyczne pociski lotnicze umówione są na str. 262). PocisKi taktyczne dzielą się na wiele podgrup. XV w. pociski „ziemia-ziemia" (b). szeroki podział pocisków morskich zależy od tego. i „powietrze-woda". będącego w zanurzeniu (B). Pociski „ziemia-powietrze" (a) używane są do taktycznych zadań. które przedłużały donośność oszczepu. mogą zwalczać zarówno cele naziemne jak i nawodne. 254-255). Podobne oszczepy rakietowe używano w XVII I w . 258-259. 252) i taktyczne pociski z głowicami nuklearnymi (str. ze Szwecji. Najważniejsze pociski morskie przedstawione są na str. na wodzie i w powietrzu. 242) i strategiczne pociski „Polaris" z głowicami nuklearnymi (patrz str. W porównaniu do pocisków strategicznych ich zasięg i działanie są ograniczone. 263). omawianych w tym rozdziale. Pociski taktyczne używane są na polu bitwy: na lądzie. Mogą startować z ziemi. Lotnicze pociski rakietowe dzielą się głównie na pociski „powietrze powietrze" (1). Pociski klasy „ziemia-ziemia" (powyżej). Przypuszczalnie oszczep miotany był z działa. Prawdopodobnie reprezentuje najstarszy typ broni z własnym napędem. W tym podrozdziale przedstawiamy klasyfikaqę pocisków z własnym napędem. 262).

Działanie trzeciej zasady Wirujące śmigło np. względnie gorące gazy spalinowe jako siłę zdolną do wywołania ruchu pocisku do przodu. które wydobywają się z dyszy do tyłu z dużą prędkością. Dysza silnika rakietowego (po prawej). Powietrze w balonie wywiera równy nacisk we wszystkich kierunkach (a). która wypycha śmigło (i wszystko co jest z nim powiązane) do przodu (2). Gorące rozprężające się powietrze uchodzi wraz z gazami spalinowymi z dużą prędkością do tyłu (3). Wszystkie omawiane techniki napędu wykorzystują wodę i powietrze lub powietrze. na którym opiera się ten system.Rodzaje napędów Wszystkie metody wykorzystania napędu pocisków opierają się na trzeciej zasadzie dynamiki Newtona: „każdemu działaniu towarzyszy równe mu przeciwdziałanie". Decydujące znaczenie w tym procesie ma precyzyjne wykonanie wylotu czy dyszy. wytwarza jako reakcję ciąg skierowany do tyłu. Silnik odrzutowy (A). Silnik odrzutowy (po prawej). Obracające się śmigło porusza stosunkowo duże masy powietrza lub wody zyskując niewielki przyrost prędkości. stożek (A). Strumień gazów wydobywający przez wylot (b). dzięki spalaniu paliwa wytwarza gazy. Silniki odrzutowe i rakietowe (po prawej). 241 . powoduje ruch do przodu i przesuwa masy Powietrza bądź wody do tyłu (1). a ciśnienie wzrasta (2). Powstaje przy tym sita reakq"i. Wywołują one ruch napędowy. Prędkość powietrza spada. torpedy (po prawej). Najwęższy (krytyczny) przekrój.ciąg. Stożkowa dysza wylotowa (B). Kiedy balon wypuszczony jest z ręki wówczas powietrze uchodzi. nadaje zasysanej masie powietrza stosunkowo duży przyrost prędkości. i dzięki temu powstaje wysokie ciśnienie. zmniejsza turbulencję i skutecznie reguluje strumień gazów. zasysa powietrze w swojej części przedniej (1). Dzięki równomiernemu rozprężaniu się i przyspieszeniu gazów wzrasta stopień sprawności silnika. Silnik rakietowy (B). Ta „akcja" powietrza wytwarza odwrotną „reakcję" o tej samej sile . który przesuwa balon w odwrotnym kierunku (b). Silniki rakietowe (po prawej). pracując wykorzystują napęd odrzutowy. Następnie wtryskiwane paliwo silnikowe ulega spaleniu. spalają paliwo silnikowe w komorze spalania (a). Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Newtona można najlepiej objaśnić na przykładzie balonu wypełnionego powietrzem (po lewej). reguluje ciśnienie w komorze spalania. wytwarzający przesuw do przodu jako reakcję na wydobywającą się do tyłu masę gazów.

1. Objaśnienia: a. Ta rewolucyjna torpeda tzw „rybna" umożliwiała małemu okrętowi zaatakowanie większego okrętu. z okrętów bądź przy wykorzystaniu systemu rakietowego ASROC. 36 węzłów b . 1130 (200) kg c. Żyroskop 3. zasięg. 6000 m. Przekładnia. powodujący ruch torpedy w wodzie. Komora sprężonego powietrza 3. prędkość b. W większości torped stosowany jest silnik elektryczny do napędu śmigła o zmiennym skoku. Przekładnia 6. Głowica bojowa 2. składa się z kilku łopat umocowanych na obracają­ cym się wale (a). Brytyjska torpeda wz.Torpedy Za pierwszą torpedę z własnym napędem. Silnik 5. Torpedy stanowiły główną broń okrętów podwodnych i lotnictwa morskiego. łopaty . z czego co najmniej 2000 osiągnęło cel. Podczas obrotu wału. Torpedy posiadają przeważnie dwa przeciwbieżne śmigła o zmiennym skoku. Śmigło o zmiennym skoku (po lewej). la torpeda może być odpalana z powietrza. B. . Torpedę ładowano z tyłu przez zawór klapowy na wyrzut­ ni. Amerykańska torpeda Mk 44 o napędzie elektrycznym. Śruba. C. 40 węzłów b . Budowa torpedy Mk 44. Torpedy (po lewej). 1132 (527) kg c. w wyrzutni torpe­ dowej. Akumulatory 4. Komora wodna 4. torpedę brytyjską „Whitehead". uważa się wynalezioną w 1886 r. a. a. dalsze dane niedostępne. Mk 9 z okresu II wojny światowej. Głowica bojowa 2. 1890 r. Przednia część wyrzutni wystawała z luku burty okrętu (patrz rysunek).w zależności od kąta ustawienia (b). Niemiecka torpeda G 7 Podczas I wojny światowej wystrzelono ponad 5 tysięcy sztuk torped tego typu. masa całkowita (masa ładunku wybuchowego) c. Żyroskop 6. A. Schemat torpedy wz. i po­ wierzchni . z ok. Reakcja powoduje ruch śmigła do przodu. 1. Torpeda „Whitehead" (po lewej). Torpedę wystrzeliwano przy pomocy sprężonego powietrza bądź nie­ wielkiego ładunku miotającego umieszczonego we wnętrzu zaworu klapowego. Czterocylindrowy silnik gwiaździsty z napędem na gorące powietrze 5. 13700 m (przy prędkości 35 węzłów).nadają określonej masie wody ciąg do tyłu. Mk 9.

Jest największym i najbardziej skomplikowanym silnikiem odrzutowym. Po zapłonie proces spalania przebiega w sposób nieprzerwany. Używany jest szczególnie w pociskach o dużym zasięgu. Świeca zapłonowa zapala mie­ szań kę pali wowo-pow ietrzną. Wtrysk paliwa silnikowego i tworzenie się mieszanki paliwowej w dyfuzorze. Zwiększa współczynnik sprawności ciągu. Wypływ gazów spalinowych. które ulegając spalaniu powoduje dalszy wzrost ciągu. 5. 2. została po raz pierwszy . Ster kierunku 9. Ster wysokości. Stabilizator płomienia zapobiega jego zgaśnięciu.w 1938 r.Argus 8. Dopalacz wtryskuje dodatko­ wo paliwo silnikowe. jest najlżejszym i najprostszym napędem odrzutowym. używany był w niemieckiej Luftwaffe w okresie I wojny światowej.06. prędkość max. Po zakończeniu pierwszego cyklu nie jest już wymagany zapłon zewnętrzny. 4. Dane taktyczn o-techniczne: długość 8. Ciśnienie podczas spalania powoduje zamknięcie zaworów. W celu uruchomienia silnika wymagane jest wysokie ciśnienie powietrza. wynaleziony w 1910 r. we Francji. 2. Ciśnienie powietrza powoduje otwarcie zaworu. Silnik turboodrzutowy dwuprzepływowy (po prawej). Pompa paliwowa 7. które m.) został udoskonalony po II wojnie światowej jako napęd dla pocisków dalekiego zasięgu. Posiadała ładunek wybuchowy o masie 700 kg.3 m. Na szkicu przedstawiony jest silnik z dmu­ chawą umieszczoną z przodu.in. Główne żebro profilu lotniczego 5. V-l była odpalana z katapulty i leciała na wysokości 900 m. dzięki dmuchawie (może być umiesz­ czona z przodu bądź z tyłu komory spalania). Zbiorniki sprężonego powietrza 6. Ciśnienie napływającego powie­ trza zapobiega wydobywanie się spalin do tyłu. 3. Niemiecki pocisk V-l z okresu II wojny światowej była pierwszym pociskiem-samolotem z napędem odrzutowym. Sprężarka zasysa dużą ilość powietrza i spręża je. Francuski silnik strumie­ niowy (wynaleziony w 1913 r. 5. Po raz pierwszy użyto jej 13.zastosowana jako napęd dla samolotu Heinkel He-178. Kierunek wlotu strumienia powietrza. Kompas 2. Zbiornik paliwa 4. Najczęś­ ciej wymaganą dużą prędkość początkową uzyskuje się dzięki rakiecie startowej. Wtrysk paliwa silnikowego i proces spalania. 1.Napędy odrzutowe W pociskach stosuje się trzy typy napędu odrzutowego. gdyż wtryskiwana mieszanka zapalana jest przez pozostałości gorących gazów. Silnik odrzutowy pulsacyjny . 2. 1. 5. Dalszy rozwój turbiny gazowej doprowadził do wynalezienia silników turboodrzutowych dwuprzepływowych. 6. Turbina gazowa (powyżej). Powietrze wpływając do komory spalania ulega wymieszaniu z paliwem. Silnik strumieniowy (1). Spaliny wypływają przez dyszę wylotową. zasięg 240 km. Z kolei ponownie otwierają się zawory i cykl rozpoczyna się od początku. Część ich energii wykorzystywana jest do obrotu turbiny. Dyruzor bądź* Ścianki wewnętrzne wlotu powietrza powodują spadek prędkości strumienia powietrza w wyniku czego wzrasta ciśnienie. Jest ono osiągane dzięki startowi pocisku z kalapulty bądź przy pomocy rakiety startowej. do bombardowania Londynu. latających na dużych wysokościach. która podnosi prędkość strumienia powietrza bocznego poza silnikiem do tyłu (i w związku z tym zwiększa się strumień masy). 243 . Gazy spalinowe wypływają z dużą prędkością z silnika. pracuje jak silnik dwusuwowy. 1. . silniki tego typu napędzają amerykańskie pociski samosterujące. Głowica bojowa wybuchowa 3. nad wlotem. 3. 4. 900km/godz. Gorące gazy przepływają przez wirniki turbiny. Stalowy silnik pulsacyjny.1944 r. Napędzana była silnikiem pulsacyjnym (jedyny przypadek użycia tego typu napędu w okresie II wojny światowej). 3. 1. Silnik pulsacyjny (powyżej). Turbina gazowa opatentowana przez Franka Wnittlc'a w 1930 r. 4. Zapłon mieszanki paliwowo-po wietrznej. napędzają współczesne amerykańskie pociski samosterujące (patrz sti 262).

Francuskie pociski rakietowe artylerii z ok. Rakietę bojową typu „Hale". 1870 roku (powyżej). wprowadzili Amerykanie i Brytyjczycy w różnorodnych wersjach (powyżej). stosowano już granaty burzące z napędem rakietowym. napędzana mechanicznie (2). Wieloładunkowa głowica pocisku rakietowego (C). Miały masę 7 kg. stopień mają silnik na paliwo stałe (a). i o m ó w i m y wykorzystanie silników na paliwo stałe w nowoczesnej technice rakietowej. kierowania. który wyłącza silnik rakiety po osiągnięciu pożądanej prędkości. niż ciekłe materiały pędne. oraz głowi­ ca (zapalająca) rakiety „Carciass" kaliber 8 cali (203 mm). miały trzy różne głowice bojowe: z pociskiem burzącym (1). „strzały ogniste". zawiera systemy naprowadzania. zapalnik i głowicę bojową (przedział bojowy) (d). i pełnym (3). Poniżej wyrzutnia rakietowa. utrzymujące kurs pocisku. 7. zasilanie pomocnicze. Około 1250 r. Jeszcze dzisiaj są one częściej używane. W XIII w. W tym podrozdziale przedstawimy różnorodne rakiety z XIX w. system dysz wylotowych (b) i system wyłączenia ciągu (c). . i drugi (B). Nie posiadała ona stabilizatora prętowego (statecznika). systemy wyzwalania zapłonu. Pierwszy (A). napędem rakietowym zapalone były na końcu zamkniętego pojemnika. Przed stawi ono rzut poziomy (1). Widok z tyłu (b). pokazuje dysze wylotowe i odpowiednie wpusty drążka stabilizującego (stabilizatora drążkowego). Poniżej wyrzutnia rakietowa dla pocisków o dużych kalibrach. Rakiety (race) kongrewskie były pierwszymi rakietami używanymi przez armie europej­ skie (1). których ładunki są niezależnie naprowadzane na cel) i typ MARV (wieloładunkowe głowice bojowe strategicznych pocisków balistycznych lub uskrzydlonych. których ładunki są alternatywnie naprowadzane na cel). dwustopniowy z silnikiem na paliwo stałe (powyżej). Współczesne głowice pocisków rakietowych dziela się na głowice typu MIRV (wieloładunkowe głowice bojowe strategicznych pocisków balistycznych lub uskrzydlonych. 2/4). Tzw. Chińczycy wykorzystywali strzały ogniste już w X w. Na szkicu przedstawiona jest konstrukcja rakiety 12 funtowej z głowicą bojową (1). Maurowie wprowadzili pierwsze rakiety do Europy. (patrz str. zapalającym (2). modelu brytyjskiej rakiety 24 funtowej z 1880 r. Stabilizację pocisku zapewniał wyżłobiony drążek (a).Rakiety z silnikiem na paliwo stałe Stałe materiały p ę d n e napędzały już najstarsze znane rakiety. i pionowy (2). Poniżej wyrzutnia rakietowa. systemy zabezpieczenia. a była stabilizowana w locie dzięki ruchowi wirowemu powstającemu poprzez napór gazów wylotowych na trzy powierzchnie odbijające. Typowy międzykontynentalny pocisk balistyczny (ICBM). Wytwarzano je w dzie­ sięciu wariantach i z trzema róż­ norodnymi głowicami bojowymi.

powłoka zewnętrzna c. ładunek napędowy f. 2. Wieloładunkowa głowica bojowa Mk 3 typu MIRV z 10 ładunkami. spalając s i ę j w niskich temperaturach przewodzi warstewkę względnie ochłodzonego gazu (d). 1. W wielu pociskach stosowany jest silnik rakietowy na paliwo stałe w połączeniu z silnikami strumieniowymi na paliwo ciekłe.i dużej powierzchni w kształcie gwiazdy. . W tym rodzaju płaszczyzny spalania paliwa . dysza. Wieloładunkowa głowica bojowa Mk 12. pole przekroju krytycznego h. każdy o mocy wybuchu 50 KT. dwustopniowy klasa „głębina wodna-woda .Kombinacja (po prawej). Pociski rakietowe z napędem na paliwo stałe (powyżej). Wraz ze wzrostem płaszczyzny spalania się paliwa wzrasta także ciąg. Na szkicu pokazano dwa typy komór spalania. 1. A. W celu zabezpieczenia dyszy przed niszczącym działaniem gorących gazów wylotowych (a). Znajduje się ono w specjalnym zbiorniku (1). N p . albo składowane jest w specjalnej ściance w korpusie rakiety (2). Jego ładunek (c). inhibitor e. Amerykański pocisk rakieto­ wy balistyczny Poseidon C3. Im większa jest płaszczyzna spalania stałego materiału pędnego. dzięki czemu zmniejszona jest masa i rozmiary rakiety. zapłonnik b. izolacja d. koncentryczna płaszczyzna spalania g. każdy o mocy wybuchu 170 KT. B. Spalanie czołowe dwóch różnych paliw silnikowych o róznycn prędkościach spalania się zmienia ciąg. amerykański międzykontynentalny trzystop­ niowy balistyczny pocisk rakie­ towy. Minuteman III. B o m b y i p o c i s k i z własnym napędem Budowa rakiety na paliwo stałe (powyżej). z żaroodpornych materiałów. Siła ciągu i zapotrzebowanie na paliwo silnikowe (powyżej). może razić cele na odległość 5200 km. Przedstawiamy cztery przykłady. a następnie niewielki ciąg dla pasywnego odcinka toru lotu. 245 . Zabezpieczenie dyszy wylo­ towej (po lewej). Materiał pędny do silnika strumieniowego znajduje się w przedniej części (d) głowicy bojowej (c). Spalanie czołowe paliwa dokonuje się tylko osiowo (tak jak w papierosie) i dostarcza równomiernego ciągu.przy określo­ nym rodzaju paliwa silnikowego . tym większy jest ciąg silnika. przez ściankę dyszy. 2. a. wytwarzany jest duży ciąg podczas startu pocisku a następnie utrzymywane jest tempo spalania się paliwa przy małej powierzchni. Kształt koncentryczny i wewnętrzny płaszczyzny spalania określa wielkość spalającej się powierzchni. C. D. Zwarty ładunek posiada wszystkie niezbędne składniki do równomiernego spalania się. typu MIRV posiada 3 ładunki. dostarcza ono na początku duże przyspieszenie podczas startu. silnika na paliwo stałe z innymi rodzajami napędu. Zasięg ponad 13000 km. Dzięki odpowiedniemu kształtowi powierzchni spalania paliwa można oddziaływać na wielkość siły ciągu. stosuje się skomplikowane urządzenia ochronne (b). Do ochładzania ścianki dyszy służy pierścień bezpośrednio nałożony na dyszę. W tym rodzaju płaszczyzny spalanie paliwa silnikowego uzyskuje się progresywny ciąg. W rakietach ze zintegrowany­ mi silnikami strumieniowymi po zakończeniu pracy silnika rakiety (a) następuje uruchomie­ nie komory spalania silnika strumieniowego z wlotem powietrza (b).

uzbrojona jest z reguły w jedną głowicę bojową o mocy wybuchu 5-10 MT i dodatkowe elektroniczne urządzenia wspomagające. zespól turbopompowy (d). zbiornik paliwa (b). Jej silniki spalają ciekły. Pierwszy (A). Ciężar nie spalonego paliwa silnikowego może poważnie wpłynąć na prędkość i dokładność trafienia rakiety. Zbiorniki ciekłego materiału pędnego II. Układy zasilania (po prawej). należą do głowicy wieloładunkowej (C). Konstanty Ciołkowski. składowany materiał pędny składający się z tetroxydu. a) zbiorniki paliwa b) czujniki pomiarowe c) zawory regulujące d) komputer. I. 246 Regulowanie zużycia paliwa (po lewej). komora spalania. Systemy naprowadzania i kierowania (e). Napęd powstaje dzięki rozprężaniu się gorących gazów. Przeprowadzono wiele prób z układem zbiorników. . Zbiorniki tandemowe z przewodami wewnątrz rakiety i wspólnym przewodem paliwowym. zawór c. azotu i aerozyny 50. Ciśnieniowe układy zasilania wykorzystują wysokoskroplony gaz jak azot czy hel. Turbo-pompowe układy zasilania. Turbina na gazy wylotowe VII. Rozmieszczenie zbiorników wpływa na punkt ciężkości pocisku. a. Stosuje się dwa rodzaje układów zasilania: A. Obecnie w największych (wojskowych) pociskach balistycznych stosuje się ciekłe mieszanki paliwa silnikowego. rosyjski pionier w dziedzinie rakiet opracował. Pompy paliwowe III. Titan II (po prawej).Rakiety z silnikami na paliwo ciekłe W 1903 r. stopień rakiety mają silnik rakietowy (a). zbiorniki paliwa d. Schemat dwustopniowej rakiety międzykontynentalnej na paliwo ciekłe (po prawej). Zbiorniki tandemowe z przewodami paliwowymi biegnącymi na zewnątrz korpusu. który płynąc do zbiornika paliwa Koczy paliwo do komory spalania. zbiornik sprężonego gazu b. wytwarzanych podczas spalania się ładunku napędowego. eksperymentując z mieszankami paliwowymi. zbiornik utleniacza (c). teoretyczne podstawy silnika rakietowego na paliwo ciekłe. 1. amerykańska dwustopniowa rakieta między kontynentalna. składającymi się z ciekłego tlenu i benzyny. Komora spalania. Zbiorniki współosiowe. Specjalne urządzenia regulują podczas pracy silników rakietowych natężenie przepływu paliwa. Amerykanin Robert G o d d a r d i inni naukowcy wprowadzili w latach międzywojennych teorię Ciołkowskiego w życie. Wytwornica gazu V. zasilający przepływ paliwa do silników. 2. 3. zawory e. Może ona przenieść ciężką głowicę bojową o mocy wybuchu 20 MT na odległość 15000 km. 4. Turbma IV. Zbiorniki uniwersalne dla zespołu silników. Zbiorniki paliwa (po prawej). Pompy napędzane turbinami tłoczą paliwo pod ciśnieniem. Zawory VI. B. i drugi (B). zasilanie pomocnicze (f) i głowica bojowa (g).

W wariancie (B). na ściankach komory spalania. a. Regeneracyjny proces chłodzenia (po prawej). W tym procesie pod wtryskiwaczami paliwa (A). z których każdy dostarczał ciąg 78 840 kG. W dyszy spada temperatura i zmniejsza się ciśnienie statyczne. Chłodzenie wtryskowe (po prawej). Pompa ciekłego tlenu H. e. Zmienia się naturalnie czas spalania paliwa w silniku. Włączenie się wytwornicy gazu dla paliwa stałego 3. Temperatura i ciśnienie statyczne gazów są wysokie. 247 . To tworzy warstwę ochronną (C). 2. Opisujemy końcową fazę procesu. Wytwornica gazu uruchamia ładunek napędowy 6.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Proces spalania i ciąg (po prawej). ciecz chłodząca 100'C. Sygnał wyłączenia S 7. gaz w środku dyszy 2700"C. lecz wzrasta prędkość gazów. lecz ich prędkość' jest niewielka. Zamknięcie zaworu głównego paliwa. W komorze spalania następuje wymieszanie paliwa i utleniacza oraz zapalenie. ma na celu chłodzenie ścianek komory spala­ nia. Przebieg (powyżej). W części rozszerzającej się dyszy ciśnienie statyczne ma wielkość zerową i następuje dalszy spadek temperatury. Podgrzany materiał pędny uzyskuje podczas spalania wyższy współczynnik sprawności. zapłonu i prędkość spalania w silniku typu H-1 pokazany jest na wykresie (A): 1. Podanie sygnału startu 2. Wlot paliwowy J. wtryskuje się dodatkowo paliwo i tym samym uzyskuje się porównywalny skutek chłodzenia. d. Wymiennik ciepła E. A. ścianki zewnętrzne 65"C. zewnętrzna warstewka gazu 42ffC. Na schemacie pokazane są w sposób uproszczony komora spalania i dysza wylotowa rakiety dwustopniowej. 3. Przewód ciekłego tlenu I. Pompa paliwowa. Pierwszy stopień pocisku Saturn IB pracował przy wykorzystaniu 8 silników typu H-1. Wykres (B). Zawór główny paliwa C. które wtryskiwana jest ciecz chłodząca. W 1958 r. Schemat rozkładu temperatur w dyszy wylotowej z. spalający naftę świetlną i ciekły tlen. b. przedstawia wzrost ciągu aż do 85275 kG i jego spadek po zamknięciu dopływu aliwa do komory spalania. Dysza wylotowa F. Amerykański silnik rakietowy H-1 (powyżej). Otwarcie się zaworu głównego paliwa 5. reska pionowa wskazuje moment wyłączenia. ścianki wewnętrzne 200"C. mieszczących się wewnątrz ścianki komory spalania. c. Rozrusznik turbiny D. a prędkość osiąga najwyższą wartość dostarczając pożądanego ciągu. Paliwo i utleniacz doprowadzane są przewodami (a) i (b). Zawór główny utleniacza (ciekłego tlenu) G. znajduje się szereg otworów (B). 1. Zamknięcie zaworu głównego ciekłego tlenu 8. Zawieszenie przegubowe B. regeneracyjnym chłodzeniem pokazuje powiększony przekrój poprzeczny. pozwala na cyrkulację jednemu z rodzajów materiału pędnego w kanałach. silnik typowy na rakietowy ciekły materiał pędny. przez. zanim nastąpi jego wtrysk. został wprowadzony do użytku i stosowany w lotach"doświad­ czalnych pocisków rakietowych między innymi Saturn IB i Skylab. Otwarcie się zaworu głównego ciekłego tlenu 4.

niemiecka V-2. są one odpowiednio zabezpieczone. ile jest typów rakiet. Wyrzutnie szynowe (powyżej). USA utrzymywały w gotowości do użycia 818 międzykontynentalnych pocisków balistycznych w silosach. Wiele rakiet startuje pionowo z platformy bądź ze stołu. Silosy rakietowe (powyżej). który po odpaleniu pocisku może być częściowo bądź całkowicie odrzucony (przykłady na str. (Według: Congr eve. Ćongreve zaproponował do startu rakiet szereg różnego rodzaju pochylni. Służą jednocześnie do składowania. i drugi . (powyżej). Przy „starcie gorącym" uruchamiany jest już w silosie główny napęa rakiety. ochrony i startu miedzykontynentalnych pocisków balistycznych.najczęściej stały. zwłaszcza dla pocisków kierowanych jednorazowego użytku w nowoczesnych zestawach obrony przeciwlotniczej i przeciwpancernej. Jedna centrala startowa obsługuje 10 silosów. Zasilanie jest zdalnie sterowane. uloko­ wany w ziemi. przyjmującej wstrząsy. które muszą zostać naprawione przed następnym odpaleniem rakiety. W czerwcu 1993 r. Start rakiet (rac) kongrewskich (po lewej). Z tych szeroko rozpowszech­ nionych urządzeń startowych. Platforma startowa i stół startowy (powyżej). Odmianą tego sposobu jest podwieszenie pocisku pod szyną startową. jako wyrzutnia-zasobnik. „The Details of the Rocket System". Białoruś i Kazachstan posiadały w tym czasie łącznie 1204 pocis­ ki. W rzeczywistości istnieje prawie tyle samo sposobów startu. Wyrzutnie rurowe (powyżej). Silos przykryty jest wielką płyta betonową (2). Systemy kierowania i startowe oraz pociski znajdują się w lekkim zasobniku. Podczas startu rakiety z silosu stosowane są dwie techniki: A. Obecnie wiele wyrzutni rurowych służy jednocześnie do transportu i przechowywania pocisków rakietowych. bazooka). Ten sposób powoduje powstanie uszkodzeń w silosie. startują przede wszystkim rakiety balistyczne. rura startowa oparta na ramieniu operatora podczas oddawania strzału na (np. Mogą zostać zniszczone tylko dzięki punktowemu trafieniu w silos. poza tym chciał on „ześlizgiwać" rakiety z sań-prowadnic w cel. Przenośne systemy pocisków rakietowych stanowią obecnie małe. 254 i 256). Muszą one podczas startu zająć odpowiednią pozycję startową. 1814 r. oddalonych od siebie o co najmniej 7 km. była odpalana ze stołu startowego. manewrowe jednostki osłony przed uderzeniami czołgów i samolotów. Wybór sposobu startu uzależniony jest od różnorodnych przesłanek. W celu zamaskowania silosów przed rozpoznaniem nieprzyjacielskim i ich zniszczeniem. Ukraina. Sygnały sterujące przekazywane są podczas lotu rakiety. Pierwsza rakieta współczesna. a Rosja. Istnieją dwa rodzaje wyrzutni: pierwszy . patrz także str. które mocowane są pod kadłubem. . B. 248 Silos amerykańskiego balistycznego pocisku rakietowego Minuteman 111 Rakieta spoczywa na kołysce (1).przenośny.in.. 244).Sposoby startu W tym podrozdziale omawiamy najczęściej spotykane sposoby startu pocisków (rakiet). od rodzaju systemu nawigacyjnego czy od zastosowanego urządzenia startowego. Rakiety startowały ze skośnych skarp ziemnych i były stosowane podczas oblegania miast. nieruchomy silos betonowy. wyd. Ten sposób wykorzystywany jest szczególnie w wyrzutniach pocisków lotniczych na samolotach. Mogą być przenoszone i obsługiwane przez operatorów. Przy „starcie zimnym" rakieta wyrzucana jest z silosu przy pomocy generatora gazów zanim nastąpi uruchomienie silnika rakietowego. m. Pomieszczenie zasilania pocisku w energię oddalone jest 15 m od silosu (C). która ulega przesunięciu na 12 sekund przed startem rakiety.

Także ulega on wypaleniu i oddziela się od pocisku (3). niższe warstwy atmosfery. Przekazanie sygnału ze stanowiska naprowadzania do systemu kierowania. zasila zespoły 3. Regulowanie położenia (po prawej). D. nowoczesnego pocisku rakietowego. dzięki ciśnieniu fali uderzeniowej wybuchu. Informacja o pożądanej pozy­ cji (może być zaprogramowana bądź kierowana). 2. mogą przedwcześnie przerwać lot pocisku. Na podstawie broni zdalnie kierowanej przedstawimy funkcje głównych zespołów. Konstrukcja nośna mocująca wszystkie urządzenia systemów. Jego funkcja końcowa zależy od tego. Paliwo silnikowe wtryskiwane jest z boku do dyszy wylotowej. 1. wykorzystują pociski rakietowe lecące poza atmosferą ziemską. W dyszy wylotowej wmontowane są odpowiednie stery gazowe. 4. oddzielany jest od pocisku (2). Systemy nawigacyjne służą do określania toru lotu pocisku i do wprowadzania poprawek. zmianę ciągu. Usterzenie pocisku (po prawej). albo jako części sterów eowietrznych (A).. W niektórych pociskach rakietowych włączane są po kolei trzy silniki. 1. Cały silnik o napędzie na paliwo ciekłe. Ponadto pocisk potrzebuje dalszych zespołów do precyzyjnej zmiany toru lotu i kursu. Ten stopień może wynieść pocisk w górne warstwy atmosfery. samohkwidator międzykontynentalnego pocisku balistycznego. jak np.Główne zespoły rakiet Nowoczesne pociski rakietowe z napędem własnym składają się z dużej liczby podzespołów. 3. Podczas lotu pocisku w atmosferze ziemskiej zmiany toru lotu dokonują się dzięki zastosowaniu usterzenia. 249 . Określenie każdorazowo pozycji pocisku. Dwa główne sposoby są omawiane poniżej. Porównanie pozycji (A) i (B). X. Napęd trzystopniowy (po prawej). F. Na wykresie (po prawej). Ono powoduje. Następnie kolejny silnik przejmuje trzeci stopień. Głowica bojowa bądź ciężar użyteczny. Sterowanie wektorem ciągu (po prawej). składający się z trzech „stopni'. Siedzenie i określenie nowej pozycji. bądź dysza wylotowa silnika na paliwo stałe zmienia się dzięki zawieszeniu przegubowemu. Układ napędowy. Źródło zasilania pomoc­ niczego. Główne zespoły (po prawej). poka­ zano współzależność najważniej­ szych funkcji systemu nawiga­ cyjnego pocisku rakietowego. Reakcja systemu kierowania. oraz obrotowi (c). czy pocisk jest kierowany czy leci balistycznie. oraz do " przejścia pocisku przez gęste. Pierwszy „stopień" umieszczony jest w tylnej części pocisku i służy do jego startu (1). ponieważ ten typ pocisku posiada szereg ważnych układów. Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Systemy nawigacyjne. Systemy kierowania przetwarzają otrzymane sygnały od systemu nawigacyjnego. Może zawierać własne skomplikowane podsystemy. ądź przed nimi (C). Następnie uruchamiany jest silnik drugiego stopnia. Systemy specjalne. 5. wznoszeniu i opadaniu (b). Proste pociski rakietowe posiadają tylko część tych zespołów. B. 6. 2. E. Kiedy ulegnie on wypaleniu. 7. które dzięki realizowaniu specyficznych zadań przyczyniają się do niezawodnego funkq'onowania całej broni. rozmieszczone na korpusie. Stałe urządze­ nia sterujące (d) umożliwiają stabilizację toru lotu. C. Są to powierzchnie aerodynamiczne pocisku.4 i 5. Położenie pocisku można zmieniać w różnych kierunkach dzięki przechylaniu (a). za nimi (B). 3.

Przyśpieszeniomierz (po lewej). wznoszenie i obrót pocisku i porównuje je z zaprogramowanym lotem. Pocisk rakietowy wystartował w punkcie (A). Do platformy bezwładnościowej (po lewej). jaka zastosowana jest w wielu międzykontynentalnych pociskach balistycznych. że trasa lotu ulega skróceniu między punktem (A). można w sposób elektroniczny uchwycić stopień obrotu na podstawie kąta zawartego między żyroskopem a podstawą. Tor lotu między kontynentalnego pocisku balistycznego (powyżej). Mechanizmy sterowania 8. 1. Osiowe przyspieszenie (3). 1. Program lotu 5. Podczas lotu pocisk rakietowy orusza się w tym samym ierunku co Ziemia. 2. prędkośe i pozycja pocisku. Ponieważ obrót Ziemi nadaje pociskowi rakietowemu dodatkowego „impulsu" podczas startu. opadanie. by pocisk mógł osiągnąć cel. co powoduje.komendami oraz aktywną czy pasywną metodę samonaprowadzania. Mogą być stosowane tylko do zwalczania celów stacjonarnych. ten uruchamia mechaniczny układ sterowania. Jednostka sprzę­ żenia zwrotnego. Żyroskopy zapewniają stałe utrzymanie platformy w za­ wieszeniu przegubowym (C). iż przyspieszeniomierze funkq"onują bez zarzutu i mogą przesyłać informacje żyroskopom Kierunku. Od lego momentu między kontynentalny pocisk balistyczny leci wprawdzie poza atmosferą ziemską. która porusza masę ciężarka. Przyśpicszeniomierz 3. Od punktu (b) leci on według praw balistyki po torze lotu swobodnego. uzyskuje się pożądaną zmianę kierunku lotu pocisku rakietowego. gdzie nastąpiło wyłączenie silnika. Komputer Metoda kierowania bezwładnościowego. i leci do punktu (B). lecz znajduje się ciągle pod wpływem siły ciążenia. Gdyby Ziemia się nie obracała. Kiedy pocisk rakietowy obraca się wokół własnej osi. System kierowania 7. znajdując się pod działaniem wielu sił. Kierowanie i sterowanie rakietowego pocisku balistycznego jest możliwe tylko w aktywnej fazie lotu. W ten sposób kontrolowany jest przechył oraz obrót poziomy i pionowy pocisku rakietowego.Systemy kierowania Wyróżnia się trzy systemy kierowania pociskami rakietowymi: kierowanie bezwładnościowe. na dokładność trafienia balistycznego pocisku rakietowego. do punktu zakończenia pracy silników (b). Metody kierowania bezwładnościowego służą najczęściej do utrzymania kursu pocisków balistycznych. od punktu (c) do punktu upadku (d). System reaguje na każde odchylenie pocisku od planu lotu. tak. . tor lotu pocisku byłby 250 E określony w punkcie upadku (C). wywołuje reakcję sprężyny (4). Pocisk wyposażony w MIRY' czy MARY może być również kierowany w fazie powrotnej do atmosfery ziemskiej. co powoduje. i żyroskopy (B). Ułożyskowanie przyspieszeniomierza musi być utrzymane pionowo do siły ciążenia. Żyroskop reguluje i mierzy przechył. Żyroskopy (po lewej). Przy przestawieniu żyroskopu o odpowiedni kąt. który podany jest przez strzałkę (b). tor lotu pocisku ulega wydłużeniu do punktu (D). Trzy przyspieszeniomierze ułożone są na trzech wzajemnie prostopadłych osiach (5). Zaprogramo­ wany lot pocisku rakietowego 2. umożliwiające dodatkowo orientację w e d ł u g ciał niebieskich. Muszą one być dokładnie określone i obliczone. Jednostka sprzężenia zwrotnego przesyła ponownie dane. Z przebytej odległości ciężarka obliczane są przyspieszenie. Podczas lotu przyśpieszeniomierz dokonuje pomiaru współrzędnych położenia pocisku rakietowego. składa się w zasadzie z ciężarka o określonej masie (1). iż tor lotu pocisku jest stale kontrolowany i podlega korektom. Korekta toru lotu 9. a punktem trafienia (E). Żyroskop 4. Przesyła on sygnały korekcyjne do systemu kierowania pocisku. Na obu szkicach pokazano lecący międzykontynentalny pocisk balistyczny bezpośrednio wzdłuż równika z Zachodu na Wschód. zaprogramowanego przed startem pocisku. Wpływ obrotu Ziemi (powyżej). Od tego punktu pocisk rakietowy podlega prawom balistyki. przedstawiona jest na grafiku (po lewej). od startu (a). który utrzymywany jest przez sprężynę o określonej wielkości (2). sterowanie rozkazami . głównego zespołu kierowania należą przyspieszeniomierze (A). 6. Systemy kierowania pocisków kierowanych omówione są w dalszej części tego rozdziału. są umocowane stabilnie na płaszczyźnie obrotowej (a).

np. komputera i nadajnika. wbudowany w pocisku rakietowym. występuje zwłaszcza w systemach optycznego śledzenia celu (C). metody kierowania bezwład­ nościowego (inercyjnego).Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Sterowanie zdalne (po prawej). ulokowanej w korpusie pocisku. głowica samonaprowadzająca na promienie podczerwone odbiera promieniowanie cieplne silnika samolotu. Pocisk rakie­ towy wchodzi na kurs przech­ wycenia celu. Opromieniowanie celu przez pocisk 3. wykorzystują bezwładnościowy system kierowania. Pocisk rakietowy kierowany jest wiązką promieniowania systemu kierowania. Odebranie przez pocisk rakie­ towy sygnałów odbitych od celu E 4. 251 . Nadajnik przesyła sygnał korekcyjny 6. Głowice samonaprowadzające się w sposób aktywny mają całą aparaturę kierowania w pocisku rakietowym. Głowice samonaprowadzające. Komputer oblicza odchylenie toru lotu pocisku od trasy. Komputer oblicza położenie pocisku względem celu 5. 1. Promieniowanie to emituje nadajnik (a). może współpracować z radarem bądź 7. posiadają odbiornik odbierający fale elektromagnety­ czne odbite od celu. 1. w chwili kiedy został on uruchomiony i kiedy sterowanie lotem pocisku odbywa się przy wykorzystaniu innej metody kierowania. 262). Obliczenie oprawek w ursie pocisku przez komputer 5. Ten nadajnik (a). bądź z radarem (B)' Pocisk rakietowy śledzony jest często przy pomocy anteny na podczerwień. posiadają odbiornik odbiera jacy energię wypromieniowaną przez cel. bądź stałe oraz cele powietrzne. Włączenie urządzeń sterujących 8. Pocisk otrzymuje sygnały do zmiany kursu za pomocą stacji kierowania z zewnętrznego stanowiska naprowadzania. dokonując zmiany kursu w jego kierunku. Odbiornik przejmuje sygnał 7. którą ustaliło urządzenie śledzenia celu i przesyła sygnał poprawkowy do pocisku rakietowego. Systemy sterowania zdalnego współpracują najczęściej z połączeniem przewodowym (A). Każdy system składa się z urządzenia śledzenia celu (często jest to tylko linia celowania operatora). Pocisk rakietowy reaguje na energię elektromagnetyczną wysyłanej przez cel. który mierząc wysokości kolejnych kwadratów o szerokości 20 m porównuje je z pamięcią profilu lotu. Włączenie usterzenia pocisku rakietowego 6. Głowice samonaprowadzające się w sposób pasywny (po prawej). laserem. Pocisk ra­ kietowy może być odpalony z samolotu lub z ziemi. System śledzenia przejmuje pocisk 4. urządzenia śledzenia pocisku rakietowego. Start pocisku rakietowego 3. W lym przypadku pocisk rakietowy nie posiada pokładowych urządzeń nawigacyjnych. „opromie­ ni owanego" przez zewnętrzny nadajnik. Pocisk rakie­ towy od momentu odpalenia kiero­ wany jest na cel 2. wspierany przez metodę porównania topograficznego zwaną TERCOM(b). (patrz str. Uruchomienie urządzenia śledzenia celu 2. Omawiane gło­ wice mogą zwalczać naziemne cele ruchome (b). Przedstawiono końcowy etap systemu kierowania. Amerykańskie rakiety nośne pocisków klasy „powietrze-ziemia" i „głębina wodna-ziemia". Sposób działania systemu pokazany jest na schemacie (po prawej). Pocisk rakie­ towy wchodzi na kurs przech­ wycenia. W ten sposób utrzymuje on pocisk rakietowy na kursie lotu. np. Po przebyciu odpowiedniej trasy lotu sterowanie pociskiem przejmuje radiowysokościomierz. Głowice samonaprowadzające się w sposób półakty wny (po prawej). Ona naprowadza pocisk na cel wykorzystując odbite od niego promieniowanie elektromagnetyczne.

która wprawdzie była tańsza i prostsza w użyciu. Pierwszą rakietą brytyjską w okresie II wojny światowej. zasięg 7230 m. Pociski rakietowe okresu II wojny światowej (powyżej). kal. Wyrzutnie ruchome i przenośne (po lewej). 320 mm. 9. 1. 3. 4. 6. Niemiecka ciężka wyrzutnia wz. . kal. o dużej prędkości. podczas gdy ZSRR. dokładność trafienia do 900 m. Brytyjski lotniczy pocisk rakietowy RP. była rakieta przeciwlotnicza 2'calowa (oO mm). Amerykański lotniczy pocisk rakietowy. zasięg 2140 m. w okresie. donośność 3720 m. kal.5 cala (113 mm) wz. 150 mm. wyrzutnię obsługiwało dwóch żołnierzy. zasięg 7070 m. 8.5 cala (113 mm). T 34 „Calliope". 4. Niemiecki pocisk rakietowy burzący. poniżej) wyposażano niejednokrotnie w wyrzutnie wieloprowadnicowe pocisków rakietowych. Pułap trzycalowej rakiety wynosił 6/70 m. Amerykańska wyrzutnia dla rakiet 60x4. Niektóre armie używają jeszcze obecnie wyrzutni wieloprowadnicowych. Brytyjski pocisk rakietowy. Łodzie desantowe (po lewej. 132 mm. Rosjanie montowali słynne wyrzutnie „Katiusza" na podwoziach różnych typów samochodów ciężarowych. kal. Mk 1 nr 2 (po lewej). kiedy praktycznie nie było stosowane od końca XIX w. USA i Wielka Brytania faworyzowały stabilizację brzechwową. 2.Rakiety w okresie II wojny światowej Rakiety na paliwo stałe ponownie wesoły do użycia podczas II wojny światowej. 5 cale (127 mm). Pociski rakietowe klasy „powietrze-ziemia". 280 mm. kal. Radziecki pocisk rakietowy kal. wz. Amerykański pocisk rakietowy burzący M 8. którą dość szybko zastąpiono wersją 3 calową (76 mm). 40 na pojeździe półgąsienicowym Sdkfz 251 . na wieży czołgu Sherman M 4. 41 wystrzeliwał rakiety o kalibrze 28 i 32 cm. odpalała 6 rakiet. z głowicą bojową umieszczoną za silnikiem. Niemcy położyli nacisk na stabilizacje obrotową. Pod koniec wojny rakiety używano do samodzielnych bombardowań i były wykorzystane przez samoloty myśliwsko-bombowe do zwalczania celów naziemnych. 3 cale (76 mm). 2. 3 cale do niszczenia celów naziemnych. Pierwsza polowa wyrzutnia rakietowa. zasięg 4210 m. były używane po raz pierwszy w końcu II wojny światowej przez samoloty myśliwsko-szturmowe. zasięg 2130 m. zdolnych do niszczenia umocnień nadbrzeżnych podczas operacji desantowych. zwany „materacem polowym". Niemiecki pocisk rakietowy burzący. a Mk 1 nr 6 dwadzieścia. 7. 5. wystrzeliwała dwie rakiety. Z reguły zawieszano je na szynach pod skrzydłami. kał. System RS-80 będący wspólną konstrukcją niemiecko-wloską w latach sześćdziesiątych miał zasięg 60 km. Brytyjski przeciwlotniczy pocisk rakietowy. Mk 1 nr 4 i Mk 2 mogły odpalić dziewięć rakiet. kal. Niemiecki moździerz wielkokalibrowy wz. 3. Niemiecki pocisk rakietowy burzący. powstały dla wszystkich typów rakiet w celu nadania im wymaganej manewrowości. 1. używana na masową skalę. ale nie zapewniała wysokiej celności. zasięg 8500 m. 4./l.

Izolowany przewód kierowania. zwany „żmiją'. (powyżej). był pierwszym balistycznym operacyjnym pociskiem rakietowym. przy pomocy naukowców niemieckich. 972 km/godz. „Żmija" nie weszła do działań bojowych w II wojnie światowej. był kierowanym przewodowo pociskiem rakietowym klasy „powietrze-powietrze". które kontynuowano po zakończeniu wojny przez mocarstwa zwycięskie. Usterzenie pocisku. zwany „żmiją". Zbiornik alkoholu 4. z ruchomych stołów startowych. Technika startu (po lewej). Zbiornik ciekłego tlenu 5. z napędem rakietowym na dwuskładnikowe paliwo ciekłe. był załogowym samo­ lotem rakietowym. Czas pracy silnika rakietowego 33 sekundy. a następnie rozpę­ dzany przez trzy minuty przez marszowy silnik rakietowy na dwuskładnikowe paliwo ciekłe. Poza pociskiem AA. (b). Odpalany był w kierunku celu powietrznego. Masa startowa 12930 kg.1945 r. Kadłub zapalnika (zapalniki: akustyczny. do 7. Towarzystwa Akcyjnego „Ruhrstahl". Samolot-pocisk. (powyżej). Zbiorniki paliwa 4. uderzeniowy) 2.03. w założeniu miał startować pionowo kierując się w środek ugrupowania nieprzyjacielskich bombowców. Obudowa kierowania przewodowego 6. Promień działania 20 km A. Pułap 12000 m Prędkość max. Głowica bojowa 2. 253 . potwierdzający pilotowi manewr wymijania celu. odpalany oyl początkowo pionowo ze stałych urządzeń startowych. zbliżeniowy. Pocisk X-4. Przy zbliżeniu się do celu na odległość 100 m pilot odpalał salwę rakiet z wyrzutni w przedniej części kadłuba. Lufy do odpalania rakiety B. przeprowadzono dużo doświadczeń z innymi pociskami rakietowymi.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Niemiecki pocisk rakietowy A-4 (V-2) i inne doświadczalne pociski rakietowe przezwyciężyły bariery rozwojowe między prostymi. a nowoczesnymi niekierowanymi pociskami rakietowymi. Po wystrzeleniu pocisku z samolotu matki (Focke-Wulf 190 bądź Me 262). Samolot-pocisk. masa głowicy bojowej 1000 kg. Spadochron. był pierwszym lotniczym pociskiem rakietowym klasy „powietrze-powietrze" kierowanym przewodowo. przeważnie na ondyn i Antwerpię.09. Prędkość max. 1.1944 r. odpalono ponad 4 000 sztuk ocisków A-4. stabilizowanym brzechwowo. Sterowanie żyroskopowe 7. 1000 km/godz. Butla sprężonego powietrza 5. Układy kierowania i sterowania 3. ze względu na ataki lotnicze koalicji antyhitlerowskiej. Pilot C. Skrzynie na baterie 8. później. Następnie pilot opuszczał samolot przy pomocy spadochronu. Masa startowa 60 kg. Pocisk X-4 (c). Pocisk A-4 (a). W okresie od 6. wynoszonym przy pomocy startowych rakiet na paliwo stałe. Zbiornik paliwa D. będącym najbardziej doskonałym pociskiem rakietowym w II wojnie światowej. E A-4 albo V-2 (powyżej i po prawej). W tym pocisku zastosowano już rozwiązania cechujące automatyczny system kierowania z wykorzystaniem zasad akustyki. pocisk X-4 kierowany był na odległości 6 km (długość przewodu kierowania). Silnik rakietowy 7. Głowica bojowa 3. niekierowanymi pociskami rakietowymi na paliwo stałe. Turbina i pompa 6. Silnik rakietowy E. 1.

Przeciwpancerne pociski rakietowe
Kierowane pociski rakietowe (k.p.r.), w dziedzinie obrony przeciwpancernej otrzymały ważne zadania. Większość przeciwpancernych pocisków rakietowych posiada silnik rakietowy na paliwo stałe i głowicę bojową z ładunkiem kumulacyjnym (patrz podrozdział poświęcony działom ppanc). Niektóre z tych pocisków są niekierowane. W przeciwpancernych pociskach rakietowych 1 generacji operator kierował pocisk do celu przy pomocy niewielkiego drążka sterownic/ego. W pociskach II generacji nakierowywał on pocisk już tylko w kierunku celu, a dalej aparatura pocisku prowadziła go automatycznie do celu.

Przeciwpancerne pociski rakietowe odpalane są najczęściej z wyrzutni rurowych (powyżej). W starszych systemach jak np. w „Bazooce" celowanie odbywało się przy użyciu muszki i szczerbinki. Pocisk leciał po torze balistycznym; korekta toru lotu była niemożliwa. Nowoczesne systemy kierowania

zastępują, względnie uzupełniają ten rodzaj wyrzutni rakietowej. Aparatura śledzi tor lotu kierowanego pocisku rakietowego dzięki jego systemów kierowania w wiązce na podczerwień; mierzy jego odchylenie od celu i poprawia tor lotu przez sygnały kierowania. Amerykańska pancerzownica rakietowa M 20, kał. 3,5 cala (89 mm), zwana "Super Bazooką"; zastąpiła po TT wojnie światowej pancerzownicę rakietową „Bazooka" M 9 A1 kał. 2,36 cala (60 mm). Była to broń ładowana od tyłu, a odpalający ją żołnierz trzymał ją na ramieniu. Rura (1), ważyła tylko 5,5 kg i była transportowana w dwóch częściach. Pocisk rakietowy z ładunkiem kumulacyjnym (2), ważył 4,04 kg. Zasięg skuteczny wynosił 110 m, a maksymalny 1200 rn. Amerykański rakietowy granatnik przeciwpancerny M 72 A 2, kal. 66 mm (po lewej), jest ostatnim etapem rozwoju „Bazooki". W wielu armiach wprowadza się do uzbrojenia tę broń jednorazowego użytku, obsługiwaną przez pojedynczego żołnierza. Na szkicu, broń w stanie złożonym (a) i gotowym do strzelania (b). Masa 1,36 kg, z czego na pocisk rakietowy (c) przypada 0,95 kg. Przedstawiono pocisk po odpaleniu, / wychylonymi brzechwami. Amerykańska pancerzownica rakietowa M 47 „Dragon", „Smok", (po lewej), odpalająca kierowane pociski rakietowe III generacji; obsługiwana przez pojedynczego żołnierza. Ma optyczny układ śledzenia celu i system zdalnego kierowania przewodowego. Po odpaleniu wyrzutnia rurowa (1), jest odrzucana (jest jednorazowego użytku). Przyrządy celownicze (2), są zdejmowane i mon­ towane na kolejnej wyrzutni rurowej. Brzechwy pocisku rakietowego (3), wychylają się po starcie pocisku. Masa broni w położeniu marszowym 14,6 kg.

Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe montowane na pojazdach, uzupełniają lekkie typy pocisków stosowanych przez piechotę. 1. Na pojazdach mechanicznych zamontowane są systemy przeciwpancerne takie jak „Snapper" (AT-1), „Harpoon" i „Swingfire". W kilku systemach operator może zająć" stanowisko do 100 m od wyrzutni w celu zabezpieczenia się przed przeciwdziałaniem ognia nieprzyjacielskiego. 2. Przy systemach startujących wprost z ziemi typu „Cobra 254

2000" i „Mamba" pojedynczy operator może odpalić do osiemnastu kierowanych pocisków rakietowych.

długich wyrzutni startowych (a), z podpórką, które mogą być montowane na pojazdach kołowych (b), pojazdach opancerzonych (c), i śmigłowcach (d). Ciężkie przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe mogą przebić takie opancerzenie nowoczesnych czołgów, wobec których lekkie przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe są nieskuteczne.

3. Ciężkie p r z e c i w p a n c e r n e kierowane pociski rakietowe typu T O W i „Sparvierro" o d p a l a n e są z

Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe (po prawej). 1. TOW(USA) a. dwustopniowy, paliwo stale b . 18 kg c. 3750 m d. wyrzutnia rurowa, wyrzutnia bezprowa d n i niwa, wyrzutnia na samochodzie, wyrzutnia belkowa na śmigłowcu. 2. Harpon (Francja) a. dwustopniowy, paliwo stałe b.30kg c. 4000 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie. 3. Mamba (Niemcy) a. jednostopniowy, paliwo stałe b . 11,2 kg c. 2000 m d. start bezpośrednio / ziemi; obsługa jeden operator. 4. Cobra 2000 (Niemcy) a) jednostopniowy, paliwo stałe oraz rakietowy silnik startowy b . 10,3 kg c. 2000 m d. wyrzutnia bezprowadnicowa wprost z ziemi; obsługa - jeden operator. 5. Trzmiel (w nomenklaturze NATO określany jako „Snapper", (WNP) a. paliwo stałe b . 22,5 kg c. 22 700 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie. 6. Milan (Niemcy/Francja) a. dwustopniowy, paliwo stałe b . 6,65 kg c. 2000 m d. wyrzutnia rurowa, obsługa - jeden żołnierz. 7. Swingfire (Wielka Brytania) a. paliwo stałe b. brak danych c. 4000 m d. wyrzutnia pojemnikowa, wyrzutnia na samochodzie (możliwy zestaw przenośny). 8. Malutka, w nomenklaturze NATO określana jako „Sagger" (WNP) a. jednostopniowy, paliwo stałe oraz rakietowy silnik startowy b . 11,3 kg c) 3 000 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie, zestaw przenośny. 9. Spanderro (Włochy) a. trzystopniowy, paliwo stałe (silniki rakietowe: startowy, wspomagający, marszowy) b. 16,5 kg c. 3000 m d. trójnóg, zestaw dla piechoty i wyrzutnia na samochodzie. 10. Helliire (USA) a. paliwo stałe b. 43 kg c. 5000 m d. wyrzutnia belkowa na śmigłowcu i podwieszana pod kadłubem samolotu. Objaśnienia: a. napęd b. masa startowa pociSku kierowanego c. zasięg d. sposób startu i użycia. 255

Pociski rakietowe przeciwlotnicze
Wojska lądowe bronią się przed atakami samolotów wsparcia taktycznego przy pomocy pocisków rakietowych przeciwlotniczych. Mogą być one także używane do zwalczania innych pocisków rakietowych. Dzielą się na trzy główne grupy: wielkie, wystrzeliwane z wyrzutni stacjonarnych; zainstalowane na pojazdach i systemy przenośne jednorazowe użytku.
Bloodhound Mk 2. Ten brytyjski pocisk rakietowy dalekiego zasięgu (poniżej), pierwotnie posiadał system manewrowy. Kiedy pojawiły się nowoczesne, wysoce manewrowe systemy charakteryzujące się krótkim okresem rozwinięcia operacyjnego; „Bloodhound" zostały w 1964 r. wprowadzone do uzbrojenia na stacjonarnych wyrzutniach w bunkrach. Pocisk napędzany jest przez cztery rakietowe silniki startowe (odrzucane) i d w a silniki strumieniowe (jako silniki marszowe).

Przeciwlotnicze pociski rakietowe (po lewej), zwalczają cele powietrzne na różnych pułapach. Za żelazną regule uznaje się zasadę, iż im mniejszy jest pułap, tym lżejszy i mniejszy jest pocisk rakietowy. Przeciwlotnicze kierowane pociski rakietowe dzielą się według zasięgu na trzy klasy : A. krótkiego zasięgu, do 10 km, B. średniego zasięgu, do 65 km, C. dalekiego zasięgu, powyżej 65 km. Pociski rakietowe dalekiego zasięgu napędzane są poza silnikiem startowym także silnikiem strumieniowym.

Systemy przeciwlotnicze (powyżej), składają się z siedmiu podstawowych zespołów. W wielkich systemach funkcjonują one często oddziel­ nie; w systemach manewrowych zadania wykonywane przez zespoły nr 1,3 14 mogą być realizowane przez operatorów. 1. stacja radiolokacyjna wykrywania celów powietrznych 2. centrala kierowania ogniem 3. stacja radiolokacyjna siedzenia celów powietrznych 4. stacja radiolokacyjna śledzenia pocisków rakietowych 5. stanowisko dowodzenia (startowe) 6. zasilanie w energię 7. pocisk rakietowy.

Systemy ruchome na pojazdach samobieżnych (poniżej). Amerykański system ruchomy średniego zasięgu „Hawk" (A), posiada wyrzutnię dla trzech pocisków rakietowych. Na szkicu pojazd ciągnie sprzęt radarowy - stację wykrywania celów powietrznych. System europejski „Roland" (B), krótkiego zasięgu, służy do osłony plot czołgów i wojsk na przedniej linii frontu. Wyrzutnie rurowe po obu stronach wieży bojowej ład­ owane są hydraulicznie. Pociski rakietowe składowane są w wewnętrznym luku pojazdu.

Szwedzki system przenośny RBS 70 (poniżej), krótkiego zasięgu, w którym pocisk rakietowy kierowany jest wiązką laserową. Dzięki konstrukcji wyrzutni startowej i systemu optycznego śledzenia celu powietrznego pocisk można stabilizować żyroskopowo. Dwóch operatorów przy pomocy RBS 70 może prowadzić nieprzerwany ogień.

Jednoosobowe systemy przenośne (poniżej), typu „Grail" (SA-7), „Blowpipe", „Redeye" czy „Stinger" z reguły odpalane są z ramienia operatora. Ź racji krótkiego zasięgu stosowane są do obrony przed nisko lecącymi celami powietrznymi. Kombinowany zasobnik przenośny i startowy jest jednorazowego użytku, zaś pozostałe części systemu są użytku wielokrotnego.

256

Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Przeciwlotnicze kierowane pociski rakietowe Systemy stacjonarne: 1. Gamrnon (SA-5), (WNP) a. 10 000 kg b . ok. 250 km c. kierowanie rozkazami + wiąz­ ka prowadząca radiolokacyjnej stacji śledzenia. 2. Nike Hercules (USA) a. 4 500 kg b. ponad 140 km c. kierowanie rozkazami. 3. Hloodhound Mk 2 (Wlk. Brytania) b. ponad 80 km c. kierowanie wiązką. Systemy manewrowe: 1. Ganef (SA-4) (WNP) a. 1 800 kg b . ok. 70 km c. kierowanie rozkazami. 2. Rapier (Wlk. Brytania) c. optyczne kierowanie i stacja radiolokacyjna śledzenia celu. 3. Goa (SA-3), (SA-N-4), (WNP) b . 30 km c. wiązka prowadząca + stacja pomiaru odchylenia bocznego. 4. Gecko (SA-8), (WNP) b . 16 km c. kierowanie rozkazami. 5. Gainful (SA-6), (WNP) a. 650 kg b . 60 km c. kierowanie rozkazami + stacja pomiaru odchylenia bocznego. 6. Crotale (Francja) a. 80 kg b . 8,5 km c. kierowanie komendowe. 7. Hawk (USA) a. 120 kg b . 35 km c. stacje radiolokacyjne. 8. Patriot (USA) c. sygnał sterujący / aktywną głowicą samonaprowadzania w końcowej fazie lotu. 9. Roland (Francja, Niemcy) a. 63 kg b . 6,3 km c. kierowanie komendowe. Systemy przenośne: 1. Grail (SA-7) (WNP) a. 15 kg b . 10 km c. głowica samonaprowadzania na podczerwień. 2. Blowpipe (Wlk.Br\ lania) a. 12,7 kg c. kierowanie radiowe 7 optycznym śledzeniem celu. 3. RBS 70 (Szwecja/Szwajcaria) a. 44 kg b . 5 km c. wiązka laserowa. 4. Stinger (USA) a. 13,4 kg c. pasywne samonaprowadzanie na podczerwień bądź promieniowanie ultrafioletowe. Objaśnienie: a. masa b. zasięg, c. układ kierowania. Przy niektórych typach występuje brak danych. 257

Lotnicze taktyczne pociski rakietowe
Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze' (po lewej). 1. Phoenix (AIM-54A), (USA) a. 380 kg b . 160 km c. zdalne-radiolokacyjne i w końcowej fazie lotu samonaprowadzanie radiolokacyjne. 2. Aspide (Włochy) a. 220 kg c. samonaprowadzanie półaktywne radiolokacyjne 3. Saab 372 (Szwecja) a. 110 kg, c. samonaprowadzanie na podczerwień. 4. Acrid (AA-6), (WNP) a. 800 kg b . 50 km c. samonaprowadzanie na podczerwień. 5. Matra Magie R-550, (Francja) a. 90 kg b. 6 km c. samonaprowadzani na podczerwień. 6. SRAAM (Wlk.Brytania) b. 8 km c. na podczerwień. 7. Sidewinder (AIM-9L), (USA) a. 72 kg b . 7 km c. samonaprowadzanie bierne na podczerwień. 8. Brazo/Pave Arm, (USA) a. 200 kg? b . 25 km ? Objaśnienie: a. masa b. zasięg, c. układ kierowania. Przy niektórych typach brak danych. Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze' (po lewej), wymagają: A. wysokiej manewrowości, która zwykle osiągana jest dzięki usterzeniu przedniemu pocisku bądź przez regulowanie ciągu (jak w pocisku rakietowym SRAAM), B. zdolności pokonania sil poprzecznych występujących podczas ostrego kąta toru lotu, C. systemów kierowania, umożliwiających operatorowi - pilotowi wykonanie manewru wymijania. Dwie możliwe metody wykonania ataku przy zastosowaniu pocisku raki­ etowego klasy „powietrze-powietrze" (po lewej). Pilot powinien zająć" pozyq'ę do ataku z tylu za przeciwnikiem: 1. „biały samolot myśliwski wykonuje manewr-unik przed zamierzonym atakiem z tyłu „czarnego' samolotu myśliwskiego; 2. każdy pilot samolotu usiłuje zająć wyjściową pozycję do odpalenia rakiety z tylnej półsfery: a. pozycja wyjściowa, b. odpalenie lotniczego kierowa­ nego pocisku rakietowego, c. trafienie celu.

Samoloty uzbrojone w rakiety klasy „powietrze­ -powietrze" mogą zwalczać inne statki powietrze. Te pociski rakietowe muszą być zatem wysoce manewrowe i dysponować dokładnymi systemami śledzenia celu. Do pocisków rakietowych klasy „powietrze-ziemia" należą niektóre strategiczne rakiety nuklearne, taktyczne pociski rakietowe do zwalczania celów naziemnych i nawodnych oraz niekierowane pociski do zwalczania celów naziemnych (patrz rozdział poświęcony bombom niekierowanym na str. 238).

258

Bomby i pociski z własnym napędem
Pociski rakietowe klasy „powietrze - ziemia" (po lewej). 1. SRAAM, nuklearny (USA) a. 1000 kg b . 160 km c. programowane kierowanie bezwładnościowe. 2. HARM (USA) a. 354 kg b . 16 km c. samonaprowadzanie bierne na źródło promieniowania. 3. Kormoran (AS-34), (Niemcy) a. 600 kg b . 37 kg c. programowane - bezwładnoś­ ciowe, w fazie końcowej - samo­ naprowadzanie aktywne radiolokacyjne. 4. SNEB 70 mm - rakieta lotnicza na wyposażeniu armii Francji i NATO. 5. RB 04 E (Szwecja) a. 600 kg b . do 32 km c. samonaprowadzanie aktywne radiolokacyjne. 6. Maverick (AGM-65), (USA) a. 209 kg b . 50 km c. samonaprowadzanie (głowica TV). 7. Sea Skua (Wlk .Brytania) a. 210 kg b. ponad 15 km c. samonaprowadzanie w półaktywne radiolokacyjne. Objaśnienie: a) masa b) zasięg c) układ kierowania

Samoloty mogą przenosić rakiety i pozostałe środki zrzutowe (po lewej), na zaczepach bądź w zasobnikach pod skrzydłami (a), i pod kadłubem (b). Samoloty bombowe dalekiego i średniego zasięgu mają luki bombowe (na bomby i pociski rakietowe). Niektóre pociski rakietowe klasy „powictrze-ziemia" zawieszane są na końcu skrzydeł (c), bądź z przodu, po obu stronach kadłuba samołotu (d).

Niekierowane lotnicze pociski rakietowe (po lewej), z reguły używane są przez samoloty do zwalczania celów naziemnych lub nawodnych, obecnie przenoszone są w specjalnych zasobnikach pod skrzydłami. Stateczniki pocisku po opuszczeniu zasobnika ulegają rozwinęciu. W zasobnikach mieści się od sześciu do czterdziestu rakiet. Na szkicu pokazany jest zasobnik szwedzki Bofors fvi-70, zawierający sześć rakiet niekierowanych do zwalczania celów naziemnych. Schemat pokonywania współczesnych systemów obrony powietrznej (po lewej). 1. Podczas lotu koszącego piłoci usiłują wyzwolić się z wiązki opromieńiowania nieprzyjacielskich radarów, 2. Zasięgi pocisków rakietowych pozwalają samołotowi-nosicielowi na pozostawanie poza zasięgiem działania systemów obrony powietrznej (a). Pociski rakietowe posiadają sterowanie współosiowe toru lotu (b), i system naprowadzania w końcowej fazie lotu (c). Dla każdej formy ataku stosuje się specjalne pociski rakietowe. 259

110 km c. 200 km c. (USA) a. Pociski rakietowe klasy „woda-woda". (Francja) a. 35 km c. Sea Killer Mk 2 (Włochy) a. 770 kg b. 635 kg b.Morskie taktyczne pociski rakietowe Pierwsze pociski z własnym n a p ę d e m . 300 kg b . 242). 3175 kg b.Brytania) a. 120 km c. które niewiele różnią się od systemów naziemnych i lotniczych. Standard (SM-2ER). Obecnie występuje d u ż a różnorodność' morskich systemów pocisków rakietowych. b. 330 kg b . 30 km c. 96 km c. torpedy (patrz także str. 20 km c. 2. (USA) a. kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. torpedy do zwalczania celów nawodnych. klasy „woda-woda" C. 22 lub 41 km c. kierowanie w wiązce prowadzącej/komendy radiowe. Talos RIM-8. Terrier (RIM-2). jak np. (USA) a. bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. 4. Penguin (Norwegia) a. (USA) a. (WNT) b . Można nawet wymieniać części składowe. b . balistyczne pociski rakietowe wystrzeliwane z wyrzutni pod­ wodnych (SLBM). Gabriel (Izrael) a. (po lewej) : 1. 6. bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. 3. Goa (SA-N-1). torpedy do zwalczania okrętów podwodnych. 68 kg. kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. 70 km c. Przy niektórych typach brak danych.5 kin c. Niektóre z nich dzielą się także na inne kategorie. 20 km c. 260 . kierowanie w wiązce prowadzącej. Morskie pociski rakietowe (po lewej). stosowane na m o r z u w XVIII i XIX w. 825 kg b . system bezwładnościowy i samonaprowadzanie w fazie końcowej. a. Objaśnienie. zasięg c. Seacat (Wlk. 400 lub 500 kg b. system bezwładnościowy i na podczerwień. klasy „woda-glębina wodna" D. Exocet (MM-40). komendy radiowe. bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. 3. 4. kierowanie komendowe oraz aktywny system radiolokacyjny. Otomat (Włochy/Francja) a. były rakietami na paliwo stale. 1360 kg b . Pociski rakietowe klasy „woda-powietrze" (po lewej): 1. 3. rakiety przeciwlotnicze: A. 1. 2. Seawolf (Wlk. 3. 5. masa. 1360 kg b . klasy „woda-powietrze" B. metoda naprowadzania. 5. 2. Harpoon (RGM-84).rSrytania) c. Zostały one zastąpione przez torpedy na początku XX w. 6.

2. poprawiły skuteczność działania torped. Bomba eksploduje na zaprogramowanej głębokości. 261 . 4. Ikara. 1. Komputer przekazuje dane z sonaru okrętu. (USA) a.torpedę bądtf ładunek nuklearny detonowany w wodzie. niekierowany. Terne (Norwegia) a. Torpedowce i okręty pod­ wodne używają torped kie­ rowanych przewodowo (1). podczas lotu . 56 k m c. Po starcie. (USA) a. Następnie pocisk rakietowy wynurza się nad zaprogramowany tor lotu i nastę­ puje odłączenie się bomby głębi­ nowej.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Pociski rakietowe klasy „woda-głębina wodna" (po prawej): Pocisk „Asroc" ma głowicę bojową . 135 k g b. 458 k g b . 10 k m c. 1815 kg b . samonaprowadzających się w spo­ sób pasywno-akustyczny (2).50 kg głowicę bojową. 3 k m c. Jeśli torpeda nie osiągnie celu przy pierwszym zajściu kontynuje „poszukiwanie celu" bądź wykonuje wielokrotne próby podejścia do atakowanego celu. Subroc (UUM-44A). Układy kierowania (po prawej). Asroc (RUR-5A). 3. Kierowanie i zwalnianie torpedy następuje przez sygnały sterujące z komputera. „Ikara" . jeszcze pod wodą zapa­ la się silnik rakietowy. 2. Może także przenosić ładunek nuklearny detonowany w wodzie. są pociskami rakietowymi na paliwo stałe.torpedę. i samonaprowadzającycn się w sposób aktywno-akustyczny (3). „Terne" . maksymalny zasięg sonaru (namierzanie akustyczne obiektów podwodnych) c. „Subroc" (wystrzeliwana z wyrzutni torpedowej okrętu podwodnego w zanurzeniu) ma ładunek nuklearny detonowany w wodzie. kierowanie komendowe oraz torpeda akustyczna. Asroc i Ikara (po prawej).Brytania) b. kierowanie bezwładnościowe. •^m0^% Subroc (po prawej). przenoszącym ładunek nuklearny detonowany w wodzie. 1.torpeda akustyczna. w wodzie . Używany jest przez okręty podwodne w zanurzeniu przeciwko nieprzyjacielskim okrę­ tom podwodnym. jest pociskiem rakietowym dwustopniowym na paliwo stałe.niekierowany. Ikara (Australia/ /Wlk. Asroc leci po torze balistycznym i uwalnia torpedę nad zaprogramowanym punktem. których silniki napędzają akustyczną torpedę samonaprowadzającą się na cel. uzbrojonym w strategicznepociski rakietowe.

MSBS M-20. bądź w trzy głowice typu MIRV. Objaśnienie: a. może być uzbrojony albo w jedną głowicę bojową o mocy ok. W latach'1981-1986 dwieś­ cie pięćdziesiąt siedem bombow­ ców lotnictwa amerykańskiego zostało uzbrojonych w pociski „Cruise Missile"' napęd: turbinowy dwuprzepływowy kierowanie: TE RCOM masa: 1452 kg. SS-17. (USA) a. 930 km/godz. 8x100 KT c. (WNP) a. każda o mocy 300 KT. 3x350 KT c.(WNP) a. 234) b.Strategiczne i taktyczne nuklearne pociski rakietowe Pociski rakietowe z głowicami nuklearnymi dzielą się na strategiczne i taktyczne (do wsparcia pola walki). Polaris A-3 (po lewej). 1975 r. (WNP) a. TCBM b. zasięg d. zasięg: 2500 km. rodzaj pocisku rakietowego (objaśnienie na str. IRBM b . 12000 km d. IRBM b. w tym także pod­ wodnych. 1959 r. Ostatnia wersja pocisku Polaris o zasięgu 4630 km. 7. Uwaga: SS-20 składa się z d w u wyższych stopni SS-16. SS-16. Trident C 4. TCBM b. 3000 km d. 5700 km d. SS-19(WNP) a. Scarp (SS-9). celność trafienia: prawdopodobnie do 1 m. 1980 r. Marynarki Wojennej USA. Mogą one przenosić także głowice konwencjonalne. 262 Tomahawk i pociski samosterujące Amerykańskie pociski samosteru­ jące typu „Tomahawk" (1). 4. ICBM b. 1x1 MT c. prędkość max: ok. SLBM b . 10500 km d. 1 MT. 1x1 MT c. 6. 7800 km d. 10. 9. 8x1-2 MT c. 1978 r. 2000 km d. ma jeszcze napęd na paliwo stałe oraz układ kierowania bezwładnościowego. 12000 km d. (USA) a. 8. (Francja) a. Znajduje się na uzbrojeniu okrętów pod­ wodnych (b). 3x150 KT c. głowica bojowa: konwencjonalna typu W 80. uzbrojono siedemdziesiąt jeden okrętów. 2. 1977 r. 5. ICBM b. W niniejszym podrozdziale położono nacisk na systemy wprowadzone w latach siedemdziesiątych. (WNP) a. i „Cruise Missile" (2). (WNP) a. Mogą być" także uzbrojone w głowice nuklearne. SLBM b. 1969 r. 1x18 MT c. zespół bojowy c. 4x200 KT c. prędkość marszowa: 660 km/godz. nuklearna do 250 KT. i przewidziany jest do niszczenia strategicznych celów naziemnych. SS-18 wz. 1975 r. 3. max. 13000 km d. 6x200 KT c. 3x300 KT (?) c. 10000 km d. 1977 r. ICBM b. Minuteman III. rok wprowadzenia do użytku. W pociski „Toma­ hawk". 1975 r. SS-20. 2. ICBM b . Sandał (SS-4). Strategiczne balistyczne jądrowe pociski rakietowe (po prawej): 1. dalsze informacje znajdują się na stronach 274 i 275. . składają się z tych samych podzespołów i spełniają także takie same zada­ nia strategiczne i taktyczne.(WNP) a. 9500 km d. 1976 r. Pocisk rakietowy (a).

25 m. paliwo stałe. Pershing (po prawej). 400 KT). systemu kierowania i napędu podobny jest do pocisku typu Scud. Pocisk p o d względem długości. głowica bojowa: konwencjonalna z ładunkiem burzącym bądź z ładunkiem nuklearnym. zasięg: 60 km.450 km. Scud C . . wystrzeliwany jest z wyrzutni samobieżnej (o). masa: 2700 kg. napęd. Scaleboard (SS-12). nuklearny pocisk z uproszczo­ nym systemem kierowania bezwładnościowego o zasięgu 120 km. Radzieckie taktyczne pociski rakietowe. 120 km. jest naj­ większym amerykańskim takty­ cznym pociskiem rakietowym (głowica bojowa o mocy ok. długość: 11. osiąga on cel na polu bitwy. (po prawej): 1. Zasięg pocisku z głowicą o mocy wybuchu 15 lub 25 KT wynosi ok. i ma system samonaprowadzania w końcowej fazie lotu. Pocisk (a). Jest wyposażony w radar korelacyjno-powierzchniowy. 2. Ten pocisk rakietowy został opracowany przez Amerykanów przecie wszystkim jako taktyczny.z rzeczywistym obrazem przelotu. francuski taktyczny. niekierowany: brak.Pluto (po prawej). masa: 6300 kg. nuklearny pocisk rakietowy (a). Pociski rakietowe typu Scud (SS-1). zasięg: 270 km. Pociski FROG 3. startuje z wyrzutni na ciągniku siodłowym (b). FROG7 długość: 9 m. 7 znajdują się na wyposażeniu armii WNP. rakietowe paliwo ciekłe. Na uzbrojeniu znajduje się Scud B i C . Dzięki prostemu systemowi kie­ rowania bezwładnościowego (c). 4. zasięg 800 km. Typu FROG. Pershing li (a). Głowica bojowa zawiera sześć lub dziewięć ładunków samonaprowadzających się na cele (c). kierowanie: bezwładnościowe. napęd: jednostopniowy. Lance (po prawej). Ze względu na wysoką dokładność trafienia celu posiada niewielką głowicę bojową. lecz ma większą średnicę. głowica bojowa: konwencjonalna z ładunkiem nuklearnym. Głowica jądrowa prawdopodob­ nie o mocy wybuchu 1 KT. który podczas lotu porównuje zaprogramowany tor lotu .zawarty w pamięci komputera . 3. „Pluto" może być wystrzeliwany z wyrzutni na czołgu AMX-30 (b).

że ich działanie może rozprzestrzeniać się w nieprzewidywalny sposób. Środki te mogą być przenoszone za pomocą systemów broni pokazanych uprzednio. Smugi dymu widoczne na tle nieba. podczas ćwiczeń w wykrywaniu skażeń chemicznych na pozorowanym polu walki. Do broni chemicznej m o ż e m y zaliczyć zastosowanie ognia. Wszystkie środki masowego rażenia charakteryzują się tym. użyte podczas I wojny światowej. Zabiegu tego dokonano w celu dokładnego pomiaru wielkości kuli ognistej i chmury pyłów w kształcie grzyba towarzyszących wybu­ chowi jądrowemu. O m ó w i m y również czynniki działania niszczącego oraz wojskowe zastosowania broni jądrowej. nie mieszczącymi się we wcześniej. Na końcu przedstawimy sposoby użycia broni biologicznej. Posługuje się on przyrządem rozpoznania chemicznego wz 54. 264 . w jego dłoniach widoczna pompka 7. ale na szeroką skalę użytego od II wojny światowej w postaci masowych bombardowań bombami zapalającymi. Zaliczamy tu środki chemiczne. takie jak gazy bojowe. Żołnierz radziecki (po prawej). BIOLOGICZNA I JĄDROWA W rozdziale tym zajmiemy się niektórymi ze środków masowego rażenia. Dodatkowo wyposażony w przenośny sygnalizator skażeń radioaktywnych. uzyskano wystrzeliwując rakiety na paliwo pozostawiające wyraźny ślad. w połudruowej Australii. ale efekty ich działania mogą być całkowicie odmienno. na poligonie Maralinga.Rozdział siódmy BROŃ CHEMICZNA. Próbny wybuch jądrowy (na sąsiedniej stronic). od dawna zresztą wykorzystywanego w technice wojennej. 1956 r. rurką wskaźnikową. niszcząc przy tym siłę żywą. tworzące „siatkę". wprowadzonej w tej książce klasyfikacji.

.

3. Głównym środkiem przenoszenia broni zapalającej stały się bomby lotnicze. Zawartość zbiorników wystarcza na oddanie kilku 2-3 sek. Artylerii od dawna używano do wywoływania pożarów budowli i statków. choć przez długi okres miała ona ograniczoną skuteczność. Po raz pierwszy broń lego rodzaju zastosowano podczas 1 wojny światowej.Broń zapalająca Od niepamiętnych czasów ogień był używany jako groźna broń. Do jego wytworzenia używano jako podstawowego surowca ropy naftowej mieszanej z rozmaitymi dodatkami. sulfidem antymonu. głównie ze względu na trudności związane z wytworzeniem ognia na polu walki. Wprawdzie bomby zapalające zrzucano z pokładów sterowców lub samolotów podczas I wojny światowej. Plecakowy miotacz płomieni (powyżej). Jest to zwykła butelka napełniona benzyną. Można wywoła? również samozapłon rozlanej po rozbiciu o przeszkodę benzyny. a ciecz zapalana jest elektrycznie. tzw.3 1 na mieszankę zapalającą. w tym również z wapnem. wypełnianych grubymi płytkami tego metalu. Prześledzimy sposoby używania ognia jako broni. Używa się również podręcznych miotaczy płomieni jednorazowego użytku. Pokazano brytyjską „bombę ognistą" wystrzeliwaną z dziewiętnas­ towiecznych dział gladkolufowych. siarki. Ręczne miotacze płomieni (powyżej). zwraca uwagę specjalna odzież ochronna. Naczynia wypełnione palną cieczą stosowano już podczas wojen w pierwszych pięciu wiekach naszej ery. Zastosowanie ognia w starożyt­ ności (po lewej). Szyjkę butelki zatyka się łatwopalnym materiałem. Do miotania płomienia służył specjalny syfon. Maksymalny zasięg wynosi 70 m. Pociski zapalające miotane ręcznie (powyżej). Większość z nich wypełniana jest białym fosforem. Butelka zapalająca (1). Za pomocą broni zapalającej. inne wymagają stosowania specjalnych utleniaczy. żywicy. Niektóre z nich palą się wyko­ rzystując tlen zawarty w powie­ trzu. Pokazano radziecką konstrukcję 1JPO-50. które wymagają wymuszonego zapalenia. W Bizancjum powszechnie używano jako broni wojskowej „ognia greckiego". dodając odpowiednie środki chemiczne. zapalającym się samorzutnie przy kontakcie z powietrzem. Pokazano wygląd współczesnego żołnierza amerykańskiego uzbrojonego w tego rodzaju broń. przedstawia najważniejsze środki i materiały zapalające stosowane w XX w. dlatego będą one omówione dokładniej. Miotano je za pomocą różnych maszyn oblężniczych. Bomby zapalające (powyżej). Pociski zapalające i małokalibrowa amunicja zapalająca są stosowane nadal. Magnez w postaci metalicznej stosowano w lotni­ czych bombach zapalających. Zwiększało to intensywność spalania. wypełniane były prawdopodobnie pochodnymi ropy naftowej. 266 . Brytyjska bomba 30-funtowa (ok.6 kg) z czasów II wojny światowej. jej zapalenie następuje u wylotu rury miotacza. „koktajl Mołotowa". Tablica (po prawej). Umożliwiają wyrzuca­ nie płonącej cieczy. Skorupę takiego pocisku wypełniano mieszaniną saletr}'. Wojska regularne wyposażone są w etatowe środki w postaci granatów zapalających (2). atakowano tereny zurbanizowane. zapoznamy się z niektórymi współczesnymi środkami zapalającymi. zgromadzonej w zbiorniku ciśnieniowym. są również takie. Duże miotacze montowane są leż niekiedy na czołgach. Pociski zapalające (powyżej). „slrzałów".13. łojem i terpentyną. Ma ona 3 zbiorniki o poi. to jednak masowe bombardowa­ nia tego rodzaju bombami zaczęły się w latach II wojny światowej. stosowanej już na skalę strategiczną. Niektóre z tych substancji zapalają się samorzutnie.

Tego rodzaju bomby zrzucano ze sterowców niemiec­ kich (Zeppelinów). impuls ogniowy inicjował zapalenie się ten nit u w ypełn łającego bombę. tworząc jedno ognisko. 267 . na obrzeżu powstanie strefa obniżonego ciśniema. Pręt bezpiecznika d. Ładunek termitu glinu). Była to niezwykła konstrukcja. w czasie 10 minut. Paliła się punktowo. powodując zapalenie się wkładki termitowej. d. z 11 wojny światowej. ZapalniK e. biologiczna i j ą d r o w a Lotnicze bomby zapalające (po prawej). zwiększając skuteczność bomby. w postaci cieczy. wynaleziono w 1943 r. Jej nazwa pochodzi od pierw­ szych liter nazw substancji zagęszczających dodawanych pierwotnie do ropy lub innych ciekłych węglowodorów. f. Istnieją również inne rodzaje napalmów nowej generacji. Brytyjska bomba zapalająca 25 funtowa (po prawej). Jego istotnymi składnikami są zagęszczacze polistyrenowe. Statecznik z blachy stalowej Skorupa magnezowa Otwory zapałowe Detonator Iglica Ładunek wybuchowy I 1 a.Broń c h e m i c z n a . Wytwarzają one intensywny płomień skupiony w punkcie upadku bomby. Żywica d. Zapalnik b. było wystrzeliwanych kolejno 7 kaset z materiałem palnym. Ze względu na sposób palenia zastosowanego w nich środka dzielą się na dwa zasadnicze typy: A. na miasto. Jeśli zrzuci się dostatecznie dużo bomb zapalających np. Podstawa metalowa a. Po uderzeniu o ziemię wybuch małego ładunku wybuchowego odrzucał ogon ze statecznikiem. Pierwsza kaseta zapalająca g. zwiększając jej ełekt zapalający . e. przy czym czas palenia wydłuża się dwa do trzech razy w porówna­ niu ze zwykłym napalmem. US Navy MK 78 Mod 2. Powoduje to zassanie mas zimnego powietrza ku środkowi ogniska pożarów. Brzechwy statecznika b. spalał się w miejscu upadku bomby. Płonie wytwarza­ jąc temperaturę 850 st. W czasie 11 wojny światowej stwier­ dzono. ben­ zen i benzyna. inicjowało zapalenie się magnezowego kadłuba bomby. Waga 1 kg. jedna z kilku od­ mian tego typu będących w uz­ brojeniu amerykańskim w latach sześćdziesiątych i siedemdzie­ siątych. Punktowe. co wzmaga intensywność procesu spalania. Bomba napalmowa 750 funtów (po prawej). b. Statecznik bomby (blacha stalowa) c. mogą być używane do ataków na siłę żywą. Ładunek inicjujący (powodował również odrzucenie statecznika) f. B. Ładunek termitowy umieszczony w przedniej części kadłuba. W wyni­ ku wstrząsu wywołanego upadkiem. Niewielki ładunek wybuchowy miał na celu odstraszanie ludzi usiłujących gasić pożary. obszary leśne itp. Perforowany kominek metalowy wypełniony termitem c. c. Tym samym. Niemiecka bomba typu BI EZB (po prawej). Zapalnik zaczynał działać w momencie zwolnienia bomby. wówczas ciepło wytwarzane nad centrum pożaru powoduje unoszenie się olbrzymich ilości gorących gazów. pożary skupione. stosu­ je się je do wzniecania pożarów w budynkach jak i miejscach kon­ centracji sprzętu pancernego itp. Bomba spadała na małym spadochronie. które powodowały żelo­ wanie ropy. występowanie zjawiska nazwanego „burzą ogniową". że metalowa wkład­ ka całkowicie się topiła. Oplot z liny e. a. a z kadłuba bomby. W momencie uderzenia o ziemię roztopiony metal rozpryskiwał się razem z płonącym ładunkiem żywicy. Pierwsze bomby zapalające (po prawej). To z kolei. Ponieważ ma to charakter reakcji łańcuchowej. charakteryzujące się przedłużonym czasem palenia i dużą przyczepnością do podłoża. wywoła to tzw. ruchomy detonator uderzał w stałą iglicę. Obecnie stosuje się Napalm B. Dzięki temu Napalm B. jest znacznie skuteczniejszy. żywioł staje się niemożliwy do opanowania. Mieszaninę palną zwaną na­ palmem. Począt­ kowo stosowano w tym celu sole kwasu naftenowego i palmitowego (naflen glinu i palmit Efekt „burzy ogniowej" (po prawej). Po upadku powodują rozrzucenie płomienia na dużym obszarze. na Wielką brytanię już w 1915 r. C. Powstawała przy tym tak wysoka temperatura. Rozpryskowe. Pokazana odmiana za­ wierała 416 litrów napalmu.

Dawka śmiertelna jest to taka ilość substancji trującej. i pończoch ochronnych (d). Pokaza­ ny brytyjski model odzieży och­ ronnej chroni ciało przed przeni­ kaniem środków trujących przez skórę. Są to środki z grupy parzących. Ostatnią grupą BST są środki pośrednie. Środki paralityczno-drgawkowe atakują centralny układ nerwowy. zwłaszcza przy dużej wilgotności powietrza. Prentissa. podaje dokładniejsze informaq"e o wybranych substancjach. tym samym tlen nic dociera do komórek ciała. Wykaz (po prawej). Bojowe środki trujące mogą wnikać do organizmu wieloma drogami. Około 1. podczas zmagań ł wojny światowej. trujące gazy paralityczno-drgawkowe zostały użyte przez wojska irackie w 1984 r.' ogólnotrujące. w postaci n p . Ter­ min „ogólnotrujące" odnoszony jest do szeregu substancji będą­ cych silnymi truciznami o kom­ pleksowym działaniu.M. substancji roślinobójczych. chroni oczy. co izo­ luje organizm od wpływów zew­ nętrznych. Pomimo podpisanych konwenq*i i powszechnego potępienia przez opinię publiczną świata. Skutecznym sposobem ochrony jest zastosowanie speq'alnej odzieży i maski filtracyjnej (po lewej). Osiągnięto to poprzez zas­ tosowanie impregnowanego pa­ pieru (b). władze ZSKR przyznały się do posiadania 50000 ton bojowych środków chemicznych. Dzieli się je na drażniące i psychochemiczne. Maska przeciwgazowa typu filtracyjnego (a). Gazy bojowe. Użycie gazów bojowych w I wojnie światowej (po prawej). skórę i drogi oddechowe. Inne BST mogą wywołać rozległe obrażenia.Broń chemiczna Pomimo stosowania trucizn jako narzędzia zbrodni od niepamiętnych czasów. Bojowe środki trujące (BŚT).) W grudniu 1987 r. środki atakujące krwioobieg wiążą się z hemoglobiną. (Dane przytoczono za „Środki chemiczne w wojnie światowej" autorstwa A.. mogą być śmiertelne dla organiz­ mu ludzkiego. 1937. Gazy drażniące i her­ bicydy omówiono na następnej stronie. wydane w Nowym Jorku . 268 . era wojny chemicznej zaczęła się dopiero 22 kwietnia 1915 rv kiedy to po raz pierwszy użyto gazu bojowego pod Ypres. które stosowane są po dzień dzisiejszy przez siły policyjne do tłumienia rozruchów. a zwłaszcza od pogody. która wywoła 50 % zgonów wśród porażonych. Działanie takie cechuje środki: paralityczno-drgawkowe. Tabela pokazuje ilości gazów bojowych zużytych przez strony konfliktu.1% wszystkich strat poniesionych przez walczące armie zostało spowodowane użyciem gazów bojowych. rodzajów środków chemicznych stosowanych jako gazy bojowe. duszące. wyrażone w tvsiącach ton. Również w tym okresie zastosowano gazy drażniące. Środki pa­ rzące działają na odkrytą tkankę. Tabela (poniżej). Skuteczność i trwałość działania gazów bojowych zależą w dużej mierze od lokalnych warunków. rękawic gumowych (c). Podrażniające BST powodują czasową niezdol­ ność do działań. środki duszące prowadzą do wypełnienia płuc płynami fizjologicznymi.

Powyżej okazano schematycznie oprysiwanie za pomocą samolotu. Wystrzeliwano go z tzw. chmury gazu (C). starano się zatruć źródła wo­ dy. Ładunek zapalający 4. w rzędach po 25 luf. Przy upadku pocisku zapalnik powodował wybuch niewielkiego ładunku. ł a d u n e k wybuchowy 6. dżun­ gli). Miotacze granatów łzawiących (po prawej). lub amunicji gazowej do strzelb i granatników (C). Worki z piaskiem 2. biologiczna i jądrowa Chmura gazowa (powyżej). ataki falowe) podczas I wojny światowej wykonywano w opisany niżej sposób.5 cala. Ładunek miotający E Pośrednie metody użycia broni chemicznej. Gazy drażniące (po lewej). 1. Amerykański granat typu USA BC-M25A2 z gazem łzawiącym. Strzelba-granatnik Smith and Wesson 210. Gazy łzawiące mogą być stosowane w postaci aerozoli (A). Środek chemiczny wraz z mieszanką pirotechniczną 6. umieszczano na pierwszej linii okopów. a. Brytyjski nabój gazowy typu L3A1 do pistoletu specjalnego kal 1. Typowy granat łzawiący (powyżej). 1. 269 . Zawleczka zabezpieczająca 2. 1. Już w starożytności np. Tzw. 3. Lufa cienkościenna 4. c. co rozrywało skorupę pocisku i rozpraszało skroplony gaz. Współ­ czesnym przykładem podobnych działań może być opryskiwanie wielkich połaci leśnych (np. Gdy wiał sprzyjający wiatr (B). Przewody elektryczne 3. Wystrzeliwuje się z niej różne typy granatów na odległość do 100 m. ładunek wybuchowy c. „łyżka" zapalnika 5. Niemiecki pistolet sygnałowy P2A1 przystosowany do wystrzeliwania granatów łzawiących. Dzięki tego rodzaju substancjom siły porządkowe uzyskują dodatkowy skuteczny środek pozwalający wyeliminować użycie broni palnej. komora zapalnika b.Broń chemiczna. Pierwsze ataki gazowe. Zwykle pali się wydzielając gryzący dym. Butle z gazem (A). brytyjska prosta wyrzutnia pocisków gazowych z czasów I wojny światowej. Pyrotechnic. Tym samym pozbawia się przeciwnika osłony jaką daje roślinność. Paląc się wydziela gaz C N I . Własne oddziały postępujące za chmurą gazową musiały być" wyposażone w maski przeciwgazowe. skroplony gaz d. otwierano jednocześnie zawory wszystkich butli. Tego typu moździerze wkopywano w ziemię.5 cala. Nr 4 MK 1/1). Otwór w skorupie. 1. używany niekiedy do wystrzeliwania nabojów z gazem CS. Francuski miotacz gazu typu 63 FDM. które powodują zniszczenie liści. Niemiecki pocisk gazowy (powyżej). a. b. wszystkie lufy odpalano jednocześnie. granatów ręcznych (B). w praktyce stosowano to podczas wojny wietnamskiej. za pomocą defoliantów. skorupa pocisku Wyrzutnia Livensa (powyżej). Może wyrzucać strumień gazu CŚ przez 30 sek. z czasów I wojny światowej. Brytyjski pistolet sygnałowy (Pistol. Zbiornik z ciekłym gazem 5. (tzw. 2. z których korzystał przeciw­ nik w obleganej twierdzy. są obecnie powszechnie stosowa­ ne do rozpędzania tłumów podczas zamieszek. miotacza min lub moździerza. płynęły w kierunku okopów nieprzyja­ cielskich. którym wyrzucany jest gaz. Spłonka inicjująca 3.

4. a. W czasie wybuchu ładunku jądrowego o mocy 1 kilotony (KT) wydziela się taka sama energia.czynniki rażące wybuchu jądrowego. Jeśli kula ognista dotknęła powierzchni ziemi. 2. za czołem fali powstaje strefa podciśnienia. W czasie wybuchu wydziela się promieniowanie świetlne w postaci niezwykle silnego błękitnawego światła i dużej ilości ultrafioletu. rozpadających się na dwa inne. W ten sposób. Otaczające punkt zerowy powietrze nagrzewa się'do 10 000 000 st. Większa jednostka. W wyniku tego rozpoczyna się reakcja łańcuchowa. jak w czasie wybuchu 1000 t TNT (trotylu). Każdy atom ma jądro złożone z protonów i neutronów. powoduje to odparowanie materii. Wskutek tego masy powietrza zaczynają gwałtownie przemieszczać się ku epicentrum wywołując gwałtowny huragan — prędkość wiatru dochodzi do 1000 km/godz. lala odbita (b). Do zapoczątkowania reakcji łańcuchowej rozszczepienia jąder potrzebny jc. Źródło neutronów g. powstaje ogromna strefa obniżonego ciśnienia. równoważnikiem trotylowym. Zjawiska towarzyszące wybuchowi jądrowemu (powyżej) . Ładunek miotający źródło neutronów e. w której nie może dojść do samo­ rzutnej reakcji łańcuchowej) ota­ cza się ładunkiem wybuchowym.kadłu­ bem odbijającym neutrony. Jeśli z jądra zostanie wyrzucony neutron. Kula ognista wytwarza promieniowa­ nie cieplne rozchodzące się kuliście z olbrzymią szybkością. zwanej jądrową. dalej przebiega ona już lawinowo. Wykorzystuje reakcję rozszczepienia jąder uranu U 235 lub plutonu Pu 239. stwierdzono bowiem. Energię wybuchu jądrowego mierzy się tzw. przy rozpadzie 0. lżejsze pierwiastki. wybuch małego ładunku mio­ tającego wrzuca źródło neutro­ nów do kadłuba bomby. Razem z pyłami zostaje ona zassana ku górze. Porusza się ona z.xl0-' 2 ). W efekcie fala czołowa ma charakter rozrz.000. Następnie zajmiemy się rodzajami broni jądrowej. Komory z materiałem wybuchowym d. towarzyszy temu wyzwolenie dużych ilości energii. nakłada się na falę pierwotną (a). Po przejściu fali uderzeniowej . następuje dwukrotny wzrost ciśnienia i prędkości. Ekran odbijający neutrony c. Masę podkrvtyczną"uranu U 235 lub plutonu Pil 239. Tłok £. której towarzyszy znaczne nadciśnienie. Swobodne neutrony zderzają się z dwoma kolejnymi jądrami. 3. Powstaje charakterystycz­ na chmura w kształcie grzyba.000 t TNT. odpowiada energii wybuchu 1. Towarzyszy temu wyzwolenie d w u swobodnych neutronów i 32 pikowatów energii (piko-tj.Broń jądrowa Materia zbudowana jest z atomów. prędkością nieco większą niż prędKOŚć dźwięku (230 m/sek). Za falą cieplną pojawia się fala podmuchu. a następnie płaszczem . temu towarzyszy unoszenie się kuli ognistej ku górze. Masa podkrytyczna n. Część fali odbija się od gruntu. Zapalnik b. 3. bliżej epicentrum mająca charakter fali uderzenio­ wej.Na następnych stronach omówimy metody wywołania eksplozji nuklearnych i towarzyszące im zjawiska. przy czym kula rozrzedza się szybko i porywa za sobą pyły z powierzchni ziemi. Uran ściśnięty do masy krytycznej 270 . i. W wyniku zderzenia jądro uranu rozpada się na dwa inne lżejsze jądra. Po uruchomieniu zapalnika. zwana megatoną .45 kg uranu U 235. 2. przy czym zachodzi identyczna reakcja. Zjawisko to wykorzystano w broni. 1. że największą skuteczność bojową wybuchu powietrznego uzyskuje się (w zależności od mocy użytego ładunku jądrowego). Mechanizm jądrowej bomby jednofazowej (powyżej). sposobami jej przenoszenia oraz omówimy skutki jej działania. Kula ognista nie musi się stykać 7 powierzchnią. tj. Broń jądrowa jednofazowa (powyżej). C i tworzy kulę ognistą. w punktach przecięcia obu tych fal (c). (tj. który trafia w jądro uranu. wokół którego krążą elektrony. przy'doko­ naniu eksplozji na wysokościach od 600 m do 15200 m. Źródło neutronów po wystrzeleniu i. Zjawisku. Jedno­ cześnie wybucha właściwy ładu­ nek wybuchowy powodując ściśnięcie materiału rozszczepial­ nego do masy nadkrytycznej. uwalnianych jest ponad 36 megawatów' energii. 4.edzeniowej fali Macha.:l spowolniony swobodny neutron. taką.

klasyczna bomba wodorowa. Synteza deuteru i trytu (powyżej). Wytworzona energia powoduje zapoczątkowanie reakcji syntezy deuteru i trytu. Ab\' mogło dojść do wybu­ chu jądrowego. Ten z kolei otacza się płaszczem z U 238. Deuter jest lo izotop wodoru o liczbie masowej 2.Broń chemiczna. Ekran neutronów 5. Uran (masa podkrytyczna) 4. dwa atomy deuteru zderzają się. dając w efekcie atom izotopu helu o liczbie masowej 3. lub Pluton 239 8. Synteza deuteru (powyżej). a) Atomy deuteru i trytu zderzają się. tak nazwano bomfję zrzuconą na Hiroszimę. nie występuje tu jedynie warstwa U 238. Ich jądra łączą się. że całość uranu ulega rozszczepieniu. co wywoływało wybuch jądrowy. 1. Tryt jest to izotop wodoru o liczbie masowej 3. co dostarcza dużych ilości energii. Zapalnik ciśnieniowy 2. zwana powszechnie wodorową. Pojemnik ocnronny ź ołowiu W tabeli (powyżej). Ładunek konwencjonalnego materiału wybuchowego 3. nie ma tu też problemów związanych z masą krytyczną. 2. Urządzenie inicjujące Podobnie skonstruowana jest broń jądrowa dwufazowa tj. co tysiące bombowców przenoszących broń konwencjonalną. Dzięki energii uzyskanej z eksplozji jądrowej. biologiczna i jądrowa „Little Boy" (powyżej). Bron termojądrowa. Uran 238 7. musi zostać zgro­ madzona pewna ilość uranu . Ładunek wybuchowy 2. by masa obu kawałków tworzyła masę krytyczną. Źródło neutronów 4. W tej 20 kilotonowej bombie. od pewnej masy uranu 235. Masa drugiej części uranu została dobrana tak. wykorzystuje zupełnie inne zjawisko niż rozszczepienie jąder. W wyniku eksplozji niewielkiego ładunku wybuchowego. 271 . przy czym wydziela się olbrzymia ilość energii i jeden swobodny neutron (3). Mieszanina deuterku i trytku litu 9. Ekran neutronów 5. Dzięki warunkom wytworzonym przez wybuch jądrowy możliwa stała się synteza" (fuzja). że pojedynczy samolot lub pocisk rakietowy jest w stanie wywołać zniszczenia na tą samą skalę. jąder lekkich pierwiastków. W pierwszej fazie dochodzi do reakcji łańcuchowej i towarzyszą­ cej jej eksplozji jądrowej. Uran (masa podkrytyczna) 6. Uran 235. lub He 4. Dlatego w pokazanej bombie. Następuje również sześciokrotne zwiększenie emisji neutronów. jako materiału rozszczepialnego użyto uranu 235. to dzięki nieporównywalnie mniejszym wymiarom atomów deuteru czy trytu. wybuch taki wytwarza dużą ilość substancji promieniotwórczych. takiej w której dochodzi do samorzutnej reakcji łańcuchowej. porównano objętości i masy uranu 235 i TNT przy odpowiadających im energiach wybuchu. Przyjęto założenie. mały kawałek zostawał połączony z resztą uranu. wyzwala się znacznie mniej energii niż podczas rozbicia jądra uranu (plutonu). Deuterek litu otacza się płaszczem U 235 lub Pu 239. często nazywana termojądrową lub woaorową. e 1. mniejszej od masy krytycznej. Chociaż podczas syntezy atomu He 3.jego masa winna być co najm niej równa tzw. Wydzielające się przy tym szybkie neutrony owodują rozszczepianie jąder 238. b) W wyniku tego powstaje jądro helu o liczbie atomowej 4. Synteza jądrowa. Tłok 3. Materiał wybuchowy 6. masie krytycznej tj. W tej właśnie fazie wydziela się najwięcej energii. termojądrowe przy tej samej masie daje 3-4 krotnie więcej energii niż materiały rozszczepialne. 1. Tak wielka koncentracja wyzwalanej energii w praktyce oznacza. wyzwala się przy tym duża ilość energii i jeden neutron. odizolowano niewielką ilość uranu. paliwo Broń jądrowa trójfazowa (po lewej). Materiały potrzebne do uzyskania paliwa termojądrowego są o wiele tańsze i łatwiejsze do zdobycia od materiałów rozszczepialnych.

Okręgami zaznaczono strefy /niszczeń wywołanych falą uderzeniową. Tabela poniżej podaje zasięgi stref dla bomb o większej mocy.porównaj poniżej). W górnej części planu pokazano zasięg skutków działania impulsu cieplnego z wyodrębnionymi strefami zniszczeń. a w dalszych odległościach jej gwałtowne spalanie. Ostatecznie cała energia rozkłada się w następujący sposób: a. promieniowanie przenikliwe i skażenie promieniotwórcze. 4900 / 362 6. Impuls cieplny powoduje parowanie materii. 21000 / 1078 2. Nadciśnienie w poszczególnych strefach rażenia. Guma t tworzywa sztuczne zapalają się D. 7000 / 466 5.Skutki wybuchu jądrowego Głównymi czynnikami wywołującymi zniszczenia podczas wybuchu jądrowego są: promieniowanie cieplne. Wyparowywują metale B. 10500 / 611 4. w zależności od mocy użytego ładunku. na tle mapy Wysp Brytyjskich. oznaczonymi od A do G. Rozkład energii powietrznego wybuchu jądrowego (po lewej). Trzeci stopień oparzeń (martwica) F. 1400/112 700 / 77 9. Przedstawiono hipotetyczną sytuację jaka zaistniałaby po wybuchu powietrznym ładunku o mocy 100 KT. 2 1 0 0 / 1 6 8 8. Założono. fala podmuchu. Skutki działania promieniowa­ nia cieplnego i fali uderzeniowej (po prawej). wywołuje śmiertelne skutki. Wydzielające się promieniowanie przenikliwe (składające się z promieniowania gamma i neutronów) oddziały wuje na istoty żywe w wyjątkowo niebezpieczny sposób i choć jest niewidoczne. W dolnej części diagramu pokazano zasięg działania fali uderzeniowej. 35 % fala cieplna c. Poniżej podano nadciśnienie wyrażając je w k p / m 2 i szybkość wiatru wyrażoną w km/h w poszczególnych strefach. 272 . Drewno pali się lub ulega zwęgleniu E. Poszczególne strefy zostały omówione poniżej. fabryk itp. 1. Strefy zniszczeń oznaczone) 1-9. że epicentrum wybuchu znalazłoby się w pobliżu Pentagonu. Fala podmuchu działająca w postaci fal ueferzeniowych wywołuje powstanie niezwykle gwałtownych wiatrów. 50 % fala uderzeniowa b. 14000 / 766 3. 5-6 Zrujnowane zostają domy mieszkalne 6—7 Przewracają się pojazdy 7—8 Uszkodzenia budynków murowanych 8-9 Uszkodzenia budynków drewnianych Zasięg zniszczeń (powyżej). Strefy zniszczeń wywołanych przez falę cieplną oznaczono G (opis zniszczeń . 5 % początkowe promieniowanie przenikliwe Strefy działania rażącego promieniowania cieplnego A. Pierwszy stopień oparzeń (rumień) 21 3i Strefy działania rażącego fali uderzeniowej 0-1 Całkowite zniszczenia 1-2 Zniszczenia konstrukcji betonowych 2-3 Większość budynków ulega zniszczeniu 3-4 Budynki wielokondygna­ cyjne zostają uszkodzone 4—5 Zrujnowane zostają urządze­ nia przemysłowe. z epicentrum nad miastem Manchester. Skutki wybuchu bomby jądrowej o mocy 20 KT przedstawione na planie Waszyngtonu. oznaczone jako 8-9. 85 % energii zostaje wyzwolone w postaci energii cieplnej. Głębokość stref zmienia się proporcjonalnie. Podczas wybuchu powietrznego. 10 % skażenie promieniotwórcze d. powstałych w wyniku wybuchu strategicznego ładunku nuklearnego. Drugi stopień oparzeń (pęcherze) G. Metale topią się C. ale znaczna jej część zamieniona zostaje w falę podmuchu. 3500 / 257 7.

ziemię. Bomba o mocy 1 MT. Natomiast przy wybuchu ładunku wielkiej mocy. Optymalna wysokość" po­ wietrznego wybuchu jądrowego (powyżej). Kiedy kula ognista wybuchu jądrowego dotknie powierzchni ziemi. Przenikając przez żywe tkanki promienie (wywołują naruszenie struktury molekularnej. Skutki promieniowania Przybliżony poziom promieniowania początkowego (po prawej). Przy niewielkiej mocy użytego ładunku jądrowego grzyb nie jest wysoki i mieści się w troposferze. wybucha­ jącą na wysokości 2. wchodzące w jej skład atomy zostają zjonizowane. Może to powodować skażenia na skalę światową (c). mury ceglane a nawet ołów. Promieniowanie mierzone jest w rentgenach (R). B. y) na organizm człowieka przy jednorazowym naświetleniu. obłok pyłów może sięgnąć wysoko. w określonych odległościach i przy określonej mocy ładunku jądrowego. Gdy pary te wystygną. b i o l o g i c z n a i j ą d r o w a Przenikliwego (po prawej). Tkanka żywa pochłania 14% więcej promieiiiowania niż powietrze. jeśli bomba o mocy 1 MT wybuchnie na wysokości ok. Tym samym zasięg skażeń promieniotwórczych jest niewiel­ ki i ma znaczenie lokalne (a). milifadach (RAD.4 km (a). opadają na ziemię w postaci silnie radioaktywnego pyłu. mRAD) lub w remach i milircmach. 1. wydzielone w pierwszych sekundach wybuchu jądrowego oddziaływujc w promieniu wielu setek metrów. Z niej właśnie powstaje grzyb atomowy. działanie fali pod­ muchu na poziomie gruntu stano­ wić będzie zaledwie 1/5 tego co uzyskalibyśmy detonując te samą bombę na wysokości ok. na której wykonano wybuch jądrowy ma istotny wpływ na osiągnięte efek­ ty.Broń c h e m i c z n a . cllatcgo wprowadzono pojęcie dawki napromieniowania odnoszące się do organizmów żywych . Jednostki te oznaczają stopieii jonizacji atomów ośrodka poddanego działaniu promienio­ wania przenikliwego. zwanego skażeniem promieniotwórczym. i milirentgenach (mR). Tabela pokazuje skutki działania promieniowania jonizującego (a. beton. Wysokość.2 km (b). a następnie ulegają samorzutnemu rozpadowi. Promieniowanie typu gamma. Dzięki temu cząstki pyłów mogą być przenoszone przez wiatry na olbrzymie odległości. będzie miała falę podmuchu iden­ tyczną do wytworzonej przez bombę o mocy 10 MT. Np. wybuchająca tak jak w (b).podaje się ją w radach. przy czym przenika przez wodę. 273 . spowoduje to odparowanie i zassanie dużych ilości materii. 2. Skażenie promieniotwórcze (powyżej).4 km (c). w górne warstwy stratosfery (b). Materia ta wraz z odparowanymi częściami korpusu bomby jest silnie bombardowana strumienia­ mi neutronów towarzyszącym pierwotnemu promieniowaniu wybuchu. lub gdy dawka promieniowania została pochłonięta w ciągu 1 godziny.

kiedy to b r o ń jądrowa osiągnęła swe dominujące znaczenie w rozgrywkach politycznych. (przypuszczalnie). (przypuszczalnie) h. Sposoby przenoszenia (po prawej). 3. Białoruś i Kazachstan 10 456 b . Rodzaje głowic nuklearnych stosowanych w pociskach rakietowych (powyżej). te ostatnie mają wprowadzić w błąd systemy antyrakietowe nieprzyjaciela. Dzięki temu głowice w samodziel­ nej fazie lotu mogą zmienić kurs na cele zapasowe. Od lat pięćdziesiątych. 'Brytania 192 f. jest czymś w rodzaju „autobusu" przewożącego pewną ilość głowić bojowych i pozorowanych. nazywanymi MIRY i MARY. co zmniejsza prawdopodo­ bieństwo ich zniszczenia i pozwala zniszczyć cele rozproszone na dużym obszarze. Pakistan dysponuje materiałem rozszczepialnym na 1-7 głowic. obecnie w uzbrojeniu znajdują się pociski wielogłowicowe o dużej dokładność trafienia. Głowice nuklearne mogą być przenoszone w: (A) bombach zrzucanych 7 samolotów. który musi w swych planach brać p o d uwagę możliwości niszczące tej broni. Pocisk wielogłowicowy z głowicami przeznaczonymi do niszczenia niezależnych celów (MIRV).). Porównanie (po prawej). 4. Francja 512 d. Nowszą generacją pocisków wie­ logłowicowych jest pocisk z mane­ wrującymi głowicami przeznaczo­ nymi do niszczenia niezależnych celów (MARV). (C) pociskach rakietowych startujących z ziemi. Ukraina. Izrael do 100 (przypuszczalnie) g. Ostatni odcinek lotu głowice pokonują samodziel­ nie. 264 e. USA 9 970 c. Pierwsze pociski rakietowe przenosiły tylko jedną głowicę jądrową. Pełniejsze informacje na temat pocisków rakietowych z głowicami jądrowymi zawarto w rozdziale szóstym. Głowice zmierzają indywidualnie do celów oddalonych od siebie o wiele kilometrów. obecnie przeważają pociski wielogłowicowe. sposoby przenoszenia głowic jądrowych do celu. (B) pociskach artyleryjskich. Przedstawimy także ilość i rodzaje broni jądrowej będącej współcześnie na uzbrojeniu. Poszczególne głowice charakteryzują się dużą dokładnością trafienia i niewielką mocą. Całkowita ilość głowic jądrowych: a. by mógł przenieść kilka głowic na duży cel powierzchniowy. System taki zastosowano po raz pierwszy w pociskach strategicznych w latach 1970-71. 2. istniejących obecnie arsenałów strategicznych broni jądrowych (dane po układzie SALT II. 274 . został on już zastąpiony przez wielkie mocarstwa innymi. wystrzeliwane są głowice bojowe i pozorne. Głowice maja wła­ sne silniki rakietowe i układ stero­ wania sprzężony z komputerem. Wiatach pięćdziesią­ tych i sześćdziesiątych monto­ wano na nich głowice o wielkiej mocy mierzonej w megatonach. Pocisk wielogłowicowy (MRV) jest lak zaprojektowany. wody lub powietrza. Początkowo stosowano pociski rakietowe z pojedynczymi głowicami o wielkiej mocy. Rosja. jej skuteczność opiera się na stwarzaniu zagrożenia dla potencjalnego przeciwnika. z czerwca 1988 r.Użycie broni jądrowej O m ó w i o n o tu główne sposoby użycia broni jądrowej. nowszymi systemami wielogłowicowymi. zmieniły się środki ich przenoszenia. Chiny ok. Brort jądrowa jest bronią odstraszającą tj. Wlk. I )zięki wspomnianym właściwoś­ ciom pociski wielogłowicowe sta­ nowią większe zagrożenie dla prze­ ciwnika niż pociski wcześniejszych generacji. typy głowic i przewidywane cele dla takiej broni. Gdy tor lotu takiego pocisku zaczyna opadać. vv przypadku wykrycia antyrakiet wystrzelonych naci celami głównymi. Indie dysponują materiałem rozszczepialnym na 12-38 głowić. 1.

(MRBM). Francja. b. (ABM). ZSRR. Może być użyta do niszczenia koncentracji wojsk i sprzętu nieprzyjaciela. Turcja Uwaga: Z wyjątkiem Wlk. Torpedy z głowicami jądrowymi USA.zasięg ponad 6400 km IRBM . Systemy rakiet przeciwlotniczych z głowicami jądrowymi. ZSRR. b. b. Miny morskie b. Irak. Hiszpania. (ATBM). Chiny. MR (Medium Rangę) średniego zasięgu. pociski rakietowe. Pakistan. USA. ZSRR. USA. i Płd. Francja. ale większość tych państw nie dysponuje jeszcze nowoczesnymi zminiaturyzowanymi głowicami jądrowymi jak i systemami naprowadzania takich broni. Indie. ZSRR. USA. Podział ze względu na zasięg Pociski rakietowe: ICBM . Chiny. Wiochy. państwa b. pociski artyleryjskie. (miały być używane podczas ćwiczeń w Turcji) Artyleria Działa samobieżne Działa ciągnione Państwa NATO (w 3 krajach nie zezwala się na posiadanie amuniq'i jądrowej). Bombowce średniego zasięgu USA. Francja. Hiszpania. b. 1.. b. (SAM). Brytania.. ZSRR. Lotnictwo taktyczne lądowe Państwa NATO i b. Indie. ZSRR. (GLCM). Układu Warszawskiego (z wyjątkiem Polski i Czechosłowacji). Japonia (prace badawcze). Kraje dysponujące środkami przenoszenia broni jądrowej Pociski rakietowe (ICBM).dalekiego zasięgu. Tego rodzaju rakiety typu „woda-woda" znajdują się na pokładach szeregu okrętów nawodnych. Lotnictwo Bombowce strategiczne USA. Pociski manewrujące wystrzeliwane z samolotów USA. biologiczna i jądrowa Dodatkowe skróty użyte w tabeli (inne skróty objaśniono na str. Globalne i międzykontynentalne. Taktyczna broń jądrowa tj. Iran. Pociski manewrujące wystrzeliwane z ruchomych wyrzutni naziemnych. Konwenq'onalne bomby głębinowe niszczą kadłuby okrętów podwodnych działając na nie fafą uderzeniową wywołaną eksplozją w wodzie. Belgia. b. Brytania i Francja . Jemen Pm. USA (w stadium prób). Podobnie było w państwach b.dalekiego zasięgu ponad 9650 km MR . ZSRR. W celu zwiększenia szansy zniszczenia konkretnych jednostek lub zespołów okrętów można używać różnych pocisków z głowicą jądrową. Pociski do niszczenia satelitów. Paktu Warszawskiego. Izrael (prace badawcze).ZSRR. USA. ZSRR. Egipt. (MRLS). Korea Pin. RFN. tym samym nie wymagają dużej dokładności zrzutu. Argentyna. i Płd. Chiny. ZSRR.Francja. RPA (nie potwierdzone). Strategiczne pociski balistyczne wystrzeliwane z okrętów podwodnych. USA. Jądrowe bomby głębinowe wytwarzają potężną falę uderzeniową. USA. Ładunki jądrowe znajdują inne jeszcze zastosowanie jako broń morska. Rakietowe pociski przeciwlotnicze z głowicami jądrowymi. Arabia Saudyjska. Indie. 4.Turcja (użytkowane jest tylko 75 głowic).Operacyjne pociski balistyczne . 2.Strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu 800-2400 km SRBM . 275 . b. Pociski „powietrze-ziemia" i „powietrze-woda". b. 3. państwa NATO potrzebują amerykańskiej zgody na użycie broni atomowej. RFN. Pociski powietrze-woda. Strategiczne pociski balistyczne. stanowiące uzbrojenie samolotów. ZSRR. (ALCM). Włochy. NATO. Antyrakiety do niszczenia taktycznych pocisków balistycznych.woda" i „woda-woda". zastępując dotychczasowe u/brojenie główne w postaci dział dużego kalibru. b. Państwa NATO.Brytania. (ASW). mogą niszczyć okręty podwodne ze znacznie większych odległości niż bomby konwencjonalne. Brytanii i Francji. Pociski manewrujące wystrzeliwane z okrętów podwodnych.Broń chemiczna. 234) SRBM (Short Rangę Ballistic Missile) . USA. ZSRR. Pociski antyrakietowe staq"onarne. Indonezja. stacjonarne. Globalne i międzykontynentalne. Syria.Globalne pociski rakietowe mogące krążyć po orbicie okoloziemskiej . Argentyna. b. Libia.Strategiczne pociski balistyczne dużego zasięgu 2400-6400 km MB RM . 274. ruchome. państwa NATO. Państwa członkowskie NATO i b. SP (Self Propeled) . Inne ł a d u n k i jądrowe Bomby lotnicze USA.średniego zasięgu 4830-9650 km Zadania taktyczne broni jądrowej (po lewej). Indie. państwa b. Brytania. (IRBM). b. (ASW).poniżej 800 km Lotnictwo: LR . Wlk. ZSRR.ZSRR (ASAT). USA.ZSRR. Izrael. Arabia Saudyjska. Niektóre kraje Trzeciego Świata uzyskały dostęp do środków przenoszenia broni jądrowej. Układu Warszawskiego (bez Rumunii). Chiny. b. Strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu. Tajwan. Jądrowe bomby głębinowe. większość państw Trzeciego Świata. (ASM). Wlk. Operacyjno-taktyczne pociski balistyczne. b. Zapewnienie wsparcia na polu walki. USA. ale także „powietrze-powietrze". ZSRR. USA. Hiszpania. Chiny. W głowice jądrowe mogą być uzbrajane rakiety typu „ziemia-powietr/e". Holandia. (Wlk. Pociski „ziemia. odgrywa istotną rolę w walce. b. (ICBM). Francja. a nawet miny. Małe ładunki jądrowe mogą znaleźć zastosowanie do niszczenia samolotów nieprzyjacielskich. Wieloprowadnicowe wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych. Miny lądowe NATO.samobieżny. Jako broń morska. Irak. (SLBM). Francja i Włochy (prace badawcze).) Bomby głębinowe USA. Brytania.w stadium prób). ZSRR. Wlk. Wlk . (SRBM). ZSRR. Izrael. Chiny.pocisk balistyczny operacyjno-taktyczny (małego zasięgu) LR (Long Rangę) . b. Pakistan (te kraje porównaj na str. Lotnictwo taktyczne bazujące na lotniskowcach USA. b. (SLCM). Układu Warszawskiego (z wyjątkiem Polski i Rumunii). ZSRR. Układu Warszawskiego-użycie tej broni wymagało zgody ZSRR. b. b. Izrael.

276 E . oparło na oficjalnym schemacie ideowym opracowanym przez armię USA. f. Systemy pocisków przeciwrakietowych mogą być tak zaprojektowane. reflektor podczerwienny oświetla lecący pocisk. W marcu 1983 r. jest połączeniem nowych orbitalnych broni przeciwrakietowych z klasyczny­ mi systemami przeciwrakietowy­ mi. d. i. a. Jednakże układ SALT I z 1972 r. Pozwala to na wykrywanie i niszczenie nadlatujących pocisków balistycznych w każdej fazie ich lotu. by objąć tym systemem obronnym również terytorium ZSRR. System „Gwiezdne wojny" (po prawej). orbitujące zwierciadło skupia i przekazuje energię wytworzoną przez laser wielkiej mocy uloko­ wany na ziemi. c. h. pocisk przeciwrakietowy przechwytuje cel ponad atmosferą. określamy w kodzie NATO jako Galosh (po prawej). wystrzelony pocisk mięci / y kontynentalny. stacja odbiorcza. działo laserowe prowadzi ogień w początkowej fazie lotu pocisku. są to pociski rakietowe z głowicami jądrowymi. W następnych latach ograniczanie funduszy i kontrola zbrojeń sprawiły. Rosjanie dysponują dwoma systemami anlyrakietowymi. ostatnia linia obrony w postaci przeciwpocisku przechwytują­ cego cel na małej wysokości. akcelerator cząstek emituje skoncentrowany wysokoeiiergetyczny promień w następnej fazie lotu pocisku. Zaproponował jednocześnie władzom ZSRR. radar optyczny (system omiaru parametrów lotu pocisu) zainstalowany na pokładzie samolotu dostarcza danych o po­ cisku wchodzącym w atmosferę. choć badania i prace rozwojowe kontynuuje się nadal. Sposób ten jest najkorzystniejszy. że Rosjanie pracują nad własnym programem tego rodzaju.Systemy antyrakietowe Systemy pocisków przeciwrakietowych). Wysokość przechwycenia celu (po prawej). służące do zestrzeliwania atakujących rakiet przeciwnika. Eksperci uważają. ale Gorbaczow ogłosił w 1987 r. ułatwiając jego lokalizacje. Trafienie celu w atmosferze (2). prezydent Regan ogłosił przystąpienie do programu popularnie określanego jako „Wojny gwiezdne". Tym samym stają się istotnym czynnikiem wyścigu zbrojeń pomiędzy mocarstwami. że jeszcze obecnie w skład systemu obrony Moskwy wchodzi 16 wyrzutni tego typu pocisków. Wiązka zostaje nakierowana na lecący pocisk. podpisany przez ZSRR i USA wprowadził ograniczenia na tego typu systemy z wyjątkiem jednego przeznaczonego do obrony Moskwy. g. e. Rysunek obok. Na łączną liczbę 100 dozwolonych wyrzutni. Pocisk znajduje się w kontenerze służącym do transportu. może być zastosowane jako wari­ ant rezerwowy.. Radziecki pocisk antyrakietowy z głowicą jądrową. że przyszłość programu „Gwiezdnych wojen" stała się niepewna. tzw. że przech­ wycenie celu ma miejsce powyżej atmosfery ziemskiej (1). b.

G ł ó w n e drogi zakażenia ( p o lewej). P r z e z skórę. z d a n y m i w y b r a n y c h ś r o d k ó w biologicz­ nych. d r o b i n cieczy l u b ciał s t a ł y c h rozpraszanych w powietrzu. które mogą być użyte w potencjalnej wojnie biologicz­ nej. M i a ł o t o p r z y c z y n i ć się d o r o z s z e r z e n i a zarazy w ś r ó d o b r o ń c ó w . P r z e z u k ł a d p o k a r m o w y . 3 . 2. D r o g a nr 2 jest najskuteczniejsza. Mikroorganizmy mogą być rozpylane w postaci aerozoli tj. b y ich d u ż a ilość znalazła się na terytorium przeciwnika.Broń biologiczna „Broń" biologiczna wykorzystuje naturalną skłonność ludzkiego organizmu do zapadania na niektóre choroby. n p . n i e dają s t u p r o c e n t o w e g o zabez­ pieczenia p r z e d z a c h o r o w a n i e m . W l y m celu w y s t a r c z y . ś r o d k ó w biologicz­ nych. Rysunek w e d ł u g starego m a n u s k r y p t u przedstawiający przygotowania do przerzucenia rzez m u r y o b l e g a n e g o m i a s t a ońskiej p a d l i n y . l u b artyleryjskie (b). by w drodze traktatów i wielostronnych deklaracji o niestosowaniu broni biologicznej ograniczyć jej użycie. W tabeli p r z e d s t a w i o n o c z t e r y g ł ó w n e rodzaje m i k r o o r g a n i z ­ mów. l u b g r y z o n i (d). Do przenoszenia mikroorganiz­ m ó w m o g ą s ł u ż y ć pociski rakie­ t o w e (a). E „Wojna biologiczna" w Ś r e d n i o w i e c z u (poniżej). N a w e t szczepienia (o ile istnieje s z c z e p i o n k a ) . Pomimo wysiłków. Stosowanie tej broni polega na rozprzestrzeniu infekcji wśród nieprzyjaciela. d l a t e g o istnieje d u ż e p r a w d o p o ­ d o b i e ń s t w o jej z a s t o s o w a n i a w p r z y p a d k u a t a k u biologicznego. Przez układ oddechowy. przyj­ m o w a n e z żywnością l u b w o d ą . M o ż n a r ó w n i e ż u ż y ć nosicieli w postaci zarażonych o w a d ó w (c). Sposoby przenoszenia ( p o p r a w e j ) . k t ó r y m i wnikają d o ciała l u d z k i e g o ś r o d k i b r o n i biologicznej. Rodzaje środków biologicznych. T a b e l a ( p o prawej). p r z y u k ą s z e n i u owadów. D o d a t k o w o w y m i e n i o n o wywoływane przez nic choroby. w wielu krajach nadal prowadzi się badania w tej dziedzinie. 1 . podczas wdychania powietrza z mikroorganizmami. Przedstawimy wykaz chorób wywoływanych użyciem broni biologicznej. opiszemy krótko ich przebieg. Na następnych stronach omówimy możliwe drogi zarażenia. Zakainość Wysoka Względnie wysoka Niska Przenoszenie Wysokie Średnie Niskie Terapia antybiotykami N i e istnieje Średnio skuteczna Skuteczna Szczepionka Nie istnieje Stadium prac badawczych Dostępna 277 .

lub osiem podwieszeń dla różnych głowic bojowych. binarną amunicję chemiczną i udoskonalone samobieżne haubice opancerzone. Pancerze reaktywne i nowoczesne transportery opancerzone stanowią tutaj drugą stronę medalu. O m a w i a m y tu postęp techniczny jaki dokonał się w technice broni w latach osiemdziesiątych i wybiegniemy w wiek XXI. celownik masztowy. wykorzystujące światłowody i n o w e rodzaje amunicji.Rozdział ósmy BRONIE INTELIGENTNE Mikroelektronika udoskonaliła nowoczesne układy kierowania. że w konfliktach regionalnych i w wojnach domowych rzeczywiście używana jest już „broń przyszłości". bez dalszej ingerencji obsługi po starcie czy odpaleniu. kierowanych przewodo­ wo. W dziedzinie broni morskich . Przy omawianiu rozwoju w dziedzinie samolotów poruszono „technologię powłok maskujących". rakietowych typu „Hydra" 278 . Dwuosobowy model amerykański AH-64 „Apache" (od 1968 r. Do wyposażenia śmigłowca należy celownik wykrywania celu i celownik oznaczania celu. działka automatyczne stosowane jako broń do osłony bezpośredniej. 70 mm (w każdym po 19 sztuk).na kierowane pociski rakietowe. zaliczane do szczególnych osiągnięć technicznych. kierowanych lase­ rowo. W coraz wyższym stopniu kraje rozwijające się nastawiają się na b u d o w ę własnych przemysłów zbrojeniowych. USA i ZSRR do podjęcia poważnych rokowań w dziedzinie kontroli zbrojeń. 290-291). „uderzeń z góry" . Oprócz tego dla samolotów bombowych i myśiiwsko-bombowych wynaleziono dużą ilość nowych rodzajów amunicji. oraz ośmiu przeciwpancernych pocisków rałcietowych typu TOW. na wyposażeniu wojsk) dysponuje nowoczesnymi czujnikami umożliwiającymi działanie w każdych warunkach atmosfe­ rycznych i prowadzenie walki w nocy (patrz str. Jest godnym ubolewania fakt. zwłaszcza w dziedzinach czujników samonaprowadzania i zapalników głowic bojowych. wśród nich są bomby kasetowe i bomby do niszczenia pasów startowych. stała się coraz bardziej wielostronna dzięki zastosowaniu czujników i układów kierowania. nisko lecące n a d wodą rakiety typu „Exocet" i p o n o w n i e przeżywające renesans. W dziedzinie artylerii przedstawimy MLRS. Pociski i pociski rakietowe mogą w coraz w y ż s z y m stopniu samoczynnie „myśleć". Nowoczesne śmigłowce bojowe (po prawej). Zbyt wysokie koszty nowoczesnych technologii zmusiły w końcu oba supermocarstwa. Śmigłowiec może alterna­ tywnie przenosić cztery zasobni­ ki niekierowanych pocisków kal. Uzbrojenie składa się z „działka łańcuchowego" zamontowanego pod kadłubem (patrz str. która wkrótce zostanie zastosowana także w moździerzach piechoty.znajdują się kierowane p r z e w o d o w o torpedy. W obronie przeciwpancernej położony zostanie nacisk na rozwiązania koncepcyjne tzw. noktowizor dla pilota oraz tzw. nową wyrzutnię wieloprowadnicową NATO średniego zasięgu. Rozdział rozpoczynamy przedstawieniem rozległego arsenału sprzętu sił bezpieczeństwa. Przy prowadzeniu tego rodzaju działań wojennych wydaje się.w centrum omawianego procesu rozwojowego . Następnie omówione będą bronie piechoty lat dziewięćdziesiątych. poczynając od elektrycznych pałek i kończąc na współczesnych opancerzonych pojazdach policyjnych. włącznie z „pięścią przeciwlotniczą" Stinger i n o w y m amerykańskim ręcznym km M 249. są wielofunkcyjnymi nosicielami broni. Coraz trudniej broń daje się klasyfikować w e d ł u g pierwotnego zastosowania. W sposób zaskakujący nowoczesna masowa produkcja i miniaturyzaqa różnorodnej broni uczyniła je nieskomplikowanymi w obsłudze i tańszymi pod względem nakładów. Większość z nich została udoskonalona na podstawie istniejących już technologii bądź wcześniejszych koncepcji. czy według powszechnie przyjętych rodzajów. 290). zdolnego do obrony przeciwpancernej i zdalnie kierowanych niewielkich środków bezpilotowych. względnie szesnastu typu „Hellfire". Od połowy lat osiemdziesiątych broń chemiczna („bomba atomowa krajów ubogich") i pociski rakietowe średniego zasięgu przedstawiają największe zagrożenie militarne. Rozwój statków powietrznych w kierunku bezpośredniego ich użycia na polu walki dostarczył n o w e g o typu śmigłowca. że kosztowna strategiczna broń ABC straciła w sposób widoczny na znaczeniu (także dzięki limitom ustalonym w układach rozbrojeniowych). Wprawdzie niewiele z tych „innowacji" może rzeczywiście być uważana za nowy etap w rozwoju broni.

.

Ponieważ naboje są mniejsze i lżejsze żołnierze mogą być wyposażeni w większą ilość amunicji. Nowa broń służbowa SA 80. podręczne i tanie komputery mogą przejąć nowe zadania w dziedzinie wojskowej. Półprzewodniki silikonowe (powyżej). choćby jako kompu­ tery do kierowania ogniem artyleryjskim.Nowe technologie W tym podrozdziale przedstawiamy wybrane procesy w rozwoju nowoczesnej broni. 155 m m . na wyposażeniu brytyjskich wojsk lądowych. Po wymianie kilku podzespołów może być używany jako ręczny km (c). .308 cala). Małe. np. W pocisku po opuszczeniu lufy wychylają się stateczniki usterzenia. Eksperci liczą się z tym. jest lżejsza i posiada celownik optyczny. a także można dzięki niej osiągnąć" lepsze wyniki w szkoleniu strzeleckim. Kolejnym ważnym sprzętem. Kiedy pocisk zbliża się do rejonu celu (niewidzialnego przez obsługę działa) czujniki emitują promień laserowy i kierują pocisk do celu. bądź jako przyrząd do celowania. Używane są do kontroli pola bitwy. Wzmacniacze szczątkowego obrazu trudne są do wykrycia. i pistolet maszynowy (b). Półprzewodnik silikonowy jest najlepszym przykładem na to. Ten pasywny noktowizor wzmacnia promieniowanie gwiezdne do tego stopnia. 280 Noktowizory (powyżej). „Copperhead" (powyżej). przedłużające głównie ich okres używalności.albo w powietrzu (a). W pozostałej części omawiany jest ogólny postęp techniczny dokonany w dziedzinie wojskowej. że w przyszłości działania bojowe będą prowadzone w warunkach nocnych. może być szybciej opanowana przez rekrutów i słabiej wyszkolonych strzelców. służący do zwalczania czołgów. rejestrujący „niewidoczne" promienie bądź „niedostrze­ galne" wstrząsy geofoniczne. Optycy i naukowcy dokładają wielu wysiłków w celu udoskonalenia noktowizorów i pozostałego osprzętu. Nawet po sześciuset latach funkcjonowania broni strzeleckiej wciąż ulega ona udoskonaleniu. który opromieniowuje cel promieniem laserowym. Szczególnie wyraźnie zauważalne staje się zastosowanie małych kompute­ rów we wszystkich systemach powietrznych. że obserwator otrzymuje jednobarwny obraz rzeczywistości. Do niego zalicza się sprzęt alarmowy (a). gdyż krótki karabin z racji Stosowania mniejszej amuniqi umożliwia łatwiejsze jego opanowanie podczas strzelania (mniejszy odrzut). Półprzewodnik silikonowy określany jest często mikroprocesorem. który w najszerszym rozumieniu zaliczany jest do broni. 286-287). Nowa broń jest nieskomplikowana w obsłudze.223 cala (zamiast dotychczasowego 0. wywołane posuwaniem się nieprzyjacielskich oddziałów rozpoznawczych. wypróbowywanym od lat. Tylko wśród niewielu rodzajów broni nastąpił epokowy przełom. ma mniejszy kaliber 0. Copperhead wymaga wysuniętego obserwatora . kal. Nowe karabiny automatyczne (powyżej). Przedstawiamy także sprzęt. W literaturze fachowej poświęcono mu bardzo wiele miejsca i w technice woj­ skowej znajdzie jeszcze wiele zastosowań. Lekki pocisk leci płaskotorowo. Copperhead łączy w sobie zalety pośredniego ognia artyleryjskiego z manewrowością Kierowanego pocisku rakietowego (patrz str. jest wzmacniacz szczątkowego obrazu (b). jak ogólny postęp techniczny oddziaływuje na rozwój w dziedzinie techniki wojskowej. albo na ziemi. Karabin SA 80 jest używany w dwóch wersjach: jako karabin (a). zwłaszcza w systemach broni kierowanych i satelitach. CLGP (pocisk kiero­ wany wystrzeliwany z lufy) wystrzeliwany jest przez haubicę polową lub haubicę samobieżną opancerzoną (a). pocisk kierowany w końcowej fazie lotu. Chodzi częściowo o poprawione kolejne modele istniejących broni.

przerywaniu połączeń radiowych. WNP i Chiny utrzymują w kosmosie satelity wojskowe. Rozpoznanie radio­ elektroniczne prowadzone jest również w okresie pokoju w celu rozpoznania struktury i stanu wyszkolenia radiokomunikacji przeciwnika. Według oficjalnych danych. W skład pojęcia wojny radioelektronicznej wcho­ dzi także przeciwdziałanie radioelektroniczne. broń antysatelitarną (ASAT) czy niszczyciele satelitów. 203 i 155 mm. że wiele systemów broni zależnych jest coraz bardziej od elektroniki wzrasta tym samym znaczenie przeciwdziałań radioelektronicznych. prowadzone doświadczenia nad wykorzystaniem tej broni nie przyniosły jeszcze generalnych rozstrzygnięć. Wojna (walka). 7. a promienie poruszają się z prędkością światła. Tzw. 281 . kontrprzeciwdziałania radioelektronicznego. Rywalizacja militarna w kosmosie datuje się od dość dawna. promieniowanie laserowe wykorzystywane jest w dalmierzach (powyżej). Francja wysłała w kosmos satelitę wojskowego w 1983 r. W 1981 r. Z drugiej strony przeciwdziałanie radioelektroniczne wymaga odwrotnej reakcji ze strony przeciwnika. Projekt amerykański przedstawiony w 19/8 r. Olbrzymie wiązki wzmocnionego promieniowania neutronowego i gamma wywołane wybuchem przenikają przez najgrubsze płyty pancerne i wały ochronne. tzw. W USA i ZSRR rozwinięto tzw. jest ona wysoce precyzyjna. USA. Obecnie naukowcy pracują nad laserem kosmicznym o dużej mocy. zdolnych do niszczenia zgrupowań pancernych. broń laserowa nadaje się szczególnie do zwalczania samolotów i pocisków rakietowych. są już w stanie rozpoznać pojedyncze wyloty luf broni strzeleckie] na polu bitwy. Wojna radioelektroniczna jest ściśle powiązana z programami kosmicznymi. usług których także częściowo korzystają zaprzy­ jaźnione państwa. Zwłaszcza w broni pancernej. jest pojęciem bardzo szerokim. Pociski neutronowe podczas użycia miały (teorety­ cznie) eksplodować ok. unieruchamianiu nieprzyjaciel­ skiej elektroniki. zdolne do zwalczania nieprzyjacielskich pojazdów kosmicznych. 200 m nad ziemią. Amerykanie ponownie wznowili produkcję broni neutronowej i zdążyli wyprodukować „tylko" 925 pocisków. czyli głowice bojowe z ładunkiem o wzmocnionym działaniu promieniotwórczym stanowią nowy rodzaj broni nuklearnej. Promieniowanie laserowe znajduje szczególne zastosowanie w urządzeniach celowniczych (patrz także „Copperhead").Bronie inteligentne Wojny gwiezdne. radioelektro­ niczna. Satelity obserwacyjne (powyżej). przewidywał wyko­ nanie neutronowych głowic bo­ jowych do taktycznych pocisków rakietowych „Lance" oraz do pocisków do haubic amerykań­ skich kal. Najskuteczniej niszczą organizmy żywe. Np. bądź błędnemu naprowadzaniu broni zdalnie kierowanej. Z racji. mogącym niszczyć nieprzyjacielskie satelity. satelity mogą być używane jako stacje wczesnego ostrzegania do wypełniania zadań w dziedzinie nawigacji bądź do połączeń telekomunika­ cyjnych. Bomby neutronowe (powyżej). cechuje się prostym „torem lotu". to wiele satelitów realizuje także zadania wojskowe. Chociaż układ o przestrzeni kosmicznej z 1967 r. polegających na zakłócaniu. (Outer Space Treatv) zabrania umieszczania środków masowego niszczenia w kosmosie. a wydzielone promieniowanie czyniłoby w ciągu kilku minut nieprzyjacielskie załogi czołgów niezdolnymi do działań bojowych.

Bronie policyjne
W ostatnim dziesięcioleciu ogromnie wzrósł zestaw broni i sprzętu dla organów bezpieczeństwa w celu zwalczania zamachowców i terrorystów. Obejmuje on środki stosowane przeciwko uzbrojonym rebeliantom czy brutalnym demonstrantom oraz sprzęt służący do rozbrajania tzw. bomb zawartych w przesyłkach listowych. Bomby te konstruowane są przy wykorzy­ staniu nowoczesnego plastycznego materiału wybu­ chowego - semtexu, wynalezionego w Czechosłowaqi w latach dwudziestych obecnego stulecia.

Wyposażenie osobiste policjanta 1. Pałka paraliżująca. W brytyj­ skich oddziałach antyterrorysty­ cznych SAS na bazie zwykłej palki policyjnej skonstruowano pałkę paraliżującą. Podczas akcji u zyskuje sic dzięki niej impuls elektryczny o napięciu 6-7 kV oraz trzaskający szum. Długość" 58 cm; masa 5,4 kg. Na wyposażeniu policji USA. 2. Tarcza ochronna policyjna z przezroczystego poliwęglanu. Wymiary: 900x600x3 mm; masa 1,8 kg. 3. Miotacz, izraelski aparat do miotania mgławicowego środka nękającego CS o zasięgu 15 m, zdolny do wytworzenia w ciągu kilku sekund ściany gazu o szerokości sześciu metrów. Masa poniżej 9 kg. 4. Przenośny zestaw miotający gazu łzawiącego (Franq'a). Minimalna odległość użycia 10 m. Masa 16-21,5 kg, w zależności od rodzaju środka napełnienia (żel, proch lub płyn). 5. Karabin do tłumienia demonstracji (brytyjski Arwen Ace-37), broń precyzyjna przys­ tosowana do użycia pięciu rodzajów pocisków specjalnych: AR-1 - pocisk gumowy, 282

E

skutecznie „rozpędzający" demonstrantów do 100 m; AR-2 - pocisk zawierający gaz drażniący; AR-3 - „pocisk okrą­ gły", wypełniony dwoma grama­ mi środka nękającego (przejś­ ciowo obezwładniającego) CS; AR-4 - pocisk dymny oraz AR-5 - tzw. „łamacz barykad", pocisk zawierający gaz drażniący (proszek CS), przebijający deskę o grubości 13 mm. Kaliber 37 mm, masa 2,1 kg. W latach 1984-1988 policja amerykańska zakupiła 500 sztuk. 6. Granatnik rewolwerowy używany przeciwko demonstr'aq'om (brytyjski „Excalibur"); na szkicu zademonstrowano olicjanta w ubiorze ochronnym: amizelce kuloodpornej, hełmie ochronnym i masce przeciwga­ zowej. Pojemność bębna: pięć nabojów kal. 38 mm; masa 4 kg. W Malezji podczas tłumienia demonstracji użyto 500 ich sztuk. 7. Granat, tzw. „pierścień skrzydłowy" - na wyposażeniu żandarmerii wojskowej USA. Wystrzeliwany jest za pomocą karabinu automatycznego M 16. Granat wypełniony jest proszkiem nękającym CS.

8. Granat łzawiący (Zick-Zack), (Francja, wersja dla żandarmerii). Miotany leci lotem nieregu­ larnym i po osiągnięciu podłoża „podskakuje" przez co niemożliwy jest do odrzucenia przez demonstrantów. 9. Granat ręczny paraliżujący bądź piorunujący („Stun bomb", Francja). Przy detonacji wytwarza do kilka ogłuszających wybuchów i oślepiające światło. Przydamy do likwidacji zamieszek ulicznych czy podczas uwalniania zakładników. Niemiecka GSG - 9 i brytyjska SAS użyły podobnych granatów podczas uwalniania zakładników w Mogadiszu w 1977 r. 10. Naboje z pociskami: plastikowym i gumowym, Zostały użyte po raz pierwszy w Hongkongu w 1960 r. a. nabój kal. 37 mm z pociskiem plastikowym. Pocisk razi silnym uderzeniem do 60 m; b. nabój kal. 37 mm z pociskiem gumowym, podobny do (a) lecz tańszy. Masa 170 g, prędkość wylotowa 100 m/s. Może razić śmiertelnie poniżej 20 m.

Bronie inteligentne

Opancerzona jednostka manewrowa do likwidacji demonstracji (AMAC). Załoga - 12 osób, prędkość do 88 km/godz. Zwykle pojazdy tzw. miotacze wodne (na wypo­ sażeniu policji od lat sześćdzie­ siątych) nie mogą być używane w działaniach dłużej niż pozwala na to zapas wody. Miotane mieszanki, składające się ze środ­ ków gazowych i nękających bądź z barwników, zwiększają sku­ teczność działania sił policyjnych podczas likwidowania demon­ stracji i służą do oznaczania bru­ talnie zachowujących się demonstrantów. Miotacze wodne

używane są do gaszenia płonących barykad. a. pług do niszczenia barykad, b. armatka wodna, c. instalacja wodna, zabezpieczona przed możliwoś­ cią uchwycenia się z zewnątrz i dostaniem się na pojazd, d. granatnik czterolufowy (na pociski dymne i środki nękające - CS), e. otwory strzelnicze (łącznie osiemnaście), f. kadłub, g. elementy konstrukcji pod napięciem elektrycznym, chroniące przed „wspinaniem" się na pojazd. Pojazd zdalnie sterowany do usuwania ładunków wybu­ chowych („Whcelbarrow" - taczka) na wyposażeniu od 1972 r. Jest to pierwszy model z rodziny robotów - pojazdów gąsienicowych bądź kołowych. Podejrzane przedmioty są pod­ dawane oględzinom z wykorzys­ taniem kamery telewizyjnej, pracującej w obwodzie zamknię­ tym. Operator steruje zdalnie pojazdem z bezpiecznej odległości (do 300 m). Można nawet oddać strzał z odległości w celu otwarcia drzwi dla pojazdu bądź przerwania obwodu zapłonowego niebezpiecznego ładunku. Pojemność baterii elektrycznych wystarcza na dwie godziny pracy. Przy pomocy pojazdów typu EOD (do usuwania środków bojowych), brytyjskie siły bezpieczeństwa mogły rozbroić w latach 1969-1989 w Irlandii Północnej w 40000 przypadkach podłożenia bomb - 2767 ton materiału wybuchowego. Opancerzony wóz terenowy „Hotspur Hussar" (powyżej), trzyosiowy pojazd patrolowy, pojemność maksymalna - 8 osób. Posiada przedział bojowy, reflektor poszukujący i urządzenia nagłaśniające.

283

Bronie piechoty
W dziedzinie strzeleckiej broni ręcznej wprowadzono niewiele innowacji technicznych. Nadal utrzymuje się tendencja do zmniejszania ciężaru broni, zwiększenia precyzji i szybkostrzelności. Amunicja bezłuskowa umożliwia wprowadzenie następnej generacji karabinów na przełomie tysiąclecia, uzyskujących dwukrotnie wyższą szybkostrzelność, przy zachowaniu tej samej masy broni.

Wyposażenie pododdziału piechoty USA lat dziewięćdziesiątych (do szczebla kompanii) • bagnet wielofunkcyjny M 9 • karabin M 16 A2, wysoce funkcjonalny karabin automatyczny ACR, (wprowadzony będzie do wyposażenia do 2000 r.) • karabin wyborowy M 24, kal. 7,62 mm. Model koncernu zbrojeniowego Remington. Ma zamek cylindryczny i celownik (optyczny) lunetkowy, umożliwiający dziesięciokrotne przybliżenie celu • ręczny km M 249, kal. 5,56 mm (patrz niżej) • granatnik M 203, kal. 40 mm (patrz str. 154) • rakietowy granatnik przeciwpancerny - M 72 A3, kal. 66 mm (model A 2 patrz str. 254); zastępowany jest przez model AT 4 • granatnik półautomatyczny MK 19 - 3 (na podwoziu), kal. 40 m m • moździerz lekki M 224, kal. 60 mm • moździerz bezpośredniego wsparcia M 252, kal. 81 mm • „pięść przeciwlotnicza" Stinger z głowicą samonaprowadzającą się na promieniowanie podczerwone (patrz str. 256-257) • przeciwpancerny pocisk rakietowy średniego zasięgu Dragon M 47, kierowany przewodowo z ulepszoną głowicą bojową (patrz str. 254). Nowe systemy przeciwpancerne na etapie wdrożeń.

Bagnet SA 80 (powyżej). A. Pochwa z piłą składaną i urządzeniem do cięcia drutu (a). Ostrze osadzone jest na czopie (b). B. Bagnet - nóż z krawędzią tnącą (c) do cięcia drutu. Ostrze i rękojeść wykonane są z jednego odlewu. Większość bagnetów nowoczesnej broni, tak jak SA 80, stanowią wielofunkcyjne noże bojowe, które coraz rzadziej spełniają zadania starych bagnetów kłujących.

Beretta M9 92 SB (powyżej). Pistolet ten w amerykańskich silach zbrojnych zastąpił stary pistolet samopowtarzalny wz. 1911 kal. 0,75 cala, mający /a sobą najdłuższy okres używal­ ności (patrz str. 147). Beretta jest łatwiejsza i bezpieczniejsza w obsłudze. Ma mechanizm napinania kurka przez nacisk na język spustowy (samonapinanie), umożliwiający szybkie otwarcie ognia jedną ręką z pistoletu uprzednio zabezpieczonego; większą pojemność magazynka - 15 szluk i strzela nabojami typu Parabellum, kal. 9 mm (norma NATO). W lipcu 1986 r. dostarczono na wyposażenie 315 930 sztuk pistoletów.

Ręczny karabin maszynowy M 249. Od 1984 r. w armii USA. karabin M 16 na podstawie dwunożnej, zastępuje się ręcznym km M 249. Służy on jako broń bezpośredniego wsparcia dla drużyny piechoty: jeden karabin przypada dla czterech członków drużyny (łącznie w drużynie dwa km). Automatyka broni oparta jest na wykorzystaniu odprowadze­ nia gazów. Kal. 5,56 mm; masa 6,5 kg; szybkostrzelność 700 strz./min. Zasilanie taśmowe lub magazynkowe.

284

Amunicja bezłuskowa (po prawej), znacznie zwiększa siłę ognia piechoty. Pocisk osadzony jest w środku ładunku miotającego (powyżej). Nabój bez łuski mosiężnej waży znacznie mniej od naboju normalnego; poza rym w broni wykorzystującej amunicję bezłuskowa nie ma wy rzutnika łusek. Nie usunięto jednak jeszcze całkowicie problemów związanych z funkq'onowaniem w pełni automatycznej broni samopowtarzalnej, wykorzystującej amunicje bezłuskowa. 1. spłonka zapalająca, 2. ładunek miotający, 3. pocisk, 4. zapłonnik wzmacniający (wprawia pocisk w ruch w lufie zanim ładunek miotający zostanie zapalony co powoduje, że nie powstaje poślizg w wytwarzaniu gazów), 5. łuska nabojowa z mosiądzu, 6. czepiec uszczelniający z tworzywa sztucznego (odrzucany po wystrzale przy wylocie lufy).

Bronie inteligentne

Niemiecki karabin G 11 (po prawej). Z magazynka o pojemności 50 naboi, naboje bezłuskowe doprowadzane są do obrotowego cylindra, gdzie ulegają zapaleniu, zanim znajdą się w lufie. Ta konstrukcja kali­ bru 4,7mm firmy Heckler i Koch może prowadzić ogień poje­ dynczy, seryjny - trzystrzałowy bądź ciągły. Na odległość 600 m pocisk przebija standardowy hełm stalowy. W konkursie ogłoszonym przez USA na „wysoce funkcjonalny karabin automatyczny' (ACR), (następcę karabinu M 16), G 11 był jedyną ofertą na amunicję bezłuskowa.

Czujniki ziemne. Mogą być stawiane ręcznie bądź z powietrza przy użyciu środków miotających i należą do wyposażenia nowo­ czesnych instalacji obronnych. W Wietnamie w latach siedem­ dziesiątych nastąpiło pierwsze zas­ tosowanie czujników na dużą ska­ lę. Czujniki sygnalizują wstrząsy, hałas lub występowanie metalu. Brytyjski system Racal-Classic gro­ madzi iiiformacje na monitorze napływające od ośmiu czujników. Czujniki pracują / geofonami bądź

detektorami promieniowania pod­ czerwonego. Pracują w zaprogra­ mowanym obwodzie elektrycz­ nym, którego zmiana parametrów podlega klasyfikacji, a wyniki wy­ świetlane są na monitorze. Infor­ macja przedstawiana jest graficz­ nie lub jest drukowana. Czujniki są wkopywane, układane bądź ustawiane w terenie i maskowane. Amerykanie wprowadzili w 198/ r. do użytku system REMBASS (system czujników zdalnego nadzoru pola bitwy).

Termowizory są najbardziej rozwiniętymi urządzeniami obserwacyjnymi. Wykrywają one - niezależnie od natężenia światła - bardzo małe różnice temperatur (o 1-2"C) i obrazują je na ekranie. Nagrzane silniki samolotów, znajdujące się nawet za przeszkodą maskującą, są tak samo wykrywane jak obecność

człowieka czy jakiegokolwiek innego sprzętu. Przy pomocy termowizorów wykrywa się obecność ludzi i innych istot żywych, znajdujących się w pomieszczeniach zadymionych lub zasypanych pod gruzami budynków, albo lawinami śniegu.

Systemy bezpieczeństwa i sygnalizacyjne Taśmy z drutu kolczastego stosowano już w okresie! wojny światowej (patrz str. 223). Druty /. rdzeniem ze światłowodu nadają się doskonale do zabezpieczenia stref bezpieczeństwa, Jeśli drut zostanie przerwany czy skrzywiony, przerwaniu ulega także rdzeń światłowodu. Obraz z miejsca przerwania obwodu jest przesyłany na stanowisko kontroli.

Systemy artyleryjskie
Artyleria konwenq'onalna także w przyszłości odgrywać będzie ważną rolę - czy to w formie ciągnionych dział polowych, pojazdów samobieżnych czy artylerii pancernej. W latach osiemdziesiątych, ogromnie wzrosła siła uderzenia i celność pocisków kierowanych samonaprowadzających się w końcowej fazie lotu i chemicznej amunicji binarnej. Zastosowanie automatycznych urządzeń ładowania zmniejszyło ilość osób obsługujących działo, a ulepszone systemy kierowania ogniem obniżyły zużycie amuiuq"i, przypadające na zniszczenie celu.

a. b. c. d. e.

zapalnik głowicowy materiał pędny boczne dysze ciągu przedział systemu kierowania smugacz

Haubica samobieżna opancerzo­ na Vickers AS 90 kal. 155 mm. W 1989 r. artyleria brytyjska wprowadziła te haubice na wyposażenie w miejsce starych, amerykańskich haubic M 109 A2/A3, będących w uzbrojeniu od 1963 r. Model AS 90 nie różni się w sposób zasadniczy od haubicy M 109 A2/A3. Działo wymaga tylko pięciu osób obsługi zamiast sześciu, posiada dłuższą lufę i ma możliwość zamontowania dodatkowych środków walki. Mechanizm jezdny z amortyzatorami gazo­ wymi (wodór) umożliwia szybką jazdę w terenie. Półautomatyczne ładowanie pomocnicze zmieniono na ładowanie zau­ tomatyzowane. System kierowa­ nia ogniem współdziała z różnymi celownikami optyczny­ mi i urządzeniem nawigacji bezwładnościowej. Kaliber 155 mm, donośność 24700 m (amunicja standardowa), prędkość max. 53 km/godz.

MARS, (wieloprowadnicowy system artylerii rakietowej), nazwa angloamerykariska MLRS (system rakietowy średniego zasięgu). W 1983 r. w amerykańskich siłach zbrojnych wprowadzono wyrzut­ nię wieloprowadnicową określaną symbolem M 270; w Turcji w 1988 r. iw Bundeswerzew 1990r.MAKS wystrzeliwuje dwanaście niekiero­ wanych pocisków rakietowych kal. 227 mm. Ładowane są óne w dwa pojemniki sześciostrzałowe. Pocisk rakietowy o długości czterech metrów może być uzbro­ jony w m.in. głowicę bojową typu M 77, zawierającą 644 podpocisków do zwalczania piechoty i celów opancerzonych. W f985 r. rozpoczęto prace nad głowicą bojową, kierowaną w końcowej fazie lotu. Kolejną głowicą bojową na wyposażeniu jest głowica za\vierająca chemiczny pocisk binarny. Komputerowe kierowanie ogniem czyni z MARSa system skuteczniejszy niż wyrzutnie wieloprowadnicowe starszego tvpu, nadające się tylko do niszczenia celów punktowych.

286

Bronie inteligentne Pocisk kierowany (po lewej). Przed odpaleniem następuje zaprogramowanie pocisku. Boczne dysze ciągu umożliwiają dokonywanie poprawek podczas lotu pocisku. Pierwszy model pocisku kierowanego „Copperhead" (patrz str. 280), wprowadzili Amerykanie już w 1980 r. Zasięg 16 km. Chemiczny pocisk binarny (po prawej). Wynalezienie tego pocisku stanowi przełom w dziedzinie granatów gazo­ wych, w budowie których nie było większych zmian od 1918 r. Pocisk binarny przed odpaleniem zawiera w miejsce śmiertelnej substancji wypełnienia (idea stosowana w granatach gazo­ wych) dwa nieszkodliwe środki chemiczne. Dopiero ulegają one wymieszaniu po odpaleniu i wydzielają gaz paraliżująco-drgawkowy.

a. b. c. d. e.

zapalnik ładunek łączący ładunek A w części przedniej przegroda ładunek B w części tylnej

Połączony system obrony prze­ ciwlotniczej i przeciwpancernej z manewrującymi pociskami rakietowymi stanowi dalszy etap w rozwoju idei działa przeciwlotniczego i działa przeciwpancernego (patrz str. 195). Ten pojazd gąsienicowy - opracowany przez USA i Szwajcarię - ma osiem prowadnic do odpalania pocisków rakietowych i może zwalczać zarówno cele naziemne jak i powietrzne. Pojazd został skonstruowany wspólnie przez specjalistów z wielu krajów, dysponuje wyrzutnią do odpalania zunifikowanych pocisków rakietowych przeznaczonych do wykonania obu zadań bojowych. Pocisk rakietowy kierowany jest przy pomocy TV, lasera i posiada, obok czujników optycznych, także czujniki na podczerwień.

Amerykański transporter opancerzony M 2 Bradley Transporter opancerzony prze­ mienił się w wielofunkcyjny wóz bojowy piechoty zmechanizowa­ nej. Uzbrojony jest w lekką broń pokładowa, (działka automa­ tyczne) i/lub w kierowane pociski rakietowe, służące do bezpośred­ niego wsparcia działali bojowych. „Bradley' posiada dwuosobową wieżę stabilizowaną automatycz­ nie, wyposażoną w działko auto­ matyczne 25 mm, na strome bocz­ nej wieży podwójną wyrzutnię TOW dla odpalania przeciwpan­ cernych kierowanych pocisków rakietowych (patrz str. 254-255) i sześć otworów strzelniczych dla stanowisk broni ręcznej, umiesz­ czonych po obu stronach i z tyłu transportera. W 1983 r. rozpoczęto dostawy picnvszych egzemplarzy z zamówienia liczącego ponad 1000 sztuk. Powszechnie uznaje się radziecki bojowy wóz piechoty, uzbrojony w gładkolufówe działko kal. 73 mm i wprowadzony na uzbrojenie w 1967 r. za pierwszy transporter opancerzony tego typu.

287

która dodatkowo wzmacnia pancerz pasywny. Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe tzw. Grot ładunku kumulacyjnego zapala folię burzącą w „dachówce". której ostry i bardzo twardy grot nie ulega „ześlizgnięciu" z pancerza. Do najznaczniejszych zmian w broni przeciwpancernej zalicza się przemianę moździerza w środek niszczenia czołgów. pociski „atakujące z góry" („Top Atack"). Była to technologia przez długi okres utrzymywana w tajemnicy. umieszczonego w głowicy pocisku poszukuje samodzielnie cel w promieniu 300 m. co oznacza ich nazwa. nawet gdy uderzy w ceł pod ostrym kątem. 288 . stanowią rozwinięcie koncepcji wykorzystania powierz­ chni napędowej pocisków (patrz str. (Liban). APFSDS-T (po prawej). spełniają dokładnie to. Ich opancerzenie składa się z coraz bardziej skomplikowanych materiałów. która odpala pocisk stabilizowany brzechwowe Impuls fali milimetrowej radaru.. otrzymały dzięki zastosowaniu t/w.Bronie przeciwpancerne Pociski rakietowe samonaprowadzające się na cel i lecące torem stromym coraz bardziej wypierają broń strzelającą w dolnej grupie kątów. kiedy Izrael zdobył radziecki czołg T-62 na Syryjczykach w Dolinie Bekaa. Kamera TV zainstalo­ wana w głowicy pocisku przekazuje obraz z dolotu do celu (linie przerywane). Wielkokalibrowe pociski przeciwpancerne zostały zastąpione przez „pierzastą strzałę" o nadzwyczajnej twardoś­ ci. System Merlin uczynił z moździerza kał. Kweslię przebi­ cia pancerza reaktywnego usiłuje się rozwiązać przy zastosowaniu głowic dwustopniowych (tandemo­ wych) w przeciwpancernych kiero­ wanych pociskach rakietowych. Na krótko przed osiągnięciem celu pocisk rakietowy zmienia samodzielnie kurs i uderza we właz kierowcy bądź pokrywę Kierowane pociski moździe­ rzowe również zwalczają czołgi z góry. 199). Pociski przeciwpancerne stabili­ zowane brzechwowe z odrzuca­ nym sabotem. opancerzone wozy bojowe. Operator może dokonać poprawek w torze lotu pocisku przy pomocy połączenia przewodowego . która znacząco zmniejsza jego silę przebicia pancerza. Została przedstawiona opinii publicznej po raz pierwszy w 1982 r.fali świetlnej. Pociski te mają kaliber w przedziale 30-120 mm. 81 mm Pociski rakietowe kierowane światłowodami stwarzają szansę operatorowi na ukrycie się po wykryciu celu i odpaleniu pocisku. uodpornionej na zakłócenia. Operator śledzi cel przez celownik i kieruje pocisk rakietowy bezpośrednio w cel. pancerza reaktywnego aktywną osłonę. Reaktywna płyta pancerna pokrywając zwykły pancerz przy­ pomina rodzaj dachówki ceramicz­ nej. Pociski APFSDS-T osiągały przebicie pan­ cerzy czołgu nawet po ześlizgnię­ ciu się z lufy armaty atakowanego czołgu. Tymczasem. Pancerz reaktywny (powyżej). Wysunięty obserwator przekazuje współrzędne czołgu nieprzyjacielskiego obsłudze moździerza.

Zwalcza samodzielnie wskazane cele. jako jednostrzałowa broń przeciwpancerna z programowaną głowicą bojową. buz względu na porę roku. Dwóch ludzi obsługi wraz z samochodem ciężarowym wystarcza. został zbudowany przez firmę francuską Matra.Broń inteligentna Miny zdalnie kierowane (po prawej). wąskiego przejścia w polu minowym. używana jest do kontroli pola minowego w wariancie stacjonarnym. Broń ta. MINOS. aby zabezpieczyć. 289 . przy pomocy tego rodzaju broni linie obrony przed przypuszczalnym uderzeniem. stanowią dalszy wkład do zautomatyzowanego. na którym działania wojenne prowadzone są bez udziału wojsk. bezosobowego pola walki. lub może być zastosowana do położenia zapory w wypadku zagrożenia np.

230). jak np.po obu stronach .cztery ramy. Dla działek automatycznych. każda zawierająca czterdzieści min. wersja z 32 przedziałami zawiera 128 min przeciwpancernych. wprowa­ dzonym w 1968 r. Amunicja doprowadzana jest beztaśmowo z zasobnika zawierającego 1200 sztuk pocisków. Podczas lądowania w sytuacjach awaryjnych broń znajduje się między dwiema kabinami i nie stanowi zagrożenia dla załogi.. Na początku były to proste roztrząsacze (patrz str. System amerykański „Vólcano".Uzbrojenie śmigłowców i samoloty bezzałogowe Śmigłowce bojowe i przeciwpancerne odgrywają coraz to ważniejszą rolę na współczesnym polu walki. na śmigłowcu przeciwpancer­ nym AH-64 Apache. dla działka M 230 „Chain Gun". zbu­ dowano specjalne podwieszenia i pojemniki. Pojedynczy śmigłowiec Black-Hawk może rozsypać do 960 min. Także i ta nowa broń taktyczna zyskuje na znaczeniu. z którym zakończono pomyślnie próby w 1987 r. 30 mm (działko łańcuchowe). Szybkostrzelność dziesięć razy na sekundę. samolotów bezzałogowych. Napęd elektryczny obraca wieżę o 100 stopni w każdą stronę. Broń kierowana jest przez układ czujników w przód zie kadłuba lub przez celowniki znajdujące się w heł­ mach obu pilotów. później były to systemy minowa­ nia przy pomocy zrzutni. Systemy minowania powietrznego (powyżej). Włosi wynaleźli rozdzielacz magazynkowy (a). Odnosi się to . o 11 stopni do góry i 60 stopni do dołu. stanowiący ładunek zewnętrzny śmigłowca. Instalacja w wieży zapewnia stabilizację broni po odrzucie. 290 . zyskują coraz bardziej na znaczeniu. Wersja rozdzielacza z 64 prze­ działami rozsypuje 1536 min przeciw piechocie. stanowiących uzbrojenie śmigłowców (powyżej). Zasobnik zasila bron z prawej strony śmigłowca i wyrzuca puste łuski na lewą stronę. na wyposaże­ nie armii amerykańskiej.do bezzałogowych.w mniejszym zakresie . małych celów latających tzw. kal. 7 którego wyrzucane są . składa się ze stałego rusztu rurowego wbudowanego na zewnątrz śmigłowca. (6).

. powyżej. Artyleria stosuje zdalnie sterowane obiekty latające przecie wszystkim do rozpoznania celów na małych wysokościach. Na szkicu przedstawiony jest szwedzki zasobnik uniwersalny 0127. 12. zakłócającymi odbiór urządzeń radioloka­ cyjnych (paski folii metalowej).Zasobniki (powyżej). którego najnowsza wersja ma licznik oddanych strzałów i urządzenie spustowe zdalnie sterowane.7 mm b. pojawiły się w znacznych ilościach na współczesnych polach bitewnych. Ź pogodnego nieba na Bliskim Wschodzie przekazują one czysty obraz telewizyjny zna d pa trolowanego terenu. Mi-24 „Hind". wchodzi do wyposażenia w miejsce Mi-24. Lot docelowy nad stacje radiolokacyjne nieprzyjaciela. 291 . jako bomba lotnicza. Zadania samolotów bezzałogowych (powyżej): 1. Możliwe jest jeszcze wydłużenie zasięgu prowadzenia obserwacji dzięki zastosowaniu reflektorów oświetlających cel. zwalcza cele naziemne. które pracując namierzane są przez samolot rozpoznania radioelektronicznego. 2. ma silniejsze uzbrojonie. Te bezzałogowe obiekty będące tanimi. Użycie broni przy wykorzystaniu zasobników cechuje się wprawdzie większym rozrzutem niż broni na slałe zamontowanej na statkach powietrznych. Przeprowadzenie ataku przy pomocy broni kierowanej np. Walka radioelektroniczna: samoloty bezzałogowe w powietrzu aktywizują nieprzy­ jacielskie stacje radiolokacyjne. Startują one albo z wyrzutni na pojazdach (A).7 mm. uchwycić cel i ponownie zniknąć z pola widzenia nieprzyjaciela zanim on użyje kierowanych pocisków rakietowych . mocowane pod skrzydłami i wielolufowe km zamocowane w nosowej wieży dziobowej. obsługi­ wane przez strzelca na stanowis­ ku w przedniej części dziobu. są to środki służące do zwiększenia skuteczności uzbrojenia strzeleckiego sta tków powietrznych. Izrael prowadząc operacje w Libanie użył sześć rożnych typów samolotów bezzałogowych do rozpoznania. Śmigłowiec bojowy (powyżej). odłamkowymi. Rozpoznanie przy pomocy bezpośredniego przekazu obrazu przez kamery bądź przy pomocy fotografii lotniczej. używany w Afganistanie od 1979 r. małymi i wolnolecącymi maszynami. Radzieckie zasobniki zawierają przeważnie po 32 po­ ciski rakietowe kal. magazynek 200 nabojowy c. słynny radziecki Mi-24 „Hind". W większości radzieckie pociski rakietowe. Śmigłowce przeciwpancerne (powyżej). wyrzutnik łusek d.na odległości 4000 m (b). kaliber 12. Na rysunku przedstawiony jest zdalnie sterowany mały śmigłowiec Sprite (B). wielkokalibrowy km M 3 Browning. albo wprost z ziemi. na środkowym Wschodzie (1970 r. Możliwa jest jednak szybka wymiana zasob­ ników. 3. Przy pomocy celownika antenowego PAH może prowa­ dzić obserwację w ukryciu (a). powstały na bazie pierwszych celów powietrznych zdalnie sterowanych w latach pięćdziesiątych. a. z ładunkami burzącymi. 4. Samoloty bezzałogowe mogą także prowadzić uchwycenie celu przv pomocy lasera. Są one podporządkowane lotnictwu. uzbrojony w zasobni­ ki niekierowanych pocisków rakietowych. Od kiedy zaczęto używać śmigłowców PAH w Wietnamie. rękaw odprowadzania łusek (wyrzucanych na zewnątrz). Ten sposób działania znany był już w okresie II wojny światowej. podwieszane są p o d kadłubami bądź skrzydłami samolotów i śmigłowców. Zdalnie sterowane obiekty latające (RPV). uzbrojony w czterolufowe działko rewol­ werowe kal. zbliżają się do celu niespostrzeżenie lotem koszącym (profil lotu śmigłowca PAH) i zwalczają go poza zasięgiem jego broni przeciwlotniczej. ładowanie i łatwiejsze magazynowanie.in.) oraz w wojnie irarisko-irackiej (1980 1988) to odegrały one wraz ze śmigłowcami bojowymi kluczową rolę podczas wojny w Zatoce Perskiej w 1991 r. są pociskami jednoli­ tymi. 57 mm i są ładowane od tyłu. będące na wyposażeniu śmigłowców bojowych. Pociski te mogą być uzbrojone w dziewięć typów głowic bojowych. Śmigłowiec Mi-28 „I Iavoc". przy szczególnie niebezpiecznych i ryzykownych zadaniach bojowych. m.

Podczas fazy opadania wyszukuje on cele. Pod względem konstrukcyjnym u t r z y m y w a n e jest jeszcze t y l k o u s t e r z e n i e s k ł a d a n e . Bomba podczas zrzutu z samolotu rozprzestrzenia ładunek na określonym odcinku. Przy pomocy silnika rakietowego wznosi się on na wyso­ kość 12000 m (a). Powstały nowe rodzaje amunicji do niszczenia pasów startowych. Powodują one z w i ę k s z e n i e siły o g n i a s a m o l o t u i z m n i e j s z e n i e siły o p o r u p o w i e t r z a . zwiększone możliwości oddziaływania lotniczej broni kierowanej wywołały reakcję w dziedzinie obrony przeciwlotniczej.. W odróżnieniu od starszej generacji antyradarowych pocisków rakietowych może on pośrednio za­ atakować cel. t w o r z ą c elipsę r o z r z u t u . ALARM (antypromieniowy kierowany lotniczy pocisk rakietowy). Pociski rakietowe mają c o r a z mniejszą m a s ę . Technologia „Stealth" (powyżej). że precyzyjna b r o ń kierowana (w większości p r o d u k o w a n a p r z y malejących k o s z t a c h ) zmusiła konstruktorów lotniczych d o p r a c n a d d r o g i m i samolotami z minimalnym echem r a d a r o w y m . i n . O b a t y p y p r z e z n a c z o n e są p r z e d e wszystkim do przenoszenia broni konwencjonalnej. b o m b k i o d ł a m k o w e . Głowica radiolokacyjna pocisku rakietowego (poniżej).Lotnicze pociski rakietowe i bomby kasetowe Uzbrojenie samolotów w latach osiemdziesiątych osiągnęło w dziedzinie zwalczania celów naziemnych duży postęp. by następnie opadać w dół przy pomocy spadochronu (b). wychwytuje wiązkę promieniowania nieprzyjaciel­ skich radiolokacyjnych stacji śledzenia i wykrywa cały zestaw stacji. i pocisk uderza w cel. Jego głowica bojowa zaopatrzona jest w precyzyjny laserowy zapalnik zbli­ żeniowy. Do nich z a l i c z a się a m e r y k a ń s k i b o m b o w i e c B 2. Rosjanie r o z w i n ę l i k o n c e p c j ę b o m b k a s e t o w y c h j u ż w latach trzydziestych. Są to m . Na określonej wysokości u l e g a u w o l n i e n i u ich z a w a r t o ś ć i r o z s y p u j ą się m a ł e b o m b y ( p o d p o c i s k i ) . (cena j e d n o s t k o w a w y n o s i ł a w 1989 r. Po dokonaniu wyboru celu następuje odrzucenie spadochronu (c). N i e jest p o z b a w i o n y ironii fakt. zwalczania czołgów oraz do zakłócania pracy stacji radiolokacyjnych. dokonując zmiany częstotliwości. Pociski posiadają g ł o w i c e samonaprowadzania. należy w tej grupie do najbardziej Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze" (powyżej) b y ć m o ż e b ę d ą w przyszłości gromadzone w bębnowym magazynie nabojowym. pocisk na który zdecydowali się Brytyjczycy w 1983 r. Dzięki tej zmianie mogła rozwinąć się taktyka „cichego pojedynku". rozwiniętych i najlżejszych pocisków. T e n r o d z a j o o m b y n a d a j e się idealnie do niszczenia p a s ó w startowych. 500 m i n d o l a r ó w ) i myśliwiec bombardujący F-117. kolumn pojazdów lub z g r u p o w a ń wojska. Naziem­ na stacja radiolokacyjna może odwieść pocisk rakietowy od celu. Chilijska b o m b a C a r d o e n CB-500 (pierwsza z góry) zawiera 240 b o m b e k . zamiast głowic bojowych o dużej Bomby kasetowe przypominają p o d względem kształtu zwykłe b o m b y . 292 . była w k o ń c u lat osiemdziesiątych ostatnim krzykiem m o d y na rynku broni. Z drugiej strony. d o z w a l c z a n i a siły żywej i m a ł e b o m b y z ł a d u n k i e m kumulacyjnym przeciwko czołgom.

szybkie kierowane pociski rakietowe.5 kg. brytyjski pocisk rakietowy „Starstreak" zaliczany jest do najnowocześniejszej generaq"i pocisków. Osiąga podłoże na amor­ tyzatorach teleskopowych i detonuje po określonym czasie. 293 . B. Po odpaleniu osiąga on prędkość lotu ok.mają mocniejszy ładunek i są zrzucane w setkach sztuk. Bomby kulkowe. Zasobnik kasetowy JP 23$ zamontowany na samolocie Tornado uwalnia podczas jednego wylotu 430 podpocisków HB 8/6. w 1992 r. Nowsze modele są wyposażone w opóźniacze (spadochron). przy czym bezzałogowa wyrzutnia startowa jest połączona. jako kontynuację idei bomb kasetowych. Ich użycie na polu walki eliminu­ je przelot samolotu nad celem. przy czym pierwszy ładunek przebija warstwę betonu pasa startowego. „Podpociski" służące do zwalczania celów żywych działają podobnie jak granaty ręczne . b. bądź „podpociski" (po lewej). z urządzeniami samonaprowadzania i sterowania. który jest zamocowany na stałe w samolocie. uderzają w cel z dużą energią kinetyczną.Broń inteligentna Współczesne systemy bomb kulkowych. Zapalnik zbliżeniowy aktywny powoduje zwiększenie siły prze­ bicia ładunku kumulacyjnego (do 150 mm). a trzy strzały burzące. Może też być zrzucany i wyhamowywany podczas zrzutu przy pomocy spadochronu. długość 36 cm. System został opracowany do użytku w wojskach lądowych i marynarce wojennej. przypuszczalnie na wyposażeniu wojsk) następuje pokrycie powierzchni 350xl000 m.74 kg. manewrowe podnośniki dźwigowe umożliwiają użycie sprzętu radiolokacyjnego wykry­ wania i naprowadzania w ukryciu bądź zza wysokich drzew. w fa­ zie końcowej kierowany jest lase­ rem. jest zdalnie sterowany wiązką promieniowania lasero­ wego. Odpalany z ramienia operatora do zwalcza­ nia samolotów wsparcia takty­ cznego. Bomba kulkowa przeciw­ pancerna (Cardoen. Podpociski wyrzucane są z tyłu.5 Macha. o ile wcześniej nie zostanie zdetonowana przez nacisk prze­ jeżdżającego pojazdu.. Chile). Mogą one służyć także jako wyrzutnie pocisków rakietowych. Zasobniki bomb kasetowych stanowią najnowszy etap w rozwoju bomb kasetowych. Np. 4. Tego rodzaju broń powierzchniowa pokrywa obszar 60x240 m. ok. a z kolei ładunek główny detonując wytwarza Krater. stano­ wiące głowicę pocisku. że samolot musi przelecieć nad celem na wysokości 50 m z prędkością poddźwiękową. Nowe kierunki rozwojowe broni przeciwlotniczej (po lewej) a. W rzeczywistości sa to małe. 12500 m2. masa 0. A. 1966 r. pod osłoną. Wadą jest to. rozwinięto ok. Podobnie zbudo­ wane są bomby kulkowe do niszczenia pasów startowych. Mina kulkowa HB 876 masa 2. produkowane są w wielu formach i różnych wielkościach. w przypadku memiecko-francuskiego systemu Apache (prototyp w 1985 r. tj. osiągające cel przy prędkości poddźwiękowej. szwedzki system przeciwlot­ niczy RBS 90 z wyrzutnią dwuprowadnicową. 35 ha. Istnieje także w wersji pocisku rakietowego klasy „powietrze-powietrze". wystrzeliwane z dużej odległości. bądź z boku zasobnika.

służącego do obrony wybrzeża (C).). 261). głowica samonaprowadzana (radiolokacyjna) b. w wojnie na Falklandach i w Zatoce Perskiej użyty jako lotnicza broń kierowana (A).4. znajdują się na wypo­ sażeniu okrętów podwodnych od końca lat pięćdziesiątych. które przeżywają nowy renesans w obronie nawodnej. g Morskie pociski rakietowe. 1.Współczesne systemy broni morskich Morskie pociski rakietowe. Model ten cechuje się trzykrotnie większym zasięgiem i prędkością od wersji pierwotnej. W dziedzinie min i torped (w ogóle pierwsza broń kierowana). albo ze zwłoką pod kilem (b). komputer kierujący d. Przyczyniły się one do powstania nowych systemów obrony bezpośredniej. obok nuklearnych pocisków rakietowych.8 m 294 . współczes­ nych torped mogą detonować ładunek albo przy zetknięciu się torpedy z burtą okrętu (a). Argentyńczycy przy pomocy pocisku raki­ etowego z rodziny „Exocet". mechanizm sterowania h. Ciężka torpeda Mk 24 kierowana przewodowo posiada głowicę sa­ monaprowadzania akustycznego. materiał pędny dla marszowego silnika rakietowego f. zwłaszcza działek automatycznych. dokonał się również ogromny postęp. Do najbardziej znanych modeli zalicza się „Exocet" (patrz str. a.0. 260). 3. przemieniły się w tzw. długość . Zasięg do 30 km. Od lal siedemdziesiątych pojawiają się na rynku zbrojeniowym nowe warianty tych pocisków.69 m zasięg . „jeźdźców falowych" (pociski lecące tuż nad lustrem wody). Komputer okrętu podwodnego przekazuje nowe komendy do tor­ pedy przez urządzenia kierowania przewodowego.()6. radiowysokościomierz c. Torpedy kierowane przewodowo (po prawej). Głowice ojowe z ładunkami kumulacyjny­ mi zdolne są do przebicia nawet grubych kad łubów p o d wodnych okrętów atomowych. (poniżej). ciężko uszkodzili brytyjski niszczyciel „Clamorgan" (I2. materiał pędny dla startowego silnika rakietowego g. Cel zmienia kurs.1982r. System kiero­ wania przewodowego jest uodpor­ niony na zakłócanie elektroniczne. 2. Torpeda zmienia kurs i zatapia cel. Okręt podwodny odpala tor­ pedę kierowaną przewodowo. Zapalniki głowic bojowych (po lewej). Są one precyzyjniejsze i mniej czułe na zakłócenia niż wcześniejsze torpe­ dy z napędem elektrycznym i akus­ tyczną głowicą samonaprowadzającą się (patrz str. głowica bojowa (165 kg) e.70 km przekrój poprzeczny . Francja zastosowała ten morski pocisk rakietowy ANS w wersji pocisku klasy „głębina wodna-głębina wodna". przy czyni kadłub okrętu ulega rzeważnie przełamaniu. w najskuteczniejszą broń do niszczenia celów pływających. Pocisk rakietowy morski „Exocet" AM-39. zwłaszcza w zakresie systemów samonaprowadzania. len typ pocisku rakietowego został wprowadzony na uzbrojenie ścigaczy dziewięciu marynarek wojennych (B).

przez impuls magnetyczny. Nowoczesne miny morskie mogą być detonowane . kiedy wszystkie dane zostały wprowadzone do jego pamięci kom­ puterowej. a następnie przekazane do systemu kierowania. że głowica pocisku rakie­ towego była niewypałem . Ich średnica ma przeważnie poniżej 53 cm i tym samym mogą być one także stawiane przez wyrzutnie torpe­ dowe okrętów podwodnych. 207 i 218). Mogą być stawiane przez. Podczas gdy samolot-nosiciel dokonuje zwrotu o 180 stopni. System „VukanPhalanx" śledzi zbliżający się pocisk rakietowy przy pomocy własnego radaru (a). które pracują z syste­ mem elektronicznym na rufie (a). 20 mm dla marynarki wojennej jest odmianą pokładowego sześdolufowego działka lotniczego (patrz str. 1. w zasięgu echa rozproszonego fal morskich. Pociski są wystrzeliwane z samolo­ tów. wystrzeliwuje pociski z zapalnika­ mi zbliżeniowymi. akustyczny lub ciśnieniowy. żywica epoksydowa i inne tworzywa sztuczne. Pociski rakietowe tzw. Działka te są kierowane automatycznie i strzelają pociskami z rdzeniem uranowym o zasięgu do 5000 m z szybkostrzelnością 6600 strz. 3.w zależności od celu . 295 . rakietowy silnik marszowy może wywołać pożar. 192./min. „ścianę ognia" (c). Odpalenie pocisku następuje wów­ czas. pocisk rakietowy leci możliwie najniżej. kał. Małokalibrowe systemy obrony bezpośredniej (CIWS) jak „VulcanPhalanx" tworzą przy zwalczaniu celu tzw. „jeźdźcy falowi" (powyżej). które czyni go niewidzial­ nym dla radarów okrętu. Radar śle­ dzenia celu kieruje pocisk rakietowy w stronę okrętu.to palący się. Model amery­ kański „Vulcan-Phalanx" M 168. samoloty. kał.Broń i n t e l i g e n t n a Systemy obrony bezpośredniej (CTWS) mają na celu zwiększenie siły ognia wielotorowych działek automatycznych (patrz str. Nowoczesne miny morskie (poniżej). Nosiciel pocisku rakietowego opromieniowuje cel przy pomocy głowicy samonaprowadzarua (radarowej). okręty nawodne i podwodne. Niszczy on pocisk rakie­ towy (b) „uformowanymi odłam­ kami" (kulami wolframowymi). Firma brytyjska Marconi produkuje miny „Stonefish" z głowicami bojowymi o pięciu wagomiarach (na szkicu pokazany jest model o masie 300 kg). 2. Pierwotnie. działka automa­ tyczne służyły do obrony przed torpedowcami. To umożliwia stworzenie lekkiej konstrukcji oraz utrudnia ich wykrycie i rozminowanie. W latach trzydziestych wprowadzono dział­ ka automatyczne przede wszyst­ kim do obrony przeciwlotniczej. 193) z końca lat siedem­ dziesiątych.jak miało to miejsce w wojnie falklandzkiej podczas trafienia niszczyciela bry­ tyjskiego „Sheffield" . okrętów i ruchomych wyrzutni. śmigłowce. jak włókno szklane. Działko takie posiada radar śledzenia celu i kierowania ogniem. dzięki dużej szybkostrzelności mogą zniszczyć pociski rakietowe atakujące okręt jeszcze w ostatniej fazie dolotu do celu. Nowoczesne działka automatyczne. które rozróżnia­ ją echo radarowe celu od echa fali morskiej. są coraz bardziej wielo­ funkcyjne i „inteligentniejsze". Produkowane są z tworzyw niemetalicznych. albo we wnętrzu. Pocisk przebija bur­ tę okrętu detonując na pokładzie. Wielkokalibrowy system obrony bezpośred­ niej (Ć1WS). startują zza hory­ zontu (poza strefą widoczności). Miny „Stonefish" mogą być stawiane na głębokości 5-^200 m i pozostawać tam aktywne przez ponad 700 dni.40 mm i więcej. Jeżeli okaże się nawet.

Litografia (po prawej). przedstawiona w rozdziałach 1-7. nie biorąc pod uwagę okresu ich powstania czy rejonu świata. gdzie można znaleźć informację na dany temat. Przyjęty podział opiera się bowiem o funkcjonowanie broni. choć pochodzi z lat 1860-tych. znajdziemy jeszcze jeden oszczep z tego regionu. W indeksie historycznym broń europejska. Pozwala to Czytelnikowi. w USA. uporządkowaną wg regionów pochodzenia.kapitana Cooka. to komentarz nadal jest aktualny. również wymienionej w odsyłaczu. Azja (Chiny) 299 Japonia 300 Indie. ze pochodzi z Hawajów i wiązany jest z osobą wielkiego odkrywcy . Korzystanie z indeksu. z którego pochodzą. W odnoszącym się do oszczepu podpisie znajdujemy informację. francuskiego artysty Daumiera. powinien odszukać w kluczu hasło numer 6. 296 . W kolejnych rozdziałach zestawiono podobne obiekty. W indeksie geograficznym przedstawiono broił z innych części świata. z wysp Pacyfiku lub z okresu wojny secesyjnej 1861-1865 r. została pogrupowana chronologicznie. Jeśli Czytelnik chce uzyskać więcej informacji. Hasło to odsyła nas na stronę 82. Każde hasło ma odsyłacze do konkretnej strony książki. czy szerzej mówiąc: zachodnia. Ameryka Północna i Południowa Indeks historyczny 302 Paleolit i neolit w Europie Starożytny Bliski Wschód 303 Starożytna Grecja i Rzym 304 Średniowieczna Europa 305 Europa w XVI wieku 306 Europa w XVII wieku 307 Europa i Ameryka Płn. Na stronie 83. w XVIII wieku 308 Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 309 Lata 1816-1860 310 Wojna secesyjna 311 Lata 1866-1913 312 I wojna światowa 314 II wojna światowa 316 Świat współczesny. w razie potrzeby. o oszczepie z haczykowatym grotem.Indeks geograficzny i historyczny Celem obu indeksów jest ułatwienie dostępu do informacji zawartych w książce. zatytułowana „Ależ proszę! Ja po tobie". którego rysunek umieszczono pod hasłem „Oceania" na następnej stronie (nr 6). W podobny sposób korzystamy z indeksu historycznego. gdzie na ilustracji możemy odszukać interesujący nas obiekt.-Wsch. znaleźć na jednej stronie reprezentatywny wybór broni np. który zaczyna się na stronie 302. n p . Iran 301 Afryka. Indeks geograficzny 297 Australia i Nowa Zelandia Oceania 298 Płd.

Z braku metali ostre krawędzie wykony­ wano z kości. Nadziak (20) 3. 8. L 2. Z kolei aborygeni wynaleźli bumerang. 9. 1. Maczugi (15) Nadziak (20) Nadziak (20) Sztylet (27) Miecz drewniany (35) Maczuga miotana (78) Bumerangi (79) Oszczep (82) Miotacz oszczepów (83). 6. Proca (77) 5. zębów zwierząt i ryb. 4. 5. Oceania Przedstawiono broń z Polinezji. Maczugi (15) 2. 3. 7. Maorysi zasłynęli ze swych niezwykle misternie rzeźbionych drewnianych i kamiennych maczug. Pochodzą stąd pięknie rzeźbione okazy maczug.Australia i Nowa Zelandia Przedstawiono tu broń australijskich aborygenów oraz Maorysów z NowefZulandii. ludy te nie znały metalu. wreszcie z odpowiednich gatunków kamienia. jego ciało pokrywają tatuaże. . Statuetka (po prawej). Oszczepy (82. Przed przybyciem Europejczyków. Maczuga miotana (78) 6. wykonana na Wyspach Salomona. przedstawia wojownika maoryjskiego uzbrojonego w maczugę. Melanezji i Mikronezji. na których należy szukać informacji). Pierwotny miecz (36) 4. Rzeźba przedstawiająca wojownika (po prawej). 83) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron.

„Strzały ogniste" (244).225) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. 1. 9. są fragmentem dekoracji malarskiej odkrytej w jednym z grobowców w północnych Chinach. 6. 5. 8. przedstawia ucieleśnienie zapału wojennego. 2. 4. Assam Pochodząca z Bali rzeźba (po prawej). Jawy. 298 . Birma. Topory (25) 2. O wiele większa jest wiedza na temat uzbrojenia ludów zamieszkujących Birmę i Assam. Borneo. Krisy (30) 3.Azja Południowo-Wschodnia Przedstawiono tu broń z Półwyspu Malajskiego. Pokazany tu wybór broni chińskiej nie jest wyczerpujący. Rysunki (po prawej). Kusza magazynkowa (105) 12. Celebesu. Lekkie działko (173) 7. Dmuchawki (106) 6.maczuga (73) Oszczep naga (82) Łuk do miotania pocisków kamiennych (96) 10. Pułapka (224. Pokazano również pułapki. Jej bliższe poznanie wymaga jeszcze długich badań. Maczuga (18) Topór zwanv dao(25) Sztylet (27) Pierwowzór miecza dao (35) Miecze (40) Broń do odbijania ciosów (73) Łańcuch . we współcześnie toczących się konfliktach. Miecze (40) 4. 1. Chiny. Arbaleta (105) 11. stosowane w dżunglach tego regionu. Filipin. 3. Broń drzewcowa (62) 5. na których należy szukać informacji). 7.

Na ich temat powstała bogata literatura w językach europejskich. I n d e k sg e o g r a f i c z n yihistoryczny 1. 12. zarówno sztuki jak i rzemiosła japońskiego. 2. 8. 10. 4. groty do strzał (101) Muszkiet lontowy (117) Pistolet z zamkiem lontowym (122) 299 . namalował japoński malarz Hokusai (1760-1849). Szczególnie popularne stały się miecze. Pałka (16) Cep bojowy (17) Nadziak (20) Sztylet (28) Miecze (28) Broń drzewcowa (59. 5.Japonia Niemal natychmiast po nawiązaniu kontaktów handlowych z Japonią. 7. 6. 9. Oprócz mieczy pokazujemy inne tradycyjne bronie japońskie. 62) „Łamacze głowni" (73) Dzirvty (83) Kołczan (95) Łuki (98) Strzały. 11. Rysunki (po prawej). 3. Dzięki temu wiele okazów broni znalazło się w europejskich i amerykańskich kolekcjach. na Zachodzie szybko doceniono styl i jakość. 13. Przedstawiają one samurajów wprawiających się we władaniu bronią.

7. Maczuga (16) Cep bojowy (17) Buzdygan (18) Nadziaki (20) Nadziaki (21) Topory (24. Fotografia z lat 50-tych XIX w. 9. 4. 11. 17.25) Sztylety (28-30) Szable "(37-39) Broń drzewców a (59) Lanca (63) „Tygrysie pazury" (72) Pierścienie do miotania (81) Włócznia (82) Strzała (101) Muszkiety lontowe (117) Pistolet lontowy (122) Moździerz spiżowy (169). 12. przedstawia żołnierzy radżputanskich z Indii Północnych (po prawej). 5. 16.Indie i Iran Zakres wpływów perskich na broń incwjską jest na tyle wielki. 13. Ich uzbrojenie. 14. że oba te regiony omawia sie zwykle wspólnie. 300 . 15. 1. 10. 2. 8. 3. to szable tulwar i muszkiety lontowe. przedstawiono bron starszych kultur tego regionu. oprócz broni perskiej i indyjskiej. 6. Dodatkowo.

81) Oszczepy (82) Łuki (96) Kusza (105) Strzelba północnoafrykańska z zamkiem skałkowym (118). została wykonana na podstawie rysunku Mandan'a. Ilustracja (po prawej). 1. 3. i.16) Tomahawk (24) Sztylety (27. 3. 8. 24) Sztylety (28) Miecze i szable (36) Włócznia (58) Maczuga do miotania (78) Noże do miotania (80. Przedstawia wodza Czejenów pokonanego w bitwie £ 1. 5. 10.Afryka Region ten wyodrębniono wg kryterium geograficznego. 9. 11. przedstawia wojownika z plemienia Zulusów. 5. 2. a nie wg kręgów kulturowych. Ilustracja (po prawej). Maczuga (15) Topory (22. 301 . Ameryka Północna i Południowa Oprócz broni plemion indiań­ skich z terenu Ameryki Pin. 6. 2. Broń używaną w Starożytnym Egipcie omówiono pod hasłem Starożytny Bliski Wschód. 4.28) Tomahawk (80) Łubie i kołczan (95) Łuk (97) Strzała i groty (101) Dmuchawka (106). 7. Pokazano tu broń używaną przez rozmaite ludy z Północnej. 1 Kanady przedstawiono również uzbrojenie Hskimosów z Północy oraz wybrane przykłady pochodzące z Ameryki Środkowej i Południowej. 6. 8. 7. Zachodniej i Centralnej Afryki. Maczugi (15. Południowej.

8. 2. 2. Jest częścią krzemiennego sztyletu. (sir. 23) Miecz brązowy (35) Proca i pociski (77) Kij do miotania (78) Grot włóczni (83) Łuk (96) Groty strzał (101).e. 5. 7. 4. 3. zwłaszcza do produkcji grotów strzał. 1. 5. 83). wykonanego 3000 lat p. 4. 6. Starożytny Bliski Wschód Pokazano wytwory kultur Egiptu. Warto zwrócić uwagę.Paleolit i neolit w Europie Najstarszą bronią wykonaną w Europie. pokazaną w tej książce jest prawdopodobnie drewniany grot oszczepu. z jednej z jaskiń na terenie Hiszpanii. Malowidło naskalne (poniżej). na której przedstawiono ludzi walczących nożami i maczugami. Rękojeść z rzeźbionej kości słoniowej (po prawej). Przedstawia grupę wojowników. wiązany z jedną z kultur okresu paleolitu. nadal używano krzemienia. w których do produkcji broni używano brązu lub miedzi. 302 . że nawet po odkryciu metalu. Głowica maczugi (19) Topory (22. 3. 1. Topory (22) Sztylety (27) Groty oszczepów (83) Łuk (96) Groty strzał (101). w Egipcie (Luwr. Paryż). Asyrii i Luristanu.n.

2. W Grecji stosowano je od dawna do obrony miast. 6. 10. Rzymianie stosowali je bardziej ofensywnie. pełniących rolę ówczesnej artylerii. 11. ale i w otwartym polu.Starożytna Grecja i Rzym Przedstawiony tu wybór obejmuje obiekty od wczesnych mieczy brązowych pierwotnych państewek greckich. 8. z ok. 3. 303 . 5. Marmurowy relief (po prawej). Sztylet (31) Miecz (44. 9. nie tylko do zdobywania twierdz. p.45) Włócznie (57) Amentum (76) Kamień do procy (77) Oszczep (82) Łucznik (95) Kusza oblężnicza (161) Onager (162) Balista (162) Kolce przeciw konnicy (222) „Ogień grecki" (226). aź po żelazną broń Imperium Rzymskiego.e. Ateny). 4. proc i miotających maszyn oblężniczych. 500 r. Indeks geograficzny i historyczny 1. przedstawiający wojowników ateńskich uzbrojonych w tarcze i włócznie (Muzeum Narodowe. 7. Pokazano tu broń miotającą w rodzaju łuków. (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. na których należy szukać informacji). 12..n.

304 . Opony z Bayeux przedstawiający Normanów w trakcie przygotowali do inwazji na Wyspy Brytyjskie w 1066 r. Katapulta (162) 19. Proca drążkowa (77) 11. Pokazano załadunek broni na statki. lancy lub kopii. a nawet maczu­ gi. Znacznym postępem było zastosowanie prochu dymnego.116 7 127) 17. Cepy bojowe (17) 4. Głowica maczugi (16) 3. Miecze (46. Trebusz (163) 20.16. Fragment (po prawej). Nadziała (21) 6. Buzdvgany irp. Wspomniane bronie miały duży wpływ na taktykę walki i uzbrojenie ochronne. Grotv strzał (101) 13. nie tylko jako broń. Brorj biologiczna (277).47) 9.Średniowieczna Europa Istotnym czynnikiem w historii uzbrojenia tego okresu był wzrost znaczenia kuszy i głównego jej konkurenta: łuku angielskiego.Powszechnie noszono sztylet. 32) 8. Broń drzewcowa (58-62) 10. Aakownice (109. Luk angielski (97) 12. Sztylety (31. Topory (24) 7. Działa odtylcowe (178) 22. traktując go jednak bardzo uniwersalnie. Nadal podstawą uzbrojenia piechura były różne rodzaje broni drzeweowej. Bełty (103) 15. Działa odprzodowe (166. 1. kawaicrzysta używał miecza. Zapory i zasieki (222) 23. Miotacz sprężynowy (161) 18. ale nie były w sianie wyprzeć broni dotychczas używanej.168) 21. ale także narzędzie i ozdobę. (18) 5. Kusze (102-104) 14. Maczuga (15) 2.

Europa w XVI wieku Wiek XVI był bardziej wiekiem udoskonaleń. na której znajdują się informacje). Tndcks geograficzny i h 1. 2. a ich klasyczne formy wykształciły się w Hiszpanii. 11. 8. pojawiły się nawet działa odtylcowe.123) Broń palna dwulufowa (1 Broń palna odtylcowa (130) Pistolet odtylcowy (132) Garłacz (154) Działo odprzodowe (168) Oszczep z napędem rakietowym (240) (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. aniżeli rewolucyjnych wynalazków. Buzdygany (18) Nadziaki (2 Topór (24) Sztylety (32) Miecze (48-50) Broń drzewcowa (5 Kopie (63) Długi łuk angielski (9 Kusza (103-105) Arkebuzy (116) Petronel (117) Pistolety (122. Łuki i kusze zaczęły tracić na znaczeniu.rapier stał się nieodzownym elementem ubioru. Niemiecki drzeworyt z 1529 r. Pokazano również ładowanie ciężkiego działa. Nadal używano broni wywodzącej się ze średniowiecza. 9. Prymitywna ręczna broń palna przekształciła się w arkebuzy i muszkiety lontowe. moździerz i lufy armat małego kalibru. 18. 7. 10. 12. zwłaszcza broni drzewcowej. (po prawej). 16. Nowy rodzaj długiej broni białej . 5. Zastosowanie zamka kołowo-krzosowego pozwoliło na powstanie broni palnej dla kawalerzystów. 17. 14. 305 . Używano dział odprzodowych. 3. 6. 4. 15. Widać leżącą hakownicę. zarówno na lądzie jak i na morzu. 13. która przybrała wyrafinowane kształty.

10. równolegle istniało szereg odmian: rapiery.Europa w XVII wieku Taktyka działali wojennych w XVII w. albo karabinki. 306 . miecze (49) Rapiery (50) Szpady (51) Broń drzewcowa (58-62) Bagnety (64. 2. 5. 1. a przy tym względnie tani. 11. 17. 3. W broni białej. wygodny w użyciu.123) Pistolet dwulufowy (126) 12. Kawaleria używała broni białej w postaci pałaszy lub szabel. Karabin rewolwerowy (128) Rewolwer (129) Karabin powtarzalny (136) M k o n e t (169) Armata okrętowa (173) Organki śmierci (207) (Liczby w nawiasach odsj do strony. na której znajdują się informacje). Cep bojowy (17) Sztylet lewak (32) Bagnet szpuntowy (33) Pałasze. Największym chyba wynalaz­ kiem okazał się zamek skałkowy. szable. 13. przedstawia muszkieterów i pikinierów. 4. g 1 lustracja (na górze). 66) Długa broń palna (117. •opiero w końcu stulecia po­ jawiły się bagnety umożliwiające natychmiastową zamianę muszkietu w rodzaj krótkiej piki: tym samym piechur otrzymał wyjątkowo uniwersalną broń.118) Pistolety (122. opublikowanego w 1633 r. 15. pozostawała pod wpływem muszkietu i piki. 7. pozwalając na osłonę bezbronnych muszkieterów odczas nabijania broni. 9. Ta ostatnia broń odgrywała ważną rolę. w niektórych krajach również lanc lub kopii. Wraz z jego po­ jawieniem się zaczął się proces zastępowania zamka lontowego w broni wojskowej. Kawalerzyści uzbrojeni byli również w pistolety. 14. szpady i pałasze. pochodzi z cyklu Wojna Trzydziestoletnia francuskiego artysty Jacquesa Callota. 8. 16. 6.

2.walczące w szyku rozproszo­ nym . 10. 7. 15.używały również granatów ręcznych.otrzymały karabiny gwin­ towane. 11. 24. w trzech szere­ gach. Piechoto szykowano w wydłużone linie. 23. W ostatnim ćwierćwieczu specjalne oddziały. 5. lustracje (po prawej). 69) Tomahawk (80) Granat (84) Garłacz tzw. 16. 6. 17/0 roku szlachcic europej­ ski posiadał zwykle parę pistoletów fiojedynkowych. Podstawową bronią stał się gład kołu Iowy karabin skałko­ wy z bagnetem tulejowym. Od ok. Broń ta jednak z różnych względów nie bvła w stanie wyprzeć karabinów gładkolufowch. tromblon (118) Karabiny skałkowe gładkolufowe (119) Karabiny skałkowe wintowane (120) istolety (123. 4. Piechu­ rzy byli dodatkowo uzbrojeni w krótkie tasaki. 22. 14. 21. 12. Sztylet (33) Szpady (51) Pałasz (52) Tasaki (54) Broń drzewcowa (59-61) Bagnet sprężynowy (67) Bagnet tulejowy (68. wyspecjalizowane oddziały zwane grenadierami . 20. obowiązującego w czasach wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. pochodzą z podręcznika musztry. zwane strzelecki­ mi .124) Pistolety dwulufowe (126) Strzelba wielolufowa (127) Pistolet z odkręcaną lufą (132) Karabin gwintowany odtylcowy (133) Karabin powtarzalny (136) Granatnik ręczny (154) Karabin z nasadką do granatów (155) Luta armatnia (169) Armata polowa (170) Działo forteczne na lawecie depresyjnej (172) Działo okrętowe (173) Broń rewolwerowa systemu Puckle'a (207). Tylko niektóre rodzaje konnicy miały karabinki. lub pałasze oraz pistolety. 18. 17. 3. Podczas ataku prowadzono ogień salwowy. 25. 8. 1.Europa i Ameryka Północna w XVIII wieku W XVIII wieku wykształciła się tak­ tyka linearna. Kawalerzyści uzbrojeni byli w szable. P 307 . 19. 9. Wśród osób cywilnych popularne było stosowanie do obrony osobistej gadaczy i pistoletów kieszonkowych. a więc w latach siedemdziesiątych XVIII stulecia.

Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 Broń używana w wojnach. Szabla (53) 4. Karabiny gwintowane (120) 12. Wzorowano je na broni stosowanej przez Hindusów walczących. Pokazuje żołnierzy francuskich podczas bitwy pod Waterloo. na której znajdują się informacje). Rakiety takie stosowano jeszcze do połowy XIX w. Bagnety (68. Sztylet (33) 2. rakiet: tzw. Jednakże biorąc pod uwagę wygodę Czytelnika i fakt wykształcenia się specyficznego stylu tej broni. Szponton (58) 7. Szabla (55) 6. Ilustracja (po prawej). przeciw wojskom brytyjskim. 18 czerwca 1815 r. Tasak (53) 5. początkowo przez Brytyjczyków. Armata'polowa (170) 14. klóre nastąpiły po Rewolucji Francuskie] nie różniła się zbytnio od broni używanej w poprzednich latach. „Raca kongrewska" (244). zdecydowaliśmy się na wyodrębnienie takiego hasła w indeksie. 308 . Karabiny skałkowe (119) 11. Pistolety (124. Wiatrówka (107) 10. 69) 9. (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. rac kongrewskich. Armata forteczna (172) 15. 1. Działo okrętowe (173) 16. Bagnet .125) 13. Jedyną znaczącą nowością stało się wprowadzenie.tasak (65) 8. Pałasz (52) 3. pochodzi z popularnej książki francuskiej wydanej w 1816 r. w Indiach.

15. 18. 16. 5.pistolet kieszonkowy (135) Karabin powtarzalny (136) Rewolwer odtylcowy (142) Armata polowa (171) „Race kongrewskie" (244) Miedzioryt (po prawej). Od 1840 r. 21. Lata wojny krymskiej. 11. pojawił się pocisk samouszczclniający systemu Minie.Lata 1816-1860 W okresie tym wprowadzono szereg udoskonaleń broni palnej. 8. ukazujący żołnierzy brytyjskich czyszczących broń i ekwipunek w Gallipoli. Indeks geograficzny i historyczny 1. 7. 309 . Tym samym. W końcu tego okresu upowszechniła się masowa produkcja przv wyko­ rzystaniu odpowiednich maszyn. 13. bez względu na warunki atmosferyczne. 20. 1854-56. 14. W latach pięćdziesiąt)'eh XIX w. 12. 4. 10. 6. 19.Laska (107) Karabiny gładkolufowe (119) Karabiny gwintowane (120) Karabiny systemu Minie" (121) Pistolety (124) Pistolet-karabinek (125) Karabin gwintowany dwulufowy (127) Karabin rewolwerowy (128) Rewolwery (129) Rewolwery wiązkowe . 9. 3. 17. Ciągły postęp technologiczny i gwałtowny rozwój przemysłu wpływał na szybkie zmiany uzbrojenia wojskowego. Zamek tego typu działał niezawodnie. 2. w broni wojskowej wprowadzono zamki kapiszonowe. Wymagał przy tym znacznie mniej treningu od żołnierza. każdy piechur mógł zostać uzbrojony w celną i dalekonośną broń gwintowaną. Szabla (53) Tasaki (54) Grot lancy (63) Bagnety (68-70) Wiatrówka .„pieprzniczki" (129) Pistolet (132) Karabin odrylcowy (133) Derringer .

na uzbrojeniu piechura. Działo gwintowane (175) 21.Wojna secesyjna Podczas wojny secesyjnej. Stosowano nadal broń białą w postaci szabel czy noży. miny morskie i lądowe. Szabla (53) 3. Rakieta (244). Typowym sprzętem artylerii było działo z gwintowaną lufą. Rewolwery odtylcowe (142) 16. artylerię gwintowaną i odtylcową. ukazuje produkq'ę pocisków armatnich. Kartaczownica Gatlinga (207) 23. Doświadczenia tej wojny zostały uwzględnione przez armie innych państw. Rewolwer (128) 11. Armata polowa (171) 17. Pistolet kieszonkowy (125) 9. 310 . Pistolet wielolufowy (135) 14. Karabinki odtylcowe(137) 15. w latach 1861-1865. Nóż typu Bowie (33) 2. Granaty ręczne (84. Rewolwery (129) 12. odprzodowy rewolwer wraz z odtylcowym karabinkiem dla kawalerzysty. Zapory. kartaczownice różnych systemów. 86) 6. zastosowano wiele nowych rodzajów broni na wielką skalę. Mina lądowa (230) 25. Działo polowe odtylcowe (179) 22. Karabin rewolwerowy (128) 10. i w wojnie tej użyto również wielu zupełnie przestarzałych wzorów broni. kolce przeciw konnicy (222) 24. Jak to zwykle bywa. Typową bronią tej wojny był karabin systemu Minie z bagnetem rulejowym. Ilustracja (po prawej). Mina morska (232) 26. Kastet (72) 5. Bagnet (69) 4. Zastosowano wówczas karabiny powtarzalne. 1. Karabiny systemu Minie (121) 8. Działko burtowe (173) 19. Armata fórteczna (172) 18. Karabinek odtylcowy (133) 13. Moździerz gładkolufowy (174) 20. Karabiny gładkolufowe (119) 7.

203) 21. szable (l 3. torpedowców. Najważniejszym wynalazkiem tego okresu stała się amunicja zespolona z metalową łuską . Małokalibrowe działko automatyczne .. Rakiety (244) (Liczby w nawiasach podają numery stron na których znajdują się informacje).Lata 1866-1913 W początkach tego okresu używa­ no jeszcze broni odprzodowej. aż po nie­ mal współczesne okręty liniowe. Karabiny powtarzalne z zamkiem tłokowym (138 13. Karabiny maszynowe (206. zaczęto też stosować karabiny maszyno­ we. Bagnet nożowy I 2. 311 . Karabiny powtarzalne (133 12. Pistolety (132) 8. Karabin samopowtarzalny (150) 16. Okręty wojenne przeszły ewolucję od jed­ nostek drewnianych pokrytych żelaznym pancerzem. Rewolwery (142-144) 14. Granat (86) 7.podstawową bronią stał się karabin powtarzal­ ny z zamkiem tłokowym. przedstawia brytyjskich żołnierzy w Indiach. Były uzbrojone w działa arty­ lerii głównej wielkiego kalibru. Karabiny (133) 9. Lanca (63) 4. Bagnety (65. Działo górskie (190) 18. Działa polowe (182-3) 17. Podpis głosił: „Przerwa na kawę'. Pałasze. 67-1 5. zwane w swoim czasie „drednotami".207) 22. Ale nawet te prawdziwe olbrzymy były wrażliwe na trafienia torped. Torpeda.to właśnie umożliwiło skonstruowanie broni powtarzal­ nej i automatycznej oraz szybko­ strzelnych dział polowych. Ilustracja (po prawej). Pistolety wielostrzałowe i 11. Pistolety samopowtarzalne (146-7) 15. wystrzeliwanych z najmniejszych okrętów wojennych. pod koniec zaś .pom-pom (192) 20. wyrzutnia torpedowa (242) 23. zaczerpnię­ ta z czasopisma „The Navy and Anny Iliustrated" z 1897 r. Strzelby (134) 10. Działo nadbrzeżne (191) 19. I n d e k s geograficzny i historyczny 1. Działo okrętowe (202. Broń kombinowani 6. a niektóre ich wzory używane są do dziś.

I wojna światowa Podczas I wojny światowej. skutkiem tego do łask powróciła artyleria stfomotorowa. bomb lotniczych. samolotów. Do walk w okopach wykorzystywano bagnety. rusznice przeciwpancerne i działa przeciwlotnicze. po raz pierwszy użyto bojowo okrętów podwodnych. Powszechnie stoso­ wano granaty ręczne. czołgów. mio­ taczy płomieni i gazów bojowych. noże i pałki. Obrona oparta o ogień karabinów maszynowych i zasieki z drutu kolczastego wymusiła przejście do wojny pozycyjnej. S 312 . t/w. pochodzą z brytyjskich plakatów z tego okresu. pokazujących osiągnięcia produkcyjne rzemysłu zbrojeniowego. a zwłaszcza moździerze. Ilustracje (po prawej). pojawiły się nowe rodzaje broni: bomby głębi­ nowe. Jako reakcja na ló. Artyleryjskie przygotowanie natarcia osiągnęło niewyobrażalną dotychczas skalę. fiemiecki plakat (na sąsiedniej stronie) obrazuje wyniki ofensywy z marca 1918 r. ogień huraganowy mógł trwać nawet kilka dni.

14. 9. . 229) 30. 15. 2. Materiały wybuc. 3. 4. Torpedy (242) 34. Bomby lotnicze (237) 32. 7. 23. Bomby głębinowe (239) 33.Indeks geograficzny i his 1. Bomby zapalające (267) 35. 6. Minv morskie (232. 8. na której znajdują się informacje). 29. 189) Działo górskie (190) Działko automatyczne om-pom (194) 'ziało przeciwlotnicze (194) Działo czołgowe (196) Rusznica przeciwpancerna (198) Działa okrętowe (203. 12. 70. 204) Lekki karabin maszynowy (212) 26. 19. Gazy bojowe (268. 24. 17. Maczuga (16) Sztylet okopowy (33) Szabla (53) Lanca (63) Bagnet (68. 20. 13. 5. 18. 22. 11. Drut kolczast. 269) E (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. 25. Lotniczy karabin maszyi (219) 28. 16. Ciężki karabin n (219) 27. 10.233) 31. 71) Kastet-nóż okopowy (72) Granaty (85-89) Karabiny powtarzalne (139) Rewolwery (144) Pistolety samopowtarzalne (146-7) Karabin samopowtarzalny (150) Pistolet maszynowy (148) Granaty nasadkowe (155) Katapulta(lól) Moździerz (177) Pocisk artyleryjski (180-181) Działa polowe (183.184) Działo najcięższe (188.

ale w znacznie bardziej udoskona­ lonej formie. których posiadanie jest nadal ważnym argu­ mentem politycznym. Jana iiadie przedstawia lądowanie sprzymie­ rzonych na Sycylii w 1943 r. Pojawiły się nowe typy broni maszynowej w postaci ręcznych i uniwersalnych karabinów maszynowych. Wykształciły się nowe formy wojny powietrznej w postaci bombardowań strategicz­ nych. Obraz (po prawej). W marynarkach wojennych wyznacznikiem potęgi stało się posiadanie lotniskowców. Wprowadzono też powszechnie karabiny samopowtarzalne. Rysunki (na sąsiedniej stronie) przedstawiają emblematy malowane na kadłubach samolotów bombowych lotnictwa USA.II wojna światowa W drugiej wojnie światowej powszechnie używano broni skon­ struowanych w latach 1914-18. okręty liniowe straciły na znaczeniu. Po raz pierwszy użyto pocisków balistycznych i bomby' jądrowej. por. 314 . Stosowane przez wszystkie armie czołgi miały uzbrojenie umieszczone w obrotowych wieżach. a więc tych broni. a na masowa. skalę zastosowano pistolety maszynowe.

Pocisk balistyczny V2 (253) 40. Karabiny samopowtarzalne (150) 13. Bomby lotnicze (236. Pistolety samopowtarzalne (146-7) 11. Karabiny (139-141) 8. Karabin wyborowy (141) 9. Miny (230. na których znajduje się informacja). Działa okrętowe (204. Bomby zapalające (267) 43. Bomba jądrowa (271) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. Torpeda (242) 37. Karabinki automatyczne (152) 14. 67. Karabiny maszynowe (212-217) 1. 2. 4. 205) 25. 3. Czołgowe karabiny maszynowe (218) 27. Działa przeciwpancerne (198. Działa bezodrzutowe (200) 24. Moździerze (176. Granaty karabinowe (155) 15. 231) 32. Materiały wybuchowe (228) 31. Amunicja artyleryjska (180) 17. Rakiety niekierowane (252) 39. 315 . Zapory i zasieki (223) 29. 6. Działa górskie (190) 19. Pancerzowruca (254) 41. Działka lotnicze (193) 20.I n d e k s geograficzny i historyczny Sztylety (33) Kukri (39) Szable i szpady paradne (55) Bagnety (65. Artyleria polowa (185) 18. Miny morskie (223) 33. Pistolety maszynowe (148-9) 12.177) 16. Bomby głębinowe (239) 36. Działa czołgowe (196) 22. Miotacz płomieni (266) 42. 69-71) Granaty ręczne (86-90) Granaty przeciwpancerne (91) 7. 26. 5. Rewolwery (144) 10.237) 35. Zapalnik czasowy (226) 30. Mina magnetyczna (223) 34.199) 23. Lotnicze karabiny maszynowe (219) 28. Działo przeciwlotnicze (195) 21. Bomba latająca (243) 38.

pochodzi z północnowietnamskiego plakatu z lat sześćdziesiątych. Palki (15) Nóż szturmowy (33) Bagnety (65. wydany przez Komitet Rozbrojenia Nuklearnego. że istnieją wielogłowicowe pociski rakietowe. Plakat (na sąsiedniej stronie). to podczas zamieszek improwizuje się naprędce broń z kijów lub kamieni. 3. Ilustracja (po prawej). 2. 67. Dlatego zdecydowaliśmy się na pokazanie zarówno najbardziej skomplikowanego sprzętu wojskowego. Te rodzaje broni. jak i bomb domowej konstrukcji . w pewnych okolicznościach stają się atrakcyjne dla innych użytkowników. Mimo. 71) Kastet (72) 316 . które Si\ zbyt przestarzałe dla sił zbrojnych. 4.używanych przez terrorystów i prymitywnych pałek. 69. 1.Świat współczesny Nadal używa się wszystkich typów broni jakie kiedykolwiek wymyślił człowiek.

Miny (230. 11. 12. 16. 25. Przeciwpancerne (254. Mina kierunkowa (227) (134. Karabiny maszynowe (213 Improwizowany granat (85) 30. Nuklearne (262. Miny morskie (233) Karabiny samopowtarzalne 38. 20. Środki chemiczne (268) Armaty przeciwlotnicze 50. 23.193) 49. 231) Pistolety maszynowe (149) 37. 13. Lotnicze karabiny maszynowe (219) Granat przeciwpancerny (91) Improwizowany pistolet (132) 32. Okrętowe (260. 14. Systemy przeciwrakietowe (276) Armaty przeciwpancerne (198) Działa bezodrzutowe 53. 18. 19. 263) Działa górskie (190) 47. Broń nuklearna (270-275) Armaty czołgowe (197) 52. 21. 17. 10. 255) Granatniki przeciwpancerne 43. Lotnicze (258.137) 34. Bomby napalmowe (267) (192. Materiały wybuchowe (228 Rewolwery (145) 35. 28. Gazy drażniące. Broń biologiczna (277) (200-201) 54. Na paliwo stałe (245) Granaty nasadkowe (155) 42. 257) (156-7) 44. 26. Pułapki (224-226) Strzelby głacłkolufowe 33. 7. Torpeda (242) Pociski rakietowe: (152. 8. 22. Broń improwizowana (73) 29.177) 45. Najnowsze osiągnięcia techniki uzbrojenia (280-295) Działa okrętowe (205) • 1 i — . łzawiące (269) (194-5) 51. Bomby lotnicze (236-238) (151) 39.153) Granatniki ręczne (154) 41.259) Moździerze (176. 6. 9. Miotacz płomieni (266) Działka automatyczne 48. Bomby używane pry terrorystów (229) Pistolety samopowtarzalne (146-7) 36.Indeks geograficzny i historyczny 5. 15.261) Artyleria polowa (186-7) 46. Przeciwlotnicze (256. 24. 27. Czołgowe karabiny maszynowe (218) Granaty ręczne (86-89) Granaty chemiczne (90) 31. Bomby głębinowe (239) Karabinki automatyczne 40.

Opracowała wiele znanych konstrukcji pistoletów samopowtarzalnych.obecnie dla określenia'tego typu broni używa się jego nazwiska (por. nazwę karabinu Spriengfield.142). Z pewnością wiele osób słyszało np. Amakuni Pierwszy znany w historii Japonii miecznik. Często bywa tak. było bowiem synonimem najwyższej jakości (por. (por. str. w szczególności zaś dział przeciwlotniczych (por. (por. BAT Skrót nazwy systemu bezodrzutowej broni przeciwpancernej. Hiram płk (zm. używanego w większych ilościach przez armię angielską. 1836) Londyński rusznikarz i producent broni myśliwskiej i wojskowej. John i Robert Bracia. Arisaka Nazwa szeregu japońskich karabinów powtarzalnych. Bergmann Theodor Bergmann Waffenbau AG. Ethan (1808-1871) Konstruktor i producent szeregu wzorów broni myśliwskiej i obrony osobistej. F. Berdan. Bofors Szwedzka firma zbrojeniowa. Hasła ułożone w porządku alfabetycznym i zawierają odsyłacz do strony. 49). Zastosowano w nim nowy sposób eliminacji odrzutu (patrz str. karabinek Nazwa kalifornijskiej firmy Armalite Inc. Jest odnoszona do szeregu opracowanych tam wzorów długiej broni palnej. BESA Brytyjski czołgowy karabin maszynowy z II wojny światowej. Zginął pod Alamo. Pierwszy wzór wprowadzono w 1897 r. Produkował ją jeszcze na zlecenie ostatniego króla francuskiego a potem rządu rewolucyjnego. wywodzących sic z karabinka szturmowego AR 10. Angielski wynalazca i inżynier. 33). skonstruowali i wyprodukowali wiele rewolwerów w połowie ubiegłego stulecia (str. słynnych fabryk i ośrodków produkqi. Armstrong. Jego nazwiska używali potem inni wytwórcy. 157). że nazwa karabinu pochodzi od miejscowości Spricngfield w stanie Massachusetts (USA). CONBAT i WOMBAT (poritr. pięknie dekorowanej broni skał! Łowej. Włoski miecznik z Ballimo. str. 1610 r. Nazwa od pierwszych liter: Armaments Development. Beretta Piętro Beretta SpA. Baker. 175. (por. Działał w prowincji Jama to około 7U1 r. czy kartaczownicy Gatlinga. Nazwa od dyrektora Arsenału Tokijskiego płk Nariake Arisaka (por. będący wersją brytyjskiego Stena. szczególnie zasłużony w dziedzinie konstrukcji luf armatnich i mechanizmów zamkowych. Armbrust Słowo niemieckie oznaczające kuszę. Nicolas-Noel (1761-1833) Francuski rusznikarz słynący ze znakomitej jakości. rusznikarze działający w XIX wieku w Anglii. Bourgeoys.. działający w stanie Massachusetts (USA). Boutet. na bazie niemieckiego działka z okresu II wojny światowej. Adams. str. przypisuje się mu wynalezienie zamka skałkowego (bateryjnego) ok. Nazwa często łączona z pistoletem maszynowym MP 18/1. str. 120). (str. którego wyczyny spopularyzowały typ dużego noża bojowego . 141). Zaprojektował również używany do dzisiaj typ spłonki do amunicji małokalibrowej. znana ze swych konstrukcji sprzętu artyleryjskiego. 194.Nfield. Używa się go do chwili obecnej. Ezekiel (zm. że nawet osoby niezbyt interesujące się uzbrojeniem słyszały bądź znają wiele z nich. str. będący licencyjną kopią czeskiego karabinu maszynowego ŻB 53 (por. naukowców. który tam właśnie produkowano. 125).str. 129. 218). przyjętych do uzbrojenia przez Hiszpanie i Rosję. a także i w czasach Cesarstwa (por. pistolet str. William George (1810-1900) Otrzymał tytuł szlachecki barona. 1893) Żołnierz armii USA i wynalazca kilku systemów karabinów odtylcowych jednostrzałowych. obecnie istnieją jego odmiam' oznaczone Al i A2) oraz karabinek AR 18 (por. Bowie. 318 . Armalite. 193). Allen. z kolei nazwa kartaczownicy pochodzi od jej wynalazcy Richarda Jordana Gatlinga. Marin les (ok. śtr. 205) stosowanych w większości armii i marynarek świata. ale także producentów uzbrojenia. 153). używanego w armii brytyjskiej na szczeblu batalionu.Słowniczek nazwisk i nazw Ta część książki dostarcza uzupełniających informacji dotyczących konstruktorów. 201). obecnie nazwano tak w RFN ręczny granatnik ppanc. włoska Firma wytwarzająca broń strzelecki]. Znany głównie z charakterystycznych pistoletów kieszonkowych. na której znajdują się dodatkowe informacje lub ilustracja odnosząca się do tematu. str. 1550-1634) Francuski malarz i rusznikarz. Jim (1799-1836) Poszukiwacz przygód z Kentucky. Austen Australijski pistolet maszynowy. Tu znajdujemy informację. skonstruowane w końcu lal czterdziestych XX w.str. Zasłynął jako konstruktor pierwszego karabinu gwintowanego. niemiecka firma wytwarzająca broń strzelecką. Kontynuacją był karabinek AR 15 (przez armię USA n a z w a n y M 16. Andrea Ferara Właściwie Andrea dei Ferrari. rusznikarzy. jako broni pokładowej niektórych zachodnich samolotów myśliwskich. 148)'.191). gdzie znajdowała się państwowa fabryka broni.182. ADEN Brytyjskie działko lotnicze. Konkretne wzory broni oznaczono jako MOBAT.

str. adiutanta księcia Brunszwiku. str. Samuel (1814-1862) Amerykański konstruktor broni palnej. wynalazca systemu zamka artyleryjskiego. odprzodowy. Colt. (por. Używany obecnie w co najmniej 11 krajach (por.142-145. 208. w oparciu o nowoczesne założenia. Carl-Gustaf I landlowa nazwa ręcznego granatnika przeciwpancernego. którą skuwano na kowadle. (por. Opracowano tu wiele konstrukcji broni strzeleckiej. str. pociski armatnie i kartacze w XVIII i XIX stuleciu. który opatentował w 1818 r. Dreadnought Nazwa brytyjskiego okrętu liniowego.Arsenał. Włoski urzędnik państwowy zaangażowany w prace nad rozwojem karabinu Manlicher-Carcano wz. ładowanych odprzodowo. miejscowości. Jego konstruktor (Jeorge Lovell wzorował się na karabinie opracowanym przez kapitana Berners'a. 146. pionier produkq'i masowej. 135). 147. karabinów maszynowych i karabinów. BREN Nazwa ręcznego karabinu maszynowego.214. 319 . jaki najnowsze uzbrojenie wojskowe (por. Canon Co. 209. Remington i FN (por. iglico w kę. używanych powszechnie w XIX w. 128.204). Produkowano tu między innymi amuniqę karabinową z pociskami półpłaszczowymi . Henry (1786-1868) Amerykański rusznikarz słynący z produkcji jednostrzalowych pistoletów kieszonkowych. choć nie zawsze noszą jego nazwisko. armia Królestwa Polskiego & (1816-1831). Konstanty (1857-1935) Rosjanin. Jego nazwisko. Jej nazwa oznacza również sportowe strzelanie 7 broni długiej na duże odległości. (1855-1926) Wybitny konstruktor klasycznych pistoletów samopowtarzalnych. 203. XIX w. pisane zresztą rozmaicie. która wprowadzona do uzbrojenia armii pruskiej przyczyniła się do odniesienia szeregu zwycięstw w latach 1864-1870 (por. Wernher von (1912-1977) Inżynier niemiecki. używaną do tego celu broń. było ośrodkiem produkcji broni palnej począwszy od XVII w.211. Lufa tej broni miała tylko dwie bruzdy. Produkowano je w Cieszynie w XVII i pocz. zwanej Long Island. po II wojnie światowej w USA. Brunswick Na/.137. M. obywatel USA. str. w których opracowano konstrukcję (por. Carcano. na pręt odpowiedniej grubości nawijano spirale z drutu stalowego. Johann Nikolaus von (1787-1867) Pruski rusznikarz pracujący początkowo z Paulym. Elisha Haydon Amerykański konstruktor z Bostonu. 125. str. str.iglicówką Dreyscgo wz. Dum-Dum Miejscowość w pobliżu Kalkuty. W innej metodzie. 133). str. gdzie Brytyjczycy wybudowali zakłady zbrojeniowe .215). Trzy z opracowanych przez niego wzorów przedstawiono w te) książce (patrz str. str. Diegtiarjew. przez armię brytyjską. Cieszynka Nazwa lekkich karabinków myśliwsko-tarczowych z zamkiem kołowo-krzosowym o specyficznej konstrukq'i. Zasłynął z tanich i niezawodnych rewolwerów. Założona przez niego w 1836 r. 213.in. Dreyse. którego specjalna konstrukcja powoduje zgrzybkowanie w czasie trafienia o przeszkodę. wybudowanego w 1906 r. stosowała m. 214). str. Ten rodzaj amunicji zakazany został Konwenq'ą Haską w 1899 r. 141). Następnie podgrzewano je i skuwano na pręcie. De Bange Francuski oficer artylerii. nazywane racami kongrewskimi.str. 157). Charleville Francuskie miasto w pobliżu granicy belgijskiej.Słowniczek nazwisk i nazw Braun. Chassepot Antoine Alphonse (1833-1905) Konstruktor karabinu odtylcowego używanego przez Francuzów w wojnie z Prusami w 18/0 r. str. Produkowano go w co najmniej d w u odmianach. W wersji brytyjskiej wprowadzono szereg modyfikacji i zmian. Szkocka huta żelaza produkująca armaty. Colt. Początkowo pracował w Niemczech (V 2). 214). Znana głównie z karabinów maszynowych i działek używanych przez armię włoską podczas II wojny światowej. rewolwer skałkowy. Congreve. Wasilij (1890-1959) Radziecki konstruktor broni samoczynnej. 119) Browning. 213). Nazwa powstała z pierwszych liter BRno i ENfield. John M. Sir William (1772-1828) Brytyjski wynalazca rakiet przenoszących ładunki wybuchowe. gdzie został szefem programu rozwoju pocisków balisty­ cznych. Związek nazwy z miastem Damaszek jest raczej wątpliwy. (str. Collier. Brno Czeskie miasto. (por. działo okrętowe o krótkiej lufie (por. Cominazzo Znana rodzina włoskich ludwisarzy działających od końca XVI wieku w okolicy Brescii. Damast Lufy z damastu skuwanego wykonywano z wiązki wysokogatunkowego drutu stalowego. Ciołkowski. było później odnoszone do innych małych pistoletów (por. produkowanego na licencji czeskiej. Deringer. Obecnie termin ten odnoszony jest do każdego pocisku. firma nadal produkuje stare modele rewolwerów. Rakiety jego pomysłu. 173). gdyż niektóre zostały zaprojektowane na zamówienie takich lirm. XVIII w. który w znacznym stopniu przyczynił się do rozwoju techniki rakietowej i lotów kosmicznych. Pochodzenie nazwy niepewne i dyskutowane wśród historyków brytyjskich. produkcji szwedzkiej firmy Forenade Fabriksverken. 1891 (por. 246). jak winchester. 132). Zaprojektował karabin odtylcowy z zamkiem tłokowym tzw. 1841. Creedmoor Strzelnica w dzielnicy Nowego Jorku. a w żargonie strzelców sportowych w USA. 178). Następnie termin „drednot" zaczęto używać jako nazvvy klasy dużych okrętów liniowych. str. Z zamka jego pomysłu wykształciły się współczesne zamki śrubowe. siedzibą jest Brescia. na Bliskim Wschodzie i w Indiach.wa karabinu gwintowanego. Nazwę tę często odnosi się do francuskiego gładkolufówego karabinu skałkowego z 1763 r. Brown Bess Popularna nazwa karabinów gładkolufowych z zamkiem skałkowym używanych w XVIII i pocz. 121). ośrodek przemysłu zbrojeniowego. Jego konstrukcje nadal są używane. Tego typu amunicji używa się w zasadzie tylko do polowań lub celów specjalnych. Breda Pełna nazwa firmy brzmi Societa Anonima Ernesto Breda. Ta właśnie firma wyprodukowała karonadę. Karabin ten często porównuje się z bronią przeciwnika . Opisana technologia była stosowana powszechnie w Europie. używanych w czasie 1 wojny światowej (patrz str. Podobnej broni używano w Rosji oraz w armii indyjskiej do 1870 r. twórca teorii lotów kosmicznych (por.129. używanego przez oddziały strzeleckie armii brytyjskiej od 1837 do lat 1853-54.

Hispano-Suiza Societe Anonyme Suisse Tlispano Suiza. Tu znajdowały się największe z zakładów Kruppa.str. sir. wynalazek ten odegrał istotną rolę w dziejach broni palnej. W 1972 r. choć stosowana najczęściej. str. 127). Basile kpt. Projektował także karabin maszynowy PK (Pulemiot Kałasznikowa).str. str.136).171). Broni jego pomysłu na ograniczoną skalę używała armia USA (patrz str. W latach czterdziestych i pięćdziesiątych XIX w. płodnym pisarzem i wybitną osobistością w tym istotnym okresie w historii broni palnej. używanego przez armie USA podczas II wojny światowej. Hall. kartaczownicy z obrotową wiązką luf. pełnił służbę w Indiach. FN Inicjały oznaczające belgijski koncern zbrojeniowy Fabriąue Nationale d'Armes dc Cuerre. firma Ocrlikon weszła w posiadanie większościowego pakietu akcji w koncernie Hispano Suiza (por . Karabin. Jacob. który jako pierwszy opracował skutecznie działający zamek typu kapiszonowego ok. P Girandoni. (str. Benjamin Tyler (1821-1898) Konstruktor amerykański znany głównie z konstrukcji karabinka z zamkiem blokowo-wahadlowym. przyjęty do uzbrojenia w 1936 r. Broń ta nazywana była również „długi sztucer amerykański'. (por.stąd nazwa. konstruktor opatentowanej w 1862 r. Kordyt Brytyjski proch bezdymny. P 320 . 150). str. firma z Genewy przez długi czas była wiodącym producentem działek automatycznych (por. (por. Krąg. odpowiedzialny za opracowanie karabinu M 1. Przez jakiś czas dowodził pododdziałem strzeleckim wyposażonym w odtylcowe karabiny gwintowane swojego pomysłu (por. 137). wynaleziony w 1891 r. William (1844-1869 i William Wellington (1864-1900) Angielscy rusznikarze. Henry. 420 mm. Z czasem. używany owszechnie do dziś w amunicji małokalibrowej i artyleryjskiej. Alexander John (1768-1843) Szkocki pastor. Enfield. Ole H. powszechnie nazywany „Garand' (por. Tu też został ostatecznie opracowany karabin maszynowy tzw systemu Hotchkiss wz 1914 (patrz str. Najbardziej znana jest seria karabinów powtarzalnych z zamkiem tłokowym (Krag-J0rgensen). 200). John C. produkowanego przez zakłady Kruppa dla armii niemieckiej w latach I wojny światowej. poruszanym za pomocą dźwigni będącej przedłużeniem osłony kabłąka spustowego. 133). Dziś. 133). 120). Jego zakłady produkowały nowoczesne działa i broń ręczną. 153. 1805 r. Była to jedyna wiatrówka. (1888-1974) Amerykański konstruktor broni strzeleckiej. bawełny strzelniczej i wypełniacza mineralnego. 214). Gras. Kentucky. Greener. 70). 212. centrum przemysłu zbrojeniowego. gen. 209).. Patrick. 1874 (por. 192). 165. (1837-1912) Norweski konstruktor broni palnej. John Hancok (1778-1841) Amerykański wynalazca udanego karabinka odtylcowego z zamkiem skałkowym. Gerlich Inżynier niemiecki. Gatling. rodukowany z nitrogliceryny. 199). Kałasznikow. „awtomat Kałasznikowa' z 1947 r. mjr (1744-1780) Brytyjski oficer piechoty walczący przeciw wojskom amerykańskim podczas wojny o niepodległość. sztucer Jedna z nazw na określenie długiej gwintowanej broni palnej produkowanej w ciągu XVIII w. (por. John.por. (1882-1945) Amerykański pionier techniki rakietowej. ma najmniej uzasadnień w faktach (por.. Fergusson. (str. Kalthoff Rodzina rusznikarzy niemieckich produkująca broń powtarzalną własnego systemu w XVII w. stosowanej przez austriackie oddziały strzeleckie.str. sprawdź również hasło „Lee Enfield"). Z czasem nazwę tą odnoszono do wszystkich dział wielkiego kalibru.odrzutowych. Ziarna kordy tu mają kształt rurek. 107) Goddard. omysł ten wykorzystano w niektórych armatach przeciwpancernych (patrz str. str. str. bagnet do tego karabinu . Dwulufowy sztucer Jacoba wprowadzono do uzbrojenia dwóch batalionów piechoty armii indyjskiej. (por. 139. był znanym konstruktorem odtylcowych strzelb myśliwskich. także Oerlikon). 217). który zaproponował stosowanie stożkowatego rzewodu lufy dla osiągnięcia dużej prędkości wylotowej pocisku. jaka w całej historii została przyjęta oficjalnie do uzbrojenia wojska. broń tego typu jest wyjątkowym rarytasem dla kolekcjonerów (por. str.Słowniczek nazwisk i n a z w Enfield Tak popularnie nazywana jest Królewska Fabryka Broni Strzeleckiej (Royal Smali Arms Factory) znajdująca się w dzielnicy Londynu. projektował karabiny gwintowane i pociski do nich. str. Otrzymał szereg nagród państwowych ZSRR i odznaczenia bojowe za waleczność w latach II wojny światowej (por. Bartolomeo (1744-1799) Wynalazca wiatrówki powtarzalnej. opracowany przez Krugera i Mussera . major (1812-1858) Oficer brytyjski. (1836-1904) Konstruktor francuskiego karabinu w/. opracował po II wojnie światowej karabinek AK 47 tj. William. Benjamin Berkeley (1826-1885) Amerykański inżynier i przemysłowiec działający we Francji. Nazwa „sztucer z Kentucky'. będący jednym z większych producentów broni strzeleckiej w świecie. karabin gwintowany W7 1853 . 207. Gribeauval. Richard Jordan (1818-1903) Amerykanin. str. Założono ją w 1804 r. Kromus. str.str. Michaił Konstruktor radziecki. 216). str. Jean Baptiste Vaquette (1715-1789) Oficer artylerii francuskiej odpowiedzialny za zaprojektowanie nowego sprzętu artyleryjskiego i reorganizację etatów jednostek artyleryjskich . 111. Mechanizm broni napędzano obracając korbę (por. Podobnie jest w innych krajach: n p . system zamka System zamka dział bez. 138). Gruba Berta Popularna nazwa moździerza kal. Urodził się w Worcester w stanie Massachusetts (patrz str.. 111) Garand. Hotchkiss. System ten nazwano później „systemem Kalthoffa" (por. 246). str. 112). będąca zbitką pierwszych liter obu nazwisk (patrz.tzw. Robert H. na terenie dzisiejszego USA. Forsyth. 121). system Gribeauyala (por. produkowany w USA karabin M 17 (skonstruowany w Enfield). nosi tę właśnie nazwę (por. był uzdolnionym wynalazcą. ojciec i syn. albo „sztucer pensylwański". Essen Niemieckie miasto przemysłowe w Zagłębiu Ruhry. Jego syn. 151. produkowana tam broń strzelecka jest nazywana po prostu Hn field (Np.str.

Lee Enfield Brytyjskie karabiny powtarzalne produkowane w latach 1895-1957. ppłk (1838-1891) Francuski konstruktor. znany głównie z konstrukcji karabinu maszynowego działającego na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy (por. Dla upamiętnienia zasług pomysłodawcy nazwano je „Linią Maginota". 147).212.str. Zastosowano w nich zamek i magazynek systemu Lee oraz lufę z gwintem systemu Fnfield (por.118. działał w USA i Kanadzie. Broń ta była powszechnie używana (patrz str. opracował m. Zajmował się głównie konstrukcjami luf broni strzeleckiej (Por. George (1785-1854) Angielski urzędnik służby uzbrojenia. Wynaleźli zapłon tzw. igłowy. 42). 189). Lee. Istotą wynalazku było zastosowanie krótkego odrzutu lufy do napędu mechanizmu broni (patrz str. wynalazca licznych usprawnień zastosowanych w broni myśliwskiej. str. który wprowadził lufę z gwintem owalnym. 214.112. z silnie rozwiniętym przemysłem zbrojeniowym. Nazwa pochodzi z języka hiszpańskiego. Używany jest on w niektórych armiach do dzisiaj (por.130). 111. str. ręczny granat wz. też Lee Metford). Ferdinand Ritter von (1848-1904) Austriacki konstruktor licznych wzorów karabinów powtarzalnych (wykorzystujących oryginalny system zamka i magazynka) i pistoletów samopowtarzalnych (por. Luger. ale dokładne znaczenie tego słowa me jest jasne (por. 141. Miquelet jedna z odmian zamka skałkowego używana w regionie Morza Śródziemnego. Maxim. Minie. Wielkiej Brytanii i innych krajach (por. Isaac Newton (1858-1931) Amerykański konstruktor broni. Prace zaczęte w 1942 r. Lovell. Max. 136).str.139. Mills. jednostrzałowego przyjętego do uzbro­ jenia armii brytyjskiej w 1871 r. Maubeuge Miasto w pobliżu granicy francusko-belgijskiej. 138. str.209. współkonstruktor sławnego pistoletu P 08 „Parabellum" (por.123). Lee Metford Pierwszy karabin powtarzalny armii brytyjskiej. zasłynął skonstruowaniem powtarzalnego karabinu skałkowego (por.str. skonstruował też udane wzory odtylcowej broni myśliwskiej. James Paris (1831-1904) Z pochodzenia Szkot.A.219). Claude-Etienne (1804-1879) Oficer francuski. 139). używanego przez armię niemiecką. paryską (por. używane jest w odniesieniu do im­ prowizowanych środków zapalających w postaci butelek z benzyną (por. rządu radzieckiego podczas II wojny światowej. 212. 165.Słowniczek nazwisk i nazw Krupp Niemiecki koncern zbrojeniowy będący własnością rodziny Kruppów. Lićge Miasto w Belgii. Jego najsłynniejsze konstrukcje to wymienny magazynek pudełkowy i niektóre systemy zamkowe broni powtarzalnej (patrz: Lee Fnfield..str. 88).192. str. Maginot. w celu uzyskania materiału wybuchowego o niespotykanej dotąd mocy. str. Mołotow (1890-1986) Prawdziwe nazwisko: Wiaczesław Michajłowicz Skriabin. Jego ojciec również produkował wysokiej jakości broń myśliwską. Lancaster. str. Mannlicher. Był prze­ wodniczącym i zastępcą przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych tj. 142).133). Sir William (1856-1932) Brytyjski wynalazca. ciężko ranny podczas I wojny światowej. żyjący w XVII w. kojarzony głównie z karabinem powtarzalnym z magazynkiem rurowym (patrz str. Opracował kilka wzorów karabinów powtarzalnych. str. który udoskonalił konstrukcję pocisku Samouszczelniającego. LeMat Rewolwer wynaleziony przez J. który po raz pierwszy zastosował stal w produkcji sprzętu ciężkiego. Lorenzoni. 1915. Ostatecznie fortyfikacje takie wzniesiono w latach trzydziestych. nazwanego później jego nazwiskiem. ojciec i syn żyjący w XIX w. niegdyś jeden z głównych ośrodków produkcji broni strzeleckiej. doprowadziły do wyprodukowania dwóch bomb atomowych. porównaj też Lec. nazywany systemem Lefaucheux (por. 139). Lewis. Peter Paul (1838-1914) Niemiecki konstruktor i przemysłowiec. działa do dziś.F. Zastosowano w nim zamek systemu Friedricha von Martini i lufę z gwintem pomysłu Aleksandra Henryego (por. Le Mata. Lahti Fiński pistolet samopowtarzalny nazwany tak od konstruktora: Aimo Lahtiego. „Manhattan" Kryptonim planu opracowanego przez Ministerstwo Obrony USA. 139. który skonstruował pierwszy znakomicie działający karabin maszynowy (por. 219). 131. 111. skonstruowano armatę. Lange Niemieckie działo kolejowe z końca 1 wojny światowej. Firma Krupp była jednym z bardziej znaczących dostawców uzbrojenia w obu wojnach światowych. wprowadzony w 1888 r. 140). str.146). Martiru-Henry Nazwa karabinu odtylcowego. Opracować również odtylcowy rewolwer i strzelbę myśliwską (por. Nicolas. 206). Metford. * 321 . 129). Zamierzano wykorzystać zjawisko rozszczepienia jąder uranu. str. Mauser. 111 i 138. str. str. 115. Hiram Stevens (1840-1916) Konstruktor amerykański. Lee Metford). Michele Florencki rusznikarz. str.in. Andre (1877-1932) Polityk francuski. zwany niekiedy po prostu granatem Millsa. 266). Działał na rzecz budowy linii umocnień pomiędzy Francją i Niemcami. Jego nazwisko łączone jest również z amunicją rewolwerową (por.str. Miało to wielki wpływ na donośność i celność ówczesnej broni odprzodowej oraz wywołało zmiany w stosowanej taktyce (por. Był połączeniem zamka i magazynka systemu Lee z lufą o gwincie Metforda (por. Charles William (1820-1878) Rusznikarz angielski. Firmę założył w 1840 r. produkowany w latach 1850-1870 w USA. str. które zrzucono na miasta japońskie w 1945 r. Alfred Krupp. Tu znajdowały się główne zakłady zbrojeniowe rządu francuskiego w latach 1704-1830. Nazwa pochodziła od osoby wiceadmirała Maxa Rogge odpowiedzialnego za jego użycie w działaniach lądowych. Manton. Georg (1848-1922) Z pochodzenia Austriak. W oparciu o konstrukcję tego działa. Określenie „koktajl Mołotowa'. Metford). Działał w prowincji Sagami (por. Była to pierwsza małokalibrowa wojskowa broń powtarzalna na amunicję elaborowaną prochem bezdymnym. Lebel. projektował karabiny i uruchamiał ich produkcję w latach 1830-1850. Joseph (1760-1835) Jeden z najsłynniejszych rusznikarzy angielskich swoich czasów. Lefaucheux Francuscy rusznikarze. 144). Również jego brat był znanym rusznikarzem. Masamune (1264-1343) Jeden z największych japońskich mistrzów wykonujących miecze. William Ellis (1824-1899) Angielski wynalazca i projektant broni palnej.121).

. 14).. Niemiecka Wytwórnia Broni i Amunicji. nie zostały jednak użyte bojowo. Wyprodukowano pewną ilość tych przystawek w 1918 r. Znane z produkcji broni strzeleckiej. opracował m. 141). który wynalazł nowe materiały wybuchowe i miotające . (por. Wynalazek uzyskał tylko częściowe powodzenie. czasem uważana jest za pierwowzór kartaczownicy. Produkował broń wiełostrzałową. ciężkiego karabinu maszynowego wz. 127). 197). Johannes Samuel (1766-ok.. Parrot Wynalazca. Saint-Etienne Miasto w płd-wsch Francji. firma z Zurychu. Pierwszy wzór pochodził z 1889 r. Pedersena. 112. typowego uzbrojenia przeciwlotniczego statków i okrętów podczas IT wojny światowej. Lufy takie. Sharps. 192). MP 18/1. Charles Sir (1872-1942) Projektant karabinów powtarzalnych z zamkiem dwutaktowym. Był fundatorem najbardziej prestiżowej nagrody za wybitne osiągnięcia . 322 .in. 171). produkowanej przez tę firmę (patrz str. wsławionego pojedynkiem / konfederacką fregatą pancerną „Virginia". Przed II wojną światową Fabryka Broni Radom zasłynęła głównie z produkcji karabinków systemu Mauser wz. Charakteryzują się niewielkimi rozmiarami. zakładanym na gorąco. Pedersen Tak nazywano urządzenie. Niemniej nabój Paulyego był pierwowzorem nowoczesnej amunicji zespolonej. 207). str. Napoleon Tak nazywano armatę 12-sto funtową podczas wojny secesyjnej 1861-1865.broń wojskową dla armii brytyjskiej (por. W latach sześćdziesiątych tego wieku słowo to oznaczało również.in. Pauly. kal. Henry (1741-1804) Angielski producent broni palnej i wynalazca. Remington Amerykański koncern przemysłu metalowego.najbardziej znane są dynamit i nitroceluloza (por. Christian (1811-1874) Amerykański rusznikarz. (1867-1936) Niemiecki konstruktor broni samoczynnej. (patrz s. używano go głównie w broni myśliwskiej.?) Niemiecki konstruktor broni palnej i przemysłowiec. 07 z zamkiem swobodnym. kal. Założył go w 1816 r. w Polsce również do pistoletu P 08 (Bordchardta-Lugera) (por. Purdey Rodzina rusznikarzy londyńskich. Parabellum Kod telegraficzny firmy Deutsche Waffen und Munitions Fabrik tj. Nazwa od irlandzkiej maczugi z tarniny (por. 122) używanego powszechnie w XVTI stuleciu. używany nadal w niektórych krajach Trzeciego Świata. Radom Miasto wojewódzkie. odlewano z żelaza. Thorsten (1842-1920) Szwedzki finansista. Andreas W. Nobel. Rarden Automatyczne działko pokładowe przeznaczone do pojazdów pancernych. konstruktor odtylcowego karabinka z zamkiem kapiszonowym (patrz str. 30 mm. Nazwa karabinów od konstruktorów: mjr Rubina. Nazwy używa się w odniesieniu do szeregu udanych wzorów broni strzeleckiej. od końca XVI w. 133). (por. znana głównie jako wytwórca małokalibrowych działek przeciwlotniczych i pokładowych (por. 1820) Szwajcar z pochodzenia.123) Ross. które pozwalało zamienić amerykański karabin Springfield w broń samopowtarzalną. Choć nazwę Schmeisser żołnierze alianccy odnosili do niemieckich pistoletów maszynowych MP 38 i 40. Nordenfelt. centrum francuskiego przemysłu zbrojeniowego. to konstruktor nie miał nic wspólnego z ich projektem. o gwintowanym przewodzie. Eliphalet Remington.143) Ripoll Miasto w płn-wsch Hiszpanii. str. str.165). Również obecnie ich firma słynie ze znakomitej broni myśliwskiej i sportowej. m. pierwszym słynnym jej członkiem był James Purdey (XIX w. który zaprojektował amunicję oraz płk Schmidta. Nieporozumienie wynikło być może z faktu.215). James Brytyjski wynalazca szybkostrzelnej broni rewolwerowej opatentowanej w 1718 r. słynące z produkcji broni palnej wyróżniającej się stylem ozdób i wykonania. 1891 r. kiedy miasto zostało zniszczone. 1945 r. 214. że jego zakłady produkowały wspomnianą broń. pierwszych liter nazwy producenta (por.Nagrody Nobla. Nock.). str. który opatentował w 1812 r.138. Schwarzlose. armatę z lufą pomysłu tego konstruktora. str. Alfred Bernhard (1833-1893) Chemik szwedzki. str. 35. Nie odniosła ona większego sukcesu. Powszechnie używane określenie armata „Oerlikon" odnosi się zwykle do działka plot. o opóźnionym otwarciu oraz pistoletów samopowtarzalnych (patrz str. Karabiny Rossa były używane przez armię kanadyjską podczas I wojny światowej. Mosin-Nagant Rosyjski karabin powtarzamy wz. 29 i pistoletu samopowtarzalnego VIS wz. (por. 111. str. Tylna część lufy była wzmacniana płaszczem z kutego żelaza. 20 mm. str.str. 140). projektanta systemu zamka i magazynka. str. jako pierwszy zastosował nabój zespolony centralnego zapłonu. XIX w. Nazwę tę powszechnie stosuje się w odniesieniu do naboju 9 mm x 19.Słowniczek nazwisk i nazw Monitor Nazwa odnoszona do klasy okrętów wojennych przeznaczonych do obrony wybrzeża. Schmidt-Rubin Szereg szwajcarskich karabinów powtarzalnych z. który opracował system wzmacniania luf armatnich w poł. Nazwa pochodzi od konstruktorów: rosyjskiego oficera S. jedna z jego firm wytwarzała udany model kartaczownicy salwowej (por. Shillelagh System rakietowy wprowadzany w ostatnich latach do uzbrojenia wojsk lądowych USA. dyrektora fabryki amunicji w Thun. Naganta (por. 114. Ta francuska konstrukcja została nazwana dla uczczenia cesarza Napoleona Tli (por. nazwa od wynalazcy J. 174). str. zamkiem tłokowym dwutaktowym. Puckie. Nazwa powstała ze zbitki liter RARDE będących skrótem nazwy ośrodka badań uzbrojenia i ENfield. w latach wojny secesyjnej 1861-1865. znanych na Zachodzie właśnie pod nazwą „Radom". sil­ nym uzbrojeniem artyleryjskim i opancerzeniem. str.U. Niderlandzki zamek Jedna z odmian wczesnego zamka skałkowego (por. Schmeisser Hugo (zm. Mosina i belgijskiego przemysłowca M. produkowano ją tu od końca XVI w. Nazwa pochodzi od okrętu pancernego USS „Monitor". 207). str. aż do 1839 r. 133. Oerlikon Ocrlikon-Buhrle AG. broń myśliwską i na masową skalę . 147).

149). sygnowano nim również broń. późniejszego założyciela i dyrektora technicznego firmy Auto Ordonance Corporation. Frederick Vetterli (1822-1882) (por. Tulle Miasto we Francji. na dystansach do (maksymalnie) 400 m. str.n. Toledo Miasto w południowej części Hiszpanii. Steyr Miejscowość w Austrii. 137).został on opracowany przez firmę Sterling Armamenl Company. 216). Viollet Le Duc. Nazwa Steyr odnoszona jest również do karabinów systemu Mannliehera. Solingen Miasto w płn-zach. rząd USA założył tu wielką wytwórnię broni. Projektował samodzielnie budowle w stylu neogotyckim i neoromańskim. Spencera (por. 161. Znak ten był również fałszowany przez licznych drobnych wytwórców. Very Nazwa pistoletu sygnałowego tj. USA. W wersji jednostrźałowej stosowany również we Włoszech.139). firmę. wzmiankowana już w X w. Tranter Jeden z brytyjskich rewolwerów kapiszonowych projektu słynnego w XIX w. str. kariery wojskową zakończył w stopniu generała porucznika. krótkiej broni palnej do wystrzeliwa­ nia rakiet oświetlających i sygnałowych.. Williama Trantera. mieściły się tu liczne fabryki broni strzeleckiej. Największe zakłady zbrojeniowe w Czechach. ośrodek przemysłu zbrojeniowego od 1690 r. 216. ówczesna broń gładkolufowa pozwalała na celny strzał do ok. która początkowo była jedynym producentem tej broni (por.181). produkowano tu od XIX w.e.str. 139). Zajmował sie wszystkimi aspektami kultury materialnej średniowiecza. Dla porównania. Edward Very. Jeden z najbardziej znanych wyrobów to karabin maszynowy systemu Maxima (por. Wszystkie produkowane tu karabiny t y ł y nazywane „Springfield" (por. Thompson Pistolet maszynowy skonstruowany przez gen. Z zakresu historii uzbrojenia pozostawił prace dotyczące maszyn oblężniczych (por. karabinka i ręcznego karabinu maszynowego (por. 218).str. która uzyskała ochronę patentową rewolweru odtylcowego. począwszy od Średniowiecza. Henry (1761-1842) Oficer artylerii brytyjskiej.) traktatu o sztuce wojennej zatytułowanego „Sztuka wojny". były eksportowane do wielu krajów europejskich. XIX w. 176). karabiny i karabinki automatyczne.n. Smith & Wesson Horace Smith (1808-1893). W tym celu wymienia się jedynie niektóre podzespoły. a przed II wojną światową rozpoczęto również produkcję czołgów. p.in. 209.145). Pierwowzór miał lufę o gładkim przewodzie i dwójnóg umożliwiający zmianę kąta jej podniesienia. Nazwa od wynalazcy. co wynikało /. Skonstruowano go w rekordowo krótkim czasie. potem główny ośrodek produkcji zbrojeniowej. 165. SIG Schwcizerische Industrie . W 1777 r. Stokes Moździerz okopowy wynaleziony w 1915 r. przez Sir Williama Stokcsa.str. Znak (puncę) „Tower" wybijano na produkowanej broni. była przez żołnierzy alianckich odnoszona do niemieckich karabinów MG 34 i MG 42 (por.Słowniczek n a z w i s k i na?:w Shrapnell. Spandau Zachodnie przedmieście Berlina. W 1784 r.Gesellschaft (Szwajcarskie Towarzystwo Przemysłowe) z miejscowości Neuhausen am Rheinfall. 133. Strzelcy W XVIII i pocz. skoda R 323 . gdzie mieściły się warsztaty produkujące uzbrojenie. fazwa używana również w odniesieniu do produkowanych tam wzorów broni palnej m. jak i karabiny maszynowe (por. która przechodziła tu tylko odbiór tecnniczny .str.217). str. str. Nazwa ta. Sten Jeden z najsłynniejszych pistoletów maszynowych TI wojny światowej. którym był por.dotyczy to zwłaszcza broni palnej z XVIII i XIX w. jako ośrodek rodukcji żelaza. 148). Sun-tsu Chiński autor (żyjący w IV w. Snider Pierwszy odtylcowy karabin armii brytyjskiej. skonstruował pocisk artyleryjski zawierający kulki ołowiane. i Daniel Wesson (1825-1906). przez amerykańskiego konstruktora Cnristophera M. 215. opatentowany w 1860 r. Firma produkuje udane pistolety samopowtarzalne. Vetterli Karabin powtarzalny z magazynkiem rurowym i zamkiem tłokowym używany przez armię szwajcarską w II polowie XIX w. Patent wygasł dopiero w 1869 r. zresztą.str. Pierwsze wzmianki o produkowanej tu stali i broni pochodzą z 1 w. Pociski takie nazwano szrapnelami i stosowano powszechnie (por.163). str. 1912 czy MP 69.str. projektanta karabinków firmy Armalite. Tower Twierdza Tower w Londynie. rusznikarza z Birmingham. Sloner Nazwa systemu strzeleckiej broni automatycznej. Zgłosił on odpowiedni patent w 1877 r. Sterling Czasem tak nazywa się będący aktualnie w uzbrojeniu armii brytyjskiej pistolet maszynowy . str. Zapalnik powodował rozerwanie się pocisku nad głowami przeciwnika. pistoletu wz. stan Massachusetts. np. Tutejsze wyroby. Na konstrukq'i tej wzorowano wiele klasycznych moździerzy używanych do dziś (por.e. założyli w 1857 r. System został opracowany przez Fugene Stonera.str. 142. lufę. p. Spencer Pierwszy udany i zastosowany na większą skalę karabin powtarzalny. 217). Springfield Miasto w USA. Niemczech słynące z produkcji głowni broni białej. 90 m. Do dziś jest ośrodkiem przemysłu zbrojeniowego. 167. Również dzisiaj firmajest czołowym producentem rewolwerów (patrz str. Była to adaptacja odprzodowego karabinu En field do systemu zamka opracowanego przez amerykańskiego konstruktora Jacoba Snidera. Vickers Brytyjska firma zajmująca się budową okrętów wojennych i broni strzeleckiej. Thompsona. Eugene Emmanuel (1814-1879) Architekt francuski odpowiedzialny za rekonstrukq'ę licznych budowli zabytkowych. sprzęt artyleryjski. Zaprojektował go Szwajcar.143. nazwa żołnierzy specjalnych formaq'i wyposażonych w broń gwintowaną i wyszkolonych w prowadzeniu walki ogniowej w szyku rozproszonym. które tu były produkowane (por. Nazwa. Johna T. całkowicie blednie. potrzeby szybkiego dostarczenia broni tego rodzaju dla armii brytyjskiej. to złożenie inicjałów konstruktorów Shepparda i Turpina oraz pierwszych liter nazwy wytwórni Eniield (por. 174. 138). Broń może spełniać rolę pistoletu maszynowego. mar.

144). produkowana przez Volcanic Repeating Arms Company. produkujących s/pady i szable od początku XIX wieku. przez OJivera Winchester w Connecticut i działa do dzisiaj. zwiększające jej celność". Walther Szereg pistoletów produkowanych przez niemiecka firmę Carl Walther Waffenfabrik AG. do niszczenia zapór wodnych w Niemczech. 137). 146. n. 236. Jako pierwszy skonstruował karabin o heksagonalnej lufie. Whitney. 131.pierwszy bojowo użyty pojazd pancerny (por. Wal lis. Wilkinson Rodzina rusznikarzy angielskich. 237).T. Zaprojektował liczne usprawnienia broni strzeleckiej. Działająca jeszcze dziś w Londynie firma Wilkinson Sword Co.) Japoński mistrz wytwarzający miecze.Słowniczek nazwisk i nazw Volcanic Jedna z pierwszych broni powtarzalnych z magazynkiem rurowym. B. Sir Joseph (1803-1887) Inżynier angielski.e.149). 143. znani z produkcji wysokiej jakości broni myśliwskiej. 132). Wprowadził standaryzację części produkowanej broni. co pozwoliło na ich całkowitą wymienność w ramach jednego wzoru. str. Mały i Duży „Mały Willie" była to nazwa eksperymentalnego pojazdu gąsienicowego testowanego przez Brytyjczyków w latach 1915-1916. Podupadająca firma została przejęta przez Winchester Repeating Arms Company i na bazie produkowanej dotychczas broni. Broń ta nie została przyjęta do uzbrojenia (por. Zaprojektował rewolwer oraz maszyny dla przemysłu bawełnianego. 806 r. cechujący się znakomitą celnością. Jego następcą był czołg MK 1. Działał w prowincji Hoki. jak i karabinka odtylcowego z zamkiem kapiszonowym. Henry opracował słynny karabinek Winchester (por. niektóre z nich są nadal wytwarzane (por. Westley-Richards Angielscy wytwórcy broni palnej. Webley Brytyjska firma produkująca broń palna.str. Bames (1887-1979) Brytyjski inżynier i wynalazca z zakresu techniki lotniczej. Firma produkowała wiele wzorów udanych rewolwerów. Anglia. Willie. Winchester Firma Winchester Repeating Arms Company została założona w 1866 r. 121). 324 . zajmował się pracami z zakresu standaryzacji miar. Skonstruował również najcięższe brytyjskie bomby lotnicze o wagomiarach 12000 i 22000 funtów (Tallboy. Yosutsuna (ok. tzw. „małpi ogon" (por. założona w latach trzydziestych XIX w. Najsłynniejsze pistolety samopowtarzalne to P-38 oraz PP i PPK. Grand Slam) (por. Eli (1763-1826) Wynalazca i przemysłowiec amerykański. Firma nadal działa w Birmingham. nazwany następnie „Wielki Willie" . Był prekursorem gwintu poligonalnego.str. Whitworth. str. 196). Wypracował klasyczne kształty miecza japońskiego. produkuje broń białą oraz żyletki do golenia. str. str. popularnie nazywane „Walterami (por. Wdrażał metody produkcji masowej. przez braci Pnilipa i Jamesa Webley. str. ze stanu Connecticut. 137). Był projektantem „bomby skaczącej" użytej w 1943 r. Zasłynęła z produkcji karabinków powtarzalnych z magazynkiem rurowym (por. str.

Museo Civilita. Fundacji Heye'go. The British Museum z Londynu. Defence Research Information Centre(Centrum Informacyjno-Badawczemu Ministerstwa Obrony). Paryż. Waszyngton. Museo Nazionale di Castel S. (Muzeum Ludzkości). Scottish United Services Museum. Waszyngton. Szwajcaria. British Aerospace Dynamics. Profesorowi Lawrence Martin z Uniwersytetu Newcastle-upon-Tyne. International Institute for Strategie Studies. Livrustkammaren. The Museum of Mankind. Skokloster Zamek. Londyn. Wydziałowi Historii Wojen Uniwersytetu Londyńskiego. Naval Ordonance Museum. Department of the Navy Ilistorical Center (Wydziałowi Morskiemu Centrum Historycznego). Norymberga. Madryt. Podpułkownikowi Ulfowi G. National Museum of Antiquities of Scotland. Kunliga Armemuseum. kustoszowi Muzeum Zamku York. Museo del Ejercito. Szwecja. Wielka Brytania. Londyn. (Międzynarodowemu Instytutowi Studiów Strategicznych). Sztokholm. Wydziałowi Egiptologii Uniwersytetu Londyńskiego.Petersenowi ze Stowarzyszenia Miłośników Luku. Vickers Shipbuilding & Engineering Ltd (VSEL Armaments) Barrow in Furness. . kustoszowi Zbiorów Wallace w Londynie. Royal Ordonance Cun and Yehieles. US Army Ordonance Museum (Muzeum Uzbrojenia Armii USA). Statens Historiska Museum. Panu Nigel Arch. Bibliotece Ministerstwa Obrony w Londynie. Zurych. Hjarth-Andersen. Germanisches Nationalmuseum. Francja. Hallwylska Museet. Heckler & Koch Gmbh. Wielka Brytania. Nowy Jork. Wielka Brytania. Rzym. Explosives and Rocket Motor Establishment (Sekcji Badawczej Materiałów Wybuchowych. Schweizerisches Landesmuseum. Landeszenghaus. Maryland. Orpington.Wielka Brytania. Republika Federalna Niemiec. Panu Davidowi Edge. Paryż. Wielka Brytania.. Koniklijk Nederlands Leger eu Wapenmuseum. The Castle Museum z Yorku (Muzeum Zamku York). USA. Aberdeen. US National Park Service. National Maritime Museum (Narodowemu Muzeum Morskiemu). Ttf jhusmuseet. Londyn. The Wallace Collection (Zbiorom Wallace). Propellants. Department of Air Forcc (Dowództwu Wojsk Lotniczych). Stevenage. Londyn. Edynburg. Londyn. Gosport. Bazylea. Wielka Brytania. Komandorowi porucznikowi W. Ambasadzie USA w Londynie. The Metropolitan Museum of Art (Miejskiemu Muzeum Sztuki). Delft.Podziękowania Wydawca pragnie wyrazie podziękowanie niżej wymienionym instytucjom i osobom. Kunsthistorisches Museum. Sztokholm. Edynburg. kustoszowi Miejskiego Muzeum Sztuki w Nowym Jorku. Kopenhaga. Royal Air Force Museum (Muzeum Królewskich Sił Powietrznych). Museum fur Volkenkunde und Schweizerisch. Prochów i Silników Rakietowych) Ministerstwa Obrony. Rzym. Marconssis. Oberndorf. Tower. które udzieliły pomocy przy powstaniu tej książki: AMAC Corporation. Sztokholm. Szwecja.F. Wiedeń. kustoszowi Królewskiego Muzeum Wojska w Sztokholmie. Holandia. Musee de 1'Armee. The Victoria and Albert Museum (Muzeum Alberta i Wiktorii). Museum of the American Indian. Panu Helmuthowi Nickel. The Rotunda Museum of Artiliery (Muzeum Artylerii). The Ashmolean Museum z Oksfordu. Nowy Jork. The Manchester Museum (Muzeum Miasta Manchester). Londyn. US Marinę Corps Historical Center (Centrum Historycznemu Piechoty Morskiej USA). Luwr. Nottingham.es Museum fur Volkskunde. Compagne Industrielle des Lasers. Państwu Jonatanowi i Dianie Moore z Wojskowych Służb Historyczno-Archiwalnych (M A KS|. Londyn. Graz. Londyn. Austria. Imperial War Museum (Muzeum Wojskowemu Imperium Brytyjskiego). Angelo. Londyn. Londyn.

T. 1977) Woodman. Jean Un Siecle D'Armament Mondial Tome 1 et 2 (CrepinLeblond. 1964) Skennerton. Alan & Hogg.B. Howard L. Broń gazowa. broń przeciw okrętom podwod­ nym oraz Marynarka Królewska 1914 1954 (HMSO. H.S. Arne Feuerwajfen 2 vols (Klinkhardt & Biermann. Rosyjskie szable wojskowe 1801-1917 Oakeshott. Księga broni palnej (Hamlyn. Admirał Sir Reginald H. 1986) Hogg.H. Brytyjskie bagnety wojskowe (Hutchinson.C. ]. 1975) Seitz. 1973) Reid. Ilustrowana księga bagnetów dla kolekcjonerów (Arms and Armour Presss / Ilippocrcne Books Inc. Księga dział i rusznikarzy (Chartwcll Books Inc. 1973) Hobart. Commander A. F. 1875) Friedman. H.'s Pocket Book 18: Artyleria ciągniona (Macdonald and Jane's. 1961) Caranta.P. Capitaine L. Thomas F. Defense (Balland. 1975) ' Hogg.e Gastinne Renette des Armes de Poing (Editions Garnier. Jim Średniowieczny łucznik (The Boydell Press. 1978) Swenson. Richard & Gregory.L. Donn F. 1960) Roads. (Ed. Berlin 1928) Mollo F. 1972. 1982) Smith. H.S. 1969 & 1971) Miller. Norman Konstrukcja i rozwój okrętów podwodnych (Naval Institute Press.B. 1964) Pope. 1977) Chanel.) Broń świata (Bonanza Books.) Wspaniała Flota Brytyjska (Odhams. wydawnictwa różne) Blackmore. 1986) Hardy. Robert Artyleria brytyjska na ladzie i na morzu 1790-1820 (David & Charles. W. 1987) Walter. wydawnictwa różne) Hogg.) Perkins. 1975) Wilkinson-Lalham. 1987) Johnson. łan V. Broń Afrykańska (Prinz-Verlag. Votre. Współczesne osiągnięciu w dziedzinie artylerii polowej na Kontynencie (Royal Artillery Institution.) Encyklopedia broni palnej (The Connoisscur. Broń palna i jej działanie (Marshall Cavendish.elle et Cie. 1972) Greener. Mnafred A. 1942) Rocznik Brassey'a okrętów i statków (Wm Clowes & Sons) Cooke.F. Shelford Artyleria świata (Brasseys. 1976. Pojazdy i wyposażenie armii brytyjskiej (łan Allan. Hans (Ed. 1903. 1934. Capt. 1980) Wise.) jane. 19761 Heath. 1977) Jane's Infantry Weapons (Jane's annual. Broń Paryża (Harrap. łan V. R. Frans C.G.. 1907) Bidwell. Col. 1976) Bronie palne Bames. 1957) Archer.L. Broń palna żołnierzy brytyjskich 1858-1864 (Herbert Jenkins. Dudley Broń palna (Spring Books.) Rocznik broni i uzbrojenia tom 1 (Digest Books Inc.W.E..W. 1962) Draeger. Szabla Indyjska (Herbert [enkins. Denis (Ed.e-Enfield karabiny i karabinki 1880 1980 (Annual Armour Presss. C. McCann & Geoghegan. Brian Szable Armii Brytyjskiej (Arms and Armour Presss. Robert Longbow: Historia społeczna i militarna (Patrick Stephen. Werner & Zirngibl. 1975) Kenyon. 1972) Hogg. dekoracji i użycia broni i uzbrojenia we wszystkich krajach i we wszystkich czasach (Jack Brussel.C. 1976) Stone. W. 1977) Thompson.Russell japońska broń i uzbrojenie (Arms and Armour Presss.W. Ken Broń i Wojna. 1978) Swearengen. Bojowa broń myśliwska na świecie (T. Broń i sztuki walki Archipelagu Indonezji (Charles E. Enterprises. Nowoczesna broń i uzbrojenie (F. Ewart Miecz w wiekach rycerskich (Luttcrworth Press. 1962) Peterson. Artyleria i sztuka artyleryjska marynarki wojen­ nej (Wiley& Son.R. Claude Uzbrojenie europejskie i amerykańskie w latach 1100-1850 (Batsford. reprint 1961) Broń biała Ashdown. 1971) Watts. Artyleria grecka i rzymska (Oxford.) Rocznik broni i amunicji (Petersen) Held.Bibliografia Uwaga: tytuły książek przetłumaczono na jeżyk polski i pochodzą od Wydawcy niniejszego polskiego wydania „Encyklopedii Broni". Waldemar Das Schwert der Skythen und Sarmaten in Sudrussland (Verlag Van Walter De Gruyler & Co... 1977) Bellanw.D. Curt Artyleria (Octopus. 1946. Raymond Les Armes de. Europejskie bronie białe (Almark.i E. Skrzydło szarej gęsi (Osprev Publications.B. Broń i uzbrojenie brytyjskie i zagraniczne (T. Bagnety (Arms and Armour Presss.N. Chris Czerwony bóg wojny (Artyleria radziecka) (Brasseys.) Smith. 1968) Stephens. (Ed. 1987) Quick. Hrederick J. 1979) I togg. Cattermole. Kusza ( t h e Holland Press. Gastinne I. Ilustrowana historia broni maszynowej (lan Allan. John D.. 1969) Hogg. W. P. 1967) Łuki Bradbury. 1975 . Księga Lugera (Arms and Armour Presss. Broń konwencjonalna i jej rola w bitwie (Brasseys. F. Brytyjska broń artyleryjska i amunicja 1914-1918 (łan Allan. 1972) Fischer. Heribert Blankwaffen 2 whtmes (Klinkhardt & Biermann.A. Jołin Małe armie 20-go wieku (Arms and Armour Presss. łan V. 1989) Artyleria Amunicja do broni lotniczej (US Depts of the Army and the Air Force. Robert Wiek broni palnej (Kompendium broni. UArtillerie Nouvelle (Charles ł.G. 1909) Blair. Karabin Lee-Enfield (Herbert Jenkins. Ogólne opracowania o broni jane'a Weapons System (Rocznik Jany's. 1974) Bagnety Stephens. Noże walki (Arms and Armour Presss.B. J. łan V. H. T. Broń palna i jej rozwój (1910. & Weeks.H. sprężynowa i wiatrówki świata (Arms and Armour Presss. C. 1986) Ginters. 1969.C. łan Brytyjskie uzbrojenie systemu Lee: Lee-Metjbrd i Is.. 1978) Reynolds. 1903) Marsden. 1969) Robson.Jack. 1970) lleld. 1975) Broń morska Bacon. Peter Księga bagnetu (published bv the authors.W. Tuttle Company. R. łan V. 1977) Peterson. 1984 . John Słownik broni i terminów wojskowych (McCraw-Hill. Szukaj i uderzaj: Sonar. Robert (Ed. 1968) Robinson. F.J.P. 1968) Thiuvenin.A.B. 1981) North. Harry Wczesne uzbrojenie lotnicze: Samoloty i broń do 1918 roku (Arms and Armour Presss. Ilustrowana historia karabinu (lan Allan.H. 1924) Wilkinson-Latham. 1984) 1 łackman. Brytyjska wojskowa broń palna 1650-1850 (Herbert Jenkins. G. Bt. reprint Bonanza Books) Kompendium broni (roczniki specjalistyczne. 1965) Renet te. Renć Wielka bojowa ręczna broń palna (Błandford Press. & Thurston. 1971) Payne-Callwey. Sir Ralph. 1978) Fuller. Col. L. 1971) Smith. łan Ilustrowana Encyklopedia Artylerii (Stanley Paul. Rewolwery 1870-1940 (Arms and Armour Presss.L.B. 1965) Stephens. R.. 1986) Bethell.avauz.H. Małe armie świata (Stackpole Books / Arms and Armour Presss. 1973. Leroy i Smeets. 1984) 326 . W. Col H. 1971) Hoff. Major E. 1930) Rogers. Ron Szable wojskowe Japonii 1868 1945 (Arms and Armour Pfesss. łan Artyleria niemiecka xv U wojnie światowej (Arms and Armour Presss. William Wiedza o uzbrojeniu (Mitchell Beazley. Naboje świata (Arms and Armour Press / DBI. |ohn & White.J. Norman Uzbrojenie Marynarki USA (Navał Institute Press. Działa samobieżne świata 2 tomy (Arms and Armour Presss. H. George Cameron Closariusz konstrukcji. 1973) Leksykon II wojny światowej (Macdonald and Jane's.) Huon. F. 1983) Friedman. 1964) Rawson. Charles Edward Księga cen broni dla kolekcjonerów (Coward.) Nelson. Artyleria przez wieki (Seeley Service. 1971) Tanner..W. E.

1917 / Aris & Philips Ltd. Keith Obrona strategiczna: „ Wojny gwiezdne" w perspektywie (University Press of Amenca. & Kennard.1988) Parśon". 1987) Limpkin.N. 1893) May. Biuro Artylerii Niemieckie materiały wybuchowe i amunicja Tom I (1946. 1962) Ćonnoly. 1977) Connoly. 1988) Broń kosmiczna Aspen Strategy Group Broń antysatelitarna uraz amerykańska polityka wykorzystania przestrzeni kosmicznej do celów militarnych (University Press óf America. (Ed. 1986) Broń chemiczna Haber. 1965) Congreve. 1963. Michael Broń i wyposażenie antyterrorystyczne (Arms and Armour Presss. Nowy Jork Broń i uzbrojenie The Metropolitan Museum of Art. Norman Uzbrojenie niszczycieli li wojny światowej (Naval Institute Press. Bill Uzbrojenie lotnicze (Salamander. 1986) Payne. [978) Lloyd. Sir John (Ed. 1968) Random. Peter Armie greckie (Macdonald Educational. 1978) Chant. 1977) Departament Marynarki USA. Flayderman & Co.G. Michel Les Arts Martiaux ou l'espńt des budo (Fernand Nathan. Rav Ilustrowany przewod?iik po nowoczesnej broni radzieckiej (Salamander. 1974) Rosa. Anglia Czerwonoskóry w Ameryce Północnej (1974) Kolekcja broni palnej Fullera (US National Park Service) Hallwyl House collcction Broń i uzbrojenie Tom II (1962) The Metropolitan Museum of Art. 1959) Katalogi muzealne i podręczniki British Museum Podręcznik zbiorów etnograficznych (1910) British Museum Narzędzia kamienne (1968) British Museum Myśliwi i zbieracze (1970) British Museum Człowiek . Encyklopedia wojny cywilnej dla kolekcjonerów (Castle Books. Francis A. Broń Amerykańskiego Zachodu (Arms and Armour Presss.. 1983) Tlobbs. Clive Bitwa o Bogside (Penguin Books.H. Johannes i Bandi. 1980) Bezpieczeństwo wewnętrzne Clapp. Rivka Broń świata starożytnego (Cassell. W. John Wojna w świecie klasycznym (Salamander.Bruce Ocalenie Sądu Ostatecznego (Shaw & Sons. reprint The Combat Bookshelf. Lord. 1972) McI-ean. 1977) SlPRl Rocznik (SIPRI. Edward Uzbrojenie chemiczne (Macmilian Press.'1986) Spiers. 1985) Rosser-Owen. Sussex.) Jane's Pocket Book 10: Rakiety (Macdonald and Janc's. 1979) Hogg. Pociski kierowane podczas wojny i pokoju (Harvard University Press. 1979. Jr. 1986) LIS Army Systemy broni Armii USA 1986 Warry. 1987) Dewar. Max Ilustrowany przewodnik po broni strategicznej (Salamander. Sir William Szczegóły systemu rakietowego (London. 1896) Hicks.twórca narzędzi (1961) Muzeum Miasta Exeter . lan & Batchelor. Peter and Friedman. Małe siły nuklearne (Greenwood Press. Birmingham. 1984) Sibley. Londyn Szable i sztylety (1963) Wallace Collection European Broń i uzbrojenie. Szable i broń palna marynarzy (HMSO. Malter & Co.) Zagrożenie nowymi systemami broni (Macmilian.Allen. 1969) Weyer. with Joel L. 1983) Gunston.F. Edward Wojna chemiczna (Macmilian Press. Obrona przeciwnuklearna miast (Abt Books. Jack Uzbrojenie i wyposażenie w wojnie cywilnej (Doiibleday. 1975) Hackett. David Rakieta (New Cavendish Books. Daniel O. 1962) Rakiety i broń nuklearna Baker.) Nowoczesne prawo stosowania broni i zasad walki (DBI. Nowy Jork Sztuka rycerska Royai Ontario Museum Iroąuoians of the Eastern Woodlands (1970) Tower of London Kusze (1976) Victoria & Albert Museum. A. Artyleria (J-Griffin. Anglia . tom II (1962) Katalogi aukcyjne Wallis & Wallis.. Narzędzia i broń jaskiniowców (The British School of Archeology in Egypt.) Miles. E. 1983) Martin. 1814) Egerton. łan Księga wojny nuklearnej (Edbury Press. Devon. 1987) Gutteridge. Trujący obłok: Wojna chemiczno w I wojnie światowej (Clarendon Press. David Podręcznik broni wietnamskiej (Patrick Stephens. Wiley M. 1956) Pretty. Ronald (Ed. 1975) Gonen.M. Hans-Georg Sztuka w erze zlodowacenia (George Allen and Unwin. Christopher & Hogg. & Hadcock. Donald B.1965) Maringer. Rodney W. Charles Indiańskie i eskimoskie artefakty w Ameryce Północnej (Bonanza Books. Anglia Weller & Dufty Ltd. David Ilustrowany przewodnik po wojnie kosmicznej (Salamander. William (Ed. Francuskie uzbrojenie wojskowe 1717 1938 (N. 1973) Równowaga militarna 1979-1980 i 1988-1989 (Międzynarodowy Instytut Studiów Strategicznych. Lewes. of Tatton Opis uzbrojenia indyjskiego i wschodniego ilustrowany kolekcją byłego Biura Indii (W. Joseph G. 1978) Jones.) Wojny w świecie starożytnym (Sidgwick and Jackson. Edward Ludzie prymitywni dzisiaj (Hamish Hamilton. Londyn Broń i uzbrojenie starej Japonii (1951.Bibliografia Hodges. Cottie Ludzie bez maszyn (Aldus Books. C. 1953) Petrie. 1989) Lord. Peter Armie rzymskie (Macdonald Educational.W. A. Nels A. The Plumbefs Kit chat (Normount Technical Publications) Rozmaitości Burland. 1986) Graham.E. John Działa marynarki wojemiej (Blandford. 1988) Uzbrojenie w poszczególnych okresach Bonds. 1963) Victuria & Albert Museum. Laurence Broń i strategia (Weidenfeld and Nicolson. 1986 i 1988) Spiers. Col. Major James E. L. Sir W. 1985) Coggins. 1978-1989) Walmer.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful