7 0 0 0 lat historii uzbrojenia

pod redakcją

Davida Hardinga

Przekład z języka niemieckiego

Jan Bańbor i Tomasz Nowakowski

Opracowanie naukowe

płk prof. dr hab. Stanisław Torecki

Scan By Bug for Torrenty.org

Encyklopedia

Broni

Pierwsze w y d a n i e w Polsce u k a z a ł o się w 1995 roku n a k ł a d e m Spółki z o.o. Penta, 01-806 W a r s z a w a , Z u g a 2 7 / 1 C o p y r i g h t © for Polish cdition by Penta, W a r s a w 1995 Tytuł oryginału Weapons. An international encyclopedia from 5000 BC to AD 2000. C o p y r i g h t © D i a g r a m Visual Information Ltd. L o n d o n , 1980, 1990 P o d redakcją Davida Hardinga O p r a c o w a n i e graficzne _ Richard Hummerstone Ilustracje Alan Cheung, Sleven Clark, Brian Hewson, Susan Kinsey, Ravel Kostal, Kathleen McDougall, Janos Marjfy, Graham Rosewarne, Darren Bennett, Peter Crossman, Lee Lawrence, Paul McCauley P r z e k ł a d z języka niemieckiego Jan Bańbor i Tomasz Nowakowski C o p y r i g h t © for Polish translation Jan Bańbor ćk Tomasz N o w a k o w s k i , 1995 O p r a c o w a n i e n a u k o w e w y d a n i a polskiego płk prof. dr hah. Stanisław Torecki O p r a c o w a n i e typograficzne w y d a n i a polskiego Stanisław Małecki O p r a c o w a n i e redakcyjne Edward Piekarski Książka, a n i jej fragmenty n i e m o g ą b y ć r e p r o d u k o w a n e w jakiejkolwiek formie b e z pisemnej z g o d y w y d a w c y

Wydawnictwo Penta, Warszawa 1995 Wydanie pierwsze Skład: „ D o m i n o " sp. z o.o., Warszawa Druk: Slovart Trend, Bratysława, Słowacja ISBN 83-85440-32-1

Wstęp
„Encyklopedia Broni", którą o d d a j e m y w P a ń s t w a ręce, ukazuje szereg p r z e d m i o t ó w i u r z ą d z e ń służących człowiekowi jako b r o ń . W j e d n y m tomie z n a l a z ł o się r e p r e z e n t a t y w n e p r z e d s t a w i e n i e większości z n a n y c h t y p ó w b r o n i p o c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h okresów i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h . Z a p o d s t a w ę p o d z i a ł u przyjęto k r y t e r i u m funkcji. Całość p r o b l e m a t y k i p o g r u p o w a n o w e d ł u g tej w ł a ś n i e zasady, j e d n o c z e ś n i e wyjaśniając teoretyczne p o d s t a w y d z i a ł a n i a d a n e g o rodzaju b r o n i i w w i e l u w y p a d k a c h w z b o g a c o n o je ilustracjami. Przyjęto o g ó l n e założenie, b y p o s z c z e g ó l n e g r u p y (odpowiadające r o z d z i a ł o m ) u p o r z ą d k o w a ć wg narastającego s k o m p l i k o w a n i a — od najprostszych p r z e d m i o t ó w a ż p o z ł o ż o n e s y s t e m y w s p ó ł c z e s n e g o uzbrojenia. Rozdział p i e r w s z y zaczyna się od p a ł e k i m a c z u g , a r o z d z i a ł ó s m y k o ń c z y się na w s p ó ł c z e s n y c h systemach broni okrętowych. Ze w z g l ę d u na to, że p o s z c z e g ó l n e obiekty nie są u p o r z ą d k o w a n e w n a s t ę p s t w i e c z a s o w y m , d o g ł ó w n y c h z a g a d n i e ń , takich jak n p . b r o ń p a l n a , d o d a n o tablice pozwalające śledzić chronologię najważniejszych d o k o n a ń w danej dziedzinie. W p r o w a d z o n o też i n d e k s o b r a z k o w y na str. 296—317, w k t ó r y m b r o ń ś w i a t a z a c h o d n i e g o została u p o r z ą d k o w a n a w e d ł u g okresów historycznych, i n n e z a ś obiekty w e d ł u g r e g i o n ó w p o c h o d z e n i a . Interesowała n a s p r z e d e w s z y s t k i m b r o ń w ścisłym tego słowa z n a c z e n i u tj. p r z e z n a c z o n a do walki z l u d ź m i . Tym s a m y m m a r g i n a l n i e p o t r a k t o w a n o wszelkie p r z e d m i o t y p o w s t a ł e jako b r o ń m y ś l i w s k a czy s p o r t o w a , n a w e t jeśli ich rozwój był ściśle z w i ą z a n y z rozwojem b r o n i wojskowej. „Encyklopedia B r o n i " została p o m y ś l a n a jako leksykon zawierający informacje z d z i e d z i n y b r o n i o z n a w s t w a , a s y s t e m i n d e k s ó w p o z w a l a na ł a t w e i w i e l o s t r o n n e k o r z y s t a n i e z tekstu. W p o s z c z e g ó l n y c h rozdziałach z a w a r t o s p e q a l i s t y c z n e informacje p r z e d s t a w i o n e n a tle rozwoju uzbrojenia. Czytelnik zyskuje o g ó l n y p r z e g l ą d całości z a g a d n i e n i a , co czyni z encyklopedii b e z k o n k u r e n c y j n e i p o d s t a w o w e ź r ó d ł o informacji dla fachowców i szerokich rzesz Czytelników.

Rozdział pierwszy
14 15 16 17 18 19 20 22 26 27 28 31 34 36 38 40 41 44 46 48 50 51 56 64 66 67 68 70 72

Rozdział drugi
74 76 77 78 79 80 82 84 Wsparcie rzutu Proce Maczugi miotane Bumerangi Topory i żeleźce Oszczepy Granaty ręczne

12 BROŃ BIAŁA RĘCZNA

Maczugi Maczugi proste Maczugi złożone Maczugi z ruchomymi głowicami Maczugi metalowe Berła Nadziaki i młoty rycerskie Siekiery i topory Sztylety, noże, puginały Sztylety niemetalowe Sztylety w różnych rejonach świata Sztylety europejskie Miecze Miecze i szable Afryki i Bliskiego Wschodu Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego Miecze i szable Dalekiego Wschodu Miecze japońskie Miecze europejskie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza Miecze średniowiecznej Europy Miecze renesansowe i późniejsze Rapiery i szpady Przepisowa broń biała w różnych armiach Broń drzewcowa Bagnety Bagnety szpuntowe Bagnety stałe Bagnety tu lej owe Bagnety nożowe Varia

POCISKI M

R o z d z i a ł trzeci

Łuki Łuki proste Łuki laminowane i dwuwarstwowe Łuki kompozytowe Strzały Kusze Dmuchawki Wiatrówki Indywidualna broń strzelecka Nauka strzelania z ręcznej broni palnej Chronologia rozwoju ręcznej broni palnej Amunicja małokalibrowa Strzelecka broń odprzodowa Długa broń palna odprzodowa Pistolety od przód owe Pistolety jednostrzałowe od przodowe Pistolety odprzodowe wielostrzałowe Rewolwery odprzodowe Broń palna odtylcowa Jednostrzałowa broń odtylcowa Odtylcowa broń wielolufowa Powtarzalne karabiny odtylcowe Rewolwery odtylcowe Pistolety samopowtarzalne Pistolety maszynowe Karabiny samopowtarzalne, karabinki automatyczne 154 Granatniki ręczne, granaty nasadkowe 156 Ręczna broń bezod rzutowa 94 96 98 99 100 102 106 107 108 110 111 112 114 116 122 124 126 128 130 132 134 136 142 146 148 150

92 INDYWIDUALNA B R O Ń MIOTAJĄCA

torsyjne 163 Machiny barobalistyczne 164 Działa prochowe 166 Działa od tyko we 168 Działa pierścieniowe z kutego żelaza 169 Działa odprzodowe odlewane 170 Gładkolufowe działa polowe 172 Gładkolufowe działa forteczne 173 Gładkolufowe działa okrętowe 174 Działa gładkolufowe w XIX wieku 175 Działa odprzodowe z lufami gwintowanymi 176 Nowoczesne moździerze 178 Działa odtylcowe 180 Amunicja do dział odtylcowych 182 Działa polowe 184 Działa polowe odtylcowe 188 Działa oblężnicze i kolejowe 190 Działa górskie 191 Artyleria nadbrzeżna i forteczna 192 Działka automatyczne 194 Armaty przeciwlotnicze 196 Armaty pokładowe pojazdów opancerzonych 198 Armaty przeciwpancerne 200 Działa bezodrzutowe 202 Odtylcowe działa okrętowe 206 Karabiny maszynowe 207 Poprzednicy karabinów maszynowych 208 Amunicja do karabinów maszynowych 209 Rozwój karabinów maszynowych 210 Systemy karabinów maszynowych 212 Ręczne karabiny maszynowe (rkm) 214 Ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe 216 Uniwersalne karabiny maszynowe 218 Broń pokładowa Zapory fortyfikacyjne Pułapki proste i zmechanizowane Pułapki wybuchowe Pozycyjne miotacze pocisków Materiały wybuchowe Miny lądowe Miny morskie BRONIE POZYCYJNE Rozdział szósty 234 236 239 240 241 242 243 244 246 248 249 250 252 254 256 258 260 262 Bomby lotnicze Bomby głębinowe Pociski z własnym napędem Rodzaje napędów Torpedy Napędy odrzutowe Rakiety z silnikiem na paliwo stałe Rakiety z silnikami na paliwo ciekłe Sposoby startu Główne zespoły rakiet Systemy kierowania Rakiety w okresie II wojny światowej Przeciwpancerne pociski rakietowe Pociski rakietowe przeciwlotnicze Lotnicze taktyczne pociski rakietowe Morskie taktyczne pociski rakietowe Strategiczne i taktyczne nuklerarne pociski rakietowe BOMBY I POCISKI z WŁASNYM NAPĘDEM .Rozdział czwarty 158 D Z I A Ł A Rozdział piąty 220 222 224 226 227 228 230 232 160 Mechaniczne machiny miotające 161 Machiny neurobalistycznc wykorzystujące siłę sprężyny 162 Machiny neurobalistyczne .

Nowa Zelandia i Oceania 298 Azja Południowo-Wschodnia. Chiny. Birma. BIOLOGICZNA I JĄDROWA Broń zapalająca Broń chemiczna Broń jądrowa Skutki wybuchu jądrowego Użycie broni jądrowej Systemy antyrakietowe Broń biologiczna Rozdział ó s m y 278 BRONIE INTELIGENTNE 280 Nowe technologie 282 Bronie policyjne 284 Bronie piechoty 286 Systemy artyleryjskie 288 Bronie przeciwpancerne 290 Uzbrojenie śmigłowców i samoloty bezza ługowe 292 Lotnicze pociski rakietowe i bomby kasetowe 294 Współczesne systemy broni morskich 297 Australia.Rozdział siódmy 266 268 270 272 274 276 277 264 B R O Ń CHEMICZNA. Ameryka Północna i Południowa 302 Paleolit i neolit w Europie 302 Starożytny Bliski Wschód 303 Starożytna Grecja i Rzym 304 Średniowieczna Europa 305 Europa w XVI wieku 306 Europa w XVII wieku 307 Europa i Ameryka Północna w XVIII wieku 308 Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 309 Lata 1816-1860 " 310 Wojna secesyjna 311 Lata 1866-1913 312 I wojna światowa 314 II wojna światowa 316 Świat współczesny 296 INDEKS GEOGRAFICZNY I HISTORYCZNY 318 SŁOWNICZEK NAZWISK I NAZW 325 326 328 Podziękowania Bibliografia Skorowidz rzeczowy . Assam 299 Japonia 300 Indie i Iran 301 Afryka.

miecze i szable. że nie ma możliwości przedstawienia jej w jakimś logicznym i ścisłym porządku. Opera Nom. Cykl ilustracji (po prawej) z włoskiego podręcznika szermierki. z założenia nie służy do miotania.Rozdział pierwszy BROŃ BIAŁA RĘCZNA Opisano tu broń. z pierwszych celowo wykonanych przez człowieka rodzajów broni. trzymana w dłoni lub dłoniach. nadziaki. Broń ta. sztylety. nie mieszczącej się w ramach wspomnianych kategorii. Przegląd kończymy na bagnetach. którą walczący posługuje się za pomocą ręki. W rozdziale omówiono topory. najpóźniej skonstruowanej i wprowadzonej broni białej. lecz jest jedynie przedłużeniem ręki człowieka. jaka dziś jest powszechnie wykorzystywana w uzbrojeniu nowoczesnych armii. a także przykłady mniej znanej broni białej. Nie ma to jednak większego znaczenia przy omawianiu jej głównych typów i rodzajów. broń drzewcową. Należy zacząć jednak od pałek i maczug. jedynej. Istnieje tak wielka różnorodność typów i sposobów użycia broni ręcznej. będących z całą pewnością jednymi. 12 . napisanego przez Marozzo w 1536 roku.

.

na końcu kija znacznie wzrastał moment bezwładności. po umocowaniu ciężkiej głowicy (c). w postaci prostej pałki z drewna. Maczugi z ruchomymi łowicami. Na Nowej Zelandii i Wyspach Oceanii. tj. gumy lub tworzyw sztucznych. stanowiące insygnia władzy. Niektóre z nich. Maczugi proste. Na świecie większość policjan­ tów nadal nosi na służbie pałki.e. Ich początkiem były niewątpliwie nieobrobione kije lub kamienie przypadkowo używane w potrzebie przez pierwotnych ludzi. mają wydatną głowicę. Broń tę zwykle wykonuje się z długiego'pręta bambusowego. Rysunki naskalne z Afryki Południowej datowane na ok. trzymane w dłoni. są jedynie insygniami władzy. przedstawiają ludzi uzbrojonych w maczugi. owstawała poprzez przycięcie odpowiednio ukształtowanego kawałka grubej gałęzi. najczęst­ sza forma to buzdygan. Zamykają one jednocześnie długi okres rozwoju tej broni. różniących się budo­ wą i zastosowanym materiałem. a w efekcie: skuteczność ciosu. czyniono bardziej efektywnymi. Pomimo swego prymitywizmu i prehistorycznego pochodzenia jedna z odmian maczugi szturmowa pałka policyjna odgrywa znaczącą rolę również dzisiaj. jest jednym z najrostszych rodzajów broni. Maczuga była technologicznie zaawansowanym rozwinięciem obu tych pra-broni. 1.(Więcej na temat maczug. świadomie wykonaną przez człowieka broń. jest nadal używana na całym świecie przez siły policyjno-porządkowe. mogą być użyte w celu zadania ciosu przeciwniko­ wi. Użycie maczug (po lewej i powyżej) a. Nie wszystkie maczugi miały mieć głowicę o tępych kształtach. Maczugi Dynamika maczugi (powyżej) Ciężki przedmiot (a). jak i berła. Maczugi ceremonialne (berła) mają najrozmaitsze formy. Wykonane co najmniej z dwu materiałów.n. okutego na końcu metalem. 78). Wykonane z jednolitego. . siły porządkowe do rozpraszania demonstrantów tradycyjnie stosują Lahti. P f Typy maczug (po lewej).p. Te właśnie formy przekształciły się później w topory bojowe czy nadziaki. umocowując go na końcu kija. Wykonane w całości z metalu buzdygany. 6000 r. b. 3. Podobny efekt uzyskamy pogrubiając koniec zwykłej pałki. 5. Działanie kamienia można uczynić znacznie skuteczniejszym. niemetalicznego materiału. e. poprzez wykonanie ostrych krawędzi czy też dodawanie zaostrzonych kolców. c. lub kij (b). W Indiach i Pakistanie. . str. maczugi były podsta­ wową bronią do czasu przybycia tam Europejczyków. 2. zwykle przybierają formę buławy. Maczugi metalowe.Maczugi mogą być uznane za pierwszą. Stosowana jest powszech­ nie jako broń policjantów z oddziałów prewencji. Maczuga. Wyróżniono tu pięć podstawo­ wych typów. Irlandzka maczuga Shillelagh (po prawej). są przykładami najbardziej rozwiniętych technologicznie maczug. 14 d. Stąd też pochodzą najpiękniej zdobione okazy maczug. Maczugi złożone.

15 . Ten typ maczugi. ok. 5. Płn-zach wybrzeże Stanów Zjed­ noczonych. 10. z XI w. Południowa Afryka. Spośród wszystkich znanych okazów tego typu broni. Polinezji i Oceanii mają najbardziej wyszukane kształty i ornamentykę. o asymetrycznym kształcie. E Maczugi proste (powyżej) 1. obsydianu. Wykonana z twardej gumy. Drewniana maczuga (powyżej) z Archipelagu Markizów. zwana rzez białych KnoBkerrie ( z afryanerskiego: Knopkłrie). Drewniana maczuga z Fidżi. używane przez współczesne siły policyjne. kamienne lub kościane z Nowej Zelandii. innego niż metal. zawsze uzbrojona w maczugę. Nowa Zelandia. Indiana Coast. 2. 6. Nowa Zelandia. 7. Postać Wilhelma pojawia się na tkaninach wielokrotnie. przedstawiono Wilhelma Zdobywcę trzymającego maczugę. Do grupy tej zaliczamy zarówno proste pałki. miejscowej tradycji. Pałka brytyjskiej żandarmerii wojskowej. ok. uchwyt opleciony trzciną. maczugi drewniane. 3. wybrzeże Alaski. nazywana patu. Wyspy Umiak. wschodnia część USA. Na haftowanej tzw. Wykonana z drzewa rrikorowego. a także wynika z chęci znalezienia najbardziej efektywnego kształtu. 9. Drążona ręko­ jeść służyła za schowek. 11. Maczuga kościana plemienia Irokezów. 1960 r. 1970 r. Maoryjska maczuga merę 7. Maoryjska maczuga z miękkiego drewna. Wykony­ wana z jednego kawałka twarde­ go drzewa. Nazywana również patu pounamon. (po lewej). Maczugę dzierży także biskup Odo i niektórzy spośród anglosaskich wojowników. USA. jak i wyjątkowo pięknie rzeźbione maczugi z Polinezji i Oceanii. Maczuga nazywana przez tubylców macana.Maczugi proste Broń biała ręczna Maczugami prostymi nazywamy maczugi wykonane z jednorodnego materiału. Ich forma uzależniona jest od dostępnego w danym miejscu materiału. 8. Pałka z kości wieloryba. 4. przedstawieni w trakcie ucieczki. Pałka z kości wieloryba. Pałka policji miejskiej Nowego Jorku. Gujana. Maoryjska maczuga drew­ niana wahaika. wykonywane najczęściej z drewna i kości. temblak ramienny. Oponie z Bayeux. wykonywany jest również z kości. Zuluska maczuga. Środkowy Pacyfik.

z dwu naciętych pierścieni. często występującym typem. Innym. 7.Maczugi złożone W konstrukcji maczug złożonych. Kamienna. znaleziona na terenie Szwecji. Maczuga Plemion Prerii. głownię i szereg kolców. Nie jest znany wykonawca. Maczuga. Drewniana pałka okuta żelazem. głównego uzbrojenia Indian Prerii przed przybyciem białych do Ameryki i wprowadzeniem przez nich żelaza. Archipelag Gilberta. w której przewiercono otwór i nasunięto na zwężający się. Kombinowana broń angielska z ok. s .. Kolce wykonano z gwoździ o obciętych łebkach. Front Zachodni. Głowica kwarcowa. Londyn. kulista głowica umocowana za pomocą niewyprawionego rzemienia. Takiej broni używano podczas nocnych patroli i wypadów do okopów nieprzyjacielskich. Ubrany w obrzędową maskę. Maczuga z pręta bambusowego z osadzoną głowicą. pochodząca z XIV w.prymitywna forma miecza. używaną podczas rytualnych tańców. Najczęściej powstają one w wyniku osadzenia głowicy z twardego. 9. 4. 1510 r. 3. Papua Nowa Gwinea. Maczuga z głowicą kamienną. Ameryka Płn. Brązowa głowica maczugi. Stan Omaha. USA. Indiańska maczuga Plemion Prerii z Ameryki Płn. ciężkiego materiału na prostym trzonku. 5. York. są zwykłe proste maczugi. Północne Indie. 8. 2. Drewniana maczuga. Japońska maczuga fuńbo. w gło­ wicy której osadzono kamienne ostrze. wykorzystuje się. co znacznie zwiększało skuteczność ich działania. Lekka maczuga drewniana z osadzonymi na obwodzie zębami rekina . uzbrojony w maczugę z kamienną głowicą i włócznię. w celu zwiększenia ich skuteczności. 10. Kiribati. 16 Maczugi złożone (powyżej): 1. opleciono ją drutem. w głowicach których obsadzono metalowe ostrza lub kolce.). wyobrażającą głowę bizona. stożkowaty trzonek. połączenie dwu lub więcej materiałów. Tego rodzaju maczuga stanowiła pierwotną formę tomahawka. Castle Museum. Aby zapobiec odłupywaniu się fragmentów głowicy. Tower. w głowicy której osadzono 3 lufy. Wojownik indiański (po lewej) z Plemion Prerii (Ameryka Płn. trzonek pokryty surową skórą. XVI w. Improwizowana maczuga okopowa z lat 1914-18. 6.

17 . Zasada działania (po lewej) Przegub cepa bojowego (a). XVI w. co podnosi skuteczność ciosu i utrudnia jego sparowanie. 7. mocowana łańcuchem do drzewa. Krótki cep bojowy o trzech głowicach. O wiele skuteczniejszą bronią wobec przeciwnika osłoniętego zbroją były tzw. 6.1530 r. rzegub żelazny. giętkość jednak łańcucha czyni znacznie trudniejszym sparowanie zadanego ciosu (c). W Polsce. (Obiekty nr 1. Składa się z dwu sprężyn wsuwanych w rękojeść.. Najprostszym i chyba najstarszym przykładem takiej broni jest cep bojowy. używanej raczej do parowania ciosów. Nowy Jork). XV w. gwiazdy zaranne. Maczugi o ruchomej głowicy stosowane są do dziś w postaci nunczako. Szwajcarska gwiazda zaranna (morgenstern). Chigiriki (po prawej). Była to masywna kula. P W maczugach tego rodzaju stosuje się elastyczne połączenie głowicy z rękojeścią. wydatnie zwiększając jej energię. Niemiecki morgenstern na krótkim łańcuchu. XV w. Niemcy.broń tego typu zwano kiścieniem. Jednoręczny cep bojowy z terenu Niemiec.XIX w. 3. Jest lo odmiana broni zwanej kusarigama. umożliwia znaczne przyspieszenie ruchu końca głowicy. 5. 4.Maczugi z ruchomymi głowicami Broń biała ręczna Maczugi z ruchomymi głowicami (po lewej) 1. Indyjski łańcuchowy cep bojowy o dwu głowicach. z niemiecka nazywane morgenszternami. a co za tym idzie . Współczesna pałka na wyposażeniu policji niemieckiej. 2. 5. rawdopodobnie XVII w. nabijana zwykle kolcami. Drewno. maczuga japońska.skuteczność ciosu. Podobnie działa ciężka kula przyłączona łańcuchem do drzewca (b). będący odmianą narzędzia rolniczego używanego do młócenia zboża. Francuski morgenstern z niezwykle krótkim trzonkiem i gładką głowicą. z ok. 2. 6 ze zbiorów Metropolitan Museum of Art. używanego w dalekowschodnich sztukach walki oraz niektórych pałkach policyjnych.

miecza. 1560 r. Indyjski buzdygan stalowy. Metropolitan Museum of Art. Wykonana w Mediolanie ok. Nowy Jork. 18 . Kunshistorisches Museum. Wallace Collection. Broń kombinowana. 38). Chiński buzdygan. str. 1530 r. Żelazo. (Livrustkamm aren. Pochodzi z Prywatnej Zbrojowni Habsburgów. XVIII w. 8. Żelazo zdobione złoceniami na tle braunirowanym. (po lewej). Włoska maczuga typu gwiazdy zarannej (morgenstern).Maczugi metalowe Maczugi wykonane całkowicie z żelaza lub stali (buzdygany) pojawiły się wraz z rozpowszechnieniem się zbroi płytowej. Zwraca uwagę rękojeść utrzymana w typie ręko­ jeści mieczy khanda (por. Widoczny nad rękojeścią otwór służył do mocowania temblaka zapobiegającego przypadkowej utracie broni. Wykonany w Mediolanie ok. Z temblakiem na nad­ garstek. Wallace Collection. Londyn. Węgrzy uzbrojeni w ciężkie metalowe buzdygany. 9. Indyjski buzdygan z XVTlY w. Żelazo. Damast skuwany. 4. Sztokholm) 5. zadany nimi cios był znacznie skuteczniejszy niż w przypadku np. Maczugi metalowe . Niemiecki buzdygan żelazny z ok. którego lufa jestjednocześnie trzonkiem. Dzięki swej masie. Pozłacany buzdygan niemiecki. Londyn. 7. w ściankach kuli osadzono liczne kolce. uchwyt owinięty plecionką z ratanu (rodzaj trzciny). Wiedeń. Głowica w postaci kutej stalowej kuli. XVI w. 1580 r. początek XVI w. Buzdygan z pistoletem kołowo-krzosowym.buzdygany 1. najprawdopodobniej niemiecka. 3. pustej w środku. Włoski buzdygan o ozdobnie wywiniętych piórach głowicy. 2. Madras. XVI w. złocony. Europa Zachodnia. XVIII w. 6. twardości materiału i sile ciosu ogniskującej się na ostrych krawędziach piór czy kolcach głowicy. Buzdygan stalowy.

n. 1660 r. Rysunek pochodzi z plakiety kamiennej datowanej na ok. Wyspy Salomona. Kamienna głowica berła tzw. Króla Skorpiona (po prawej. Wlk. Maczugi — insygniami władzy (po prawej) a.Być może dlatego. rektorskich czy burmistrzowskich. p. d. da­ towana jest na ok. wykonaną z pęcherza na Kiju. ceremonialne maczugi zwane berłami były używane jako insygnia władzy. Przetrwały one niemal do naszych czasów w postaci bereł królewskich. Berło miasta Stamford. 3. Błazen dworski dzierżący imitację berła królewskiego. Berła Broń biała ręczna Berła w Starożytnym Egipcie Faraon Górnego Egiptu Nar-mer uderzający berłem jeńca (po prawej). Drewniane berło inkrustowane macicą perłową. 3200 r. Pochodzi z okresu przed kolonizacją Ameryki Płd. Ukazano go z berłem w dłoni. Tambur-major orkiestry wojskowej armii brytyjskiej z paradną laską. Brytania 2. Wykonane ok. p. b.Elektora Brandenburskiego w latach 1608-19. Brytania. Bogota).e. c.e. 19 . symbolem władzy książęcej. Woźny magistratu miasta Clochester. Berło wchodzące w skład klejnotów koronnych monarchów brytyjskich.n. (Skarbiec koronny. (Katusz Miasta Stamford. (Museo dcIOro. Wlk. Londyn). Berła i maczugi ceremonialne (po prawej) 1. na skraju) pochodzi również z Egiptu. 2900 r. hrabstwo Lincolnshire. 4. Moneta księcia Jana Zygmunta. Srebro pozłacane. Tower. iż maczuga była jedną z pierwszych broni stworzonych celowo przez człowieka i w sposób oczywisty kojarzyła się z użyciem przemocy. Berło kamienne.

była powszechnie używana w Europie. Nadziak rdzennych mieszkańców Australii aborygenów. 5. W tym okresie. Jego odmiana z łańcuchem i kulistą głowicą przeznaczona głównie do parowania ciosów przeciwnika. 6.Nadziak jest bronią przeznaczoną do przebijania osłon noszonych przez przeciwnika. Drewniany nadziak z Nowej Kaledonii. Persji i Indiach w okresach. Toki ~ nadziak Maorysów z Nowej Zelandii. Najpiękniejsze przykłady tej odmiany pochodzą z terenu Indii i Persji (Iranu) gdzie były powszechnie ato&owaną bronią. trzonek posrebrzany. 2. W Polsce XVI i XVII w. ze względu na masowe używanie kolczug. Obsydianowa głownia była umocowana na drewnianym trzonku za pomocą gumy. Nadziaki (po lewej) 1. kiedy noszono zbroje płytowe i kolczugi. Dziób młotka rycerskiego połączony był z obuchem. Wykonany ze stali. Wydaje się jednak. Nadziak z epoki brązu. Kolekcjonerzy określają go mianem „kruczy dziób" (crowbill). 7. Stalowy nadziak z pogranicza a fgańsko-pakistańskiego.nadziak indyjski. Obsydianowe ostrze mocowane oplotem do rzeźbionego trzonka. chętnie używano ich jako broni przeznaczonej do osobistej obrony. Zaghhal . zwana młotkiem rycerskim. że niektóre ze znalezionych okazów miały czysto ceremonialny charakter. nazywana jest kusarigama. składa się z głowni (zwanej dziobem) osadzonej pod kątem prostym na stosunkowo krótkim trzonku. powszechnie osadzano głownie noży na brązowych trzonkach. Szwecja. Jego odmiana. Nadziaki i młoty rycerskie Nadziak indyjski. znaleziony podczas prac archeologicznych w Skane. Zdobiony mosiądzem i srebrem. przeznaczonym do rozbijania hełmów. W najprostszej formie. 4. Japoński nadziak kama yań. 3. W literaturze archeologicznej określany niekiedy jako halabarda ze Skane. 20 .

XVI w. Nadziak z czwórgrannym dziobem i młotkiem o wypukłym obuchu. Londyn). 1490 r. 4. na drewnianym trzonku okutym długimi wąsami. złocony.Ucella „Bitwa pod San Romano" (w zbiorach National Gallery. nawet wówczas gdy płyta zbroi nie została uszkodzona. Głownia połączona z obuchem. Trzonek drewniany okuty żelazem. ukazana na obrazie P. zwany w tym okresie również młotkiem rycer­ skim.Rękojeść wyłożona aksamitem. pozwalał przebić uzbrojenie ochronne. Londyn). z łat 1450-1500. 21 .Broń biała ręczna Walka nadziakiem (po prawej). Niemiecki nadziak (po prawej) zdobiony złotym i srebrnym ornamentem przedstawiającym sceny myśliwskie. Prawdopodobnie francja ok. 2. Prawdopodobnie Włochy. 1450 r. Nadziak stalowy z damastu skuwanego. była chyba najskuteczniej­ szą broniąumożliwiającą przebicie zbroi płytowej lub kolczugi. 5. Indie lub Persja. (Victoria and Albert Museum. Włoski nadziak z ok. 3.. wywołać groźną kontuzję czy wręcz złamanie kości. Bawaria. a gdy to się nie udało. Nadziaki (po lewej) 1. Typowy nadziak . Żelazna rękojeść owinięta plecionką z drutu miedzianego. Nadziak. na dębowym trzonku.młotek rycerski. Nadziak z ośmiokątnym dziobem i młotkiem o kwadratowym przekroju na drewnianym trzonku. umieszczona na trzonku. 6.

e. które być może były wyłącznie narzędziami. Egipt. Głowica miedziana lub brązowa. ok.. 13. w niektórych częściach świata można znaleźć drewniane czy kościane maczugi o podobnych do siekiery kształtach. 12. ale za to przedstawiają ważny etap rozwoju.e. Sposoby mocowania (powyżej) Najbardziej typowe metody mocowania głowicy (żeleźca) do trzonka. Głowice i żeleźca siekier (po prawej). Jednak. 3. z którym każdy z nas niewątpliwie się stykał. Takim narzędziem posługiwano się trzymając je bezpośrednio w dłoni. Z późnej epoki brązu. 2000 lat p. Luristan. Siekiera brązowa z terenów Luristanu (Iran) słynącego z wysoko rozwiniętej technologii obróbki brązu. 7. Gładzony kamienny toporek pochodzący z kręgu tzw. od kamienia łupanego po epokę żelaza. 10. by mogły być używane w walce. Znalezisko z terenu hrabstwa Yorkshire. Miedziane lub brązowe wąskie ostrze. d. Brązowy toporek ze średniej epoki brązu. Kamienny toporek z wczesnej epoki brązu. Drewniany trzonek osadzony w pionowym otworze odl lewanego żeleźca (epoka żelaza.e. 11. h. 4. Zeleźce z zaostrzonym trzpieniem wbitym w drewniany trzonek (Afryka). g. Połączenie wzmacnia dodatkowo rzemień ściągający głowicę do trzonka (tereny Europy. znaleziony w Oldoway. wiele pierwotnych siekier służyło obu tym celom jednocześnie. ale nie nadawały się do cięcia czegokolwiek. omówiono na str. Drewniany trzonek osadzony w otworze wywierconym w kamiennej głowicy. Tanzania. obejmujący znaczną część terytorium Europy ok. osadzona w otworze wywierconym w trzonku.n. 2. (Plemiona indiańskie Ameryki Płn). Głowica siekierki kamiennej (gładzony krzemień) z okresu neolitu.e. W tym rozdziale nie będziemy w stanie uniknąć przedstawienia siekier. Anglia. Koptyjskie ostrze miedzianego topora. 14. 2400-1200 p. ok. a. Pięściak w kształcie siekierki. Ceremonialny topór brązowy z terenu Szwecji.300 p. ten sposób stosowany jest do dzisiaj). Toporek bojowy z terenu Syrii.Siekiery i topory Siekiera jest narzędziem powszechnie znanym z życia codziennego. z wąsami umożliwiającymi jej trmocowanie za pomocą rzemienia itp. Ich głowice mają dostatecznie ostrą krawędź. hrabstwo Yorkshire. 1. „Kultury toporów bojowych". Datowany na środkowy plejstocen. Anglia. Również i taka broń. b. Kamienna lub brązowa głowica. do drewnianego trzonka (Starożytny Egipt). osadzone w szczelinie wyżłobionej w trzonku. została tu przedstawiona.n. Odlewany i zdobiony ornamentem rytym. Wydłużony topór z czasów XII Dynastii. Brązowa siekierka tulejowa do osadzania na zakrzywionym trzonku. 22 9. połączenie dodatkowo wzmocnione rzemieniami przechodzącymi przez otwory w ostrzu. epoka brązu). e. Trzonek przywiązany do głowicy kamiennej z wyżłobioną bruzdą . Pochodzi z terenów Węgier. Niewątpliwie. o jej wczesnych egzemplarzach. Egipt. Lany brązowy toporek ozdobiony sylwetką lwa umieszczoną na tulei. Zakrzywiony trzonek drewniany. Datowany na 800-700 rok p. Kamienna siekierka słusznie uważana jest za poprzedniczkę zarówno późniejszych narzędzi jak i toporów bojowych. Brązowy toporek bojowy z wyrytym imieniem faraona Sanuserta II. Brązowa siekierka z terenu Danii. 80. Ostrze żelazne osadzone w brązowej tulei. 1. .n.n. c. jego koniec wchodzi w otwór w tylnej części brązowej głowicy. 2500 p. Egipt. trudno jest z całą stanowczością wyrokować czy były bronią czy narzędziami. Oprócz niej. 6.n. czy toporki miotane. Znaleziony na terenie Londynu. cyzelowanej w kształcie świni i złoconej. 5. £. Natomiast siekierki. 8.e.. w rozdziale o pociskach miotanych ręcznie.

dostatecznie twarde ostrze. metodą łupania. gotowy odlew. był utwardzany w procesie kucia. otwarte formy odlewnicze. osiągały przy tym niezwykle piękne formy. U schyłku epoki kamiennej głowice siekier i toporków były starannie gładzone. w epoce brązu. głowica maczugi ze str. nauczono się wykonywać siekiery z otworem do osadzania trzonka. temat powszechnie występujący na broni egipskiej (por. Łupany daje naturalne.Broń biała ręczna Ceremonialny topór bojowy (po prawej). ze Starożytnego Egiptu (Muzeum Kairskie). mocowany oplotem do drewnianego trzonka. przedstawia Faraona Ahmosa uderzającego nieprzyjaciela. Z biegiem czasu. 19). Wykonany z brązu i złota. Krzemień był znakomicie nadającym się materiałem na siekierę. wreszcie szlifowano ostrze. Odlewanie topora (powyżej). pozwalające uzyskiwać tylko proste kształty. Widoczna scena. techniki odlewnicze udoskonalono. . Obróbka siekierki krzemiennej (powyżej). Początkowo stosowano prymitywne. Następnie.

Prawdopodobnie pochodzi z końca XVIII w. Toporek o dwu symetrycznych ostrzach. XVI wieku. XIX w. XVI w. 7. C 24 . 5. 2. Znaleziono go w Jutlandii. Topór bojowy o d w u symetrycznych ostrzach. noszono go na pasie. platerowane srebrem. Toporek strzelców amerykańskich z czasów wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Topór bojowy. Toporek indyjski w całości wykonany z żelaza. 9. 4. Topory bojowe (poniżej) 1. z żelaza. Afryka. 8. prawdo­ podobnie niemiecki. Dania (Nationalmuseet. 3. Ceremonialny topór wolnego kmiecia norweskiego. Ceremonialny toporek sztygara. Kopenhaga). pochodzący z terenu Tndii lub Persji. Toporzysko zrekonstruowane. połączony z fajką. jako towar na wymianę z Indianami. Pómocnoamerykański tomahawk. XV lub pocz.Siekiery i topory Topór wikiński (poniżej). 6. Wytwarzany masowo przez białych. Europa pocz. koniec XVII w. datowany na 1610 r. na szyjce i ostrzu stylizowany smok. pokryty ornamentem (osada). Niemcy.Pocz. Datowany na X w. Toporek bojowy Shoka iemienia Basuto z rejonu jeziora anganika.

16. Broń biała ręczna Topór bojowy typu persko-indyjskiego (po prawej).10. indyjska odmiana toporka z nożowatym ostrzem. 12. 11. używanych od Nepalu po Birmę. Inna odmiana topora z rejonu Chota Nagpur. Topór plemienia lgorot z okolic Luzonu. Zeleźce jest mocowane na wąskim trzpieniu wbitym w toporzysko. 25 . Bilong . Topór bojowy z rejonu Chota Nagpur w Indiach. Filipiny. na półksiężycowatym ostrzu perska inskrypcja. Topór bojowy indyjskiego plemienia Naga. Tungi . 15. z w prowincji Assam. Nazwa własna broni ciao. całość dodatkowo wzmacnia oplot. Bhuj.topór bojowy z okolic Sarwaku na Borneo. 13. odnosi się do licznych jej odmian w typie zbliżonych do topora lub miecza. wykonany w całości ze stali.topór bojowy plemienia Khonol z południowych Indii. 14.

3. Sposoby trzymania i kierunki pchnięcia (po prawej) Zwykłym sposobem (1). 1. puginały Jednym z podstawowych sposobów zabicia czy zranienia człowieka było zadanie pchnięcia prostym zaostrzonym narzędziem. Czasem spotyka się głownie o okrągłym przekroju. 2. Poszczególne ich okazy wykonywane były z najrozmait­ szych materiałów. noże. Rękojeść (po lewej). by sztych głowni był skie­ rowany KU dołowi. już tylko drugorzędne znaczenie z punktu widzenia właściwości użytkowych. jak w wypadku zwykłego noża. sztylet pełnił rolę obrzędową. Głownia o podwójnej krzywiźnie. nadające się wyłącznie do kłucia .wpuszczany w rękojeść wykonaną z innego materiału (b). gdy zbyt długa szabla czy miecz nie mogły być z braku miejsca użyte. są wynikiem zastosowania dostępnych materiałów. Jego zaletą jest łatwość ukrycia i możliwość błyskawicz­ nego użycia. Cechy i podstawowe części sztyletu (po lewej) Podstawowe cechy sztyletu to ostrość i sztywność głowni. był przystosowywany głównie do pchnięcia. poprzez wykonanie na głowni ostrza. pozwalającego na cięcie lub krojenie. Pierwsze jego okazy. że pchnięcie zadane od góry ku dołowi jest najskuteczniejsze. Ma on krótką głownię. Użycie sztyletów (z lewej) Sztylet jest bronią przeznaczoną do samoobrony i do skrytobójczego ataku. W walce posługiwano się nim jedną ręką. którymi można zadawać ciosy we wszystkich kierunkach (5). Najprostszą bronią przystosowaną do tego celu jest sztylet. Początkowo. Wkrótce nadano mu cechy bardziej uniwersalne. Najmniejszą sztywność ma głownia o równoległych. pojawiły się z początkiem epoki kamiennej. Głownia amerykańskiego noża typu Bowie. noszono go na co dzień. ale i atrakcyjną ozdobę. Spotyka się go we wszystkich szerokościach geograficznych. Większość znanych sztyletów daje się trzymać sztychem ku górze (2). mają najrozmaitsze kształty i przekroje głowni.są znacznie sztywniejsze. Schematyczne rysunki przedsta­ wiają typowe kształt}' głowni. 7. aby zaoszczędzić w ten sposób drogiego brązu (a). 5. Głownia wąska. łączą oba te sposoby dzięki dwu głowniom (3). z charakterystycznym sztychem ostrzonym obustronnie. popularna w Persji i Indiach. Asymetryczny „kris" malajski. Zakrzywiona głownia arabskiej dżambii. Równie wielka różnorodność panuje w wyko­ nawstwie rękojeści czy stylu ozdób. optymalny kształt. Wielość ks/taUów jest nieograni­ czona. głownia nie zawsze bywa płomienista. Sztylety składają się z rękojeści (a) i głowni (c) o zaostrzonym sztychu (d). bez krawędzi tnących. E . Jeszcze inne (np. choć znane są egzemplarze. Najmocniejsze połą­ czenie zapewnia jednak trzpień którego długość odpowiada długości rękojeści. płaskich ściankach (A). Sztylet jest podstawowym typem broni używanym przez ludzi. Pewne kształty głowni stały się charakterystyczne dla niektórych rejonów. Głownia liściasta. Inne z kolei. 4.Sztylety. przeciwnie do kciuka . Kształty głowni (powyżej) W celu jak najlepszego przystosowania do pchnięcia. 6. Ma to jednak.wynika to z faktu. a niektóre. podobnie jak głownia z ością (D) czy graniaste o trzech (E) lub czterech (F) płaszczyznach. jest takie ujęcie. nie tylko jako broń. Właściwe połączenie rękojeści z głownią jest niezwykle ważne. Szeroka. Często. indyjski katar) przeznaczone są do pchnięcia w przód (4). Niektóre z nich mają zredukowany jelec osłaniający dłoń (b). powoduje rozlegle i ciężkie obrażenia. zwłaszcza przy składaniu rytualnych ofiar. stożkowata głownia rozwiązanie stosowane dla zrównoważenia miękkości użytego materiału. głownia była zwykle stożkowata i często ostrzona na krawędziach. stożkowata. miały rękojeść mocowaną nitami do głowni. Najstarsze znane sztylety metalowe. Często też. Clownie o wypukłych ściankach (B) lub z podłużną bruzdą zwaną zbroczem (O . Praktycznie nie jest ograniczona różnorodność materiałów i kształtów stosowa­ nych do wykonywania rękojeści. Znacznie cwniejszym rozwiązaniem jest rótki trzpień odkuty z tylnej części głowni . Profile przekroju poprzecznego głowni (powyżej) Stosowanie różnych profili wyni­ ka z dążenia do optymalnego połączenia niewielkiej średnicy głowni z jej dostateczną sztyw­ nością. by zapewnić im opty­ malne cechy. W czasie walki sięgano po niego w zwar­ ciu.

Nóż ofiarniczy Azteków z głownią z chalcedonu. 10. Krzemienny sztylet (po lewej). XIX w.n. 6. Ameryka Płd. wykorzystane jako grot włóczni. 9. Płn-zach. Z tych względów. Sztylety niemetalowe (poniżej) 1. 4. przy czym jego twórca osiągnął prawdziwą doskonałość formy. 8. pozwala zadawać ciosy w obu kierunkach. amerykańskiego). Ok. starano się wykonywać sztylety z metalu. Kalifornia.n. 2 terytorium Ekwadoru. Wyjątkiem od tej reguły bywały sztylety i noże ofiarnicze. jak drewno. ukazanymi na tej stronie. Skandynawia. (Statens Historiska Museum. Minerały. 3.Sztylety niemetalowe Ten typ sztyletów jest ze zrozumiałych względów o wiele gorszą bronią. Wykopaliska paleolityczne Dordogne. Sztylet Tndian Jivaro o dwu naprzeciwległych głowniach. Prawdziwy przykład broni jak z epoki kamiennej. Późny egzemplarz datowany na 1600 r. Sztylet krzemienny w najwcześniejszej formie. Prawdopodobnie był wykonany jako przedmiot kultowy lub jako ozdoba. Bich"wa . inne. 11. Forma przejściowa pomiędzy dwoma innymi sztyletami krzemiennymi. Ten egzemplarz wykonano z rogu.drawidyjski sztylet z Indii Środkowych. Wykonany z drewna. kość czy róg były zbyt miękkie i szybko się tępiły. 2. wykonanej współcześnie. wykonany z rogu wapiti (jelenia płn. łatwo się kruszyły. Głownia kwarcy- Broń biała ręczna towa oprawiona w rękojeść z drewna i gumy. dostępne powszechnie materiały. (British Museum. Sztylet aborygenów australijskich. Drewniany sztylet Indian północnoamerykańskich. Starożytny chiński sztylet z zielonego obsydianu. Najprawdopodobniej wzorowany na wczesnych sztyletach brązowych. Londyn) 5.e. Tego typu ostrze mogło być również mocowane na drzewcu t. Mógł służyć wyłącznie do kłucia. Sztylet krzemienny z wykształconą rękojeścią. 1500 r. niż wykonane z metalu.j. Ten egzemplarz Montezuma ofiarował królowi hiszpańskiemu za pośrednictwem Cortesa. Sztylet Indian północnoamerykańskich. ok. 27 . wybrzeże USA. z charakte­ rystyczną ażurowaną rękojeścią. 1800 r. Sztokholm). choć dawały ostrą krawędź. Kościany sztylet z rękojeścią w kształcie renifera. rękojeść owinięta ścięgnami zwierzęcymi. przystoso­ wany wyłącznie do kłucia. p. Francja. Używany do wyrywania serc z ofiar ludzkich. Kościany sztylet Eskimosów. jeszcze bez wyraźnie wyodręb­ nionej rękojeści. Znaleziony na terenie Danii. 7.p.e.

różniły się jednak mniejszym jelcem lub jego brakiem. Przeważnie o prostej głowni. znakomicie nadawała się'do przebijania oczek kolczugi. 7. Głownia miała zwykle przekrój trójkąta równoramiennego. Wykonany z jednego kawałka metalu. Chiński sztylet brązowy z okresu dynastii Czon. 4. Podziałka na głowni umożliwiała pomiar kalibru luf i pocisków.e. ndiach. 5. sztylet Tuaregów z płn. Telek. czy też służyć jako ozdoba lub przedmiot rytualny oraz od poziomu technologii w danym społeczeństwie. rękojeść* ażurowana. ok.czy ma być on skuteczną bronią. Sztylety osiągają długość od 15 do 50 cm. poprzez podcięcie tętnicy szyjnej. długi sztylet z Kaukazu. Ameryki.Sztylety w różnych rejonach świata Przeglądając broń tego typu na świecie dostrzegamy wielkie bogactwo form rękojeści i głowni. XTX w. Nóż indiański z PŁ i. Afryki. nabyta w drodze wymiany z białymi. XVII w. noszący kindżal na pasie. Stalowa głownia w kształcie ogona bobra. Zwykle głowica rękojeści zdobiona była kamieniami półszlachetnymi. Widoczny tu egzemplarz ma głownię ostrzoną obu­ stronnie. uniwersalny sztylet artyleryjski. perski nóż ze stalową głownią ostrzoną jednostronnie. 2. choć zdarzają się egzem­ plarze o lekkiej krzywiźnie. Fusetto. japoński sztylet dla kobiet. rękojeścią ku dłoni. nie wszystkie egzem­ plarze wykonywano z jelcem. mogą być używane podobnie jak krótkie miecze. Sudański nóż noszony na lewym przedramieniu. Te najdłuższe. 9. Kard. f Góral kaukaski (po lewej). 28 . Głownia o przekroju poprzecznym w kształcie litery „ T ' . Podobnie wyglądały sztylety „hamidashi" i „aikuchi". XVII-XV1U w. Pesh kobz. Kindżał. Sztylety o prostych j łowniach 1. choć występują również egzemplarze z jednym ostrzem.n. zdobiony złotym ornamentem. 11. Przeznaczony do ceremonialnego samobójstwa. czyszczono nim otwory zapałowe i rozcinano worki z prochem. Rękojeść drewniana. Skean dhu. japoński sztylet z małym tarczowatym jelcem i jednosieczną głownią. 8. 10. Włochy. Noszony jest na wewnętrznej stronie lewego przedramienia. 600-5U0 p. 6. Tcintu. Ich kształt zależy od spełnianej przez elany sztylet funkcji . Kwaiken. Tradycyjny szkocki sztylet noszony w górnej części pończochy. wyciąga się go prawą dłonią. sztylet noszony >owszechnie w Persji i Płn. 3.

15. USA. broń wygląda jak zwykły katar (porównaj dużąilustracjępo prawej). głownię trzymano pomiędzy palcami dłoni zaciśniętej w pięść. Oparty o identyczną zasadę. co indyjski katar. Dopiero. Choć podstawową korzyścią było psychologiczne oddziaływanie na przeciwnika to sztylet taki mógł służyć również do wychwycenia jego głowni. Typ ten osiągnął pewną popularność w połowie wieku XIX. Katar indyjski. Nóż do pchnięcia. z koszową osłoną rękojeści. sztylet służący do prostego pchnięcia w przód (po prawej). Rzadko występująca odmiana pozwalająca na zadawanie ciosów w trzech kierunkach. 14. Kształt głowni zbliżony do amerykańskich noży Bowie. . nóż pochodzący Cejlonu (Sri Lanka). Sztych głowni często był dodatkowo wzmacniany. rzadsza odmiana zwykłego typu tej broni. Jedna z odmian indyjskiego sztyletu katar określana'czasem w literaturze jako „katar nożycowy". Trzymany dłonią zaciśniętą na dwu poprzecznych prętach osadzonych między długimi wąsami rękojeści. boczne głownie rozchylają się. pozwalając na wychwytywanie broni przeciwnika bądź parowanie jego ciosów. Głównie tych noży bywają niezwykle masywne. 13. Piha-kaetta. by mógł przebić oczka kolczugi. sztych ostrzony obustronnie. Katar o trzech głowniach. gdyż używano ich również do cięcia. często są bogato zdobione srebrem lub mosiądzem. pozwala maksymalnie zwiększyć siłę pchnięcia. 16. Gdy broń nie jest używana. Katar o rozwidlonej głowni. gdy poprzeczne pręty rękojeści zostaną ściśnięte dłonią.Broń biała ręczna 12. obie dodatkowe głownie są złożone.

nad prawym pośladkiem f. ostrzoną obustronnie. w górnej części ramienia (Sudan) b. buta. Typ stosowany w wielu krajach. Pochwa drewniana. Wszystkie charakteryzują się zakrzywioną głownią. 2. od arabskiej dżambii. lewe biodro e. Pokazano najprostszą formę. Kandżar. 2. odmiana sztyletu używana w Persji i Indiach. a nawet przypominać indyjski sztylet „khanjarli". prawa tylna okolica krzyżowa (poziomo) e. rękojeść z pozłacanego metalu. Typ ten miał bardziej charakterystyczną rękojeść. zewnętrzna strona przed­ ramienia (komandosi orytyjscy) d. Malajski „kris" cechuje sic asymetryczną głownią u nasady. Pochwa drewniana obita cienką blachą. Pokazany egzemplarz pochodzi / Nepalu. indyjski sztylet o podwójnie zakrzywionej głowni zaostrzonej obustronnie. Pochwa ze złoconej i ażurowanej miedzi nakładanej na drewno często wykorzystuje się również inne metale. okazany egzemplarz pochodzi z Muszkatu. wewnętrzna strona przedramienia (Sahara) c. 4. od noża okopowego z czasów 1 wojny światowej. 3. wykonaną z damastu śkuwanego. P Sposoby noszenia sztyletu (po lewej) Sztylety mogą być noszone w najrozmaitszych miejscach. prawe biodro i. występowanie kabłąka nie jest tu regułą. arabski sztylet występujący w licznych odmiach. na łydce . Pochwa skórzana z metalowymi okuciami. Pochwa z drewna obciąganego skórą. Pozostała część głowni nie zawsze bywa płomienista. Mogła ona być wygięta zarówno w lewo jak i w prawo. T.Sztylety w różnych rejonach świata Sztylety o krzywych głowniach 1. Rękojeść z charakterystyczną głowicą. na brzuchu. 4.' Typowe pochwy sztyletów (po prawej) 1. zwykle ma ośrodku wydatną ość. 5. Khanjarli. Sztylet w typie arabskiej dżamhii. 111 Rzesza. Przedstawiono pochwę od szkockiego skean dhu. 6. Głownia stalowa. ma rękojeść z kości słoniowej i inkrustowaną złotem głownię. 3.zwykle w cholewie 30 . Pochwa metalowa (blacha stalowa niklowana) od niemieckiego kordzika oficerskiego. Piękny egzemplarz pokazany po lewej. Noszona na rapciach przypinanych do pasa i d w u Koluszek. Dżambia. w kształcie chwytu ówczesnych pistoletów niż kształt głowni. pochodzi z terenu Indii. Pochwa skórzana noża szturmowego piechoty morskiej USA. z paskiem zabezpieczającym przed wypadnięciem. 5.ekka i wytrzymała. 7. centralnie (plemiona arabskie) h. wygoda w noszeniu i szybkość vvvdobvcia broni. a. Decydowały o tym sposób najlepszego ich ukrycia.

Baselard. rikasso (tępa część głowni) f.n. Sztylet brązowy o krótkiej. 2000-1600 r. rodzaj broni białej.krótkiego miecza rzymskiego. co oznaczało wielki postęp w technice uzbrojenia. wynikające ze specyficznego przeznaczenia danej broni. Mogły zależeć" one od przy­ stosowania sztyletu np. Pokazano najkrótszą od­ mianę. Sztylet brązowy. 1350-1200 r. Nazwa ta obejmuje szereg odmian różniących się długością Broń biała ręczna Części sztyletu (po lewej).e. 100 r.e. n. 550 r. do pojedynków (tzw. datowaną na ok. głowni i rękojeścią jedno. Jako przykładu. średniowieczny puginał o krzyżowym jelcu i głowicy rękojeści. pugio.n.n. 7. W mniejszym stopniu kierowano się praktycznością rozwiązań.e. Sztokholm). 3. 500 r. Tzw. Osobna rękojeść mocowana rutami do głowni.lub dwu­ ręczną. trzon rękojeści c. niektóre z opisanych elementów nie zawsze występują). p. konstrukcja typowa dla tego okresu.e. 4. jelec krzyżowy e.p. Była to skrócona wersja gladiusa . hrabstwo Yorksire ok.e. Żelazo zaczęto stosować ok. sze­ rokiej głowni. od charakterystycznej dyskowatej głowicy rękojeści i tarczki .jelca.n. jako reguła. typowe znalezisko z cmentarzysk angielskich.e. jelec krzyżowy (tu w postaci wypukłej. 31 . Z lat 1300-1500. Sztylet żelazny. trójkątnej tarczki) d. Sztylety cywilizacji zachodniej składają się z: a. głowica rękojeści b. (Statens llistoriska Museum. Od tego czasu wprowadzono jedynie nieznaczne modyhkaq*e. Ruropa Środkowa.p.n. 6. lewak). Oto przykłady najważniejszych typów. Scramasax. 5. ok. użyto hiszpańskiego lewaka. strudziny (lub zbroczę) (Wobec istnienia szeregu odmian. pojawiła się głownia z długim trzpieniem do mocowania rękojeści. Szwecja ok. 3000 lat p. lub do przebijania słabych punktów uzbrojenia ochronnego (oczka kolczugi lub styków poszczególnych blach zbroi płytowej). rzymski sztylet wojskowy z ok. germańskich plemion Franków i Sasów po okresie wędrówek ludów. 2.. Przeważnie miał stożkowatą głownię o d w u ostrzach. Tzw. człowiek opanował już technologię wytwarzania stali. Już w epoce brązu. Sztylety starożytne i średniowieczne (po lewej i poniżej) 1. puginał tarczkowy.n. Okres brązu. typowa broń związana z kulturąlialsztacką.c.Sztylety europejskie Rozwój tej broni w dużej mierze zależał od aktualnych trendów mody. nazwa nadana współcześnie sztyletom z lat 1320-1550. Broń cechowała się wąską głownią. o różnych profilach przekroju poprzecznego. a około 1500 lat p.

a ich oprawa harmonizowała z oprawą rapiera. był powszechnie noszony przez ludzi wszystkich stanów . narzędzie pomocne przy pracy i jedzeniu. Londyn). sztylet (puginał. Stąd charakterystyczne zęby na głowni. 1600 r. nazywana czasem „łamaczem głowni".Sztylety europejskie W Średniowieczu. (poniżej). (Wallace Collection. ale też chwytać głownię jego rapiera czy . jako części ubioru. Broń ta pozwalała me tylko parować ciosy przeciwnika.jako bron. a także dla ozdoby. W XVI w.złamać ją. . wytworzył się zwyczaj noszenia nie tylko rapiera. ale również sztyletu.w sprzyjających okolicznościach . nóż). We Włoszech i Hiszpanii używano go jako uzupełnienia rapiera podczas pojedynków. Lewaki te służyły głównie do parowania ciosów przeciwników. Odmiana włoskiego lewaka z ok.

11. 7.1888. Rikasso zakończone dodatkowymi wąsami do chwytania głowni przeciwnika. stał się tylko ozdobą stroju naro­ dowego. Nóż okopowy. Współcześnie nazwa Bowie od­ noszona jest (nie zawsze właściwie) do większości dziewiętnastowiecz­ nych noży myśliwskich lub bojo­ wych wyprodukowanych w USA. 1650 r. 12. używali kordzików. Również obecnie wykonuje się je w tej właśnie formie. W związku z powyższym rękojeść musiała być stożkowata. SS). Używano ich w hitach 1250-1500. Noszony na lewym przedramieniu. Obecnie masowo podrabiany w Europie Zachodniej. Egzemplarz datowany na ok. termin ten określa szereg odmian. połowy XVI w. ponieważ Hans Holbein Mł. Jeszcze w XVIII w. jako broni bocznej. koniec XVIII w. którego rękojeść jest skrytką na różne przedmioty ułatwiające przeżycie w trudnych warunkach. Sztylet nerkowy. w wielu marynarkach europejskich oficero­ wie. Niemcy. 6. Pokazany egzemplarz ma maksymalnie uproszczoną konstrukcję rękojeści. o kształcie zna nym już w Starożytnym Egipcie. ostrzony obustronnie. Broń noszona na pasie. stosowano przez pewien czas jako lewaki. Z okresu 1400-1550. pod­ czas walk pozycyjnych I wojny światowej. Nóż szturmowy piechoty morskiej USA. Lewaka używano podczas walki (czy pojedynku) na rapiery. będących znakiem przynależności do korpusu oficerskiego oraz ozdobą munduru. 5. Datowany na ok. Głownia. Prosta i skuteczna głownia. Brytania. z mocno wygiętym ku sztychowi jelcem. Szkocki sztylet (dirk). Bagnet szpuntowy. zaczęto przystosowywać sztylety i kordelasy myśliwskie do osadzania (rękojeścią) w lufie muszkietu. 1860 r. bagnety ponownie przybrały formę zbliżoną do sztyletu. Lewak hiszpański. Plebejski lewak. zaprojektował szereg opraw i pochew do tego typu broni. nad pośladkiem. 1500 r. od schyłku Średniowiecza po lata współczesne (powyżej) 1. gdyż taka była w przybliżeniu szerokość główni u nasady. Brytania. stanowiącą uzupełnienie munduru paradnego i wyjściowego. zwany też holbeinowskim. XVII w.Broń biała ręczna Sztylety. 17.głownia ma sztych z pazurem. Kordzik oficera marynarki. włoski sztylet renesansowy. Sztylet ideowy. Nazywano tak broń. 1700 r. Sztylet śródziemnomorski. Pokazany egzemplarz pochodzi z tego okresu. 2. Typowa dla okresu po II wojnie światowej konstrukcja uniwersalnego noża. W końcu XVII w. Włochy. Formę tę skopiowali Niemcy w latach trzydziestych. Kordzik oficera Kriegsmarine z 1938 r. Bagnet nożowy (alho sieczny). Od drugiej połowy XVTTI w. często improwizowanych na froncie. Cinquedea. ma Kształt głowni charakterystyczny dla noży określanych tym terminem . 8. Egzemplarz z pocz. W TT Rzeszy praktycznie T każdy rodzaj wojsk posiadał własną odmianę kordzika. austro-węgierski bagnet M. w przekroju poprzecznym. nazywany tak od kształtu jelca. 13. jej kabłąk tworzy jednocześnie rodzaj kastetu. jak nóż stołowy. 4. 3. 16. zaprojektowany przez Sykesa i Fairbairna (stąd inna jego nazwa w krajach anglosaskich). Stanowił zwykłe uzbrojenie euro­ pejskiego wieśniaka. Pokaza­ no egzemplarz z końca XV w. w wersji podoficerskiej. Powstawał w ten spo­ sób rodzaj krótkiej piki. 33 . 18.tj. Egzemplarz datowany na ok. Nazwa oznacza „piec palców". 9. 10. Wlk. Stiletto. Pokazany egzemplarz wykonano w Szwajcarii ok. Głownia ostrzona zvvykle jednostronnie. na terenie Niemiec nazywany Hanswehr. charakteryzującą się brakiem jakiegokolwiek jelca.nazwa od charakterystycznej głowicy ręko­ jeści w kształcie ukośnie rozchylonych okrągłych tarczek. W Hiszpanii wykształciła się najbardziej rozwinięta forma tej broni z rozbu­ dowaną osłoną rękojeści. Wlk. wszystkie cechowały się jelcem o większej lub mniejszej krzywi/nie. późniejsze odmiany. włoski sztylet w klasycznej formie. Nóż typu Bowie. przeważnie romboidalna lub trójkątna. Pow­ szechnie noszony we Włoszech w XVII i XVIII wieku. przeznaczony wyłącznie do pchnięcia. głównie przez osoby cywil-ne. Sztylet szwajcarski. lata 1790-1810. 15. W końcu XPX w. spełniające jednocześnie rolę wielofunkcyjnego narzędzia. Zwykle bogato zdobiony. ale już w końcu XIX w. iwaiiy też krzy­ żowym albo mieczowym. Występował w wieki odmianach. zachowywał charakter broni. Włochy. lata 1939-45. niemal identyczną. dla kordzików niektórych organizacji nazistowskich (SA. Sztylet uszaty . ok. Powyżej. 14. Szwajcaria. XVI w. Niezwykle popu­ larny w latach 1300-1600. Sztylet komandosów brytyjskich.

.poprzedni czkiem miecza. oczywiście przy porównywalnych umiejętnościach i jakości broni. stąd zawsze uznawany był za broń godną człowieka honoru (i to w wielu kulturach). Jego duże wymiary uniemożliwiają łatwe ukrycie. zwłaszcza gdy ma wydatny koniec (zwany piórem).Prześledzimy tu szereg odmian mieczy 7. broń oparta o tę zasadę. Głownia zakrzywiona ku przodowi (c). z których każda ma określone zalety. Głownia zakrzywiona sztychem ku tyłowi z wydatnym brzuśćcem (b) znakomicie nadaje się do cięcia. przy cięciu jest podobnie skuteczna. rangi wojskowej. podczas gdy w Europie Zachodniej zwykle preferowano pchnięcie sztychem. jelec f. dlatego też głownie były proste. ilustruje odwieczny problem związany z tego typu bronią. Na przestrzeni wieków można zauważyć. Jego wszechstronność. Znakomicie nadaje się do pchnięcia . jest symbolem wojny. sprawiedliwości. Cięcie przeciw pchnięciu (powyżej). mają wzmocniony grzbiet (3) i wklęsłe zbroczę (4). topór. włączając w to ich pierwowzory. głowica d. Przedstawiono go jako opozycję Zachodu i Wschodu. Szkic autorstwa Hokusai oddaje istotną cechę walki mieczem . uznania umiejętności militarnych. Jak widać. Jednosieczne głownie (3 i 4). pozwalająca parować ciosy. ciąć i zadawać pchnięcia. miecz uzyskał szereg znaczeń symbolicznych. Głownia. Ilustracja zaczerpnięta z siedemnastowiecznego hiszpańskiego podręcznika szermierki. o wypukłych ściankach (1) i jej odmiana ó dwu strudzinach. głownia c. przyczyniła eh się Jo powstania różnych. W znacznie większym stopniu niż jakakolwiek inna broń. Istnieje tu wielka różnorodność. znakomicie nadającą się do cięcia. Często poszczególne egzemplarze są dziełami sztuki. jest najlepsza do pchnięcia. który był . Rzeczywiście. szpada) . Do dziś. Obie byty obosieczne. nie wspominając o sposobach jej użycia. Wybór któregoś z kształtów często zależał od obowiązującej aktualnie mody.patrz str.jest to starcie dwu ludzi oddalonych od siebie na wyciągnięcie ręki. jak i innych odmian podobnej broni europejskiej (rapier. 34 Kształty głowni (powyżej). Są hvy podstawowe typy głowni. istniało dużo możliwości rozwiązania wspomnianego problemu. długa biała broń pochodząca ze Wschodu ma zwykle zakrzywioną głownię. ostrze g. czasem lo owstania rózny< dośćst dość sformalizowanych szkół walki czy teorii szermierczych. Zawsze jednak ciążono do uzys­ kania głowni o jak największej wytrzymałości przy możliwie najmniejszym ciężarze. która nadawałaby się równie dobrze do cięcia jak i do pchnięcia. trzon rękojeści e. Daje się znacznie łatwiej przystosować do aktualnych potrzeb niż np. miecz zyskał na całym świecie tak wysoką rangę. honoru.bez wątpienia . takiej. rękojeść b. Prawdopodobnie z tych względów. rozdzielonych ością biegnącą w podłużnej osi głowni (2). Prosta głownia (a). (Słownictwo odnoszące się do miecza japońskiego. podczas gdy niektóre armie siliły się nieustannie na wprowadzanie idealnej głowni tj. jak i broń o czysto ceremonialnym charakterze. sztych. Stwarza to równe szanse obu przeciwnikom. daje możliwość konstruowania licznych odmian. że broń cywilna ulegała aktualnie obowiązującym modom. parowania ciosów jak i cięcia. indyjskim i japońskim. W praktyce.Miecze Idea miecza jest niezwykle prosta: jest to długa głownia z odpowiednim uchwytem. Walka na miecze (po lewej). Podstawowe części miecza (po lewej) a. całego świata. 41 i 50) Profile przekroju poprzecznego głowni (po lewej). Specjalną uwagę poświęcimy mieczom europejskim. Bywał cennym dziedzictwem i klejnotem rodzinnym przekazywanym z pokolenia na pokolenie.

miecz powszechnie kojarzony jest z symbolem wymiaru sprawiedliwości („karząca ręka sprawiedliwości") Protoplaści miecza (po lewej) Broń podobna do miecza była wytwarzana również w tych kulturach. Ten okaz osiągnął maksymalną długość. drewnianą bronią.Był zbyt kruchy w praktycznym używaniu. 5. jaką było można uzyskać przy zastosowaniu kamienia jako materiału. Tasak z Malabaru (Indie). 2. Assam. będący w gruncie rzeczy uproszczoną formą miecza.Status miecza (powyżej) Miecz był bronią otoczoną szczególnym szacunkiem. Wyspy Gilberta. w szczególności krzyżowców. Nowy Jork). Kiribati. 4. c. naśladujący tasaki białych marynarzy przybywających na wyspę. 3. 35 . Stanowi przy tym broń wyróżniającą oficerów. walczących z wrogami wiary. gotowy do zadania ciosu długą.Nirari króla Asyrii" (Mc-tropolitan Museum of Art. Krzemienny nóż ze Starożytnego Egiptu. Napis wykonany na głowili pismem klinowym głosi: „Svn Eniil . Znane są „mieczopodobne" tasaki i topory. Drewniana maczuga z osadzonymi na krawędziach zębami rekina. przypominającą miecz. Oto przykłady: a. jeszcze dziś w wielu armiach miecz (pałasz. zwykle zaliczany do toporów. pełnił istotną rolę w życiu stanu rycerskiego. Dao. które z braku metalu nie były w stanie wytworzyć go w prawdziwej. Drewniany miecz z Nowej Gwinei. d. 1. Indie. Dopiero opanowanie technologii produkcji brązu pozwoliło na wytworzenie skutecznych mieczy. w średniowiecznej Europie stał się symbolem chrześcijaństwa. szpada. Brązowy miecz ze Starożytnego Babilonu (powyżej). szabla) używany jest w ceremoniale wojskowym. by określić go lnianem miecza. bywa czasem dostateczmc długi. b. często przypisywano mu specjalne znaczenie. w Japonii był przedmiotem kultu samurajów. pełnej formie. Australijski aborygen (poniżej).

1. 6. Turcji. Miecze afrykańskie. 11. Ze względu najednosieczną głownię należałoby użyć określenia „pałasz'. Rękojeść z hebanu i kości słoniowej. sierpowato wygiętej głowni. 7. XVIII w. 36 4. który w latach osiemdziesiątych XIX w. zaś pewna część dotarła na Zachód już w początkach XX w. wydatnie zwężająca się ku sztychowi. Większość obiektów znajdujących się obecnie w zbiorach czy też na rynku kolekcjonerskim zostało przywiezionych przez dziewiętnastowiecznych podróżników. Shoteł . rękojeść oplatana drutem mosiężnym i miedzianym. rękojeść bez jelca. Głownia stalowa. Krótki miecz Masajów ze Wschodniej Afryki. Pokazany egzemplarz ma piętnastowieczną głownię oprawioną w XVIII w. Miecze i szable bliskowschodnie 10.28). . Ta turecka broń miała głownię jednosieczną. to jest niezmiernie t r u d n o określić powstanie poszczególnych egzemplarzy. nabijanym mosiądzem. Podobny do mieczy sudańskich. 9. 5. Bliskiego Wschodu. miecz Tuaregów z Sahary. nie jest zbyt duża. Miecz z Gabonu. Trzon rękojeści kościany.Miecze i szable Afryki i Bliskiego Wschodu Przedstawiono tu miecze i szable z terenów Afryki. Fłyssa. Obosieczna głownia o romboidalnym przekroju poprzecznym. Krzywizna głowni u nasady. Choć na tych terenach miecze czy szable stanowią powszechnie używaną broń. Głownia stalowa obosieczna. Iranu i południowych rejonów byłego ZSRR. Powstała wówczas legenda mówiąca. Takouba. Zachodnia Afryka. Kaskara. Miecz sudański. szabla turecka. 2. wygiętą sztychem ku przodowi. Arabska szabla z głownią najprawdopodobniej importowaną z Europy. 8. bez jelca. że proste miecze derwiszów wywodzą się bezpośrednio z broni średniowiecznych krzyżowców. Szczególnie dotyczy to Czarnej Afryki. pozłacana. ażurowana ornamentem geometrycznym i zwierzęcym (krokodyl). 3. Zdobiony ornamentem rytym. Miecz arabski z Dongoli. fanatyczny zwolennik doktryny Mahdiego. obosieczny miecz plemienia Baghirmi z Sahary. Jatagan w typowej formie. o charakterys­ tycznej wydatnej głowni obosiecznej i krzyżowym jelcu. pokonał wojska brytyjskie w Sudanie. Kilidż.rodzaj etiopskiej broni białej o obosiecznej. Derwisz sudański (po lewej). co miało umożliwić' sięgnięcie za tarcze przeciwnika. miecz Kabylów zamieszkujących tereny Maroka. Porównaj z tuareskim sztyletem telele (str. Rękojeść z kabłąkiem wykonana ze srebra. Typowa dla tych szabel głownia z wydatnym piórem. z wydatną głowicą.

Saszka. że tego rodzaju destrukty pierwotnie cecnowała niezwykle wysoka jakość materiału i wykonania. kaukaska broń występująca zwykle w dwu odmianach: pokazanej tu dłuższej o lekko zakrzywionej jednosiecznej głowni. Kama lub auadaara. nazwy używane w odniesieniu do największych kindżałów kaukaskich (por. jatagan z rękojeścią z masywnego srebra. . Rękojeść kościana. p. klasyczna szabla perska o silnie zakrzywionej głowni. Saif. Wyrób perski.28).15). Szumszir z płomienistą głownią i złoconą stalową rękojeścią. koczowniczego plemienia. óźniej. rodzaj szabli kaukaskiej. Szumszir. rzadki okaz uzbrojenia Sarmatów. Pochodzi z Turcji. Tego typu szable były używane w Indiach. które rozprzestrzeniło się po Europie pomiędzy 300 a 600 r. używanej oczątkowo przez Czerkiesów. 13.n. str. 15. jak i krótszej (patrz str. głownia trawiona i zdobiona złotym ornamentem. 17. Rękojeść z zakrzywioną głowicą. szeroko rozpowszechniona jako typowa broń niektórych rodzajów kawalerii rosyjskiej (Kozacy). F 12. Zdjęcia rentgenowskie i inne nowoczesne techniki badawcze pozwalają stwierdzić.e.Żelazny miecz (po prawej). 14. Występuje praktycznie na całym terytorium zamieszkanym przez plemiona arabskie. 16. głownia sadzona koralami. 18. Kindżał. arabska szabla o charakterystycznej głowicy rękojeści. Głownia perska datowana na 1819 rok.

4. Nepal XVIII w. uzbrojony w szablę talwar i okrągłą tarczę (po lewej). rodzaj indyjskiego miecza: rękojeść pozłacana starszego typu. Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego (powyżej) 1. Madras. obosiecznej głowni. Sosun pała. 38 . głownia obosieczna. XVIII w. by umożliwić dwuręczny chwyt. nóż plemienia Kyberów. XVIII w. Wojownik indyjski z Radżputu. XVIII lub XIX wiek. Talwar o szerokiej głowni. 2. Indie Południowe. Kimdu. koszowym). stalowa obosieczna głownia. Pochodzi z Tanjore w Indiach Południowych. XVIII w. Trzpień rękojeści przedłużono. Tamtejsze plemiona używają właśnie takich długich i ciężkich noży o jednosiecznej głowni. 6. pochodzenie czy datę powstania niektórych okazów tej broni. Datowany na XVII w. Pochodzi z Indore. 7. Cnoora. Północne Indie. Indyjska szabla. Głownia jednosieczna. Miecz o płomienistej. 10. nazywanej też czasem tulwar. 5. 8. Produkowano tu niektóre z najlepszych i najpiękniej zdobionych głowni stalowych na świecie. 9. Często. o wydatnej krzywiźnie głowni i rękojeści z dyskowatą głowicą. grzbiet głowni wzmocniony przez pogrubienie.Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego Broń biała przedstawiona na następnych stronach pochodzi z Tndii i sąsiadujących z nią regionów. Bardziej typowa odmiana kandy. zamieszkującego pogranicze afgańsko . Maratha. Bron biała z Południowych Indii. koniec XVIII w. Obszar ten obfituje w bogactwo odmian szabli i miecza. Talwar o rękojeści stalowej z kabłąkiem. Zwraca uwagę wydatny grzbiet wzmacniający głownię. typowy dla Pcndżabu. Madras. Ten egzemplarz wykonany został przez muzułmanów zamieszkujących północną część Indii. Podane informacje odnoszą się wyłącznie do przedstawionych przykładów. indyjski miecz z charakterystyczną rękojeścią w kształcie stalowej rękawicy. służący do egzekucji. 11. Pochodzi z Oudh (obecnie Uttar Pradesh). samo zaś zagadnienie nadal czeka na dokładne opracowanie. Rękojeść z jelcem tarczowym i szerokim kabłąkiem (tzw. zakrzywiona sztychem ku przodowi. cyzelowanej i złoconej.pakistańskie. 3. Broń pochodząca ze świątyni plemienia Nayar. rękojeść stalowa. Talwar (Tulwar). Większość plemion zamieszkujących północną część Półwyspu Indyjskiego używała odmian takiej właśnie szabli. rękojeść stalowa o drewnianej głowicy. Rękojeść mosiężna. trudno jest podać nazwę. XVI w. Głownia zakrzywiona ku przodowi. Rękojeść z koszową „indyjską" osłoną. Pata. XVIII w.

1850 r. 13. rodzaj długiego. Zafar Takich broń ceremonialna używana jako insygnium władzy przez władcę udzielającego audiencji. Rękojeść z rurki żelaznej. Nepal. Wbrew obiegowym opiniom. ok. ciężka jednosieczna głownia. Pochodzi z Maharatha. 15.Żołnierz z brytyjskich oddziałów Churków (po lewej). krzywego nepalskiego noża. Istnieją subte różnice w proporcjach rękoj . Coorg. 19. 16. wygięta ku przodowi. o długim wąskim ostrzu.pozwalające szczególnie doświadczonym kolekcjonero rozpoznać miejsca pochodzenia danego okazu. walka kukri nie polega na rzucaniu nim w przeciwnika. Standardowy kukri armii indyjskiej. Ram dao. Do XIX wieku Ghurkowie znacznie częściej używali białej broni nazywanej Kora. forma dość popularna w XIX wieku. XIX wieku. Rękojeść srebrna. . rodzaj miecza ofiarniczego używanego w Nepalu i Północnych Indiach do składania ofiar zwierzęcych. słowo oznaczające coś obcego. 20. Typowa forma kory. 18. Często występują egzemplarze o udziwnionych kształtach. wykazując charakterystyczne dla miasta Lahore w PencŁ Rękojeść stalowa. Nepal. 14. XVIII w. Adya Katti w typowej formie. XVII w. Indie Południowo-Zachodnie. Kukri. stanowiących nadal przepisowe wyposażenie niektórych oddziałów armii brytyjskiej. Ten egzemplarz. z okresu TI wojny światowej. Szczegóły szabli (poniżej). 17. indyjskiej i nepalskiej. odnoszone w Indiach do europejskich głowni oprawionych przez miejscowych mistrzów. Krótka. zakrzywiona ku przodowi głownia była ostrzona również na szczycie. Centralne Indie. cyzeł i złocona. Nepal. Firangi. jednosieczna. Miecz dwuręczny. Londyn). od dostawcy z Północnych Indii. z cyzelowaną i pozłacaną żelazną rękojeścią i staranie dobranej krzywiźnie głowni. Kora w dzisiejszych czasach jest mało znana . by wygodnie spoczywała na niej dłoń. Kukri. Głownia niemiecka z XVII w. wykonano prawdopodobnie w pocz. 12. prawdopodobnie XIX w. (Victoria and Albert Museum. uzbrojony między innymi w Kukri. Rok produkq'i 1943.w przeciwieństwie do kukri. Kształt głowicy dobrano w taki sposób.

chrześcijan.pałasza o jednosiecznej głowni.-wsch. charakterystyczna rzeźbiona rękojeść. miecz birmański o jednosiecznej. Miecze Dalekiego Wschodu (powyżej). 10. broń z archipelagu Celebes. szabla cejlońska. Dha. 2. gdzie żyje plemię Naga. żyjące na Filipinach i Borneo. pomiędzy indyjską prowinqą Assam a Birmą. 1. Klewang. Trzon rękojeści drewniany. uzbrojony w dao. pokryty białym metalem. Dao. 4. broń plemienia Kachiu. 40 . 11. Rękojeść drewniana. Trzon rękojeści powstał przez owinięcie trzpienia plecionym sznurkiem. rzeźbiona. 8. Parang pandit/brof\ plemienia Dajaków zamieszkujących wybrzeża płd.Miecze i szable Dalekiego Wschodu Mężczyzna z plemienia Naga (po lewej). 6. Uzbrojony w charakterystyczny miecz noszony na pasie. Głownia jednosieczna. 9. Zdobiona srebrną i mosiężną inkrustacją. Trzon rękojeści cylindryczny. broń używana przez Filipińczyków . zwany też nokłang. Campilan. Głownia jednosieczna. Sri Lanka. Mandau albo parang ihlang (nazwa malajska). Barong. 7. rodzaj broni używanej przez plemię Moro. 3. W rejonach nadgranicznych. pochwa przewieszona przez prawe ramie. Kaslane. Rodzaj miecza używanego prze/ Dajaków. plemię łowców głów z Borneo. jelec i kabłąk stalowe. Talibon. Używany przez plemię Khasi z Assamu. głownia inkrustowana srebrem i złotem. rodzaj jednosiecznej broni plemienia Moro i Morskich Dajaków. ale także uniwersalnym narzędziem. Dao. Rękojeść żelazna. zamieszkującego prowincję Assam. Łowca głów z plemienia Dajaków. dao jest nie tylko bronią. wygięta ku przodowi. Pokazano jedną z najczęstszych odmian. Chiński miecz żelazny o jednosiecznej głowni. okucia mosiężne. 5. Jest to rodzaj dwuręcznego miecza . Trzon rękojeści drewniany z rzeźbioną głowicą. Borneo (po lewej). lekko zakrzywionej głowni. owinięty plecionką trzcinową. Azji.

z wyjątkiem miejsca. była używana w Japonii ok.. c. wsunięte za pas. noszone były na co dzień. Przedstawiono tu 4 typy przekroju poprzecznego głowni i ich japońskie nazwy: 1. przed tym. Istniały dwa rodzaje takich zestawień: a. noszono do stroju dworskiego. (Rijksmuseum Voor Yolkenkunde. z miękkim rdzeniem i grzbietem 4. łanło. Ta odmiana miecza. Zasadnicza różnica między mieczami katana i tachi polega na innym sposobie oprawy i noszenia. fachi i krótszy od niego. Przykłady pokazane obok zostały zaczerpnięte z japońskiego traktatu Honcho Tani/a Buco. Shihozume kitae. c. Lejda).Miecze japońskie Miecze japońskie są szeroko znane ze względu na piękną formę i jakość. a nie na rapciach. płaz. jak wykształciły się miecze daisho. W środowisku kolekcjonerów zwykle używa się terminologii japońskiej podanej obok. a w niektórych przypadkach i mistrza. który wykuwał głownię. oprawy miecza katana (B. Broń biała ręczna Daisho (powyżej). gdyż głownie są prawie identycznie. rdzeń. miękki rdzeń z częściowo utwardzonymi płazami i grzbietem. Jest to broń wotywna. Ken (poniżej). Wariha tetsu kitae. Części głowni (po lewej) a. wakizashi. VIII w. b. wcześniej również jako bron bojową do zbroi. pozwala na rozpoznanie warsztatu. Wzór granicy. Terminologia (po prawej). Katana i krótszy. grzbiet. Słowo to oznaczające „duży i mały" określało parę mieczy noszonych przez samurajów. podając terminologię i ilustrując przykładami mieczy najczęściej spotykanych na rynku kolekq*onerskim. jednolicie twarda 2. Kobuse san mai kitae. Noszono je na rapciach na pasie. w którym bito sygnaturę płatnerza. wykonana w XVIII w. Mam kitae. a pozostałą częścią głowni. pochodząca z Chin. d. ponadto noszono je zwrócone brzuścem głowni ku górze. Wzory szwu ostrza (po lewej). pomiędzy twardym metalem ostrza. ostrze Przekroje poprzeczne głowni (po lewej) Głownie skuwano z prętów żelaznych i stalowych tak. Przedstawiamy tu główne typy. Przedstawiono nazwy poszczególnych części głowni (A). (Wg tradycji japońskiej powinna się ona zawsze znaleźć od zewnętrznej strony jeśli miecz jest noszony). by uzyskać maksymalnie twarde ostrze przy jednoczesnym sprężystym rdzeniu i grzbiecie. 41 . b. C) i tachi (D). d. utwardzone jedynie ostrze 3.

Krótkie miecze japońskie (po lewej) 1. w oprawie o charakterze dworskim. Na trzpieniu. 5 pochodzą ze zbiorów Victoria and Albert Museum w Londynie. 42 . Głownia tachi. Katana w pochwie saya. sygnowana przez Nasamune. 2. Głownia wakizashi. 4. zwraca uwagę wyraźna pozioma linia yokołe. nadzwyczaj długiego miecza nodachi (c). Głownia miecza katana. sygnowana przez Cikakaga z Osafune w prowincji Bizen. Tachi. pokrytej czarną i złotą laką. Głownia miecza tanto. Zwraca uwagę świetlista stal yakiba (hartowanego ostrza). 2. 6 z Festing Collection). 4 z Craig Collection. (Egzemplarze 1. Miecze ( po prawej ). 3. datowana na 1317 r. przedstawiającym dwugłowego smoka owiniętego dookoła miecza ken. oznaczająca początek sztychu. zdobiona rytem horimono. pozwalające samurajowi na uchwycenie jej obu dłońmi (a). powszechnie uznawanego za największego japońskiego płatnerza. zwracają uwagę ryfki z kółkami do mocowania rapci. W XIV wieku. 6. Wykonana przez mistrza Nobukuni w 1713 r. Chociaż dobre i piękne głownie przekazywano z pokolenia na pokolenie jako najcenniejszą część spadku. 3.Miecze japońskie Sztuka walki mieczem (powyżej) Miecze japońskie miały niezwykle długie rękojeści. niektórzy wojownicy używali jeszcze dodatkowego. Zaletą była możliwość wyprowadzenia niezwykle silnego ciosu. znak mistrza Inouye Shinkai z datą 1673 r. to często kolejny właściciel oprawiał je zgodnie z upodobaniami i aktualnie panującą modą. zdobionej ornamentem roślinnym. Czasem jednak samuraj walczył trzymając oba miecze tworzące parę daisho każdy w jednej ręce (b). 5.

na którym broń spoczywała prawie pionowo. przechowywano na specjalnej podstawie. Oksford). Odmiany jelca tsuba (po lewej). wykonane w tsubie. Po jego bokach. Stojak do mieczy (po prawej). W domu. by przez pozostawione geometryczne otwory widać było zdobioną ornamentem płytkę menuki jak i skórę same. co widać obok. łsuba. 43 . Dla mieczy tachi. jak i cyzelowaniem nakładanego reliefu. ozdobiony jest wypukłym reliefem srebrnym. Są poszukiwanym obiektem. Pokazany egzemplarz wykonano z brązu. Zwykle płaski. jak pokazana hi z mieczami katana i wakizashi (Victofia and Albert Museum. Elementy oprawy (po prawej) Nożyk kozufca (a) i szpilka kogai (b). z otworem w środku o kształcie odpowiadają­ cym kształtowi trzpienia. Całość kunsztownie oplatano jedwabiem w ten sposób. daisho. jeden lub dwa otwory służące do noszenia specjalnego nożyka i szpilki.Jelec płytowy (po lewej). zbieranym ze względu na piękno formy. Rękojeść miecza. przypominającej naszego jaszczura. Ich kształty i ażurowanie różnią się między sobą. Londyn). zwany katana-kake. wykonywano z drewna oplecionego skórą płaszczki (same). Ich rękojeści wystawały poprzez otwory o odpowiednich kształtach. zwaną tsuka (c). (Ashmodean Museum. Wykonywano je właściwie wszystkimi znanymi w Japonii technikami z inslćrustacją włącznie. były noszone po obu stronach pochwy.wykształciło się ich szereg odmian i stylów zdobienia. czasami wykonywano stojak o innej konstrukcji. może oyć sam w sobie przedmiotem obszernych badań .

p. jednosieczny tasak z terenu Szwecji.e.e. Nazwa oćl znalezisk w Hallstatt.n. Ok. koniec epoki brązu. rapiery i szpady. rękojeść" nitowana do głowni (początek epoki brązu). choć naśladujący wcześniejsze rozwiązania. 1600-1350 r. p.p. 6.. 7. wykonany z jednego kawałka metalu. p. 650-500 r.Miecze europejskie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza Historia miecza w Europie. Krótki miecz brązowy z t u r o p y środkowej. 44 . 5. Wykonany 7. Przedstawimy tu miecze europejskie trzymając się porządku chronologicznego: od epoki brązu i żelaza. 850-650 r. Tzw. jednego kawałka brązu. nigdy nie pojawiła się na tyle istotna innowacja w konstrukcji miecza. Miecz nordycki (po lewej). W istocie jednak.e. Całość zakończą przykłady broni białej o ceremonialnym charakterze z czasów współczesnych. niż rzeczywistymi ulepszeniami. by dotychczas używane formy wycofać z produkcji. ok.n. halsztacki. ok. W pewnych okresach miecze wykonywano zgodnie z aktualnymi teoriami szermierczymi.n. Poczynając od Renesansu.e. Miecze z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza (powyżej) 1. Sztokholm).n.e.e. w których osobna rękojeść była nitowana do głowni. typ „mieczy antenowych". jako już przestarzałe. była bardziej związana ze zmianami wprowadzanymi wskutek aktualnie panującej mody. 1300 r. aż po Średniowiecze. ok. 4. Wykuty z jednego kawałka brązu. Znaleziony na jednej 7 wysp bałtyckich'. Brązowy miecz grecki z okresu homeryckiego. ok. podobnie jak w przypadku sztyletu. 3. Długi miecz brązowy. stal zastąpiła o wiele gorsze materiały.e.p. 1200-1000 r. Miecz żelazny. Miecz brązowy. z lat 1350-1200 p. Rękojeść z kości słoniowej i bursztynu.n. jakimi były brąz i żelazo.n. VI w. Oczywiście. Żelazny miecz tzw. Omówione będą również szable i pałasze wojskowe aż do XIX wieku. ok. Zakrzywiony. zwrócimy szczególną uwagę na miecze dwuręczne. z Europy Centralnej. Znaleziony w Mykenach. podobny do używanego przez greckich hoplitów (ciężkozbrojnej piechot}'). Dekorowany typowym rytym ornamentem geometrycznym (Slatens Historiska Muscum. p.n. 2.

Galijski miecz żelazny z antropomorficzną rękojeścią wykonaną z brązu.e. 9. Ok. Rzymski gladius (po prawej). Jcdnosieczny tasak żelazny z Hiszpanii. zawie­ szony nad prawym biodrem. II w. Przedstawiony egzemplarz ma pochwę z brązu. sądząc po charakterze ozdób.n. Tego typu broni używano' również w antycznej Grecji.e.e. p. krótki miecz żelazny. Datowany na początek pierwszego stulecia naszej ery. p. p. p. Wręczany jako nagroda za wybitno zasługi bojowe. tzw.e. Pochodzi z Cumbrii. Znaleziony w Mainz w Niemczech (British Museum. Późniejszy typ gladiusa charakteryzujący się równoległymi ostrzami i krótszym sztychem. p.Broń biała ręczna Wojownik grecki (po lewej). II połowa pierwszego stulecia n. Ok.e.n. używany jako broń legionistów. pochodzi z Aquila we Włoszccn. nadany za kampanię z 71 r. zdobionego mosiądzem. uzbrojony w krótki miecz. ze stalową głownią. Francja. 8. 14. z okresu klasycznego. Ze znalezisk w Pompejach. Miecz żelazny z rękojeścią brązową. Ok. Rękojeść nie zachowała się. walczący krótkim mieczem. Fragment malowidła na wazie ceramicznej. 11. 13.n. Znaleziony w Aube. kultury „B" z La Tcne. 10. 11 w. n.e. Głownia miecza żelaznego. Rzymski gladius. Anglia. Szwajcaria. ok. emaliowany. Ok. 12. Miecz żelazny z rękojeścią drewnianą. I w.e.n. VT w. schowaną w pochwie. (Z kolekcji uzbrojenia rzymskiego wystawionej w oddziale National Museum ot Wales w Caerleon). 43 . V-VI w.n. Londyn). Rzymski legionista (po prawej).

Pokazany miecz został znaleziony w jeziorze. Miecze wczesnośredniowieczne (po prawej).. 800 r. orzech razylijski). jednosieczny tasak z lat 100-300 n. Wąskie ostrze było bowiem najlepiej przystosowane do penetraqi słabych punktów wspomnianych typów zbroi. IX lub X w. miały szeroką głownię przystosowaną wyłącznie do cięcia. płaskie zbroczę. Miecz wikiński (po lewej). Wiązało się to z coraz powszechniejszym stosowaniem zbroi. Obosieczna głownia miała szerokie. znaleziony w bagnach na terenie Danii. Miecz o głowni przystosowanej do cięcia. tak jak to widać na fragmencie Opony z Bayeux. Poczynając oa XII w.. Miecze średniowieczne (powyżej) 1. Angielski tasak z lat 1260-70. Z lat 400-450 n. Bogato zdobione były jedynie głowice rękojeści. zakrzywiony lub ścięty. Wiele mieczy skandynawskich czy germańskich miało niezwykle bogato zdobione rękojeści. z X w. 46 . że miały one warstwową konstrukcję. a badania rentgenowskie. wykonywano je w najprostszych formach. Saks. 3. Miecz żelazny z brązową rękojeścią i okuciami pochwy. 2. Grzbiet głowni przy sztychu mógł być prosty. ze spłaszczoną łowicą rękojeści (tzw. coraz powszechniejsze stały się głownie zwężane ku sztychowi. mimo wysokiej rangi miecza. ok.. jednosieczna broń wikingów. miecz stał się jedną z najważniejszych broni. f 5. zwłaszcza na północy kontynentu. 6.Miecze średniowiecznej Europy W okresie wczesnego średniowiecza. co pozwalało używać je do pchnięcia. wydatnym brzuścu. stosując miedź albo technikę niello. w Szwecji (Statens Historiska Museum. Dania.e. koło miejscowości Uppland. n. Szeroki. Pod koniec Średniowiecza. n.e. zachowany z Katedrze w Durham. Była to broń o krótkiej jednosiecznej ciężkiej głowni. Sztokholm). często z żelaza.e. Niemiecki miecz z lat 1150-1200. a do produkcji używano dobrych gatunkowo stali. Żelazny miecz skandynawski. z widocznymi resztkami pierwotnej świetności tego rodzaju broni. Znaleziony w Norwegii. wykazały. którym poddano zachowane destrukty głowni.e. Żelazo. 4. a następnie zbroi płytowej. początkowo kolczugi. Rękojeść platerowano srebrem i nabijano ornamentem plecionkowo-zwierzęcym.

11. „rybi ogon" (V) 8. orzechowa. Miecze wyważano montując na rękojeści ciężką głowicę. zmarłego w 1442 roku. móc uchwycić ją obu dłońmi. . Miecz półtoraręczny z ok.. Miecz z ok. Rękojeść z krzyżem i dwoma kabłączkami osłaniającymi przełożone przez niego palce. na lewym biodrze . grzybkowa ( B I ) 2. z silnie zwężającą się ku sztychowi głownią. znaleziony w Tamizie pod Londynem (Museum of London). „orzech brazylijski" (B) 4. Hiszpański miecz z końca XV w. Rękojeść z małym kabłączkiem osłaniającym palce.Kształty głowic (po lewej). Miecz noszono bardzo nisko. Pokazano niektóre powszechnie występujące typy oraz ich współczesne nazwy. by w razie potrzeby. króla Anglii. 1380 r. Włoski miecz z końca XIV w. przystosowaną tym samym do pchnięcia. 1440 r. Uzbrojony w miecz o głowni przystosowanej do pchnięcia.typowy sposób dla tej epoki. 10. Miecz półtoraręczny (po prawej). w kształcie ciężarka ( T l ) Bron biała ręczna Płyta nagrobna angielskiego rycerza. Pozwalało to na wzmocnienie uchwycenia broni. miecze te nazywano „bastardowymi". 9. przez długi czas uznawany był za symbol rycerza . (W nawiasach oznaczenia literowe klasyfikacji Oakeshotta) 1. z trójkątną głowicą rękojeści. kolista (J) 6. Pochodzenie nieznane. z ok. Broń tego typu miała dostatecznie długą rękojeść. trójkątna (T 1) 7.chrześcijanina (Z brązowej płyty nagrobnej Sir Simona de Pelbrigg w kościele Felbrigg w Norfolk). Wykonano go w latach 1410-20. Porównaj jego wymiary z jednoręcznym mieczem zachowanym w Opactwie Westminsterskim w Londynie. Średniowieczny miecz mający kształt krzyża. Francuski miecz z końca XIV w. 8. pokrywkowa 3. 1380 r. dyskowa (G) 5.. 7. Czasem. Miał on jakoby należeć do Henryka V.

Miecze renesansowe i późniejsze Wieki XVI i XVII przyniosły szereg zmian. Niemiecki miecz półtoraręczny z lat 1540-80. z głownią o spłaszczonym romboidalnym przekroju. zarówno jako broń bojowa jak i ceremonialna. 4. W efekcie. ostrzona tylko na 1/3 długości. Początkowo popularność zyskały miecze dwuręczne. Koniec XVT w. XVI w. 6. Południowoniemiecki miecz półtoraroczny z pocz.. York). Zastawa (tj. 48 . (Castle Museum. spiralną głowicą i zagiętymi ku dołowi krzyżami. Rozbudowywano rękojeść zapewniającą dobrą osłonę dłoni. XVI w. Szkocki miecz dwuręczny z poł. 5.i półtoraręczne (powyżej) i. ze. Głownia płomienista. (claidheamh mo'r). XVI w. Głownia. Nazywany także Claymore. Wprowadzane zmiany były głównie wynikiem postępującego zaniku uzbrojenia ochronnego. drugie ostrze . W tym samym okresie miecz jednoręczny zaczął szybko się zmieniać..na całej długości. co pozwalało na wygodne uchwycenie jej drugą dłonią. g Miecze dwu. Półksiężycowaty występ w tego typu mieczach. Niemiecki miecz dwuręczny z pocz. bez ostrzonych krawędzi. Niemiecki dwuręczny koncerz (broń ta służyła do przebijania ancerza). pojawił się rapier. wzdłuż jednej z krawędzi. 3. XVI w. 2. iłownia o kwadratowym prze­ kroju. z I poł. tępa część głowni) owinięta skórą. Niemiecki miecz dwuręczny o charakterze ceremonialnym. miat osłaniać dłoń trzymającą zastawę.

z ok. że miały one upamiętnić króla Anglii Karola I. tworzący coś w rodzaju tarczki. . 1556 r. rodzaj broni używany zwłaszcza przez zaciężnych żołnierzy słowiańskich w służbie Republiki Weneckiej. 7. (Castle Museum. 6. 1610 r. rodzaj włoskiej broni białej z ok. XVI w v miał jelec wygięty w kształcie litery „S". Znaki te z biegiem czasu powszechnie były kopiowane. Charakterystyczny jelec koszowy. Szabla szwajcarska z poł. Pokazana tu punca jest późniejszą podróbką. 2. . 1640 r. wygrawerowanej na rękojeści żelaznej. Angielski miecz z koszowym jelcem. (Livrustkammarcn. będącej sztyletem. Typ ten nazywano w Anglii morluaty. którymi oznakowywano głownie.Imię i nazwisko Andrei Ferari (żyjącego w latach 1530 -ok. Kalzoalger. 3. zwłaszcza przez rzemieślników z Solingen w Niemczech. 1640 r. 1583) sławnego miecznika włoskiego. York). Uważa się. Rapier króla Szweqi. 2. głownia obosieczna. Występowała również w znacznie krótszej odmianie.Bron biała ręczna Njsłynniejsze punce (po prawej). Yiuk passawski" znak bwany początkowo w Passau. Cinauedea. 4. z ok. (Castle Museum. 1570 r. Gustawa Wazy. która to nazwa nawiązywała do ornamentu z cyzelowańvch główek ozdabiających kosz. XVII w. z zamkniętą rękojeścią o 3 kabłąkach. z tarczką pionową. rodzaj miecza używanego przez niemieckich landskncchtów. 5. Broń biała z XVI i XVII w.Znak hiszpańskiej rodziny Sahagun z Toledo. rękojeścią. rodzaj „miecza miłosierdzia". Wykonany w Niemczech ok. Sztokholm). Ok. Nazwa szpady odnosi się do inskrypq'i. straconego w 1649 r. Wykształcony w pocz. York). wspominającej króla Karola I. (powyżej) 1. Szpada angielska z ok. Schiavona. straconego w 1649 r. 1500 r. 3. 7..

5. 3. Madryt). z ok. Madryt). Typ ten nazywano l'appenheimer. ok. która stopniowo wyparła rapier. 6. było uży­ cie tzw. jak rapier. pojawiły się pierwsze egzemplarze szpady. ok. Sztokholm). 1620 r. Sztych o przekroju romboidalnym. Pokazana broń była używana przez szwedzkiego króla Gustawa II Adolfa podczas tragicznej dla niego bitwy pod Lutzen w 1632 r. krzyż g. tarczka ażurowana. lewaka do parowania ciosów przeciwnika. 50 . Wykonano go ok. z krótkim zbroczem. Hiszpański rapier z rękojeścią dzwonową (po prawej).) Kękojeści rapierów (powyżej) 1. Trzymano go w lewej dłoni. w 1628 r. broń biała o długiej. Powszechnie stosowanym sposobem walki w XVI i pocz. 1620 r. Cyzelowana i złocona bez kabłąka. XVII w. Hiszpańska. pozosta­ jąc jedynie elementem ubioru ceremonialnego. nabijana srebrem. 4. Francuska. stając się powoli istotnym elementem codziennego ubioru. 1570 r. ( Livrustkammaren. 1650 r. Prawdopodobnie niemiecka.... 1580 r. Szpadę noszono powszechnie po 1780 r. Dopiero potem zniknęła z życia codziennego. stąd nazwa. obłąk boczny c. Głownia obosieczna na zastawie. kabłąk boczny h. ok. w typie rękojeści dzwonowej. Rapier ten miał należeć do konkwistadora Francesco Pizzaro. Angielska. i. Dzwon zdobiony ażurowaniem. i. Stalowa z niezwykłą ilością bocznych obłęków. Żelazna. ricasso Szermierka rapierem i lewakiem (powyżej). Włoska. z którym tworzył parę. Po 1630 roku. (Real Armeria. 1530 r. była niezwykle bogata.Rapiery i szpady Rapier. ośla podkowa (pas d'&ne) d. 32) był często opra­ wiany identycznie. znacznie lżejszej broni. koszo­ wa. kabłąk b. z lat 1640-50. e. Powstało wiele stylów i szkół walki tą bronią. 1530 r v zdo­ biona złotem. 2. (Rysunek z podręcznika szer­ mierki wydanego. Części rękojeści (powyżej) a. Prawdopodobnie hiszpańska. wyrażającej się głównie kształ­ tem rękojeści. Lewak (str. ok. wąskiej głowni przezna­ czonej do pchnięcia pojawiła się w Europie ok. (Museo Lazaro Galdiano. Cyzelowanie i nabijanie innym metalem były dwiema podsta­ wowymi technikami stosowany­ mi do zdobienia tego typu broni. Różnorodność oprawy.

a w późniejszym okresie także polerowaną stal. przedstawiający Neptuna. czasem nazywana „do poduszki". Szpada masońska z USA. . zdobiona ornamentem symbolicznym (znaki masońskie). Rękojeść wykonano we Francji w latach 1660-80.Szpada stała się obowiązkowym Uzupełnieniem stroju zachodnioI europejskiego szlachcica (podobnie jak w Polsce szabla) w latach 1630-1780. Angielska szpada z rękojeścią z masywnego srebra. ze zbroczeni (a). Londyn). złocony brąz. Na matowozłotym tle cyzelowany relief. Profile poprzecznego przekroju głowni (powyżej). Rękojeść bez kabłąka. zdobiona ornamentem geometrycznym i liściastym. 4. Angielska szpada dworska z ok. Używano jej nie tylko jako ozdoby czy symbolu stanowego. . 2. Rękojeść wykonana w Danii. wywodziła się w prostej linii z. zwany Coliche marudę. Rękojeść złocona i emaliowana. szmelcowana (Wallace Collection. 5. 1570 r. Wczesne szpady. szpady „do poduszki". jak i tzw. Dla tego typu ceremonialnej broni charakterystyczne były stalowe ażurowane rękojeści. rękojeści rapierowych. obosieczną głownię. Szpady (powyżej) 1. ok. 6. Pozwalało to uzyskiwać bardzo lekkie głownie o wystarczającej do pchnięcia sztywności. wręczona jednemu z brytyjskich oficerów. początek XX w. w typowej formie. Głownia późniejsza. miały zwykle płaską. Włoska szpada wykonana w Brescii. Piękny egzemplarz szpady (po prawej). ale także jako broni do ćwiczeń i pojedynków. ok. 1680 r. Szpada. Typ głowni silnie zwężającej się ku sztychowi. Szpada. 3. który zazwyczaj w kunsztowny sposób zdobił je różnymi technikami. Później stosowano ją nadal na ograniczoną skalę: wyłącznie jako uzupełnienie ceremonialnego stroju dworskiego itp. z tarczkami osłaniającymi przełożone przez krzyże palce dłoni. Tarczki miały chronić rękę szermierza. Jednakże większość późniejszych głowni miała w przekroju poprzecznym trójkąt bez podstawy (b). syreny i potwory morskie. Stosowano do ich wykonania masywne srebro.trwało to aż do XX wieku. Rękojeść klasycznej szpady (powyżej). głownia z Solingen w Niemczech. Dawały jednocześnie pole do popisu rzemieślnikowi. 1900 r. jako nagroda za męstwo wykazane podczas oblężenia Seringpatam w 1789 r. Rękojeść złocona.

Jeszcze dziś. a skończywszy na dążeniu do zapewnienia odpowiedniej jakości i ułatwieniu dostaw. 7. 4. Model XIII roku Republiki (AN XIII. z mosiężną rękojeścią koszową. Pokazano również pochwę z blachy stalowej (Castle Museum. 2. Choć w większości rodzajów wojsk. Kabłąk i krzyż.. w wielu armiach świata. najcięższej jazdy francuskiej w czasach Napoleona. Austriacki pałasz ciężkiej kawalerii z 1/16 r. Broń tę zwykle nazywano spadroon. 1775 r.. Szwedzki pałasz ciężkiej kawalerii z 1/55 r. Brytyjska szpada oficera piechoty. Brytyjski pałasz kawaleryjski z rękojeścią Koszową wzorowaną na broni szkockiej. tzw. ciężkiej kawalerii. długa broń biała egzystuje jako uzupełnienie munduru oficerskiego w szczególnie uroczystych okazjach. 5. 3.Era broni przepisowej zaczęła się w Zachodniej Europie w XVTIT w. 6. Tego rodzaju broni używały pułki kirasjerów. o głowni obosiecznej. szabla czy pałasz były bronią drugorzędną. York). Ujednolicenie szabel czy pałaszy wojskowych podyktowane było wieloma względami: począwszy od konieczności dopasowania wyglądu broni do noszonego munduru. ok. Przepisowa broń biała w różnych armiach Przepisowa długa broń biała (powyżej) 1. Stalowa rękojeść z kabłąkiem i tarczką w kształcie muszki. Tego typu broń była powszechnie używana przez obie strony walczące podczas wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. 1805-06). Duński pałasz kawaleryjski z 1734 r. Francuski pałasz. mosiężne. Szabla amerykańska. wzór z 1786 r. tj. Zwracają uwagę pionowe wąsy w miejscu połączenia rękojeści z głownią. to w kawalerii nadal uznawano je za podstawę uzbrojenia. Niektóre z tych pałaszy miały głownię obosieczną. Rękojeść zamknięta. o głowni obosiecznej. 52 . z mosiężnym krzyżem i kabłąkiem.

Charakterystyczna krótka głownia. Brytyjski pałasz ciężkiej kawalerii.. wzór 1796. Amerykańska szabla dragońska wzór 1840. kabłąk i jelec z blachy stalowej. 10. Szable. wzór 1804. Brytyjska szabla lekkiej kawalerii. były przeznaczone do cięcia i zwykle trzymano je w górze. 13. Typowa broń do cięcia. Modelu tego używano jeszcze podczas wojny secesyjnej. 8. Broń biała uznawana była za podstawowy rodzaj uzbrojenia kawalerii. wzór 1908. Zwraca uwagę sposób trzymania pałasza: sztych opuszczony lekko ku dołowi. wzór 1853. Głownię kompromisowo przystosowano zarówno do cięciajak i do kłucia. ręka maksymalnie wyprostowana. broń o starannie zaprojektowanej do pchnięcia głowni. nie miał zwężonego sztychu (pokazany tu sztych nazywa się przy grzbietowym). 1806 r. w latach 1861-65.Szarżujący kawalerzy sta (po prawej). zwłaszcza te o mocno zakrzywionej głowni. 12. . Brytyjska szabla kawaleryjska. wzoru 1796. Przeznaczony głównie do cięcia. Typowa rękojeść" zamknięta z bocznymi kabłąkami. używany jeszcze w czasie I wojny światowej. 9. sztych ku tyłowi. Tak trzymano broń białą jeśli jej głownia była prosta lub lekko zakrzywiona. z potrójnym kabłąkiem i mosiężną rękojeścią. 11. 14. jeszcze do wybuchu I wojny światowej. Brytyjski pałasz kawalerii. wzięły udział co najmniej dwa pułki wyposażone w ten typ szabli (zbiory prywatne). Pruska szabla lekkiej kawalerii z ok. Dużą liczbę tych szabel wyprodukowano i użyto podczas wojen napoleońskich. W sławnej szarży Brygady lekkiej Kawalerii podczas wojny krymskiej w 1854 r. rękojeść z kutego żelaza. Brytyjski tasak marynarki.

Grzbiet głowni uformowany w piłę o dwu rzędach zębów . E Tasaki wojskowe (po lewej i powyżej). sztych symetryczny z wyraźną ością w osi symetrii.p r z e z Samuela Harvey'a (Castle Museum. Tasaki piechoty. obok głównego uzbrojenia jakim był gładkolufowy karabin skałkowy z bagnetem. decentryczny albo „fałszywe ostrze" na jednosiecznych głowniach. Francuski tasak piechoty tzw.Przepisowa broń biała w różnych armiach Francuski piechur (po prawej). wzór 1843. Grzbiet głowni z piłą. Hiszpańska maczeta. c. Sztych przystosowany do kłucia. które w celu przystosowania do pchnięcia.. Brytyjski tasak piechoty. Rosyjski tasak saperski z 1827 r. wykonana . 3. Występuje zarówno na głowniach jednosiecznych. jednosieczne ostrze ma ścięty sztych.. 6. b. Szerokie. Model 1816. sztych kończysty. ostrzono po obu stronach sztychu. 1. Brytyjski tasak pionierów. Neoklasycystyczny w formie. Kształty inspirowane rzymskim gladiuscm. 54 . przygrzbietowy. Pruski tasak piechoty z ok. 2. z płaską jednosieczna głownią i serduszkowatą tarczką jelca. Jednosieczna głownia ze zbroczem. nazywany brujuet.umożliwiał cięcie drewna. 7. saperzy. Wśród żołnierzy nazywany szatkownicą. Używany również w armii Królestwa Polskiego do 1831 r. rzez cały XVIII w. 1740 r. wzór 1856. uzbrojony również w tasak noszony na osobnym pasie przez ramię. 5. francuski tasak z 1831 r. artylerzyści czy orkiestranci. przystosowanych do pchnięcia jak i na głowniach obosiecznych. dla artylerii i saperów. umożliwiający pchnięcie. kończysty. otrzymywali tego rodzaju broń przez cały XIX w. pełniły rolę roni pomocniczej. W wielu armiach żołnierze niektórych rodzajów wojsk. wzór 1751. występuje na głowniach przeznaczonych wyłącznie do cięcia czy rąbania. York). 4. np. Kształty sztychu (po prawej) a.sądząc po puncy . Wszystkie pokazane egzemplarze mają mosiężne rękojeści.

Szabla oficerska włoskich sił żołnierskiego. Szabla oficerska armii Paradna szabla i jej pochwa serbskiej. 3. 2. podoficerów i żornierzy 42 pułku 5. zawsze szaroniebieską skórą. darowywane jako nagrody Głowica w kształcie głowy orła. Miecz oficerski Luftwaffe. głownia szmelcowana na błękitno. Taka broń. Zwyczaj ten wywodzi się jakoby z gestu. 1940 r. Rękojeści broni białej paradnej (powyżej) 1. używana jest do dziś. uważanej za symbol zawodu 6. Szabla oficera konnej artylerii armii Cesarstwa Niemieckiego. Złocona mosiężna rękojeść. Oficerski pałasz marynarki brytyjskiej. z ok. związanego z pobożnością chrześcijańską: ucałowania na znak szacunku krzyżowego jelca średniowiecznego miecza. Ofiarowana ppłk rękojeść o trzech kabłąkach Jamesowi Stirlingowi przez z orłem Królestwa Serbii.Najczęstsze typy rękojeści (poprawej) A Zamknięta koszowa B Zamknięta półkoszowa C Zamknięta z kabłąkiem D Otwarta (karabelowa). złocona. wzór 1827. 1940 r. piechoty Hihglanders (obecnie ok. z ok. Edinburgh Castle). trzon rękojeści i pochwa pokryte Piękne okazy broni białej. Niklowana (po prawej). z niewielkimi zmianami. Okucia niklowane. ok. w kształcie piór. Francuska szpada generalska z okresu napoleońskiego. Rękojeść mosiężna. za szczególne osiągnięcia tarczka rękojeści cyzelowana (Scottish United Sendces. 1910 r. 1900 r. 4. pułk nosi nazwę Black Watch). zdobiona złotem. od stuleci były powietrznych. Oficer (powyżej) salutujący przez uniesienie szabli tak" by jelec znalazł się na wysokości warg. .

Miały one ok.p. a także do parowania ciosów. Jak widać. Piechur.. gdyż pełniły funkcję ceremonialną. niektóre egzemplarze. Widły bojowe 3. drzeworyt Hansa Burgkmaiera (1473-1532). 56 Kształty żeleźców broni drzewcowej (powyżej). Często. Gizarma (wywodząca się z narzędzia do trzebienia Krzaków . Wiele z nich występowało w znacznie bardziej skomplikowanej formie. 1. Kształtowała się ona w różnych epokach i rejonach. Starcie piechoty (powyżej). Trójząb 4. że dodanie długiego drzewca do jakiejkolwiek broni białej daje użytkownikowi niewątpliwą przewagę: można bezpiecznie razić przeciwnika dysponującego krótszą bronią. 4.8 m długości. Najważniejsze kształty głównych typów występujących w Europie. glewie i partyzany. z bronią drzewcowa może nawiązać walkę z kawalcrzystą czy utrzymać go w bezpiecznej odległości. 350 r. zaczepienia o przeciwnika i obalenia go na ziemie. Glewia (rodzaj długiej jednosiecznej głowni typu tasak) 7. wykonywano niezwykle ozdobnie. tylec b . Macedońska Sarissa stanowiąca główną broń macedońskiej falangi osiągała podobne rozmiary (OK. Partyzana (szeroki grot rozsze­ rzający się u nasady w dwa haki) 5. rąbania. Prześledzimy różne sposoby użycia broni drzewcowej i omówimy wielość kształtów żeleźca. grot.Broń drzewcowa Łatwo zauważyć. Rozmiary (po lewej) Piki były najdłuższym rodzajem broni drzewcowej. Z tych powodów powstały liczne odmiany broni drzewcowej.n. włóczni i haka) 9. wąs (zwykle drzewce okuwa się nimi dwustronnie) d. Podstawowe części broni drzewcowej (poniżej) a. Berdysz 6. tuleja e. drzewce c.e. Halabarda (połączenie topora. Tuleja i grot (w najróżniejszych nieraz kształtach) tworzą razem żeleźce.żeleźce jednosieczne) 8. Włócznia 2. ale widać również halabardy. Odnosi się to zwłaszcza do broni używanej w XVII w. Najliczniej reprezentowane są piki. Młot lucerneński . Specjalną uwagę zwrócono na broń używaną przez piechotę w Europie w Średniowieczu i Renesansie oraz broń drzewcowa kawalerii (kopie i lance). do obrony czworoboków muszkieterskich (a).) W niniejszym przeglądzie nie będziemy zajmować się okazami broni długości mniejszej niż wzrost człowieka (b). Użyte nazewnictwo stosowane jest w odniesieniu do podobnej broni na całym świecie. drzewcowa broń piechoty była najróżnorodniejsza i mogła służyć dopchnięcia.

lanca. Za przykładem formacji polskich. (9).. 1815 r. wykonywano z drążonego drewna. jak i do pchnięcia czy rąbania. Zarzucono tym samvm wcześniej używane oszczepy. Znacznie krótsza lanca była bronią lżejszej kawalerii. Kij. Za osłoną pikinierów. powstała cała gama różnorodnych broni drzewcowych niezwykle pięknie zdobionych. głównie do ćwiczeń lub jako broni noszonej stale. Długo jeszcze potem broń drzewcowa wyróżniała podoficerów i młodszych oficerów piechoty . Choć kopia najczęściej kojarzy się ze średniowiecznym czy renesansowym turniejem (7). (4).Broń drzewcu w a piechoty i jej użycie (po prawej) Broń ta mogła pemić różnorodne funkcje. była groźną bronią orzewcową kawalerzysty. rozprzestrzeniła się po całej Europie (lansjcrzy. ciężkozbrojna piechota grecka . . Poczynając od VII w. zaczęły używać lancy po udomowieniu konia. p. uzbrojona w krótkie początkowo włócznie. zaczęła formować zwarty szyk falangi. muszkieterzy mogli spokojnie nabijać broń. była znana już w starożytności. „jeża". W renesansowe] Europie. którymi walczono w epoce homeryckiej.e. pułków straży przedniej.. ułani) i przetrwała aż do wybuchu I wojny światowej.n. trudny do przełamania. ok. używano w szczególności w XVII w. tzw. a w XVIII w. w okresie napoleońskim. Można jej było użyć do ściągnięcia przeciwnika z konia. ciskając nimi w przeciwnika. służących funkcjom paradnym i ceremonialnym (3). zwany pałką lub palcatem (5) był najprostszym rodzajem broni drzewcowej. zabezpieczającego przed atakiem kawalerii. Również plemiona Indian Prerii w Ameryce Pin.hoplici (2). Pik (1). by sformować tzw. W czasie szarży trzymano ją pod pachą. używane były przez polską i węgierską jazdę ciężką husarię (8). Halabarda (6) była najbardziej wszechstronną bronią drzewcowa XV i XVI stulecia. Kopia (po prawej). Lżejsze formy kopii. Używano go w średniowiecznej Europie. Jej działanie wspomagała energia rozpędzonego konia z jezdźcem.tu pokazano podoficera piechoty brytyjskiej ze szpontonem.

albo celów paradnych (Kunsthistorisches Muscum. XVI w. 7. 9. Żeleźce o romboidalnym przekroju oprzecznym. 1670 r. 13. prawdopodobnie XVl w. Niderlandy. Datowane na 1588 r. 12. Prawdopodobnie szwajcarska. XX w. Niemcy. Prawdopodobnie szwajcarska. z lat 1450-1550. Pika z ok. 10. 6. XIX w. drzewce bambusowe. Partyzana gwardii pałacowej Gustawa V. 8. W tym okresie. 11. 58 . Żeleźce szwajcarskiej piki o liściastym grocie. XV w. z 1626 r. włócznia Masajów z Afryki Wschodniej. Assagai. Pika abordażowa marynarki hiszpańskiej. 2. Niemcy lub zwajcaria. Wyprodukowana w Niderlandach. 1510 rok. ozdobiona herbem Gustawa II Adolfa. króla Szwecji. gwardii pałacowej cesarza Ferdynanda I. 14. króla Danii. 5.wczesna forma szpontonu.. Spisa węgorzowa albo szydło. Oszczep myśliwski.Broń drzewcowa P Broń drzewcowa wywodząca się od włóczni 1. używana przez jednego z oficerów szwedzkich podczas bitwy pod Liit/en w 1632 r. Szwedzka partyzana. Źeleźce ceremonialnego oszczepu (powyżej). Partyzana. Wczesna partyzana ozdobiona herbem miasta Duivenoord. z lat 1450-1550... Europa. 1700 r. Wiedeń). Partyzana. Włócznia sudańskich derwiszów z ok. XV w. tego rodzaju broń służyła już wyłącznie do polowań. 1880 r. . Partyzana . ok. ostrze w kształcie wolego języka. 3. 4. Europa. Wczesna partyzana (Langdebeve).

(nr 20-22 . ok. 23. Szwajcaria. 1500 r. Uniwersalne połączenie broni z przyrządem do odpalania armat. 59 . można było się bronić wykorzystując grot. Europa Północna* koniec XVII w. Korseka ze składanymi ostrzami bocznymi. (Wallace Collection.na określenie tych typów broni spotyka się też terminy: spisa firuiska. XVIII w. Broń w typie partyzany. W razie potrzeby. W bocznych wąsach mocowano wolno tlący się lont. 1700 r. 25. 1590 r. Boczne ostrza stylizowane na zęby wystające z paszczy smoka. Mngari yari rodzaj japońskiej włóczni z zeleźcem o trzech ostrzach. francuskie nazwy: ranseur. sepetum. 19. Lata 1670-80. 18. króla Francji. północno-zachodnie Włochy. Wenecja 1565 r. Włochy. 1550 r. 1550 r. Szponton podoficera angielskiego. Korseka. 24. 16. cyzelowaniem. diauve souris. Persja. Koreański trójząb. Partyzana. 21. Włochy. Włócznia o trójzębnym żeleźcu. Zdobiona czterema różnymi technikami: ażurowaniem. Cejlońska partyzana (patistnanaya). Londyn). Partyzana zdobiona herbami Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa I itewskiego. Na żeleźcu przedstawiono postaci Heraklesa i Apolla. trawieniem i złoceniami. Korseka. ok. 22. Lontownica. 28. Runka. Paradna partyzana (powyżej). Złocona. Sri Lanka. Lontownica. 27.Broń biała ręczna 15. 1800 r. 26. ok. ok. 1475 r. angielskie: rawcon). ok. ok. Niemcy. 17. 20. nazywana czasem „czeską włócznią uszatą". oficera gwardii przybocznej Ludwika XIV. Piemont.

2. Ok.Broń drzewcowa Berdysze i halabardy (po prawej) 1. Szwajcaria. Rosyjskie berdysze miały zwykle bardzo długie. Topór bojowy z dodatkowym hakiem. Charakterystyczna forma topora bojowego na długim drzewcu. Halabarda. 1600 r. Halabarda. Tu berdysz rosyjski z początków XVIII w'. W tym kraju należy szukać początlćów tej broni i jej nazwy. Topór bojowy z wykształconymi cechami halabardy. ok. Sztokholm). mocno wypukłe os­ trze. który miał jakoby ułatwiać" wspinanie się na mury. 1475 r. 1600 r. Używana zwłaszcza w Rosji (w czasach Jana I T Sobieskiego T piechota polska miała berdysze.. 7. Halabarda przybocznej gwardii bllektora Saskiego. . Nazwę tę odnoszono do szeregu podobnych broni drzewcowych. 1400 r. 6. 3. nazwę „topór typu Jedburg". 8. ok. Szwajcaria. Berdysz (po lewej). w swej najbardziej rozwiniętej formie. Berdysz jest toporem osadzonym na długim drzewcu. pochodzącej głównie ze Szkocji. Typ pokazany tutaj nazywany jest wuge. (Livrustkammaren. początek XVI w. Zwraca uwagę topór o podwójnie zakrzywionym ostrzu i niezwykle wydamy grot. Anglosascy bronioznawcy stosują do tego rodzaju broni. broń występowała powszechnie w Rosji. ok. żeleźce było mocowane do drewna w dwu punktach. służące jednocześnie jako podpór­ ka pod muszkiet i narzędzie). Pokazany egzemplarz pochodzi z końca XVI w. Ok. Żeleźce berdysza odznaczało się bardzo długim ostrzem. Szwajcaria. 4. 5. Wczesne halabardy tego kształtu są obecnie nazywane „typem Sempach". Szkocki topór bojowy zwany Lochuber. 1600 r. Halabarda.

halabardy były w armii brytyjskiej oznaką stopnia. gwardii przybocznej cesarza Ferdynanda I. 3. Guards" (3 pułk Gwardii Pieszej). Młot lucerneński. 61 . Odmiana halabardy. pochodzącej z Półwyspu Iberyjskiego jest półksiężycowaty topór. Szwajcaria lub Niemcy. potem zastąpiono je szpontonami. Hiszpania. Włochy. 1650 r. ok. Halabarda. ok. Charakterystyczny dla tego typu broni. Odmiana halabardy. Żeleźce topora bojowego z wydatnym obuchem. opór nosi oznaczenie „3rd Regt. Do 1792 roku. Halabarda wykonana w Arboga (Szwecja). 1500 r. 7. osadzonego na długim drzewcu. Datowana na 1563 r. 5. Europa. Wiedeń). koniec XVII w. Rodzaj młotka rycerskiego (nadziaka). w drugiej połowie XVII w. 8. 2. C Topory i halabardy (po lewej) 1. Prawdopodobnie Francja. Halabarda. ok. XVI w. 4. z lat 1400-1450. 1470 r. Halabarda z grotem w kształcie głowni szabli. ok. Brytyjska halabarda odoficcrska. Pokazany egzemplarz ma ażurowany topór i hak oraz niezwykle długi grot. Prawdopodobnie Francja. zaprojektowanym przez Hansa Polheimera Młodszego (Kunsthistorisches Museum. Dekorowana ornamentem trawionym.Broń biała ręczna Halabarda paradna (poniżej). Prawdopodobnie Szwajcaria. 9. Z żeleźcem charakterystycznym dla gizarmy. Wariant występujący rzadko. Zwraca uwagę tarczkowata osłona dłoni. XVI w. w której hak ma kształt obucha. 1500 r. 6.

4. 1515 r. Odmiana glewii z hakiem. 16. powstała /. W Polsce na szeroką skalę użyta podczas Insurekcji Kościuszkowskiej w 1794 r. Paradna glewia straży Pałacu Dożów w Wenecji. Gizarma. Niemcy lub Szwajcaria. Francja. rodzaj japońskiej broni drzewcowej. półksiężyc. ok. 5. szyję lub u d o . Glewia. Konstrukcja żeleica umożliwiała schwytanie przeciwnika za obszerny ubiór. 9. Anglia. uniemożliwiał schwytanemu jakikolwiek ruch. broń drzewcowa o d w u grotach. 62 . 15. ok. gizarmy i pozostała broń drzewcowa 1. groźnej broni. Żeleźce w kształcie skróconej głowni miecza japońskiego. Gizarma. 1500 r. i w Powstaniu Styczniowym 1863-64. Prawdopodobnie szwajcarska. z monogramem cesarza Rudolfa 11. garami. 8. Buntu Momoutha. 17. 13. XVI w. Sprężynujące ramiona pozwalały złapać przeciwnika za szyję. pocz. popularna broń drzewcowi. 2. 7. Urządzenie do chwytania i prowadzenia przestępców. Broń drzewcowa z Jawy (środkowa część wyspy). Glewia. Gizarma angielska. Anglia. ok. 11. 1530 r. Broń tego typu we Francji nazywano coteau de breche. 12. Sodę.rodzaj improwizowanej. Zwykle należało do wyposażenia E straży miejskich. Hiszpania. 10. 14. Naginała. 1600 r. japońska broń drzewcowa. 18. Rolnicza kosa okuta na sztorc . 16. Zwykle związana z ruchami plebejskimi. 1500 r. Tzw. 1675 r.Broń drzewcowa Glewic. tu skomplikowana forma pochodząca z Włoch. Żeleźce trawione. Widły bojowe. okVi500 r. Konstrukq'a umożliwiała schwytanie człowieka za n p . Augsburg. 1450 r. Ok. Hak u podstawy. XV w. Glewia. Weneq'a. Stąd też nazwa „chwytacz rękawów". Gizarma. 1577 r. Pokazany egzemplarz z czasów tzw. Nazywana tam faudiard. XVI w. ok. ok. ok. ok. tasaka do trzebienia krzewów. 1685 r. owszechnie noszony w tym raju. Połowa XVII w. Francja. grot żeleźca w kształcie nurka. Widły bojowe. Urządzenie podobne do przedstawionego pod nr. Anglia. 6. 3. Włochy.

Wiązana z niemiecką zbroją turniejową z początku XVI w. 4. Kopie i lance (po lewej) 1.5m (Museo de Artilleria. t Trawiona dekoracja (poniżej). Wykonana jako rura stalowa o cienkich ściankach. podczas szarży. 1916 r. należąca prawdopodobnie do Henryka VIII. w przekroju poprzecznym. Grot romboidalny. Lance stosowano jeszcze w wielu armiach biorących w udział w I wojnie światowej. Grot stalowy. mające chronić drzewce przed cięciami szabli. Drewniana kopia turniejowa. 3. jednego z pułków armii indyjskiej. Wiązana z niemiecką zbroją turniejową z końca XV w. wzór 1885. Silnie zwężony odcinek w tylnej części. że w sprzyjających okolicznościach lance zapewniają przewagę nad przeciwnikiem. XVIIT w. Stalowa lanca plemienia Mahratta z zachodnich i centralnych rejonów Indii. wzór 1842. Uważano. temblak i uchwyt z rzemienia. Łączna długość pokazanej lancy wynosiła 2. Brytyjska lanca. króla Anglii. fego typu kopie konstruowano z myślą o ich efektownym skruszeniu w momencie uderzenia o przeciwnika (Tower.B r o ń biała ręczna Lansjer (powyżej). Kopia turniejowa. kanclowana dla zmniejszenia ciężaru. 2. drzewce jesionowe. zaopatrzona w charakterystyczną tarczkę żelazną osłaniającą dłoń. Wydrążona drewniana kopia turniejowa. Madryt). 5. połączony był z cylindryczną tuleją wyposażoną w dwa krótkie wąsy. T. Proporczyk czerwono-biały. rotu hiszpańskiej lancy awaleryjskiej. tworzył uchwyt dla dłoni. < CC U 63 O < . Londyn).

Bagnet szpuntowy. przez długi czas był wynikiem określonego sposobu ładowania broni odprzociowej. gdyż zasłaniałaby muszkę. 2. Wyglądały podobnie. Bagnet nożowy.Bagnety Bagnet. często miała stałe. Pierwsze wzmianki o bagnetach pochodzą z 1647 r.bagnet mógł mieć głownię położoną znacznie bliżej lufy. Często. Dla lepszego zamoco­ wania.. 30 cm. aby zapewnić skuteczną osłonę muszkieterom podczas ładowania broni. Konstrukcyjnie związany (zwykle) z lufą broni. w jelcu wykonuje się otwór dopasowany do wylotu lufy. by móc swobodnie poruszać dłonią trzymającą stempel. Żołnierzy szkolono w używaniu bagnetów przeciw atakowi kawalerii. blokowanej zatrzaskiem) współpracujący z odpowiednim występem na lufie. w tulei wykonano prowadnicę współpracującą z od­ powiednim występem na lufie (np. W ciągu XVII w. bagnety zwykle miały sprężynę umożliwiającą błyskawiczne ich rozłożenie. Jego pierwotną i najważniejszą rolą była zamiana muszkietu w rodzaj krótkiej piki. Najwcześniejszy bagnet. jak i poniżej jej wylotu. był agnet tulejowy z charakterystycznie wygiętą u nasady głownią. Większość armii wprowadziła krótkie bagnety typu nożowego. Garłacz (a) i krócica (b). Głownia musiała być odsunięta od ścianki lufy na tyle. Broń do obrony osobistej XVIII i XIX w. opiera się na sposobie osadzania ich na broni palnej (powyżej) 1. Jedna z klasyfikacji bagnetów. dającą się umocować do wylotowej części lufy broni palnej. Wynalazek bagnetu dawał muszkieterowi możliwość samoobrony. umożliwiającą szybkie rozłożenie. Głownia bagnetu nie mogła być osadzona nad lufą. gdyż posiadał dzięki niemu skuteczną broń drzewcową. jak ten bagnet przedstawiony na XIX-wiecznej ilustraqi (powyżej). prosta głownia ze stożkowatą rękojeścią umożliwiającą wsunięcie jej w przewód lufy. będące w istocie rzeczy bardziej użytecznymi na co dzień nożami niż uniwersalnymi narzędziami. oddziały pikinierów były niezbędne. ale także i piechocie przeciwnika. Jednocześnie tuleja służyć mogła jako prymitywna rękojeść. Bagnet stały. to najczęstsze przykłady takich rozwiązań. ponieważ tu znajdował się stempel do nabijania broni. Jedynym prostym rozwiązaniem. najczęściej zawiasem umożliwiającym składanie głowni pod lufę. E Sposób mocowania bagnetu (po lewej). dla lepszego zamocowania bagnetu. o łącznej długości ok. można najogólniej określić jako głownię. Ponieważ broń tę przeznaczano do samoobrony w nagłych sytuacjach. 64 . Od czasów I wojny światowej. Czasem stosowano sprężynę. Dopiero wprowadzenie broni odtylcowej poprawiło sytuację . Zwracano na to uwagę jeszcze w obecnym stuleciu. spełniającym wszystkie rzedstawione wymogi. muszką). Głownia zakończona tuleją dopasowaną do zewnętrznej średnicy wylotowej części lufy. Były to bagnety szpuntowe. zaszły jednak istotne zmiany w tym zakresie. 3. Wykluczone było umieszczenie go poniżej lufy. Bagnet tulejowy. 4. składane bagnety. W rękojeści bagnetu wykonano zaczep (zwykle w postaci prowadnicy. z Francji.

formacja od czoła najeżona była bagnetami. nic wytrzymywała nerwowo i uciekała. Przekonanie o wysokich walorach bagnetu jako broni przetrwało do XX w. Pozwalało to żołnierzowi na poruszanie się po terenie zaminowanym. Istnieją świadectwa. d. zwykle stosowano szyk dwuszeregowy. największym zagrożeniem dla piechura był nagły atak kawalerii.tasak do skałkowego karabinu gwintowanego Bakera.łopatka. Zwykle. Pokazano bagnet US M7 do karabinka automatycznego Ml 6. których żołnierze musieli dysponować skutecznym narzędziem umożliwiającym cięcie drewna lub faszyny. dla oddziałów strzelców armii brytyjskiej. mający służyć do wyrąbywania ścieżek w dżungli. a tym samym umożliwiało skuteczną obronę. pierwszej przepisowej broni odtylcowej armii amerykańskiej. rosyjski bagnet do karabinka automaty­ cznego AK 47 (Kałasznikow). Stosowanie takiej taktyki wymagało od własnych oddziałów znacznie lepszej dyscypliny niż w wojskach nieprzyjaciela. skuteczne przecinanie drutów kolczastych. Bagnety wielofunkcyjne 1. mają jednak na celu w więk­ szym stopniu rozwój agresywności niz rzeczywiste przygotowanie do walki wręcz. że do zwarcia dochodziło niezmiernie rzadko. Bagnet . Bagnet był istotną bronią podczas natarcia piechoty. 3. 6. Atak na bagnety. wprowadzono go w 1962 r. Rękojeść mosiężna. 2 m. Zwykle przeznaczony dla saperów i artylerzystów. Bagnet nożowy. umożliwia m. 7. w 1943 r.in. Erzez długi czas łączna długość arabinu z bagnetem wynosiła ok. Zaprojektowany do karabinka powtarzalnego Lee Enfield No 1. Wykonuje się go zwykle jako wielofunkcyjny nóż . b. Bagnet w obronie.piła. Bagnet . Pierwotny sposób użycia.maczeta. c. W czasach świetności bagnetu. Wprowadzona w USA pod oznaczeniem US M 1873 do karabinu Spriengfield. Razem ze specjalnie zaprojektowaną pochwą. Po założeniu brytyjskiego bagnetu No 4 na trzonek łopatki. 5. Bagnet .nożyce cio cięcia drutu. mogącej przemieszczać się na polu walki na tyle szybko. Z tego właśnie względu. Australijski eksperymentalny bagnet. 2. tj. Prusy. Typ ten z założenia miał pełnić funkcję noża. W efekcie. Głównym argumen­ tem przemawiającym za utrzyma­ niem współcześnie bagnetu jest jego uniwersalność. potrzebnych do prac fortyfikacyjnych itp.narzędzie przydatne żołnierzowi w warunkach polowych. wzór M 1871. w XVIII i XIX w. że nie starczało ' iż czasu na powtórne nabicie roni. Bagnet . a oba szeregi osłaniały się nawzajem podczas nabijania broni. co dawało piechurowi możliwość dosięgnięcia jeźdźca.Broń biała ręczna £ Walka na bagnety (powyżej) a. przy czym żołnierze pierwszego szeregu przyklękali. 4. któraś ze stron. Niegdyś. Ćwiczenia we władaniu bagne­ tem. Bagnet . Druga wersja bagnetu wprowadzonego w 1801 r. a więc tych rodzajów wojsk. Niezwykła konstrukcja pozwalająca na okopywanie się. otrzymywało się krótką mackę. Bagnet . Nawet i dziś karabinki automatyczne i pistolety maszynowe wyposaża się w bagne­ ty.macka saperska. 65 .

Był to niezwykle istotny krok w dziejach bagnetu. Służył również do patroszenia i zdejmowania skóry z ubitej zwierzyny. Głownia płomienista. która mogła być w s u w a n a do lufy.. typowy przedstawiciel tego typu broni żołnierskiej w Końcu XVII w. trzon rękojeści z kości słoniowej.Bagnety szpuntowe Bagnety szpuntowe (po lewej) 1. ok. 4. Głownia sygnowana „Carolus Rex Dei Gratia". szczególnie w Hiszpanii. ok. jako broń myśliwska przetrwał do XIX w. 1670 r. Mógł być użyty jako ostatni środek obrony przed szarżującym dzikiem. 3. żelazna. 2. Założenie bagnetu wykluczało załadowanie czy oddanie strzału. 1680 r.co odróżniało go od innych bagnetów szpuntowych. Bagnet szpuntowy jest najwcześniejszą i zarazem najprostszą formą bagnetu: był to po prostu sztylet. stylizowanymi główkami w nełmach było dość powszechną praktyką w końcu XVII w. 5. Podstawowymi jego w a d a m i była możliwość łatwego wypadnięcia z lufy lub przeciwnie: zaklinowanie się w niej. Szpuntowy bagnet. okucia mosiężne. Mimo to. ze stożkowatą rękojeścią. Bagnet szpuntowy z płaską głownią. Bagnet szpuntowy z muszelkowatą tarczką jelca. o szerokiej i zwężającej się głowni. Jego dhigość pozwalała na samodzielne użycie jako tasaka. Szwedzki bagnet. Anglia. wprowadzony w 1692 r. 6. gdzie u ż y w a n o go jako ostatecznego środka obrony w polowaniach na dziki. Stanowił formę przejściową rękojeść osadzano w d w u pierścieniach umocowanych u wylotu lufy. zaś blokadę stanowiła sprężyna widoczna w rękojeści . Bagnet szpuntowy o lekko zakrzywionej głowni i obustronnie ostrzonym sztychu. Angielski bagnet szpuntowy (poniżej). 66 . Myśliwski kordelas szpuntowy. Zdobienie głowicy rękojeści i jelca. powszechnie stosowany w Hiszpanii do polowy XIX w.

zwłaszcza w krajach b. Zwykle składane (lub rzadziej: wsuwane) wzdłuż lufy ku tyłowi. tórej całkowita długość wynosiła 101 cm.Bagnety stałe Broń b i a ł a r ę c z n a Bagnety stałe (po lewej) 1. była utrzymywana w tym położeniu dzięki zatrzaskowi. 1944. W użyciu były również inne systemy łączenia jej z lufą. Chiński karabinek typ 56/1 (poniżej). Często montowano je do krocie i garłaczy. 5. Bagnet wsuwano w wyżłobienie łoża pod lufą pozostałe po stemplu niepotrzebnym już w broni odtylcowej (broń tę rzerabiano z odprzodowych apiszonówek). Pokazano tu f łownie częściowo wysuniętą. Występują też w broni współczesnej. 2. Japoński bagnet składany typ 44 z 1911 r. Jest to wierna kopia AK 47 z bagnetem wzorowanym na bagnecie do kbk Mosin wz. stosowany w karabinkach Arisaka.składany od karabinka samopowtarzalnego M 1952. Jedna z wielu odmian głowni. Po rozłożeniu głownia blokowana była specjalnym występem pod lufą i sprężynującym zatrzaskiem. Bagnet od garłacza do samoobrony. we Włoszech i Chinach. ZSRR. ale po bocznej ściance łoża. Głownia o trójkątnym przekroju od typowego bagnetu tulejowego. używanych w XVIII i XIX wv do obrony osobistej. E Bagnety stałe to bagnety na trwałe połączone z bronią. 7. Bagnet do holenderskiego karabinka M 1826/30. Teleskopowo chowany „wycior" do karabinu Spriengfield M 1884. 3. Ma on głownię o długości 22. po złożeniu ku tyłowi. Chiński składany bagnet. do karabinka samopowtarzalnego SKS. 6. Głownia typu nożowego.ku tyłowi.1 cm i różni się oa pierwowzoru jedynie szczegółami. 4. Głownia. Osobliwością jest sposób składania głowni . .. typ 53. Czechosłowacki bagnet . Wioski bagnet składany do karabinka Mannlicher Carcano 1891. mocowana do lufy zawiasem.

kolanko d. 1891. a później także blokadę. Eksperymentalne połączenie głowni typu tasaka z piłą. a nawet i później. by tworzyły rękojeść. 7. Części bagnetu tulęj owego a. używany przez armię rosyjską i radziecką. Bagnet tulejowy był istotnym ulepszeniem pierwot­ nych bagnetów szpuntowych. 68 . Bagnet do karabinu powtarzal­ nego Mosin . 1865 r. 3. Gdy nie był używany. Po założeniu. zapobiegającą przypadkowemu zsunięciu się z lufy. głownia bagnetu znajdowała się po prawej stronie broni .Nagant wz. głownia Bagnet tulejowy (poniżej). tuleja b. szczelina c. Przed założeniem bagnetu na lufę należało ściągnąć z tulei widoczną rękojeść. Bagnet tulejowy do karabinka minerów i saperów wz.pozwalało to na ruchy stemplem podczas nabijania broni. Brytyjski bagnet dla oddziałów ochotniczych obrony terytorialnej z czasów wojen napoleońskich. Prancuski bagnet tulejowy do karabinka rewolwerowego systemu Perrina. okuta mosiądzem. pozwa­ lało na zwiększenie użyteczności bagnetu. głownia jednosieczna typu jataganowego.Bagnety tulejowe Bagnety tulejowe (po lewej) 1. 4. Mosiężną rękojeść zdejmowano przed założeniem bagnetu na broń. nazywanego przez żołnierzy Brown Bess. Miał charakterystycz­ ną głownię. Był to standardowy bagnet piechoty brytyjskiej w latach 1740-1840. tworzącą w przekroju krzyż równoramienny. z pochwą. W. Pochwa z twardej skóry. bagnet noszono skierowany sztychem do tyłu. Produkowany w latach 1845-53 dla potrzeb brytyjskich oddziałów w Indiach. Brytania. od angielskiego karabinu skałkowego. W. 2. Bagnet tulejowy do karabinka saperów Kompanii Wschodnioindyjskiej. Jego odmiany stosowano jeszcze w II wojnie światowej. 5.Brytania. Nadzwyczaj długa głownia miała rekompensować niewielkie wymiary karabinka. poniżej lufy. 1841. ponieważ pozwalał na strzelanie i ładowanie broni bez konieczności jego ściągania. W bagnety tego rodzaju zaopatrywano się indywidualnie. Bagnet do karabinka Egga z 1784 r.. 6. Bagnet tulejowy do francuskiego karabinka M1837 i karabinu wałowego M1838 (nazwa francus­ ka: Baionette Sabre). Przeznaczony był dla kawalerzystów. ok.. Ścianki tulei ukształtowano tak. ramię e. by dała się wsunąć na wylot lufy) miała wyciętą szczelinę na podstawę muszki. Tuleja (będąca po prostu kawałkiem rury o tak dobranej wewnętrznej średnicy.

Po założeniu bagnetu na lufę należało przekręcić pierścień. dziwne. Sprężynujący zatrzask na głowni miał zapobiec nieprzewidzianemu wyrwaniu bagnetu z pochwy przez np. Amerykański bagnet tulejowy M 1872. w karabinie angielskim Brown Bess. tworząc głowicę rękojeści blol Lowaną zatrzaskiem . Rodzaje tulei a. i. bagnet Kompanii Wschodni oindyjskiej. Przeznaczony do karabinka powtarzalnego Enfield No. wskrzeszająca ideę tulei. Stosowana np. Zwykłe rozwiązanie .pozwalało to używać bagnet jak zwykły nóż (było to unikalne rozwiązanie). Współczesny belgijski bagnet tulejowy do karabinu automatycznego FNFAL będącego podstawowym typem broni strzeleckiej w Holandii. Tuleja austriacka. i.pełna tuleja z wyciętą szczeliną. obosiecznej głowni. 1700 r. konwojowanego przestępcę. 1840 r. Wykonany z mosiądzu. ale z łatwiejszą do wykonania szczeliną spiralną. Tuleja obracała się na osi o 180 stopni. Tuleja ze śrubą dociskową. używany przez armię tego kraju przez 50 lat. Stosowany na ograniczoną skalę w oddziałach brytyjskich w Indiach. Bagnet kłujący No 4. 2. Tzw. co zapobiegało przypadkowemu odłączeniu bagnetu. Brytyjska konstrukcja z czasów II wojny światowej. Zaczep sprężynowy systemu Kyhla. Podobnie wyglądały bagnety wszystkich niemal. f.. 7 z 1946 r. od 1740 do 1840 r. blokując ją muszką. Do łoża umocowano sprężynujący hak. Brytyjski bagnet Nr. Zwraca uwagę ryty ornament. Zaskakiwał on na kołnierz tulei. Głownia płaska. Tuleja francuskiego bagnetu z pierścieniem blokującym. należało obrócić o 90 tylną część tulei. W przekroju poprzecznym głownia trójkątna. 6. 3. Tuleja ze sprężyną blokującą. z ok. g. 69 .łopatka M 1873. 5. Bagnet ze zwijaną tuleją. ówczesnych karabinów. Myśliwski bagnet hiszpański z potowy XIX w. d. wprowadzonego w tym właśnie roku. Duński wynalazek z 1794 r. c. Bagnet tulejowy o płaskiej. Anglia. Republice Irlandii. Prawdopodobnie angielski. którym ozdobiono tę broń. 4 i pistoletu maszynowego Sten Mk 5. Zaczep hanowerski. 4. Aby zdjąć bagnet. ostrze ząbkowane. tuleję zwijano z płaskownika pozwalało to na łatwe dopasowanie jej średnicy do różnych egzemplarzy broni. zakończona przy kolanku prymitywną tarczką. b. Szwedzki bagnet z 1696 r. że nie było często kopiowane. Proste i skuteczne rozwiązanie. We wczesnych bagnetach tuleiowych. e. Po nałożeniu tulei na lufę tak. Szczelinowa.Broń biała ręczna Bagnety tulejowe (po lewej) 1. h. Identyczne rozwiązanie jak wyżej. Bagnet policyjny. należało dwoma palcami unieść skrzydełka zaczepu pociągając jednocześnie za tuleję. Amerykański bagnet . zwężającej się ku sztychowi. do odtylcowego jednostrzałowego karabinu Spriengheld. by muszka weszła w odpowiednie wycięcie. Na lufie umieszczono dwa rygle współpracujące z odpowiednimi wycięciami tulei (na rysunku niewidoczne). RPA i innych krajach. 7. Typu tego używano w Anglii jeszcze w początku XVIII w. Głownia płaska.

lcho (nazwa od nazwiska projektodawcy).Bagnety nożowe Bagnety nożowe (po lewej) 1. Trzon rękojeści mosiężny. Pokazany tutaj tasak. do odtylcowegojednostrzałowego karabinu Chassepot. do hiszpańskiego karabinka M 1857. osiągano to za pomocą prowadnicy z zatrzaskową blokadą w głowicy rękojeści i pierścienia wykonanego w jelcu. W. okładziny drewniane. Głowica rękojeści mosiężna. Przeznaczony do odtylcowego. w praktyce okazały się zbyt duże i ciężkie jako bagnety. W XVIII w. W niektórych krajach używany do dziś. Pozwalało to na swobodne manipulowanie stemplem podczas nabijania broni. Lekki i skuteczny w użyciu. był produkowany w dużych ilościach. wzorem „rybiej łuski". że próbowano stworzyć bardziej uniwersalną odmianę tasaka. Brytyjski tasak marynarski. Bagnety nożowe miały w pełni wykształconą rękojeść.Henry. Rękojeść mosiężna.tasak wz. do karabinu odtylcowego z magazynkiem rurowym Grass. umożliwiającą noszenie bagnetu na pasie. 5. Pokazano również pochwę ze stalowej blachy. mogące dobrze spełniać rolę tasaka. jednostrzałowego karabinu Martini . 7. Jataganowy kształt głowni jest reminiscencją wcześniejszych bagnetów do karabinów odprzodowych. . jelec zakończony półksiężycowatym toporem. Kształt głowni nawiązuje do głowni kukfi. 2. Grzbiet głowni z piłą. Bagnet marynarki USA M 1870. rozwiązanie: zaczep w postaci poziomego pręta umieszczonego nad rękojeścią. Bagnet . była ona jednak zbyt ciężka jako bagnet. 1788/1801. pierwszy model. do karabinka Enfield w wersji Short Naval (skrócona wersja odprzodowego Enfielda 1853). został przystosowany do osadzania na lufie karabinu. drugi model. Bagnet F. Rękojeść stalowa / czernionymi okładzinami. Jednakże bagnety o dużych głowniach. Jej konstrukcja pozwalała na osadzenie bagnetu u wylotu lufy. Rękojeść stalowa. okładziny czernione. Brytania. Głownia płomienista. 1871 r. W tego typu bagnety wyposażone były niemieckie siły zbrojne. żołnierze powszechnie uzbrajani byli dodatkowo w tzw. z założoną nań skórzaną żabką. Bagnet francuski M 1874. Francuski bagnet M 1866. 3.halabarda. Niemiecki bagnet M 84/98 (poniżej). charakterystycznym dla bagnetów amerykańskich i hiszpańskich. jego drugie ramię mogło pemić funkcję haka. Zaprojektowano je z zamiarem spełniania funkcji użytecznego dla żołnierza narzędzia. wzór 1859. tasaki. Proćlukowany w latach 1914-45. Zwykle. 4. moletowany. Duński bagnet . Większość współczesnych bagnetów jest typu nożowego. Zastosowano tu inne niż zwykle. zarówno armia cesarska jak i Wehrmacht. Wyprodukowano niewielkie jego ilości. 6. Zrozumiałe.

Mosiężna rękojeść miała wyfrezowaną podłuż­ ną szczelinę (a). d. Pokazano wersję saperską Z piłą na grzbiecie. Był noszony jako przepisowa część munduru służbowego. ok. Bagnet nożowy do karabinka automatycznego AR 10. Bagnet brytyjski M 1888 Mk 2. b. Brytanii. 7a. ze sprężyną spiralną. Niemiecki karabin Mauser 98. Okładziny z rogu jelenia z nałożoną niklowaną miniaturą godła policyjnego. Sprzedawano go tylko komercyjnie. Był to pierwszy bagnet nożowy. Rękojeść była schow­ kiem na uniwersalny przybornik przypominający scyzoryk (7 b). Odprzodowy karabinek gwinto­ wany F.bagnet do kb Mauser 98. Okładziny rękojeści z tworzywa sztucznego. 3. Zatrzask. 1940 r. Brytyjski bagnet wz. od 1850 roku.. Niemiecki bagnet M 189 zwykle nazywany „nożem rzeźnickim' ze względu na kształt głowni. Karabinek Mauser . 2. wprowadzony w Wlk. Połączenie wzmacniał zatrzask w postaci płaskiej sprężyny (c). 1. III Rzesza. Wielka Brytania. 4. 2. przycisk zatrzasku n. Dodatkowo wzmacniano połączenie wykonując pierścień w jelcu . 1914 i 1917. konieczność dostępu' do stempla wymusiła mocowanie bagnetu po prawej stronie broni. 5. 3. współpracującą z odpowiednio ukształtowanym zaczepem szyno­ wym na lufie czy łożu. Duże ilości pierwszego modelu tego bagnetu są nadal używane. Powszechnie używany do karabinów Mauser 1898. podczas I wojny światowej.nfield. firmy Armalite. Nie był oficjalnie wprowadzony.Niemiecki bagnet policyjny. Po założeniu bagnet znajdował się po prawej stronie karabinu.Enfield wz. . Stosowany na ograniczoną skalę przez armie brytyjską i amerykańską. Całość wykonana ze stali. 8. Wielka Brytania 1800 r. do karabinka automatycznego AK 60 (Valmet).2). Niemiecki nóż okopowy . umieszczono w głowicy rękojeści bagnetu. 71 £ ^ O ^ @ (powyżej) a.4). c. w postaci płaskiego pręta umocowanego na stałe do luf)'. Po zdjęciu z karabinka. blisko jej ścianek. 6. Zwraca uwagę haczykowato wygięty jelec przeznaczony do wychwytywania głowni bagnetów przeciwnika. do karabinu'powtarzalnego Lee . współpracującą z odpowiednio ukształtowanym zaczepem (b). w pełni odpowiadający nowoczesnym kryteriom. Ostrze obosieczne. 1888 r.obejmował on wylot lufy (3. z ostrzem zwróconym ku dołowi. Większość egzemplarzy nie miała zaczepów do osadzania na karabinie.Broń biała ręczna Bagnety nożowe (po lewo) 1. głowica Części b) i c) tworzą całość krzyża (jelca).Metford. zaczep szynowy g. e. Radziecki bagnet nożowy do karabinka automatycznego Kałasz­ nikowa (AK 47). Podobnie jak w przy­ kładzie nr 1. głownia daje się złożyć. 1907 do kbk Lee Enneld. Części rękojeści bagnetu głownia pierścień jelca jelec okładziny rękojeści zatrzask sprężynowy (tu z płaską sprężyną) i. 4. zaskakujący za hak zaczepu (d). Fiński bagnet M 1960. Sposoby mocowania bagnetów nożowych (po lewej) Stosowano głównie dwie metody: prowadnicę ze sprężynującym za­ trzaskiem w głowicy rękojeści (1. Pokazano kilka charakterystycznych rozwiązań. Karabin gwintowany Bakera. nabywając pry­ watnie. W broni odtylcowej bagnet mógł być mocowany poniżej lufy. ale dość powszech­ nie go używano. Zrezygnowano z niego w 1913 r.

„tygrysie pazury . kastet i mały rewolwer. toczących się na pierwszej linii frontu. By ułatwić poderżnięcie gardła schwytanego od tyłu przeciwnika (najczęściej zaskoczonego wartownika) głownię ostrzono do samej rękojeści. rodzaj broni indyjskiej. str. to idea wywodząca się. 8. 29). 4. 6. Zaostrzone końce rogów mogły służyć do zadawania przeciwnikowi ciosów. Rękawica żelazna. Kastet .Varia Pokazano tu przedmioty. Wiele spośród tych ostatnich mogło być używane również ofensywnie. USA. trzymana w lewej ręce. co najmniej ze starożytnego Rzymu. a nie mieszczące się w przyjętej klasyfikaq'i. 5. Indyjska broń do odbijania ciosów. Jedna z licznych odmian sztyletu katar (por. gdzie boks był popularnym sportem. Podrozdział obejmuje przedmioty służące do wzmocnienia skuteczności ciosu pięści lub ręki ludzkiej. naśladujących obrażenia zadane przez dzikie zwierzęta. aż po urządzenia skonstruowane z myślą o parowaniu ciosów. Często używana jako uzupełnienie szabli i miecza. Wzmocnienie skuteczności ciosu pięści. Kastet odlany z ołowiu. g d y tylko nadarzała się do tego sposobność. pochodząca ze średniowiecznej zbroi. Tak nazywano w handlu dziewiętnastowieczną broń kombinowaną. łączącą głownię noża. Urządzenia wzmacniające skuteczność ciosu (po lewej) 1. jak można sądzić po rzeźbie. mogące służyć jako broń. Skonstruowana jako narzędzie do zadawania ran. 2. 3. 7. Indyjska broń o pięciu ostrzach. Madu (po prawej). indyjski kastet kościany. Współczesny francuski kastet metalowy. znalezisko z jednego z pól bitewnych wojny secesyjnej 1861-65. Bagh nakh. 72 . Hora. składająca się z rogów antylopy z tarczą osłaniającą dłoń. przedstawiającej odpoczywającego pięściarza (powyżej). Wykonany z przeznaczeniem do walk wręcz.nóż okopowy. "Pistolet Apacza".

Hachiwara. Chiny. Pejcze. ewentualnie mógł służyć do łamania głowni. Japonia (por.. Turecka nahajka z rękojeścią z masywnego pozłacanego srebra.Broń biała ręczna Kusarigatna (po prawej). (powyżej) Broń improwizowana (po prawej) Przedmiotów. Okrągły pręt żelazny. Jittei.32 . nazwa oznacza mniej więcej „łamacz hełmów". chińska broń w kształcie łańcucha. 73 z < o: < © . Japońska bron do odbijania cios6w. z Kon sin ke). Jednym z charakterystycznych przykładów z naszych czasów. jako improwizowana broń w nagłych sytuacjach. lub przy okazji stają się bronią. 3. Japonia. B. jest nieskończenie wiele. prosta pałka stalowa 7 rękojeścią. składająca się z nadziaka (por. używany w bijatykach gangów młodzieżowych w USA (por. 20) z przymocowaną n łańcuchu kulą. może być łańcuch od roweru czy motocykla.'Używano jej do parowania ciosów miecza. Broń do parowania ciosów (po lewej) 1. Miał być trzymany lewą ręką. osłaniającym uchwyt. Kan sin ke. jak i zadawania ciosów kulą lub dziobem nadziaka.„łamacz głowni"). str. zaostrzony na obu końcach z półksiężycowatym żeleźcem. Choć pokazane przedmioty nie nadają się do zastosowania jako broń wojskowa. nahajki.str. to jednak często używane są. parowano nim ciosy przeciwnika. łańcuchy A. które w potrzebie. 2.

zostaną omówione w tym rozdziale. W wielu przypadkach. ponieważ one . nadające się do rzucania ręką.nie kumulują energii napędowej. oręż ta może być przydatną bronią. . proce. Mogą o n e jedynie wzmacniać tę energię. Kamień nadal jest używany jako najprostszy rodzaj broni rzutowej. Pociski miotane ręcznie. Niektóre przyrządy.Rozdział drugi POCISKI MIOTANE RĘCZNIE Przedmioty. n p . Nie posiadają one urządzeń umożliwiających wystrzał.w odróżnieniu od łuków czy prochu strzelniczego . którzy osiągnęli tę zręczność dzięki systematycznemu treningowi. n p . W rękach ludzi. wyposażone w proste przyrządy. nadają się idealnie do wykorzystania jako broń prosta. oszczepy. Irlandia Północna. gdyż energia napędowa pochodzi zawsze z mięśni użytkownika. I 74 Grad kamieni (po prawej). Świadczy o tym skuteczność aborygenów podczas polowań za pomocą bumerangów. Chociaż pociski miotane ręcznie cechują się prostą budową. Historia tej broni wywodzi się z prymitywnego kija lub kamienia. rozwój ten przebiegał niezależnie. których rozwój zastosowań doprowadził do wykształcenia się prostej broni ręcznej. znacznie zwiększają rozmach i skuteczność działania. to skuteczne ich użycie wymaga jednak zręczności i siły fizycznej. 1972 r.

.

Inkowie obrzucali kamieniami hiszpańskich konkwistadorów). pierścień miotający. D. Kij lub drąg przedłuża ramię rzutu i działa jak dźwignia. 4. Mogą one stanowić integralną cześć samych pocisków. Specjalny. 77). Omówione zostaną także przedmioty oddzielające się od pocisku. przedstawiona w średniowiecznym rękopisie. Proca umożliwia uzyskanie większej energii kinetycznej przez pocisk jeszcze przed jego rzutem (patrz str.Wsparcie rzutu W podrozdziale tym przedstawiono środki pomocnicze. Pętla rzemienna na oszczepie. luźno przymocowany do drzewca działa jako dźwignia. Jeśli drzew­ ce jest w środku wydrążone. to pozwala na miotanie niewielkich i płaskich kamieni (w ten sposób. zdolne do ponownego ich wykorzystania. średniowieczny fustibal). rzymski amentum). przed wykonaniem rzutu (np. australijska woomera). szuriken). 76 . zwiększając rozmach i zasięg miotania (np. Wgłębienie wydrążone u nasady drzewca do umieszczenia kamienia. 2. W tym przypadku. C. bumerang). części pocisku (po prawej) 1. Sznur lub rzemień zwiększa siłę rzutu pocisku. dźwignia wzmacnia skuteczność rzutu maczugi z masywną głowicą. wzmacnia działanie dźwigni na ręce oszczepnika. Sznur z uchwytem. B. zwiększające skuteczność i zasięg pocisków miotanych ręcznie. Korzystna aerodynamicznie forma przekroju poprzecznego zwiększa zasięg działania (np. bądź zawdzięczać tę funkcję swojemu kształtowi. w momencie wyrzutu (np. opływowy przekrój poprzeczny pocisku zmniejsza opór powietrza podczas lotu (np. 5. Inne. działa jak dźwignia. Obrońcy zrzucali z wież i murów na oblegających kamienie. Wykorzystanie specjalnych narzędzi jako procy (po prawej) A.jak pokazuje to scena z oblężenia. E. Wykorzystuje się jako dźwignię do miotania kamieni. 3. Wykorzystanie siły ciążenia (po lewej) Najprostszym sposobem zwiększającym skuteczność pocisku jest wykorzystanie naturalnej siły ciążenia . Zasada działania dźwigni wykorzystana jest w procy drzewcowej (np. czakram. Środki pomocnicze. poprzez wprowadzenie go w ruch obrotowy. bola). Proca oszczepowa. ważniejsze środki pomocnicze zostaną wyczerpująco omówione w dalszej części encyklopedii.

. zgromadzonych przez obrońców celtyckich w 44 r. koniec XIX w. Afryka Wschodnia. c. b. p. Egipcjanie prawdopodobnie nie stosowali proc. 2. Egipt. Procarz zawijał pętlę wokół palca i przytrzymywał końce kciukiem (a).e. 3. pocisk kamienny z zamku w Maiden.n. Użycie jej zostało rozpowszechnione w epoce kamienia w Europie i na Bliskim Wschodzie. 77 . Londyn). Następnie wkładał pocisk do kieszeni procy. Procarze asyryjscy na płaskorzeźbie / Niniwy (po prawej) Pociski m i o t a n e ręcznie Użycie procy (po lewej). Prawdopodobnie należała do żołnierza zaciężnego lub była zdobyczą wojenną. Proca drze w co w a czyli fustibal (po prawej). pochodzący z Memphis.e. d. Jeden z tysięcy krzemieni morskich. 4. Proca skórzana z Erytrei.. Prawdopodobnie pozostałość po oblężeniu Asyryjczyków w 171 r. XVIII w. zwiększającym zasięg rzutu kamieniem.n. Podczas miotania wykonywał procą dwa lub trzy koła (najczęściej wokół głowy) i w odpowiednim momencie puszczał jej wolny koniec. Proca sznurowa.p. pocisk ołowiany z symbolem kotwicy. podczas szturmu Rzymian.z symbolem gwiazdy. Wykorzystywano ją do późnego Średniowiecza. Proce znane są we wszystkich częściach świata. Anglia. Pociski procowe w skali 1:1 (po prawej) a. w dwóch kolorach z Mongolii. pocisk jak w a.Proce Proca jest najprostszym i prawdopodobnie najlepszym środkiem. ze starożytnego Egiptu (brak końcówki). starogrecki pocisk ołowiany z wyrytym napisem „weź to (Muzeum Brytyjskie. Proce (po lewej) 1. Proca pleciona z Hawajów. Pocisk leciał do celu dzięki sile odśrodkowej (b). . cieszyła się dużym powodzeniem w średniowiecznej europie i była wprawiana w ruch tak jak zwyczajna proca (według ilustracji z ówczesnego rękopisu). Przedstawiamy kilka rodzajów proc i autentycznych pocisków. Proca sznurowa.

W czasie lotu maczuga kieruje się czołem łowicy do przodu (Muzeum tnograficzne. jeśli porówna się jej działanie z nieobrobionym Kamieniem? Główne zalety maczugi tkwią w jej wielostronnym zastosowaniu. Maczugi z drewna (powyżej) 1. Yictoria. leżącej na północno-zachodnim wybrzeżu Australii. a także na wojnach. polujący z lekką laską na ptaki (malowidło ścienne z jednego z grobowców). mieszkańca Australii PółnocnoWschodniej. Australia. 3. Wisa. 2. jako broni obuchowej i miotanej. 78 . wykorzystywana przez Zulusów jako broń miotana. Laska aborygeńska z owiniętym trzonkiem. Efekt uderzenia maczugi z masywną głowicą ulega zwiększeniu dzięki zastosowaniu długiej rękojeści. 5. Wyrzeźbione zęby wokół głowicy zwiększały efekt uderzenia. Maczuga aborvgeńska. przedstawiamy maczugi specjalnie przystosowane do tego celu. Maczuga drewniana (po prawej).Maczugi miotane Większość maczug nadaje się również do miotania. Myśliwy ze starożytnego Egiptu. Australia. 4. Maczuga mieszkańca wyspy Melville. Należy postawić pytanie. Maczuga z twardego drewna używana przez mieszkańców wysp Fidżi. Victoria. maczuga z twardego drewna z okrągłą głowicą. W tym podrozdziale. f Drewnianych pałek używano podczas polowań na ptaki i małe zwierzęta. czy uzasadniony jest wysiłek włożony w wykonanie dobrej maczugi. Londyn).

Przedstawiamy tu bumerangi myśliwskie i bojowe. Nazwa pochodzi z języka aborygenów w dzisiejszej Nowej Południowej Walii.Bumerangi Bumerang jest kijem. (Muzeum Człowieka. Bumerang silnie zakrzywiony z gładką powierzchnią. nawet jeśli nie trafią w cel. z okolic Victorii. Nie powracają one do rzucającego. rzucający bumerang bojowy z „dziobem". Bumerangami. Bumerang . z głęboko wciętymi liniami falistymi. 79 . z płytkimi rowkami bocznymi. Ich ostre krawędzie ranią lub ogłuszają ofiarę. z okolic Brisbane na wschodnim wybrzeżu Australii. Bumerang z białym wzorem na czerwonym tle z Queensland. 2. któremu nadaje się odpowiedni kształt aerodynamiczny w celu zwiększenia donośnosci. 3. 4. w czasie lotu poruszają się ruchem prostolinijnym. Bumerangi bojowe aborygenów (powyżej) 1. z nie obrobioną powierzchnią. Bumerang mały. określa się także podobną broń myśliwską w innych regionach świata.„dziób". Wykonany z twardego drewna. Londyn). obracając się jednocześnie wokół własnej osi. prostymi i skośnymi. Pociski m i o t a n e ręcznie Bumerang bojowy (poniżej). z okolic Carnarvon w Australii Zachodniej. Aborygen (powyżej). Wszystkie bumerangi bojowe. nie powracające po rzucie do rzucającego.

Siekiery i żeleźce (po prawej) 1. Żeleźce z południowo-wschodniej Nigerii. XVIII lub początek XIX w. określanych jako typ kipinga. Francisco (po prawej). uzbrojony w miecz. Łączy siekierę z fajką. region Darfur. XIX w. pierścień miotany Sikhów z Pendżabu w Indiach północno-zachodnich. siekiera żelazna Franków. Żeleźce z terenów Afryki Centralnej. 2. 6. typu „szponton". Plemię to osiedliło się w V i VI wieku. Jednak powyższy egzemplarz francisa został znaleziony w hrabstwie Kent (Muzeum'Brytyjskie. 10. pochodzi z Afryki Zachodniej i Centralnej. wyrabiany w Anglii na handel z Indianami północnoamerykańskimi. Żeleźce z Konga. Wojownik frankoński (po lewej). Żeleźce z Sudanu. 7. 3.Topory i żeleźce W dziedzinie żeleźców i toporów istnieje wiele typów. Londyn). wyspa Wight u południowych wybrzeży Anglii (Muzeum Brytyjskie. Londyn). 11. oszczep i franciscę. Tomahawk mikowy z żeleźcem żelaznym. Najbogatszy zestaw żeleźców. 12. określanych często mianem topora bądź noża i nie podobnych do innej znanej broni. we wschodniej Francji i południowo-zachodnich Niemczech. 4. 8. 80 . Żelazny tomahawk plemienia Siuksów. 9. Żeleźce w kształcie głowy ptaka plemion Kota i Fang z Gabonu. Mały czakram z XIX w. Francisca z V lub VT w. Tomahawk pochodzenia europejskiego z indiańskim wzorem ozdobnym. Tomahawk fajkowy. Czakram (chakram). Fundort. Określenie pochodzi od zeleźca o tym samym kształcie. 5..

plemienia Bwaka w Afryce Centralnej. Przedstawiony tu pierścień miotany z XIX w. 81 . Londyn). wykonany był ze stali zdobionej blaszkami złota (Kolekcja Wallacc'a. Podczas lotu obraca się wokół środka ciężkości i zawsze uderza w cel ostrzem. wprowadzając go w ruch wirujący wokół kciuka (po lewej). ostry pierścień stalowy .Pociski miotane ręcznie Żeleźce stalowe (po prawej). Posiada wklęsłe ostrza i rękojeść owiniętą w skórę. Nóż z kilkoma ostrzami do rzucania. to cienki.. był bardzo rozpowszechniony w Afryce. Sikhowie prawdopodobnie rzucali czakramem. Większe czakramy miotano podobnie jak dysk. o wyszukanych formach. Czakram (powyżej).w przeszłości typowa broń Sikhów.

8. •rzewce przyozdabiano farbowanymi włosami. że broń uderza w cel ostrym grotem. Najważniejszym przedstawicielem jest oszczep..W skład tej grupy wchodzi broń miotana z długim drzewcem i grotem. 30 cm długości. z haczykami na żelaznym żeleźcu. Afryka Południowa. / długim żelaznym grotem. Krótkie dzidy. 7. Jednoczęściowy oszczep drewniany z Hawajów. Oszczep z rozszczepionym żelaznym żeleźcem używany rzez Bengalczyków z Assamu. Oszczepy (po prawej) 1. LSroń zdobyta podczas bitwy w 1779 r. ale są także krótsze rodzaje (b). w długości oszczepów. Rekonstrukcja rzymskiego pilum . z żeleźcem żelaznym. określane są jako włócznie bądź dziryty.e. Naczęściej przewyższają one użytkownika (a). koniec XIX wieku.jak widzimy na statuetce z brązu. Prosty oszczep jednoczęściowy z Australii Zachodniej. 5. że po oddaniu rzutu znajduje się on u przeciwnika i tym samym niedostępny jest dla oszczepnika (przynajmniej przez pewien czas). Cook (Muzeum Człowieka.ciężkiej dzidy legionisty. oszczepnicy mogą nosić ze sobą kilka oszczepów. 6. przedstawiającej wojownika etruskiego (po prawej). Oszczep Zulusa. z I w. Oszczep plemienia Mobuttu w Zairze. mające ok. posiadali dodatkową broń do prowadzenia walki wręcz . Dodatkowa masa drzewca zwiększa energię kinetyczną podczas uderzenia. w której zginął kpt. Oszczep z haczykowatym grotem z kości. 4. z polerowanym drzewcem. g 82 . Oszczepy Największa wada oszczepu tkwi w tym. pji. Oszczep 7 wyrzeźbionym i dziurkowanym grotem drewnianym z Wysp Salomona. Londyn). 3. pochodzący z Wysp Salomona.tarcze i puginały. W związku z tym oszczepnicy . długie drzewce gwarantuje. 2. Kształt i czynności są możliwie proste. Występują znaczne różnice (powyżej). Ponadto.

Francja. Przykłady stosowania różnorodnych materiałów i sposobów mocowań grotów: 1. pochodzi z Francji. Grot kamienny. Grot odlewany z brązu z tuleją i uszami. 2.Pociski m i o t a n e ręcznie Groty oszczepów (po prawej).grot oszczepu. procarz chwyta koniec procy i podciąga tylec oszczepu na małym haku. 4. okres późnego neolitu. znane były w całej Ameryce. Anglia. 6.nageyari. Użycie procy oszczepowej (po prawej) a. używany przez aborygenów. b. Europa. mocowany na drzewcu. z epoki kamienia. Azji. służącymi prawdopodobnie do mocowania na drzewcu.kolec osadzany na rozpołowionym końcu drzewca. z kutej miedzi. nakładany. w kształcie cietrzewia. 3. dziryt japoński z piórami. b. uchi-ne. 83 . koniec epoki brązu. 2. ze starożytnego Egiptu. Grot ź brązu . Drewniana proca oszczepowa albo woomera aborygenów. cała wykonana ze stali damasceńskiej. Krzemień . Ułamany grot oszczepu drewnianego. 5. Krótkie dzidy (na prawo) a. podczas ruchu ramienia do przodu Jvoomera działa jak dźwignia i nadaje oszczepowi dodatkowego rozmachu. hrabstwo Essex. krótka dzida. dziryt turecki. c. d. Grot z tuleją. początkowy okres neolitu. dzida drewniana z Hawajów. krótka dzida japońska . w Australii. 1. na wyspach Pacyfiku. i w epoce kamienia w Europie. Fundort. Proca oszczepowa z kości. Proce oszczepowe (po prawej).

A. do początków XIX w. B. Newburgh. (po prawej) 1. należały do głównych środków walki piechoty. niezależnie od przeznaczenia. zapalnik uderzeniowy (wcześniej znany także jako zapalnik pistonowy). 3. Żelazny granat ręczny. 2. Powoduje ją zapalnik czasowy lub uderzeniowy.. używane przeciwko „sile żywej" i granaty przeznaczone do niszczenia celów specjalnych. oddziaływują na cel głównie mocą wybuchu bądź przy pomocy efektu kumulacyjnego (patrz s. podczas ćwiczeń rzutu granatem ręcznym (po lewej). wprowadzone zostały do użytku we wszystkich armiach europejskich. gdy granat nie osiągnął celu. zapalnik czasowy pozwala na eksplozję granatu ręcznego po pewnej zwłoce. 84 . przyjmuje się okres 4-5 sekund. Granaty ręczne z XVIII-XIX w. Współczesne granaty ręczne dzielą się na następujące rodzaje: 1. 2. stosowano je głównie podczas oblężeń. Rozdmuchuje tlący się koniec lontu w celu zapalenia konopnego lontu prochowego. w granacie ręcznym inicjuje wybuch w momencie zetknięcia się z powierzchnią. uzbrojony w zapalnik uderzeniowy. Rodzaje granatów (po prawej). musi być najpierw doprowadzony do wywołania eksplozji.. Granaty ręczne Grenadier pruski z XVTTI w. Granaty ręczne były znane już w XVI w. oddziaływujące na cel przy pomocy odłamków i fali uderzeniowej. używany w wojnie domowej w USA. Za optymalny moment zwłoki w eksplozji granatu. Zapalniki (po prawe)]. Typowy model granatu z zapalnikiem czasowym (lontowym) z XVIII w. nastąpił renesans ich stosowania. W wojnie rosyjsko-japońskiej. granaty przeciwpancerne. a w czasie I wojny światowej. Zwykłe granaty ręczne wykonywano z lanego żelaza i wyposażano w zapalniki czasowe. wystającego z granatu ręcznego.. W tym podrozdziale omówiono głównie granaty ręczne. granaty używane przeciwko „sile żywej". Z uwagi na większe bezpieczeństwo przy użytkowaniu granatów zapalniki uderzeniowe znalazły szersze zastosowanie. granaty specjalne: dymne. w latach 1904-1905. Granat „keczowy" .granat ręczny ze statecznikiem. znaleziony w forcie Ticonderoga. ani leż odrzucie granatu nawet wówczas. Granat ręczny. 91). (Kwatera Główna Waszyngtona. a w okresie od końca XVII w. Zalety użycia: nieprzyjaciel nie może ani uniknąć. Zdetonowanie może nastąpić w różnorodny sposób. W XVIII w. stan Nowy Jork.W zastosowaniu granatów ręcznych wykorzystano od dawna znane zasady posługiwania się ręczną bronią rzutową. przeważnie podczas zdobywania umocnień. zapalające i łzawiące (przeciwko demonstrantom). niezależnie od momentu uderzenia o powierzchnię.

na froncie zachodnim. Puszkę po tytoniu napełniano materiałem wybu­ chowym i przymocowywano do drewnianego trzon ka. Podczas detonacji w pomieszczeniach rozprzestrzeniają się śmiertelnie rażące odłamki i fala podwyższonego ciśnienia. B. zwany „puszką marmolady". Improwizowane granaty ręczne (po prawej).. spłonki detonują­ cej i lontu. W celu zwiększenia rażenia odłamkami dodawano grube pręty metalowe. składa się z materiału wybuchowego i lontu zapalanego zapałką. Granaty ręczne często używane są w walkach pozycyjnych i w zamkniętych pomieszczeniach. . 1. niż wynosi maksymalny zasięg rzutu). np. podczas alaku na bunkry (b). Składa się z niewielkiego ładunku wybuchowego. ręczne granaty zaczepne charakteryzują się niewielką strefą rażenia i mogą być stosowane przez żołnierzy nie mających osłony podczas wykonywania ataku. Całość przymocowana jest do drewnianego trzonka. W celu zwiększenia rażenia odłamkami dodawano odpadki żelaza.Improwizowany granat ręczny .. wykonany przez Francuzów w 1915 r. bądź w walkach ulicznych (c). Podstawowe rodzaje granatów ręcznych do niszczenia „siły żywej" (po prawej) A. Używa się ich w takich sytuacjach.„rakieta tenisowa" z początku 1915 r. brytyjski ręczny granat burzący z 1914—15 r. ręczne granaty obronne. brytyjski granat ręczny. 2. burzący granat ręczny z 1914-15 r. Żołnierze walczący na frontach 1 wojny światowej szybko dostrzegli korzyści wyni­ kające ze stosowania granatów ręcznych w walkach pozycyjnych. Taktyka użycia (po prawej).. ponieważ rzucający nie jest bezpośrednio narażony na ogień nieprzyjaciela. wytwarzana na początku lat siedemdziesiątych XX w. napełniany bawełną strzelniczą jako materiałem wybuchowym. Rzut następuje przeważnie ze stanowisk osłoniętych.„rakieta tenisowa" (po prawej). którego zapalnik pobudzano przez zapalenie lontu. niemiecki granat ręczny . 4. 5. grube gwoździe przymocowywano do materiału wybuchowego. 6. „bomba gwożdziowa". mogą niszczyć i ranić na większą odległość (większą nawet. 3. w okopach (a). w Irlandii Północnej. francuska „bomba gwożdziowa" z lat 1914-15.

Brytyjski granat ręczny nr 1K1K2 z lat 191)8-1915.część wewnętrzna napełniona czarnym prochem. nowoczesny granat zaczepny z zapalnikiem ze zwłoką. siła bezwładności powoduje uderzenie iglicy w detonator. podobny do granatu nr 2 (patrz str. Elektryczny zapalnik uderzeniowy zaczyna działać 1-2 sekundy po rzucie. Wioski granat ręczny „SRC Modello 35". 5. używany podczas 11 wojny światowej. Granaty ręczne z zapalnikiem uderzeniowym używane przeciwko „sile żywej" (po prawej) 1. Został opatentowany podczas amerykańskiej wojny domowej.obie połowy zewnętrznego płaszcza.Granaty ręczne Wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje zapalników uderzeniowych (po prawej): A. granat ręczny z zapalnikiem ude­ rzeniowym o działaniu bezwład­ nościowym. detonujący granat po 3-7 sekundach. posiada on iglicę bezwładnikową inicjującą eksplozję granatu w chwili zetknięcia się z powierzchnią. 87). Kształt gruszki zapewniał odpowiednie uderzenie o powierzchnię. co najmniej jedna z 14 spłonek pistonowych ulegała zmiażdżeniu między zewnętrzną osłoną. posiadał zapalnik o działaniu natychmiastowym. Granat „Excelsior" (po prawej). Nr 1MK1 bvł podobny. wyposażony w zapalnik ze zwłoką. Okazał się jednak niebezpieczny dla rzucających i z tego powodu był rzadko używany. Amerykański granat odłamkowy M 68. wyposażonego w zapal­ nik bezwładnościowy o przesz­ kodę. podczas uderzenia granatu ręcznego. powodując zapalenie się prochu wypełniającego wnętrze granatu. zapalnik o działaniu natychmiastowym.w odróżnieniu od zapalnika „ze zwłoką" . z najnowocześniejszym zapalnikiem uderzeniowym. C. 2.złączka (jedna z ] 4 sztuk). zaczyna wówczas działać zapalnik pirotechniczny. Na rysunku pokazany jest w gotowości do rzutu Cl). i w stanie rozłożonym (2): a . b . 4. Podczas uderzenia. Kiedy zawodzi ten zapalnik. Czeski granat ręczny RG-4. lecz różnił się dłuższym trzonkiem. B. c. Granaty wyposażone w powyższe rodzaje zapalników . d .muszą uderzyć czołem granatu o powierzchnię. Otwarta dźwignia bezpieczeństwa i mała chorągiewka na sznurku poprawiały dodatkowo „aerodynamikę" lotu. 3. z zapalnikiem o działaniu bezwładnościowym. a złączką i eksplodowała. Francuski granat ręczny z 1915 r. 86 .

kula metalowa. Współczesny granat z zapalnikiem o działaniu bezwładnościowym. cztcrbramienna gwiazda 5. Taśma. blokującą iglicę. Przed rzutem należało zdjąć kaptur i zawleczkę. Zapłon następuje podczas uderzenia granatu o powierzchnię: a. Iglica przemieszcza się do środka granatu uderzając w detonator. cztery trzpienie 4. zawleczka f. 1. miał skorupę z tworzywa sztucznego . ładunek wybuchowy 6. ładunek wzmacniający bądź wzmacniacz zapłonu 5. z okresu II wojny światowej. uwalniający ołowianą taśmę wokół zapalnika. Przedstawione modele posiadały także krótsze rękojeści. Następowało wówczas zadziałanie zapalnika bezwładnościowego. zamontowana na przodzie oraz lotki stabilizacyjne rozwijające się w locie zapewniały czołowe uderzenie granatu. następowała detonacja spłonki. zawleczka zabezpieczająca 3. ładunek wybuchowy d. z 1914 r. a następnie wykonać4 rzut przypominający miotanie dyskiem. zawleczka zabezpieczająca z uszkiem b. Podczas lotu granatu siła odśrodkowa wyrzucała sworzeń zabezpieczający. lekka skorupa granatu z tworzywa sztucznego c. Ciężka kula metalowa. e. zdejmując przy tym 7 korpusu granatu metalowy pierścień. wyciągała podczas rzutu zawleczkę i uderzała w zapalnik. obsada zapalnika e. detonator 7.czarnego bakelitu. Był wyposażony w pierwszy zapalnik o działaniu bezwładnoś­ ciowym. z okresu T wojny światowej. wyposażony w zapalnik ze zwłoką. umieszczona w zapalniku. Przed użyciem należało odkręcić kaptur zabezpieczający.Pociski m i o t a n e ręcznie Brytyjski granat ręczny nr 2Mk2 (zwany także granatem pistonowym Hale'a). wywoływała detonację niezależnie od kąta upadku granatu: Czeski granat ręczny RG 34 (po prawej). siła bezwładności kierowała tylną część spłonki detonatora ku jednemu z wierz­ chołków gwiazdy. korpus granatu z blachy mosiężnej d. Brytyjski granat ręczny nr 69 (po prawej). Podczas uderzenia. r u c h o m a iglica sprężyna zabezpieczająca ładunek wybuchowy żelazna skorupa odłamkowa detonator. żelazna skorupa odłamkowa. Przed użyciem usuwa się uszko zabezpieczające. 1. a. dzięki czenru wierzchołki gwiazdy wprawiały się w ruch obrotowy. sworzeń zabezpieczający 3. Ciężka. g. Jednocześnie usuwa się zawleczkę zabezpieczającą. zawleczka podtrzymywująca kaptur 2. 2. oddzielając się od granatu. (u góry i po prawej). f. detonator b. taśma ołowiana g. c. powodująca wybuch granatu. wkręcona zatyczka. Granat zaczepny. Po zetknięciu się. iglica 87 . do walk pozycyjnych (w okopach): Niemiecki granat ręczny w kształcie dysku (po prawej). ładunek wybuchowy. detonator 4.

4. przed użyciem. z zapalnikiem czasowym. 1914/30. Sprężyna powoduje uderzenie iglicy w masę zapalającą i następuje spalanie się masy opóźniającej (4 sekundy). zwany "ananasem". g. W korpusie granatu znajdował się zwój drutu.Granaty ręczne Granaty ręczne z zapalnikiem czasowym do zwalczania „siły żywej" (po prawej) 1. lecący granat. d. „bomba odłamkowa"). wprowadzony do użytku przez Brytyjczyków w 1915 r. i. Amerykański granat ręczny Mk2. i. 3. Granat obronny skonstruowany przez Amerykanów. wystającą z rączki. b. wz. pod wpływem działania sprężyny iglicy uderzeniowej. 2. rzucając)' obejmuje granat tak. 6. 36. jest odrzucany. 89). używany jeszcze w niektórych armiach Europy Środkowowschodniej. najmniejszy obecnie granat wytwarzany na świecie. 7. Niemiecki granat ręczny. zwiększający siłę jego rażenia granatu. Brytyjski granat ręczny L2A. z okresu II wojny światowej. z okresu II wojny światowej. skonstruowany w CHRL. Mechanizm zapalania rozpoczyna działanie w chwili opuszczenia przez granat ręki rzucającego. skorupa ładunek wybuchowy iglica ze sprężyną masa zapalająca korek zawleczka z uszkiem kabłąk bezpieczeństwa detonator masa opóźniająca. Radziecki granat ręczny. 5. kabłąk bezpieczeństwa. Ręczny granat odłamkowy nr 36 (poniżej). uruchamianym przez długą dźwignię. ze specyficznym mechanizmem uderzeniowym. w kształcie jaja z zapalnikiem pirotechnicznym. wz. używany w wojnie wietnamskiej przez partyzantów z Frontu Wyzwolenia Wietnamu Północnego. a części składowe wykonywano z mosiądzu lub ze stopów cynku: a. Kiedy granat opuści rękę rzucającego. będący ulepszoną wersją brytyjskiej „bomby o d ł a m k o w e j . 2. . W okresie I wojny światowej znany był jako „bomba odłamkowa". 8. Jedna z wielu konstrukcji zaopatrzona w kabłąkowaty uchwyt (patrz niżej: granat nr. c. / okresu TI wojny światowej. używany obecnie w armii brytyjskiej do zwalczania „siły żywej". n. Użycie granatu ręcznego nr 36 (po prawej). Trzonkowy granat odłamkowy. 93 z okresu 11 wojny światowej. Radziecki granat zaczepny KG-42. Działa podobnie jak niemiecki trzonkowy granat ręczny (patrz str. Korpus odlewano z żeliwa. Sposób trzymania granatu znalazł licznych naśladowców: 1. e. Francuski granat zaczepny OF. by jego ręka mocno naciskała na kabłąk bezpieczeństwa i następnie wyciąga uszko zawleczki. Holenderski "najmniejszy granat ręczny" V 40.

odkręcano pokrywę co powodowało zwolnienie gałki porcelanowej. 88). z 1915 r. z pirotechnicznym zapalnikiem czasowym. a rzucający uderzał trzonem granatu o twarde podłoże (po prawej) i natychmiast odrzucał granat. b. pokrywa gałka porcelanowa sznur naciągający trzonek drewniany zapalnik tarciowy (cierny) t f. Nowoczesny niemiecki granat roczny DM 51 (po prawej). ładunek wybuchowy i. puszka blaszana. Szarpnięcie wywołane podczas rzutu granatem uruchamiało zapalnik czasowy. po czym metalowe zabezpieczenie kapiszonu (b) spadało z zawleczki. 97. Francuski granat ręczny „bransoletka" (po prawej).po nałożeniu skorupy odłamkowej (2) . e. Japoński granat ręczny wz. z okresu II wojny światowej (po prawej). który detonował po 4-5 sekundach. nawleczonej na sznurek wewnątrz trzonka. Jest to granat zaczepny. aktywizujące w ostatnim momencie zapalnik czasowy. bezpośrednio przed użyciem wyciągano pierścień (a). Funkcjonuje podobnie jak granat odłamkowy nr 36 (patrz str. Zapalała się masa opóźniająca. spłonka (detonator) . wystającej u góry granatu.jako granat obronny. Opóźnienie detonacji wynosiło 4-5 sekund: a. Przed użyciem. Rzucający trzymał opaskę skórzaną założoną na rękę. Używany jest jako granat zaczepny (1). c.Pociski miotane ręcznie Niemiecki trzonkowy granat ręczny (powyżej i po prawej) Podczas obu wojen światowych. bądź . 89 . d. Na haczyku opaski zawieszał on węzełek druciany zapalnika pirotechnicznego (ciernego). Posiada szczególne urządzenie. ale charakteryzuje się nowocześniejszymi rozwiązaniami. W skorupę odłamkową z tworzywa sztucznego wtopiono około 5700 stalowych kulek (3). dokonano niewielkich zmian w jego konstrukcji. masa opóźniająca .

d. wydzielając wysoką temperaturę. ale uważany jest już za granat przestarzały. dzielą się na dwa podstawowe rodzaje. Zwłoka trwa ok. Detonator (2) niszczył ocynkowany korpus blaszany (3). z okresu II wojny światowej (po prawej i poniżej). z zapalnikiem czasowym. brytyjski granat ręczny CST. Tworzył się natychmiast gęsty obłok dymu. dzięki czemu ładunek fosforowy (4). używa­ ny w Bundeswenrze. Granaty ręczne pierwszego rodzaju. jak brytyjski granat ręczny nr 69 (patrz str. ogień i falę ciśnienia. Granat ten cechuje powolne spalanie ładunlcu. W granatach drugiego typu. używane są w celu osłony ruchu wojsk. to ładunek fosforowy za­ pala się dopiero wówczas. tak długo.1A2. 8-12 sekund.wydziciając dym.Granaty ręczne Ręczne granaty dymne i gazowe. 90 . Służył do niszczenia pojazdów i sprzętu. z zapalnikiem czasowym. posiada zapalnik czasowy. Zapala się wówczas. brytyjski ręczny granat nr 80 dymnó-zapalający. napełniany fosforem. używany w latach siedemdziesiątych. niemiecki ręczny granat zapalająco-oślepiający DM 19. należy do pierwszego rodzaju. podczas uśmierzania rozruchów w Irlandii Północnej. Najbardziej rozpowszechnionym granatem ręcznym tego rodzaju jest granat napełniony Diałym fosforem (b).. 87). b. c. Ładunki tych granatów podczas detonacji wytwarzają obłok (a) dymu bądź gaz łzawiący. a fosfor ulegał spaleniu w ciągu minuty i Ręczne granaty dymne. kiedy zwolniony jest uchwyt bezpieczeństwa (a). 77. przez 15-35 sekund wydziela się gaz łzawiący. aż w wyniku palącego się materiału palnemu i mieszance chemicznej (b). który podczas detonacji ulega procesowi rozkładu. Wprawdzie mechanizm zapłonowy urucha­ miany jest przez zapalnik che­ miczny. amerykański ręczny granat zapalający TI 13 AN-M14 z lat sześćdziesiątych. kiedy osłona korpusu granatu ulegnie rozbiciu podczas uderzenia. podczas detonacji następuje rozkład ładunków na składniki aktywne. Amerykański ręczny granat dymny CS M 54 (po prawej i poniżej). a ładunek zetknie się z tlenem. Znajduje się jeszcze w użyciu. napełniony białym fosforem. zostanie wytworzone takie ciśnienie. Brytyjski granat ręczny nr. Ładunek spalał się w ciągu 30—40 sekund. łzawiące i zapalające (po prawej): a. Następnie. które wysadzi górną pokrywę granatu (c). Posiadał taki sam zapalnik ze zwłoką (1). uzyskiwał dopływ tlenu i zapalał się.

ogon konopny (po prawej). Kulisty ładunek wybuchowy (2) pokrywano środkiem klejącym o duże] przylepności. bądź na wieżę czołgu (b). Brytyjski granat ręczny nr 74 (ST). spełniające funkcję stateczników. Niemiecka mina ręcznie miotana (L). z początkowego okresu D wojny światowej. zakończone blaszanym kapturkiem. umożliwiając uderzenie granatu czołem w cel. przebijały także pancerz wieży i kadłub (b). wz. Ładunki kumulacyjne granatów przeciwpancernych z okresu II wojny światowej. wyciągał zawleczkę i rzucał granat. Radziecki granat przeciwpancerny RPG-43 (poprawej). granat miał tzw. a stateczniki rozkładały. 3 z okresu I[ wojny światowej (po prawej). 91 . Japoński ręczny granat irzeciwpancerny. blaszany „spadochron hamulcowy".Pociski miotane ręcznie Ręczne granaty przeciwpancerne (po prawej). znany także jako „bomba klejowa". co umożliwia zadziałanie w wyniku uderzenia zapalnika bezwładnościowego. sprężyna wypycha cylindryczny. miał cztery stateczniki z płótna. Przed użyciem zdejmowano obie połkuliste osłony. i przenoszona jest na wkładkę miedzianą. z okresu 11 wojny światowej. len trzonkowy granat ręczny z ładunkiem kumulacyjnym. Energia wytwarzana podczas eksplozji ładunku kumulacyjnego jest skupiana poprzez wydrążenie stożkowe (i). dzięki fali uderzeniowej wydzielanej podczas eksplozji ładunku. Podczas rzutu. Podczas rzutu kaptur zsuwał się. wyciągający dwa paski materiału. W czasie lotu odrzucane są sworznie zabezpieczające. Posiadał ładunek kumulacyjny z zapalnikiem kontaktowym. Granat przylepiał się do czołgu i detonował po 5 sekundach. W celu zapewnienia statecznego lotu granatu i uzyskania celności rzutu. Był używany jeszcze podczas wojny arabsko-izraelskiej w 1973 r. Granat transportowano w skorupie (1). Pierwsze granaty tego typu. Rzucający dołączał rękojeść. z okresu II wojny światowej. rzucane były przeważnie pod układ jezdny (a). która przebija nawet grubą płytę pancerną (ii).

pochodzą /. a tym samym napięcia łuku (łęczyska).Rozdział trzeci INDYWIDUALNA BROŃ MIOTAJĄCA W rozdziale tym. chociaż nigdy nie stanowiły one skutecznej broni. by mogła być obsługiwana przez jednego człowieka. zajmiemy się urządzeniami umożliwiającymi miotanie pocisków. Rozpoczniemy od łuków i kusz. została podzielona według różnic w funkcjonowaniu mechanizmów broni. nie mieszczące się w pojęciu typowej broni strzeleckiej. gdzie w broni kumulowana jest energia • inaczej niż miało to miejsce w np. tak zbudowanej. Broń tego typu wykorzystuje pośrednio energię mięśni. . omówimy brori pneumatyczną. miotaczach oszczepów. nazywanymi ogólnie bronią miotającą.samopowtarzalną strzelbę śrutową (z prawej. które ze względu na kaliber należałoby zaliczyć do artylerii. Do miotania pocisków wykorzystuje się tu energię gazów. Ta grupa. Jednocześnie zakres tematyczny ograniczymy do broni indywidualnej. powstających w wyniku szybkiego spalania miotających materiałów wybuchowych. tj. co pokrywa się również z historycznymi okresami w jej rozwoju. w której do miotania pocisku używa się sprężonego powietrza. zwanych prochami. 92 Ilustracje (po prawej). W dalszej kolejności. Chodzi tu o broń przeciwpancerną w postaci ręcznych granatników ppanc. Następnie przejdziemy do strzeleckiej broni palnej. Podręcznika Wyszkolenia Strzeleckiego Armii Brytyjskiej z 1931 r. użytą do naciągnięcia cięciwy. Omówimy także bronie palne. Będą to zarówno prymitywne dmuchawki. Ich konstrukcja jednak umożliwia obsługiwanie przez jedną osobę. Mamy tu zatem do czynienia z przypadkiem. jak i znacznie bardziej skomplikowane wiatrówki. Dwóch Ajnów (lud zamieszkujący północne części laponii) uzbrojonych w jednq z najstarszych broni miotających: łuk i broń najnowszej generacji . dalej).

.

zamieszkującego Cejlon. trapezowy Porównanie wymiarów (poniżej Rysunek z XVI w. innego gatunku drewna. to proste urządzenie było najlepszym rozwiązaniem. Kształty łuków (po prawej). 4. uzbrojony w łuk o wymiarach większych niż wzrost człowieka. trójkątny h. w celu zwiększenia sprężystości. Gryf (zaczep. Do czasu wynalezienia i udoskonalenia broni palnej. Typowe konstrukcje łęczyska (powyżej) wykonane z jednorodnego materiału. zwykle drewna. Brzusiec. róg). Łuki. tj. Dolne ramię 6. mogą mieć różne kształty. prosty b. np. Łuk dwuwarstwowy. 94 . Górne ramię 3. ł ę c z y s k o 3. Łuk laminowany. Siodełko strzały 4. strona łęczyska znajdująca się od łucznika napinającego łuk. rogu i ścięgien. albo wielowarstwowy . broń miotającą napinaną i zwalnianą bezpośrednio ręką. albo częściej. Przedstawimy najpierw łuki. na rysunku obok. Czasem są to ozdobne rogowe nakładki osadzone na końcach ramion tuku. która gromadzi. Istnieje wiele innych jeszcze podziałów. pokazuje. a potem gwałtownie wyzwala energię. a. w kształcie litery „B" f. wojownik z plemienia Weddów. Główne części łuku: 1. zwykle z jednego gatunku drewna. Łuk kompozytowy. Puszczona cięciwa przekazuje zgromadzoną w łęczysku energię strzale. Dokonuje się tego za pomocą cięciwy. Łęczysko klejone 7 trzech podstawowych warstw różnych materiałów. Cięciwa 7. łęczysko z nałożoną na grzbiet warstwą elastyczniejszego materiału. naciąganej ręką łucznika. pod względem zasięgu. 1. jak niewielki może byćtuk. 2. Grzbiet. prosty o podgiętych ramionach c. służący do zakładania cięciwy.Łuki Luk jest rodzajem sprężyny. 2. na końcach obu ramion. celności i szybkostrzelności. które tu pominiemy. Majdan 5. strona łęczyska zwrócona ku celowi. W literaturze przedmiotu.łęczysko wykonane z co najmniej trzech klejonych warstw podobnego materiału. używa się też terminu „łuk złożony" w odniesieniu do l u k ó w 3 i 4. o czterokrotnie podgiętych ramionach g. asymetryczny e. zwykle drewna. Dla porównania. 8. Pogrupowano je w zależności od konstrukcji łęczyska. przedstawiający tatarskiego łucznika. Łuk prosty. ścięgien zwierzęcych. która leci dalej i szybciej. niż jakikolwiek pocisk rzucony ręką. o podwójnie podgiętych ramionach d..

chroniący go np. Nazywa się go czasem „potrójnym'.-Wsch. Turecka cięciwa jedwabna. Z użyciem specjalnego pierścienia (zekier). Zekier. pochodzi z jednej z wysp u wybrzeży Queensland w Australii. Jeździec tatarski (po lewej). Krótkie. Chińska cięciwa stosov\ ana w łuku do miotania kamieni. przez prawe ramię przewieszone tubie z kompozytowym lukiem refleksyjnym. specjalny pierścień (zekier). takie jak len. Cięciwy (po prawej).I n d y w i d u a l n a broń miotająca Zakładanie cięciwy.pojemnik na strzały. można go stosować tylko przy relatywnie słabym łęczysku. fragment chińskiej cięciwy. pokazano trzy nietypowe rozwiązania. pokazano. Wykonane ze skóry jelenia. Łubie połączone z kołczanem północnoamerykańskich Indian. Pierścień łucznika wykonany z kory. a. Dwa lub trzy palce ciągną za cięciwę. Wykonany z kości słoniowej. Holandia. od wpływów atmosferycznych. Najczęściej stosowane metody napinania ł u k u (po prawej): a. że na łuki o dużej długości cięciwę zakładano stojąc: łucznik opierał jeden koniec łuku o ziemię i zginał łęczysko ręką i kolanem wykorzystując przy tym ciężar ciała. c. 2. Tu. Stosowany prawie w całej Azji. nazywano sajdakiem. składającej się z podłużnych włókien oplecionych gęsto nicią. d. połączono w jedną calośc by zachować odpowiednią elastyczność' cięciwy.specjalny pojemnik do przenoszenia łuku. Wykonana z dwu kawałków drewna i sznurka. widzimy scytyjskiego łucznika zakładającego cięciwę na krótki łuk z kompozytowym łęczyskiem.Na fragmencie rysunku z greckiej wazy (poniżej). kołczan . 1. konopie czy jedwab oraz ścięgna i jelita. między nimi trzyma się strzałę. Poniżej szczegóły zekiera wykonanego z obsydianu w Indiach. podkładka przywiązywana rzemykiem na lewy nadgarstek. c. Na ilustracjach (po prawej). d. Łubie/tworzące komplet z kołczanem. Pierwotny sposób. Do wykonania cieciw stosowano włókna roślinne. Japoński kołczan skórzany ze złoconymi okuciami. pierścień na kciuk. 3. Sposóo używany w Europie od czasów Średniowiecza oraz w Afryce i Azji. Przyginając lęczysko pomaga sobie nogami. U prawego boku kołczan. b. służąca do precyzyjnego prowadzenia strzały. Azji: dwa palce ciągnące za cięciwę podtrzymują jednocześnie strzałę. na końcach pętle ze ścięgien. 95 . chroniący kciuk ręki naciągającej cięciwę. dość' sztywne odcinki. Sposób stosowany w Ameryce Północnej i Płd. od Turcji po Chiny i Koreę. XVI w. b. Ekwipunek łucznika (po prawej) Zwykłymi jego elementami było łubie .

używane głownie do polowań. Dla porównania. ok. lekkością i szybkostrzelnością .e. 6000 lat pJi. 5. By móc wystrzeliwać kamienie zastosowano niezwykłą kon­ strukcję cięciwy ze specjalną kieszonką. Datowany na koniec epoki kamiennej. 2000-1500 lat p. niektóre znaleziska zachowały się w wyjątkowo dobrym stanie. nomadów zamieszkujących Tanzanię. zwykle drewna. trzymającej równocześnie łęczysko. charakteryzujący się skutecznością rażenia i zasięgiem porównywalnym z kuszą. Łęczysko bambusowe. w Danii. 3. do jego napięcia potrzeba przyłożyć siłę rzędu 530 N. Chociaż większość malowideł przedstawia sceny myśliwskie. Szczytowym osiągnięciem w historii łuku był długi łuk angielski. Prehistoria łuku. la . a przewyższający ją prostotą.) ocalały w bagnie pod Holmcgaard. Kamienne pociski mają w porównaniu do strzał niewielką skuteczność rażenia. Łuk o płaskim łęczysku. bez cięciwy. Łuki współczesne (powyżej).widok od strony brzuśca.e. Szczegół (poniżej) ukazuje łucznika tuz przed napięciem luku. pokazany z boku (2a) i od strony grzbietu (2b). Łuk dębowy. 1400 rok p. Malowidła jaskiniowe są najstarszym. długi łuk angielski z okresu Średniowiecza.n. Znaleziony w torfowisku koło Viborga w Danii. Jeden z najskuteczniejszych współczesnych łuków prostych. Łuki prehistoryczne i starożytne (powyżej). Łuk plemienia Hadza. jakim jest drewno. Szczegóły kieszonki na podwójnej (6a) i pojedynczej (6b) cięciwie. fragment pochodzący z Castellon w Hiszpanii). Ib . używanej już przed 10 000-5 000 lat. 4. znanym przedstawieniem tej broni. Nienapięty. ukazane z boku. Chociaż robiono je z nietrwałego materiału. które przynajmniej w otwartym polu stawiały go znacznie wyżej od kuszy. asymetryczne. Egipski łuk z czasów Nowego Państwa. zapasowe strzały trzyma w lewej dłoni.e. łęczysko nie napięte* 2.zaletami. pochodzący z późnego mezolitu (ok. wymagał siły naciągu rzędu 356 N. Łuk pochodzący z Kenii i sposób jego użycia. to można wskazać również sceny bitewne (po prawej. 1. Birmański łuk do miotania kamieni. Łęczysko podwójnie wygięte. z Afryki i Azji. 96 . Wykonany z drewna akacjowego. 6.Łuki proste Łuki proste mają łęczysko wykonane z jednorodnego materiału.widok z boku. dlatego ten typ łuku był rzadko wykorzystywany w boju.n. z osobnym majdanem (uchwytem).

tylko nieliczni nosili uzbrojenie ochronne. a długość strzały . 4. Pomimo. wykształcony w Średniowieczu na terenie Walii i Anglii.. Luki proste były stosowane na całym kontynencie amerykańskim. Usiłował on popierać łucznictwo. odpowiednie ćwiczenia. ukazuje w jaki sposób układały się słoje. to drogę torowała sobie już wówczas broń palna.równała się połowie długości łuku. Rysunek. Łęczysko spłaszczone. w 1513 r. tworzyły miękkie zewnętrzne słoje. Długi łuk angielski z założoną cięciwą. był bronią wojskową. 7. Pochodzi z Oklahomy. Od XIV do XVI w. po rannej mszy. wyparły one całkowicie inne typy łuków. Łuk plemienia Siuksów. pokazuje rogowe zaczepy. 6. że każdy dorosły mężczyzna w Królestwie ma posiadać łuk i odbywać co niedzielę. który zatonął w 1545 r. Indianin z plemion zamieszkujących Florydę.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Łucznik angielski (powyżej). Najlepszym materiałem na łęczysko był cis. zwężające się i twardniejące ku brzuścowi. Pomimo istotnej roli. widoczny z boku. w wypadku jego braku używano wiązu. Pochodzi z Południowej Dakoty. Malowany. Szczegół przekroju poprzecznego łęczyska (a). Zdobiony ornamentem geometrycznym. Zewnętrzną część. wydobyty z wraku okrętu „Mary Kosę". W tym celu wydał dekrety stanowiące. uczestnika ekspedycji kolonizacyjnej Ralegha z 1580 r. na które nakładano cięciwę. 1. Henryk VIII. tj. że tuk był bronią tanią i niezwykle skuteczną. Długi łuk angielski .rym terminem określacie luk prosty. Długi łuk angielski. król Anglii (powyżej). uznawano ich za najniżej stojących w hierarchii. silnie zwężony majdan. 97 . t u k i północnoamerykańskie (powyżej). w XTV i XV w. Łuk używany w bitwie pod Flodden. będący ilusrraqą bitwy pod Shrewsburg w 1403 r. Kysunek na podstawie akwareli Johna Withea. Łuk plemienia Madok. wobec dostatku doskonałych gatunków drzew. Długość" luku była w przybliżeniu równa wzrostowi łucznika. Szczegół (b). 3. uzbrojony w łuk prosty. częściowo owinięty tkanymi taśmami. w okresie największych sukcesów tej broni. będące tradycyjną umiejętnością na Wyspach Brytyjskich. od strony spłaszczonego grzbietu łuku. Na wschodzie. jaką odgrywali łucznicy w wojskach angielskich. 5. w trakcie ćwiczeń łuczniczych. podwójnie wygiętym łęczyskiem. 2.

Łuki laminowane i dwuwarstwowe
Łuki laminowane wykonywane są przez połączenie, przynajmniej trzech warstw, identycznego materiału. Niekiedy, zwyczajny prosty łuk bywa wzmacniany przez nałożenie dodatkowej warstwy od strony grzbietu, zwykle jako materiału, używa się ścięgien zwierzęcych. Pozwala to zwiększyć sprężystość łęczyska. Nałożona warstwa może być mocowana przez oplot albo przyklejona, co jest znacznie lepszym rozwiązaniem.
Indianin z plemion prerii (po lewej), zamieszkujących zachód Ameryki Pin., uzbrojony w warstwowy łuk i włócznię.

Japoński łuk asymetryczny (powyżej). Rysunek na podstawie uzbrojenia ochronnego wystawionego na wystawie w Muzeum Alberta i Wiktorii w Londynie. W lewej ręce, łuk typu shtge-to-yumi - jego łęczysko sklejono z warstw tego samego gatunku drewna, oplatano ratanem i pokrywano laką. Tego rodzaju tuki uznawano za broń godną szlachcica. Często, posługiwano się nim siedząc na koniu,

pomimo tak znacznej długości. Zwraca uwagę niskie położenie majdanu. Zarówno warstwowy łuk shige-lo-yumi, jak i prosty luk marnki, miały podobne kształty i rozmiary. Rysunek (b), pokazuje kształty i proporcje łęczyska przy napiętej cięciwie. Zwraca uwagę dalekie odciągnięcie cięciwy, odpowiednio do tego strzały były długie i ciężkie, co czyniło ich działanie wysoce skutecznym.

Północnoamerykańskie łuki dwuwarstwowe (powyżej) 1. Łuk o spłaszczonym łęczysku z północnozachodniej Kalifornii, nazywany też łukiem typu Yurok Hupa. Z drewna cisowego, grzbiet oklejony ścięgnami, malowany w geometryczne wzory. Pokazany od strony grzbietu, cięciwa nie nałożona. 2. Łuk Indian z Zachodu, pokazany z boku. Łęczysko wykonane z kawałków rogu, połączonych oplotem ze ścięgien zwierzęcych.

3. Łuk Eskimosów z łęczyskicm drewnianym, wzmocnionym przez nałożenie na grzbiet warstwy ścięgien, mocowanej oplotem, a) - grzbiet, b) - widok z Doku. 4. Łuk Eskimosów, o złożonej budowie łęczyska, wykonanego z 3 kawałków rogu renifera pokrytych warstwą ścięgien na grzbiecie.

98

Łuki kompozytowe
Łuki kompozytowe powstają z połączenia co najmniej trzech różnych materiałów, dobranych w taki sposób, by zwiększyła się ich wypadkowa sprężystość. Najlepsze łuki kompozytowe powstawały w Turcji. Tradycyjnie wykonywano je z warstwy odpowiedniego drewna oklejonego rogiem i ścięgnami. Współczesne łuki sportowe mają kompozytowe łęczyska z wielu warstw tworzyw sztucznych, wzmacnianych włóknem szklanym oraz włóknami węglowymi. Nie wchodzą one jednak w zakres niniejszego opracowania.
Tureckie łuki refleksyjne, z łęczyskami o kompozytowej konstrukcji, były najbardziej skuteczną indywidualna bronią miotającą, jaką znano do początków naszego stulecia. Schemat (po lewej), przedstawia kształty takiego łuku w 3 fazach: (A) łuk napięty, (B) łuk z założoną cięciwą, (C) łuk po zdjęciu cięciwy. Kształt, będący wynikiem wielowiekowych doświadczeń, pozwalał na możliwie najlepsze wykorzystanie sprężystości użytych do budowy łęczyska materiałów.

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

Elementy używane do budowy łęczyska łuku refleksyjnego (powyżej). Do drewnianego rdzenia (b) przyklejano od strony brzuśca warstwę rogu (a), od strony grzbietu oklejano rdzeń ścięgnami (c). Sam rdzeń wykonywano z trzech kawałków drewna (d, e). Grzbiet luku pokrywano korą brzozową lub obciągano skóra, po czym malowano.

1. Turecki łuk refleksyjny z XIX w. Lęczysko kompozytowe, malowane purpurą, ze złoceniami na końcach. Cięciwa jedwabna z pętelkami ze ścięgien. Próby wykazały, że tego rodzaju łuk przewyższał wszystkie inne znane typy. Sir Ralph Payne-Gallwey, autorytet w tej dziedzinie, podaje, że maksymalny zasięg strzały o specjalnej konstrukcji wynosił ponad 600 m, a zwykłej strzały bojowej ok. 400 m.

2. Kompozytowy łuk baszkirski, Pochodzi z Baszkirii, azjatyckiej części b. ZSRR, gdzie wykształciły się własne tradycje budowy łuków. Łęczyska z rdzeniem drewnianym, od strony brzuśca nakładki rogowe, od grzbietu warstwa ścięgien — obydwie mocowane oplotem. Pokazano widok boczny, z założona cięciwą (a) i bez cięciwy (b).

Łuki indyjskie (powyżej) 3. Łuk o łęczysku wykutym ze sprężystej stali, Indie Północne. Jeszcze przed przybyciem Europejczyków umiano tu wytwarzać choć w niewielkich ilościach, wysokogatunkowe stale. Czasem wytwarzano /. niej łuki, naśladujące kształtem znane, również w tym kraju, łuki refleksyjne. Pokazany egzemplarz to najprawdopodobniej broń myśliwska, wykonana w XIX w.

4. Łuk kompozytowy z północnych Indii, lęczysko z rdzeniem drewnianym, od brzuśca warstwa rogowa, grzbiet ze ścięgien, całość lakierowana. Tego rodzaju łuków używano na terenie Indii nawet po rozpowszechnieniu się broni palnej. Obok łucznik, posługujący się takim łukiem.

99

Strzały
Strzała jest bardzo skutecznym rodzajem pocisku. Zasięgiem przewyższa miotany ręcznie oszczep czy dziryt. Ze względu na małe rozmiary i ciężar, m o ż n a nosić ze sobą spory zapas strzał. Mimo pozornej prostoty konstrukcji, w y m a g a wysokiej precyzji wykonania. Jej masa i wymiary muszą być dostosowane do łuku, z którego będzie wystrzelona. Drzewce musi być proste i mieć odpowiednio dobrane lotki zapewniające stabilizaq'ę lotu. Musi ono być w y k o n a n e ze sprężystego materiału, a konstrukcja grotu winna odpowiadać rodzajowi celu, by zapewnić największą skuteczność rażenia.
Części typowej strzały (po lewej) a. grot (żeleice) b. tuleja, albo trzpień grotu z owijką c. promień (drzewce, brzechwa) d. pierzysko (lotki) e. owijka f. osada. Niektóre typy strzał nie mają odrębnego grotu, jego rolę spełnia zaostrzone drzewce. Znane są również strzały bez upierzenia, jednak mają ograniczony zasięg i celność.

Kształty grotów (po lewej) Pokazano tu najczęściej występujące rodzaje grotów, które pojawiły się już w epoce kamiennej. Większość" z nich była nadal stosowana, choć zaczęto produkować je z metalu: a. romboidalny b. liściasty c. trójkątny d. z zadziorami e. rozwidlony f. dłutowaty.

Osada (po lewej) Jej rolą, jest utrzymanie strzały na cięciwie do momentu całkowitego przekazania przez nią energii napiętego i zwolnionego łęczyska. Może to być zwykła szczelina wycięta w drzewcu (1). Niektóre strzały, np. tureckie, miały osobno nakładaną osadę. Wykonywano ją 7 rogu i miała sprężyste ramiona (2).

Sposób mocowania grotu (po lewej). Najczęściej stosowane połączenia: 1. Najprostsze kamienne groty liściaste osadzano w rozszczepionej końcówce drzewca. Dla wzmocnienia, połączenie oplatano nicią, łykiem itp. 2. Bardziej rozwinięte formy grotów kamiennych miały często dodatkowe zadziory, wzmacniające opisane wyżej połączenie. 3. Długi trzpień japońskiego grotu stalowego wciskano w miękki rdzeń drzewca - sposób stosowany także w innych częściach świata. 4. W okolicach, gdzie stosowano drzewce z litego drewna, wykształcił się grot z tuleją, zwykle zwijaną. Koniec drzewca mógł być w nią wklejony lub czasem przybijany gwoździkiem. Tego typu strzał, używano np. w średniowiecznej Europie.

100

Pierzysko (po lewej), pełni funkqę stabilizatora lotu : a. niektóre strzały, np. używane przez Buszmenów zamieszkujących Południową Afrykę, nie mają lotek; b, c, d. lotki (wykonane z piór ptasich lub innego materiału) mocowane są po dwie, trzy lub cztery. Niekiedy jedna z lotek, barwiona jest po to, by zawsze zachować jednakowe położenie zakładanej na cięciwę strzały; e. niektóre strzały tureckie, służące do ćwiczeń, miały lotki spiralne; f. lotki najczęściej mocowano oplatając końcówki rozszczepionego pióra nicią. Połączenie czasem wzmacniano klejem, którym smarowano przestrzenie między lotkami.

Paradoks łucznika (powyżej). Ze względu na przedstawione tu zjawisko, niezwykłej wagi nabiera dobór właściwej sprężystości drzewca strzały. 1. Tuż po zwolnieniu cięciwy, linia będąca przedłużeniem strzały, nie pokrywa się z torem lotu. 2. W momencie zwolnienia cięciwy bezwładność grotu i stopki powodują wygięcie się drzewca. Jeśli ma ono odpowiednią sprężystość, to strzała lecieć będzie po właściwym torze.

3. Jeśli jednak drzewce jest zbyt sztywne, strzała zboczy z linii celowania. 4. Przy zbyt sprężystym drzewcu, zacznie ona drgać, co wywoła zaburzenia lotu.

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

a. strzała z Północnych Indii, o czterech lotkach, z wydłużonym grotem, o sześciobocznym przekroju poprzecznym, zaprojektowanym z myślą o przebijaniu oczek kolczugi. Malowana w różnokolorowe wzory; b. japońska strzała, z malowanym na czerwono drzewcu i rozwidlonym grocie stalowym; c. strzała-amulet plemienia Siuksów, pokryta wzorami geometrycznymi o znaczeniu rytualnym.

Strzały (powyżej)

Groty strzał (powyżej). Pokazano tu rozmaite groty strzał, z różnych okresów i rejonów świata. Zgrupowano je wg materiału, z jakiego zostały wykonane oraz pod względem różnic kształtu. Szczegóły dotyczące miejsca powstania podano poniżej. Groty krzemienne: 1, 7. Anglia 2, Egipt 3, 4. Francja 5, 6.Północna Irlandia 8, 9. Dania

10. Szwecja, małe ostrza krzemienne osadzone w kościanym promieniu 11. Grot Eskimosów Pozostałe groty niemetalowe 12. Grot kościany Eskimosów 13. Północno-zachodnie wybrzeże Ameryki Północnej, z kłów zwierzęcych 14-17. Północna Ameryka, obsydian 18-21. Północna Ameryka, kamienne 22. Północna Ameryka, skamieniałe drewno

Groty metalowe 23. Asyria, brąz 24. Grot scytyjski, brąz 25. Luristan, prowincja staroperska, brąz 26. Mezopotamia, brąz 27-33. średniowieczna Europa, żelazo 34-37. Japonia, stal 38. Kaszmir, stal

Grot japońskiej strzały wotywnej (powyżej), wykuty ze stali. Ażurowany ornament wycięty piłką, daje się odczytać jako poemat o gradobiciu. Groty tego rodzaju nie byty przeznaczone do strzelania: osadzano je na strzałach ofiarowywanych jako wota.

101

Kusze
Kusza jest bronią miotającą. Składa się z łuku u m o c o w a n e g o do łoża, którego konstrukcja umożliwia trzymanie napiętej cięciwy bez wysiłku użytkownika. Łoże, pozwala na zastosowanie urządzenia mechanicznego do napinania łuku, jak i urządzenia spustowego. W efekcie, uzyskuje się celną i groźną broń, której obsługa nie wymagała długiego treningu, koniecznego do osiągnięcia dobrych rezultatów. Kusze różnią, się sposobami napinania, materiałami użytymi na łęczysko, urządzeniami spustowymi, rodzajem miotanych pocisków i wreszcie przeznaczeniem. Jako broń wojskowa, kusze zaczęły wychodzić z użycia ok. 1550 r., niemniej używano ich nadal do p o l o w a ń i strzelania tarczowego. Dziś przeżywają swoisty renesans jako broń do polowań podwodnych i sporadycznie do działań speqalnych.
Części k u s z y ( W Polsce, u ż y w a n o r ó w n i e ż nazwy samostrzał) a. kolba b . łoże c. dźwignia spustowa d. orzech e. b r u z d a f. c i ę c i w a g. antaba h. łęczysko albo łuk i. s t r z e m i ę

m. grot
P o s ł u g i w a n i e się k u s z ą ( p o prawej). W s t o s u n k u d o ł u k u , występują z n a c z n e r ó ż n i c e : 1. N a c i ą g a n i e . W n a j p r o s t s z y c h (i najwcześniejszych), k u s z a c h cięciwę n a p i n a n o r ę k o m a , t a k by z a c z e p i ć ją o o r z e c h ( p o r ó w n a j szczegóły o b o k ) . P o j a w i e n i e się m e c h a n i c z n y c h naciągów pozwoliło z czasem na wprowadzenie znacznie m o c n i e j s z y c h łęczysk.

Części bełtu j.osada k. lotki ( d r e w n i a n e l u b pergaminowe) l. d r z e w c e

2 . Z a k ł a d a n i e b e ł t u . Trzymając k u s z ę p o z i o m o , j e d n ą ręką w k ł a d a n o bełt w wyżłobienie ł o ż a tak, b y j e g o o s a d a s t y k a ł a się z cięciwą ( p o r ó w n a j o b o k ) . Niekiedy, kuszę zaopatrywano w s p r ę ż y s t y przycisk, zapobiegający p r z e m i e s z c z a n i u się b e ł t u .

3 . Z ł o ż e n i e się d o s t r z a ł u , z w o l n i e n i e cięciwy. Z k u s z y celowano p o d o b n i e jak ze współczesnego karabinu, dociskając ł o z ę d o r a m i e n i a . Dźwignię spustową naciskano jak najdelikatniej, b y z a p o b i e c d r g n i ę c i u ł o ż a . Szczegół o b o k , pokazuje najprostsze urządzenie spustowe, stosowane w kuszach bojowych. W późniejszych kuszach myśliwskich c z y t a r c z o w y c h , pojawiły się znacznie bardziej u d o s k o n a l o n e i p r z e m y ś l n e r o z w i ą z a n i a tego mechanizmu.

Tablica chronologiczna. 500 r. p.n.e. Chiński autor Sun Tsu w traktacie „Sztuka wojenna" wspomina o skutecznych kuszach wyrzucających strzały. 206 r. p.n.e.-220 r. n.e. Powszechne zastosowanie kusz w Chinach (czasy dynastii Han). 0-100 r. n.e. Pojawienie się w Chinach kuszy magazynowej. 1100 r. Kusza powszechnie stosowana w Europie, zwłaszcza przez żołnierzy najemnych. 1139 r. Papież Innocenty II zakazuje używania kuszy przeciwko Chrześcijanom, co oczywiście nie było respektowane. 1199 r. Podczas oblężenia Chaluz, ginie król Anglii Ryszard I, trafiony bełtem kuszy. Skądinąd wiadomo, że król ten był gorącym zwolennikiem stosowania kuszy. Kon. XIII w. Na Wyspach Brytyjskich kusza zostaje wyparta przez długi łuk angielski, na kontynencie nadal jest główną bronią miotającą. Pocz. XIV w. Zaczęto wykonywać stalowe łęczyska do kusz. XIV-XV w. W miastach Francji i Belgii cechy rzemieślnicze organizują całe oddziały kuszników, mających bronić w potrzebie murów miejskich. 1521,1524 r. Cortes i Pizzarro, wyruszając na podbój Nowego Świata dysponują w swych oddziałach kusznikami. 1555-57 r. W wojnie przeciwko Rosji, Szwedzi stosują kusze. XVI w. W ciągu tego stulecia ręczna broń palna wypiera kuszę z zastosowali militarnych (w Europie). Począwszy od tego stulecia zastosowanie kuszy w Europie ogranicza się do myślistwa i strzelania tarczowego. 1894-95 r. Podczas wojny chińsko-japońskiej strona chińska stosuje kusze z magazynkami na bełty. 1914-18 r. Sporadycznie stosowano kusze w wojnie okopowej.

102

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

Ciężko kusza myśliwska (powyżej). Na łożu, angielskie nazwisko Fanshave i data 1565. Loże inkrustowane kością słoniową, łeczysko stalowe mocowane takąż antabą, strzemię stalowe. Cięciwa konopna, jako naciągu używano t/w. lewara angielskiego, nie pokazanego na rysunku (Castle Museum, York).

$

Porównanie łuku i kuszy ' owyżej). Porównano osiągi ugiego łuku angielskiego (1) i kuszy (2), która była głównym konkurentem w uzbrojeniu europejskim w XIV i XV w. Szybkostrzelność a. Długi łuk angielski pozwalał na wyrzucenie 6 celnych strzał (do 12 bez celowania}/ w ciągu minuty. b. Kusza lewarowa tylko jeden belt na minutę (lżejsze ku s/e napinane hakiem na pasie - do 4 bełtów).

Maksymalny zasięg c. Długi łuk - do ok. 250 m. d. Kusza - do ok. 360 m. (zasięg skuteczny obu broni był z pewnością mniejszy) Skuteczność rażenia Zarówno strzała, jak i bełt, były w stanie przebić płytę uzbrojenia ochronnego pod warunkiem odpowiedniego doboru grotu. (Dane podano za dziełem Sir Ralpha Payne-Gallwey'a)

Celność rażenia (po lewej) Kusza z natury jest bronią precyzyjną. Łucznik z reguły wykorzystuje górną krawędź grotu pocisku jako muszkę.

f

Rodzaje kuszy (po lewej). Pokazano zarvsy sylwetek dwu głównych typów: A. Kusza miotająca bełty, używana jako broń bojowa lub myśliwska - do polowań na grubego zwierza. B. Tzw. arbaleta, miotająca kule kamienne lub ołowiane, zwykle z podwójną cięciwą i wygiętym łożem. Służyła do >olowań na drobna zwierzynę ub do strzelań tarczowych.

Bełty bojowe (poniżej). Nieliczne tylko bełty przetrwały w całości do naszych czasów. Zachowała się natomiast duża ilość grotów pochodzących z wykopalisk archeologicznych. Pokazane tu okazy, są typowe dla późnego Średniowiecza. Groty kute z żelaza, promienie drewniane. Lotki wykonywano z płatków drewna (1) lub pergaminu (2). (Egzemplarz nr 1 pochodzi ze zbiorów Muzeum Zamku Grandson w Szwajcarii, nr 2 - Tower, Londyn).

103

Pawęż (po lewej). mimo kłopotliwej i powolnej obsługi. kusznik zaczepiał hak o cięciwę i następnie prostował się. Ustawiano ją na ziemi tak. f. Pokazano szwajcarską pawęż z drugiej ćwierci XV stulecia (Schweizeriscb. Obok. Kusza zawieszona łęczyskiem na wysokości pasa. Cięciwę popychało dodatkowe ruchome ramię. by zapewnić osłonę żołnierzowi w czasie przygotowania broni. Lewar niemiecki. 1800 r. g. z tyłu nad pośladkami. mogącym wówczas skupić się na rażeniu przeciwnika. stosujący listwę i koło zębate napędzane korbą..es Landesmuseum. e. zwłaszcza w angielskich kuszach myśliwskich i tarczowych ok. Sznur z krążkiem zaopatrzonym w korbkę. . Zurich). Zginając tułów. Wbudowana na stałe dźwignia jednoramienna. Dźwignia pchająca. bardziej popularny wśród myśliwych niż żołnierzy. których głównym zadaniem było zapewnienie osłony kusznikom. ze względu na powolność obsługi. Przy odpowiedniej długości ramienia wystarczyło przyłożyć stosunkowo niewielką siłę. by odciągnąć je ku tyłowi. b. Istniała też speqalna kategoria żołnierzy zwanych pawężnikami.dźwignia jednoramienna. Faktycznie cięciwę naciągano nie tylko rękoma. Rysunek wg YiolJet Lc Duc'a przedstawia kusznika z pełnym oporządzeniem.Kusze Sposoby napinania i rodzaje naciągów do kusz. Nieznaczne ulepszenie metody (b). rodzaj dużej prostokątnej tarczy zapewniającej osłonę podczas długotrwałego napinania cięciwy i nakładania bełtu. Wynaleziony ok. h. hak do napinania cięciwy. Na prawym biodrze Kołczan z bełtami. kuszach do miotania kul. Pierwsze kusze napinano chwytając dłońmi cięciwę i przytrzymując łoże stopą włożoną w strzemię. d. ale również pomagając sobie mięśniami grzbietu. Dodatkowo uzbrojony w tasak. tarcze te. Rodzaj dźwigni jednoramiennej. wykonana z prętów opieranych o tzw. Na plecach przewieszona pawęż. Czasem. Lewar angielski (winda korbowa z wielokrążkiem). tarcza dla kusznika. Stosowano go w najcięższych kuszach (oblężniczych i bojowych). „Kozia nóżka" . ustawiano na podpórkach. c. Kusznik (powyżej). na lewym boku. 1450 r. a. Umożliwiała napięcie najsilniejszego łęczyska.czopy na łożu kuszy. Rozwiązanie popularne w arbaletach. zaczepianej hakiem o niewielkie strzemię. Pas z hakiem. Naciągiem nazywano przyrządy służące do napięcia cięciwy. Nie przyjął się w kuszach myśliwskich. Sposób ten wyszedł z użycia wraz z pojawieniem się sztywniejszych łęczysk.

Prymitywne kusze spotykano również w Zachodniej Afryce. umieszczono w pionowym magazynku ulokowanym nad łożem/Przygotowanie kuszy do strzału pokazano poniżej. Niemiecka kusza myśliwska z początku XVI w. powoduje zaczepienie cięciwy o występ. 4. Łęczysko kom­ pozytowe. malowane na czerwono. Pozwalało to strzelcowi celować jedną ręką.B 1. zostaje zwolniona przez stały występ (c). o charakterystycznym dla kusz tego typu kształcie łoża i podobnych do europejskich rzyrządach celowniczych. wchodzący w bruzdę orzecha. Tajlandii i Birmie. żywana do polowań na drobną zwierzynę lub ćwiczeń w strzelaniu. gdzie istniała możliwość oparcia kuszy o parapet wału itp. pokryte pergaminem. napina łęczysko do momentu. Taką broń stosowano głównie przy obronie fortyfikaqi. poniżej łoża. typu używanego jeszcze podczas wojny z Japomą w latach 1894-95. 105 . Chińska kusza magazynkowa. (Ilustracje wg „The Ćrossbow". Utrzymywał on we właściwej pozycji bełt. autorstwa Sir Ralpha Payne-Gallwey'a). do momentu zwol­ nienia cięciwy (Tower. czarno i zielono. pełni funkcję dźwigni spustowej i zaczepu cięciwy. Chińska arbaleta. Pociągnięcie dźwigni ku tyłowi (b). pełniący rolę spustu. pozbawionych lulek. Używana głównie jako broń myśliwska. 2. Przesunięcie dźwigni do przodu (a). Londyn). 3.. Łoże inkrustowane kością słoniową. w którym cięciwa (d). Zapas krótkich bełtów. Długie ramię. z terenów Konga. Zwraca uwagę sprężysty przycisk bełtu. Powoduje to wyrzucenie bełtu znajdującego się najniżej w magazynku (e). podczas gdy drugą ręką obsługiwał dźwignię do napinania cięciwy. Prymitywna kusza wykonana w całości z drewna. Pocnodzi z początków XX w.

Niektóre z nich. strzałka przygotowana do wydmuchnięcia: a.Dmuchawki Dmuchawki. 5. w płaszczu drewnianym pokrytym ornamentem geometrycznym. uszczelnienie d. Półwysep Malajski. kurarą w Ameryce PłdJ Do uszczelnienia strzałki najczęściej stosuje się w Ameryce Południowej bawełnę. mają proste przyrządy celownicze ułatwiające trafienie.miękki rdzeń niektórych roślin. 4. Najpowszechniej stosowano je (i stosuje się nadal) w Malezji i Ameryce Południowej. w pokazany sposób. Wykonana z drążonego kawałka drewna. Plemię Sakai z Półwyspu Malajskiego. Przekrój wzdłużny (po prawej). rura c. 2. 106 . osadzona na miękkim trzpieniu w celu dopasowania do przekroju dmuchawki. 1. używana przez Dajaków z Borneo. Strzałka. ale również bojową. 3. że używano ich do polowania. B. Kołczan na strzałki. służące do wyrzucania małych strzałek. ostrze strzałki (zwykle zatruwane. Kłębuszek bawełny stosowany jako uszczelnienie strzałki. zamieszkującego południowe Borneo w trakcie miotania strzałek z dmuchawki. Plemię Sakai. u wylotu osadzony grot włóczni. Sama rura dmuchawki może być zbudowana w najróżniejszy sposób. Większość dmuchawek jest dostatecznie lekka by można je było trzymać tuż przy ustniku. Dmuchawka. Wojownik z plemienia Kenyah. wykonywana z żyłek niektórych liści. Wykonana z długiej wewnętrznej rurki bambusa. ustnik b. Pokazano rzeczywiste rozmiary. przy czym konieczne do tego ciśnienie powietrza wytwarzają płuca „strzelca". n p . osada strzałki e. Dmuchawki z Malezji i Indonezji (powyżej) A. są to drewniane rury. Na tych terenach dmuchawka z zatrutymi strzałkami była nie tylko bronią myśliwską. Wiadomo. rura wykonana z trzciny owiniętej łykiem drzewnym. „strzelca ? Południowej Ameryki. z fragmentem rury. albo zabawy w różnych częściach świata. Ustnik dmuchawki (poniżej). przez ustnik i tylną część dmuchawki. Dmuchawka i ekwipunek (powyżej). a w Malezji . w której umieszcza się strzałkę. Tykwa na bawełnę do uszczelniania.

Blok zamka (b). do kilkunastu strzałów.wiatrówka. Jej użycie pokazano na rysunkach (3) i (4). Ilość sprężonego powietrza w zbiorniku (a). Naciśnięcie na spust powoduje otwarcie zaworu (b). donosząc kolejne kule z magazynka (c). Częściowo uzbrojono w nią oddziały strzeleckie w Austrii. nadając odpowiednią prędkość kuli. Mają jednak mechaniczne urządzenia do sprężania powietrza. a więc był porównywalny z ówczesną gładkolufową bronią palną. Schematyczne przekroje komory wiatrówki (po lewej) ukazują główne jej części. 107 . w której stosuje się różnego rodzaju zbiorniki na sprężone powietrze lub inne gazy. z rurowym magazynkiem na 20 pocisków o kalibrze 13 mm. popychanego sprężyną po zwolnieniu spustu. wówczas ciśnienie powietrza wypycha pocisk (c). Sprężenie powietrza można uzyskać poprzez gwałtowny ruch tłoka. „Kurek" (a). o konstrukcji podobnej do pompek samochodowych starszego typu. Laska . należało odciągnąć ku tyłowi. użytej jako broń wojskowa. w latach 1793-1801. by napiąć sprężynę zaworu. Zasięg skuteczny wynosił ok. poruszał się w pionie. sprężone powietrze ze zbiornika umieszczonego w kolbie przedostawało się do lufy. Podobne kombinacje były w tym stuleciu często spotykane. Angielska wiatrówka myśliwska z kulistym zbiornikiem gazu. Ładowanie zbiornika (po lewej). i^g* Wiatrówka Girandoniego (powyżej i po lewej). Po naciśnięciu spustu. albo przybierał postać doczepianej z zewnątrz kuli (2). wystarcza na kilka. Tego typu wiatrówki używane są zwykle do strzelań sportowych lub polowań na drobną zwierzynę. Była to wiatrówka powtarzalna. 2. Dziewiętnastowieczne wiatrówki (po lewej) 1. z lufy (d). Zasada działania wiatrówki ze zbiornikiem sprężonego powietrza (po lewej). zbiornik zdejmowano z broni i dołączano do specjalnej pompki. Byłto jedyny typ takiej broni. W celu napełnienia. powszechnie używana w XIX wieku. w kształcie laski spacerowej. Angielska broń przeznaczona do obrony osobistej. Zamek z kulą zatrzymywał się na wysokości przewodu lufy. Przedstawiono tu broń znacznie skuteczniejszą. Jego powrotny ruch ku górze wymuszała sprężyna (d). W XVTTI i XIX w. zbiornik najczęściej stanowił jednocześnie kolbę broni (1).Wiatrówki Wiatrówki wywodzą się w prostej linii z dmuchawek. 120 m.

że mógł jej użyć skutecznie człowiek. Przez długi czas broń palna miała o wiele mniejszy zasięg. znajdującej się na wlotowym końcu lufy. dzięki któremu strzelec. 108 . Broń wielolufowa. c. często klasyfikowane inaczej. po czym następuje samoczynne wyrzucenie łuski i wprowadzenie następnego naboju do komory. Sposób ten ma istotne zalety. Za każdym naciśnięciem spustu pada jeden strzał. Jedną z odmian takiej broni są rewolwery. Jednym z podstawowych kryteriów podziału broni palnej jest sposób jej ładowania: 1. aby ułatwić zrozumienie. od najprostszych do bardziej skomplikowanych. albo maszynowa. Tego rodzaju broń omówiona będzie w rozdziale czwartym. zasad działania i budowy broni. ale ze względu na niski poziom ówczesnych technologii produkcyjnych nie mógł się upowszechnić. Strzela ogniem ciągłym. Ponieważ ma to miejsce w zamkniętej z jednego końca rurze. Po każdym strzale konieczne jest oddzielne wprowadzenie naboju do lufy. Po raz pierwszy w historii uzbrojenia energii koniecznej do wyrzucenia pocisku nie dostarczały mięśnie ludzkie. Najpierw wsypywano proch. by móc prowadzić ogień. umożliwiający użycie podobne do broni samopowtarzalnej. Całość materiału z tej bardzo obszernej dziedziny. celność i szybkostrzelność niż łuk czy kusza. związany z szybkostrzelnością: a. Pokrywa się to z historycznym rozwojem broni palnej. Była to główna metoda stosowana do połowy XIX w. Zawdzięczano to niezwykłej substancji . ciśnienie wypycha pocisk nadając mu dużą prędkość (a). jak długo trzymany jest spust lub wyczerpie się amunicja. Niekiedy ma przerywacz.prochowi strzelniczemu. Broń palną można podzielić ze względu na sposób jej funkcjonowania. W krajach anglosaskich broń ta nosi nazwę broni półautomatycznej. aż do drugiej połowy XIX w. Strzały padają tak długo. pod względem najbardziej istotnych cech danej broni. Ładowanie broni (po prawej). do broni indywidualnej zaliczymy również niektóre bronie o dużym kalibrze. Broń samoczynna. Przy takim zdefiniowaniu. b. Broń odprzodowa jest ładowana od wylotu lufy. Broń jednostrzałowa. Zjawisko strzału (po prawej).Indywidualna broń strzelecka Pod terminem tym rozumiemy i przedstawiamy poniżej te z broni palnych. a mimo to rozpowszechniła się być może i dlatego. Szybkie spalanie prochu powoduje wydzielenie dużych ilości gazów. W broni palnej wykorzystuje się zawsze ten sarn sposób miotania pocisku. które mogą być obsługiwane przez jedna osobę. Można tu strzelać kolejno z każdej lufy. Broń odtylcowa ładowana jest od komory nabojowej. przechodząc następnie do broni odtylcowej. Przedstawiono również rozwój amunicji na tle historii broni palnej. Była też o wiele droższa. ponowne ładowanie następuje po wystrzeleniu wszystkich nabojów. e. staraliśmy się uporządkować według różnic w funkqonowaniu. d. Broń samopowtarzalna. Każdy ze wspomnianych rodzajów uporządkowany jest w ciągu logicznym. Z tych względów zaczynamy od broni odprzodowej. wprowadza po każdym strzale nabój do komory. a ich konstrukqa umożliwia trzymanie broni w rękach. wykonując proste czynności. Ma ona własny magazynek mieszczący naboje i ręczny mechanizm przeładowania. jak funkcjonowała (i funkcjonuje) w warunkach bojowych. potem wkładano kulę posługując się przy tym stemplem. Broń powtarzalna. nie mówiąc już o zespołowej obsłudze. Zasada ta obowiązuje w broni palnej od czasów najdawniejszych. Wykorzystuje ona część energii gazów prochowych do przeładowywania broni. Sposób funkcjonowania (po prawej). Nie będą tu brane pod uwagę karabiny maszynowe. aż po dzień dzisiejszy (b) i (c). znacznie mniej wyszkolony niż wymagało tego posługiwanie się łukiem. gdyż wymagają one specjalnej podstawy. Dodano także skrótowe wyjaśnienia najważniejszych pojęć z zakresu balistyki. 2.

a wiec na okres. wykonane z drewna lub tworzyw sztucznych. co zapewnia stabilizację w locie.. Jest więc jedną z najstarszych broni palnych. wcinają się w pocisk powodując jego obrót wokół osi. 6. Datowana jest na lata przed 1400 r. z lufą gładkościenną. Nadają się do wystrzeliwania pocisków kulistych lub śrutu. Chwyt (g). która musiała być na tyle krótka. z zamkiem skałkowym. Dawna. opiera się o ramię (w tzw. Karabin. strzela się nią głównie śrutem. która przejmowała odrzut przy strzale (Bemisches Historisches Museum. a ścianką przewodu lufy ist­ nieje szczelina (a). właściwie jedyny rodzaj broni maszynowej.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wczesna hakownica (powyżej). „dołku strzeleckim"). bez odwracania uwagi od celowa­ nia i zachowaniu stabilności broni. 3. Dzięki temu pocisk porusza się ruchem wirowym. łatwiej daje się definiować poprzez sposób jej użycia niz np. 109 . Powierzchnia ich przewodów jest gładka. Pola. Termin rewolwer odnosi się wyłącznie do broni wieiostrzałowej. termin ten odnoszony jest do broni siedemnastowiecznej. Poręczna broń samoczynna. W niektórych przypadkach. ochrania dłoń strzelca przed poparzeniem o gorącą lufę i ułatwia składanie się do strzału. poprzez opisanie wyglądu czy cech konstrukcyjnych. Pistolet maszynowy. Strzelba. W Polsce. Lufy gładkościenne. bandoletu). Wiele terminów odnoszących się do ręcznej broni palnej. 2. Rodzaje broni palnej (powyżej). ładowana odprzodowo. Umożliwia strzelanie jedną ręką. Istnieją dwa zasadnicze typy luf: A. o gładkiej lufie. Główne części broni i ich zadania (powyżej). gdy tego typu broń nie była rozpowszechniona jeszcze w Łuropie. pistoletu umożliwia celowanie i trzymanie broni jedną ręką. Karabinek. w której naboje umieszczono w komorach obrotowego bębna. Wzdłużny otwór w lufie to przewód lufy składają­ cy się z części prowadzącej i ko­ mory nabojowej. XIX w. Dzięki ścisłemu dopasowaniu pocisku do ścianek przewodu lufy i stabilizacji obrotowej. o względnie krótkiej lufie. broń gwintowana jest znacznie skuteczniejsza i cetniejsza niż broń gładkolufowa. 5. na przykładzie broni długiej (1). B. tak aby kolba (a). odnoszony również do szeregu broni samoczynnych. Pistolet (rewolwer). pozwala zwolnić kurek lub bijnik mechanizmu uderzeniowego (c). pola (b). by dało ją się nabić. Lufy gwintowane mają śrubowo żłobione ścianki przewodu. Pocisk opuszcza lufę przez jej wylot (e). długa broń palna piechoty. 1. Termin wprowadzony początkowo dla odróżnienia jej od gładkolufowego muszkietu. która z biegiem lat uległa daleko idącym przemianom. Widoczny hak opierano o podstawę. Mechanizm zamkowy zamyka wlot lufy — komorę nabojową (d). siedząc na koniu. nazywana była karabinem. i krótkiej (2). Szwajcaria). powszechnie stosowanych w odniesieniu do ręcznej broni palnej. Są to tzw. z której można strzelać bez pod­ pórki czy speq"alnei podstawy. pomiędzy powierzchnią kuli. Broń długa jest trzymana oburącz. z lufą gwintowaną. Muszkiet. l o ż e (f). pewne nazwy historyczne odnosi się zwyczajowo do broni. często z nakładką. 4. wpływająca niekorzystnie na energię miotanego pocisku i celność strzału. przeważnie z zamkiem lontowym. Przewody luf (powyżej). Zarówno jeden jak i drugi typ pocisków nie ma stabilizacji w locie. Długa broń palna. Dzisiaj. Wywodzi się z broni kawaleryjskiej (tzw. Przeznaczona do polowań. Broń długa. między którymi znajdują się bruzdy. Podajemy sześć nazw. Często. Długa broń palna. Podobna broń w XVIII i pocz.Spust (b).

powodująca zakrzywienie toru. z głównych przyczyn wspomnianego zjawiska są różnice ilości i jakości ładunku miotającego użytych nabojów. Jego przeciwieństwem jest rozrzut. opór powietrza. zjawisko to można wyeliminować. który osiąga najwyższy punki.badającą zjawiska zachodzące w lufie.badającą zjawiska występujące przy trafieniu pocisku w cel. strzelec musi tak wyregulować położenie przyrządów celowniczych by średni punkt trafienia (C). powodująca jednocześnie podrzut broni (lufa „podskakuje' ku górze). Tylko przy strzelaniu na najbliższe odległości wystrzelone pociski trafiają w jeden punkt. przy tej samej nastawie celownika.'W opisa­ nym powyżej przypadku. nie pokrywa się z linią rzutu (a). przy strzelaniu na duże odległości. Im mniejsza prędkość początkowa pocisku (1). może się zdarzyć. Na jego długości może się znaleźć odcinek. lufa musi być podniesiona pod odpowiednim kątem. Ilustracja (po lewej). Rzeczywisty' tor lotu pocisku (b). umieszczonej na statecznej podstawie. na określoną odległość. Podczas strzału. Obydwa te pojęcia używane są do oceny celności broni. Seria strzałów oddana w jednakowych warunkach daje grupę (e) przestrzelin skupioną wokół średniego punktu trafienia — mówimy wtedy o skupieniu. Przy odpowiednio płaskim torze pocisku (2). mechaniką lotu pocisków i ich działaniem na cel zajmuje się nauka. Jedna. Środek takiej grupy przestrzelin nazywamy średnim punktem trafienia (B). Lot pocisku (powyżej). ze względu na m. tym bardziej stromy jest jego tor.. nazywana balistyką.in. w którym tor pocisku przebiega poniżej wysokości stojącego człowieka. 11 0 . z Podręcznika Wyszkolenia Strzeleckiego armii brytyjskiej z okresu I Wojny Światowej. Jest to obszar. Przcstrzeliwanie broni (po lewej). wreszcie balistykę końcową . Strefa rażenia (po lewej). Oczekiwano. Niezależnie od tego. W początkach XX w.Zasady strzelania z ręcznej broni palnej Zagadnieniami związanymi z miotaniem pocisków z broni lufowej. Pokazuje prawidłową postawę przy strzelaniu w pozycji stojąc. pokrywał się ze środkiem celu to właśnie nazywamy przestrzeliwaniem broni. Strzelając z broni. gdy karabin powtarzalny był najważniejszym rodzajem broni. Jeśli strzelec nastawi właściwie przyrządy celownicze. że przestrzelmy będą się układać poza środkiem celu lub w ogóle poza nim (A). zwany wierzchołkową (oru (c). to tor pocisku przetnie się z linią celowania (d). regulaminy wyszkolenia strzeleckiego wpajały żołnierzom wiedze niemal na uniwersyteckim poziomie. balistykę zewnętrzną . Wpływ na to mają: siła przyciągania ziemskiego. Dzieli się ona na: balistykę wewnętrzną . że ogień karabinowy będzie prowadzony na odległościach niemal do 2 km. mające wpływ na taktyczne użycie broni palnej. na broń działa siła odrzutu będąca reakcją na ruch pocisku ku przodowi. Tu przedstawimy podstawowe zagadnienia balistyki zewnętrznej. na którym pocisk przelatuje powyżej głowy nieprzyjaciela. po czym tor lotu znacznie się zakrzywia.badającą zagadnienia związane z lotem pocisku w powietrzu.

Jest oczywistym lakiem. później wykorzystywano te związki do konstruowania amunicji zespolonej. 1500 Leonardo da Vinci przedstawił rysunek zamka kokwo-krzosowego 1503 Użycie na dużą skalę ręcznej broni palnej podczas bitwy pod Cerignolą 1518 Pojawienie się na terenie Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego zamków kotowo-krzosowych. 1610 Pojawienie się pierwszych zaników skałkowych ok. znacznie zresztą wolniej niż broń wojskowa. któremu nie dawał spokoju problem polowania na kaczki w złych warunkach pogodowych. począlkowo jako materiału inicjującego w broni odprzodowej. 1570 Rozpowszechnienie się ciężkiego muszkietu opieranego przy strzale o forkiet . 1641 Peler Kalthoff uzyskuje monopol na brori z magazynkiem na terenie Niderlandów ok. Największy rozwój w tej dziedzinie przyniosła z pewnością rewolucja przemysłowa w XIX stuleciu. 1840 Armie europejskie (i amerykańska) wprowadzają broń kapiszonową 1849 Minie opracowuje stożkowy pocisk samuuszczelniający się przy strzale. 1338 Wybuch wojny stuletniej I n d y w i d u a l n a broń miotająca 1326 Pierws/a ilustracja przedstawiająca armaty 1364 Pierwsze zachowane informacje o ręcznej broni palnej w Perugii. 1850-60 Karabiny gwintowane systemu Minie zastępują broń gladkolufowa 1886 We Francji zostaje wprowadzona małokalibrowa amunicja z prochem bezdymnym 1887-88 Nobel patentuje szereg bezdymnych materiałów miotających 1888 Wprowadzenie karabinu powtarzalnego Lee Metronl z zamkiem tlokowo-ślizgowym w armi brytyjskiej 1904-05 Wojna rosyjsko-japońska 1914-181 wojna światowa 1933-39 Wojna domowa w I liszpanii 1939-4511 wojna światowa 1950-53 Wojna koreańska 1961-75 Wojna wietnamska 1979 Konflikt wietnamsko-chiński 1980-88 Wojna iracko-irańska 1991 Wojna w zatoce 1914-18 Podstawową bronią jest nadal karabin powtarzalny 1918 Wprowadzenie pistoletu maszynowego 1939-45 Coraz szersze stosowanie broni samopowtarzalnej 1947 Kałasznikow opracowuje karabinek automatyczny AK 47 1961 Wprowadzenie do uzbrojenia armii USA małokalibrowego karabinka firmy Armalitc (późniejszy M16) po 1980 Pojawienie się amunicji bezluskowej 111 . przy dużej wilgotności powietrza. 1470 Pojawienie się udoskonalonego zamka lontowego 1494 Początek wojen włoskich 1503 Bitwa p(*ł ("crignola ok. Było to możliwe dzięki zastosowaniu piorunianów. Niemniej. zaczął się prawdziwy wyścig. ok. broń myśliwska rozwijała się własną i odrębną drogą.nazywanego „hiszpańskim" 1559 Koniec wojen włoskich 1568-1648 Wojna hiszpańsko-nkierlandzka 1588 Rozgromienie hiszpańskiej Wielkiej Armady 1618-48 Wojna trzydziestoletnia 1642-48 Wojna w Anglii ok. 1550 Na małą skalę pojawia się broń gwintowana uk. za pomocą piorunianu rtęci 1812 Pauly patentuje broń odtylcową na nabój zespolony 1835 Lefmicheux patentuje nabój i łuską metalową 1835 Colt zgłasza patent na swój pierwszy rewolwer 1840 Armia pruska wprowadza karabin iglicowy Dreysego ok. pierwotnie przeznaczona do strzelb myśliwskich. 1470 Wykształcenie się loża w drugiej broni palnej ok. 1650 Szerokie rozpowszechnienie się zamka skałkowego 1689-97 Wojna Ligi Augsbur­ skiej przeciw Francji 1700-21 Wielka wojna północna 1701-14 Wojna o sukcesję hiszpańską 1740-48 Wojna o sukcesję austriacką 1756-63 Wojna siedmioletnia ok. że toczące się wojny byty bodźcem dla rozwoju uzbrojenia.Chronologia rozwoju ręcznej broni palnej Tablica chronologiczna (po prawej). w coraz szybszym tempie zaczęto wprowadźcie nowe wynalazki i to zarówno w okresie pokoju jak i wojen. 1375 Upowszechnienie sic broni palnej w Europie 1453 Koniec wojny stuletniej 1453 Lpadek Konstantynopola 1411 Najwcześniejsza ilustracja przedstawiająca prymitywny zamek lontowy ok. Stało się to najistotniejszą przyczyną szybkiego rozwoju broni. można wymienić szereg innych czynników mających na to wielki wpływ. Jednakże od końca XLX w. Przedstawiamy tu główne wynalazki w dziedzinie broni palnej na tle toczonych konfliktów i wojen. Jednym z pierwszych istotnych wynalazków z zakresu techniki uzbrojenia było wprowadzenie przez Aleksandra Forsytha zamka kapiszonowego. ok. Ten niezwykle ważny wynalazek w dziejach broni palnej zawdzięczamy myśliwemu. 1540 Pojawienie się pierwszych pistoletów 1543 Brori palna z zamkiem lontowym zostaje przywieziona przez Portugalczyków do Japonii 1547 Pierws/e dokumenty potwierdzające stosowanie ulepszonego zamka lontowego ok. 1700 /amok lontowy wychodzi z użycia w Europie 1770-80 Pojawiają się precyzyjne pistolety pojedynkowe. 1775-83 Wojna o niepod ległose USA 1775-83 Zastosowanie na szeroka skalę broni gwintowanej podczas walk w USA 1792 Początek francuskich wojen rewolucyjnych 1796-1815 Wojny Napoleońskie 1848 Wiosna Ludów 1854-56 Wojna krymska 1861-65 Wojna secesyjna w USA 1899-1902 Wojna burska 1807 Forsyth patentuje nowy sposób zapłonu. 1840 r. Ulepszenia technologii obróbki metali pozwoliły na wcielenie w życie. poprzednio niewykonalnych idei. 1640 Pojawienie się pistoletów z odkręcaną lufą. Podobnie powstała pierwsza amunicja zespolona systemu Lefaucheaux. Wraz z wprowadzeniem zamka kapiszonowego przez armie europejskie. Forsythowi.

kryza łuski z wtokiem d. . Było to istotne. Kapiszon służył do jednokrotnego użycia. Brytanii. w postaci różnej wielkości ziaren (a. Jednocześnie wydłużony kształt umożliwiał zwiększenie masy pocisku. ładunki (A). co powodowało eksplozję piorunianu rtęci umieszczonego w masywnym dnie łuski. Obecnie obserwujemy trendy zmierzające do zmniejszania kalibru pocisku przy jednoczesnym wzroście jego prędkości początkowej. w dnie osadzono spłonkę. Początkowo. Jednak dla potrzeb wojskowych stosowano tzw. zawiera ładunek miotający. po prawej. E Materiały inicjujące (po prawej). by utrzymać pożądaną szybkość spalania. b). Nabój centralnego zapłonu. W połowie XIX w. Istnieją setki typów amunicji małokalibrowej. Prochy bezdymne spalają się bez wydzielania dymu i dają niewiele zanieczyszczeń osiadających w rzewodzie lufy. Zawierały niewielkąjlość piorunianu rtęci. W jej szyjce obciśnięty jest pocisk. Nie miała integralnej spłonki. Lot jej nie był stabilizowany obrotowo. wałeczki (e). Wykonywano je ze specjalnie zwiniętego papieru. Uderzenie iglicy wgniataio punktowo kryzę powodując detonację piorunianu. Do produkcji prochów bezdymnych stosuje się nitrocelulozę (bawełnę strzelniczą) oraz nitroglicerynę. b. Do inicjowania strzału służył zwykły kapiszon. Lufy gwintowane umożliwiły stabilizację lotu pocisków wydłużonych. Pocisk ze śladami gwintu po wystrzeleniu. Dzięki temu. dzięki zastosowaniu metalowej łuski. Na początku naszego stulecia wprowadzono pocisk ostrołukowy (4). Są również ezpieczniejsze w użyciu niż proch czarny. 1. jedynym używanym materiałem miota­ jącym był proch czarny. która spalała się (B). wyprodukowano pierwsze prochy bezdymne Ich recepty opracowali Vieille we Francji. obecnie zostały scalone. Nabój bocznego zapłonu. nabój jest wodoszczelny i bezpieczny w użyciu. Od końca XIX w. wobec rosnących prędkości początkowych i malejących kalibrach pocisków (3). łuska c. ładunek inicjujący (spłonka) h. Łuska. Przy nabijaniu broni rozrywano papier (zwykle zębami). Poczynając od Xlii do końca XIX w. będący mieszaniną w różnych proporcjach węgla drzewnego. kapiszon używany w broni myśliwskiej i pojedynkowej. Wynalezienie łuski metalowej (O. często z wyraźnie wydłużoną częścią tylną (5). rdzeń pocisku f. Wystarczała przeciętnie na 20 strzałów z broni skałkowej.. 112 Naboje (po prawej). c. lub kulki (f). zwykle mosiężna. stała się nawet obiektem zainteresowania kolekcjonerów. Nobel w Szwecji oraz Abel i I )ewar w Wlk. płaszczem). Wykonywano ją z krzemienia. dało możliwość skonstruowania skutecznej broni odtylcowej i pozwoliło zwiększyć jej szybkostrzelność. Skałka. w którym iglica uderza w spłonkę umieszczoną w środku dna łuski. W latach osiemdziesiątych XIX w. ładunku miotającego i pocisku. zakładany na kominek. pocisk b. bez konieczności zwiększenia kalibru lufy. Nabój typu Lefaucheux (na Zachodzie zwany igłowym). Pociski (po prawej). których powierzchnia jest tak wyliczona. niektóre typy broni palnej dostosowano do naboju z papierową lub płócienną łuską. elementy te były przenoszone osobno. g Prochy . Powszechnie stosowanym rodzajem pocisku do broni gładkolufowej była ołowiana Kula (1). Kurek broni uderzał w pręcik.. Kapiszony wykonywano z cienkiej blachy miedzianej.. co miało zapobiegać uszkodzeniom pocisku przez wrzynające się w niego gwinty. Elementy amunicji potrzebne do załadowania broni odprzodowej mogły być przenoszone oddzielnie w prochownicy i specjalnych torbach i kieszeniach. Korodyt (c). 2. Z lewej. Tu. siarki i saletry potasowej. Początkowo używano ich osobno. pociski ołowiane były zwykle pokrywane warstwą twardszego metalu (tzw. Zawierały odmierzony ładunek prochu potrzebny do nabicia broni i podsypania panewki oraz kulę. płaszcz pocisku e. ładunek miotający (proch) g. nie łącząc z pozostałymi elementami amunicji. dno łuski. amunicji zespolonej: a. Części współczesnego małokalibrowego naboju zespolonego: a.Amunicja małokalibrowa Zwykle amunicja małokalibrowa składa się z trzech głównych elementów: ładunku iniq*ującego. Systemy zapłonu i spłonki (poprawej). chcielibyśmy przedstawić charakterystyczne cechy współczesnej amunicji wojskowej. jego poszczególne ziarna formowane są w płatki (d). okazano typową formę apiszonu ćlo broni wojskowej.materiały wybuchowe miotające (po prawej). Materiał inicjujący umieszczano wewnątrz kryzy łuski.. produkowany jest w formie długich pałeczek brązowego koloru. Proch nitrocelulozowy jest zwykle barwy szarej.

62 mm x 54 R. a ich siła ciśnienia nadaje pociskowi (6). aż do chwili opuszczenia lufy. np. System ten wprowadzono by umożliwić rozróżnianie nabojów mających ten sam nominalny kaliber pocisku.0005 sekundy od zainicjowania zapłonu. przedostają się kanalikami ogniowymi do ładunku miotającego (4). wagomiaru.30 cala (7. przy czym temperatura wzrasta do 2700"C Po upływie ok. dziś stosowanego w odniesieniu do broni gładkolufowej. jest liczbą określającą najmniejszą wewnętrzną średnicę przewodu lufy.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Kaliber (po prawej). Gorące gazy zapłonowe (3). że pocisk na bliskich odległościach jest w stanie przebić znacznie mniejszą warstwę piasku niż na średnich dystansach. zwiększa się wraz ze wzrostem prędkości pocisku (dane zaczerpnięte z instrukqi do amerykańskiego karabinu Model 1917-Mauser Enfield). 1906 na nabój 0. Zjawiska zewnętrzne towarzyszące strzałowi (poniżej). Z kolei grubość przebijanej warstwy drewna czy metalu. Częściej spotykana. Podawany jest w jednej z dwu iorm. powodując jego gwałtowne spalanie.(D) znacznie częściej używanych. Tabelka podaje podstawowe dane dotyczące lotu pocisku po opuszczeniu lufy. to jeden z podstawowych parametrów broni palnej. używana głównie w odniesieniu do broni gwintowanej. Dla zilustrowania posłużono się przekrojem amerykańskiego karabinu Spriengfield. Druga liczba to długość łuski (B) wyrażona w milimetrach. Podanie we właściwy sposób kalibru współczesnej broni palnej i amunicji jest dość złożonym zagadnieniem. (czyli bezkryzowych. Obecnie najmniejszym stosowanym kalibrem jest 43 mm (a). towarzyszące strzałowi ze współczesnej broni palnej na nabój karabinowy. 7. broń wagomiaru 16 ma mniejszą średnicę przewodu lufy niż broń wagomiaru 12. Zjawiska wewnętrzne (powyżej). Należy zauważyć. ze względu na wielość rodzajów nabojów. ścianki łuski (5). 0. Powoduje to wzrost ciśnienia w komorze nabojowej do 350 MPa. wz. Tym samym np. Wykorzystuje się tu jednostki metryczne lub system calowy . W praktyce. ale różny kształt łuski. oznacza łuskę z wystającą kryzą ( O . .92 mm x 57 Mauser. że górną granicą kalibru broni strzeleckiej jest 20 mm (c). o średnicy odpowiadającej średnicy przewodu lufy danej broni. Dodanie litery „R". wyrażana w jednostkach długości. Iglica (1). stosowane w broni strzeleckiej. N p . zostają dociśnięte do ścianek komory nabojowej tak silnie. Kalibry (po prawej).w zależności od kraju. Pierwsza liczba oznacza nominalny kaliber lufy (A). nabój Karabinowy pochodzi z Niemiec i oznaczony jest 7. wgniata ją powodując detonację ładunku inicjującego. Broń o większym kalibrze zaliczana jest do broni artyleryjskiej. w rosyjskim naboju 7. że z jednego funta ołowiu można wykonać 12 pocisków kulistych. Naj icięzszc okazy broni myśliwskiej rzadko kiedy mają lufy o wagomiarze 4 (b). w odróżnieniu od tzw. którego pochodzi dana broń czy amunicja. że gazy prochowe nie są w stanie przerwać się ku tyłowi. Używa się również pojęcia tzw. objętość wytworzonych gazów prochowych wzrasta 14 000 razy w stosunku do chwili „0". wagomiar 12 oznacza. z kryzą nacinaną) . uderzając w spłonkę (2). ruch przyspieszony. pokazany (po prawej).62 mm). Np. łusek z wtokiem. obecnie przyjmuje się.

są poszukiwanymi obiektami kolekq"oncrskimi. w Indiach i Japonii stosowano go do połowy XIX w. trzewik kolby (stopka) b. w którym zastosowano krzemień uderzający w stalowe krzesiwo. f. Pokazano tu 6 głównych typów /druków. w którego szczękach tkwił żarzący się lont. Jednocześnie kurek uderza w krzesiwo. z XVIII w. wąs trzewika c. n. a. W tym właśnie OKresie wykształciła się typowa strzelba myśliwska o d w u gładkich lufach . d. stosowanych w broni odprzodowej. stempel a. kabłąk spustowy l. broni palnej. tj. Służyły one do wytworzenia impulsu ogniowego w pożądanym przez strzelca momencie.dubeltówka. h. Przy naciśnięciu spustu. Myśliwy (po lewej). Pokazano przykłady najprostszej formy każdego. e.. stanowiła broń odprzodowa. a piryt umieszczony w szczękach kurka. szyjka kolby d. urządzeń służących do odpalenia ładunku miotającego. c. e. Przy naciśnięciu języka spustowego automatycznie otwiera się pokrywa panewki. był dociskany do panewki. d. pokrywa panewki była-przesuwana ku przodowi. które zostaje odchylone ku przodowi. muszka t g. d.w broni gwintowanej. b. a. wręby na palce przedłużonego kabłąka spustowego i. a. 1700 r. Zamek lontowy W Europie używany do ok. tuleje do stempla. panewka pokrywa panewki siarczek żelaza (piryt) kurek koło oś koła zwalniacz pokrywy panewki sprężyna kurka Zamek skałkowy niderlandzki Niezwykle istotny wynalazek. Części mechanizmu zamkowego umieszczano na metalowej płytce zamkowej. zamek e. celownik f. Sposoby odpalania. z podstawowych rodzajów zamków. zaczep dźwigni spustowej kurek krzemień (skałka) wspornik kurka panewka krzesiwo pokrywa panewki sprężyna krzesiwa 114 . albo zapasowe skałki) h. płytka zamka panewka pokrywa panewki kurek („łabędzia szyja") lont Zamek kołowo-krzosowy Działał skutecznie. łoża i lufy. b. jednak skomplikowana budowa podnosiła jego cenę. Pokrywa panewki wymagała ręcznego otwarcia. Długi okres użytkowania tego rodzaju broni zaowocował wprowadzeniem niezliczonych odmian i niewielkich ulepszeń (początkowo niezwykle prostych) konstrukcji zamka. Poprzez wąski otwór zapałowy przekazywany był on do komory prochowej. antabki do pasa nośnego m. skrytka (trzymano w niej natłuszczone plastry . e. Istniało wiele odmian tego typu zamka. ukazanej na rysunkach jedynie w zarysie. był dociskany do obracającego się kółka o szorstkiej powierzchni. w której ź kolei umieszczono podsypkę z drobnoziarnistego prochu. Powstające przy tym iskry inicjowały zapalenie podsypki na panewce.Strzelecka broń odprzodowa Większość produkowanej i używanej do połowy XIX w. h. wsuwający stemplem ładunek.. a nie z mechanizmem zamka. Części broni odprzodowej (powyżej). c. Z tego powodu nigdy nie wyparł zamków lontowych w broni wojskowej. Panewka i jej pokrywka były połączone z lufą. g. Dziś egzemplarze tej broni. Jej zasadniczą zaletą była prostota i taniość. gdzie umieszczano ładunek miotający. f. g. b. Wykrzesane iskry padają na podsypkę prochową. Po naciśnięciu spustu (zwykle w postaci dźwigni) kurek. c.

ok. d. Przybić stemplem 5. typ. sprężyna pokrywy panewki Zamek skałkowy (hiszpański. f.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Regulaminowe ładowanie karabinu skałkowego (po prawej). kurek c. panewka e. bateria) e. b. kurek b. zaczep kurka zwalnia go i pod wpływem sprężyny kurek uderza w krzesiwo. krzesiwo . odrzucając je ku tyłowi i krzesząc snop iskier. piorunian rtęci g. używany w niektórych krajach T. Po naciśnięciu spustu. jak i zastosowaniem zewnętrznych sprężyn. zaczep zabezpieczający h. Śruba szczęk kurka b. a. skałka (krzemień. Wsunąć pozostały proch i kulę do lufy 4. prochownica używana w XVI w. kurek uderza główką w miedziany kapiszon. rzy naciśnięciu spustu. e.ewantu. Pokazano najczęściej stosowany w XIX w. formy do odlewania k u l . wyparł poprzednio używane zamki lontowe i kołowo-krzosowe w Europie. Rozgryźć nabój 2. sprężyna kurka Zamek kapiszonowy. kanalik ogniowy 115 . składający się z narzędzi do czyszczenia i rozbierania broni.pokrywa panewki (tzw. bateria) d. a. prosty i skuteczny. Główne tempa t o : 1. kapiszon f.. Impuls ogniowy dociera kanalikiem do ładunku prochowego. System ten. Wszystkie armie uczyły ładowania na tempa. co zapobiega to możliwym pomyłkom w ogniu bitwy. prochownica żołnierza elitarnych oddziałów strzeleckich. d. miquelet). skałka uderzała w krzesiwo. Podsypać panewkę 3. piętka kurka g. panewka f. skałka c. 1810 r. prochownica cywilna. co powoduje jego zgniecenie na otworze kominka i detonację piorunianu. Po naciśnięciu spustu. F Zamek skałkowy (bateryjny albo francuski). ok. Udoskonalenie zamka niderlandzkiego. Do zainicjowania strzału wykorzystywano związki chemiczne zwane piorunianami. w którym połączono w jedną całość okrywę panewki z krzesiwem. a. Wycelować broń i wystrzelić Elementy wyposażenia strzelca w okresie stosowania broni odprzodowej a. zaczep spustowy i. kurek (z ogonem i młotkiem) kapiszon kominek gniazdo kominka (piston) Przekrój przez kominek z nasadzonym kapiszonem e. c. c. 1840 r. przez muszkieterów. b. Odciągnąć całkowicie kurek 6. wojskowy przybornik. Si02) d. sprężyna baterii f. Wariant poprzedniego rozwiązania. Istniały także inne odmiany konstrukcyjne. pokrywa panewki i jednocześnie krzesiwo (tzw. kominek h. Różnił się stylem wykonania poszczególnych części.

jeden z żołnierzy musi użyć obu rąk. długa broń palna przeszła ewolucję od prymitywnej hakownicy. W ciągu tego okresu. 1400 r. Hal cownica (puszka) z tuleją do drewnianego drążka (niezachowany). W celu wyhamowania odrzutu. z ciężkich muszkietów strzelano używając speq'alnej podpórki zwanej rorkietem. ok. Hakownica (puszka). drewniane łoże rekonstruowane. poczynając od ok. Genewa). druga połowa XV w. Znaleziona w Tybrze. obecnie w zbiorach Tfijhusmuseet. Znaleziona na południu prowincji Schleswig-Holstein. 1. G e n e w a ) . użytego podczas wojen: krymskiej i secesyjnej. Datowany na 1537 r. Przez prawie sto lat.Długa broń palna odprzodowa Hakownice i arkebuzy (po lewej). (Muzeum Sztuki 4. i Historii. 2. Hakownica wykonana w całości z metalu. Kopenhaga). Szwajcaria. (Muzeum Historyczne. w Rzymie. Południowe Niemcy. c. Bazylea. Monachium). broń oparta jest o przenośną podstawę..). Znane były też kolby opierane o policzek lub klatkę piersiową. Arkebuz lontowy z celownikiem przeziemikowym j w postaci rurki. ukazuje ręczną broń palną z wykształconym łożem i kolbą. 7. pozwalającymi na złożenie się do strzału. ok. Arkebuz z zamkiem lontowym. Lufa z kutego żelaza. 1850 r. Hakownica wykonana w całości z metalu. odprzodową długą broń palną. Szwajcaria). (Bernisches Historisches Museum. 1470 r. b. Widać też prymitywny zamek umożliwiający odpalenie w wybranym przez strzelca momencie. 1500 r. 1567 r. 1505 r. (Muzeum Sztuki i Historii. Szwajcaria). Pokazujemy tutaj jednostrzałową. Hakownica wałowa. Ilustracja ukazuje użycie wielkiego arkebuza bez mechanizmu zamkowego. Ilustracja pochodząca z tego samego źródła (akwarele Mikołaja Glockenthona z ok. Aby wycelować arkebuz. ok. Użycie długiej broni palnej (poniżej): a. 6. podczas gdy drugi przykłada rozżarzony pręt do zapału. (Bayerisches Nationalmuseum. Niektóre egzemplarze były wprawdzie gwintowane. Z okresu 1400-1450 (w zbiorach Bernischeas Historisches Museum. 3. ale przeważała broń o gładkich lufach i ona stanowiła uzbrojenie wojskowe. Szwajcaria). 116 . aż do ok. aż do celnego i skutecznego karabinu Minie. 5. Stanowiła ona podstawową broń strzelecką na przestrzeni czterech wieków.

Karabinek kołowo-krzosowy z gwintowaną lufą. używano na tym terenie do XX wieku. z kolbą zaprojektowaną z myślą o oparciu o klatkę piersiową. (Muzeum Wiktorii i Alberta. Drewniane łoże inkrustowane rogiem. obecnie Pakistan. ok. Japoński muszkiet z zamkiem lontowym. Jezail.datowana na ok. lżejszy niż typowa ówczesna broń piechura. przez portugalskich kupców. 6. proste nie zdobione łoże. 1. mocowana okuciami ze złoconego brązu. . W niezmienionej formie stosowano go do 1860 r. Pokazana broń pochodzi z Francji. Sztucer kołowo-krzosowy wykonany w Dreźnie w 1606 r. 4. 7. była zbyt droga. Petrynał. ma łozę inkrustowane kością . 1540 r. Kształt kolby wskazuje na pochodzenie z rejonu prowincji Sind. tzw. zatrzaskowym. 1600 r. płytki rogowe rytowane. 3. Lekki muszkiet zwany czasem dragonem. Pierwowzorem była broń przywieziona ok. Zamka lontowego. płytka zamkowa stalowa. Londyn). 5. 2. Toradar (bandukh lorador) rodzaj lekkiego muszkietu lontowego używanego w Indiach. aby uzbroić wszystkich piechurów. lekka broń palna. lekki muszkiet lontowy z terenu Indii. Tego typu broń występowała rzadko. 1600 r. Włochy.I n d y w i d u a l n a broń m i o t ą c a Muszkiety i arkebuzy lontowe i kołowe (powyżej). Austria ok. łoże inkrustowane kością i rogiem. 1675 r. 1575 r. Części mechanizmu żelazne. Prawdopodobnie Niemcy. Wojskowy muszkiet kołowo-krzosowy.

. XIX w. ale także i domów prywatnych (zbiory prywatne). z różnych stron świata. 2. rasak. Muszkiet z zamkiem skałkowym w odmianie angielskiej. zamocowany na zawiasie składany bagnet ze sprężyną. tzw. Angielski garłacz (powyżej). Strzelba algierska (tzw. Janczarka turecka z zamkiem skałkowym hiszpańskim. 1640 r. do obrony statków i dyliżansów. powszechnie stosowany w Skandynawii w XVTT i XVIII w.' 1. często była bogato dekorowana. Typowy okaz tego typu broni. tzw. 118 . umieszczonego za kurkiem.Długa broń palna odprzodowa Przykłady długiej. 1650 r. Sztucer z zamkiem skałkowym. Pochodzi prawdopodobnie z XVIII lub XIX w. U wylotu mosiężnej lufv. gładkolufowej broni palnej (powyżej). Broń tego typu była szeroko rozpowszechniona w Północnej Afryce. z zamkiem niderlandzkim. 5. ok. z końca XVIII w. 4. produkowana w Turcji miała charakterystyczne kształty. Pokazany egzemplarz wykonano praw­ dopodobnie w Szwecji ok. Cechą charakterystyczną XVTI-wiecznych cingiclskich zamków skałkowych było wprowadzenie zaczepu spustowego w kształcie haka. Garłaczy używano powszechnie w XVIII w. rogu). Wykonany w koloni­ ach brytyjskich w Ameryce Płn. Strzelba bałkańska. odmiany bałtyckiej. charakterystyczna kolba. Zamek hiszpański. Długa broń palna. 3. XIX w.

Wykonywano ją z części przygotowanych do produkcji wcześniejszych karabinów skałkowych. skrócony karabin piechoty. Warto zwrócić uwagę na przedni bączek . Większość armii wprowadziła w latach 40-tych XIX w. Podstawowa broń piechoty francuskiej w czasie rewolucji i wojen napoleońskich. 2. zwłaszcza.69 cala.5 mm. Lufa kalibru 0. 6 Gładkołufowe karabiny odprzodowe (powyżej). Amerykański karabin skałkowy. Nazywany potocznie „Brown Bess". Karabin kapiszonowy US Model 1842. podczas gdy inne ładowały w tym czasie broń. W porównaniu ze współczesną bronią palną muszkiety i karabiny skałkowe z XVII. strzelały kolejne pododdziały. Dzięki temu prowadzono niemal ciągły ogień o dostatecznej gęstości. przed atakiem na bagnety. stopniowo był zastępowany tańszym w produkqi. Kaliber 0. Jego odmiany były odstawowym uzbrojeniem rytyjskim w latach 1720-1840. 4. czy w czasie jego odpierania.75 cala. Wyszkolony żołnierz był w stanie oddać strzał co mniej więcej 20 sekund i nie oczekiwano. np. Wprowadzono go do pułków pieszych w 1768 r. że uda się trafić w przeciwnika na odległość większą niż 80 rn. 1777. 1. Brytyjski karabin kapiszonowy. gdy chciano zadać straty przeciwnikowi. Od 1793 r.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Ogień salwowy (powyżej). Używano ich podczas wojny secesyjnej. wz. Pokazano tu wersję Short Land Pattem. Kaliber 17. zamki kapiszonowe. W okresie tym wprowadzono wiele drobnych modyfikaq'i. w latach 1861-65.7 cm. 1839. T al < O 5 @ 119 < .70 cala. a ich ładowanie zajmowało dużo czasu. gwintując lufy. Duże ilości tej broni poddano potem przeróbkom. XIX w. wz. Brytyjski karabin skałkowy.75 cala. mający lufę długości tylko 106. Wykonano go na zamówienie jednego z „Komitetów Bezpieczeństwa". W przypadku potrzeby salwę mógł oddać jednocześnie cały oddział. wzorowany na broni angielskiej.tj. ostatnia gładkolufowa broń armii USA. tworzonych przez kolonistów podczas wojny o niepodległość USA w 1776 r. by utrzymać przeciwnika na dystans.podobny w wielu karabinach europejskich tego okresu. Dla zaradzenia tym mankamentom wprowadzono ogień salwowy. 5. Kaliber 0. XVIII i pocz. karabinem używanym uprzednio przez wojska Kompanii Wschodnioindyjskiej. Była to broń o charakterze przejściowym. były niecelne. Francuski karabin skałkowy. modelem India Pattern. Kaliber 0. np. Można go było wykonywać na różne sposoby. 3.

Była bardzo skuteczna. w postaci dwóch języków spus­ towych. 2. Kolba i zamek (poniżej). 1810. Tego rodzaju broni używano dość wcześnie na terenie Niemiec. który staje się teraz tak miękki. z 1763 r. Zwraca uwagę zastosowanie przyspiesznika „niemieckiego".Długa broń palna odprzodowa Broń gwintowana z zamkiem skałkowym (powyżej). Była to pierwsza broń gwintowana używana w większych ilościach w Wlk. 1800 r. był wynikiem użycia drewna klonowego. Gwintowana odmiana duńskiego karabinu piechoty. wytworzona przez amerykańskie zakłady rządowe. Naciśnięcie pierwszego z nich. Pruski sztucer strzelców. są cechą charakterystyczną tej broni. a jedynie odblokowanie drugiego języka spustowego. Krzywizny. Kaliber 14. sztucera pensylwańskiego. Kaliber 0. 4. o łagodnym nachyleniu i okucia mosiężne wokół skrytki na flejtuchy. Zewnętrzna różnica z wersją gładkolufową była niewielka.ten wzór.72 cala. ciemniejsze pasy . Kaliber 0. zwykle niezbyt poprawnie określany jako „sztucer z Kentucky". 3. Karabin gwintowany US Model 1803 Harpers Feny.44 cala. Kaliber 0. że do oddania strzału wystarczy jedynie jego lekkie muśnięcie. Szwajcarski sztucer z ok. Długa lufa i wygięta ku dołowi kolba były typowymi cechami broni amerykańskiej z XVIII i XIX w. 5. dlatego też chętnie ją kopiowano od końca XVIII w. nie powoduje strzału. Kaliber 27 mm. Brytyjski karabin gwintowany Bakera używany jako broń specjalnych oddziałów strzeleckich w latach 1800-40. 1. Była to pierw­ sza gwintowana broń wojskowa.7 mm.605 cala. . Pokazano odmianę z lat 1806-15. Zwracają uwagę delikatne. wz. Dla tych sztucerów były również typowe nieduże rozmiary zamka.54 cala. Brytanii. pionowe. 6. w tygrysie pręgi. Kaliber 0. Sztucer pensylwański.

a przekrój pocisku odpowiadał ściśle przekrojowi przewodu lufy.577 cała. Pokazano tu drugą odmianę karabinu.indywidualna broń miotająca Pocisk typu Minie (powyżej). Było to rozwiązanie wygodniejsze niż stosowanie łatwo gubiących się metalowych kapiszonów. Zrewolucjonizował wojskową broń palną w latach pięćdziesiątych XIX w. 1841. Podajnik ładowano papierową taśmą. Pocisk (a). który w przekroju poprzecznym był sześcioboczny (lufa heksagonalna). Kaliber 0. żelazną miseczkę zastąpiła wypalana z liny. Rosyjski karabin gwintowany. Zamek z podajnikiem taśmy z kapiszonami. 6. 1851. Kaliber 0.58 cala. a nie wojskowa. Zaprojektowany jako broń wojskowa o nieco skróconej lufie. Wystrzeliwano z niego stożkowe pociski. używany głownie jako broń tarczowa. 2. które powszechnie kopiowano we wszystkich kra­ jach. wz. co miało chronić oczy celującego żołnierza podczas detonacji kapiszona. wz. W wydrążonym dnie pocisku osadzono żelazną miseczkę (b). Szereg starszych wzorów kara­ binów zostało dostosowanych do (ego systemu.69 cala. karabinek gwintowany pro­ dukcji Arsenału Tallassee w Alabamie. Kaliber 0. 1853. 3. 1853. niż lufa.58 cala. ciśnienie gazów wciskało miseczkę w pocisk. Miał przewód lufy. Zamiast prowadnic na pocisku. Brytyjski karabinek Whitwortha. mające na ściankach dwa występy dopasowane do dwu bruzd gwintu lufy. Karabiny kapiszonowe (powyżej). Podobny typ lufy zastosowano w brytyjskirn karabinie gwintowanym Brunswick. Po zapaleniu prochu . Później. Kaliber 0. pocisk z wydrążonym dnem uszczelniał się sam równie dobrze. Opracowany na wzór wcześniejszych karabinów typu Minie. Napięcie kurka powodowało podanie następnej porcji piorunianu na kominek. Był to jeden z najcenniejszych karabinów odprzodowych. że nawet bez tych dodatkowych części. dając każdemu żołnierzowi dalekonośne i celne narzędzie walki. 2. 1. Karabin gwintowany Enfield. pomysłu Maynarda. 'kazało się jednak. 1. wykonano okrągły kołnierz. z 1863 r. Kaliber 0. 5. Model 1855.702 cala. Kurek umieszczono od dołu. różniącą się nieznacznie od broni z czasów wojny krymskiej czy buntu Sipajów. wz. Amerykański karabin gwintowany. wz. Duński gwintowany karabin kapiszonowy. byl wynalazkiem francuskim. którego ścianki g zostawały dociśnięte do ścianek gwintowanej lufy (d). albo drewniany szpunt. 121 .451 cala. W ten sposób łatwość i szybkość ładowania broni gładkolufowej została połączona 7 celnością i donośnością sztucerów i karabinów gwintowanych. jednym ze stanów należących do Konfederaci pod­ czas wojny secesyjnej (1861-65). Pozwalało to na łatwe włożenie go w lufę. Kaliber 0. Jest naśladownictwem brytyj­ skiego Enfielda. nawet jeżeli była zabrudzona po wielu strzałach. 4.. na której w równych odstępach przyklejano małe ładunki piorunianu. miał minimalnie mniejszą średnice.

XIX w. wyraźnie widać. k. z początków XVII w. wygoda użycia i noszenia przyczyniły się do szybkiego rozpowszechnienia pistoletu. Szkocki pistolet 7 zamkiem niderlandzkim. zawsze był przez żołnierzy traktowany jako broń drugorzędna. i.). potrzebującego drugiej ręki wolnej do powodowania koniem. f. Broń kawalerii (po prawej). którego konstrukcja pozwalała na oddanie strzału jedną ręką. że stał się cechą szkockiej broni palnej w tym okresie. Zwraca uwagę różnica w stosunku do klasycznego zamka skałkowego (rj. panował zwyczaj uzbrajania kawalerzystów w parę pistoletów mocowanych w specjalnych olstrach przy siodle. język spustowy w kształcie kwiatu lotosu. Kolby. pochodzi z Toskanii. Zamek ten był na tyle popularny w Szkocji. do trzeciej ćwierci XIX w. serpentyna powraca samoczynnie na pierwotne miejsce. zamek d. 122 . o małym kącie nachylenia. a. Niemiecki pistolet / zanikiem kołowo-krzosowym. że krzesiwo nie jest połączone 7 pokrywa panewki. od początku do połowy XVII w. e. Z kolei. wynalazek zamka kołowego umożliwił skonstruowanie broni. Niderlandzki kawaleryjski pistolet z zamkiem kołowo-krzosowym. z późnego okresu stosowania tego zamka. po naciśnięciu spustu serpentyna z lontem dotyka panewki. (Rysunek wg drzeworytu z 1601 r. Indyjski pistolet z zamkiem lontowym. lufa baczek okucie kolby kabłąk spustu przedłużenie kabłąka spustu tulejka poboczyjka zawias pobojczyka pobojczyk. 4. były charakterystyczną cechą wczesnych pistoletów europejskich. Włoski pistolet z zamkiem niderlandzkim. W tym właśnie czasie. Japoński pistolet z zamkiem lontowym zatrzaskowym. skuteczność i celność. Pistolet. kolba lub chwyt c. XVTII w. z której można było strzelać jedną ręką. a g d y nacisk na spust zostanie zwolniony. jako broni cywilnej dó osobistej obrony. 2. bateryjnego). Części pistoletu odprzodowego (powyżej). h. j..Pistolety odprzodowe Jednostrzałowe pistolety odprzodowe (po lewej). W indyjskiej odmianie zamka lontowego. lufa o profilu ośmiobocznym. 6. Tak wyglądały pólnoćnoeuropejskie pistolety wojskowe.. 3. Poczynając od XVI w. 5. g. pierścień do temblaka b. (Niektóre występowały tylko w broni kawaleryjskiej). znakomicie nadawał się na broń palną kawalerzysty. Krótka broń palna pojawiła się w Europie dopiero z początkiem XVI w. Kurek wymagał każdorazowo ręcznego napięcia. 1. Ponieważ pistolet ma ograniczoną donośność.

Francuski kawaleryjski pistolet skałkowy. Była to wczesna odmiana zamka skałkowego. 2. w którym wyKSZtalcił się charakterystyczny styl zdobienia i kształtów broni palnej. 1770 r. Pistolet kawaleryjski. Ok. 5.. 4. 1. Datowany na ok. wykonany w Ripoll. Pistolety w takiej formie. Murdocha z Doune. zaczepianego o ogon kurka. były powszechnie używane we Francji i Anglii przez okres prawie stu lat. Pistolet z zamkiem hiszpańskim (miquelet). Datowany na 1600-50 r. Belgijski pistolet skałkowy z lufą gwintowaną.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Jednostrzałowe pistolety od przodowe. Szkocki pistolet skałkowy Dag. charakteryzującej się eleganckimi kształtami zamka i preedłużonym okuciem kolby. 3. Zamek jest częścią szkieletu. Zamek w odmianie. z ok. w której sprężyna główna naciska na ogon kurka w dół. wyposażona w dodatkowy bezpiecznik w postaci obrotowego haka (dog). 123 . Widoczna na kolbie kulka wykręcała się. 1640 r. wykonany w całości z metalu przez słynnego rusznikarza J. w Liege. Wyproduko­ wany w 1725 r. 1680 r. mieście u stóp Pirenejów. z zamkiem skałkowym angielskim. osadzono w niej przetykacz do czyszczenia otworu zapałowego.

65 cala.52 cala. skałki. jego gałka mogła służyć jako młotek c. Pistolet kawalerii Kompanii Wschodnioindyjskiej. Kaliber 0. zewnętrzny profil lufy ośmioboczny. Kaliber 0. oprawy do skałek itp. z wodoszczelną panewką . prochownica e. Jeden z pary rosyjskich pisto­ letów kapiszonowych z gwinto­ waną lufą.50 cala. sprężyna kurka ukryta jest głęboko w kolbie. Pistolet marynarki brytyjskiej. b. pojemnik na oliwę g. cechujący się niezwykłą konstrukcją. pochodzących z firmy T. śrubokręt i. szczotka do czyszczenia panewki r. wz. najczęściej o gładkim przewodzie. przeznaczonych do obrony przed abordażem i będących uzbrojeniem oddziałów desantowych. Płytka zamkowa stanowi integralną część szkieletu broni. Pistolety angielskie cechowało proste łoże i kolba ze znakomitej jakości materiału oraz ośmioboczna. zwłaszcza angielskich i francuskich. przed przypadkowym wysunięciem zabezpieczała go zewnętrzna sprężyna. Uczestnik pojedynku (poniżej). w latach 1820-40. przerobiony na kapiszonowy ok. a. pudełko na lniane przybitki (flejtuchy) d. produkcja pistoletów pojedynkowych stała się specjalnością licznych rusznikarzy. W specjalnej kasecie. 124 . zacisk do sprężyny j . Wykonany początkowo jako skałkowy ok. podobnie jak i pobojczyk. 1820 r. 4. Na okrętach wojennych znajdowała się zawsze odpowiednia liczba karabinów i pistoletów. Mortimer and Son z Londynu. Jeden z pary pistoletów poje­ dynkowych. 1777. skrytka na kule. lufa. 3.jej pokrywę połączono zawiasem ze stalową sprężyną. zawierającej niezbędne przybory służące do przygotowania broni do strzału i jej konserwacji. Produko­ wany w Londynie. Kaseta na pistolety pojedyn­ kowe i ich wyposażenie. 2. 1. pobojczyk do nabijania i czyszczenia. Zamek skałkowy w późnej odmianie. Datowany na 1800 r. forma do lania kul n. Broń wysokiej jakości. Kaliber 0.. 5. Po 1770 r. jako uzbrojenie kawalerii tubylczej w służbie brytyjskiej na terenie Indii. 1840 r. przyrząd d o wycinania przybitek k. Pobojczyk umocowano na zawiasie u wylotu lufy. Francuski pistolet kawaleryjski. zapasowa skrytka. Kaliber 17 mm.Pistolety jednostrzałowe odprzodowe Późniejsze pistolety skałkowe (po lewej). oczekujący na komendę do strzału.56 cala. Pistolety pojedynkowe (po lewej). Kaliber 0.

Model 1843. 3. 7. wykonany przez Le Pagea z Paryża. Ok.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Pistolety kapiszonowe (po lewej). 5.54 cala. XIX w. Kaliber 0. Zamek z płytką zamkową i sprężyną umieszczoną za osią kurka. Anglia. Gwintowany pistolet z zamkiem kapiszonowym. podczas odciągania kurka wysuwał się na zewnątrz. ok.577 cala. Jeden z pary pistoletów pojedynkowych gwintowanych. Broń nie ma pobojczyka. Wyposażony w dostawianą kolbę i chwyt z pierścieniem do temblaka. Kaliber 0. Jego nazwisko było często bezprawnie wykorzystywane przez innych rusznikarzy. Pistolet marynarki USA. 1825 r. ok. 1840 r.45 cala. wykonany przez Deringera w Filadelfii. 4. 125 . Pistolet kapiszonowy wykonany przez Rigby'ego rusznikarza z Dublina. 1850 r. Brytyjski pistolet wojskowy. trzymano go razem z innymi przyborami w kasecie. Zwraca uwagę zastosowanie częściowo zakrytego kurka. 1. ok. 6. 2. 1845 r. 1856. Język spustowy chowany w łożu. tego typu broń nazywano czasem „pistoletem do płaszcza". wz. Ze względu na rozmiary. W podobnym stylu utrzymana była cała francuska broń krótka w I poł. Kaliber 0. Francuski pistolet kawaleryjski. Krócica kapiszonowa z bocznym kurkiem i zamkiem pudełkowym.

Większość pistoletów miała dwie lufy. sprężyny kurkowe zewnętrzne. że wyprodukowano sporo egzemplarzy takiej broni .przeważnie dwulufowej. Pistolet skałkowy mogący wystrzeliwać koleino kilka załadowanych kul i ładunków prochowych. Zastosowanie jednego zamka (po lewej). Lufy umieszczone jedna nad drugą. ok. lożna było również odpalić obie lufy jednocześnie. Mimo to. umieszczone obok siebie (A). Europa Zachodnia. Pistolet dwulufowy z zamkami kołowo-krzosowymi. Anglia. Jednak po oddaniu kolejnych strzałów. 126 . ustawiając od razu panewkę zaworową w pozycji drugiej. należało nacisnąć drugi spust. Po naciśnięciu spustu. luf}" umieszczone na obrotowej osi obracano ręcznie. Lufy umieszczono jedną nad drugą. Rewolwerowy pistolet dwulufowy. Wykonany w Monachium ok. skrzesana iskra inicjowała podsypkę umieszczona w zaworze co odpalało ładunek rochowy w odrębnej lufie (2). 1750 r. 1. 1785 r. zmierzające do zwiększenia jej szybkostrzelności. następował gdy panewka zaworowa była zamknięta (a). Pistolet dwulufowy z zamkami skałkowymi.jeśli zawiódł jeden zamek. umieszczonymi po obu stronach broni. ok. Aby przesunąć zamek. g Pistolet z panewką zaworową (po lewej). Wprowadzenie panewki zawo­ rowej umożliwiło rozwiązanie problemu odpalenia dwu luf za pomocą jednego zamka. drugi był nadal gotów do użycia. lub jedna nad drugą (B). Zamek miał tylko jeden kurek. Anglia. umieszczonymi na wspólnej płytce zamkowej. przewaga jaką zyskiwało się nad przeciwnikiem dysponującym bronią jednostrzałową była na tyle wyraźna. 5. i dwa zamki. Zaletą tego rozwiązania była duża niezawodność .Pistolety odprzodowe wielostrzałowe Pistolety odprzodowe wielostrzałowe (po lewej). pozwalając odpalić kolejne ładunki poprzez odrębne otwory zapałowe. 4. 1700 r. 1790 r. Oficerski pistolet dwulufowy z zamkami skałkowymi. Potem należało ją obrócić i ponownie napiąć kurek. Od początku istnienia broni palnej czyniono wysiłki. 3. ok. lecz to nie było zamierzeniem konstruktorów. jak poprzednio. Wykonany przez londyńskiego rusznikarza Dursa Fgga ok. 1600 r. Mechanizm zamkowy dawał się przesuwać ku tyłowi. Niekorzystna była duża masa i nieporęczne kształty. niemniej jednak zaprezentowane rozwiązanie było najpowszechniejsze. Strzał z górnej lufy (1). 2. Lufy umieszczone jedna nad drugą. Istniało szereg odmian tego rozwiązania: z przesuwaną pokrywą panewki i większą ilością luf. problem rozwiązywano łącząc ze sobą kilka luf w jednej broni. Znacznie częściej. umieszczonymi po óbu jego stronach. Niektóre prace zmierzały do umieszczenia w komorze nabojowej kilku nabojów wystrzeliwanych jeden po drugim. ala każda lufa wyposażona była we własną panewkę i pokrywękrzesiwo. Takie rozwiązanie było najpowszechniejsze w broni wielolufowej. proces powtórnego ładowania broni był równie powolny.

Skałkowy karabin wykonany prze/ Tl. z poł. Przedni zamek inicjował odpalenie serii 11 połączonych ze sobą ładunków. w 1780 r.W'. Dwulufowy arkebuz gwintowany. E Karabin salwowy (poniżej). dwoma zamkami kołowo-krzosowymi na jednej płytce zamkowej.' Pozwalał on także na używanie broni jak zwyczajnego karabinu. Sztucer dwulufowy systemu Jacoba. 4. 2. York). 1. Saksonia. zamki kapiszonowe. Celownik wyskalowano do 2000 jardów (1828 m).! rzez Jamesa Wilsona w 1779 r. Mortimcra" w Londynie. /. Połączone ze sobą 7 luf odpalano jednocześnie. Czterolufowa żelazna hakownica z prymitywnym łożem drewnianym w postaci kija. •la marynarki brytyjskiej produ­ kował ją Henry Nock w Londynie. XV w. 5. ok. Uroni tej używała brytyjska armia w Indiach. Pokazano wcześniejszą odmianę (Castle Museum. Konstrukcja komory umożliwiała załadowanie kilku ładunków inicjowanych kolejno przez odrębne otwory zapałowe należało w tym celu przesuwać zamek ku tyłowi. Konstrukcja opracowań. Eksperymentalny skałkowy karabin angielski z 1815 r. Używano wydłużonych pocisków ołowianych lub specjalnej amunicji zapalającej.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wielostrzałowa odprzodowa broń długa (powyżej). 127 . 1800 r. Rezerwowy ładunek był w razie potrzeby odpalany drugim zamkiem. Gwint lufy o czterech bruzdach. 1588 r. 3. 1858 r. ok.

128 . Zastosowano go. Przypomina w istocie powiększony rewolwer wiązkowy. kaliber luf 0. 2.. W jej konstrukcji uwzględniono uwagi płk Walkera (stąd nazwa Colt Walker).56 cala. Rewolwerowy karabinek odprzodowy wykonany przez Langa w Londynie. Skałkowy karabinek wiązkowy wykonany przez Artemiusa Wheelera. Rewolwerowy karabinek systemu Colta. z 1855 r. zakładało się kapiszony na kominki. który opracował własny system. Początkowo dużą popularność zyskały rewolwery wiązkowe. dociskając je kciukiem (C). coraz bardziej rozpowszechniły się rewolwery z jedna lufą i wielokomorowym bębnem.Rewolwery odprzodowe Najskuteczniejszą wielostrzałową bronią odprzodową okazała się broń rewolwerowa różnych systemów. nadając rewolwerowi szereg cech charakterystycznych dla późniejszych wzorów. 1850 r. ok. Od końca lat trzydziestych XIX w. Rewolwer systemu Colta (powyżej). który panował w latach 1610-43. Ze względu na niedoskonałość ówczesnych rozwiązań. Następnie. takie wypadki miały często miejsce przy posługiwaniu się bronią tego typu. przyjęła do uzbrojenia armia USA. by uniknąć obrażeń dłoni podtrzymującej broń w przypadku detonacji ładunków we wszystkich komorach. 4. Wiązka siedmiu luf obracana ręcznie. rusznikarza z Concord w stanie Masachusetts. dociskając je dźwigniowym pobojczykiem (B). Karabinki te były jednymi z bardziej udanych konstrukcji.56 cala. Przebieg ładowania (po lewej). Długa rewolwerowa odprzodową broń palna (powyżej). należący niegdyś do kolekcji króla Francji Ludwika XIII. Najpierw należało załadować nabo­ je (ładunek prochowy zawinięty w papier lub cienkie płótno lniane połączony z ołowianym pociskiem) od przodu. komór bębna (A). a do ich rozwoju przyczynił się w dużym stopniu Samuel Colt. umożliwił uzyskanie niezawodnej broni tego typu. (Musee de 1'Armee. 1. Pierwsze z nich powstały już w początkach XVII w. wprowa­ dzoną w 1847 r. Dopiero jednak wprowadzenie zamka kapiszonowego i postęp w technologii obróbki metalu w XIX w. broń opatentowano w 1818 r. Zwraca uwagę specjalny chwyt umieszczony pod bębnem. Rewolwerowy muszkiet z zamkiem lontowym. do każdej /. 3. Produkowano go z lufą o różnych długościach. Paryż). Tę odmianę. Kaliber 0.

1850 r. gdzie był produkowany. Często miały wiązkę luf zamiast bębna.double action. 129 . opisano na następnych stronach. 1. 6. przy dalszym nacisku. 2. kurek nie miał samonapinania. Kaliber 0. 5. które posiadały mechanizm obrotu bębna (lub wiązki). ok. Wczesny okaz z ręcznie obracanym bębnem. 4. f S P Wczesne rewolwery (po lewej). 8.36 cala. Pięciostrzałowy rewolwer systemu Colliera. Kaliber 036 cala. Był to pierwszy z rewolwerów. Termin angielski: SA . jak i klasyczny bęben. Opatentowany w 1836 r. z zamkiem skałkowym. 7.. Czynność te powtarzać należy przed kolejnymi strzałami. Główny rywal systemu Colta w Wielkiej Brytanii. System ten ma zasadniczą zaletę .34 cala. pięciostrzałowy. Rewolwer kapiszonowy Colt Paterson. Rewolwer kapiszonowy systemu Adamsa z samonap­ inaniem kurka. Bęben o 9 komorach.« Matt.36 cala. gdvż oś bębna była jednocześnie lufą o ładkim przewodzie kalibru 5.umożliwia oddanie celnego strzału. Zasadniczą zaletą jest możliwość szybkiego oddania strzału.5 mm (wagomiar 20). ale ściąganie „twardego" spustu wpływa niekorzystnie na celność. Francuski rewolwer kapiszonowy systemu !. typowy dla tego rodzaju broni angielskiej.single action. kurek uderza w spłonkę (b).Wymagają przed każdym strzałem odciąenięria kurka. wystarczy mocno nacisnąć spust. Zastosowano mechanizm samonapinania kurka z rewolwerów wiązkowych. kaliber 0. Broń tego systemu była powszechnie stosowana w latach czterdziestych XIX w. Aby oddać strzał. Angielski rewolwer typu przejściowego. 0. Kaliber 0.442 cala. 3. Rewolwer wiązkowy z samonapinaniem.42 cala. który odniósł sukces komercyjny. lufa gwintowana kal. Nazwa ochodziła oa miejscowości aterson w stanie New Jersey. Sześdostrzałowy. Niezwykła konstrukq'a. Termin angielski: DA . z ok. Angielski rewolwer sześciostrzałowy. Punktem wyjścia do prac nad tą bronią stał się patent Wheeler'a (por. Kaliber 0. na wspólnej osi i samonapinanie kurka. Te konstrukcje. systemu Allena. po czym wyparły ją rewolwery Colta. zwykle czynność tę wykonuje się kciukiem (a).44 cala. 1680 r. W pierwszej fazie ruchu spustu zostaje napięty kurek (a). Pokazano odmianę ięciostrzałową o kalibrze . Rewolwery z samonapinaniem (po prawe)). Pokrywa panewki miała automatyczny dozownik podsypki prochowej. na poprzedniej stronie). Ten okaz ma 6 luf kal. Rewolwer wiązkowy (używa się też nazwy „pieprzniczka").I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Rewolwery bez samonapinania (po prawej) .5 cala. z zamkiem skałkowym. 0.

należało wkręcić lufę. Istot. który zdobył dużą popularność.ufa. za osłoną lub w siodle. jak sama broń palna. Łuska miała ścianki z papierowej rurki. (T0jhusmuseet. były wielce niedoskonałe i rzadko stosowane. Karabiny odtylcowe ładowały się łatwiej i szybciej niż karabiny odprzodowc. w porównaniu z bronią odprzodową. w 1812 r. wskutek czego zmieniła się też taktyka walki. pozwalała odchylić się w dół. takie jak ten. Pistolet Paulyego (po prawej).) wynalazku był nabój zespolony. Broń odtylcowa. należąca niegdyś do króla Anglii I Tenryka V1TT. Ten wynalazek francuskiego rusznikarza powstał w 1835 r. Strzelec po odwiedzeniu zamka wyjmuje nabój z ładownicy. l. używana w latach 1640-1850. Jedna z najprostszych form broni odtvlcowej. Dopiero wówczas zaistniały możliwości opracowania skutecznej broni powtarzalnej i automatycznej. cechuje się znacznie większą szybkostrzełnością i celnością. Widok w przekroju.jak pokazuje to strzałka na rysunku. Łuska systemu Lefaucheux (po prawej). (Tower. dającą się bez problemów załadować od strony komory nabojowej. Jednak wczesne egzemplarze. Kopenhaga). str. Aby załadować pistolet. Następnie.Broń palna odtylcowa Choć idea broni odtylcowej jest równie stara. Umożliwiało to ładowanie komory nabojem w sposób zaznaczony strzałką. Użycie karabinu odtylcowego (po lewej) przedstawione na podstawie rysunku Federica Remingtona. Pistolet kieszonkowy z odkręcaną lufą (po prawej). Amunicję tego typu stosowano przeważnie w broni myśliwskiej. osadzonej na mosiężnym dnie. Wynalazek opatentował w Paryżu. połączona zawiasem z komorą zamkową. 112). 130 . Dźwignia przypominająca kurek. Był to pierwszy nabój zespolony. ładunek mio­ tający i inicjujący zespolono w jedną całość. identyczny z zamkami powszech­ nie wówczas stosowanymi. Do zainicjowania strzału zastosowano zewnętrzny zamek skałkowy. z pochodzenia Szwajcar. to nie mogła być powszechnie zastosowana do czasu wynalezienia naboju zespolonego z metalową łuską. wsypać proch i włożyć do komory kulę . ścianki wykonano z papieru. Pauly. do którego konstruktor opra­ cował kilka wzorów broni. Ten system zapłonu. (później również kapiszonowy). Londyn). szczególnie w pozycji leżącej. rozwiązał problemy związane z odtylcowym ładowaniem broni. Broń odtylcowa (poniżej). (por. Na rysunku pokazano egzemplarz mający dno mosiężne. Nabój systemu Paulyego (po prawej). Po raz pierwszy pocisk. należało odkręcić lufę. Był jednym z ważniejszych wynalazków w dziejach broni palnej. często nazywano też igłowym. służyła do napinania wewnętrznego bijnika.

e. dla określenia uszczelnienia komory nabojowej. Wielką zaletą nabojów z łuską metalową jest samouszczelnianie komory nabojowej podczas strzału. poprzez suwadło. Kolejną czyn­ ność. b. c. odryglowujc i otwiera zamek napinając zarazem kurek. które zostają dociśnięte do ścianek komory nabojowej. d. używany jest termin „obturacja". Jest ono wynikiem działania ciśnienia na ścianki łuski. Broń samopowtarzalna (po prawej).stanowiło uniesienie dźwig­ ni do góry i tym samym zamknięcie komory. co skutecznie zapobiega przedostaniu się gazów prochowych ku tyłowi. podlufowy magazynek rurowy a.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Nabój systemu Boxera (p<) prawej). 1867 r. jak pokazuje strzałka. W zamku systemu Martini (pokazanym obok). z. sprężyna powoduje powrót zamka. Karabiny jednostrzałowe (po prawej). a. Zastosowano tu centralny zapłon Ten typ spłonki jest powszechnie używany jeszcze dziś. napędzany ręcznie. Uszczelnienie komory nabojowej (po prawej). ciśnienie gazów powstających podczas strzału odrzu­ ca do tyłu zamek hamowany sprężyną. b. Np. zostawał także napięty zewnętrzny kurek i nastep nie wsunięty nabój do komor}'. Cykl ten powtarza się tak długu. kolejny nabój e. dosyłał kolejne naboje z magazynka do ko­ mory nabojowej. do brytyjskiego kara­ binu Snidera. Karabiny powtarzalne (po prawej). Po całkowitym zatrzymaniu. ze spłonką (b). Jego tłoczysko. W rosyjskim karabinku SKS podczas strzału. W pokazanym obok pistolecie maszynowym Thompsona. co wprowadza olejny nabój do komory i broń jest gotowa do strzału. Broń samoczynna (po prawej). zamek c. c. Wymagały ładowania przed każdym strzałem. Był to jeden z pierwszych naboi zespolonych z łuską metalową. przez otwór boczny w ściance lufy odprowadzana jest część gazów prochowych. zastosowany na szeroką skałę w broni wojskowej. d. komora nabojowa f. jak długo naciśnięty jest język spustowy i nie skończ)' się amunicja. zamek c. mieszczące zwykle po kilka naboi. Następnie należało włożyć nabój do kornory. kurek b. sprężyna powrotna zamek naboje w magazynku komora nabojowa tłok gazowy E następnie ruch zamka ku rzodowi. wcześniej wypchniętym przez sprężynę. komora nabojowa a. systemu pik Boxera. Czasem. ruch dźwigni w górę i w dół powodował najpierw cofnięcie zamka ku tyłowi i jednocześnie unosił się ku górze podajnik z nabojem. w karabinie systemu Winchestera pokazanym obok. Ścianki łuski (a). automatyczna umożliwia odd anie m i ę d z y kolejnymi strzałami. przeładowuje się samoczynnie po każdym strzale. naciśnięcie na dźwignię w dół powodowało opuszczenie zamka i jednocześnie napinała się sprężyna iglicy umieszczonej w trzonie. który po drodze wybiera nabój ze szczęk magazynka i po wprowadzeniu do komory odpala go. Sprężyna powrotna wymusza 131 . miały różnego rodzaju magazynki. dźwignia d. Gazy prą na tłok umieszczony w komorze gazowej. wykonano ze zwiniętej blachy mosiężnej po czym zespolono je z żelaznym dnem (c). Mechanizm zanika. sprężyna powrotna zamek naboje w magazynku komora nabojowa a. lub serii strzałów po każdym naciśnięciu spustu. dźwignia b.

Pistolet skałkowy z odkręcaną lufą. ryglowany przez obrót. Pozwalała ona uzyskać znacznie większą szybkostrzelność. karabin okazał się udany. 130. Model 1867..22 cala (5. Belgia. 6. Kaliber 0. Komora zamkowa wychylała się na bok. 1. Nabój miał papierową łuskę spalającą się podczas strzału. sześciotaktowy. Pistolet domowej roboty z Północnej Irlandii. Po naciśnięciu na spust. Wykonany w 1867 r. Południowe [iemcy. stanowił istotny postęp. Pistolet Remington. już wkrótce znacznie lepszym rozwiązaniem miało się okazać wprowadzenie broni powtarzalnej. Zastosowano tu zamek tłokowy. System Dreysego.Jednostrzałowa broń odtylcowa Pistolety odtylcowe jednostrzałowe 1. Ta. 3. W łusce znajdował się ładunek prochowy (a). ok. szybkim zanieczyszczaniem się broni i zużywaniem iglicy. umieszczona w podstawie drewnianej przybitki (c). boczny zapłon). R Okresem szczytowego rozwoju jednostrzałowej wojskowej broni odtylcowej była druga połowa XIX w. z zamkiem blokowym ryglowanym występem kurka system ten pochodził z karabinu tegoż konstruktora. Odtylcowy pistolet z zamkiem kołowo-krzosowym. by następnie uderzyć" w spłonkę (t).50 cala. która inicjowała strzał. 5. pozwalając na włożenie oddzielnej komory prochowej przypominającej rymitywny nabój. sprężyna popychała w przód niezwykle długą iglicę (e). wypierając tym samym karabiny jednostrzałowe. naboje centralnego zapłonu. oraz pocisK (d). nadal stosowano ją do polowań i strzelań tarczowych. na zawiasie. ok. celna i niezawodna. służącej do jego otwierania. Pistolet odtylcowy kapiszonowy zaprojektowany przez angielskiego rusznikarza Westleya Richardsa. 1850 r. Kaliber 0. Anglia. Kieszonkowy pistolet kapiszonowy z odkręcaną lufą i zamkiem pudełkowym. Kaliber 0. 2. 1540 r. W pistolecie zastosowano zewnętrzny zapłon i nabój ze spalającą się łuską. produkowany dla amerykańskiej marynarki. Kurek zamontowany z boku. ok. 2.45 cala. 4. Dla celów militarnych. Szczegóły obsługi takiej broni .patrz str. Była bowiem prosta. 1972 r. przyjęty przez armię pruską w 1848 r. przebijała papi­ er dna łuski i cały ładunek pro­ chowy. Pomimo pewnych problemów z rzedostawaniem się części gazów u tyłowi. Zamek jego pomysłu nazywano często „małpim ogonem". spłonka (b). przy czym rączka zamka służyła jako rygiel. dzięki nabojom zespolonym. . stanowiąc istotny krok naprzód w rozwoju broni palnej. ok. 1720 r. ze względu na kształt długiej zakrzywionej dźwigni. choć broń ta straciła całkowicie znaczenie broni wojskowej.6 mm. bowiem po raz pierwszy w broni wojskowej zastosowano zamek tłokowy oraz nabój zespolony. E Zamek i nabój systemu Dreysego (po lewej). Później.

ryglowanym przez występ kurka. 4.43 mm). Broni tej. Produkowany w USA. W niektórych rozwiązaniach. dostosowana do amunicji systemu Boxera. Zastosowano w nim zamek w postaci śruby wkręcanej w komorę (na rysunku komora jest otwarta). wzorowany na pruskiej lgucówce. Karabin Martini-Henry. Używany w armii USA po 1819 r. Kaliber 0. Standardowy brytyjski karabin z zamkiem blokowo-wahadlowym konstrukcji Martiniego i gwintowaną lufą Henryego.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Jednostrzałowe karabiny odtylcowe (powyżej) 1.577 cala. Karabinek na amunicję zespoloną z łuską metalową. Model 1855 (u dołu). Była to broń odtylcowa. Ta amerykańska konstrukcja była produkowana w wielu odmianach i weszła do uzbro­ jenia szeregu krajów. np. Modele 1866. Kaliber 11 mm. 11. Symbol 0.577/0.. 3. Francuski karabin z zamkiem tłoko­ wym obrotowym. Pokazano wersję hiszpańską kalibru 11 mm. zarówno ? zamkiem skałkowym jak i kapiszonowym. Karabinek HalTa. Kaliber 0. Prosta i niezawodna konstrukcja z zamkiem blokowym. Karabin Fergussona. Ładunek prochowy i pocisk umieszczano w łusce z płótna lnianego. w zastosowaniu samospalającej się łuski papierowej. podczas słynnej bitwy z Indianami pod Little Big Horn w 1876 r. Ryło to brytyjskie ulepszenie francuskiego systemu La Cnaumette.45"-70 Springfield. Model 1873 (poniżej). Karabin Remingtona. o gwintowanej lufie. używany również przez kawalerię brytyjską. Stanowił podstawę uzbrojenia armii francuskiej podczas wojny z Prusami w 18/0 r.450 cala (tj. Cechowała go podnoszona ku górze komora zamkowa (na rysunku częściowo podniesiona). użyto na niewielką skalę podczas wojny o niepodległość USA.577. Karabin Chassepot. po 1776 r. Tego typu karabinki były uzbrojeniem 7 pułku kawalerii USA. Wykorzystywano pomniejszoną wersję wcześniejszego naboju od karabinu Snidera. stąd otrzymał on oznaczenie 0. 5. Wprowadzony do uzbrojenia w 1867 r. ok. Karabin Snidera. Karabinek Springfield. . Istniał szereg odmian tego systemu. z 1871 r. 6. Karabinek Sharp. w różnych odmianach. Przeróbka na broń odtylcowa wcześniejszych odprzodowych karabinów Enfield. 2. ale z zewnętrznym zapłonem kapiszonowym.

Określa się ją jako dubeltówkę . Strzelba . Używa się jednej z wielu odmian zatrzasku zwalnianego prze/. Produkt wypuszczony mi rynek amerykański w latach 20-tych naszego stulecia. Sposoby łączenia luf (po lewej).dubeltówka firmy Ithaca. wobec spodziewanej inwazji niemieckiej. dlatego też nie będziemy jej szerzej omawiać. Kurki zewnętrzne. Broń wielolufowa nie mogła jednak konkurować z pojawiającą się bronią powtarzalną.w pistoletach do obrony osobistej i strzelbach myśliwskich. 1 34 . Obecnie. USA). Najczęściej produkowana jest broń o dwu lufach. bczkurkową broń myśliwską. Używana przez Viet Cong przeróbka myśliwskiej dubeltówki bezkurkowej. 2. 3. Wagomiar 12. dla Home Guard (Obrony Terytorialnej w Wielkiej Brytanii)". W większości znanych broniach dwu. „Obrzyn" belgijskiej dubeltówki z zewnętrznymi kurkami używany przez „Doca" Hollidaya podczas walk w OK Corral w 1881 r. Zawierał 9 ziaren śrutu o średnicy 8. Strzelby dwulufowe (powyżej). Opracowany w 1940 r. 1968 r. (na Dzikim Zachodzie. łamaną konstrukcję. odchylają się ku dołowi. nip mają one jednak powszechnie przyjętych nazw. 1. Konstrukcję oparto o podobną.Odtylcowa broń wielolufowa W drugiej połowie XIX w. Rodzaj taniej broni przeznaczonej do samoobrony.3 mm . Wszystkie cechują się tzw. Ponadto spotyka się czasem broń o większej liczbie luf (c.pokazano je powyżej/po prawej. d). Jej skonstruowanie było możliwe dzięki zastosowaniu amuniqi zespolonej. ze składaną kolbą od karabinka Ml. Wagomiar 12. obie lufy skrócone.gdy lufy umieszczono jedną nad drugą (b). Stąd rozwiązanie to stosowano głównie w taniej broni przeznaczonej na rynek cywilny . 4. Lufy połączone zawiasem z łożem. Konstrukcja łamana (po lewej). wychylenie dźwigni (A). Model Aulo and Burgfar.gdy lufy ułożone są w poziomie (a). Strzelba konwojenta dyliżansów. Brytyjski nabój śrutowy wagomiaru 12 (po prawej). umożliwiając dostęp do komór nabojowych (B).i więcej-lufowych stosuje się to proste rozwiązanie. Przeróbki dokonano ok. lub kniejówkę („bokówkę") . pojawiła się również odtylcowa broń wielolufowa. Wagomiar 10. broń wielolufowa jest przeznaczona do polowań. Lufy i kolba obcięte.

Dwie lufy w układzie pionowym. Jego konstrukcja umożliwiała trzymanie go w zamkniętej dłoni. Czterostrzałowy. 1860 r. USA. kaliber 0. 2. Amunicja bocznego zapłonu.powodowało to obrót wewnętrznego bijnika. przystosowany do ładowania odtylcowego. umieszczone na osi. Pistolet kieszonkowy systemu Sharpa z 1859 r. 0. Amunicja 0. 135 . USA.32 cala. Trzystrzałowy.22. 3. konstrukq'a „łamana" . Opatentowany w 1868 r. 0. 1. Pistolet systemu Marstona z 1864 r. cztery lufy o gładkich ściankach. Iglica obracała się przv naciśnięciu spustu. co umożliwiało załadowanie broni. Amunicja bocznego z a p ł o n u .. Konstrukcja łamana. Opatentowany w 1860 r.41 cala. Amunicja bocznego zapłonu 0. USA. pięciostrzałowy. Dwustrzałowy. amunicja bocznego zapłonu kal. kal.32 cala. należało obracać widoczną obok kurka gałkę.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wielolufowe pistolety odtylcowe (po lewej). Patent z.476 Enfield. 7.lufy odchylało się ku górze. Pistolet kieszonkowy systemu Robbinsa i Lawrencea. 0. (Rysunek w skali 1:1). Pistolet systemu Franka Wessona. 1849 r. Łamany. 5. 4. Z samonapinaniem.30 cala. 1882 r. Dwie lufy. Pistolet kieszonkowy systemu Remingtona (po lewej). Aby odpalić kolejne naboje. kal. naboje kolejno odpalała obrotowa wewnętrzna iglica. połączony z głownią sztyletu. Konstrukcja łamana. Pistolet kieszonkowy systemu Remingtona-Elliota. Pierwsze egzemplarze wyprodukowano ok. 0. z lufami wystającymi między palcami. Lufy były nieruchome. Kopie tvch pistoletów wytwarza się po dzień dzisiejszy Amunicja bocznego zapłonu 0. dawały się obracać ręcznie. USA. produkowano też tego tvpu strzelby. USA. Pistolet systemu Shatrucka. Pistolet Lancastera.31 cala. kal. Blok luf wychylał się na prawo. powodując koleino odpalenie naboi w czterech lufach. Po każdym strzale należało ściągnąć widoczny przed spustem pierścień . 6. USA. Wielka Brytania ok. Stosowano amunicję bocznego zapłonu.41 cala.

druga na kule. konstrukcje karabinów były tak udane. 1. Gwintowany karabin odtylcowy z zamkiem skałkowym. Trzon zamkowy przy obrocie kabiąka spustowego śliz­ gał się ku tyłowi. systemu Lorenzoniego. umożliwiają umieszczenie odpowiedniej ilości amunicji. wiatach 1780-88. Proch i kule na 20 strzałów umieszczono w rurkach poniżej lufy. dźwigniowy B. koniec XVII w.jedną z odmian zamka kapiszonowego. W ramach każdego rodzaju istnieje szereg odmian.Powtarzalne karabiny odtylcowe Dla rozwoju broni powtarzalnej konieczne było wprowadzenie dwóch wynalazków. Włochy. Zamek skałkowy. 1849 r. Magazynki (po lewej). W kolbie karabinu znajdowały się dwie rurki: jedna na proch. tłokowo-obrotowy C. Problem zanieczyszczania się komory nabojowej i przewodu lufy przezwyciężono wprowadzając nowe prochy bezdymne. blokowo-ślizgowy Wczesne karabiny powtarzalne (powyżej). w 1646 r. z zamkiem skałkowym. 1. Wprowadzone po 1890 r. Zamki broni powtarzalnej (po prawej). zwykle określanych nazwą wynikająca z ich kształtu i sposobu działania. Magazynek rurowy w kolbie 2. 3. 4. w którym stosowano jeszcze zewnętrzny zapłon . w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Stosowano tu 3 zasadnicze rodzaje zamków. rusznikarza francuskiego. Wykonany w Indiach. Magazynek pudełkowy pod komorą zamkową 136 . Karabin powtarzalny Jenningsa. wykonany w USA ok. Pokazano najczęściej występujące typy i ich umiejscowienie. wykonany przez Duńczyka. Poprzednik Winchestera. Piotra Kalthoffa. gotowej do załadowania do komory. Karabin powtarzalny. Vv każdym przypadku naboje przesuwane są sprężyną. była zespolona amunicja w metalowej łusce. Istniały też odmiany z zamkiem kołowym. Jednym z nich. że używano ich jeszcze dość długo po II wojnie światowej. Magazynek rurowy po lufą 3. Karabin powtarzalny systemu Chalembrona. 2. A. która pojawiła się w latach 60-tych XIX stulecia. a w niektórych krajach jeszcze dziś są na uzbrojeniu.

model 1865. ok. używana przez piechotę morską USA w Wietnamie. Model 77E. Karabinek Spencera (powyżej). Kaliber 0.44"-40. użyta na większą skalę podczas wojny secesyjnej. 137 . 1885 r. Kaliber 0. Karabin I Ienryego. Tego rodzaju zamki stały się popularne zwłaszcza w broni myśliwskiej. wagomiar 12. bocznego zapłonu. Model 1873 (powyżej). Amuniq'a 0. Amunicja 0. Była to siedmiostrzałowa broń powtarzalna. Karabinek Winchester. Tak wyglądała wersja wojskowa. Strzelba Savage. eksportowana do Ameryki Południowej. 1856 r. Wszystkie pokazane przykłady miały magazynki rurowe. 3. pierwsza broń powtarzalna. Amunicja 0.44 cala. 1. która zdobyła wielką popularność. 4. Bezpośredni poprzednik broni Winchestera.56"-5Ó bocznego zapłonu. Magazynek pięcionabojowy. w którym umieszczono bezpośrednio ładunek prochowy i spłonkę.44"-40. składającą się z pocisku z wydrążonym dnem. 1860 r. USA.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne (powyżej). Karabinek systemu Volcanic z zamkiem dźwigniowym. Pokazano wersję z dłuższą lufą (61 cm). Broń tego systemu miała amunicję zespoloną. centralnego zapłonu. Karabinek Colt Lighting z zamkiem ślizgowym. ok.38 cala. 2. USA.

Jego główny konkurent. Gdy rączka zamkowa (a). Karabin systemu Lee bvł jednym 7 lepszych rozwiązań. kaliber 0. Odmiana wcześniejszego karabinu wz. magazynek 8-nabojowv. wystrzelona łuska jest wyciągnięta z komory nabojowej i wyrzucona (c). Wczesne karabiny powtarzalne (powyżej). 1871/84. Podobny system był używany w USA i Norwegii. Grot iglicy uderza gwałtownie w spłonkę w dnie łuski (h).7 mm). Pokazano tu duńską odmianę z 1889 roku. Łączył on w sobie zamek i magazynek systemu Lec z lufą gwintowaną pomysłu Metforda. 2. 3. 1. zamek zostanie zaryglowany.. Karabin Mauser wz. w którym zastosowano rygle syme­ tryczne umieszczone za czółkiem zamka. Magazynek rurowy o pojemności 13 naboi umieszczono pod lufą. umieszczony z prawej strony komory zamkowej. Kaliber 11 mm. Pokazano na przykładzie zamka brytyjskich karabinów Lec Mctford i Lee Enfield.Powtarzalne karabiny odtylcowe Działanie zamka tłokowo-obrotowego (po lewej). Wprowadzony w 1888 r. Wprowadzony do uzbrojenia armii niemieckiej w 1884 r. Jednocześnie czółko zamka wypycha nabój z magazynka i wprowadza go do komory nabo­ jowej (e). 2. 1871. Zwracają uwagę rygle (b) znajdujące się w tylnej części trzonu zamkowego. w wersji kawaleryjskiej. Napięcie kurka w zamku systemu Mausera następowało w chwili obrócenia rączki zamkowej. będących na uzbrojeniu od 1888 r. zamek zostaje odryglowany. Jeśli obrócimy rączkę ku dołowi. Szwajcarski karabin Vetterli. Gdy trzon zamkowy zostanie pociągnięty ku tyłowi. wz.303 cala (7. 1869. dostosowanego do 8-mio nabojowego magazynka rurowego. Przesunięcie zamka ku przodowi powoduje napięcie sprężyny iglicznej (d). Skonstruowany przez braci Mauser na bazie jednostrzałowego karabinu wz. 3. zostanie obrócona w górę. Karabin systemu Krag-Jórgensen.4 mm. Karabin Lee Metford był pierwszą bronią powtarzalną wprowadzoną przez armię brytyjską. gdzie zresztą został skonstruowany. 138 . Kaliber 8 mm x 56 K. 4. Charakterystyczną cechą był poziomy magazynek pudełkowy na 5 naboi. Naciśnięcie spustu spowoduje zwolnienie bijruka (f) i połączonej z nim iglicy (g). karabin syste­ mu Mausera różnił się głównie sposobem ryglowania zamka. Kaliber 10. 1881. Ładowało się go przez otwór umieszczony po prawej stronie komory zamkowej. 1.

Na rysunku pokazano wersję oznaczoną jako Mk I T Star. wz. wz. wz. SMLE . Karabin Spriengfield. Magazynek wymienny. w której zastosowano po raz pierwszy amunicję małokalibrową z prochem bezdymnym. 1886/93. stanowił główną broń strzelecką armii brytyjskiej do czasów II wojny światowe). wprowadzoną do T uzbrojenia w 1916 r. Karabin Mauser. pod oznaczeniem „Nr 1". powszechnie kopiowana i poddawana ciągłym modyfikacjom. 2. Podstawowa broń strzelecka armii Austro-Węgier. kaliber 0 .62 mm).ta wersja była dostosowana do amuniq'i 0. tzw. Kaliber 8 mm x 50 R.62 mm Sprinefield). 1903 (powyżej). używana również w Bułgani.30 cala-06 (7. Magazynek pięcionabojowy.Short Magazine Lee Enfield (powyżej). Podstawowa broń strzelecka armii USA do początków II wojny światowej. Wprowadzono niewielkie ilości tej broni.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne z I wojny światowej (powyżej). Większość armii w tym okresie używała karabinów z zamkami . Skrócony karabin Lee Enfield. eksperymentalna broń. Magazynek pudełkowy na pięć naboi typu 7. 3.7 mm).303 cala. wz.303 cala (7. W tym czasie wprowadzono szereg niewielkich modyfikacji. Magazynek rurowy pod lufą.owo-obrotowymi. 1895. Karabin Mannncher. Brytyjski karabin 3P14. Była to jedna z najbardziej udanych broni powtarzalnych o zamku tłokowo-obrotowym. pojemność 8 nabojów 8 x 50 R Lebel. 7. Karabin Lebel. 1. Kaliber 0. Konstrukcja niemiecka. 139 x < o 5: 9^ © . 4. Wprowadziła ją również armia USA poa oznaczeniem M 17 Enfield . 10-cio nabojowy.30 cala-'06 (tj. Wprowadzony po raz pierwszy w 1902 r. W swoim czasie była to przodująca konstrukcja. którą po wybuchu 1 wojny światowej pośpiesznie dostosowywano do wcześniejszej amunicji 0.92 x 57 mm Mauser. Francja. 1898..

dostarczano w specjalnych kształtownikach z cienkiej blachy. Pusta łódka wyskakiwała. - 140 . Magazynek pudełkowy. a następnie kciukiem wciskano naboje do magazynka (d). Karabin Lee Enfield No 5MK1. Ta skrócona wersja była przystosowana do wymogów produkcji masowej . Używano dwu typów: ładownika (a). Magazynek pudełkowy na 10 nabojów. jak w karabinkach Lee Enfield.II wojna światowa.modyfikacji dokonano w 1930 r.45 ACP (11/43 mm).7 mm).62 mm * 54 R. 1.5 mm x 54 U 1929. wz. amunicję do większości karabinów powtarzalnych.303 cala (7. kaliber 0. np. Wyciszony karabinek De Lisie. ZSRR. Wykorzystano identyczny system. 5. Magazynek o pojemności 4 nabojów. Karabin Lee Enfield. umieszczanego razem z nabojami w magazynku oraz łódki (b). stosowanych w pistolecie maszynowym Thompsona. 2. W karabinach dostosowanych do ładownika typu mannlicherowskiego. Zastosowano nowy celownik.Powtarzalne karabiny odtylcowe Łódki nabojowe i ładowniki (po prawej). pusty ładownik wypadał przez otwór w magazynku.303 cala (7. kaliber 0. wz. 3. Kaliber 7. Wielka Brytania. Pojemność magazynka 10 nabojów. Jako amunicji użyto naboi pistoletowych 0. Karabin Mosin-Nagant. Łódkę umieszczano po otwarciu zamka w odpowiednim wycięciu komory zamkowej (c).Francję. po wystrzeleniu ostatniego naboju. Wielka Brytania. stąd nazwa „karabinek dżunglowy". Kaliber 7. lub był wypychany następnym ładownikiem podczas ładowania. pięciońabojowv. Przy magazynkach o większej pojemności (zwykle łódka mieściła 5 naboi) operację należało powtórzyć. Jeden z ostatnich karabinów powtarzalnych wprowadzonych do uzbrojenia przez jedno z ówczesnych mocarsrw. 1936. opracowana z myślą o użyciu w lasach tropikalnych.7 mm). —— . 1891/30. Była to lżejsza odmiana Lee Enfielda No 4. Dostosowana do produkcji masowej wersja karabinu SMLE (patrz str. Opracowany w Wielkiej Brytanii z przeznaczeniem do akcji specjalnych. przy zamykaniu zamka itp. No 4 Mk 1. 4. W celu przyśpieszenia procesu napełniania magazynka pudełkowego. 139). Karabin MAS. Karabiny powtarzalne państw koalicji antyhitlerowskiej .

Karabinek Volksgewehr (VG 2). Arisaka. głównie z przeznaczeniem dla Volksturmu (oddziałów pospolitego ruszenia). wprowadzonych do uzbrojenia w ostatnim roku wojny.92 mm x 57 Mauser.5 mm x52. Pokazana broń ma kaliber 6. Nazywany też Typ 38. wz. Kaliber 6. Magazynek o pojemności 6 nabojów. który nie wymaga dodatkowego obrotu rączki zamkowej przy otwieraniu i zamykaniu komory. Magazynek o pojemności 5 nabojów. Włochy. 1. Była to jedna z wielu odmian uproszczonego karabinu. Schmidt-Rubin. 1905 (Typ 38).I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne państw Osi podczas II wojny światowej (powyżej).35 mm x 51. Produkowany w wielu wersjach. Magazynek 5-cio nabojowy.wersja wyborowa standardowego karabinu Wehrmachtu w czasie II wojny światowej. 1905. Magazynek o pojemności 6 nabojów. Karabinek Arisaka. 141 . ze składaną kolbą. o identycznej konstrukcji. Magazynek o pojemności 5 nabojów. Karabiny powtarzalne w krajach neutralnych. Szwajcaria. 3. Do uzbrojenia wprowadzono też model M 38. 4. Kaliber 6. wz. wz. a więc takim. Japonia. Z zamkiem dwutaktowym. Karabinek Mauser Kar 98 k (powyżej).5 mm x 50.5 mm x 50. Składała się ona na zawiasie widocznym w okolicy osłony spustu. 5. Kaliber 7. że rok 1905 bvł w Japonii 38 rokiem kalendarza Meiii. 2.92 mm x 57 Mauser.5 mm x 54 M 11. Kaliber 7. ze względu na to. 1891/24. 1931. z celownikiem optycznym ZF 42 W . począwszy ód 1889 roku do iat pięćdziesiątych naszego wieku. Mannlicher Carcano. ale przystosowany do amunicji 7. Kaliber 7. Pokazano tu wersję dla spadochroniarzy. Niemcy. wz.

E Większość podstawowych rozwiązań konstrukcyjnych. Zwraca uwagę masywny szkielet.38 cala. opatentowany przez Reida w USA. 142 . 1865 r. zmiany te wprowadzono w latach siedemdziesiątych XIX w. działający automatycznie przy odchyleniu lufy w dół. W naszym stuleciu proces udoskonalania tego typu broni polegał głównie na wprowadzaniu nowych materiałów i systemów zabezpieczeń. Rewolwer Adams z 1872 r. by go uruchomić. Po raz pierwszy opatentowany 1845 r. Bęben ma rozladownik gwiazdkowy. Wielka Brytania. Pochodzi z lat 1870-80. ale zawias umieszczono u góry. Rewolwer Smith and Wesson No 1.22. bocznego zapłonu. Siedmiostrzałowy. Do ładowania należało wyjąć bęben. Bęben miał siedem komór będących jednocześnie lufami. bocznego zapłonu. 5. Każdą łuskę trzeba wybić z komory bębna rozładownikiem prętowym. b. zwłaszcza jako broń policyjna. Francja. Rewolwer Colt 1861 Navy.. Dzięki swej wielkiej niezawodności. Pięciostrzalowy. Pokazany egzemplarz pochodzi z 1857 r. Sześciostrzałowy. 2. c. przerabiany na broń odtylcową oprzez zastosowanie uchylnej łapy do ładowania. „łamany" szkielet rewolweru. należy po odchyleniu bębna nacisnąć na jego oś. stosowanych w rewolwerach opracowano i wprowadzono w drugiej połowie XIX w. Do ładowania wyjmowało się bębenek. Kaliber 12 mm.'Konstrukq"a szkieletu łamana. 3. Zastosowano tu rozladownik gwiazdkowy.22. Systemy ładowania rewolwerów i wyrzucania łusek: a.577 cala. produkowany w licznych odmianach. Kaliber 0. rewolwery używane są do dziś. Brytyjski rewolwer systemu Trantera. Rewolwer systemu Lefaucheux. kaliber 0. strzelający nabojami o wielkiej mocy. kaliber 0. stąd obiegowa nazwa „man stopper". do ładowania zastosowano system z odchylną klapą.Rewolwery odtylcowe Wczesne rewolwery odtylcowe (po lewej) 1. odchylany bęben. zastosowanie odchylnej klapy. Był to pierwszy rewolwer tej firmy. Sześciostrzałowy. Tu pokazano model z bębnem o 6-ciu komorach.45 cala Adams. na amunicję 0. Rewolwer-kastet. centralnego zapłonu. Łuski zostają jednocześnie wysunięte ze wszystkich komór bębna. naboje centralnego zapłonu. 6.. 4. amunicja 0.

Amunicja 0. Rewolwer Colt Lighting. 3. ładowany przez uchylaną klapę. Dzięki odpowiednim wycięciom w ściankach. Była to broń samopowtarzalna. na amunicje 0. 1873. używany przez armię USA. Rewolwer Colt Peacemaker (po lewej). 5.44"-40. wz. Konstrukcja szkieletu łamana. Produkowany w latach 1877-1912. 1873. Sześciostrzałowy. Pokazano wersję kawaleryjską. 4.38'cala centralnego zapłonu. Konstrukcja brytyjska z lat dziewięćdziesiątych XlXw. Popularny wielkokalibrowy rewolwer kieszonkowy. 143 . Cklrzut po strzale powodował cofnięcie się lufy wraz ze szkieletem i bębnem. wz.450 cala. Kaliber 0. Amerykańska kopia broni systemu Webley. Sześciostrzałowy. Kaliber 0. Amunicja 0. Sześciostrzałowy. bez samonapinania). 2. Sześciostrzałowy. Kaliber 0. z łamanym szkieletem. celujący ze swego Colta Peacemakera. Rewolwer „British Bulldog". produkowany do dziś. Wg rysunku Remingtona. Rewolwer Smith and Wesson. Colt. z lufą o długości 19 cm. Konstrukcja oparta o wcześniejszy rewolwer kapiszonów)'. z samonapinaniem kurka. Model 1874. Rewolwer Remington. (Wojskowy rewolwer.450 cala. Rewolwerowiec (po lewej). (po lewej). Rewolwery z końca XIX w. Rewolwer Webley-Fosbery.45 cala.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca 1. określaną przez armię USA jako Single Action Army Revolver Model 1873.45 cala S&W. Legenda Dzikiego Zachodu. bęben obracał się i jednocześnie był napinany kurek. ładowany przez uchylaną klapę.

Z samonapinaniem. Sześciostrzałowy. Stosowany zarówno w USA jak i w Wlfc. Sześciostrzałowy. 1. używany był jeszcze podczas IT wojny światowej. ładowany poprzez uchylaną klapę. Brytanii. Wersja amerykańska na amunicję 0. Na naboje 8 mm Lebel (rewolwerowy). Siedmiostrzałowy. Używany w obu wojnach światowych. Na amunicję 7. zmieniono niektóre szczegóły i kaliber (porównaj ilustrację poniżej). Pokazano go w wielkości naturalnej.380 cala. Konstrukcja szkieletu „łamana". do rewolweru Webley MK VI. Sześciostrzałowy. 2. Rewolwer Enfield Nr 2 MK 1 Star. Ten model wprowadzono w 1915 r. 3. 1892. Sześciostrzałowy. 4. z odchylanym na bok bębnem. Wlk.45 ACP.Rewolwer Webley. Sześciostrzałowy. Używała go zarówno armia carska. Kaliber 10. Pokazana wersja nie miała możliwości ręcznego odciągania kurka.455 cala. Nabój (po prawej). szkielet łamany. 144 . Przykład typowego wiclkokalibrowego rewolweru wojskowego. brytyjska . 5. Rosyjska wersja powszechnie używanego w niektórych krajach rewolweru.0.Rewolwery odtylcowe Rewolwery wojskowe z czasów obu wojen światowych (po lewej).Brytania. 1895. (J. jak i radziecka. Wytwarzany w kilku odmianach od 1889 do lat dwudziestych naszego wieku. działający przy odchylaniu lufy rozfadownik gwiazdkowy. wz..35 mm. Rewolwer Nagant.455 cala.455 cala. Na amunicję 0.62mm Nagant. ładowany poprzez odchylną klapę. Rewolwer Colt New Service M 1917. Rewolwer Webley MK VI (po prawej). Kaliber 0. Obie odmiany różniły się nieznacznie kalibrem. Brytanii. Wioski rewolwer Modello 89 B. wz. Francuski rewolwer Lebel. bębenek do ładowania wychylany na bok. Można / niego strzelać napinając kurek ręcznie lub tylko naciskając spust. używanego w Wlk. kal.

Pięciostrzałowy.dla porównania (5) . nadającego się do skrytego noszenia. 145 . Z wyjątkiem (1). udoskonalonego rewolweru policyjnego. Broń krótka o największej skuteczności rażenia. Kaliber 0. 3. Sześtiostrzałowy. bocznego zapłonu.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Współczesne rewolwery (po lewej). Model 29. Bez samonapinania. Rewolwer Smith and Wesson Bodyguard Airweight. Rewolwer Smith and Wesson 0. 5. Energia wylotowa podsku jest o ok. Kaliber 0. wersja ze stali nierdzewnej. Szkielet ze stopów lekkich.22. bęben wychylany w bok. Na amunicję 038 Special.41 Magnum. popularnie zwany „Chief s special". Pokazana broń ma masę zaledwie 0. ładowany rzez odchylaną klapę.aż 1. Rewolwer Ruger Blackhawk. Kurek kryty (co zapobiega możliwości zaczepienia nim o podszewkę marynarki itp. 2. Sześciostrzałowy. najnowsza odmiana. Stosowany głównie jako broń tarczowa i do niektórych rodzajów polowań.44 Magnum.). Rewolwer Harrington i Richardson. mają samonapinanie. bęben odchylany na bok. Bęben o 9-ciu komorach wyjmowany do ładowania. bęben wychylany na bok.38 Special. 1.357 Magnum. Policyjna broń o dużej skuteczności rażenia produkowana też ze stali nierdzewnej. Sześciostrzałowy. Rewolwer Colt Python. 30% większa niż jakiejkolwiek innej broni krótkiej na świecie. rodukowany w dwu kalibrach: 0.33 kg.411 kg .38 Special i 0. P Rewolwer Smith and Wesson M 60 (po prawej). Model900. Kaliber 0357 Magnum. Typowy przykład taniego rewolweru do samoobrony. 4. Produkowana jest też wersja na nabój 0.Wszystkie pokazane egzemplarze wyprodukowano w USA. Przykład typowego.

Kaliber 9 mm. Dla lepszego uszczelnienia komory stosuje się nabój z łuską cylindryczną. wytwarzaną w Kanadzie dla armii brytyjskiej. Ma dostawianą kolbę i magazynek o pojemności 18 naboi. u. jedna z najnowszych konstrukcji wyposażona w przełącznik rodzaju ognia umożliwiający strzelanie seriami po 3 strzały. Jeden z pierwszych udanych pistoletów samopowtarzalnych.65 mm Browning. Kaliber 7. Jednak znacznie lepsze okazały się rozwiązania. Teraz wy starczy jedynie naciskać przed każdym strzałem spust. Przed strzelaniem należy włożyć do gniazda (zwykle w chwycie pistoletu) załadowany magazynek. 2. a ten dosyła do komory następny nabój. Pistolet Borchardta z 1893 r. wz. gdy pocisk opuszcza lufę. Następnie odciągnąć zamek tak. 7. Kaliber 7. wz. Najczęściej produkowany w wersji na amunicję 7. sprężyna powrotna popycha zamek ku przodowi. Systemy z zamkiem swobodnym (po prawej). Jest to wygod­ niejsze dla użytkownika oraz zapewnia dobre wyważenie broni. Jego zmodyfikowana wersja jest nadal produkowana i używana. podobnie jak w karabinach. 1. Walther PPK. Pistolet Mauser. Początkowo rodukowany od 1935 r. podobnie jak we wszystkich broniach samopowtarzalnych. by napiąć kurek czy sprężynę bijnika.63 mm Borchardt. Pistolet Browning. Większość rozwiązań stosowanych we współczesnych pistoletach zostało zaprojektowanych jeszcze przed I wojną światową. Był przepisową bronią krótką armii niemieckiej podczas II wojny światowej. Pistolet Browning. 4.65 mm Browning.przeładowanie następuje bowiem w wyniku wykorzystania energii gazów prochowych. 1935 znany powszechnie jako „High Power* (HP lub GP). będącej jednocześnie kaburą.Pistolety samopowtarzalne Pistolety samopowtarzalne (po lewą). Niektóre wczesne pistolety samopowtarzalne miały magazynki przed osłoną spustu (a). tzw. W rozwiązaniu tym lufa i zamek nie są zaryglowane w czasie strzału (A). był poprzedni­ kiem słynnego P 08 Parabellum. Pokazana odmiana miała kaliber 9 mm Mauser. Ciekawe było zastosowanie dostawnej kolby drewnianej. Puszczony swobodnie zamek wprowadza nabój do komory. wz. 6. Jedna z licznych odmian pistoletu produkowanego od 1896 r. Względy konstrukcyjne wykluczają prowadzenie ognia ciągłego. P r o d u k o w a n y był na amunicję 9 mm Parabellum i Browning. Nadaje się do ukrytego noszenia. C Prawidłowym określeniem tego rodzaju broni jest termin „samopowtarzalna" . 146 . Pozwala to uszczelnić komorę nabojową do momentu wyciągnięcia łuski przez zamek (C). Następnie. ale może być użyty tylko przy względnie słabej amunicji. Kaliber 9 mm Parabellum. Pistolet ma samonapinanie kurka. Pistolet Walther P 38. 5. „Rotę Neun". Pierwszy z pistoletów Browninga produkowany przez belgijską wytwórnię Fabriąue Nationale. Zastosowano zamek swobodny. 1916. 1900. Był to pierwszy pistolet z dwurzędowym magazynkiem o pojemności 13 naboi. 3. Otwarcie zamka (B). w których magazynki umieszczono w chwycie (b). Pistolet został zaprojektowany z przeznaczeniem dla policji kryminalnej. Sposoby umieszczenia magazynków (po prawej). a ciśnienie gazów zaczyna malec opóźnia sprężyna powrotna i odpowiednio duża masa zamka. do chwili. Zamek swobodny jest jednym z najprostszych zamków stosowanych w pistoletach. pokazano wersję HP Nr 2MK1. w Belgii. Pistolet Heckler & Koch VP 70.

używany zwłaszcza w krajach europejskich. Magazynek o pojemności 8 naboi.w krajach anglosaskich). Przedstawiono jedynie dwa systemy wykorzystujące odrzut lufy do odryglowania i otwarcia zamka. K Colt 1911A1 (po prawej). Cofające się kolanko (zawias). Zastosowano w nim ryglowanie oparte o zasadę przekoszenia lufy. różniących się głównie długością lufy. gdy obróci się łącznik.43 mm). ze względu na dużą masę pocisku jest faworyzowana w USA. a zamek zostaje odryglowany. Ryglowanie zamka stosowano w pistoletach na amunicje o dużej energii. powodując wyrzucenie łuski i ściśnięcie sprężyny powrotnej. natrafia na prowadnice unoszące go w górę (b). Skrót ACP od Automatic Colt Pistol . W czasie strzału lufa z zamkiem cofają się. pistolet samopowtarzalny w USA. Następnie zamek cofa się. Przed strzałem (a).nazwy określającej pierwotne przeznaczenie naboju. b! 0.65 lub 9 mm Parabellum. Pokazano d w a powszechnie używane naboje pistoletowe w wielkości naturalnej: a 9 mm Parabellum. Tym samym zamek zostaje odryglowany i porusza się nadal ku tyłowi wyrzucając łuskę. Najpopularniejszy (2). Lufa zostaje wyhamowana. Produkcję modelu oznaczonego jako 1911A1 podjęto w 1923 r. Produkowano kilka odmian tego pistoletu. Zamek-dźwignia o dwu ramionach połączonych zawiasem jest zaryglowany tak długo. ma ryglowanie „kolankowodźwigniowe". Pistolet jest nadal produkowany i używany w niektórych krajach świata.rolę rygli ełnią występy w górnej części rfy i odpowiadające im wycięcia w zamku. Ta właśnie amunicja. Kaliber 7. Kaliber 0. P 08 Parabellum (lub Luger . wprowadzając szereg usprawnień do pierwotnego modelu 1911. słynny niemiecki pistolet (1). zamek zostaje zaryglowany .I n d y w i d u a l n a broń miotająca Systemy ryglowania broni krótkiej (poniżej). lufa zostaje przekoszona w dół. Dopiero. jak oba ramiona tworzą linię prostą (a). 147 .43 mm).45 ACP (11.45 ACP (11. Najpopularniejsza amunicja pistoletowa (po lewej). W czasie strzału lufa z komorą zamkową cofają się w rowkach szkieletu.

str. 211).bez tłumika). Szybkostrzelność teoretyczna 450 strz. Szybkostrzelność teoretyczna 400 strz. przeznaczona była do działań specjalnych. pozwala na obrót kolby ku przodowi pod komorę zamkową (A). Szybkostrzelność teoretyczna 450 strz. 4. 1. Bergmann MP 18/1. ZSRR. 5. US M3 Al. Niemiecka konstrukcja wprowadzona podczas II wojny światowej. zamek porusza się do przodu. Żołnierze amerykań­ scy nazywali tę broń „smarownica". i sile sprężyny powrotnej (a)./min. jak i z ramienia. Poka­ zana odmiana. Idea pistoletu maszynowego zrodziła się w warunkach wojny okopowej. Broń miała przełącznik rodzaju ognia. PPSz wz41. Jednym ze sposobów jej uzyskania jest zastosowanie składanej kolby. Sten Mk2 z tłumikiem dźwięku. zwykle wymagających zespołowej obsługi . choć większość skonstruowanych wówczas modeli pojawiła się zbyt późno. Kolby składane (po prawej). albo też stosuje się kolbę z zsuwanych teleskopowo prętów (B). W czasie strzału komora nabojowa jest zamknięta jedynie dzięki bezwładności zamka (b). Kaliber 9 mm x 19 Para. 3. 2. by odegrać jakąkolwiek rolę w I wojnie światowej. Kaliber 0. 3. wykonywanej zwykle z kształtek metalowych. Kaliber 7. Broń tego typu przeznaczona jest do walki na małych odległościach.por. Był zasilany 2 magazynka „ślimakowego" o pojemności 32 naboi. Powstała w wyniku uproszczeń technologicznych wcześniejszego MP 38. Kaliber 9 mm Parabellum. jego gniazdo znajdowało się po lewej stronie komory zamkowej.Pistolety maszynowe Pistolety maszynowe z I i II wojny światowej (po lewej).43 mm). W większości znanych pistoletów stosuje się tę prostą zasadę działania. . Magazynek bębnowy. Szybkostrzelność teoretyczna 500 strz. 211 „Karabiny maszynowe")./min. Mógł strzelać tylko ogniem ciągłym. Większość ze znanych rozwiązań. cechuje się względnie małą masą i wymiarami. Była to jedna z tańszych broni tego rodzaju. Parametry sprężyny i zamka dobiera się tak.. z tłumikiem dźwię­ ku. Dzięki temu broń daje się wygodnie przenosić. jest całkowicie automatyczna. by ciśnienie w przewodzie lufy mogło spaść do bezpiecznego poziomu przed otwarciem komory nabojowej. (O innych rodzajach broni maszynowej. dzięki czemu odrzut towarzyszący strzelaniu jest względnie mały. 2.62 mm x 25 Tokariew. Podczas ruchu zamka do tyłu następuje wyrzucenie pustej łuski. MP 40. częściowo przypominała ona to urządzenie.45 ACP (11. Pozwala to prowadzić ogień zarówno z biodra. Mogła strzelać tylko ogniem ciągłym. pierwszego pistoletu maszynowego ze stalową kolbą składaną. Kolba składana teleskopowo. Przełącznik rodzaju ognia./min (650 . Kaliber 9 mm Parabellum. Pod wpływem sprężyny powrotnej. W broni tego typu stosuje się amunicję pistoletową./min. Amunicja jest dosyłana z magazynka pudełkowego lub bębnowego (O innych systemach zasilania stosowanych przy silniejszej amunicji . wprowadzając następny nabój do komory i odpalając go. 1./min. Strzelał tylko ogniem ciągłym. Broń wykonana podstawą uzbrojenia piechoty radzieckiej. Jedna z licznych odmian produko­ wanego masowo brytyjskiego pisto­ letu maszynowego.patrz str. Jeden z pierwszych pistoletów maszynowych zastosowany przez armię niemiecką w 1918 r. Szybko­ strzelność teoretyczna 900 strz. Podstawowową zaletą pistoletu maszynowego jest jego poręczność. 148 Zamek swobodny (powyżej).

Uwzględniając wspomniane wyżej warunki wprowadzono pojęcie szybkostrzelnosci praktycznej../min. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz. jaka mogłaby być oddana z danej broni w jednostce czasu. Ingram Model 11. zakupiona przez policję i straż graniczną RFN. kaliber 0. kolba składa się na zawiasach na bok. metalową kolbą. Broń ma przełącznik ognia.. 5. kaliber 9 mm x 19 Parabellum. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz.. Północny Wietnam. W krajach anglosaskich nazywany owszechnie „Tommy-gun'. Walther MPL. wprowadzonej w USA w latach dwudziestych. Produkowany w Egipcie na licencji szwedzkiej . Jest to modyfikacja radzieckiego pistoletu maszynowego PPSz. Przełącznik rodzaju ognia../min. 43. Cechuje się zwartą konstrukcją. 149 .45 ACP (11. broń skonstruowana i produkowana w Izraelu. Używana też w innych krajach. 1.TCaJiber 0. K-50 M. 3. UZI. bez uwzględnienia wymiany magazynków. popularna również wśród gangsterów. Przełącznik rodzaju ognia. Tylko na ogień ciągły. Broń te modyfikowano wielokrotnie i powszechnie stosowano jeszcze w II wojnie światowej. w okresie wielkiej prohibicji. Szybkostrzelność teoretyczna 1200 strz. głównie ze względu na małe wymiary ułatwiające ukrycie./min. kaliber 9 mm * 19 Parabellum./min. Broń opracowana w USA i dostępna na tamtejszym rynku.380 ACP. 4. była przystosowana do magazynków pudełkowych o pojemnośa 20 naboi (pokazany tutaj).Indywidualna broń miotająca Niektóre współczesne pistolety maszynowe (po lewej). Szybkostrzelność teoretyczna: pojęcie to odnosi się do ognia ciągłego i oznacza ilość strzałów. Kolba teleskopowa ze składaną stopką. g Thompson Model 1928 (powyżej). Strzela tylko ogniem ciągłym. przeładowywania broni i celowania. Szybkostrzelność teoretyczna 550 strz. Wersja z 1928 r. Konstrukcja zachodnioniemiecka. wz.62 mm x 25 Tokariew. Można było stosować również magazynki bębnowe na 50 i 100 naboi. Kaliber 7. Port Said. roń ta zdobyła sławę dzięki gangsterom z Chicago (po lewej) używającym wcześniej wersji Thompsona z 1921 r. lub 30 naboi. 2. Produkowana jest również wersja ze składaną. Kolba składana na bok.43 mm). magazynek umieszczono w chwycie.jego pierwowzorem był Carl Gustav M 45 B. kaliber 9 mm * 19 Parabellum.

Gewehr 43. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Kaliber 0. kierowców i oficerów liniowych. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych działających na tłok o krótkim ruchu. Dzięki sprężynie powrotnej cykl pracy całego mechanizmu może się powtarzać. 5. Zamek pozostaje zaryglowany w czasie strzału (a). 1. użyty na niezbyt wielką skalę podczas II wojny światowej. Stosowano dwa rodzaje magazynków: 15-stonabojowe (pokazany tutaj) i 30-stonabojowe. 150 f Wczesne karabiny samopowtarzalne (powyżej). z w y k l e . Kaliber 0. Zaprojektowany i zastosowany w Meksyku. gazy prochowe prą na tłok (b). używany równolegle z karabinem Garand. Broń skonstruowana we Francji.30 cala . który teraz porusza się ku tyłowi (c). Cofający się zamek wyciąga i wyrzuca łuskę oraz ściska sprężynę powrotną. gdy pocisk mija otwór gazowy w ściance lufy. Jego ruch ku tyłowi powoduje odryglowanie zamka. jako broń żołnierzy służb.62 mm Spriengfield). Działa na zasadzie odpro­ wadzenia gazów z przewodu lufy. karabinki automatyczne Każda. wykorzystuje energię gazów prochowych do n a p ę d u mechanizmów przeładowania broni. z karabinka automatycznego m o ż n a strzelać p o d o b n i e jak z pistoletu maszynowego.62 mm Ml). część gazów o d p r o w a d z a n a jest przez otwór boczny w ściance lufy i działa na tłok gazowy. karabinek opracowany przez firmę Winchester. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. wyrzucając łuskę. Odprowadzenie gazów z przewodu lufy (po prawej).światowej oraz w wojnie koreańskiej. Była to pierwsza w świecie broń samopowtarzalna wprowadzona jako podstawowe uzbrojenie żołnierzy piechoty. 2. którego ruch ku tyłowi powoduje odryglowanie zamka. Magazynek o pojemności 8 naboi. US Ml Rifle. Magazynek o ojemności 5 naboi. Karabin. Używano jej podczas II wojny . Kaliber mmx 50 R Lebel. .'06 (7. n a z y w a n y jest karabinem samopowtarzalnym. ale dostosowana do amunicji pośredniej i mogąca strzelać również ogniem ciągłym nazywana jest karabinkiem automatycznym lub s z t u r m o w y m . US Ml Carbine. 3. W chwili.92 mm x 57 Mauser.30 cała Ml Carbine (nabój pośredni 7.Karabiny samopowtarzalne. który dla oddania następnego strzału wymaga p o n o w n e g o naciśnięcia spustu. RSC Modele 1917. Kaliber 7. Ze względu na amunicję słabszą od karabinowej. bardziej znany jako Garand M 1. Kaliber 7 mm x 57 Mauser. Broń p o d o b n a do kb. Magazynek o pojemności 10 naboi. 4. Magazynek o pojemności 8 naboi. konstrukcja niemiecka. Wersja M2 miała przełącznik ognia. użyta na ograniczoną skalę podczas I wojny światowej. od nazwiska konstruktora. W większości karabinów samopowtarzalnych i karabinków automatycznych stosuje się następującą zasadę. Mondragon Modelo 1908. Pod w p ł y w e m sprężyny zamek powraca ku przodowi wprowadzając następny nabój do komory. tego rodzaju broń. chociaż produkcję uruchomiono w Szwajcarii i Niem­ czech.

broń opracowana w oparciu o karabin Garand M 1. 3.62 mm x 54 R Mosin L 1 A 1 Rifle (poniżej). ZSRR. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy.92 mm x 57 Mauser. Magazynek o pojemności 10 naboi. Z celownikiem optycznym.62 mm x 51 NATO. 7. z uwagi na jej korzystne parametry balistyczne.USM14Rifle. 43). Magazynek o pojemności 20 naboi. 2. magazynek o pojemności 10 naboi. Typ 56. (powyżej). W karabinie tym zastosowano opracowaną jeszcze w końcu XIX w. Tak oznaczono brytyjską wersję belgijskiego karabinu FN FAL. Konstrukcja francuska wykorzystująca odprowadzenie gazów. amunicję. Magazynek o pojemności 10 naboi. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy.62 mm x 39 (amunicja pośrednia wz. 4. Pokazany egzemplarz ma kolbę i nakładkę z czarnego tworzywa sztucznego. zrezygnowano tu jednak z tłoka gazowego. Magazynek o pojemności 20 naboi. Kaliber 7. Nadal używany przez obronę terytorialną w Chinach.62 mm x 51 NATO). Może strzelać tylko ogniem pojedynczym. chiński karabinek wzorowany na radzieckim SKS. Hakim. 5. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu rufy. hgipska kopia szwedzkiego karabinu systemu Ljungmanna. Wprowadzony do uzbrojenia armii francuskiej w 1949 r.308 cala (tj. MAS 49. Obecnie zastąpiona karabinkiem M 16. Kaliber 7.Indywidualna broń miotająca Karabiny samopowtarzalne po 1945 r. Kaliber 7. 151 . Kaliber 7. SWD samopowtarzalny karabin wyborowy konstrukcji Dragunowa. Magazynek o pojemności 10 naboi. Kaliber 0.5 mm x 54 M 1929 (MAS). Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Kaliber 7. który jest jedną z najpowszechniej używanych konstrukcji tego typu na świecie. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. 1.

W trakcie strzelania odrzut działający wzdłuż osi lufy. W większości krajów bloku wschodniego stosowano jako podstawowy nabój pośredni wz. że mimo tego samego kalibru pocisku. Zamek półswobodny z rolkami.62 mm x 51 (2). Ma to wpływ na celność broni. gniazdo magazynka po lewej stronie. FG 42. Kaliber 7. 1. Są przystosowane zarówno do ognia pojedynczego. G3A3. co pozwalało zmniejszyć Eodrzut lufy przy ogniu ciągłym. Wprowadzony w ostatnich latach II wojny światowej.92 mm x 5/ Mauser. na której wzorowano wiele współczesnych karabinków automatycznych.62 mm x 51 NATO.92 mm x 32 Kurz. w zależności od kraju). Szybkostrzelność teoretyczna 500 strz./min. Kaliber 7. stosowane przez b. 7. 4. Jedna z odmian hiszpańskiego karabinu./min. z wygiętą ku dołowi kolbą (&)'. W rym wypadku odrzut przenoszony jest na ramię strzelca w lini prostej. Jedna z ierwszych konstrukq'i z prostą olbą. .62 mm x 39 (1). 3. Magazynek o pojemności 10. MP 44.'. Broń opracowana dla niemieckich spadochroniarzy pod­ czas 11 wojny światowej. jest używana w krajach zachodnioeuropejskich jako ogólna nazwa tego typu broni. Klasyczna konstrukq'a. jak i ciągłego. E Naboje (po prawej). Magazynek o pojemności 20 naboi. z której można prowadzić ogień ciągły. naboje te nie są wymienni. Szybkostrzelność" teoretyczna 550 strz. nabój karabinowy 7. Nazwa karabin szturmowy. Klasyczne łoże. 'ziała na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Kaliber 7. CETME Model C. Układ Warszawski i NATO. Kaliber 7. znacznie silniejszy. Zamek półswobodny t rolkami. Warto zwrócić uwagę. 43. Magazynek o pojemności 20 naboi. pokazano tu wersję lekką. ku tyłowi powoduje podrzut lufy ku górze. Szybkostrzelność teoretyczna 550-650 strz. Pakt NATO przyjął jako standardowy. Podstawowy karabin armii zachodnioniemieckie] opracowany na bazie CETME. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy.20 naboi. niezbyt nadaje się do broni. Zakupiony do uzbrojenia wielu innych państw. Podstawową bronią na tę amunicję był karabinek automatyczny AK 47 i jego pochodne. 2./min. szczególnie podczas długich serii. 152 Karabiny i karabinki automatyczne (powyżej). Szybkostrzelność teoretyczna ok. Spadkowi celności można zapobiec stosując bardziej prostą kolbę (b). Broń. znana również pod nazwą Sturmgewehr 43 (StG 43)./min. Magazynek o pojemności 30 naboi.62 mm x 51 NATO (lub inne.Karabiny samopowtarzalne i karabinki automatyczne Kształt łoża (po prawej). 750 strz.

Komora zamkowa ze stopu aluminium. jak n p .85 mm x 49. Amerykański M 16 A 1 (po lewej). Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Magazynek łukowy o pojemności 30 naboi. Pokazano wersję ze składaną kolba metalową. Kałasznikowa. 43.223 cala (5./min. Podstawowy karabinek współcześnie używany przez armię amerykańską. Broń wprowadzona do uzbrojenia armii brytyjskiej. co pozwala zastosować długą lute przy względnie małej długości całkowitej karabinu. Szybkostrzelność" teoretyczna 650 strz. Magazynek łukowy o pojemności 35 naboi. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Wszystkie mają przełącznik rodzaju ognia. u dołu). Kaliber 7. 2. Urządzenie spustowe wraz z chwytem umieszcza się tu przed komorą nabojową. Magazynek o pojemności 20 lub 30 naboi.62 mm x 39 wz. 4. Kaliber 0. AK-47./min. Kaliber 7. Magazynek o pojemności 30 naboi. Pokazano tu pierwotną wersję z drewnianą kolbą: Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Nadal w użyciu w krajach b. Kaliber 5. Zmodernizowana wersja AK 47. oferowana na rynku amerykańskim./min. obecnie 5. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Jeden z najpopularniejszych karabinków automatycznych. Ostatnia wersja karabinka Armalite.5. 3. 1. chociaż wypierany przez nowe wersie Kałasznikowa. Magazynek o pojemności 20 naboi. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz. AR 18. Broń standardowo wyposażona jest w celownik optyczny.56 mm x 45). Galii ARM. Radziecki AKM (po lewej. Szybkostrzelność teoretyczna 700-800 strz. Stosowany i produkowany nie tylko w byłych państwach bloku wschodniego. skonstruowany przez M. Szybkostrzelność teo­ retyczna 800 strz. Szybkostrzelność teoretyczna 6Ó0 strz./min.' ZSRR.56 mm x 45. po doświadczeniach wojny z 1967 r. 43. IW Enfield (Individual Weapon). kolba i nakładka z tworzywa sztucznego./min. Kaliber 0. AK 74 (kal.62 mm x 39 wz. Magazynek o pojemności 20 naboi. Kaliber: początkowo 4. 153 . Wprowadzony po raz pierwszy w 1986 r. broń opracowana w Izraelu. Szybkostrzelność teoretyczna 700-950 strz. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy./min.45 mmx39).azów prochowych z przewodu ufy.223 cala (5. pod nazwą SA 80.56 m m x 45). bloku wschodniego. Działa f na zasadzie odprowadzenia .56 mm x 45.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Karabinki automatyczne (po lewej).

2. 154 . 350 m. pojawiło się podczas I wojny światowej.rażące falą uderzeniową. US M 79. M 79 użyto w Wietnamie. cechuje silny odrzut. Maksymalny zasięg ok.Granatniki ręczne. 1. siatek E Składanie się do strzału (po lewej). Stosuje się do niego amuniq"ę zespoloną (3a). obecnie wypierane jednak przez konstrukqe odtylcowe. Niektóre bronie tego rodzaju nazywane granatnikami . Europa. lub też naboi oświetlających. zwykle jednostrzałową. Niemcy. Istnieją granatniki odprzodowe. Do ładowania lufa jest odchylana (na zawiasie). Granatnik z kombinowanym zamkiem lontowo-kołowym. Tego rodzaju uzbrojenie ma długą historię. XVIII w. służącą do wystrzeliwania granatów. Niektóre granatniki mają konstrukqę umożliwiającą wystrzeliwanie pocisków specjalnych (z gazem łzawiącym. Wystrzeliwuje się z niego granaty odłamkowe i zaczepne . latego zwykle strzela się z nich z ramienia (a). koniec XVI w. Przedstawiamy typowe przykłady i sposoby wystrzeliwania granatów. pocz. jest wielkokalibrową bronią ręczną. Granatnik skałkowy z lufą odlaną z brązu.tworzą odrębną grupę. albo opierając je o ziemię. Opracowano wiele granatów dających się wystrzeliwać z karabinu. Granatniki ze względu na znaczną masę ocisku. kul gumowych. potem stosowano je jako namiastkę broni przeciwpancernej na najniższym szczeblu taktycznym. obezwładniających itp. przystosowaną do wystrzeliwania pocisków zwanych granatami. Do ładowania lufę granatnika przesuwa się ku przodowi. podobna jest też technika strzelania. Niektóre granatniki przypominają wyglądem pistolety sygnałowe (b). używanych podczas zamieszek). US M 203. 3. granatnik karabinowy stanowiący dodatkowe wyposażenie karabinka M16 Al.. choć często wymaga to dodatkowej nasadki. granaty nasadkowe Przedstawiamy tu broń ręczną. Kaliber 40 mm. Granatnik (powyżej). Kaliber 40 mm. 4. granatnik odtylcowy z gwintowaną lufą.

Kaził nie tylko odłamkami. podobnie jak większość tego typu granatów. przez którą przelatuje pocisk. której wewnętrzna średnica dopasowana jest do średnicy skorupy granatu. Przed wystrzeleniem pręt granatu należy wsunąć do lufy. Garłacz (powyżej).I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Granaty nasadkowe (powyżej). umieszcza się rurkę. Granat połączony jest z prętem stalowym. dzięki czemu głowica uderza w cel wierzchołkiem czepca balistycznego. Na wylocie lufy mocowana jest specjalna nasadka. wystrzeliwane są z luf długiej broni palnej. Wystrzeliwanie granatów nasadkowych (po prawej). Do wystrzeliwania granatu używa się wyłącznie „ślepej" amunicji. Londyn). Pokazano ganat amerykański M 19 A 1 WP. Granaty nasadkowe dobrze nadają się do przenoszenia gazów i dymów o drażniącym działaniu. o nieco mniejszej średnicy niż kaliber lufy. a. Granat pomyślany był początkowo jako środek zadymiania pola walki. Na rurce umocowane są brzechwy. Garłacze mogą mieć przewód gładki lub gwintowany. 2. Do wystrzeliwania granatów używa się specjalnej amunicji („ślepej"). 3. c. Pozycje strzeleckie (po prawej). Duży odrzut przy strzelaniu granatami nasadkowymi wymaga przyjęda odpowiedniej pozycji przez żołnierza: a. dzięki nim granat leci głowicą skierowaną w cel. Rozwiązanie to jest szczególnie korzystne w przypadku granatów przeciwpancernych z głowicą kumulacyjną. Tego rodzaju granat nakłada się na wylot lufy i wystrzeliwuje się za pomocą „ślepej" amunicji. od nazwiska konstruktora nazwany granatem Millsa. 1. umocowany na lufie brytyjskiego karabinka skałkowego z 1747 r.Obok (po lewej). Garłacz. b. Do rażenia siły żywej. Brytyjski granat Nr 36. d. poprzez dodanie stalowej płytki . Był to zwykły granat ręczny zaadoptowany do wystrzeliwania z garłacza. pokazano garłacz zdjęty z lufy (Tower. Dymny. Odłamkowy. obecnie podobne granaty mogą służyć jako zapalające (zawierają biały fosfor) i zaczepne. Granat zakończony jest rurką o średnicy dopasowanej do zewnętrznej średnicy lufy. Stosowane są również gumowe kule wystrzeliwane wprost w demonstrantów.wykorzystują one tzw. kolba przyciśnięta łokdem (tak by mogła przesunąć się do tyłu nie uderzając o ciało strzelca). skorupa bez stateczników. z oparciem kolby o ziemię. Służył do wystrzeliwania granatów. Pokazano belgijski granat z gazem łzawiącym LAC M2. Przeciwpancerny. Używano go w I i II wojnie światowej. Zastosowanie stabilizatorów zwiększa celność. Gazy prochowe wyrzucają granat. Pokazano cztery podstawowe rodzaje. Podobnie jak większość tego rodzaju granatów ma stabilizacje brzechwową. Znane są również granaty z pułapką kulową pozwalające na wystrzeliwanie ich „ostrą" amunicją. Francuski granat STRIM (lekki karabinowy granat przeciwpancerny). 155 . Granat ten nasadzany jest na wylot lufy (ma rurkę wewnątrz korpusu). na osi lufy. Istnieją odmiany garłaczy umożliwiające miotanie granatów za pomocą ostrej amunicji . Granat nasadkowy. Przykłady granatów nasadkowych (po prawej). Do nasadki wkłada się granat i odpala nabój („ślepy") w komorze nabojowej kiirabinu. ale również falą uderzeniową. Granat prętowy. Jest to warunek skutecznego działania ładunku kumulacyjnego. których skorupy wykonywano z kutego żelaza. Granat łzawiący. pułapkę kulową lub też w kadłubie granatu. Nasadki nadają się szczególnie do wystrzeliwania granatów ręcznych. b.

Ciśnienie gazów wyrzuca pocisk. Pociski kumulacyjne (po prawej). ruch pocisku ku przodowi należy zrównoważyć ruchem odpowiednio dobranej pirzeciwwagi w przeciwną stronę (A). Pocisk stabilizowany brzechwowo. Ta broń jednorazowego użytku jest ładowana fabrycznie (1). Broni bezodrzutowej używa się głównie jako broni przeciwpancernej. W praktyce można to osiągnąć także poprzez wypływ (do tyłu) gazów powstających w wyniku spalania ładunku miotającego (B). Najczęściej strzelec składa się do strzału w pozycji klęcząc. Masa całkowita 2. Miniman (powyżej). W krajach anglosaskich dla oznaczenia pocisku kumulacyjnego używa się skrótu HEAT: 156 . tak by nogi nie zostały porażone strumieniem gazów. że grubość przebijanego pancerza nie zależy od odległości na jaką strzelamy. W broni bezodrzutowej (po prawej) wykorzystuje się trzecią zasadę dynamiki Newtona „akcja równa się reakcji". Zasięg 250 m do celów nieruchomych i 150 m do celów ruchomych. Strzelanie z ramienia (powyżej). można położyć na ramię. Zdradza to stanowisko strzelca i stwarza zagrożenie dla osób znajdujących się za strzelcem. Sprzyja temu również niewielka masa broni. o odpowiednio dobranej długości uderza iv cel (C). zwykle osłonięte cienką wkładką z metalu kolorowego. perforowanym ładunkiem miotającym (a). Zasada działania. i pociskiem (b). lufę granatnika wyrzuca się. wobec braku odrzutu. W ładunku wybuchowym wykonuje się stożkowe wgłębienie (A). Dzięki niej również pojedynczy żołnierz uzyskał możliwość wystrzeliwania pocisków o dużym kalibrze. w granatniku bezodrzutowym Miniman. Brzechwy rozchylają się po opuszczeniu luty. Broń tego rodzaju. W myśl tego. Po strzale (3). Powstające gazy zostają skupione w wąski strumień cechujący się niezwykle wysoką temperaturą i prędkością. Lufa z tworzywa 1 sztucznego. wzmacnianego włóknem szklanym. Największą zaletą tego typu pocisków jest to. Umieszczony za szczytem stożka detonator wybucha w momencie.9 kg. wypływa do tyłu. Zjawisko strzału (po lewej). jednorazowego użytku. choć jej zasadniczą wadą jest strumień gazów wypływających do tyłu w czasie strzału. Jeśli jednak chcemy strzelać z pozycji leżąc.Ręczna broń bezodrzutowa Skuteczna bron bezodrzutowa narodziła się w latach II wojny światowej. W tej roli jest skuteczna. Skupione gazy powodują odparowanie metalu na drodze strumienia w pancerzu powstaje wąski otwór. w tym samym czasie nadmiar gazów. Po naciśnięciu spustu zapala się ładunek miotający (2). używany obecnie. Szwedzki bezodrzutowy granatnik przeciwpancerny. Pokazany wyżej Miniman jest w stanie przebić 30 cm pancerz. Powstające gazy wydostają się do lufy. Gazy wnikają do wnętrza czołgu rażąc załogę. należy wygiąć ciało. W granatniku Miniman jak i w innych broniach bezodrzutowych tego rodzaju pociski stosuje się do niszczenia celów opancerzonych. gdy rurka czepca (B).

Zachodnioniemiecki granatnik przeciwpancerny nowej generacji. opora i. obecnie używana przez wiele innych armii. Przewód lufy gwintowany. W nowy sposób zastosowano w nim ideę broni bezodrzutowej. Granatnik (A). napędzający pocisk w dalszej fazie lotu. Bezodrzutowa broń piechoty zaprojektowana w Szwecji. Jednocześnie głowica nie obraca się. miejsce przyłożenia policzka n. Lufa z wysokojakościowej stali. po czym usuwa się łuskę po ładunku miotającym. muszka mechanicznych rzyrządów celowniczych . Broń składa się z cienkościennej lufy stalowej z dyszą. I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca a. jaką był strumień gazów za wyrzutnią. jest fabrycznie ładowany. 5. celownik mechaniczny m. drugi wypycha z wyrzutni przeciwwagę (b). W czasie strzału (C) spalany jest ładunek miotający (a). Dno łuski zostaje wyrzucone przez dyszę kutyłowi. Pocisk do granatnika Carl Gustaw ma stabilizację obrotową. napinacz bijnika g. Obsługa granatnika: dwie osoby. spust i. Granatnik umożliwia przebicie pancerza czołgu pociskiem kumulacyjnym na odległościach do 500 m. Pokazano go również w przekroju (B). dysza b. Teraz ponownie otwiera się dyszę przekręcając ją ku dołowi. W celu załadowania broni należy odchylić dyszę i włożyć nabój do lufy. 2. chwyt przedni j . o gwintowanym przewodzie. 157 . rączka zamka dyszy c. w pocisku zastosowano łożyskowany pierścień wiodący (a). Strzela się z ramienia albo ze składanego trójnogu. Działanie granatnika Carl Gustaw (po prawej): 1. Pocisk wyrzucany jest z lufy przez ładunek miotający. Po naciśnięciu spustu zewnętrzny bijnik uderza w spłonkę ładunku miotającego. Broń jednorazowego użytku. Gazy prochowe napędzają pocisk KU przodowi. ACL-APX (po lewej).25 s . Następnie zostaje uruchomiony silnik rakietowy na paliwo stałe. Głowica z ładunkiem kumulacyjnym ma kaliber 80 mm i pokonuje odległość ok. oś dyszy. Armbrust (po lewej). dymne i oświetlające. dzięki czemu nie zmniejsza się jej skuteczność. W ten sposób wyeliminowano jedną z podstawowych wad broni bezodrzutowej.Ręczny granatnik ppanc RLC Carl Gustaw 84 mm (po prawej). Jeden z żołnierzy pełni obowiązki celowniczego podczas gdy drugi (amunicyjny) zajmuje się ładowaniem broni. Zapewnia to dostateczny efekt żyroskopowy. Jeden z ruch napędza pocisk stabilizowany brzechwowo (c). pozbawioną już dna. 580 m w dągu 1. Francuski granatnik łączący różne systemy bezodrzutowe. Obraca się on niezależnie od głowicy z ładunkiem kumulacyjnym (b). Z granatnika można również wystrzeliwać pociski od łamkowo-burzące. urządzenie uderzeniowe d. 4. Ponieważ obrót wpływa niekorzystnie na efekt działania ładunku kumulacyjnego. celownik optyczny 1. chwyt pistoletowy h. osłona szyny spustowej e. 3. E Sposób stabilizacji pocisku (powyżej). Te zostają gwałtownie przesunięte ku końcom wyrzutni i tu zatrzymane. umieszczony między dwoma tłokami. wymuszaną gwintem przewodu lufy. stabilizujący lot pocisku.wspomniana odległość jest jednocześnie maksymalnym zasięgiem.

Rozdział czwarty DZIAŁA Działa różnią się od ręcznej broni palnej. Musiały mieć mocną konstrukcję i prowadziły ogień z przygotowanych stanowisk. średniowieczne machiny miotające. jak i ładowaniu. przedstawionej w poprzednim rozdziale. Fotografia (po prawej). W rozdziale. Nawet najprostsze działa. Na podstawie nakładu pracy przy technice obsługi tych machin należy je uznać za broń czysto wojskową. Następnie omówiono rozwój historyczny dział. przedstawiono przede wszystkim mechaniczne machiny miotające oraz wykorzystanie materiałów wybuchowych jako środka napędowego. wielkością i ograniczoną manewrowością. począwszy od dział ładowanych od przodu (odprzodowych). zarówno przy budowaniu stanowisk. Fort Brady nad rzeką James w Wirginii. 158 . strzelających pociskami o masie 100 funtów. np. głównie masą. podczas działań bojowych wymagały wysokiego stopnia planowania i organizacji. Na końcu opisano ciężką broń automatyczną. pokazuje baterię dział gwintowanych z okresu wojny secesyjnej na stanowisku wojsk Unii. dlatego wymagały kilku ludzi do tej czynności. Działa strzelały wielkimi pociskami o dużej skuteczności rażenia. Były one nieporęczne i zbyt skomplikowane do obsługi przez pojedynczego człowieka. na działach odtylcowych kończąc.

.

Wszystkie mechaniczne mach:lny miotające potrzebowały odpowiedniego. posiada ramię dźwigni. podaje dane różnych dział rzutowych. używano do miotania ciężkich pocisków na dużą odległość machin mechanicznych. jednakże większość ówczesnego sprzętu lepiej spełniała rolę staq*onarnych dział oblężniczycn.) Tabela porównawcza (powyżej). lekkiego mechanizmu spustowego. Pozostałe dane określono w wyniku doświadczeń). ma cięciwę z dwóch powrozów splecionych z włosów. Z wykopalisk: archeologicznych pozostało niewiele świadectw z tamtej epoki. Rzymska bal i sta (powyżej).e. ramię 3. Wprawdzie już Rzymianie wprowadzili małe.. machina miotająca działająca na zasadzie wykorzystania siły przeciwwagi. Sposób działania (po prawej).splecionego włosia bądź przeciwwagi. machina miotająca w rodzaju kuszy. hak przesuwany w pozycji po uruchomieniu katapulty. należycie sprężystą deską (patrz str. b. szeregu doświadczeń. dzięki przeprowadzeniu na przełomie XIX I XX w. Dzięki studiom i eksperymentom prowadzonym po 1860 r.Mechaniczne machiny miotające Zanim zaczęto wykorzystywać proch jako środek napędowy. przedstawia dwóch legionistów obsługujących balistę podczas wojny z Dakami (101-107 r. katapulta wykorzystuje energię skręconych powrozów bądź splecionych włosów. 1. Znalazł on szerokie zastosowanie w różnych machinach miotających.n. (Dane z * oznaczają przybliżone oceny dla machin miotających tego rodzaju. Machiny te były wykorzystywane dzięki sile sprężystości powroza. Przekazane opisy machin są często niedokładne. Dane ustalił Ralph Payne-Gallwey. na jaką pozwalał ówczesny poziom techniki. bądź odzwierciedlają bardziej fantazję artystów niż rzeczywisty ich wygląd. pocisk 2. balista. Na rysunku przedstawiono mecha­ nizm spustowy na ramieniu katapulty. Fragment kolumny Trajana w Rzymie. c. hak przesuwany w pozycji przed uruchomieniem katapulty 4. 161). posiadamy informacje o praktycznym użyciu machin miotających. . ruchome machiny służące jako działa polowe. 160 . p. d. Natomiast zachowało się wiele pocisków. Rozbudowywano je do takiej wielkości. rutta jest praktycznie pionową. a.

służącej do miotania kul .. Rutta (powyżej). Rolę sprężyny spełniała przeważnie płyta drewniana. zaopatrzonej w cięciwę.połączenie rogu i cięciwy. drugi w kieszeni procy. Rysunek przedstawia ruttę przygotowaną do miotania dwu pocisków kamiennych. Katapulta znalazła zastosowanie podczas walk pozycyjnych. bądź . których budowa przypominała współczesne resory piórowe. Katapulta do miotania granatów ręcznych (powyżej). Konstrukcja machiny umożliwiała miotanie pocisków w określonym kierunku. Jest to szkic Leonarda da Vinci zamieszczony w „11 Codice Atlantico". Machina miotająca używana w Europie w Średniowieczu. znajduje się bezpośrednio na końcu drewnia­ nego ramienia wyrzutni.n. podczas oblężenia przez Rzymian. 1868 r. ciskająca oszczepy umieszczone na drew­ nianym ramieniu.c. z okresu I wojny światowej. Jeden. pod dowolnym kątem i wysokością (rysunek wg Violleta le Duca „Dictionnaire Raisonne" de 1'Architecture Francaise". Archimedes zaprojektował wiele machin miotających do obrony Svrakuz w 211 r. p.jak w przypadku kuszy. niż przedstawienie rzeczywistej machiny. Kutta (po prawej). Siła sprężystości w pewnych typach maszyn była mniejsza niż w maszynach barobalistycznych. Rysunek przedstawia przypusz­ czalny model osadzonej w łożu kuszy z okresu starożytnej Grecji.). Prawdopodobnie pierwszymi machinami miotającymi były ogromne kusze. Działa Kusza z łożem (po lewej). l a m też zastosowano machiny miotające na niespotykaną w starożytności skalę. Prawdopodobnie w tym przypadku chodziło o szkic konstrukcyjny. zdobyta przez Niemców w 1915 r. lub ogromny łuk. a napi­ nanej przy pomocy kołowrotka linowego i drążka zapadkowego. 161 . Na rysunku przedstawiona jest katapulta rosyjska. w celu miotania oszczepów czy kamieni. Przy jej pomocy miotano granaty ręczne i inne materiały palne na nie­ przyjacielskie okopy strzeleckie.Machiny neurobalistyczne wykorzystujące siłę sprężyny Machiny miotające wykorzystywały siłę sprężystości połączonych płyt elastycznych.

Długi powróz z włosów bądź włókien (a). 2. 162 . Ten sposób działania stosowali już starożytni Grecy i Rzymianie. Anglia). Powrozy skręcano za pomocą dwu kołowrotków (d). zrekonstruowanej według źródeł historycznych. Elastyczność ramienia wyrzutni przypominała Rzymianom kopnięcie tego zwierzęcia (Muzeum Corinium. p. Ta machina oblężnicza i polowa powstała prawdopodobnie w El w. wykonana przez Ralpha Payne-Gallwey'a. 3. Na rysunku przedstawiona jest rekonstrukcja katapulty.torsyjne Machiny neurobalistyczne wykorzystywały w celu miotania pocisków także siłę sprężystości skumulowaną w skręconych powrozach z włosia lub włókna. Prędkość początkowa pocisków była większa niż w innych machinach neurobalis tyczny eh. Rysunek przedstawia późniejszą wersję balisty rzymskiej. Balista. Sposób wiązania powrozów (powyżej).Machiny neurobalistyczne . 4. Klasyczna machina neurobalistyczna z czasów rzymskich i Średniowiecza. Nazwa onager pochodzi od kulana. Cirencester. Wykorzystanie sił napinających wymagało budowania mocnych konstrukcji machin miotających. 1. Lekka balista polowa.n. Następnie pomiędzy nie wkładano końcówkę ramienia wyrzutni (c). nawijano na dwie osie (b).e. Katapulta. Największe katapulty miotały pociski o masie 30 kg. machina oblężnicza i polowa. zwierzęcia z rodziny koniowatych. na której przeprowadzał doświadczenia. zaliczana do najskutecznkojszych machin oblężniczych. Rzymski onager (rekonstrukcja). precyzyjnie miotała kamienie lub oszczepy (rekonstrukq'a wykonana przez Ralpha Payne-Ga Uwey'a). budowana przez Rzymian w różnych rozmiarach.

Machiny barobalistyczne
Machiny barobalistyczne miotały cięższe pociski niż pozostałe machiny, chociaż pod względem zasięgu rzutu i prędkości pocisku ustępowały machinom neurobalistycznym. Ciężka przeciwwaga i długie ramię wyrzutni wymagały ogromnych konstrukcji, dlatego też użycie takich machin opłacało się obu walczącym stronom tylko podczas prowadzenia oblężenia. Zadziwiające, że ten prosty system miotania pocisków uzyskał wielką popularność dopiero po 1250 r.

Działa

Uruchomienie procy (powyżej). Działanie procy nie przynosiło efektu, jeśli pętelka uwalniała kamień w niewłaściwym momencie. W tej blidzie kamień pozostawał tak długo w pętelce, az lina odciągowa (a), uległa rozprężeniu/Następnie wychylała się kieszeń procy (b), i kamień opuszczał pętelkę.

Blida albo trebusz (powyżej). Rysunek zaczerpnięty z pracy Violleta le Duca, przedstawia plan udoskonalonej blidy z okresu Średniowiecza. Podniesienie ogromnej przeciw­ wagi — skrzyni napełnionej ziemią i kamieniami - wymagało zastosowania systemu kołowrotków, fin i wałków. Machiny ze stalą przeciwwagą nazywano tripantiumami.

E

Uruchomienie procy (po prawej). Na rysunku przedstawiono schemat uruchamiania procy. Kąt trzpienia (a), i układ złożenia (b) na końcu ramienia wyrzutni (c), określają optymalny moment zwolnienia pocisku. (Wszystkie rysunki poświęcone machinom barobalistycznym ochodzą z pracy Violleta ; Duca „Dictionnaire Raisonne de rArchitecture Francaise", 1868 r.).

163

Działa prochowe
Wykorzystanie energii wyzwalanej podczas spalania prochu należy do największych postępów w historii rozwoju broni. Chińczycy znali już proch czarny w XI w., a w Europie znalazł on zastosowanie jako materiał napędowy dopiero ok. XIII w. Nieco później pojawiły się pierwsze działa. W historii rozwoju dział stałej poprawie ulegała szybkostrzelność, zasięg strzelania i skuteczność działania pocisków na cele. Niekorzystne działania uboczne, jak wytwarzanie dymu i ognia po wystrzale i pozostałości w lufie po spaleniu prochu oraz odrzut czy przegrzewanie lufy wciąż stawiały nowe wyzwania przed konstruktorami .

Energia wyzwalana podczas spalania prochu (powyżej) może być wykorzystywana w różnorodny sposób. Podczas jego spalania następuje szybka przemiana prochu w gaz, którego wysokie ciśnienie napędza pocisk: a. z reguły, w lufie pocisk znajduje się przed ładunkiem napędowym;

b. niekiedy stosowane były lufy, na które nasuwano pocisk, rozłączenie następowało po opuszczeniu przez pocisk lufy; c. bezodrzutowa broń palna z dwustronnie otwarta lufą; podczas strzału strumień gazów prochowych wypływa do tyłu, równoważąc ruch pocisku do przodu co powoduje, że lufa nie doznaje odrzutu.

Błysk, huk, dym (po lewej), wywierają tak samo silne wrażenie na przeciwniku, jak wybuch pocisku. Na współczes­ nym polu walki docenia się demoralizujące działanie użycia pocisków wybuchowych. We współczesnych działach w celu zapobieżenia wykrycia stanowisk artylerii podczas prowadzenia strzelania zmniejszono do niewielkich rozmiarów wydobywanie się ognia wylotowego i dymu (ilustracja ze sztychu z XVI w.)

Rozróżnia się działa gładkościenne (a), i gwintowane (b). Te ostatnie są dokładniejsze i wydajniejsze. Chociaż fakt ten znany byl już w XVI w., dopiero wprowadzenie po 1850 r. nowych technik w obróbce luf spowodowało szersze ich zastosowanie. Gwinty, w kształcie spirali, wprawiały pocisk w ruch obrotowy, co zapewniało mu stabilizację podczas lotu. Pociski podłużne poruszają się podczas lotu częścią ostrołukową ku przodowi. 164

Działa odprzodowe i odtylcowe 1. Działa odprzodowe przez stulecia stanowiły podstawowe uzbrojenie artylerii. Pod względem wytwarzania lufy tych dział były prostsze i tańsze niż lufy dział odtylcowych. Ładowanie lufy od przodu było bardzo czasochłonne. Na okręcie czy w porcie obsługa musiała po każdym oddaniu strzału wycofać działo do tyłu, aby je ponownie załadować. Poza tym, stosowano tylko lekkie pociski podkalibrowe, co powodowało

(powyżej).

skrócenie żywotności lufy i zmniejszenie donośności oraz wpływało na dokładność trafienia. 2. Kiedy zaistniały odpowiednie przesłanki techniczne zaczęto stosować lufy odtylcowe. Osiągnięto szybsze ładowanie i dokładniejsze dopasowanie się pocisku do przewodu lufy (szczególnie ważne w lufach gwintowanych). Także łatwiejsze stało się zastosowanie tych luf na okrętach i w fortyfikacjach. Dział odtylcowych nie musiano w celu załadowania wycofywać do tyłu.

C

Tor lotu pocisku jako kryterium odziału artlerii (powyżej), radycyjnie broń artyleryjską dzieli się według toru lotu pocisku na: a. moździerze miotające pociski pod dużymi kątami (stromo torowo); b. armaty miotające pociski pod kątem płaskim; c. haubice - jako typ pośredni pomiędzy moździerzami a armatami. Mają one krótszą lufę niż armaty i miotają pociski o większej masie z niewielkim ładunkiem.

Działa
Przegląd rozwoju dział w Europie (po prawej), przedstawiony jest na przykładzie wielu bitew i wydarzeń historycznych. Najważniejszym etapem w rozwoju dział było zastąpienie luf odlewanych z brązu, żelaza czy mosiądzu lufami z kutych sztab i obręczy. Postęp techniczny dokonany w połowie XIX w. umożliwił uzyskanie lepszej jakości i techniki w budowie dział: powstały żywotniejsze lufy, wprowadzono lufy stalowe i gwintowany profil oraz zamki. Stworzono także nowe możliwości rozwojowe w tej dziedzinie. Zadania: podział artylerii na artylerię polową, obłężniczą, forteczną i okrętową ustalił się dość wcześnie i utrzymał się do XX w. W tym stuleciu powstała m.in. artyleria pancerna, przeciwpancerna i przeciwlotnicza. Środek napędowy Proch strzelniczy, opisany ok. 1242 r. przez mnicha Rogera Bacona, posiadał następujący skład: siarka - 1(1 %., saletra potasowa - 60 %, węgiel drzewny - 20 %. Proporq'e te ulegały niekiedy zmianie, jednak proch czarny pozostał najważniejszym środkiem napędowym, aż do wynalezienia prochu nitroceluzowego, w latach 1846 - 1887. W 1887 r. Szwed, Alfred Nobel opatentował bezdymny materiał miotający. Z tego materiału wywodzi się najwięcej nowoczesnych rodzajów prochu. Czarny proch wytwarza gęsty, biały dym, ograniczający widoczność celowniczemu i zdradzający jego stanowisko nieprzyjacielowi. Nowe rodzaje prochu określono generalnie jako 'bezdymny" materiał miotający, gdyż podczas strzału wytwarzana jest tylko cienka warstwa szarego dymu. Jego największą zaletą jest wytwarzanie podczas spalania się równomiernego ciśnienia na lufę i pocisk. Materiały wybuchowe Proch czarny służył do końca XIX w. także jako materiał wybuchowy do napełniania pocisków. Pierwsze nowoczesne materiały wybuchowe, np. dynamit, okazały się zbyt wrażliwe na wstrząsy podczas transportu . Problem ten rozwiązany został dopiero dzięki /astosowaniu kwasu pikrynowego.

Działa odtylcowe
Do II poł. XIX w. dominowały działa odprzodowe bez zamka. Ogólnie można wyróżnić trzy okresy w technice ich wykonywania (patrz niżej). Łoża, podobnie jak działa, przeszły różne stopnie rozwoju, począwszy od prymitywnej podwaliny, na której osadzano lufę. Rodzaj łoża pozwala wnioskować o typie działa .
Ładowanie odprzodowe (po lewej). i. ładunek prochowy upychano na dnie lufy, następnie wkładano korek uszczelniający, a na końcu do lufy wkładano pocisk; 2. ładunek prochowy zapalano w komorze nabojowej przez otwór strzelniczy (zapał). Ciśnienie gazu powstającego ze spalającego się prochu wyrzuca pocisk z lufy (pociski, patrz str. 167).

Budowa lufy (po lewej). a. początkowo większość luf armatnich wykonywano z kutego żelaza. W celu przeciwdziałania naprężeniom promieniowym, powstającym podczas spalania się prochu, podłużne sztaby lufy wzmacniano skuwanymi obręczami; b. od XV w. lufy odlewano z brązu, stosując przy tym technikę podobną do odlewania dzwonu. W zasadzie działa te były wydajniejsze i miały doskonalszy kształt niż lufy z kutego żelaza. Żeliwo i mosiądz stosowano jako materiał na lufy aż do około 1860 r. c. lufy wzmocnione. Po 1860 r. w działach o dużej masie, wzmacniano przeważnie nasadę zamkową w celu zrównoważenia wysokiego ciśnienia gazów wytwarzanego przy odpalaniu ładunków wzmocnionych. Ponownie odżyła stara technika wytwarzania luf z kutego żelaza mających kształt grubego pierścienia, które Dyły przewle­ kane bądź marszczone przez wewnętrzną koszulkę lufy.

Moździerze i haubice (powyżej), miotają pociski pod dużymi kątami (od 45° do 85"). W okresie stosowania dział odprzodowych w budowie tych rodzajów broni nastąpiły niewielkie zmiany. Haubice (1), miały węższą komorę nabojową, czopy osadzano w środku ciężkości lufy. Czopy moździerza (2), osadzano na tylnej części lufy. Perier i bombarda należą do poprzed­ niczek dzisiejszych haubic.

Łoża (powyżej) 1. Pierwsze łoża skrzyniowe. Na rysunkach średniowiecznych pokazywane są często lufy osadzane na konstrukcji belkowej w kształcie skrzyni (powyżej). Były to pierwotne działa oblężnicze. Rzadko dokonywano zmian stanowisk tych dział (np. celowanie, ustawianie, itp.). Działa oblężnicze ostrzeliwały głównie wieże zamków oraz dokonywały wyłomów w murze.

2. Łoże działa okrętowego z reguły posiadało niewielkie koła. To wystarczało na wykony­ wanie manewrów: wycofanie do załadowania, wytoczenie do oddania strzału. Łoża dział fortecznych wyglądały podobnie jak pierwotne łoża skrzyniowe i często były wykonane z że.laza. „Szczeble' ścian bocznych łoża służyły jako podpórka ' dla uzyskania dźwigni w celu podniesienia nasady zamkowej pola dennego działa i uzyskania płaskiego kąta miotania pocisków.

3. Jednoosiowe łoże na kołach służyło do uzyskania jak największego pola ostrzału przez działo. Duże koła oraz mocne i lekkie ściany łoża nadawały się najlepiej do tego celu. Podczas transportu łoże z reguły zawieszano na przodku amunicyjnym. Działo ciągnął zaprzęg złożony z sześciu lub więcej koni, mułów czy wołów. 4. Moździerz ze stałym łożem. Podczas zmiany kierunku strze­ lania musiano dokonywać zmia­ ny położenia całego moździerza.

W celu przetransportowania moździerz był przenoszony na powóz. 5. Nowoczesny moździerz stanowi ostatnie ogniwo w rozwoju broni odprzodowej. Można także zmieniać donośnośc poprzez zmianę kąta ustawienia lufy na dwójnogu oraz zwiększać moc pocisków dzięki dodatkowym ładunkom.

166

Rodzaje pocisków (powyżej). 1. Pocisk lity. Pierwotnie działa ładowano kulami kamiennymi (a), które w XV w. zostały wyparte przez kule z żelaza lanego (b). Pociski lite okazały się idealnym środkiem do robienia wyłomów w murach, niszczyły siłę żywą oraz raziły rykoszetem na dużą odległość. W bitwach morskich przebijały kadłuby statków, niszczyły działa nieprzyjaciela i odcinały szczyty masztów.

2. Pociski połączone. Kule łańcuchowe bądź kule procowe (tzw. anioły) wystrzeliwano z dział okrętowych. Podczas lotu kula łańcuchowa, wprawiona była w ruch obrotowy. Po zetknięciu się z celem niszczyła takielunek i osprzęt okrętów nieprzyjacielskich. Kula łańcuchowa pokazana na rysunku, należała do najbardziej rozpowszechnionych rodzajów pocisków łączonych (patrz str. 143).

3. Pocisk rozpryskowy (rozsuwany). Ładunki kartaczowe bądź „ładunki kanistrowe" przemieniały działa w rodzaj olbrzymiej śrutówki do strzelania na bliższą odległość. Ładunek składający się z" kul ołowianych bądź kul muszkietowych znajdował się w puszce. W innym wariancie, kule wielkości pięści były połączone ze sobą przy pomocy smoły i tworzyły wiązkę w kształcie winogrona, wyposażoną w drewniane koła napędowe. Podczas opuszczania wylotu lufy wiązka ulegała rozerwaniu.

4. Pocisk wybuchowy. Pocisk wybuchowy - kula wydrążona i napełniona prochem czarnym oraz uzbrojona w lont prochowy - służył do niszczenia celów stałych i siły żywej. Podobne zadania spełniały później szrapnele, rodzaj pocisku wybuchowego, dodatkowo wypełniony małymi kulkami. Zapalnik czasowy inicjował wybuch pocisku kilka metrów nad ziemią.

Działoczyny (powyżej). Uokladne wyćwiczenie przebiegu czynności przy obsłudze dział miało na celu zapewnienie optymalnej skuteczności podczas walki. Przedstawiamy czynności, zawarte w regulaminach większości a r m i i : a. przewód lufy wycierano na wilgotno w celu usunięcia tlących się pozostałości po ostatnim wystrzale; b. kanonier dla zapewnienia bezpieczeństwa obsługi działa

E

odczas ładowania wkładał ciuk w zapał. Oddzielnie ładowano do lufy proch i pocisk (w końcu epoki dział odprzodowych - łącznie, jako ładunek jednolity); c. działo ustawiano według wskazówek dowódcy działa, który celował wzdłuż lufy i nadzorował czynności do odpalenia działa; d. oddawano strzał obserwując trafienie pocisku, a następnie powtarzano czynności od początku.

Pomocniczy sprzęt artyleryjski (po lewej). 1. osłona na kciuk. Osłaniała kciuk ładowniczego w zapale, podczas ładowania lufy przed bezpośrednim kontaktem z rozgrzaną lufą; 2. kątomierz artyleryjski do mierzenia kąta podniesienia lufy; 3. stempel do ubijania prochu i pocisku w lufie; 4. wycior do czyszczenia lufy ; 5. igła, tzw. przetyczka, służyła do wyciągania niewypałów jak i zawilgoconych ładunków z lufy. Trzymywała także „gałgan" podczas czyszczenia lufy; 6. szufla służyła do odmierzenia i usypywania luźnego prochu. Stosowana w okresie, kiedy nie było torebek prochowych.

167

Działa pierścieniowe z kutego żelaza
Pierwsi budowniczowie dział do wytwarzania luf wykorzystywali kute żelazo . Lufa - podobnie jak beczka - składała się ze sztab żelaznych i obręczy. W ten sposób powstawały właściwie działa - olbrzymy, mające często własne nazwy - i o których współcześni wyrażali się z przesadnym respektem (patrz str. 178).

Kolubryna (powyżej). To działo kaliber 76,2 mm wykonane zostało prawdopodobnie ok. 1460 r. w Burgundii. Nazwa „kolubryna" oznaczała w miejscowym języku burgundzkirn działa o kalibrach w przedziale 38-152 mm (Musee" de la Newreville, Berno, Szwajcaria).

Mons Meng (po lewej), działo kaliber 495 mm, wykonane w 1489 r. we Flandrii, znajduje się na dziedzińcu zamkowym w Edynburgu. Strzelało 250 kg kulami kamiennymi na odległość 2560 m, a kulami żelaznymi na odlełość o połowę mniejszą. W 1680 r. lufa uległa rozerwaniu podczas oddawania salutu armatniego. Chociaż chodzi tutaj o działo odprzodowe, to w tym jednak wypadku można było odkręcić węższą komorę prochową.

Pumhardt (po lewej), ogromny moździerz o kalibrze 890 mm z początku XV w. Komora prochowa u dna lufy wydaje się wąska w porównaniu do kalibru i przypomina późniejsze haubice (Muzeum Historyczno-Wojskowe, Wiedeń, Austria).

Łoże kierunkowe (powyżej). Rysunek zaczerpnięty z opraco­ wania Violleta le Duca, pokazuje typ łoża kierunkowego dla ciężkiej lufy. Lufa zmienia kierunek wokół osi kół, przez co dłuższa część ogonowa łoża może stanowić wielkie ramię dźwigni. Podobne rozwiązanie zastosowano w łożach kolubryn lekkich (powyżej).

168

grono bądź ogon. iż odlew nastąpił w obecności króla Danii i Norwegii. Bombarda z końca XV w. delfin bądź ucho b. czop i. Niektóre działa z odlanymi ornamentami (obrabianymi następnie przy pomocy młotka i dłuta) należą do najpiękniejszych dzieł artystycznych.Działa odprzodowe odlewane Po 1450 r. pole denne i. Tippu poniósł śmierć podczas bitwypod Seringapatamem w 1799 r. Paryż). a. pole długie g. Falkonet z brązu . 2. bądź dla jego ojca Haidera Alego. jakie powstały w tej dziedzinie. 3. W tamtej epoce brąz u z n a w a n o za materiał lepszy od żelaza i który. Jana na wyspie Rodos. Vaduz). Londyn). kaliber 584 mm. w Indiach. Marka i napis mówiący o tym. Działa Budowa lufy moździerza (powyżej) i armaty (po prawej). Działo z brązu. ludwisarze stosowali technikę odlewu dzwonów. Znajduje się na nim herb Św. cłdlana dla Zakonu Rycerskiego Św. zachowała się lufa (Muzeum Wojska. rozpoczął się okres odlewanych luf działowych. strzelało kulami o masie 1. Wiele dział w stanie nieuszkodzonym przetrwało kilka stuleci na dnie mórz i oceanów i dzięki poszukiwaczom ujrzało światło dzienne. pole średnie n. przy wytwarzaniu których. przewód lufy (w moździerzu: lot) c. w przeciwieństwie do niego jest odporny na działanie korozji.lekkie działo polowe. 4. przypuszczalnie dla Tippu Sahiba. 1. odlany w końcu XVIII w. komora prochowa d. otwór zapłonowy z kanałem zapałowym e. Fredericka IV 169 . zwanego „tygrysem 7 Mysore". według tego wzoru odlano działo w Wenecji w 1708 r.3 kg (Zbiory księcia Lichtensteinu. Moździerz z brązu w kształcie siedzącego tygrysa. Kaliber moździerza 240 mm (Tower.

Na polach bitewnych ostrzeliwano ogniem bezpośrednim głęboko rzutowaną piechotę lub nieprzyjacielskie stanowiska artyleryjskie. E Ciężkie kule żelazne stanowiły odczas kampanii wojennych via część zapasów amunicji. wielkie baterie na podwyższonych stanowiskach ogniowych. Używano ich także do robienia wyłomów w murach twierdz. w armiach euro­ pejskich podczas wojen. Działa piechoty (powyżej). Tch ogień potęgował siłę ognia muszkietów. lekkie i średnie działa polowe zajmowały pozycje przed pierwszą linią strzelecką. mosiądzu i żelaza. Typowe dla tego okresu łoże ma kształt skrzyni z ogonem. W XVIII w. wykonana jest z mosiądzu (tó-ólewska Akademia Wojskowa. zdobyte przez Anglików od waterloo w 1815 r. Napoleon. Prowadziły one ogień zanim kolumny marszowe przeszły do ataku. złożonej z karabinów i armat. nieprzyjaciela prowadząc ogień na środek linii. kal. Sandhurst. 6 170 .9 kg (2 funty). l J rzy dobrej widoczności można było zadać znaczne straty nieprzyjacielowi prowadząc ogień rykoszetowy. by przełamać linię przeciwnika tworzącą rodzaj stalowej ściany. Zaczęto wytwarzać lekkie lufy. 132 mm. Szwajcaria. Działo kaliber 68 mm strzelało kulami 0. Francuskie działo polowe. strzelające pociskami o masie 18 funtów (po prawej). W armiach europejskich lekkie działa piechoty znajdowały się na wyposażeniu wielu pułków piechoty. grupował działa w tzw. będący z wykształcenia artylerzystą. Miały one za zadanie odparcie głównego uderzenia Lekkie działo piechoty (po prawej). Zmiany konstrukcyjne ograniczały się przeważnie do konstrukqi łóż oraz do zmniejszenia masy luf.Gładkolufowe działa polowe W latach 1560-1860 większość dział odlewano z brązu. Lufa. Anglia). 1757 r. Przedstawione poniżej działa wchodziły w skład artylerii polowej. Prowadzenie ognia (powyżej). To zaś wymagało od atakującego szczególnej dyscypliny. aterie francuskie rozpoczęły bitwę prowadząc ponad własnymi liniami ogień przeciwko Anglikom.

Przy osiągnięciu dobrego wyszkolenia stan obsługi w razie potrzeby mógł ulec zmniejszeniu. 171 . Podczas marszu kanonierzy jechali na przodku działa. komora nabojowa. ?. i ściany lufy mogą być cieńsze.1 2 funtów (117 mm).Działa Przekrój francuskiej haubicy polowej. strzelającej pociskami o masie 24 funtów. Obsługa składała się z 8 kanonierów. Ten model haubicy powstał dzięki reformie artylerii francuskiej. Pierwotnie konstrukcji francuskiej. Do podniesienie kąta lufy służył drewniany klin. 12-funtowe z 1857 r. 12-funtowego. 165 mm z 1765 r. bądź szli pieszo. Podczas walki przodki i konie znajdowały się na stanowisku ogniowym. Na rysunku przedstawiona jest charakterystyczna dla haubic mocno podkalibrowana. Armaty i haubice . jest mniejszy . Obsługa i konie pociągowe działa polowego. Maksymalna skuteczność: 1800 m. Główną zaletą haubicy jest mniejszy ciężar (B. okresu wojny secesyjnej w USA. Donośność jest mniejsza (F). C). 6 woźniców i 12 koni. co w następstwie powoduje mniejszy „efekt wystrzału". Lekki ładunek oddziaływuje znacznie słabiej na pocisk. zwane także „modelem Napoleona". (po lewej). zwane było Napoleonem III. Dzięki temu haubica może pomieścić więcej prochu i miotać . na wozie amunicyjnym.porównanie niektórych parametrów (powyżej). kal. prędkość pocisku jest mniejsza. Działa te były powszechnie używane w okresie wojny secesyjnej w USA. przeprowa­ dzonej przez Jeana-Baptistę Vaquettea de Gribeauvala.mocniejszy ładunek niż pocisk armatni. Jest to jedno z ostatnich i najlepszych dział odprzodowych z gładka lufą odlewaną.chociaż ciężar pocisku (E). (1861-1865). modeli amerykańskich z lat 1841-1844. Amerykańskie działo polowe. dlatego pocisk miotany przez haubicę potrzebuje znacznie mniej ładunku miotającego (D). Tabela przedstawia parametry armaty i haubicy o tym samym kalibrze ..

Masa lufy'22. stosowano je w sposób stacjonarny. gdyż wraz z amuniq'ą. Armata Rodmana (columbiada). Przedstawiamy speq*alne łoża pozwalające na objęcie możliwie największego sektora ostrzału . W Europie całe miasta obwaiowy wano geometrycznym systemem fotyfikacyjnym. Łoże żelazne działa fortecznego. dział fortecznych. a działami fortecznymi tkwiła w ich ogólnym ciężarze. depresyjne.Gładkolufowe działa forteczne Zasadnicza różnica między działami polowymi. Lufa i kaliber dział fortecznych były znacznie większe.6 tony. Podczas procesu odlewania chłodzono wodą wnętrze lufy. Skośne skarpy. Łoża żelazne posiadały także elementy drewniane. Łoża tzw. (Zamek w Edynburgu). Łoże szynowe umożliwiało prowadzenie ognia okrężnego (360"). chroniły załogi forteczne o wiele skuteczniej niz mury kamienne czy ceglane. 2. z początku XIX w. Na rysunku przedstawione jest łoże działa 24-funtowego. dzięki czemu struktura materiałowa działa Rodmana była twardsza i mocniejsza. Były odporne na ostrzał nieprzyjacielski. rozpoczęto w twierdzach montować coraz więcej dział. odrzut był hamowany dzięki tarciu. Od XVI w. 172 . 1863 r. powodujące odbijanie kul i wały ziemne „chwytające" pociski. na żelaznym łożu obrotowym (szynowym). często działa otrzymywały łożą żelazne. Specjalny korek u wylotu lufy uniemożliwiał wypadnięcie kuli z lufy przed oddaniem strzału. Ten rodzaj loża angielskiego otrzymał nazwę „gibraltarskiego" i podlegał udoskonaleniom podczas oblężenia przyląoka w latach 1779-1783. 3. 1. Przedstawiony rysunek bastionu z systemem kątowym został zaprojektowany przez Francuza Vaubana. zwłaszcza podczas obrony gniazd skalnych. W przypadku. umożliwiały ostrzeliwanie oblegających z góry. Twierdza (powyżej). Lufy często pochodziły z dział okrętowych. kaliber 380 mm. gdy ciężar nie odgrywał znaczenia.

Łoża obrotowe montowano na małych łodziach i na relingu statków handlowych w celu zapobiegania abordażom. Łoże widelcowe (po lewej). mocowana na wałach palisadowych.rozsuwalny. z 1858 r. z mosiądzu. okręty wojenne były tzw. niewiele różniło się od działa z okrętu HMS „Victory" (2) z 1805 r. Gruba lina hamulcowa ograniczała odrzut działa. amerykańskie relingowe działko pistonowe (perkusyjne). Karonada (3). 173 . a ulegały rozwinięciu po opuszczeniu lufy: a. posiadała krótką i cienką lufę o dużym kalibrze. Pociski specjalne do dział okrętowych (poniżej). utrzymujący się przez okres trzystu lat. pocisk teleskopowy . Uzbrojenie zasadnicze (po prawej). działo podczas ładowania działa wycofywano do tyłu. Stosowanie jej nie wymagało zbyt dużych powierzchni na okręcie. dwa rodzaje kul łańcuchowych. Wyprodukowano je po raz pierwszy w 1779 r. b. w Carron. Większe innowacje nastąpiły tylko przy produkcji amunicji i w sposobach zapłonu. odlew mosiężny. W tym okresie niewielkim zmianom uległa taktyka stosowania dział. Jedyną innowaq'ą techniczną było zastosowanie zapłonu skałkowego. okrętu flagowego admirała Nelsona. przy pomocy cienkich powrozów i kółek działo podnoszono do otworu strzelniczego w burcie. ani licznej obsługi. Pociski lądowano każdorazowo w stanie złożonym. z okresu bitwy morskiej pod Trafalgar. Na szkicu pokazano typowe stanowisko działa okrętowego. (1). dawało większy kąt obwodowy. Stanowisko działa okrętowego (poniżej). do połowy XIX w. w Szkocji. lantaka malezyjska (po prawej). Działa osadzone na burtach miały bardzo ograniczone możliwości prowadzenia ognia i musiały być toczone do tyłu w celu załadowania. a. okrętu wojennego nie zmieniło się w głównych zarysach w okresie od XVII w. W związku z tym działo szwedzkie Wazów z 1628 r. pływającymi bateriami. b. proces obsługiwania oraz technika ich wytwarzania. c. ogień artyleryjski prowadzono na krótkich odległościach. używana także na lądzie. Działa pokazuje prosty układ dział pokładowych.Gładkolufowe działa okrętowe W latach 1550-1860. Kadłub H M S „Victory" (poniżej).

przez otwór strzelniczy i przebijał worek prochowy. postęp techniczny doprowadził do rozwoju luf gwintowanych na opancerzonych okrętach wojennych i tym samym . Następnie wkładał zapalnik cierny (d) do otworu strzelniczego i zahaczał linkę rozrywacza (e). Transport amunicji odbywał się w 1865 r. miała ona grubą ściankę i stosunkowo niewielki ładunek wybuchów}'. umożliwiło nadzwyczajne wykorzystanie czynnika manewru. Podczas strzału worek ulega! spaleniu i rozrywał sprasowana blachę.do upadku odlewanych dział gładkolufowych. Na rysunku przedstawiono ładunek kartaczowy (a). . i przebiegał przez otwory w pokładzie statku (b). Ścianka pocisku była cieńsza co zwiększało silę rażenia odłamkowego skorupy.7 (. do wylotu lufy. Podczas oddawania strzału odrzut działa wyhamowywany był przez szyny cierne. Około 1860 r. 280 mm. Poza tym utrzymywały one zapa Inik (czasowy) w pozyq'i. J Amunicja działowa scalona (po lewej). Kaliber 330 mm. Dwóch ludzi obsługi ładowało pocisk do lufy przy pomocy speq'alnych obcęgów.Działa gładkolufowe w XIX wieku Do połowy XIX w. i ładunek kulowy (b). Przy szarpnięciu linki rozrywacza gruby drut (w zapalniku ciernym). Mimo to. zamykała otwory strzelnicze. przy wykorzystaniu szyn i wyciągów wielokrążkowych (c). W tym podrozdziale przedstawiamy ostatnie próby modyfikaqi luf gładkościennych. 174 Ładunek wybuchowy (powyżej). Działa mogły oddawać strzał zaledwie co dwie i pół minuty. która umożliwiała wywołanie płomienia przy wystrzale. z membraną był ulepszeniem pocisków starszego typu. W centralnej części wieży obrotowej znajdowały się dwa działa gładkolufowe kał. wkładał szydło (c). Kula (f). Zapłon (po lewej). Przedstawiono model okrętu nad linią wodną. do działa 12-funtowego (117 mm) z 1860 r. masa 7. W takich warunkach utrudnione było ładowanie od przodu. powodował zapalenie się mieszanki zapałczanej. W artylerii polowej. Podczas ładowania wygięta płyta pancerna (a). Zamontowanie działa na platformie kolejowej podczas oblężenia Petersburga w Wirginii USS „Monitor". jeden z typowych okrętów opancerzonych z lat sześćdziesiątych XIX w. Płomień dochodził do komory i zapalał ładunek prochowy. w celu przyspieszenia ładowania działa ładunek prochowy wkładano najczęściej wraz z pociskiem do powłoki sukiennej. (po lewej). stare okręty drewniane nie miały żadnych szans obrony. Pocisk szrapnelowy (g). Na rysunku przedstawiono je z drewnianymi płytkami u podstawy. Amerykański moździerz oblężniczy (powyżej). Na >owiększonym wycinku (po ewej). Płytki służyły do uszczelnienia lufy. eksplodowała po zetknięciu się z powierzchnią. Cienka blacha oddzielała ładunek wybuchowy od kuli i zapobiegała wywołaniu przedwczesnego zapłonu przez tarcie. w użyciu były właściwie dwa typy ładunków. Kiedy kanonier załadował nabój. pokazano budowę wieży działowej.

z 1863 r.. ponieważ inne pociski nie mogły poddać się stabilizacji podczas lotu i ulegały skapotowaniu. strzelające pociskami o masie 150 funtów. można było wmontować w ich część ostrołukową zapalnik uderzeniowy (c). 6-funtowe. Działo Parrota miało odlewany przewód lufy i płaszcz lufy z żelaza kutego. Pociski Parrota (a). Przeważnie pola denne luf opasywano obręczami z kutego żelaza. Skręt gwintu lufy stabilizuje ruch pocisku w lufie. Jednak nic dorównywało ono osiągom 12-funtowego działa polowego „Napoleon". Tradycyjna lufa gładkościenna miotała kule (a). a forma cylindryczna pocisku umożliwia mu stabilny lot (b).azów prochowych w gwinty. miały jednak opinię krótkotrwałych. Produkowano je po niższych kosztach. umożliwiający detonację ładunku przy zetknięciu się pocisku z celem. dopasowane do gwintu lufy. był cięższy w stosunku do przekroju poprzecznego. Wkrótce tą techniką wytwarzano całe lufy. zbudowane według systemu Parrota (po lewej). dzięki czemu podczas strzału wyrównywane są naprężenia promieniowe. o pierwsze. Miało mniejszy kaliber niż stare działo gładkolufowe. miały dodatkowe pierścienie wiodące. Lufa posiadała ścianki wielowarstwowe o różnorodnej wielkości. Działa Lufa gwintowana (po lewej). osiadały dwie duże zalety. która podczas wystrzału wgniatana była przez ciśnienie . Amerykańskie działo polowe z lufą gwintowaną. Po drugie.'ociski orodawkowe (b). Nowe metody przy produkcji luf umożliwiły osiągnięcie takiego stanu. Rozkład naprężeń (poniżej) we wzmocnionej lufie. Dzięki temu uzyskano możliwość miotania dłuższych pocisków o większej masie przy zachowaniu takiego samego kalibru pocisku. miały w dnie powierzchnię z miękkiego metalu. Umożliwiało to przebijanie grubych płyt pancernych lub murów. Przewód lufy znajduje się pod ciśnieniem zewnętrznego płaszcza lufy. 10-funtowe. ? 175 . działo forteczne odprzodowe z lufą gwintowaną. ' Pociski wydłużone (po lewej). po zastosowaniu jej w ręcznej broni palnej. Pociski do dział gwintowanych (po lewej). w którym lufa została dostosowana do stale rosnącej masy ładunku i do zwiększonego ciśnienia gazów prochowych. a lufa gwintowana umożliwiła zwiększenie masy pocisku o 55 % i wzrost donośności o 26 %. Projektowano różne modele z myślą o stworzeniu logicznej formy połączenia między pociskiem a gwintami. masywny pocisk wydłużony (d). W lufach odlewanych w całości nie jest możliwe tego rodzaju podwyższenie wytrzymałości. Armstrong (po lewej).Działa odprzodowe z lufami gwintowanymi Lufa gwintowana została wprowadzona do artylerii około 1860 r. .

typowa konstrukcja. rękojeść mechanizmu podniesień iowego e. korpus . kal.Nowoczesne moździerze Współczesne moździerze są jedynymi działami odprzodowyrni. kiedy obsługa nie może osiągnąć wylotu lufy podczas czynności ładowania ciężkimi pociskami. 3. dźwigar d. Granaty oświetlające. miotająca pod dużymi kątami pociskami wyposażonymi w stabilizatory. wz. Moździerze z długą lufą stanowią jedyny wyjątek. 1933. Moździerz szwajcarski. 120 mm (armie byłego Układu Warszawskiego wprowadziły także moździerze odtylcowe o kal. 60 mm. średnich i ciężkich: a. brzechwy i. granat szwajcarski kal. Ładowanie (po prawej). nasadka na wlot. dwójnóg i płyta oporowa. Budowa granatu moździerzowego (powyżej). granat brytyjski kal. 51 mm b. Główne części moździerza: lufa. . kapsułka do zapalenia ładunku podstawowego. ładunek dodatkowy . które przetrwały do XX w. który opadając na spadochronie jaskrawo świeci i oświetla pole bitwy (granat amerykański M 83 A 3 kal. Ponadto są także takie typy granatów. Chociaż początki rozwoju moździerzy sięgają XIV w. 81 mm. Granaty zapalające i dymne. Najczęściej towarzyszy temu wytworzenie się wysokiej temperatury. 160 mm i 240 mm). dwójnóg g. Forma podstawowa modelu StokesaBrandta. Stanowią one rodzaj artylerii piechoty. zapobiegająca zapadaniu się moździerza w podłoże podczas strzału. Wsunięcie pocisku z usterzeniem do dna lufy powoduje załadowanie moździerza. Części składowe (po lewej) typowego nowoczesnego moździerza (system Stokesa-Brandta): a. Granaty burzące. Na rysunku pokazano francuski granat M 61 kal. zastosowana została w wielu armiach świata. Moździerz średni (po lewej). a. klóry podczas spalania białego fosforu wytwarza gęsty biały obłok dymu. wlot lufy b. granat amerykański kaIT81 mm c.zawiera składniki aktywne c. utrzymującej się przez kilka sekund.. zapalnik b. Wielkość pocisków (po lewej). Trzy główne typy granatów: 1. Zapalnik czasowy powoduje wyrzucenie na dużej wysokości materiału oświetlającego. Są one iadowane przez prosty mechanizm zamkowy w dolnej części lufy moździerza. Zapalnik granatu odpowiada za moment detonacji: stosuje się zapalnik uderzeniowy lub zapalnik ze zwloką. 60 mm. które powoli wydzielają dym przy czym powstaje mglista zasłona utrzymująca się przez kilka minut.. celownik optyczny c.lufa f. stosowane są w celu zapewnienia osłony wojsk własnych przed widocznością ze strony nieprzy­ jaciela.może być niestosowany przy zamiarze prowadzenia ognia na małej odległości e. Pokazano amerykański granat \1 302 kal. do moździerzy lekkich. 2. ich obecna forma powstała dopiero w okresie I wojny światowej. 176 Granaty moździerzowe (po lewej). 60 mm). płyta oporowa h. ładunek podstawowy w trzonie granatu d. Granatnik pozwala się zdefiniować jako przenośna broń gładkolufowa.

oraz trzech dalszych rurek zawierających siedem granatów. Kąt podniesienia lufy i szybkostrzelność są regulowane.11. Może być obsługi­ wany nawet w pozycji leżącej. można je używać jako granaty ręczne lub wystrzeliwać przy pomocy wyrzutni wieloprowadnicowej. Obsługa nie potrzebuje przenosić amunicji. Moździerz PRB 424 w działaniu (po prawej). współczesny francuski granat moździerzowy kal. 2 ha. z okresu 1 wojny światowej. mają pierścień wiodący. Miedziane pierścienie wiodące pocisku dopasowane były do pola lufy. średnie i ciężkie moździerze transportowane są często na opancerzonych pojazdach. dzięki czemu zaliczany jest on do skutecznej broni defensywnej. b. . c. Granaty do moździerzy z lufą gwintowaną (po prawej). Jeśli cofa on lufę aż do naprężenia się pasa. Masa całkowita . średni moździerz (kaliber około 81 mm) rozkładany jest najczęściej na trzy części. Przy pomocy PRB 426 można pokryć skutecznym ogniem teren o pow. Na rysunku przedstawiono trzech żołnierzy niosących poszczególne części moździerza i po dwa granaty. Żołnierz stawiając stopę na odpowiednim oznaczeniu pasa nośnego uzyskuje odpowiedni kąt podniesienie lufy do strzelania na określoną odległość. 400 m. Obsługa zapalała ładunek zza osłony przy pomocy bijnika. 250 mm. Wykorzystanie nowoczesnych moździerzy pozwala na szybką zmianę stanowiska ogniowego. Ten rodzaj transportu szczególnie upowszechnił się w armiach Europy Wschodniej i Azji.Działa Niemiecki miotacz min (poniżej). przypomina bardzo jeden ze zwykłych granatów artyleryjskich. Moździerz belgijski PRB 424 stanowi połączenie czterech rurek. donośność wynosi ok. Pokazano żołnierzy niemieckich podczas ładowania miotacza min z lufą gwintowaną kal. Moździerz wieloprowadnicowy (po prawej). Zestaw składa się z lufy (a). Granaty (c). przypomina raczej bombę lotniczą. Manewrowość (powyżej). zębaty pierścień metalowy. niektóre ciężkie moździerze ciągnione są na łożach kołowych. lekki moździerz wraz z kilkoma granatami może być przenoszony przez jednego człowieka.5 kg. a opancerzenie pojazdu zaoszczędza obsłudze wykonanie czynności okopania się. Moździerz jednorożny (po prawej). a. pocisk nie ulegał zapaleniu poprzez upadek na sztywna iglicę. d. ściśle dopasowany do bruzd i pól lufy. Niemiecki granat gazowy miotany przez miotacz min w okresie I wojny światowej (1). 120 mm (2). Po zatrzymaniu się pojazdu obsługa może natychmiast otworzyć ogień. Moździerz belgijski PRB 426 miota granaty z wyrzutni będącej połączeniem lufy i napędu rakietowego. W celu zapewnienia bezpieczeństwa obsługi w tym typie broni. tj. określony jest maksymalny kąt strzelania. mają wielostronne zastosowanie. Ten rodzaj działania ma duże zalety. płyty oporowej (b).

albo do dołu (a). co z kolei zwiększa donośność i dokładność trafienia. Wiele prostych i skutecznych sposobów zamknięcia przewodu lufy polegało na wykorzystaniu ruchomego zamka klinowego. Umożliwia ono ładowanie pocisków z połączeniem wtłaczanym. Proces ładowania jest na ogół szybszy i co szczególnie ważne dużo prostszy w działach usytuowanych w wieżach i kazamatach. Zamek śrubowy (po prawej). ścianka lufy 5. Przewód lufy kal. zamek śrubowy systemu de Bangea. Ten rozpowszechniony sposób zamknięcia lufy polega na wykorzystaniu wzdłużnie przerywanego gwintu śrubowego (1). 1. Ładowanie od tyłu (po lewej). (po prawej). 178 . Wiele rodzajów zamków w działach szybkostrzelnych uszczelnia lufę według systemu de Bangea. a trzonem zamkowym do tego stopnia. Detonacja ładunku miotającego wypychała do tylu grzyb uszczelniający. i. 50 mm jest lekko stożkowy (Muzeum Historyczne w Bernie. iż powodował jej uszczelnienie i uniemożliwiał wydobywanie się gazów do tyłu. a lufa i zamek powstały w latach 1460-1470. które wykazywało teoretycznie tak wiele zalet. przewód lufy. Szwajcaria). że hermetycznie przylegał on do ścianki luty. a następnie w marynarce wojennej. Działo ze zrekonstruowanym łożem typu burgundzkiego. d. która przedstawiona jest na stronie 18U. Pod koniec XIX w. Tułów łuski tak mocno przylegał podczas strzału do przewodu lufy. Dzięki temu zamek może ryglować bądź otwierać lufę po wykonaniu niewielkiego obrotu (2). W tym podrozdziale przedstawiamy rozwój dział odtylcowych. Ładowanie luf od tyłu. Idea działa ładowanego od tyłu jest tak stara jak historia broni palnej. B. Zamek klinowy (po prawej). umożliwił budowę dział odtylcowych. System ten wymagał stosowania rożnych rodzajów amunicji (zwłaszcza: łuskowej (A). ma bardzo wiele zalet. Przy tym zamek powodował spłaszczenie elastycznego pierścienia uszczelniającego między grzybem. który otwierał się albo na bok. trzon zanikowy 2. Działo odtylcowe z XV w. które wykorzystywały łuskę mosiężną ładunku miotającego jako sposobu na uszczelnienie zamka. b. i zamykał się w sposób odwrotny (b). trzon zamkowy pierścień uszczelniający grzyb uszczelniający pałający się ładunek miotający ścianka' lufy przewód lufy. Zamki klinowe są stosowane przeważnie w działach szybkostrzelnych. a. łuska mosiężna 3. konstruktorzy wynaleźli dwie użyteczne metody zapobiegające niebezpiecznemu wydobywaniu się gazów prochowych przez zamek: A. i bezłuskowej (B). Zamek hermetyczny (po prawej). Na początku omówimy działa odtylcowe stosowane w wojskach lądowych. bynajmniej nie było nowością.Działa odtylcowe Postęp techniczny dokonany w połowie XIX w. ich oddziaływanie na postęp w dziedzinie amuniqi oraz podział dział odtylcowych według przeznaczenia. e. c. system „armat szybkostrzel­ nych". pałający się ładunek miotający 4.

ułatwiające stabilizację lotu pocisku. zjawisko żyroskopu. Doświadczenia wykazują. że 50% trafień znajduje się na 1/4 powierzchni prostokąta. Później w artylerii (b). Do lufy oddzielnie ładowano pocisk i ładunek miotający. Przedstawiamy podstawowe rodzaje ognia artyleryjskiego. Przy celowaniu należy uwzględniać następujące czynniki wpływające na tor lotu pocisku: prędkość wiatru i ciśnienie powietrza. Na żelazny rdzeń pocisku podłużnego nałożony był miękki płaszcz ołowiany. kierowany jest przed celem. „znoszenie". Ponieważ rozrzut podłużny jest większy niż rozrzut boczny punkty upadku pocisków zakreślają prostokąt (A). na wyposażeniu brytyjskiej artylerii polowej.przy większym oddaleniu celów . Wykorzystywano trzy rodzaje pocisków: szrapnele. który dopasowywał się podczas strzału do bruzd i pól lufy. ogień z dział kierowano na cel rzy pomocy celowania ezpośredniego (a). Pierwszy strzał (1). używano podczas amerykańskiej wojny secesyjnej (1861-1865). Pociski trafiają rzadko po raz drugi w ten sam punkt. za celem. 76. a nawet . drugi (2). stosowane od początku XX w. aż do uzyskania celnego trafienia (4). Wstrzeliwanie się (powyżej).obrót kuli ziemskiej.Działo 12-funtowe „Armstrong" (po prawej). Działa Teoria strzelania artyleryjskiego (poniżej). jedno z pierwszych nowożytnych dział odtylcowych. S Ogień bezpośredni i pośredni (powyżej). Rozrzut ognia (powyżej). Ten typ działa znalazł się w 1859 r.2 mm. wprowadzono wysuniętych obserwatorów (c). przy zwalczaniu celów naziemnych i nawodnych. „widełki". kartacze i burzące ważące 5240 kg. Do końca XIX w. Następnie obserwator dokonuje poprawek (3). Dlatego też stanowiska kierowania ogniem wykorzystują przy wstrzeliwaniu się w cel tzw. do kierowania ogniem. Kilka tych dział kal. lecz poprawki związane z niedolotem czy przewyższeniem strzału wprowadza się znacznie trudniej. strzelających pociskami 12-funtowymi. co należy uwzględniać przy celowaniu. Artylerzyści określają tę strefę upadku pocisków jako 50% rozrzut podłużny (B). Dokonywanie poprawełć w płaszczyźnie bocznej jest proste. 179 . Celowanie.

Amunicja artyleryjska. będącej na wyposażeniu Bundeswehry). składający się z pocisku. Rodzaje amunicji (po prawej). Wraz z podwojeniem kalibru (a). w związku z poznawaniem nowych dział. ze względu na sposób ładowania do dział dzieli się na trzy grupy. że masą ładunku miotającego można regulować donośność i tor lotu pocisku artyleryjskiego. Rodzaje (B) i (C). Długość lufy wynosi 1524 mm (114. 6 cali (155 mm) z okresu 1 wojny światowej). mają tę zaletę. Niekiedy kaliber określa długość lufy gładkościennej. Jako pocisk do działa odtylcowego posiada formę podłużną (a). znajduje się w części dennej pocisku. Miedziany pierścień wiodący (b).3 m m x 13. A. W pociskach. Dzięki stabilizaeji momentu pędu poeisku w przewodzie lufy gwintowanej można z niej miotać pociski wydłużone i masywnicjsze. np.33). Dlatego też bardzo ważne jest poznanie zadań poszczególnych rodzajów amunicji. lub w części denne] (d). a masa pocisku wzrasta ośmiokrotnie (c). Pocisk. zapalnik znajduje się w głowicy (c). Pod tym pojęciem rozumie się średnicę przewodu lufy gwintowanej (1). 1897. w końcu to pocisk oddziaływuje na cel. B. ładowana jest do działa jako ładunek jednolity. a działo jest jedynie środkiem przenoszenia. Np. ładunku miotającego i zapłonnika (pocisk francuski W7. 1143 mm. w przewodzie lufy haubicy mieści się 13. amunicja składana.33 sztuk pocisków kulistych kal. pociski przeciwpancerne. Kaliber (po prawej). W tym podrozdziale przekażemy kilka podstawowych informacji o różnych rodzajach amunicji._kal. amunicja odzielnego ładowania. w której znajduje się ładunek miotający i zapłonnik (pocisk i ładunek woreczkowy do haubicy kal. Cechy charakterystyczne pocisku artyleryjskiego (po lewej). amunicja zespolona. proporcjonalnie zwiększa się długość pocisku (b). stosowana jest najczęściej w działach mających zamek śrubowy. Pocisk nasadzany jest na łuskę nabojową w kształcie tulei.75mm). mogących zmieścić się w przewodzie lufy (3).Amunicja do dział odtylcowych Amunicja artyleryjska jest dziedziną bardzo złożoną i wielostronną. łuski nabojowej. W następnych podrozdziałach. Jego wielkość otrzymujemy dzięki wykonaniu mnożenia kalibru pocisku kulistego przez ilość tych pocisków kulistych (2)". omówimy także kolejne typy amunicji. 105 mm. ładunek (w woreczku płóciennym) i zapłonnik ładowane są oddzielnie do lufy (granat i ładunek do brytyjskiego działa okrętowego kal. C. mierzoną między dwoma przeciwległymi polami. Kaliber i masa pocisku (po prawej). Wrzyna się podczas strzału w pola przewodu lufy. Wiele ważnych informacji o wy­ dajności działa wynika z analizy masy jego poeisku. 180 .

zapalnik. Niektóre rodzaje miały dodatkowo zapalnik uderzeniowy po to. zapalnik. 3. Tabela (po prawej). był do I wojny świa­ towej najważniejszym pociskiem artyleryjskim do zwalczania piechoty. Podczas 1 wojny światowej stosowano pociski artyleryjskie zawierające gazy toksyczne i drażniące. Szrapnel (powyżej) a. W podobny sposób uwalniany jest także fosfor biały. Zapalnik czasowy umożliwia zdetonowanie pocisku podczas lotu oraz rażenie dużej powierzchni gradem kul i odłam ków. szrapnel. Różnią się one pod względem użytych składników i zapalników. ładunek ulegający rozkładowi c. 2. lotki kulkowe c. 181 . Do zwalczania różnorodnych celów wynaleziono specjalne pociski. Pociski te wyposażone są w zapalnik uderzeniowy (A). ładunek wybuchowy b. Działanie. Na współczesnym polu walki mogą być używane gazy parali tyczno-drgawkowe.Działa Pociski artyleryjskie przeznaczone do zwalczania siły żywej (po prawej). ładunek pobudzający d. Ładunki pocisków. pocisk burzący rodzaj pocisku artyleryjskiego przeznaczonego do rażenia sity żywej. wydzielając podczas spalania dym i wysoką temperaturę. by podczas niewybuchu w powietrzu zdołały zdetonować szrapnel na ziemi i uzyskać większą siłę rażenia. zapalnik. skorupa odłamkowa c. Pocisk chemiczny napełniony fosforem białym: a. bądź w zapalnik ze zwłoką. zapalniki. rurka ogniowa d. Pocisk burzący (powyżej) a. pociski chemiczne. bądź zbliżeniowego pocisk detonując na określonej wysokości uzyskuje zwiększoną siłę rażenia (B). masa chemiczna b. Dzięki zastosowaniu zapalnika czasowego. przedstawia najczęściej stosowane połączenia ładunków pocisków i zapalników do zwalczania typowych celów. 1. Ładunek pocisku był z reguły w stanie płynnym i podczas uderzenia ulegał powolnemu rozkład owi. ładunek wyrzucający b.

lufa 182 . by móc dotrzymać kroku kawalerii. pochwa tuleji e. Łoża te wpłynęły na rozwój dział polowych i haubic po I wojnie światowej. Ostroga osadzona pod osią połączona była ze sprężyną w poprzeczce łoża. miało obniżone dolne łoże i pozwalało jedynie na ograniczone podniesienie lufy i zasięg strzału. rozwiązały ten problem. Niekiedy artyleria polowa dzieli się na lekką.masa pocisku . Kaliber . średnią i ciężką artylerię polową.3 cale (76. i łoża rozporowe (c). Stare masywne łoże ogonowe (a). Na kolejnych sześciu stronach encyklopedii przedstawimy różnorodne rodzaje dział polowych. Transportowanie dział (po prawej). artyleria polowa jako rodzaj broni składa się z armat. muły czy osły ciągnęły działa i przodki. Ponadto wyróżniało się artylerię zaprzężną (2). Rozwój łoża (powyżej). a sprężyna amorty­ zowała odrzut działa. Kiedy zaprzęgi końskie. Podczas strzału ostroga wkopywała się w ziemię.Działa polowe W najszerszym znaczeniu. i w związku z tym (ciężkie jednostki) często określane były mianem „artylerii pieszej". używane przez brytyjską artylerię polową pod­ czas wojny burskiej (1899-1902). Łoże tego działa przypominało wprawdzie jeszcze stare łoża dział odprzodowych. pojęcie „artylerii polowej' nabierało szczególnego znaczenia. miejsce do siedzenia dla kanoniera podczas marszu d. donośność — 5500 m. i konną. Działo odtylcowe BL Mk 2. haubic i moździerzy i cechuje się odpowiednią mancwrowością na polu walki. lina stalowa f. W okresie motoryzaq'i działa polowe ciągnione są przez pojazdy (3). lecz składało się już z nitowanych blach stalowych (po prawej). Łoża skrzy- niowe (b).2 mm).6. 15-funtowc. rodzaj amunicji: oddzielnego ładowania. chociaż nie można dokładnie określić kryteriów tego podziału. E a. pokrętło mechanizmu odniesieniowego lufy . W tej ostatniej cała obsługa poruszała się konno.34 kg. c. Działa mające własny napęd dzielą się na nieopancerzoną artylerię samobieżną i artylerię' pancerną (4). Obsługa maszerowała najczęściej pieszo (1). ostroga. szrapnel .

183 . była umocowana na kołysce (b). Dla uzyskania większej szybkostrzelności wykorzystano zalety wynikające z ładowania działa od tyłu oraz zjawisko gwałtowanego ruchu wstecznego działa. Stalowa tarcza chroniła ją przed ogniem nieprzyjacielskim. Urządzenie to kanalizowalo siłę odrzutu na ostrogę łoża. Podczas odrzutu opornik jednocześnie przepychał olej przez wąski zawór i tłoczył powietrze do powrotnika. tarcza ochronna i. Części składowe. 75 mm.62 cm). Dzięki temu.celowniczy wykorzystywał przyrząd do mierzenia kąta podniesienia lufy i celownik działowy dla określenia kierunku bocznego. amunicja zespolona. A. Zaprzęg sześciokormy ciągnął przodek amunicyjny! działo. wz. masa pocisku: 5. Brytyjskie działo 13-funtowe artylerii zaprzężnej używane od początku I wojny światowej posiadało cechy charakterystyczne dla nowoczesnego działa polowego. Wbudowany mechanizm kierunkowy umożliwiał obrócenie lufy o kilka stopni bez obracania całego działa. Wprowadzono także tarczę stalową (c). 1897 (po prawej). Sposób działania powrotnika.kierowanego przez wysuniętego do przodu obserwatora . sławna „siedemdziesiątka piątka". dźwignia ręczna. a. ogon łoża o. wywołane podczas jego odpalania. kołyska d. do osłony obsługi działa przed og­ niem nieprzyjacielskim. w ziemię. ostroga q. Lufa (a). Lunetka celownicza umożliwiała celowniczemu lepsze widzenie przedmiotów (celów) we wszystkich kierunkach. Dla prowadzenia ognia pośredniego . oporopowrotnik c. łoże f k. pokrętło mechanizmu odniesieniowego pokrętło mechanizmu kierunkowego m. Oporopowrotnik przechwytywał ruch wsteczny lufy i wprowadzał ją w położenie pierwotne. siedzenie n. a obsługa mogła pozostać na dziale (dwa siedzenia na łożu). lufa b. przyrząd do mierzenia kąta podniesienia lufy g. To urządzenie było mocowane na łożu (d). maksymalny odrzut lufy p.66 kg. Dane techniczne 13-funtowego działa szybkostrzelnego: Kaliber: 3 cale (7. w którym uporano się z odrzutem lufy. Działko szybkostrzelne z okresu I wojny światowej (poniżej). celownik działowy e. B. Francuskie działo piechoty kal.Problem odrzutu (poniżej). W celu oddania kolejnego strzału ponownie je włączano na stanowiska i powtarzano czyn­ ności celowania. odbijacz h. która służyła za opornik i powrotruk. była pierwszym działem. działo podczas oddawania strzału nie ulegało cofaniu do tyłu. Sprężone powietrze ulegało ponownemu rozprężeniu i powodowało wprowadzenie lufy w położenie wyjściowe. po oddaniu strzału toczyły się zwykle swobodnie do tyłu na odległość kilku metrów. Pierwsze działa odtylcowe. lunetka celownicza i. Sposób działania hydraulicznego opornika. szrapnele. C. które powodowało wbicie się ostrogi łoża (e). wkopując się w ziemię. donośność: 5 400 m. pociski oświetlające.

Już w okresie I wojny światowej sporadycznie używano dział samobieżnych.8 kg. której łoże umocowane było na podwoziu poją7Óu gąsienicowego. brytyjskie haubice średnie wystrzeliły w latach 1915-1918 około 22. amunicja oddzielnego ładowania: szrapnel. polowe i przeciwpancerne na pojazdach samobieżnych. rodzaj amunicji: składana. Do nich należała armata Saint-Chamond (po prawej). masa szrapnela 6. W II wojnie światowej wprowadzono działa przeciwlotnicze. kal. Pierwszy pojazd posiadał prądnicę. Jak się oblicza. Kaliber 6 cali (155 mm). Nazwa dodatkowa 26 cwt. Posiadało poziomy zamek klinowy (typ zamka faworyzowany przez niemieckich konstruktorów). Kaliber 77 mm. donośność 8 700 m. pocisk odłamkowo-burzący. Brytyjska haubica wz. odpowiednik francuskiego działa 75 mm i brytyjskiego 18-funtowego.7 cm. szrapnel. pocisk odłamkowo-burzący. gazowy masa pocisku 100 funtów (45. 6-calowa (po prawej). 7. Po złożeniu podczas transportu stanowiła siedzenie przed tarczą dla dwóch kanonierów. z okresu I wojny światowej. donośność 8400 m.3 kg). Górna część tarczy ochronnej była wyściełana i składana. wytwarzającą energię elektryczną dla obu silników.4 min pocisków na froncie zachodnim. 184 . 26 cwt. odróżnia działo od starszego typu 30 cwt.Działa polowe odtylcowe Niemieckie działo polowe (po lewej).

przeciwpancerne. amunicja oddzielnego ładowania. donośność: 10670 m. K Kaliber 155 mm. Dzięki stosowaniu odpowiednich ładunków działo to mogło być" wykorzystywane jako haubica. Okrągła płyta służyła za łoże obrotowe. rzeciwpancerne i zapalające. pociski: odłamkowo-burzącc.33 kg Działa Kaliber 105 mm.Brytyjska 25-funtówka Mk 2 (po prawej). znajduje się jeszcze na wyposażeniu wielu armii. zapalające. Kaliber 87. bądi jako armata. łasa pocisku odłamkowo-burzącego: 43 kg. 25-funtówka wprowadzona do użytku w 1940 r. donośność: 12250 m. oświetlające.81 kg. pociski odłamkowo-burzące. Masa pocisku odłamkowo-burzącego: 11. amunicja składana. przeciwpancerne. donośność 22000 m. propagandowe. Kod/aj „naubicoarmały" szeroko rozpowszechniony w latach 30-tych i 40-tych. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące.6 mm. Masa pocisku odłamkowo-burzącego 14.. zapalające i oświetlające. 185 .

To'ułatwia nie tylko wykorzystanie lecz także logistykę. masa pocisku ok. Ta średnia haubica samobieżna należy do jednostek wsparcia francuskich dywizji pancernych.2 mm. w celu zwiększenia prędkości początkowej pocisku. a także w celu zastosowania ich jako dział przeciwpancernych. wz. 186 E Kaliber 76. Amunicja i przeważająca część ośmioosobowej załogi trans­ portowana jest na drugim pojeździe. Amerykańska haubica 8-calowa w dwóch wariantach (po prawej). Z wojskowego punktu widzenia praktyczne jest używanie głównych elementów budowy na różnorodnych układach jezdnych. zapalające i oświetlające. 1942 (po prawej). M 115: ciężar 14515 kg. w armiach państw NATO oraz w wielu innych.155 mm wz. M 110: ciężar 26308 kg. . Dzięki mm można względnie łatwo wprowadzić haubicę w położenie bojowe. masa pocisku odłamkowo-burzącego 6. donośność: 20000 m. oznaczania celów i nuklearne oraz pociski burzące z napędem rakietowym. ok. rzeciwpanceme-pod kalibrowe. umulacyjne. 60 km. 43 kg. Podczas prowadzenia ognia część odrzutu haubicy przenoszona jest na dwa lemiesze z zaokrąglonymi krawędziami. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. Posiadają tę samą lufę. F 3.Działa polowe odtylcowe Francuska haubica kal. donośność 13300 m.21 kg. i do dzisiaj znajduje się jeszcze na wyposażeniu armii co najmniej 20 państw. Radzieckie działo polowe 76. amunicję i osiągi. Związek Radziecki wyposażał wiele dział polowych w długie lufy.2 mm. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. prędkość max. masa pocisku odłamkowo-burzącego 91 kg. zasięg 16800 m. Przeznaczona jest do zwalczania celów taktycznych pociskami jądrowymi. Obie wersje znajdują się na wyposażeniu armii amerykańskiej. zamontowane u podwozia w tylnej części kadłuba pojazdu (patrz niżej). weszło do użycia po raz pierwszy w 1942 r. amunicja zespolona: pociski odłamkowo-burzące. Samobieżna haubica M 110 (1). Kaliber 155 mm. 55 km. prędkość max. i ciągniona M 115 (2). Dane wspólne: kaliber 8 cali (203 mm).

' Kaliber 155 mm. prędkość max. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. Kaliber 155 mm. także Bundeswehry. mogą zwalczać cel w dwóch różnych grupach kątów. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. Mały ładunek i większy kąt pod­ niesienia lufy powoduje. umożliwiający zajęcie stanowiska ogniowego. konstrukcji niemiecko-angielskowłoskiej. dzię­ ki zmianie ładunku i kąta podniesienia lufy. że po­ cisk leci stosunkowo wolniej i jego stromy lot jest szczególnie przydatny do zwalczania celćw zakrytych (1). Współczesne haubice strzelające amunicją oddzielnego ładowania. haubica M 109 (poniżej). haubica średnia. donośność 24000 m. 187 . broni ręcznej oraz ograniczają oddziaływanie broni chemicznej i atomowej. zaliczana jest. do najlepszych średnich haubic polowych. haubicy 55 km. donośność 14600 m.5 kg. Większy ładunek i mniejszy kąt podniesienie lufy powoduje większą prędkość oczątkową pocisku i płaski tor )tu: szczególnie przydatne do zwalczania czołgów (2). masa pocisku odlamkowo-burzącego 43 kg.Działa Amerykańska samobieżna haubica opancerzona kal. n p . w zależności od warunków terenowych. E Strzelanie w górnych i dolnych grupach kątów (po prawej). 155 mm M 109 (po prawej). Nadwozie wykonane jest z metali lekkich . masa pocisku burzącego 43. pod względem rozwiązań technicznych.płyt pancernych. Haubica polowa 70 (po prawej). będąca na wyposażeniu wielu armii państw NATO. ogień w górnych i dolnych grupach kątów. kartacze i nuklearne (tylko na wyposażeniu armii amerykańskiej). które chronią /alogę przed działaniem pocisków odłamkowych. Jest nadzwyczaj sprawna technicznie i ma silnik pomoc­ niczy. chemiczne. Haubica może prowadzić. oświetlające oraz pociski burzące z dodatkowym napędem rakietowym (donośność 30000 m).

4. 1916. Porównanie wzrostu człowieka do wielkości pocisków używanych przez działa omówione w tym podrozdziale: 1. Okres rozwoju tej broni przypada na I wojnę światową. typowe superdziało używane podczas 1 wojny światowej w walkach pozycyjnych. Podczas transportu musiano rozkładać je na części.3 t i służyła do umocowania haubicy na platformie. Sporadycznie stosowano je jeszcze podczas II wojny światowej. pocisk do moździerza 420 mm „Gruba Berta". Skrzynia stalowa poci wylotem lufy napełniana była balastem o masie 20. 3. 2. Niemiecki moździerz 420 mm wz. 14 (po prawej). Brytyjska haubica obleżnicza 12-calowa Mk 4 (po lewej). lecz coraz częściej zwalczanie celów dalekosiężnych przejmowały bomby lotnicze.Pocisk ważył 810 kg" Porównanie pocisków (po lewej). 188 . pocisk do „działa przeciwparyskiego" 210 mm. odmiana „Grubej Berty" używany do burzenia fortów pancernych i betonowych w okresie 1 wojny światowej . kiedy używana była do oblegania twierdz lub w walkach pozycyjnych.Działa oblęznicze i kolejowe Najcięższa broń artyleryjska używana była tylko jako stacjonarne działa oblęznicze i działa kolejowe. pocisk do haubicy oblężniczej 12-calowej Mk 4. pocisk do haubicy kolejowej 400 mm wz.

na podwoziu Saint-Chamond. Stanowisko ogniowe mieściło się na odcinku toru kolejowego. Francuska haubica kolejowa kal. a drugą dla przyjęcia odrzutu. Kaliber 400 nim. zwiększania masy pocisku i masy ładunku miotającej). używane prze/ arty­ lerię niemiecką w 1918 r. lufy. Pocisk o względnie małym kalibrze leciał z dużą prędkością i przy małym oporze powietrza w górnych warstwach atmosfery osiągał ogromną donośność. dokonywano na bieżąco po każdym strzale. 70 strzałów zwiększał się do 232 mm. . 400 mm wz. W celu wyrównania wygięcia lufy obciągano ją linami stalowymi. Kaliber lufy na początku jej użycia wynosił 210 mm i po oddaniu ok. do ostrzeliwania stolicy Francji z odległości 120 km. amunicja oddzielnego ładowania. W celu wyrównywania zużycia lufy. Ładowanie następowało w'pozycji poziomej. używano pocisk burzący o masie 900 kg (w praktyce okazywał się trudny do zestawienia). Cztery filary fundamentu betonowego służyły do odciążenia podwozia. 1916 (poniżej). masa haubicy' na stanowisku ogniowym 13/t. przymocowanymi do podstawy.Działa „Działo przeciwparyskie" (po prawej). Do obsługi zamka haubicy przy dużym kącie podniesienia lufy budowano jedną sztolnię.

Japońskie działo polowe kał. głównie dzięki mniejszej masie i możliwościom prowadzenia ognia stromego. pociski burzące. wśród nich także strzelcy górscy Bundeswehry. Kaliber 70 mm. Zwierzę juczne (po lewej). Japończycy używali go po mistrzowsku w okresie Tl wojny światowej.5 kg. Na krótkich odległościach przenoszona jest w stanie rozłożonym przez żołnierzy. Były one podstawowym uzbrojeniem baterii górskich oddziałów brytyjskich w Indiach w latach 1901-1915. 92 (po prawej). W niektórych armiach stosowano podobną lekką broń do bezpośredniego wsparcia piechoty. masa pocisku 4. masa pocisku burzącego 6. Kaliber 70 mm.24 kg. przy czym lufa była rozkładana na dwie części. działa piechoty zostały udoskonalone podczas II wojny światowej: powstały działa do wykorzystania przez wojska powietrzno-desantowe. z przytroczoną lufą haubicy górskiej. W górach właściwości haubicy przewyższają walory armaty. amunicja składana (pociski odłamkowo-burzące. Nadawały się do użycia w każdych warunkach terenowych. Włoscy strzelcy alpejscy wprowadzili tę wielofunkcyjną broił do użytku w 1957 r. które zrzucano na spadochronach lub w paletach. Pierwotnie do jej transportu w stanie rozłożonym używano 6 mułów.8 kg. wz. Po wojnie przemianowano ją na haubicę M116. Brytyjskie działo górskie 10-funtowe (po prawej).Działa górskie Na początku XIX w. masa pocisku odłamkowo-burzącego 19. donośność 1057 m. a podczas II wojny światowej zrzucano ją na spa­ dochronie bądź przerzucano przy użyciu szybowców.06 kg. Włoska haubica górska 105 mm wz. Można ją transportować przy użyciu samolotów i śmigłowców lub spadochronów oraz przy pomocy lekkiego pojazdu bądź 11 mułów. donośność 5500 m. Często było przenoszone w stanie rozłożonym przez dżunglę przy użyciu transportu ludzkiego. Można je było rozkładać i przewozić przy użyciu zwierząt jucznych. Kaliber 75 mm. wyprodukowano po raz pierwszy lekkie armaty i haubice do walki w terenie górskim. 70 mm. Znajdują się jeszcze na wyposażeniu armii Chin i Wietnamu. 75 mm Ml Al (po prawej). na rysunku na łożu M8. amunicja oddzielnego ładowania: szrapnel. Miały one koła blaszane i tarczę ochronną. zapalające i oświetlające) oraz amunicja zespolona (ładunek kumulacyjny). amunicja składana: szrapnele. 56 (po prawej). 190 Kaliber 105 mm. Do transportu używano 5 mułów. Była używana prze/ brytyjskie oddziały spadochronowe p o d Arnhem w 1944 r. donośność 2745 m. masa pocisku burzącego 3. . amunicja zespolona (ładunek kumulacyjny) i amunicja składana (ładunek burzący). zapalające i przeciwpancerne. Później przejęło ją dalszych 17 armii. Amerykańska haubica górska kal.' Dzięki połączeniu lufy z zanikiem zawdzięcza sobie nazwę „armaty śrubowej". Te tzw. Nie posiadało mechanizmu regulującego odrzut lufy. donośność 8925 m.

).przed oddaniem następnego strzału . Podczas oddawania strzału odrzut odpychał działo do tyłu do podkopu. 1875 r. Obsługa była niewidoczna dla nieprzyjaciela. 4. 3. Kazamata. Późniejsze rodzaje łóż chowanych zastosowano na stanowiskach baterii nadbrzeżnych. a działo było widoczne tylko w momencie odpalania. Ten system obrony został zaniechany po II wojnie światowej. Donośność 7 315 m. Lufa działa wystawała z kopuły stalowej. Łoże znajdowała się w podkopie. gdyż lufy nie musiały być ładowane przez nie osłonięte wyloty. kopułowe i kazamatowe. Nowe technologie doprowadziły do powstania coraz to większych i technicznie lepszych dział. Działo prowadziło ogień poprzez wąski olwór w murze fortecznym. Kopuła pancerna. Podstawa łoża. Brytyjskie działo nadbrzeżne kal. Łoże chowane. której cokół osadzony był w betonie. (po lewej). dzięki której działo podnosiło się . Rozciągały się one między podłogą a sufitem i przenosiły siłę odrzutu na ściany kazamaty. zwłaszcza artyleria ciężka. Na schemacie pokazano cztery rodzaje stanowisk: 1. za którym znajdowało się także łoże obrotowe. Działo prowadziło ogień przez pierś muru. którego załom odpowiadał zasięgowi bocznemu działa. 1881 r. 305 mm (12-calowe) w kazamacie pancernej z ok. Stanowiska osłonięte dział fortecznych (poniżej). Ona zapewniała jednocześnie wywołanie przeciwwagi. Artyleria ha unii Maginota ulokowana była w wieżach opuszczanych (ruchomych). a działo stawało się widoczne dla nieprzyjaciela tylko w momencie odpalania. Jedno z pierwszych tego rodzaju. Używane w fortach nadbrzeżnych w Portsmouth. 2. masa pocisku 323 kg.ponownie do góry. gdzie było ono przejmowane przez przekładnię zębatą łoża. Powstały nowe łoża wieżowe. Na rysunku przedstawiono łoże chowane działa odtylcowego 12-funtowego „Amstrong" (Cooke „Naval Ordinance and Gunnery". Działa odtylcowe umożliwiały poprawę zabezpieczenia obsługi przed ogniem nieprzyjacielskim. Forma stosowana w przeszłości w fortyfikacjach nadbrzeżnych. Odrzut lufy przyjmowały cylindry hydrauliczne umocowa­ ne z przodu kazamaty na dużym ramieniu. Łoże chowane (po lewej). Udoskonalone użycie rakiet i samolotów pod koniec II wojny światowej prawie wyeliminowało stosowanie artylerii nadbrzeżnej i fortecznej.Artyleria nadbrzeżna i forteczna W każdym stałym systemie obronnym od dawna ważną rolę odgrywały działa. 191 . skonstruowane przez kapitana Moncrieffa z Edynburga.

na morzu jako: 3. lufa 2. masa pocisku 450 g (1 funt angielski). kierunek odrzutu zamka 8. działka pokładowe na samolotach szturmowych (wsparcia taktycznego). umożliwiało prowadzenie ognia w górnych grupach kątów. z okresu 1 wojny światowej. broń uniwersalna na ścigaczach. Mniejsze działka automatyczne . Broń strzela wykorzystując amu­ nicją taśmową. dysza gazowa 3. trzon zamka 7. Szwajcarskie działko automaty czne 20 mm KAA (po prawej). 192 .Działka automatyczne Działka automatyczne właściwie są powiększonymi karabinami maszynowymi. wyrzucona łuska. W tym podrozdziale objaśnimy budowę i zadania działek automatycznych. Wcześniejsza wersja była używana podczas wojny burskiej (1899-1902). 1-funtowy Maxim „Pom-Pom" (po prawej) . Łoże polowe tego modelu brytyjskiego. w samolotach jako: 6. 211). zamek 6. a działkami. przez obie strony. tłok gazowy 4.uruchamiane przez korby ręczne . 1. działka pokładowe na samolotach myśliwskich. broń uniwersalna na pojazdach opancerzonych.używano już w latach siedemdziesiątych XIX w. Zamek odryglovvy wany jest wprawdzie przez tłok gazowy. 4. a są zaliczane do broni artleryjskiej tylko ze względu na kaliber i budowę używanych pocisków. Dzięki różnorodności używanej amunicji i wysokiej zdolności bojowej działka automar czne szczególnie są przydatne o realizacji określonych celów: na lądzie jako: 1. nabój w donośniku c. którvch działanie pocisków jest za słabe przeciwko różnym celom. na okrętach wojennych do obrony przed torpedowcami Kaliber 37 mm. donośność (przy przedstawionej wersji łoża) 4 110 m. 7.wersja znanego karabinu maszynowego Maxim z lat osiemdziesiątych XIX w. działo przeciwlotnicze. które do okre­ ślonych zadań są mało manewro­ we i posiadają za małą szybkostrzelność'. 5. działo przeciwlotnicze. Maxim był modelowym reprezentantem broni samoczynnej. działom przeciwlotniczym i działom okrętowym. W związku z tym broń tę zalicza się do grupy broni automatycznej działającej na zasadzie zamka swobodnego (patrz str. Broń ta wypełnia lukę między karabinami maszynowy­ mi. Schemat zamka (poniżej). szwaj­ carskiego działka automatyczne­ go 20 mm KAA pokazuje ścisłe pokrewieństwo między karabina­ mi maszynowymi. jednak ciśnienie ga­ zów resztkowych w lufie wyrzu­ cając łuskę powoduje cofnięcie się trzonu zamka całkowicie do tyłu. S Użycie działek automatycznych (powyżej). Dalsze przykłady i bliższe informacje znajdują się w podrozdziałach poświęconych armatom czołgowym. nowoczesna konstrukqa Oerlikona. działo do zwalczania torpedowców. nabój w komorze nabojowej b. Firmy szwajcarskie Hispano-Suiza i Oerlikon zawsze odgrywały czołową rolę w dziedzinie produkq'i działek automatycznych. bufor zamka a. 2. a działami. wykorzystującej energię gazów prochowych do uruchomienia zamka. iglica 5.

Nabój 20 mm (poniżej) z amerykańskiej serii M 50 (do lotniczych działek pokładowych)./min./min. Na świecie istnieje duża ilość amunicji 20 mm. Nowoczesny samolot myśliwsko-bombowy A-7 marynarki wojennej USA. od 19. w którym kierowanie ogniem od­ bywa się elektrycznie. Śmigłowiec amerykański typu Huey Cobra posiada działko w specjalnym łożu „Kinn". Szybko­ strzelność teoretyczna wynosi 6 000 strz. Jego 6 luf obroto­ wych pracuje według zasady Gatlinga (patrz str. W myśliwcu Messerschmitt Bf 109 z okresu II wojny światowej działko prowadziło ogień przez wał śmigła.50 r. Przedstawiamy typowe miejsca montażu łoż działek pokładowych: 1. koszulka stalowa pocisku 3. 1. przedstawimy naturalnie tylko kilka typów. serii M50. czyli 100 strzałów na sekundę. stosowane jest jako pokładowe działko lotnicze. 3. Odpalanie następuje z jednej z pięciu komór nabojowych bębna rewolwerowego wprawianego w ruch przez odrzut i tłok gazowy.Lotnicze działka pokładowe (po prawej). Cztery działka myśliwca brytyjskiego Spitfire Mk 9 znajdowały się w płatach nośnych (skrzydłach). To działko rewolwerowe 20 mm. Działko 30 mm Aden (po prawej). Na rysunku (poniżej) przedstawiono pocisk przeciwpancerny zapalający. W tym typie naboju ładunek miotający pobudzany jest przez zapalnik elektryczny. 4. szybkostrzelność teoretyczna 1200-1400 strz. jest brytyjską odmianą konstrukcji niemieckiej z okresu II wojny światowej. Amerykańskie działko rewol­ werowe M 61 A 1 (po prawej). ma podwieszone pod płatami nośnymi (skrzydłami) działka w zasobnikach strzeleckich. wprowadzonej do użytku w 1950 r. Masa 87 kg. Kaliber 20 mm stanowi dolną granicę kalibru amunicji stosowanej do działek automatycznych. materiał wybuchowy 4. zapalnik M 505 (bez przekroju). 2. 207). Działko to w wersji rozwiniętej oznaczone jako M 168 znalazło zastosowanie w artylerii powietrznej. wbudowane jest na stanowiskach ruchomych albo na nieruchomych w statkach powietrznych. masa zapalająca 5. Przekrój (po prawej) pocisku amerykańskiego M 56 A-l (burząco-zapalający). Działa < < • © 193 o . miedziany pierścień wiodący 2.

Po II wojnie światowej rakiety kierowane przejęły większość zadań ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. Pocisk burzący z zapalnikiem czasowym. samo­ bieżne i okrętowe. Pociski przeciwlotnicze posiadają zwykle rządzenia samolikwidujące (samolikwidator). używany w I wojnie światowej jako „zasłona rozpryskowa" przeciwko nieprzyjacielskim samolotom. Zapalniki uderzeniowe stosowano przeważnie w działkach szybkostrzelnych do zwalczania samolotów szturmowych. Do Ó wojny światowej wykształciły się d w a p o d s t a w o w e typy dział przeciwlotniczych: ciężkie jednostrzałowe armaty do zwalczania wysokolatających celów i lekkie działka szybkostrzelne do obrony p r z e d samolotami szturmowymi. Był on najczęściej używanym pociskiem w ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. gdy nie trafi on w cel. 1. z okresu I wojny światowej. którego czas przelotu dostosowany był do wysokości toru lotu samolotu. samolotów myśliwskich i bombowych w p r o w a d z o n o specjalne armaty przeciwlotnicze na łożach. 3. Szwedzkie działo Bofors (po lewej). które powodują rozerwanie się pocisku. Na rysunku przedstawiono wzór powojenny L/70. ustalał położenie samolotu i uruchamiał zapalnik. Proste loże na cokole. Impuls fali radiowej. przebudowane działo artylerii nadbrzeżnej 76.Armaty przeciwlotnicze Wraz z pojawieniem się.2 mm. Zapalniki zbliżeniowe zwiększały skuteczność działania pocisku burzącego w okresie II wojny światowej. 4. do którego sto­ suje się ulepszoną amuniq'ę i urządzenia radiolokacyjne. 194 . stacjonarne. który detonował pocisk w obsza­ rze skutecznego rażenia celu . W latach trzydzies­ tych obecnego stulecia wiele armii świata wprowadziło arma­ ty Boforsa do zwalczania samolo­ tów szturmowych. Działa posiadają różnorodne łoża o podwoziu kołowym (na rysunku). mogące prowadzić ogień w górnych grupach kątów i we wszystkich kierunkach. 12-funtowa (po lewej). Pociski przeciwlotnicze i zapalniki (powyżej). podczas T wojny światowej. 2. Pocisk rozpryskowy z zapalnikiem czasowym. umożliwiało prowadzenie ognia z kątami ostrzału poziomego w granicach 0-360 i 0-90° w pionie. Brytyjska armata plot. najbardziej znane jest działo wz. emitowanej przez zapalnik. 40 m m .

aby podczas ich zwalczania pocisk trafił samolot na z góry obliczonym punkcie. bez kół. Chociaż w tym samym okresie rakiety kierowane przejęły większość zadań ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. to nadal działka plot. przetwarzające automatycznie dane o trasie lotu celu. Ten 30 mm zestaw obrony przeciwlotniczej pokazuje współczesny kierunek w rozwoju lekkiej artylerii przeciwlotniczej. Zestaw kierowa­ nia ogniem obejmował stanowiska ogniowe kilku dział. Na rysunku pokazany jest wzór armaty Mk 2c z łożem kołowym E Przyrządy do kierowania ogniem (powyżej). Kanonierom wystarczała tylko teoretyczna znajomość celów powietrznych.7-calowa (94 mm). będące na wyposażeniu współczesnej dywizji pancernej. Odpalane pociski skutecznie zwalczały cel aż do 8000 m. Późniejsze wersje otrzymały urządzenia do automatycznego ładowania. w latach 1937-1950. Armata przeciwlotnicza 88 mm wz. 18 (po prawej).Działa Armata przeciwlotnicza 3. kąt boczny oraz nastawienie zapalni­ ka pocisku (b). Na rysunku przedstawiona jest armata w gotowości do oddania strzału na ruchomym łożu krzyżowym. cechujące się wysoką szybkostrzelnością. Składa się z dwóch działek 30 mm i radiolokacyjnego systemu kierowania ogniem. wyparły ciągnione działa plot. mieszczących się w wieży obrotowej na podwoziu czołgu AMX-13. odgrywają ważną rolę w zwalczaniu samolotów szturmowych. Osadzane są na łożach stacjonarnych. W latach trzydziestych wprowadzono automatyczne przeliczniki wyprzedzenia celu (a). Wzór 18 oznaczał wcześniejszą wersję słynnej „osiemdziesiątki ósem­ ki". Francuskie przeciwlotnicze działo samobieżne AMX DCA 30 (po lewej). stanowiła podstawowe wyposażenie ciężkiej artylerii rzeciwlotniczej w Wielkiej rytanii. 195 . ciągnionych i samobieżnych. na bazie której powstały podczas II wojny światowej różne działa przeciwpancerne i przeciwlotnicze. Mogła prowadzić ogień do wysokości 10700 m. w odpo­ wiedni kąt podniesienia lufy. Samobieżne działa przeciwlotnicze.

osłona pancerna działa d. siedzenie dla celowniczego k. System stabilizacji utrzymuje wycelowaną w cel armatę pokładową podczas jazdy w płaszczyźnie poziomej i pionowej . koło mechanizmu bocznego lufy i. Czołg brytyjski z okresu T wojny światowej. wyrzutnik m. koło mechanizmu podniesieniowego lufy h. W końcu lat czterdziestych powstały hy­ drauliczne systemy stabilizacji. niemieckiego czołgu „Tygrys" VII E z okresu II wojny światowej. posiadał dwie armaty osadzone w osłonach pancernych no obu stronach kadłuba (A). Obszerne omówienie czołgu.Armaty pokładowe pojazdów opancerzonych Do największych kroków w rozwoju artylerii w tym stuleciu należy użycie dział w pojazdach opancerzonych. wykracza poza ramy encyklopedii. Stabilizacja armaty pokładowej (po prawej). W tym podrozdziale przedstawiamy wyłącznie czołgi i pojazdy opancerzone. 196 . Wieża i armata (po prawej). pierwszy zmotoryzowany pojazd pancerny. jako pojazdu i systemu broni. Jest to typowa konstukcja konwencjonalnej wieży czołgowej. Amunicja przeciwpancerna i pokładowe karabiny maszynowe przedstawione są na str. Stanowiska armat pokładowych (po prawej). lufa c. urządzenie ochronne wykonane z blachy. Samobieżne armaty i haubice zostały omówione w podrozdziale poświęconym artylerii polowej. zamek z klinem pionowym f. wykonujące zadania własne na polu walki. 218. zapewniające pełny obrót armaty (C).niezależnie od pozycji ukośnej czołgu w terenie. Współczesne armaty pokładowe usytuowane są w wieżach obrotowych. siedzenie dla ładowniczego g. przekładnia obrotu wieży 1. ich łoża oraz sprzęt współczesny służący do zwiększenia prawdopodobieństwa trafienia. siedzenie dla dowódcy czołgu. Także tu omówimy armaty pokładowe. W innym z czołgów działo osadzone było w przedniej części kadłuba (B). cylinder opornika lufy e. hamulec wylotowy b. celowniczy celuje i odpala. 199 i str. Wyrzutnik. chroni załogę przed odrzutem armaty. celownik optyczny j. a. Działo obsługiwane jest przez dwóch ludzi: ładowniczy ładuje naboje. skrzynia na puste łuski n.

celowniczy natychmiast odpala armatę pokładową (2)./min. Armata 30 mm . Lufy gładkie są tańsze w wykonaniu (odpada gwintowanie lufy). a czołg z boku. gdyż jej mechanizm ładowania automatycznego wymagałby więcej miejsca w wieży obrotowej. tyłu. tuleja łącząca g. a najnowocześniejsze czołgi posiadają dalmierze laserowe. korba ładunkowa c. transporterach opancerzonych i samochodach pancernych. a. Niektóre typy czołgów posiadają ciężki karabin maszynowy wbudowany współosiowo do broni głównej (armaty). pokazuje przekrój wieży. występuje pod nazwą czołgu Skyddaa. otwory komory nabojowej d. Armata z lufa gwintowaną i działo gładkolufowe (po prawei). i nie następu­ je ich szybsze zużycie. powrotnik f. Tor lotu pocisku odpa­ lanego z km wstrzeli w ującego jest taki sam. lufa. względnie dokonywać ustawienia armaty w płaszczyźnie bocznej przy pomocy skrętu w prawo czy lewo (c). a dla ładunków kumulacyjnych gwint lufy i tak jest nawet' niekorzystny. uważana była za mało znaczącą. tłumik drgań lufy h. Aż do lat siedem­ dziesiątych czołgi odpalały pociski z luf gwintowanych (A). co potę­ guje dokładność trafienia celu. Następnie Rosjanie. Armata Rarden (powyżej). W tym szwedz­ kim czołgu wprowadzono w la­ tach siedemdziesiątych nowe roz­ wiązania konstrukcyjne. Pocisk odpalany z tej armaty przebija transporter opancerzony z. 199. To działko automa­ tyczne przeznaczone dla lekkich pojazdów opancerzonych wprowadzili do użytku Brytyjczycy w 1974 r. zajmuje niewiele miejsca w luku bojowym (A). Niemcy i ostatnio także Amerykanie i Francuzi zbudowali armaty gładkolufowe do strzelania pociskami stabilizowanymi brzechw owo (B). patrz str. Kiedy osiągnie on cel. Na pierwszym miejscu postawiono celność działka. jak tor lotu pocisku odpalanego z armaty pokłado­ wej. Stridvagn może podnosić i obniżać swój mechanizm napędowy w celu zmiany podniesienia kąta lufy (b). Jego ar­ mata pokładowa 105 mm wbudo­ wana została na stałe w kadłub (a). Czołg Stridvagn 103 A (po prawej).Działa Karabin maszynowy wstrzeliwujący (po prawej). rura wyrzutowa e. Po wycelowaniu wystrzeli­ wany jest pocisk wskaźnikowy (1). Armata ładowana jest od tyłu przy wykorzystaniu trzech gniazd załadowczych. Szkic (poniżej i po prawej). gdyż szybkostrzelność wynosząca 90 strz. Koncepcja armaty została dostosowana do wymogów współczesnego pola walki.Rarden (po prawej). Obecnie stosowane są dalmierze. Tego typu wieże mogą być osadzane na lekkich czołgach. 197 . Masa zamka (B). przycisk spustu b.

Mauser z 1918 r.z. ranaty trzonkowe.prędkość początkowa pocisku. . . unieruchamia prawie każdy czołg nieprzyjacielski. pr. Kaliber 13.pi n\ppanc. mniej" skutecznych typów armat ppanc. 1944 (po prawej). 200) i przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe (patrz str. Niska podstawa (a). Ta niemiecka rusznica z okresu T wojny światowej stanowi pierwszą broń. Działo to znajduje się na wyposażeniu kilku armii. pocz. masa 3650 kg. pr. przejęły lekkie działa (patrz str. Długość lufy uzmysławia fakt wielkości armaty ppanc.3 mm. umożliwia osiągnię­ cie celu pierwszym strzałem (zanim czołg odpowie ogniem). W zasadzie był to karabin jednostrzałowy z dwójnogiem.ppancz. choć me jest już używane w państwach Wspólnoty Niepodległych Państw. Znajduje się ona jeszcze na wyposażeniu armii co najmniej dwunastu krajów Trzeciego świata. poc. Podczas II wojny światowej okazały się jednak nieskuteczne. pociski: ppanc. która stopniowo wyparła sześciofuntówkę. . . ta armata była podstawowym sprzętem niemieckim do obrony ppanc.ppancz.poc.900 m/s.z.ppanc. Brytyjska sześciofuntówka (po prawej). wz. pocz. . strzelające pociskami o dużej prędkości były pierwszą bronią przeciwpancerną.pocisk przeciwpancerny ze smugaczem . Durzące (w przypadku zastosowania armaty jako działa polowego). 36 (po prawej).. Po II wojnie światowej zadania armat ppanc.poc. Miotane pociski wystar­ czały całkowicie do przebicia pancerzy wszystkich czołgów z okresu I wojny światowej. wprowadzona na wyposażenie w 1941 r. W chwili wybuchu II wojny światowej. 785 m/s.s.pocz. ładunki umulacyjne. Radziecka armata ppanc. pocz.ppanc. Później. Używano również niektórych dział przeciwlotniczych i polowych jako armat przeciwpancernych. 37 mm dzięki zastosowaniu nowego pocisku: do wylotu lufy wkładano nadkalibrowy granat trzonkowy. pocisk o dużej siłę przebicia (d). pr.pocz. Kaliber 100 mm. 100 mm wz. w miejsce starszych. 1000 m/s. z rdzeniem stalowym.ppanc.ppanc. ze smugaczem. w celu skutecznego zwalczania nowoczesnych czołgów. 198 Wykaz używanych skrótów: . Rusznica przeciwpancerna . poc.pocisk przeciwpancerny . z rdzeniem wolframowym. pociski: poc. Armata przeciwpancerna 37 mm. a bronią posiadającą zdolność jego przebijania.pocisk przeciwpancerny zwykły .ppanc. W 1942 r. które wkrótce okazały się NIEskutcczne w walce przeciwko czołgom o coraz to grubszych pancerzach.Armaty przeciwpancerne Karabiny wielkokalibrowe.z. zapobiega wczesnemu wykryciu.. masa 122 kg pociski: poc. ładunki kumulacyjne. większość armii używała ulepszonych rusznic. będący powięk­ szoną wersję Mausera powtarzal­ nego. smugowy p. pociski burzące. 762 m/s. pozwala śledzić cel ruchomy. wprowadzono do użytku siedemnastofuntówkę. Rozpoczął się wyścig między grubością pancerza. zwiększono sKuteczność armaty ppanc. duży zakres kąta ostrzału poziomego (b).ppanc. Kaliber 57 mm. stosowaną do zwalczania czołgów. Większość państw używała rusznic p p a n c . Jeszcze w 1939 r. o dużej twardości rdzenia. Cechy charakterystyczne mode­ lowej armaty przeciwpancernej (powyżej).pr. pr. płaski tor lotu pocisku (c). f Kaliber 37 mm. poc. (po prawej). 254).

Kołnierz pocisku podczas strzału ulega spłaszczeniu w lu­ fie ze stożkowym przewodem. 156). Kaliber 28 mm (na stożku przejś­ ciowym) 20 mm (przy wylocie). pocz. zbu­ dowany według koncepcji Gerli­ cha.koncentruje się na niewielkiej części pancerza. Rusznica przeciwpancerna kal.burzących przy przebijaniu opancerzenia. Naprężenia rozciągające.ppanc. 2. Jego działanie polega na wykorzystaniu efektu Monroe'a lub ładunku kumulacyjnego (patrz str. 1000 m/s. amunicją zespoloną. pocisk przeciwpancerny burzący (a).pocz. 288). c. Niszczą cele opancerzone dzięki ładunkowi burzącemu i cechują się tym. pociski: pocisk podkalibrowy z rdzeniem wolframowym. 1. pocisk o dużej twardości rdzenia. e.ppanc. 88 mm wz. będąca rozwinięciem znanej armaty plot. ściśle do niego przylegając. Zamek półautomaty­ czny wyrzucał łuski. tworząc nieckę. które demontowano na stanowisku ogniowym. „Osiemdziesiątka ósemka" strzelała podobnie jak większość armat ppanc. b. Kaliber 88 mm. Miękki czepiec pocisku z długą częścią głowicową zwiększa siłę przebijania. bezwładnościowy (bez materiału kruszącego). przy czym segmenty pierścienia uszczelniającego po opuszczeniu lufy odpadają od pocisku. pocisk przeciwpancerny kumula­ cyjny. ładunki kumulacyjne. Ma niewielki ładunek burzący i zapalnik denny. Pociski wykorzystujące energię chemiczną (po prawej).ppanc. pociski: poc. z przodu wydrążony stożkowo otoczony jest skorupą z materiału mięklćego. iż zachowują taką samą moc przebijania pancerza bez względu na odległość odpalania. kal. Zastosowanie pancerzy grodziowych spowodowało nieskuteczność pocisków ppanc. a wytwarzana energia . Była transportowana na łożu czterokołowym. . pociski burzące (przy zastosowaniu armaty jako działa polowego). Ładunek burzący. Pocisk posiada niezbyt grubą ściankę skorupy i zapalnik denny. pocisk podkalibrowy do luf ze stożkowym przewodem. pocisk burzący (nie używany do obrony przeciwpancerne)). Pod miękkim płaszczem pocisku znajduje się twardy rdzeń. a dalej do celu leci tylko z dużą prędkością twardy rdzeń.z. poe.s. pełnokalibrowy.po ude­ rzeniu pocisku w cel . Działa jak (c). Istnieje wersja do armat gładkolufowych. działająca według zasady Gerlicha: stożkowa luta podczas strzału umożliwiała spłaszczenie pocisku i nadanie mu mniejszego kalibru. Rozpalony metal przenika pod wysokim ciśnieniem za przeszkodę. 41 (po prawej). pr. 88 mm wz.z. Podczas uderzenia pocisku w pancerz materiał burzący „rozpłaszcza się" na jego powierzchni.Działa Niemiecka armata ppanc. o dużej twardości rdzenia. d. Pociski ze stali hartowanej czy wolframu przebijają płyty pancerne dzięki dużej prędkości uderzenia . 41. 43 (po prawej). a. masa 229 kg. pocisk przeciwpancerny z odrzucanym sabotem. Zbliżając się do celu ulega on zapale­ niu. wówczas pocisk jest stabilizowany brzechwowo (patrz str. pr. Następnie skręcano prostopadle dwa wsporniki i armata osadzona była na łożu krzyżowym (jak pokazano na rysunku). powodują oderwanie się kawałków pancerza.. 28 mm wz. p. pocisk pizeciwpancerno-burzący. Dzięki temu ciśnienie gazów prochowych nadawało pociskowi większą prędkość i moc rażenia.s. pocisk przeciwpancerny. 199 . kal. masa 3700 kg. który detonuje po przebiciu pancerza. niemiecka z okresu II wojny światowej. po jego stronie wewnętrznej. Pociski uderzeniowe działają dzięki posiadanej energii kinety­ cznej (po prawej). wywołane podczas wybuchu pocisku. 1400 m/s.

nakładanej tylko na szyjkę i dno. Największą wadą dział bezodrzutowych jest powstawanie strugi gazów wylotowych podczas strzału. typu „Kromuskit" (poniżej i po prawej). c. 156-157. a. potem ładunek miotający w łusce nabojowej mającej dno z tworzywa sztucznego. a) kierunek wylotu strugi gazów prochowych b) zamek c) dysza d) perferowana łuska nabojowa e) pocisk f) lufa g) nabój kompletny. strumień gazów razi śmiertelnie do 14 m od działa. Podczas desantu na na Krecie w 1940 r. Działo nie potrzebuje ani mecha­ nizmu oporopowrotnikowego. dostosowany do używania perforowanej łuski nabojowej. głównie wielkością i ciężarem. rozkładane. Powstający ogień i fala uderzeniowa podczas strzelania zdradzają stanowisko ogniowe. (akie na str. masa 71. donośność 7950 m. Na szkicu przedstawiono niebez­ pieczną strefę brytyjskiego działa bezodrzutowego Lo WOMBAT (po prawej.. a pociskami przeciwpancerno-kumulącyjnymi przeciwko czołgom. Zostało wprowadzo­ ne do użycia w 1945 r. Najpierw ładowano pocisk. Utrudnia ona wybór stanowiska ogniowego. Obsługa mogła przewozić działo w dwóch częściach: lufę i trójnóg. Zasada działania działa bezod rzutowego (powyżej). 201). Podczas strzału część gazów prochowych wpra­ wiała w ruch pocisk w lufie. masa 388 kg. ponieważ z powodu powstającej fali uderzeniowej musi posiadać ono dużą strefę dla strugi gazów wylotowych. Nie następuje odrzut lufy. strzelcy spadochronowi używali mniejszej wersji działa kał. a część wychodziła przez perforowaną łuskę. b. zrzucane na spado­ chronach towarowych do działań powietrzno-desanłowych. Amerykańskie działo bezodrzutowe z lufą gwintowaną „Recoilless Rifle" M 20 (po prawej). sirefa niebezpieczna do 90 m dla żołnierzy poza ukryciem. Podczas strzału d n o ulegało zniszczeniu i było wydmuchiwane do tyłu. żołnierze na odległości 14-32 m za działem muszą znajdować się za osłoną. Podczas ładowania działa środkowa część zamka wykonywała półobrót. i posiada­ ło zamek typu „Kromuskit". donośność 6400 m. strzelało pociskami burzącymi i zapalającymi przeciwko sile żywej. Przekrój przedstawia zamek ryglowany odchylny. Różnią się od bezodrzutowej ręcznej broni ppanc. Jako łoże służył trójnóg od km Browning wz. Kaliber 75 mm.Działa bezodrzutowe Działa bezodrzutowe zostały użyte po raz pierwszy w II wojnie światowej.) przedstawionej na str. pocisk-burzący. 200 .6 kg. Niemieckie działo bezodrzu­ towe 105 mm wz. którego przekrój odpowiadał kalibrowi lufy. polega na zrównoważeniu ciągu na obu końcach lufy. Kaliber 105 mm. Działa bezodrzutowe były używane przeważnie przez spadochroniarzy i strzelców górskich oraz piechotę jako działa polowe do wsparcia ogniowego bądź do obrony ppanc. ani ciężkich części składowych. struga gazów kierowała się do tyłu przez otwór. (granatników ppanc. W związku z tym na wyposażeniu wojska znalazły się lekkie i wysoce manewrowe armaty mogące strzelać ciężkimi pociskami. 75 mm. 1917. uszkadzają słuch obsłudze i zagrażają osobom znajdującym sie za działem. 40 (po prawej).

materiał miotający e. błysk przy uderzeniu i d y m wytwarzający się przy zetknięciu z celem wskazuje punkt trafienia (1). masa 260 kg. Nad lufą znajduje się sprzężony z nią karabin maszynowy kal. 12. którego działanie opiera się na wykorzystaniu tej samej zasady co w dziale WOMBAT. Podobnie jak działo M 20.7 mm. kierunek wylotu strugi gazów prochowych c. Podczas strzału ciśnienie gazów prochowych rozrywa płytę z tworzywa sztucznego. skuteczne zwalczanie celów 900 m. a struga gazów uchodzi przez dyszę do tyłu. Tory lotu i punkty trafienia pocisków obu broni są prawie takie same (2). Wykorzystanie sprzężonego karabinu (po prawej). Działo ma lekkie łoże i jest ciągnione przez jeep. lufa g. Posiada nad lufą sprzężony z nią karabin maszynowy M 8 kal. Dzięki zastosowaniu lekkiego metalu masa działa WOMBAT jest niewielka. Strzelec wycefowuje na czołg i oddaje strzały z karabinu maszynowego.Amerykańskie działo „Recoilles Rifle" kal. nabój kompletny. Zaopatrzone jest także w sprzę­ żony karabin półautomatyczny. Po uzyskaniu trafienia strzelec odpala natychmiast działo. 201 . płyta wydmuchująca d. pocisk f. 12. Kaliber 90 mm. Broń pracuje według tzw. Lekkie działo szwedzkie PV-1110 (po prawej). Battalion Anti Tank). ma zamek ryglowany odchyłny. aż do uzyskania trafienia. 106 mm M 40 (po prawej). Działa P Brytyjskie działo przeciw­ pancerne L6 WOMBAT (Weapon of Magnesium. Broń ta mimo dużego kalibru (120 mm) jest szczególnie lekka. Płyta obrotowa na podwoziu dwukołowym służy celowniczemu na podpórkę pod łokieć. Działo to znajduje się na wyposażeniu wielu armii. Tor lotu specjalnego pocisku smugowego umożliwia jego dobre śledzenie. o załadowaniu działa łuską mosiężną z dnem z tworzywa sztucznego następuje przekręce­ nie dyszy. po prawej.7 mm. a funkcje tego działa w armii amerykańskiej przejęły kierowane pociski rakietowe. Funkcje tej broni przejęły rakietowe pociski kierowane. zasady rozrywania łyty ( p a t r z p o n i ż e j ) . dysza c. a.

wraz z najcięższą artylerią przeżywały rozkwit. str. pokazuje przekrój pistoletu z elektrycznym sposobem odpalania. zdolną do przebicia pancerza. które stało się standardowym sposobem dla zapalania ładunku miotającego w działach okrę­ towych. wkręcano w dno mosiężnego ładunku woreczkowego. by mogła się rozprysnąć czy oddzielić od korpusu pocisku (b).Odtylcowe działa okrętowe Do połowy XIX w. a z drugiej do zwiększenia ich masy. Już około 1870 r. który po przebiciu pancerza funkqonowałby w sposób niezawodny. do cienkiego. Wówczas bowiem okręty bojowe. Po załadowaniu działa odzywa się dzwonek (C). Powszechnie przyjęto we wszystkich mary­ narkach wojennych rozwiązania zastosowane na brytyjskim HMS „Dre-adnought" (2). Podczas odpalania prąd przepływa przez trzpień (2). „mostu" (3). Schemat (po prawej). Rzut z góry pokazuje aus­ triacki okręt wojenny „Don Juan d'Austria" z 1876 roku (1). Przy naciśnięciu spustu (D). porównaj także HMS „Victory". 206). zdolnego do wyrządzenia znacznych szkód. Zapłon elektryczny (po prawej). co świadczy. nie ulegał ześlizgnięciu z gładkiej. Powodował on zapalenie ładunku miotającego. Pocisk artylerii okrętowej posiadał wystarczająco twardą i ostrołukową część głowicową (a). Jego 10 dział 305 mm (12 cali) umieszczonych było w 5 opancerzonych wieżach. charakterystyczną dla tamtego okresu. znajdowało się w górnej odkrytej barbecie. W centrum naszego zainteresowania znajdują się działa okrętowe z przełomu wieku XIX i XX. Przewód (A). szczególnie interesująco kształtował się rozwój uzbrojenia okrętów. hartowanej płyty pancernej (patrz str. Na przełomie XIX/XX w. przeprowadzono wiele doświadczeń z wieloma rodzajami łóż i sposobami roz­ mieszczenia dział. Byfo to rozwiązanie pośrednie w stosunku do typowej zamkniętej obrotowej wieży działowej (z „The Naval Annual". 1885 r. gdyż postęp techniczny umożliwił zastosowanie dział odtylcowych i doprowadził także do powstania okrętów parowych. 1887 r. Działo 111-tonowe (po lewej). zmieniło się gwałtownie w końcu wieku XIX. które umożliwiały ostonę burty przy pomocy 8 dział.). Z jednej strony. jako pływające twierdze. i do baterii elektrycznej.. Pocisk przeciwpancerny (po prawej). Do 1906 r. Działa znajdowały się jeszcze w kazamatach o ograni­ czonym zasięgu poziomym. kał. elektrycznego zapłonnika ładunku miotającego. Poza tym pocisk. Jednak kilka dziesięcioleci później ich zadania przejęły samoloty. lecz. Uzbrojenie pomocnicze liczyło 24 armaty 12-funtowe (76 mm). Pocisk musiał posiadać dostateczną ilość materiału burzącego (c). wypróbowano elektryczne odpalanie. Do tego niezbędny był zapalnik (d). 173. z 1890 r. prowadzi do zapłonnika ładunku miotającego (B). Rozmieszczenie dział na okrę­ tach wojennych (powyżej). 202 . dążo­ no do zmniejszenia ilości dział. przy płaskim kącie trafienia. prowadzono intensywne badania zarówno nad opancerzeniem okrętów jak i nad odpowiednimi środkami do ich zniszczenia. nie tak kruchą. że obwód elektryczny nie jest przerwany. Jego korpus z brązu (1). W tym podrozdziale pomijamy etap powstania nowych pancerników i taktykę działań na morzu. 412 mm na HMS „Benbow' z ok. żarzącego się drutu. Przekrój (poniżej i po prawej). prąd przepływa do zapłonnika ładunku miotającego.

opornik lufy g. 10. płyta podłogowa. które pozwalały na uzyskanie większego kąta podniesienia lufy . 9. zamek śrubowy h. można było oddać 25 strz. 1. 8. Amunicja była oddzielnego ładowania. (155 mm). tarcza ochronna i. lufa b. celownik optyczny d. zwrotne torpedowce. Ramię celowniczego dociskane było do wyściełanej podpórki ramiennej. po prawej. boczny pancerz statku c. koło mechanizmu podniesieniowego lufy i. najpierw ładowano pocisk. lecz na łożu. lufa muszka kołyska tarcza ochronna zamek klinowy pionowy szczerbinka język spustowy oparcie ramienia obrotowa część łoża cokół. Ponieważ podpórka ramienia była umo­ cowana nie na d7iałku. w zasadzie było ono osad zonę na łożu w kształcie cokołu. podczas gdy drugi marynarz ładował za nim działko./min. które od 1880 r. Znajdowały się one albo na wieżach artylerii głównej (C). Przedstawione na szkicu działo 155 mm zostało wprowadzone do użytku w 1890 r. były dodatkowo uzbrojone w działa mniejszego kalibru.do zwalczania celów powietrznych. Mogły one łatwo zatopić okręt bojowy. cokół z wieńcem obrotowym K. zagrażały wielkim okrętom bojowym.3 kg każdy. odrzut działka był uciążliwy dla celowniczego. 7. Dzięki amunicji zespolonej z mechanicznym zapłonnikiem ładunku miotającego. 6. L a. Chociaż na szkicu jego łoże wygląda trochę inaczej.Działa Uzbrojenie okrętu klasy „Dreadnought". na częścio­ wo zadaszonym łożu. prawie wszystkie. 203 . bądź na łożach w kształcie cokołu. Mogło ono wystrzelić w ciągu 1 minuty siedem pocisków o masie 45. górna osłona działa i. Okręty obok ciężkiej artylerii ulokowanej w wieżach obrotowych (A). (po prawej). koło mechanizmu bocznego lufy e. Vo początku U wojny światowej zostały one zastąpione. 2. przez łoża. Wiele okrętów bojowych w okresie 1 wojny światowej posiadało łoża częściowo zadaszone. Zapłon następował poprzez impuls elektryczny. tj. Działka szybkostrzelne na łożach cokołowych z około 1890 r. gdvż jego zasadnicze uzbrojenie było zbyt ociężałe dla obrony przed tymi szybkimi Okrętami. Były one osadzone w częściowo zadaszonych lożach (B). albo na otwartym pokładzie (D). 5. nieruchomy. 4. 3. jednak w przypadku przerwania obwodu mógł być szybko przestawiony na mechaniczny zapłonnik ładunku miotającego. Te lekkie i proste w obsłudze działka szybkostrzelne chroniły małe. a następnie ładunek napędowy (kordyt) w mosiężnej łusce. 1 Działo szybkostrzelne 6 cal. Jeden z obsługi celował i odpalał.

W wieży obrotowej instalowano 4 działa. okrętu bojowego z okresu I wojny światowej. Ze względów bezpieczeństwa komora amunicyjna (1). Stamtąd przechodziły przez drzwi ogniotrwałe'do klatki ładunkowej (5). Transport amunicji. przesuwał amunicję z niżej położonych komór amunicyjnych i ładował armaty. Na właściwy ostrołukowy czepiec ochronny pocisku (3). Typowa wieża obrotowa (po lewej). znajdowała się grupa obserwatorów. Poza tym każda wieża miała własny dalmierz (C). clalmierzystów i personel kierowania ogniem. Wieże obrotowe (z lewej). Na schemacie przedstawiono wieżę działa sprzężonego 380 mm. gdzie były opracowywane i nanoszone na stół sytuacji bojowej. łoże z urządzeniem powrotnym D. Klatka kierowała się wzdłuż osi między podajnikiem (7). którego kształt zapobiegał ześlizgnięciu się pocisku przy płaskim kącie uderzenia. § Kierowanie ogniem (po lewej). pancerz E. pokazano brytyjski pocisk ze wzbogaconym czepcem. Także lekkie krążowniki przejęły system jednolitej wieży działowej dla armat średniego kalibru. sworznie G. Ładunki miotające w woreczkach były składowane oddzielnie (2). znajdowała się pod pokładem okrętu. Wieża obrotowa (a). Pociski przeciwpancerne z czepcem ochronnym (po lewej). hydrauliczny podnośnik lufy F. Mniejsze okręty. sterował działem. a zamkiem. wbudowaną na wielu brytyjskich okrętach i ciężkich krążownikach. lecz kierowano nią centralnie. do komory przeładowczej (4). Obsługa była dobrze osłonięta. okazały się najlepszym rozwiązaniem dla osadzania łóż dział okrętowych dużego kalibru. służyła do zmiany położenia bocznego lufy. 204 . Kiedy uwzględniono wszystkie wielkości i wycelowano odpowiednio działa można było oddać salwę dzięki elektrycznemu odpalaniu. dalmierz B. W celu zwiększenia kąta podniesienia lufy odpowiednio zwiększono kąt ustawienia działa w wieży obrotowej (b). Pociski i ładunki miotające transportowano podnośnikiem (3). miały przeważnie łoża cokołowe (patrz str. Przebiegało ono w sposób następujący: na pomoście nawigacyjnym (A).Odtylcowe działa okrętowe Działo i wieża działowa: A. zamek w położeniu otwartym C. 203. dy głowica stalowa zaopatrzona yła w czepiec ochronny z miękkiego żelaza. pod pokładem. Ciężka artyleria okrętu bojowego ulokowana była wprawdzie w kilku wieżach. Zdolność przebijania pancerza przez pocisk ulegała zwiększeniu. a działo posiadało duże możliwości prowadzenia ognia. jak niszczyciele i fregaty. Podlegała ona kapitanowi okrętu (B). pokład główny okrętu. System hydrauliczny powodował obrót wieży. nakładano jeszcze czepiec „balistyczny" o kształtach opływowych (2).). Klatka ładunkowa przesuwała się po szynach do góry (6). w celu załadowania działa.lufa H. Na szkicu (1). Dane o położeniu i ruchu okrętu oraz celu przekazywali pojedynczy obserwatorzy na stanowisko kierowania ogniem (D).

osadzano na prostych łożach i występowały jako działka sprzężone. 194) i została wprowadzona do uzbrojenia wielu armii świata. kal. miały decydujące znaczenie w okresie II wojny światowej. Działo jest zdalnie sterowane przy pomocy pulpitu sterowniczego (2). nowoczesne uniwersalne działo okrętowe (po prawej). Objaśnienia schematu (po prawej). 40 mm. Szwedzka armata plot. Działka automatyczne (b). jako działa uniwersalne.automatyczne. Działo (1). 40 mm pojawiła się po raz pierwszy na rynku zbrojeniowym w 1932 r. dlatego też często kilka dział osadzano na jednym łożu. 5 cali (127 mm). Działo Bofors kal. jeszcze nadal urządzenia sterowania ręcznego. . Amerykańskie działo Mk 45. Ładowanie i prowadzenie ognia . mogące zwalczać także cele nawodne. których łączna masa odpowiada masie jednego ze starszych typów pocisków „olbrzymów . znajduje się na pokładzie. dzięki czemu wieża może być nieobsadzona przez załogę. Kilka typów takich dział było zainstalowanych w wieżach (a). (patrz str. Amunicja zespolona dostarczana jest z niżej położonej komory amunicyjnej (4).Działa przeciwlotnicze (po prawej). a jego mechanizmy znajdują się pod kopułą pancerną o wąskim przekroju w części czołowej. na wypadek ewentualnych zakłóceń. poczwómie sprzężone. do zwalczania celów nawodnych i powietrznych. umieszczonego pod pokładem. Nowoczesne automatyczne działa okrętowe średniego kalibru mogą wystrzelić w przeciągu krótkiego czasu dużą ilość pocisków. Nowoczesne działa Bofors posiadają oprócz radiolokacyjnego systemu kierowania ogniem. wersja okrętowa (po prawej). Tak zwielokrotniona siła ognia zwiększała znacznie prawdopodobieństwo trafienia celu powietrznego. Na okrętach masa broni nie odgrywa tak dużej roli jak w manewrowych działaniach na lądzie. przy pomocy podnośnika (3).

każdą szybkostrzelną broń m o ż n a określić jako broń maszynową. kiedy pojawiły się pierwsze jcdnostrzalowe karabiny od przód owe. Wynalezienie naboju zespolonego w połowie XIX w. albo 206 Londyn).Karabiny maszynowe W najszerszym rozumieniu. Wprawdzie z b u d o w a n o działka organkowe i karabiny salwowe. szybkostrzelnośc teoretyczna do 600 strz. wyczerpania nabojów w taśmie. konstruktorzy pracowali n a d wynalezieniem broni szybkostrzelnej. brytyjska oraz Marynarka Wojenna USA wprowadziły do użytku ulepszoną formę km Maxima. samoczynny. Z różnorodnych przyczyn udało się ten zamiar urzeczywistnić dopiero w końcu XIX w. H i r a m Maxim zaprezentował pierwszy w pełni automatyczny karabin maszynowy. strzelec musiał dwa razy wprawie w ruch dźwignię ładowania z tyłu komory zamkowej. doprowadziło do przełomu w tej dziedzinie: mocna łuska umożliwiała bez większych przeszkód szybkie ładowanie. by wprowadzić nabój do lufy. kaliber 11. str. Pojedynczy żołnierz musiał o d d a ć w określonym czasie więcej strzałów niż jego przeciwnik. Połączenie kilku luf na jednej podstawie (po lewej). Obecnie pojęcie to odnosi się wyłącznie do broni całkowicie automatycznej. (Karabiny i pistolety samopowtarzalne pod względem funkcji. mogące prowadzić nawałę ogniową czy o d d a ć salwę. były już używane funkcjonalne konstrukqe ręcznych karabinów maszynowych. lecz niemożliwe było utrzymanie ognia ciągłego. Wszystkie następne naboje ładowane były dzięki wykorzystaniu odrzutu. gdyż proces ładowania trwał zbyt diugo. lecz z p o w o d u dość długotrwałego procesu ładowania. Zasilany taśmowo.45 cala). ładunek miotający (prochowy) (c). masa broni 27 kg. które najlepiej nadają się do użycia w działaniach taktycznych. Podstawowa idea wynalezienia karabinu maszynowego wynikała p r z e d e wszystkim z dążenia do wzmocnienia siły ognia dla pojedynczego żołnierza w takim s t o p n i u . 131). o wiele łatwiejsze okazało się prowadzenie ognia salwowego przez piechotę rozwiniętą linearnie. Około 1890 r. zdolnej do prowadzenia ognia seryjnego. chłodzony wodą. rozwoju i zasad użycia są ściśle spokrewnione z karabinami maszynowymi. . Główną przeszkodę stanowiło ładowanie od wylotu lufy. Prototyp karabinu maszynowego Maxima (po lewej). spłonka (e). W 1884 r. (Imperialne Muzeum Wojny. umożliwiał szybkie załadowanie od strony zamka./min. Nabój zespolony (a). Obecnie konstruktorzy zmierzają do wynalezienia takich karabinów maszynowych. Zasada wykorzystania wielu ładunków (ułożonych jeden na drugim) i jednej lufy okazała się niemożliwa do zastosowania i niebezpieczna. armie niemiecka. Karabiny odprzodowe nie nadawały się do użycia jako broń szybkostrzelna. Około 1860 r. Jeśli była włożona taśma amunicyjna. nie były one w stanie utrzymać dłuższego ognia ciągłego. Dzięki wykorzystaniu nowego prochu bezdymnego strzelec nie znajdował się po oddaniu strzału w obłoku dymu i tym samym nie zdradzał swego stanowiska. b y zapewnić m u przewagę n a d wieloma przeciwnikami. Części naboju: pocisk (b). O m ó w i o n e zostały one w rozdziale poświęconym broni ręcznej. W praktyce. umożliwiało wprawdzie oddanie salwy. Strzelec naciskaf spust i prowadził ogień aż do zwolnienia spustu. Nabój ma własny środek zapalający. Jako rewolucyjną innowację wykorzystał on części gazów prochowych w procesie ładowania broni. Mechanizmy tego km nie potrzebowały żadnego zewnętrznego źródła napędu. umożliwia mechaniczne ładowanie i samo­ czynnie się uszczelnia podczas oddawania strzału.4 mm (0. posiadała własny środek zapłonu i p o w o d o w a ł a uszczelnienie lufy przed wydobywaniem się gorących gazów prochowych na zewnątrz. łuska mosiężna (d). Już w okresie późnego Średniowiecza.

z około 1670 r. w zależności od systemu. Agar. Działka takie używano jeszcze podczas amerykańskiej wojny secesyjnej 1861-1865.Poprzednicy karabinów maszynowych 1. pracowały różnie. 6. Konstrukcja szwedzka. Vaduz). (Zbiory Księcia ' Liechtensteinu. Na szkicu znajduje się model używany w marynarce wojennej. bądź kolejno. Działko . bądź korbki (b). 207 . Najskuteczniejszy poprzednik karabinu maszy­ nowego z ręczną korbką. Do komory nabojowej wkładano płytkę metalową. Szybkostrzelność 1 lufy około 100 strz. około 1870 r. 4. Szybko­ strzelność 100-120 strz./min. stosowany w wojnie secesyjnej. 5. za pomocą dźwigni (a). w otworach której znajdowało się 37 naboi. Nawet po wynalezieniu naboju zespolonego konstruktorzy fawo­ ryzowali wielolufowe konstrukqe. jakkolwiek mechanizmy broni. Późniejsze m od el e w y strzeli wały do 1200 pocisków na minutę. liczący od 6 do 9 luf i wytwarzany w różnych kalibrach. Działko organkowe albo salwowe./min. które uruchamiane były siłą mięśni. Francja. Szybkostrzelność zależała głównie od prędkości kręcenia korbką przez strzelca. Karabin Nordenfeldta z 1873 r. z około 1860 r. z 1862 r. Kartaczownica Gatlinga. montowany na pokła­ dzie. w zasadzie był to wielki rewolwer na trójnogu. wytwarzana w wersjach liczą­ cych od 2 do 12 luf i o różnych kalibrach. Broń z napędem ręcznym. 3. Napęd ręczny (po prawej). Mitralieza Montignyego.Puckie z 1718 r. 2. Broń wystrzeliwała w ciągu siedmiu minut 63 pociski. zwany „młynkiem do kawy". przypomina projekt Leonarda da Vinci.. 37 luf znaj­ dujących się w obudowie jednej większej rury prowadziło ogień jednocześnie. Było to rozwiązanie postępowe wykorzystujące lufę stalową jako łuskę nabojową. (po prawej).

Twardy rdzeń stalowy znajduje się w miękkiej koszulce ołowianej. Pocisk smugowy. wymagają pocisków specjalnych. toru średniego. 2. Strefa rażenia (A). Jest ono mniejsze przy celach punktowych na krótkich i śred­ nich odległościach. rdzeń ze stopu ołowiowego. Skupienie (B). która po zetknięciu się z twardą powierzchnią celu wytwarzają płomień i dym.Amunicja do karabinów maszynowych Siły zbrojne domagały się . skupione w jednym.15 g). Jest ono szerokie i skra­ ca się wraz z rosnącym zasię­ giem. Płaszcz wykonany jest naj­ częściej z miedzioniklu. 4.62 x 63 mm).30 do 0. Rodzaje mieszane zawierają elementy wyżej wymienionycn pocisków. Dzięki temu. strzelec może obserwować rezultat oddania strzału.30-06 cal (7. przedstawia punkty upadku pocisków przy najwięk­ szych odległościach oddawania strzałów. Naboje w skali 1:1 (po lewej). Pocisk wskaźnikowy bądź oświetlający. Balistyka karabinów maszynowych (poniżej) Na lądzie. przedstawiamy nabój Browninga (b). Po 1945 r. Rozrzut (C). 6.odkąd było to możliwe -jednolitego kalibru do karabinów i karabinów maszynowych. zapalający się podczas wystrzału 1 oz. kaliber 0. naboju amerykańskiego M 2 kaliber 0. W ten sposób często ostrzeliwano rejon. 5. Za ołowia­ nym rdzeniem znajduje się masa pirotechniczna (smugacz). który był poza zasięgiem wzroku strzelca. przedstawiony jest pocisk przeciwpancerno-zapalająco-smugowy kal. Pocisk z miękkim rdzeniem. Głównie do broni pokładowej.75 g d o 46. karabiny maszynowe używane są według trzech zasad. Poza tym specjalne typy karabinów maszynowych. Obok typowego naboju karabi­ nowego do ręcznych i ciężkich karabinów maszynowych (a). Rdzeń napełniony jest masą chemiczną. Najbardziej rozpowszechniony pocisk zwykły do zwalczania siły żywej. Zwiększenie kalibru o 60 % (z 0. polega na zgrupo­ waniu punktów upadku pocis­ ków wokół tzw. odległość prowadzenia ognia uległa skróceniu. gdzie zwięk­ sza się prawdopodobieństwo trafienia. osiągają większą skuteczność przebijania przeszkody niż przy użyciupocisków z miękkim rdze­ niem. jak choćby broń pokładowa na samolotach.| naczający tor lotu pocisku. Ciężkie karabiny maszynowe potrzebują jednak większych. strefa w której pocisk może razić cel na całej długości toru lotu. 3. 0. Na tej stronie przedstawiamy rodzaje pocisków i ich przeznaczenie. Pocisk zapalający. Pocisk z twardym rdzeniem.50 cala (12. typowy kaliber do wielkokalibrowego km. Pociski te są używane przez sprzężone karabiny maszynowe i służą do oznaczania punktów celowa­ nia dla armat czołgowych i dział lekkich.7x99 mm).50 cala. Ma na celu przebicie kadłuba pojazdu bądź samolotu i zapalenie celu.50 cala) powiększa ciężar pocisku o 500 % (2 9. cięższych naboi. Na szkicu. Rodzaje pocisków (po lewej) 1. na podstawie nowych ustaleń taktycznych. Przy typach lekkich i średnich udaje się z reguły spełnić to życzenie. 208 .

Taktyka uderzeń małymi grupami osłaniającymi się wzajemnie bronią ręczną. Działa 209 . Podczas I wojny światowej na frontach panowała przez wiele miesięcy i lat sytuacja patowa. Użycie moździerzy. Nie tylko lotnicy lecz także obrona przeciwlotnicza domagały się skutecznej broni maszynowej.Rozwój karabinów maszynowych Chociaż znaczenie karabinów maszynowych okazało się zrozumiałe już podczas wojny burskiej (1899-1902). doprowadziła wojska niemieckie. Stonera. wpłynęły na rozwój km w latach 1930-1940. zadania km /ostały nieco ograniczone. cesarskie wojska lądowe w odpowiednią ilość ckm Maxim. system broni opracowany przez F. Doświadczenia z 1918 r. żądała ręcznych km. ręczne km nadające do umocowania na łożu. Pojawiły się uniwersalne. do osiągnięcia sukcesu n a d oddziałami sprzymierzonymi. lecz m i m o tego pozostały one ważną bronią. jak n p . 150). samolotów szturmowych i czołgów na masową skalę podczas 11 wojny światowej pomniejszyło znaczenie km jako broni dla piechoty. tylko generałowie niemieccy wyciągnęli odpowiednie wnioski i wyposażyli do 1914 r. W końcu wojny nowe zasady użycia km przyczyniły się do znalezienia wyjścia z prawie nie dającego się przezwyciężyć systemu km i zasieków: pojawienie się czołgów stworzyło n o w e możliwości działania dla km. oraz ciężkie i wielkokalibrowe km. Od pojawienia się w końcu II wojny światowej karabinu szturmowego (patrz str. eliminującej wykonywanie /masowanych uderzeń. i wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905). na podstawie nowej taktyki prowadzenia działań bojowych. Zastosowanie n a p ę d u elektrycznego umożliwiło skonstruowanie działek automatycznych w samolotach i przeciwlotniczych. w którym zespoły i części wymienne posiadają wielostronne zastosowanie i umożliwiły dostosowanie broni podstawowej do wszystkich potrzeb piechoty. W działku pokładowym firmy General Electric „Minigun" odżyła ponownie zasada działania rewolweru w kartaczownicy Gatlinga.. oddających do 10000 strzałów na minutę. podczas wykonanego natarcia w marcu 1918 r. Przyczyniły się jeszcze do tego stanu rzeczy systemy broni zunifikowanej. Piechota. polegająca głównie na skuteczności zasieków i obronie za pomocą km.

naboje znajdują się pod naciskiem sprężyny.przykry dla strzelca. Poza tym cechuje się skłonnością do przegrzania. dopóki doprowadzana jest amunicja i dopóki jest ściągnięty język spustowy. huk strzału . gazów) Zasilanie broni (po prawej). wyrzucenie łusek nabojowych 5. Dzięki zastosowaniu luf wymiennych chroni się je przed przegrzaniem (c). Chłodzenie wodne.Systemy karabinów maszynowych Jednolufowy km najlepiej ucieleśnia ideę broni szybkostrzelnej: prowadzi tak długo ogień. opary spalonego ładunku miotającego. 1. a. Chłodzenie powietrzne. ciśnienie gazów prochowych jest wyraźnie odczuwalne w pobliżu wylotu lufy (uderzenie 10. c. magazynek pudełkowy albo bębnowy. przemiennik zasypu działa dzięki sile ciążenia b.w jaki sposób jest ładowany i w jaki sposób strzela broń? mechanizm zasilania . System chłodzenia (po prawej).dokładność celowania zależy od tego czy strzelec może te drgania opanować 9.jak jest doprowadzana i ładowana amunicja? system chłodzenia . Trzy podstawowe kwestie są szczególnie ważne dla zadowalającego rozwiązania konstrukcyjnego km: zasada działania automatyki . mogący spowodować przytępienie słuchu 8. Koszulka wodna wokół lufy pochłania wydzielone ciepło. 1. smuga cieplna z gorącej luty 7. można zebrać parę w pojemniku i użyć ją ponownie. taśma nabojowa metalowa bądź parciana c. podanie amunicji 6. 2. drgania . naciśnięcie jeżyka spustowego 3. Jest lżejszy i bardziej zwarty niż jego wielolufowy poprzednik napędzany ręcznie. km skierowany jest na cel 2. bądź absor­ bowane jest przez masę ciężkiej lufy (b). płomień wylotowy zdradza stanowisko ogniowe szczególnie w warunkach nocnych 11. łódka nabojowa.w jaki sposób lufa zabezpieczona jest przed przegrzewaniem? Na rozwiązania konstrukcyjne broni wpływa także nowa taktyka prowadzenia działań bojowych. Ciepło pochłaniane jest przez żebro chłodzące (a). taśma metalowa o ogniwach rozłącznych. Użycie km (powyżej). puste ogniwo taśmy 4. Na rysunku przedstawiona jest obsługa km podczas strzelania. 210 . wymaga jednak sprawniejszego i pewniejszego systemu podawania naboi. metalowa obudowa utrzymująca naboje d. Jeśli woda zagotuje się.

siła nacisku sprężyny (c). Różni się od rkm przede wszystkim kalibrem (12. zaryglowanie. Osadzany jest na przenośnych podstawach trójnożnych lub kołowych. kiedy naciśnięty jest język spustowy. można było prowadzić ogień nawet w pozycji stojącej z wolnej ręki. b) w wyniku odrzutu reakcja na ruch pocisku do przodu (e). Szczególnie nadaje się do obrony plot lub do zwalczania stanowisk polowych i lekko opancerzonych celów. zamek (a). Odrzut zamka i lufy. 3. sprężyny naciskają na części broni (c. Przed strzałem (1). „pięćdziesiątkę" (kaliber 0. samopowtarzalnej i automatycznej . Wielkokalibrowy karabin maszynowy.(a). Podczas strzału (2). i wypycha go do tyłu. trzon zamkowy (a). Szczególnie Amerykanie oceniają swój wkm tzw. Mimo tego zasada działania automatyki polega na wykorzystaniu ciśnienia gazów. Ciężki km. Odrzut zamka. zaryglowuje lufę (b). patrz str. C. Ta lekka broń prowadzi ogień przy wykorzystaniu dwójnogu i jest obsługiwana przez dwóch ludzi.Zasady działania automatyki broni palnej (po prawej). Odprowadzenie energii gazów prochowych. zamek i lufa (la. < 211 . odrzucane są do tyłu i odryglowane. d). W tym systemie (1). i posuwa tłok gazowy (d). opóźnia ruch zamka do tyłu . a nie na wykorzystaniu odrzutu. A. Ładowanie broni Wszystkie trzy zasady działania automatyki broni palnej powtarzalnej. Ten system ładowania wykorzystujący odrzut jest najstarszy z trzech zasad działania automatyki broni palnej. gdy ciśnienie gazów w lufie osiągnie odpowiedni poziom. do tyłu. Amerykanie określają rkm jako km drużyny (Squad automatic). Ręczny karabin maszynowy (rkm). który z drugiej strony określa manewrowosc broni.określają rodzaj ładowania broni. który odryglowuje zamek (2). W tym sys­ temie (1). zdolny do prowa­ dzenia ognia ciągłego i obsługi­ wany przez kilku ludzi. Nie mogą też zostać przedwcześnie zapalone przez gorącą ściankę lufy. Ńabine doprowadzane są wtedy.5 cala) jako tzw. nieryglowanie. są ze sobą złączone. które wykorzystują energię prochowego ładunku miotającego. aż ciśnienie gazów w lufie nie osiągnie określonej wartości (3). 1. Z pierwszego karabinu produkcji amerykańskiej BAR (Browning Automatic Rifle). co podkreśla jego rolę jako broni wsparcia drużyny piechoty. nie jest złączony z lufą przed oddaniem strzału. broń wsparcia z bliskiego. Trzon zamkowy porusza się dalej do tyłu sam i wyciąga łuskę (f). 212. i lufa (b). Przy tym zamek wyciąga łuskę i ją wyrzuca (3). Część gazów procho­ wych uchodzi przez cylinder (c). Podczas strzału (2). którego zadaniem jest przenoszenie skrzynek amunicyjnych i luf wymiennych. 2. zamek (a). < et. (zamek bezwładnościowy) i zamek wyciąga łuskę (d). Na stanowisku obok strzelca znajduje się ładowniczy. B. Podział i użycie km Karabiny maszynowe piechoty dzielą się według celu przeznaczenia.7 do 15 mm).

250 strz. BAR M 1918 A 2 (Browning Automatic Rifle). d. Wynaleziony przez Amerykanina J. Rkm służy do bezpośredniego wsparcia ogniowego d r u ż y n y piechoty.303 cala (7. Obecnie uniwersalne km wypełniają zadania rkm. 8. Prowadzono ogień z pozycji stojącej.303 cala (i inne) b . Używana w I wojnie światowej przez armię francuską i amerykańską. powietrze. 17. 9. powietrze. 7./min. 1903/24. odprowadzenie gazów prochowych e.62x63 mm) i. 1916. 1908. Na szkicu przedstawiony jest wz. odrzut lufy e. b. d. magazynek łukowy f. d. używana także przez armię amerykańską i grecką. Z reguły nie prowadzi ciężkiego ognia ciągłego lecz strzela krótkimi seriami. 0. powietrze./min. magazynek pudełkowy f./min. taśma Objaśnienia: a. masa rkm niczaładowanego c. MG 08/15w wersji rkm.8 kg c. 8./min.82 kg c. a.92x57 mm b . ale niezawodna broń. zdolne do natychmiastowego prowadzenia ognia koncentrycznego. rodukowany dla różnych rajów w wielu odmianach. Model duński. woda. 5.7 kg c. c. Ciężka. magazynek talerzowy f. a.62) b . rkm armii amerykańskiej z II wojny światowej. powietrze. 8 mm(i inne) b . odprowadzenie gazów prochowych e. 0. ale używany głównie przez Brytyjczyków. mechanizm zasilania f. a. 550 strz. została opracowana w zespole kierowanym przez J. E 1. uznana za niedoskonałej. Pewne typy rkm mają magazynki. 4. odrzut lufy e. d.07 kg c. w latach 1915-1939./min. Chauchata. 450 strz. 500 strz. Hotchkiss Mk 1 wz. powietrze. Niemiecka odmiana ckm MC wz. zasada działania automatyki e. Lewisa. Konstrukcja francuska. 9. a. U./min. a. Chauchat. Madsen. długi odrzut lufy e. a. 3. 8 mm Lebel b . 500 strz. szybkostrzelność d.Ręczne karabiny maszynowe (rkm) Ręczne karabiny maszynowe mogą być noszone przez jednego człowieka. Powłoka aluminiowa lufy służy do jej chłodzenia dzięki cyrkulacji wprowadzanego powietrza przy pomocy gazów wylotowych przez znajdujące sie pod lufą żebra chłodzące. magazynek pudełkowy f. odprowadzenie gazów prochowych e. które bardziej są p r z y d a t n e niż taśmy. N.82 kg 212 . kaliber b.30-06 cala (7. Rkm Lewis (poniżej). 2. zwłaszcza do szybszej zmiany stanowiska bojowego.07 kg c. Wersja brytyjska konstrukcji francuskiej. d. 11. chłodzenie. d. Używany jeszcze w sporadycznie w 11 wojnie światowej. 450 strz. magazynek łukowy f.

303 cala (i inne) b . Fiński KK 62./min. 700 strz. 7. 300-900 strz. powietrze.6 kg c.Wz. 9. a. 56. magazynek talerzowy f. wz. powietrze. używany przez wiele państw. a.92x57 mm (i pozostałe) b . powietrze. Diegtiariew DPM wz. odprowadzenie gazów prochowych e. 7. ZB-26 (poniżej). m. 1937.Ranger. 12. 6. Wietnam i Pakistan. 41. powietrze. (DPM-Diegtiariew piechotnyj modiemizirowannyj).62 x 39 mm.43. taśma f./min.62 x 54 mm b ./min./min. 8. 0. Udana konstrukcja amerykańska.48 kg. nie uwzględnia czasu potrzebnego na zmianę magazynków lub taśm oraz na zadziałanie broni.. krótki odrzut lufy e. kilku jednostek specjalnych oraz holenderskich oadziałów kolonialnych w Indonezji.3 kg c. d. a. Powojenna konstrukcja fińska do krótkich nabojów radzieckich 7. 213 .in.15 kg c. magazynek łukowy f. Wersja brytyjska czeskiego rkm ZB-26. 500 strz. Podawana szybkostrzelność jest oczywiście teoretyczna. 1945. 7.62x63 m m i b . Bren Mk 1 wz. l0. d.62 x 39 mm b . 520-580 strz. KRLD. powietrze. magazynek pudełkowy f. a.7kg c. powietrze. magazynek łukowy f. 1928. wprowadzona do wyposażenia tylko amerykańskich oddziałów . 0. Jeden z najskuteczniejszych rkm. Jeszcze w wyposażeniu armii na Dalekim Wschodzie i w Afryce. c. udana konstrukcja protoplasta Brena. 7./min. 8. taśma f. 1000-1100 strz. odprowadzenie gazów prochowych e. d. d.Działa 6. a. Chińska kopia radzieckiego Diegtiariewa RPD (Rucznoj Pulemiot Diegtiariewa). Czechosłowaq'a 1926 r. a. Egipt. 7.30-06 cala (7. d. odprowadzenie gazów prochowych e. odprowadzenie gazów prochowych e./min. 500 strz. Johnson wz. Późniejsze modele znajdują się jeszcze na wyposażeniu niektórych armii. Ulepszona wersja radzieckiego modelu DP (Diegtiariewa piechotnogo) wz. 9.2 kg c. (w zależności od rodzaju amunicji) d.62 x 39 mm b. odprowadzenie gazów prochowych e. 10.

Maxim 08.7 mm b. 1938. Objaśnienia: a. 6.30-06 cala li inne) d. używany przez wicie armii w obu wojnach światowych. t a ś m a b. d. krótki odrzut lufy z półsztywnym ryglowaniem zamka e. ckm niemiecki. taśma f. 4. 8 m m b. i używany do końca II wojny światowe]. chłodzenie.Ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe Ciężkie i wielkokalibrowe km odpowiadają klasycznemu wyobrażeniu km. zasada działania automatyki e. 93 b. 7. szybkostrzclność d.8 kg 214 c. d. a. zmodernizowany w 1935 r./min. a. 07/12. 0. a. dzisiaj jeszcze częściowo w Azji Południowowschodniej. Najlepsze km. 95 b. masa całkowita c.62x54 mm b . 400-500 strz. 1914. 12.9 kg (tylko sama lufa) c. radziecki wielkokalibrowy km. rosyjski ckm. Browning M2. 550 strz. amerykański w km. Diegtiariew DSzK (Diegtiariewa-Szpagina Krupnokalibiernyj) wz. a. d. 2. odrzut półswobodnego zamka e. 45. Browning-Colt M 1914. a. 600 strz. 69. d. d. Jeden z niewielu udanych ckm z zamkiem e. Schwarzlose wz. a. Znajduje się jeszcze w użyciu. odprowadzenie gazów prochowych e. włoski ckm. 8. Maxim PM 1910 (PM-Pulemiot Maksima). przyczyniło się w znacznym stopniu do olbrzymich strat wśród wojsk biytyjskicłv*(zgineło 60 tys. taśma f. powietrze. odprowadzeni gazów prochowych e. 6. taśma f./min. niemiecki MG 08.5 kg c. przy odpowiednim zaopatrzeniu w amuniq'c. nazywany „kopaczem kartofli". 1. 5. 1. ze względu na dźwignię poruszającą się do dołu. 3. taśma f.. krótki odrzut lufy e. 450 strz. powietrze (w tej wersji)./min.. spadło zapotrzebowanie na ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe.40kg c. w wymienne lufy i sprawne chłodzenie. używany w obu wojnach świa­ towych. wprowadzony w 1908 r. 600 strz. ckm amerykański. używany byl często jako km plot. a. Hotchkiss wz./min. do 600 strz. taśma f. używany w obu wojnach światowych przez armie różnych krajów./min. 0. używany w dużych ilościach od 1914. a. d. później powietrzne. 1914. 7. 7.50 cala (12.4 kg c.07. mogły w ciągu godziny oddać do 10 tysięcy strzałów. czołgi i samoloty.7x99 mm) b. 8 mm wz.92 x 57 mm b. wodne. wodne. ludzi). austriacki ckm. kaliber b. francuski ckm.2 kg c. Kiedy coraz bardziej do wyposażenia wojskowego napływały moździerze. powietrze. odprowadzenie gazów prochowych e. Fiat-Revelli wz. mechanizm zasilania f./min./min. 500 strz. taśma f. . powietrze. 49.32kg c. do dnia dzisiejszego dnia znajduje się na uzbrojeniu wielu armii. taśma f. brytyjski Vickers czy amerykański Browning M 1917. ze wzmacnia­ czem odrzutu d. wodne. wyprodukowany w 1918 r. 400 strz. wodne. 35.5 mm wz. bezwładnościowym.1918 r. 19. Użycie tej broni w bitwie nad Sommą. 17 kg (tylko sama lufa) c. krótki odrzut lufy f./min. królki odrzut lufy e. jako automatu do zabijania na polach bitewnych I wojny światowej.

2ke c..Działa 9. krótki odrzut lufy e. 7. Osprzęt typowy dla modelu chłodzonego wodą. d. 450-600 strz. tunery kański ckm. Wąż odprowadza! parę wodną do kondensatora. 10. Wz. Konstrukcje japońskie opierały się na rozwiązaniach zastosowanych w ckm Hotchkiss. taśma i. d. 55. ll. używany w latach 1912-1960.30-06 cala (7. 18./min.Vickers Mk 1.40. wodne. łódka nabojowa f. Dzięki celownikowi optycznemu nad podwójnym chwytem i amunicji Mk 8z broń ta mogła zwalczać pośrednio cele aż do 4100 m. p o w i e t r z e . a. d.7 mm b . 92.303 cala brytyjskiego b.62 x 63 mm) b . odprowadzenie gazów prochowych e. 0. taśma f.4 kg c./min. Na rysunku przedstawiona jest wersja z końca TI wojny światowej.Browning M 1917. 1938 r. 0. /. protoplasta dla wiciu typów broni./min. a. 450-500 strz. japoński ckm. 215 .6 kg c. wodne. znajdujących się jeszcze na wyposażeniu wielu armii. ckm brytyjski. 450-500 strz. krótki odrzut lufy e. a.

Objaśnienia: a. 7.63 A. f. które można złożyć w wersji rkm z zasilaniem magazynkowym.56x45 mm. powietrzne. taśma. obecnie pociskami kaliber 5. używana w okresie TI wojny świa­ towej. W tym samym okresie europejskie hrmy zbrojeniowe. taśma. d.. d. 800-900 strz. f. 2. a. Kałasznikow PK.62 x 51 mm. radziecki. a. (a) główne elementy składowe (b) zasilanie magazynkowe (c) zasilanie taśmowe. Ich zadania zostały przejęte przez moździerze./min. c. Pierwsza broń. Amerykanin Eugene Stoner opracował system broni opartej na uniwersalizacji części składowych.25 kg.. b . odrzut lufy.56 x 45 (0.223 cala). b . e. 4. c. Wprawdzie lufy chłodzone powietrzem nie mogą prowadzić tak długo ognia ciągłego. d. zasilanie f. powietrzne. Ten uniwersalny km cechuje się możliwością bardzo szybkiej wymiany lufy. powietrzne. używany na podstawie trójnożnej. taśma. jako broń wsparcia dla piechoty do zwalczania celów na dalszych odległościach. rozwinęły podobne systemy broni./min. b. USA.7. Na rysunku przedstawione są poszczególne części Stonera wz. powietrzne. chłodzenie g. eksportowany do kilku krajówpofudniowoamerykańskich. która skutecznie spełniała także rolę ciężkiego km. f. W 1963 r. 9. zasada działania automatyki e.62x54Rmm. SiG km 710-3. masa broni w wersji rkm c. e. e. 12. szwajcarski. 43. 700 strz. Początkowo produkowany dla NATO w wersji umożliwiającej strzelanie pociskami kaliber 7. a.92 x 57 mm. Strzela starymi rosyjskimi pociskami karabinowymi z wystającą kryzą (7. d. 7. odprowadze­ nie gazów prochowych. dzięki czemu uzyskuje większą donośność niż przy strzelaniu pociskami krótszymi wz. który przez wymianę trzech części można przebudować na zasilanie taśmowe. W większości nowoczesnych wojsk lądowych uniwersalne karabiny maszynowe spełniają dwa główne zadania. e. kaliber b. 5. jak firma austriacka Steyer.Uniwersalne karabiny maszynowe 1../min.. 600 strz. System Stonera (po prawej). c. taśma bądź magazynek. Stoner 63 A. określany jest jako PKS (Pulomiot Kałasznikowa stankowyj). odrzut półswobodnego zamka.3 kg c. i. Na dwójnogu używa się ich jako ręcznych karabinów maszynowych. MG 34..b.62 x 51 mm.8. 1963 r. Na rysunku widoczny jest rkm z zasilaniem magazynkowym. 216 . ale nie jest to aż tak bardzo potrzebne.9kg. odprowadze­ nie gazów prochowych. 3. 1934 r. a na łożu trójnożnym jako ciężkich km.62 x54R). a. 1961 r. około 1964 r. Te części składowe umożliwiają zestawienie broni podstawowej w sześciu wariantach taktycznych. jak lufy chłodzone wodą. ciężar podstawy trójnożnej (ó ile egzemplarz pokazany jest na rysunku). szybkostrzelność d. rkm niemiecki.1 kg./min. 5. 650 strz.

217 . 6. P 6. powietrzne g. S3. rzejął on wiele cech konstrukcyjriych z niemieckiego MG 42 oraz FG 42./min. L 7 Al. 7. Niska podstawa umożliwia prowadze­ nie skutecznego ognia do 3500 m.tam gdzie to było tylko możliwe . obecnie na uzbrojeniu co najmniej 20 pahstw.1 kg c. odprowadzenie gazów prochowych e. a. a. produkowany w latach ięćdziesiątych dla armii USA. 11.6 kg. 750-1000 strz.8 kg. taśma £. 600 strz. Niemcy. kaliber 7.8 kg. powietrzne g. Brytyjski uniwersalny km produkowany na licencji belgijskiego uniwersalnego km F N M A G .62x51 mm b . odprowadzenie gazów prochowych e. taśma f. powietrzne g. 10. Podpórka drewniana na podstawie może być wymieniona na zderzak.. Dzięki specjalnemu urządzeniu można prowadzić ogień w dowolnych grupach kątów. M 60. d.Działa 5. 7.62 x 51 mm b . 7.części z blach wytłaczanych.>7 mm b . Konstrukcja powstała w latach pięćdziesiątych.62 x 51 mm. krótki odrzut lufy e./min. 10. tworzyw sztucznych i gumy. a. d. 1942 r. 15. d. 1250 strz. 7.4 kg c. W miejsce części stalowych i drewnianych zastosowano ./min. MG 42. Sprzężony km. taśma i. Poza tym podniesienie podstawy umożliwiało zastosowanie MG 42 do obrony plot.92x. obec­ nie używany w Bundeswehrze w wersji zmodyfikowanej jako MG 43.52 kg c.

/min. krótki odrzut lufy. 37. (Brno. 750-1000 strz. II wojny światowej jako pokłado­ wa broń czołgowa. a. służył jako km sprzężony z lufą (patrz str. km znajdują się przeważnie w kadłubach (c). Zwarta konstrukcja km nie wymaga dużej powierzchni dla równoległej zabudowy wieży. a jeden z członków załogi może prowadzić zmasowany ogień. System chłodzenia pojazdu chłodził także bron pokładową. np. powietrzne. 13. 208).. taśma. b. czy równolegle obok armaty (e). BESA Mk III. f. 7. Na okrętach. z prawej bądź lewej strony broni. 7. i piąty w przedniej części kadłuba (b). 700 strz. odprowadzenie gazów procho­ wych. a.9 kg. Podawanie taśmy w zależności od wyboru. Gazy prochowe odprowadzane są na zewnątrz czołgu. znajdowało się do czterech km zamocowanych w bocznych wieżach nieru­ chomych (a). Kolejny wariant FN MAG na wieżyczce dowódcy czołgu. d. e. 3.do ostrzeliwania szybkoporuszających się celów i do walk powietrznych. W czołgach z okresu II wojny światowej i współczesnych. kaliber 0. Smal Arms). „Jeep" (a). W pojazdach opancerzonych km służą do zwalczania celów żywych. 10. (w wariantach Mk I i II szybkostrzclność przełą­ czano na 75 strz. Jako pokłado­ wa broń lotnicza nadają się one . powietrzne. Km znajdują się na po­ jazdach patrolowych i rozpoznaw­ czych. d. a./min..dzięki dużej szybkostrzelności . b. Na szkicu przedstawiono łoże poczwórnie sprzężonego wielkokalibrowego karabinu maszynowego MK 3 na fregacie z okresu U wojny światowej. Po zajęciu Fabryki Brom w Brnie przez woj­ ska niemieckie. Czołgowe karabiny maszynowe (poniżej).3 kg. c. pracowała ona na potrzeby III Rzeszy. b. d. 1. Enfield. powietrzne. a. d. 0. wodne. 26.7 mm). odpro­ wadzenie gazów prochowych. taśma.50 cala (12. c. krótki od­ rzut lufy.5 kg. Typowy ciężki czołgowy km z okresu międzywojennego. Kilka typów czołgów brytyjskich otrzymało dwa równoległe km.). na wieżyczce dowódcy czołgu (d). taśma.50 cala. współczesny pokła­ dowy km czołgu amerykańskiego M 60. Używany przez cały okres Mocowanie na czołgach (poniżej).3 kg. e. wersja brytyjska wzorowana na czeskim km Zb-53 wz. gdyż w tym wypadku ciężar broni i amunicji nie odgrywa decydującej roli. 2./min. e.62x57 mm. są we wszystkich przypadkach pod­ stawami większymi niż w rozwią­ zaniach na lądzie. 4. taśma. b. śmigłowców i samolotów. z 1933 r. W pierwszych czołgach. c. albo umieszczo­ ne w małych wieżach pancernych.Broń pokładowa Karabiny maszynowe nadają się doskonale do wbudowania w pojazdy. Vickers Mk V. f. 450 strz.62 x 51 mm. Podstawy karabinów maszyno­ wych na okrętach (po prawej)./min. f. 24. przy czym jeden z nich. e. gdyż ich masa nie stwarza większych problemów. W tym ostatnim przypadku podstawy są albo odsłonięte (c). używane są one głównie do obrony plot. Km M 73. współczesny czołgo­ wy km. 7.92 x 57 mm. f. 450-500 strz. Zamocowanie na pojeździe (po lewej). czy w opan­ cerzonych pojazdach (b). c.. L 37 Al./min. 218 .

(powyżej). na początku lat sześćdziesiątych za­ stosowała w rozwiązaniach starą za­ sadę Gatlinga. 800 strz. magazynek bębnowy f. 1. po obu stronach kadłuba bądź pod kadłubem.7x99 mm) b .według niemieckiego wynalazku sterowania synchronicznego .do przodu przez wał śmigła. Najbardziej rozpow­ szechniony angielsko-amerykański lotniczy km z okresu II wojny Światowej. 3.Działa Mocowanie w samolotach (po prawej). Zbudowano także model o kalibrze 5. 14. a. krótki odrzut lufy e. Parabellum wz. 0.62 mm) b . powietrzne. przeróbka km Maxim.62 mm) b. taśma f. 4. Browning M 2. masa broni c. d.303 i 0.30-06 cala (7. d. 1915 r. 9./min. a. Wraz z lotniczym km Vickers Mk 2 stanowił główne uzbrojenie samolotów angielskich i amerykańskich podczas I wojny światowej.50 cala. szczególnie nadająca się do użycia w samolotach i do obrony plot. niemiecki lotniczy km z okresu I wojny światowej.303 cala (7. powietrzne. kaliber b. Firma amerykańska General Electric. 2. Lewis Mk 2. 29. 219 Objaśnienia: a. 500 strz. krótki odrzut lufy e. Browning Mk 2. z miejsca dla obserwatora do tym. kaliber 0. 10. zasada działania automatyki e. powietrzne.l2kg c. powietrzne./min. 7.62 x 51 mm na ruchomym łożu na śmigłowcu.92x57 mm b . chłodzenie. Bombowce z okresu 11 wojny światowej miały km w oknach kabiny bądź wieżyczkach obrotowych. W ten sposób.8 kg c. < © . 550 strz. Chociaż rakiety przejęły wiele zadań km. prowadziły ogień z górnego płata nośnego nad śmigłem. Lekka wersja brytyj­ ska dla samolotów myśliwskich Spitfire i Hurricane oraz dla samolotów bombowych. a. 2. Śmigłowce zwalczają cele naziemne za pomocą km zamocowanych na stałe. nowoczesne samoloty odrzutowe uzbrojone są w broń pokładową bądź w ciężkie karabiny maszynowe w zasobnikach pod skrzydłami. Istotą tego rozwią­ zania było sterowanie elektryczne obrotem wiązki luf. lotniczy km. 6000 strz.303 cała. kaliber 0. Szybkostrzelnośc wyno­ si ok. względnie km mocowanych na ruchomych podstawach. Samoloty myśliwskie z okresu 11 wojny światowej miały km na płatach nośnych. d./min. szybkostrzelnośc d. zasilanie f. 650-750 strz. 3. Na szkicu przedsta­ wiony jest Minigun kaliber 7./min. GEC Minigun. 5. powstała broń o największej szybkostrzelności. taśma f. 0. Km w dwupłatowcach z okresu 1 wojny światowej. krótki odrzut lufy e. bądź .50 cala (12.4 kg c. d. 0. 4. taśma f./min. Był skuteczną bronią' przeciwko ówczesnym samolotom.5 kg c.56x45 mm. a. Lotnicze karabiny maszynowe (poniżej i po lewej) 1. odprowadzenie gazów prochowych e. względnie pod kadłubem.

umieszczono w podkopie pod pozycją niemiecką nazywaną Redutą Hawthorn. 220 . jak i przeszkody utrudniające posuwanie się naprzód. Opiszemy tu również różne bomby stosowane przez partyzantkę miejską czy terrorystów. 18 ton materiału wybuchowego. Cztery kadry (poniżej po prawej). Ukazuje przygotowania niemieckie podjęte przed przewidywaną inwazją. po prawej). Daje się to wytłumaczyć przekonaniem o niehonorowym sposobie stosowania tego rodzaju broni. Podczas przygotowań wielkiej ofensywy brytyjskiej. wykonane z samolotu rozpoznawczego nad plażami Normandii. Widoczne przeszkody z pali miały utrudnić lądowanie barek desantowych. Ostatecznie. rozbiegających się w poszukiwaniu ukrycia. unikano wręcz ich użycia. maja 1944 r. Zdetonowano go o godz. 7. Są to wszelkiego rodzaju pułapki. tym samym. nie wymagającym zetknięcia się twarzą w twarz z nieprzyjacielem. w niektórych przypadkach będą to różnego rodzaju bronie miotające. Wiele z tego rodzaju urządzeń było uznawanych za „maszyny piekielne". różniące się jednak od broni strzeleckiej czy artyleryjskiej.Rozdział piąty BRONIE POZYCYJNE W rozdziale tym omówimy urządzenia mogące zranić lub zabić przeciwnika. Zwracają uwagę sylwetki żołnierzy niemieckich. przez długi czas armie patrzyły na nie niechętnym okiem. grupa ta obejmuje szeroki zakres: od zasieków. poprzez różnego rodzaju pułapki i miny konwencjonalne zarówno lądowe jak i morskie.20. Na niektórych palach mocowano miny z dużym ładunkiem wybuchowym. Zdjęcie (powyżej. które mogą zranić nieostrożnego nieprzyjaciela przy próbie ich sforsowania. umieszczane na przewidywanych podejściach nieprzyjaciela. Pracowali oni przy wznoszeniu przeszkód. na dziesięć minut przed właściwym atakiem. ok.. która zaczęła się 1 czerwca 1916 r. z filmu dokumentalnego nakręconego podczas wybuchu miny umieszczonej w podkopie na Froncie Zachodnim w latach I wojny światowej.

.

by zaostrzone gałęzie skierować w stronę nieprzyjaciela. Kolec przeciw kawalerii. 222 . Pierwotnie przeznaczone do wysypywania na drogach. Używana obecnie przez siły policyjne do zatrzymywania pojazdńw w czasie blokady dróg. tak jak pokazano to na rysunku (obok. Nie będziemy się tu zajmować historią fortyfikacji czy różnymi pułapkami (te pokazane zostaną na następnych stronach). Te same formy stosuje się do dziś. tak. i fosy (b. Z czasów oblę­ żenia tej galijskiej miejscowości przez Legiony Juliusza Cezara w 52 r. Rozpatrywane przez nas obiekty mogą mieć charakter stały (d). Mur obronny z blankami lub wal b. Zasieki ruchome (po lewej). Kolec znaleziony podczas prac archeologicznych w rejonie Alesia (obecnie Francja). Podstawowym ich przeznacze­ niem jest blokowanie dróg. Jej zaletą jest możliwość rozwinięcia w ostatniej chwili. Były to lejowate doły. żelazny. ich zadaniem było ranienie nóg końskich. c). 2. Kolczatka. 1. Rów z zaostrzonymi palami e. Rodzaj kolców połączonych łańcuchem. W czasie II wojny światowej sto­ sowane przez partyzantów jako środek do uszkadzania opon. jak mury obronne (a). Zapory są tylko jednym z elementów obrony i muszą być osłonięte ogniem obrońców.Zapory fortyfikacyjne Na kolejnych dwóch stronach opisano różne zapory fortyfikacyjne. Fosa wypełniona wodą d. Pokazane tu zasieki używano zwykle do uzupełniania systemu urzą­ dzeń fortyfikacyjnych takich. Sucha fosa c. 3. Kozioł hiszpański. Rodzaje kolców używanych przez Rzymian (po lewej): 1. 1. Wilcze doły. p. Kolce. po których poruszał się nieprzyjaciel. Rodzaj zasieków wykonywanych ze ściętych drzew. Często umieszczano je w ścianie fosy.belka z zaostrzonymi palikami. lub dawać się przemieszczać w zależności od konkretnych potrzeb (e): a.e.n. Abatis. Zasieki mogą powodować zranienia (poniżej). 2. Były już używane przez Rzymian. Mogą one powodować obrażenia atakujących żołnierzy. których pnie wkopywano pochyło w ziemię. tu pokaza­ na pierwotna forma . 2. W przeciwnym razie mogą być łatwo usunięte przez atakujących. Kolce metalowe. po lewej). kolce tego typu były prawdopodobnie osadzane w drewnianych kołkach wbitych w ziemię. na dnie których umieszczano zaostrzone pale. Różne rodzaje zasieków w starożytności (po lewej).

Próba sforsowa­ nia przeszkody kończyła się uszko­ dzeniem gąsienic czołgów. balony zaporowe. a. Podczas II wojny światowej. tzw. „Smocze zęby" wykonywane z betonu. W połączeniu z ogniem karabinów maszynowych zasieki z drutu kolczastego stały się najważniej­ szym elementem obrony podczas I wojny światowej: a. Zapory przeciwczołgowe (po lewej). Czasem na palach umieszczano dodatkowo miny. b. Pojawiły się dopiero w II wojnie światowej. W obu wojnach światowych sto­ sowano jako bierny środek obrony plot. Zapory przeciw desantom szybowcowym. a. Jeśli kadłub Darki desantowej trafił na pal. którymi je kotwiczono były szczegól­ nie niebezpieczne dla bombowców dokonujących nocnych nalotów. połączonych z wbitymi palikami. kończyło się to jego przebiciem. (po lewej). Zwykle uniemożliwiały one również przejazd pojazdom kołowym. b. Opatentowany w 1867 r. Stalowe liny. Tego typu konstrukcja utrudnia wykonywanie przejść w zaporze. Kawałek drutu kolczastego pochodząc). Bloki betonowe. Aby zatrzymać ruch czołgów przeszkody musiały być niezwykle solidne. na otwartych przestrzeniach nadających się na lądowiska dla szybowców. Niemiecki drut „oszczędnościo­ wy" z czasów I wojny światowej. Dwa rodzaje drutu kolczastego (po lewej). Sieć kolczasta z krótkich odcinków drutu splątanych i mocowanych na M k u rzędach palików. Kilka zwojów tworzących płot.Bronie pozycyjne Drut kolczasty (po lewej). wbijano pionowe pale uniemożliwiające lądowanie. zwykle mają wysokość kolan przeciętnego człowieka. Nisko rozpięte druty na kolkach. Zwykle składały się z dużej liczby pali umieszczonych tak. 220-221. c. Pokazano naj­ częściej stosowaną konstrukcję: drut owinięty w regularnych odstępach kawałkami drutu o ostrych ) końcach. Zwój z drutu kolczastego. d. Wykonywano je z zamiarem maksymalnego utrudnienia desantów morskich. c. zęby zaginane. 1. 223 .z pól bitewnych Belgii (I wojna światowa). Nazywa się je zaporami mało widocznymi. 2. Zapory przeciwdesantowe morskie (po lewej). walec. b. Chodziło tu o maksy­ malne uproszczenie technologii produkcji i tym samym zmniejszenie kosztów. by podczas przypływu przykrywała je woda. Szyny stalowe (najczęściej kolejowe) zalewane betonem. Cięty z taśmy stalowej. balony zaporowe. Porównaj zdjęcie ze str. w USA. Stworzone w ten sposób zagrożenie uniemożliwiało wysadzenie desantu na płytkiej wodzie.

pochodząca z typowej pułapki przygotowanej przez Viet Cong (c). W brzegach dołu . stosowane w Wietnamie. otwór zamaskowany liśćmi. Rama z zaostrzonymi prętami (po prawej). trzymającego nieprzyjaciół złapanych w sieć. mają zaostrzone końce (1). drutem rozciągniętym w poprzek ścieżki (3) tak. zwykle mocowano je do drewnianej ramy (patrz u dołu strony). gdzie są one skutecznym środkiem walki. 224 . Jeśli noga ofiary wpadła w pułapkę. Często łączy się je z palami lub kolcami. Pułapki najczęściej stosuje się w dżunglach. 222). Kolce. Asyryjska płaskorzeźba przedstawiająca. zwykle wycinane z bamousa. b. (Porównaj wilczy dół str. Pokazujemy 3 podstawowe rodzaje zapadni. a. to właśnie sieci były jednym z pierwszych rodzajów pułapek (Luwr. Wiele opisanych poniżej pułapek używa się do polowań na zwierzynę. ale otwór zakryty wahadłową pokrywą obracającą się na osi . że ofiara pada wprost na ostrza.pułapki osadzono sprężyste zaostrzone pręty metalowe. króla Lagasza. c. Zapadnie (po prawej). Można je umieszczać na ścieżce w dżungli.Taka samazapadnia jak (a). by zainfekować powstałe rany. Zapadnia z kolcami bambusowymi (panjis). to każda próba jej uwolnienia kończyła się wywołaniem poważnych obrażeń. panjis. Paryż). Rama drewniana. (po prawej). Pręty podtrzymywały maskowanie. pręty stalowe. Choć w tym wypadlcu jest to jedynie symbolem niewoli. służące do zranienia lub zabicia przeciwnika. w latach 1961-75. Nastąpienie na taki kolec może zakończyć się przebiciem stopy. Czasem kolce takie łączy się z potykaczem tj. Tym samym pułapka ma o wiele bardziej ofensywny charakter niż zasieki.Pułapki proste i zmechanizowane Pod nazwą tą rozumiemy każde urządzenie. będące tylko utrudnieniem dla nieprzyjaciela. Kolce bywają smarowane nawozem. Potrzask nazywany przez amerykańskich żołnierzy „latającą pułapką Wenus".

Strzała zostaje umieszczona w dole o odpowied­ nim nachyleniu ścian. Deska z kolcami. 2.obejmą (3). (samotrzask. Działa jak dźwignia. oklepcc . Gdy noga ofiary naciśnie na deskę opartą o krawędź dołu. 2).jest to potykacz. pozycyjne Dwa rodzaje pułapek mechanicznych (po prawej). obok ścieżki. 1. York). Zamiast kłody użyto ciężkiej deski nabitej gwoździami. Zerwanie sznurka nogą spowoduje wyrzucenie strzały. Samostrzał. Napiętą cięciwę przytrzy­ muje cienki sznurek przywiązany do Kołków . Pochodzi z hrabstwa Yorkshire (Muzeum Zamkowe. Powszechnie używano takich ułapek jako sideł na zwierzynę.Bronie Pułapki „opadający ciężar" . która uderza ofiarę. gdy ofiara nadepnie nogą na środek płytki (1.po prawej). A. spada ona na ofiarę z góry. zawieszona w koronie drzewa nad ścieżką.w dawnej Polsce zwane paściami. Pociągnięcie drutu nogą człowieka idącego ścieżką zwalnia kłodę. ego rodzaju pułapka składa się zwykle z d w u żelaznych szczęk. „Żelaza chwytne". Utrzymuje ją cienka lina połączona 2 drutem potykacza. C 225 . spowoduje to silne uderzenie drugim końcem deski w pierś lub twarz. W krajach Zachodniej Europy dość" często stosowane przez właścicieli ziemskich przeciw kłusownikom. które zatrzaskują się. Szczęki zaciskane są przez płaskie sprężyny zakończone pierścieniem . Odmiana pułapki „opadający ciężar". Kłoda nabita metalowymi kolcami. B.

O nastawionej przed uruchomie­ niem mechanizmu zegarowego godzinie odblokowywała się sprężyna. w minach magnetycznych dla płetwonurków.trzeba wówczas zastosować zapalnik naciągowy (1). Znacznie częściej wykorzystu­ je się przewody elektryczne i za­ palarkę (2). c. zwiera obwód elektryczny. Średnia prędkość palenia wynosi 1 cm/s.Pułapki wybuchowe Zastosowanie materiału wybuchowego podnosi skuteczność pułapek. Istnieją trzy rodzaje urządzeń opóźniających na określony czas wybuch ładunku: a. w 1831 r. Brytanii i USA. z fotokomórką reagującą na Tego rodzaju zapalniki mogą uruchamiać najrozmaitsze ładunki wybuchowe. C. Ładunek wybuchowy. Odmiana pokazana tutaj umożliwiła spo­ wodowanie wybuchu w ciągu 24 godzin. 226 A. pułapki takie mogą być' tylko dwojakiego rodzaju : 1. Stosuje się przy tym różne rodzaje zapalników : a. Bez względu na to. Wyrzucała ona iglicę. działające w chwili zwolnienia nacisku. „Opóźniacz ołówkowy".typowym przy­ kładem jest zapalnik akustyczny. B. zdalnie sterowane i czasowe . Byt to podstawowy rodzaj zapalnika dostarczanego przez Aliantów dla potrzeb sabotażu w okupowanej Europie. Ładunek wybuchowy połą­ czony może być z obserwatorem za pomocą linki . czy mechanizmu uruchamiającego zostanie użyty. która uderzała w spłonkę bomby. Zapalnik zegarowy skon­ struowany dla tajnych służb bry­ tyjskich i amerykańskich podczas II wojny światowej. Mechanizm zegarowy (sprężynowy lub elektroniczny) b. umieszczonego w jutowym oplocie. wynalezionym w Anglii. Światło. skonstruowany podczas II wenny światowej w Wlk. . Pułapki samouaktywniające się (po prawej). wibracyjne . Broń tego rodzaju to wszelkie miny. Należało go wkręcić w bombę po czym zgnieść rurkę. Miał rdzeń wykonany z drobnoziarnistego prochu czarnego.tj. Bomba zegarowa (powyżej). Pułapki zdalnie sterowane (po prawej).znacznie rzadziej stosowane. Lont Bickforda był pierwszym skutecznie działającym lontem wolnopalnym. 2.Rozróżniamy trzy główne rodzaje takich urządzeń: samouaktywniające się . b. jak i ładunki wybuchowe używane przez terrorystów. Zwłaszcza te ostatnie używane są przez ugrupowania terrorysty­ czne podczas organizowania zasadzek na przeciwników. działające w chwili naciśnięcia zapalnika. naciskowe. jaki rodzaj zapalnika.in.opóźnienie uzyskuje się tu wskutek działania substancji (zwykle kwasu). wybuchające w chwili poruszenia ich przez ofiarę. W celu zapewnienia wodoodporności oplot powlekano asfaltem lub gutaperką. który po określonym czasie. pozwala to na rażenie dużej liczby osób i stąd rozwiązanie to jest powszechnie stosowane. Zaadaptowanie broni palnej jako elementu pułapki . mogą być urucha­ miane przez ukrytego obserwato­ ra.działające po określonym czasie. naciągowe. Lont o odpowiednio dobranej długości c. Jego działanie wzmagają odłamki. Rozpuszczała ona po określonym czasie zawleczkę zabezpieczającą napiętą iglicę. Zapalniki te były stosowane m. Obecnie używa się jego zmodernizowanej wersji pokrytej tworzywem sztucznym. naciskowe. d. Zapalnik elektrochemiczny . Działanie pułapki wybuchowej (po lewej). uruchamiane są przez ofiarę. potrzebnym na rozpuszczenie osłony. produkowano również wersje z opóźnieniem 12-godzinnym i ośmiodniowym. uruchamiane przy p otrąceniu drutu potykacza. Powodowało to wylanie się silnie korozyjnej cieczy. e. albo zapalnik urucha­ miany falami radiowymi (3).

oś obrotu d. Znajduje się w uzbrojeniu armii brytyjskiej. Gdy potykacz został poruszony. Używano go w dżun­ glach dla symulowania ognia snajperów. stosowano jako element obrony stałej. Strzał inicjowano „opóźnia­ czem ołówkowym" (3). 0. Zasięg skuteczny 50 m d. amerykańskiej i innych. Była to prymitywna broń palna kał. Umieszczano go w rejonie prawdopodobnego działania kłusownika. zwykle obok leśnej ścieżki w pobliżu dobrego łowiska. razi strumieniem małych kulek stalo­ wych w strefie o promieniu 60*. zawierającej wyprofilowany łukowato materiał wybuchowy. Wy rzucone kamienie raziły atakujących. fula. do początkach XX w. Do pierścieni na końcu pręta spustowego można było przyczepić dwa druty . Montowane są one na stałe w różnego rodzaju pułapkach na liniach obronnych. następnie przykrywano go deskami i wypełniano jamę kamieniami. za tyczka z łańcuszkiem ograniczającym kąt obrotu samostrzału b. Powszechnie stosowane są również tzw.43 mm). pochyłej jamy umieszczano ładunek materiału wybuchowego. Tego rodzaju broń produkowano nielegalnie aż do 1830 r. od XVI w. A. mocowanej do drzewa za pomocą sprężystego zatrzasku (2). co pozwalało na spłoszenie intruza. Podczas ataku nieprzyjaciela detonowano ładunek w yb ue howy. składająca się z lufy (1). a.potykacze. na odległość 250 m. Samostrzał angielski (po prawej). Wiadomo. tzw. B. Strefa rażenia w innych kierunkach 227 . Może być wykorzystywana jako mina kontaktowa lub zdalnie sterowana. zamek skałkowy c. „mina kierunkowa". Maksymalny zasięg 250 m b. Długość (i): 137 m Szerokość (ii): 106 m Mina typu Claymore (po prawej). W przedniej ściance kadłuba miny zatopiono kulki stalowe. że takie bronie były zainstalowane po wschodniej stronie „żelaznej kurtyny". „miny kierunkowe" rażące pociskami w określonym kierunku. pociągnięty drutem samostrzał obracał się w kierunku intruza i odpalał.Pozycyjne miotacze pocisków Przedstawiono tu bronie palne lub urządzenia mogące miotać pociski. a. strzelających jedynie ślepym nabojem. Kąt rażenia 60" c. jak nazywano granicę oddzielającą RFN od krajów bloku wschodniego. nryl spustowy z pierścieniem e. Strefa rażenia fugasa składającego się z ładunku 36 kg prochu i 5 ton kamieni. Używany do walki z kłusownikami. Składa się z obudowy z tworzywa sztucznego. gdy brakuje ludzi do ich obrony. Fugasy (po prawej). Potem pojawiło się wiele konstrukcji „straszaków" tego rodzaju. zwłaszcza wtedy. Bronie pozycyjne „Bushmaster" taką nazwę otrzy­ mał skonstruowany w latach II wojny światowej amerykański samostrzał.45 cala (11. W dnie odpowiednio wyprofilowanej.

tanie i niewrażliwe na bodźce inicju­ jące. omówimy główne rodzaje chemicznych konwencjonalnych materiałów wybuchowych oraz przebieg reakcji wybuchowej. 228 . pozwala bowiem na ich bezpieczne składowanie. Tabela podaje podstawowe informacje dotyczące stosowania materiałów wybuchowych. Poczynając od lal sześćdziesią­ tych XIX stulecia. W drugim rodzaju materiałów wybuchowych (b). którego celem było zabicie króla Jakuba T i członków Parlamentu. co jest bardzo pożyteczną materiałów wybuchowych jest mało wrażliwa na bodźce inicjujące . albo deto­ nacji tj. Typowymi przykładami takich materiałów są materiały kruszące i inicjujące. na wiele'sposobów. znane już u schyłku Średniowiecza. wyproduko­ wano wiele nowych materiałów kruszących i inicjujących. Ze względów militarnych musia­ ły być one stabilne chemicznie podczas przechowywania. Wiele s p o ś r ó d Guy Fawkes (po lewej). właściwością. Najstarszym sposobem było zastosowanie prochu do podmino wy wania murów czy wałów obronnych. Dodatkowe informacje o stosowaniu materiałów miotających można znaleźć na stronach 112. Zamiar został odkryty na parę godzin przed jego urzeczywistnieniem. sprawdzający beczki z prochem zgromadzone w piwnicach pod Gmachem Parlamentu w Londynie. która wywierając ciśnienie na resztę materiału i podnosząc tym samym jego temperaturę. np. Przed pokazaniem wybranych przykładów. Spalanie takie zachodzi w materiałach miotających tj. jaico broń. Metody klasyfikowania materiałów wybuchowych.164 i 227. wywołuje w nie­ zwykle krótkim czasie wybuch kolejnych partii materiału. Chciał to osiągnąć poprzez wysadzenie całego gmachu w powietrze. przemiany wybuchowej. znamy też bomby-paczki. do klasycznych materiałów wybuchowych. Fala detonacyjna posuwa się niezwy­ kle szybko. Wraz z innymi należał do spisku. a dopiero on inicjuje wybuch właściwego ładunku. Materiały wybuchowe używane do celów wojskowych (po lewej). takie jak np. Działanie kruszące jest względnie łagodne. którymi posługują się różni terroryści. Plastyczne materiały wybuchowe powstają poprzez dodawanie tzw. plastyfikatorów. woski czy oleje. dla trotylu (TNT .tj. Niektóre z najbardziej zna­ nych materiałów wybuchowych. powstaje fala uderzeniowa. Podstawową różnicą jest szyb­ kość przebiegu reakcji wybucho­ wej: przybiera ona postać deflagraq*i . aniżeli do celów wojskowych. gdyż znacznie częściej używano ich w przemyśle. spalania. które nie przechodzi w detonację nawet przy gwałtownym wzroście ciśnienia. a więc substancji takich jak n p . W pierwszym wypadku (a). prochach.Materiały wybuchowe Pomimo niewygodnej i niebezpiecznej formy. ta pobudza znacznie większy detonator.jest to ważne. Nie nadają się one do miotania pocisków.trójnitrotoluenu) prędkość detonacji wynosi 7000 m/s. Dlatego często koniecznym jest użycie do ich zdetonowania następującej procedury: najpierw detonujemy spłonkę. dynamit i jego odmiany wyłączono z lej listy. materiały wybuchowe używane są. W efekcie uzyskujemy konsystencję pozwalającą na ręczne formowanie kształtu. mamy do czynienia z bardzo szybkim spalaniem. w 1640 r.

Zamachy bombowe na ludzi (po prawej). Zamachy bombowe na ważne osobistości (po prawej). w pobliżu T Iitlera. Np. Następnie oddziały przygo­ towywały się na tym odcinku do ata­ ku. arterie komunikacyj­ ne (B). lub listach (c). po czym. lej k. zamachowcy z kręgu gen. aż po XIX wiek. fala uderzeniowa i. by móc natychmiast zająć wyłom powstały w linii obrony nieprzyja­ ciela w wyniku wybuchu miny. wysyłanych na adres ofiary. sapa c. by znaleźć się pod pozycjami wroga. Podczas I wojny światowej takich min używano w następujący sposób: najpierw starano się zmniejszyć od­ ległość od okopu nieprzyjacielskiego. szczególnie ważne obiekty. Często ładunek wybuchowy z zapalnikiem elektrycznym umieszcza się w samochodzie przyszłej ofiary. Z końca sapy zaczynano drążyć tunel. ładunek materiału wybuchowego g. zniszczenia planowe. kierunek główny wybuchu h. sapę tj. 2. Tego rodzaju min używano od późnego Średniowiecza. są typowym celem ta­ kich ataków. tunel (chodnik minowy) d. Tego rodzaju akcie często wykonują partyzanci lub terroryści. duże sklepy (C). Wybuch miny miał podwójne działanie: wstrząs tektoniczny powodował osunięcie się okopów nieprzyjaciela. Mają one zwykle zapalnik powodujący wybuch w czasie otwierania. kopiąc tzw. a ponadto powstawał wielki lej nad komorą minową. 1. okop przedni (nieprzyjacielski) e. Przeznaczone do tego celu ładunki wybuchowe umieszcza się też w paczkach (b). promień rozkruszerua 229 . rów w stronę pozycji nieprzyjaciela. W komo­ rze na końcu tunelu umieszczano materiał wybuchowy wraz z zapalni­ kiem. Bronie pozycyjne a. powoduje eksplozję. Stosują je zarówno wojska regularne jak i partyzantka. ich zniszczenie pociąga duże komplikacje dla przeciwnika.Miny. Wszelkiego rodzaju bomby-pułapki lub bomby zegarowe mogą być zakładane na drogach odwrotu wojsk. czy inne. Typowym celem takich ataków są budynki wojskowe lub użyteczności publicznej (A). 3. Zwykle tak dobierano wielkość ładunku. Stauffenberga umieścili teczkę z bombą zegarową (a). Wielkość miny klasyfikowano wg wielkości powstałego leja. 2. który ocalał jedynie dzięki solidnemu. zasypanie tunelu (zawalenie) f. Skutki zniszczeń można potęgować. okop przedni własny (własny) b. (Porównaj fotografie z wybuchu miny na stronach 220-221). wysadzając poruszające się pojazdy. ponownie zasypywano część tunelu. Niegdyś rozumiano pod tvm słowem dużą ilość materiału wybu­ chowego umieszczoną pod pozycja­ mi nieprzyjaciela (po prawej). Urządzenia komunikacyjne (po prawej). by krater na powierzchni miał średnicę dwa razy większą od swej głębokości.j. by uszczelnić ładu­ nek. Za pomocą materiałów wybuchowych niszczy się szlaki kolejowe (i) i drogi (ii). Sabotaż. Podobnie istotnym obiektem ataków są wszelkiego rodzaju mosty i wia­ dukty (iii). Przekręcenie kluczyka w stacyjce (d). Materiałów wybuchowych używa się również do wykonywania plano­ wych zniszczeń lub sabotażu. w lipcu 1944 r. 1. dębowemu stołowi.

za liniami nieprzyjaciela. Niektóre armie dysponują usta­ wiaczami min. 1861-65 (po lewej). Z powodu uprze­ dzenia do tzw. ręczne zakładanie pola minowego. f g h Masa 11 kg. Pokazana tutaj. co utrudnia jej wykrycie. tzw. Nadal powszechnie stosuje się tradycyjny sposób.(tj. e L 9 Al Barmine (po prawej). A. pola minowe. tego rodzaju broń jest używana przez armie regularne w dużych ilościach. Ustawiacz min jest zwykle holowany przez trans­ porter opancerzony. stosowano miny na nie­ wielką jeszcze skalę.uruchamia je ofiara). co pułapki wybuchowe. Początkowo stosowane zapalniki mogły być uruchamiane również za pomocą linki naciągowej . Miny lądowe dzielą się na dwa zasadnicze rodzaje: przeciwpancerne i przeciw piechocie. Mina z czasów Wojny Secesyjnej. denny zapalnik działający przy podniesieniu miny. Korpus miny. 230 . istnieją również urządzenia umożliwiające minowanie zdalne ze śmigłowców i samolotów. pod gąsienicą (c). by ją zniszczyć. Zastosowano dodatkowy.w len sposób układa się głównie miny przeciw­ pancerne.a więc pozwalały zdalnie sterować miną. C. utrudniało to rozbrojenie pola minowego. iglica ze sprężyną e. znajduje się dostatecznie dużo materiału wybuchowego (b). Pokazana mina ma kadłub wykonany w całości z tworzywa sztucznego.' zawierał 5. tj. została zaimprowizowana z pocisku do działa 24 funtowego. mina „talerzowa". narzutowych pól minowych np. „maszyn piekiel­ nych".zakłada się z nich tzw. ładunek trotylu b. Pokazane tu miny są konstrukcjami samouaktywniającymi się. a. na pokładzie Którego przewozi się zapas min. Stalowy korpus miny był jednak łatwo wykry­ walny ża pomocą wykrywacza elektromagnetycznego. Minowanie (po prawej). dość schematyczne sposoby ich użycia . „Listwa naciskowa" (a).wybuch następował przy nacisku powyżej 120 kG. omówione na poprzednich stronach. nazywając ją zwykle „tor­ pedą lądową . zapalnika jest krótsza ni/ kadłub miny.Miny lądowe Jest to rodzaj broni opartych na tej samej zasadzie. Zakopywano ją płytko w ziemię. spłonka inicjująca detonator zapalnik denny detonator zapalnika dennego. B. wykonany z blachy stalowej. Zaczęto wtedy zaczęto po raz pierwszy stosować tego rodzaju broń. Istnieją wypracowane. Jest to współczesna brytyjska mina przeciwpancerna przysto­ sowana do mechanicznego ukła­ dania. Tellermine 35 (po prawej). tj. mechanicznymi narzędziami do ustawiania pól minowych .4 kg TNT. Dzięki (emu w przypadku najechania gąsienicy czołgu na listwę. Pozwala to na zakładanie tzw. poprze/ dodanie czułego zapalnika uderzeniowego. typowy przykład miny przeciwpancernej stosowanej przez Niemców pod­ czas II wojny światowej. czułość zapalnika naciskowego pozwalała na zdetonowanie ładunku wybuchowego tylko przez odpowiednio ciężki pojazd . płytka naciskowa sprężyna płytki naciskowej d.

jedynym urządzeniem dającym pewność rozminowania okazał się lemiesz. sprężyna płaska c. wystarcza nacisk nogi człowieka na zapalnik. Wiele późniejszych min wzorowano na tej konstrukcji: 1. detonował mały ładunek (b). zwykle ich kadłuby po­ krywa się fabrycznie siatką mas­ kującą itp. po prawej. Sprengmine 44. Niektóre wykorzystują ciężkie łańcuchy (A). „mina skacząca". Jeśli drut został potrącony. Przed zakopa­ niem usuwa się zawleczkę zabez­ pieczającą. Najszybszą metodą wykonywania przejść w polach minowych jest zastosowanie ładunków wydłużonych (3a). Aby mina wybuchła. mała mina przeciw piechocie z końca lat pięćdziesiątych. W jej wyniku mina raziła falą uderzeniową i dużą ilością stalowych kulek (d). aby widoczna strzałka wskazywała na „A". Miny o metalowych kadłubach mogą być odszukiwane za pomo­ cą wykrywacza elektromagnety­ cznego (2). ładunek wybuchowy e. wyrzucający minę w powietrze. (po prawej). Uzbrojenie zapalnika nas­ tępuje automatycznie po zetknię­ ciu kadłuba miny z ziemią. w efekcie uzyskuje się rozmi­ nowaną ścieżkę. mogą też być" ciężkie walce toczone z przodu. Wywołuje to eksplozję min. Najprostszą metodą zlokalizowa­ nia min jest delikatne nakłuwanie ziemi za pomocą np.Obecnie stosuje się miny. uderzające w ziemię przed czołgiem. detonator 231 . których konstrukcja umożli­ wia ich ustawianie za pomocą spe­ cjalnych kaset (bomb lotniczych). Ponieważ jednak zastosowano zapalniki działające przy dwukrotnym nacisku.Bronie pozycyjne US M 14 (po prawej). rażąca falą uderzeniową. Wystrzeliwuje się je zwykle ze specjalnej wyrzutni. co utrudnia ich odnale­ zienie. 3. a. Gdy mina znalazła się na wy­ sokości piersi ofiary. Wyorywuje on miny na boki (C). Trały przeciwminowe (po prawej). montowane na czoł­ gach umożliwiają szybkie wyko­ nywanie przejść w polach mino­ wych. lub wystrzeliwanie z dział w specjalnych zasobnikach. Rozminowanie (po prawej). 2. Do zapalnika miny podłączono drut-potykacz (a).. igłica d. Trały takie powodują detonację min w bezpiecznej odległości od czołgu. niemiecka mina przeciw piechocie z czasów 11 wojny światowej tzw. a następnie detonuje na całej długości (3b). bagnetu (1). Miny kasetowe albo aerominy (po prawej). po czym przekręca się płytkę naciskową tak. płyta naciskowa b. kadłub z tworzy­ wa sztucznego. umieszczonych w kadłubie. zakotwiczo­ ny w ziemi drut wyszarpywal zawleczkę iglicy głównego zapalnika powodującego eksplozję właściwego ładunku (c). Miny te cechują się małymi roż­ ni iarami.

Miny pływające (A). wskutek czego mina pływała zanurzona pod powierzchnią wody utrzymywana na stałej głębokości przez minlinę. przyczepiane do kadłu­ ba konkretnej jednostki (D). Stosuje się też miny denne (C). Stawianie min (po prawej). kółka do przetaczania miny po pokładzie Mina morska zastosowana przez konfederatów (powyżej). będących istotnym elementem blokady na skalę strategiczną. zwłaszcza marynarka wojenna Południa stosowała miny morskie. zwłasz­ cza na płyciznach. stawianych wg planu w zagrody i pola mi­ nowe. Ukazano ją w przekroju. minlina) przytwierdzoną do kadłuba miny. magnetyczne lub ciśnieniowe. W momencie gdy regulator zanurzenia dotknął dna. którą posługują się płetwonurkowie. Kotwica opadała na dno. Rysunek pokazuje wygląd miny na pokładzie okrętu. Jeszcze inne miny morskie są bronią taktyczną. blokada bębna k. mające wzmocnić obronę wybrzeża. na skraju) przed­ stawia działanie mechanizmu kotwicznego po zwodowaniu miny. 3. Rodzaje używanych min (po prawej).Miny morskie Przedstawiamy tu urządzenia służące do zwalczania statków i okrętów podwodnych. Schemat (po prawej. 232 . skryte postawienie zagród mino­ wych w pobliżu portów nieprzy­ jaciela. Miny używane do tych celów mogą mieć zapalniki kontaktowe. lub tzw. Znacznie Ebwszechniej używa się min otwiczonycn (B). dźwignia zapalnika d. następowało zablokowanie bębna. Ekspłozja miny następowała w momencie zderzenia kadłuba okrętu z dźwignią zapalnika (położoną poziomo). znajdują ograniczone zas­ tosowanie ze względu na zagro­ żenie stwarzane również włas­ n y m jednostkom. Miny można również zrzucać (3). Mina kotwiczna typu Elia (po prawej). zbiornik wypornościowy e. połączoną z kotwicą-wózkiem. 1. minlina. Umożliwia to (2). W czasie tej wojny. W tym czasie kotwica. gdzie niemożli­ we jest zastosowanie innej metody. Zapas powietrza w kadłubie miny zapewniał jej pływalność. regulator zanurzenia j . 2. akustyczne. miny „magne­ tyczne". Również okręty pod­ wodne mogą stawiać miny wyko­ rzystując w tym celu wyrzutnie torpedowe. Miny morskie można podzielić na cztery pod­ stawowe grupy. z samolotów. Nazywano je wówczas „torpedami". Początkowo po zwodowaniu mina pływała. a. często korzystający z miniaturowych łodzi podwodnych. materiał wybuchowy f. z którego rozwijała się tzw. bęben na linę kotwiczną i. Miny takie umieszcza się ręcznie na kadłubach konkretnych obiektów. Większość z nich uaktywnia się sama i służy ao stawiania zagród minowych. zapalnik uderzeniowy z detonatorem g. podczas wojny secesyjnej (1861-65). rozwijając stalową linę (tzw. zaczep liny kotwicznej (minliny) h. opadała na dno. stosowana przez Brytyjczyków w czasie J wojny światowej. mina b. zespół wózka kotwicznego c. Miny są najczęściej stawiane przez okręty nawodne — zwykle specjalnie skonstruowane stawiacze min (1). które spoczywają na dnie morskim.

Wskutek ciśnienia hydrostatycznego zostawał odbezpieczony zapalnik. Detonator d. Eksplozję wywoływał zapalnik czasowy. Magnes (jeden z sześciu) a. Pokazano model ame­ rykański ważący poniżej 4.transportu miny) c. Po zrzuceniu z luku bombowego odpadała stożkowa osłona.ostał wynaleziony w Niemczech. Głowicę torpedy można yło demontować. Tego typu używali Włosi pod­ czas II wojny światowej. Tego rodzaju miny stanowiły uzbrojenie płetwonurków zakła­ dających je poniżej linii wodnej. Dwie części osłony spadochronu b. Był to podwodny pojazd o napę­ dzie elektrycznym. Polegało to na opasaniu kadłuba kablem. a. Złożony spadochron c. e. Bezpiecznik (był to wyłącznik przerywającego obwód elektryczny na czas np. statek. Czujnik magnetyczny d. roztwór wraz z metalem tworzył ogniwo elektryczne a wytworzone przez nie napięcie inicjowało eksplozję detonatora. c. Aby zabezpieczyć okręty przed działaniem tego rodzaju min zastosowano prosty środek w postaci demagnetyzacji. Mina amerykańska US MK 12 Mod 0 (po prawej). 233 . Zapalniki czasowe b. Gdy fiolka została skruszona. Każdy z czopów zawierał fiolkę z roztworem dwuchromia­ nu potasu. Materiał wybuchowy g. specjalnie z przeznaczeniem dla min mors­ kich. f. po czym otwierał się spadochron. elaborowano go mate­ riałem wybuchowym typu Torpex (mieszanina trotylu. Do przytwierdzenia miny do kadłuba okrętu służyło 6 magnesów. g. Specjalna mina z magnesami (po prawej). Czopy . Reagował on na silne pola magnetyczne wytwarzane przez przepływający w pobliżu pozycyjne a. d. Wsporniki zapewniające właściwą położenie kadłuba miny na dnie. Materiał wybuchowy. Zaprojekto­ wano ją tak by umożliwić stawia­ nie jej przez wyrzutnie torpedowe na okrętach podwodnych.Miała również zapalnik magnetyczny. b. Inne typy tych min mocowano do kadłuba za pomocą gwoździ wstrzeliwanych w poszy­ cie. Materiał wybuchowy c. służący dwu­ osobowej załodze do atakowania gortów. a. a kadłub miny opadał na dno morza. Zapalnik Herza /. Torpeda załogowa (po prawej). w którym płynął prąd elektryczny wytwarzający pole magnetyczne równoważące pole wytwarzane przez kadłub. z czasów II wojny światowej. Brytyjska morska mina lotnicza (po prawej). Do rejonu działania pojazdy tego typu były transportowane na pokładzie okrętu podwodnego matki. Bateria elektryczna e.zapalniki Herza b.Bronie Mina morska z zapalnikami czopowymi Herza (po prawej). typowa dla obu wojen światowych. Detonator f. Ster Silnik elektryczny Skrytka na wyposażenie Bateria akumulatorów Zbiornik wypornościowy Urządzenia sterownicze Głowica bojowa. później skopiowali go Brytyjczycy. Kadłub wykonano z tworzywa sztucznego. Po zetknięciu się miny z powierzchnią wody następowało odczepienie spadochronu. płetwonur­ kowie umieszczali ją pod okrę­ tem stanowiącym cel. lub dywersantów posługujących się małymi łodziami czy płynąc wpław. Czujnik hydrostatyczny h. heksogenu i aluminium).5 kg.

wieloladunkowa głowica bojowa strategicznego pocisku balistycznego lub uskrzydlonego. 241). Bombardowania prowadzono nie tylko przy uderzeniach strategicznych na miasta. V-2 pojawiła się w ostatnich miesiącach II wojny światowej. (Tntermediate Rangę Ballistic Missile) MRBM . którego ładunki są alternatywnie naprowadzane na cel.wieloładunkowa głowica bojowa strategicznego pocisku balistycznego lub uskrzydlonego. (Air Launched Cruise Missile) SLCM . Wykaz skrótów: ICBM . powyżej 6500 km.aunched Cruise Missile) MIRV .pociski manewrujące startujące z samolotów. 234 . (Submarine I . którego ładunki są niezależnie naprowadzane na cel. środki bojowe i nuklearne materiały wybuchowe .patrz str. ta nowa broń przejęła większość zadań bombowców. (Multiply Alternative-targeted Re-entry Vehicle). lecz także w wymiarze taktycznym na polach bitewnych. 2500-6000 km. (Intercontinental Ballistic Missile) TRBM .międzykontynentalne pociski balistyczne. Po 1945 r.strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu.strategiczne pociski balistyczne dużego zasięgu. 800-2500 km. Działania lotnicze podczas II wojny światowej były stosowane na niespotykaną dotąd skalę. Niektóre ładunki przenoszone przez tę broń to materiały zapalające. Była ona pierwszą rakietą strategiczną.są szczegółowo omówione w rozdziale siódmym. (Midium Kange Ballistic Missile) ALCM . (Multiply Independently-targeted Re-entry Vehicle) MARV . W końcu wojny pojawiły się rakiety i inne pociski z własnym napędem (tych pojęć nie powinno się używać zamiennie .pociski manewrujące startujące z okrętów podwodnych.od torped do rakiet jądrowych. przygotowane do startu. Na zdjęciu: i ivy niemieckie rakiety V-2 (po prawej).Rozdział szósty BOMBY I POCISKI z WŁASNYM NAPĘDEM W tym rozdziale przedstawimy bomby lotnicze i głębinowe oraz broń posiadającą własny napęd .

.

Zapalniki hydrostatyczne. Ustcrzenie zapewnia lot bomby częścią ostrołukową. W tabeli (po lewej). w niemieckiej bombie PuW z 1915 r v w kierunku wykształcenia się aerodynamicznego kształtu skorupy stalowej. Dzisiejsze rozwiązania taktyczne raczej skłaniają się do wykonania bombardowania z lohi wznoszącego. do b o m b o specjalnym przeznaczeniu . Bombardowanie lotnicze (po lewej). bomby odłamkowe stosowane są przeciwko sile żywej . Bomby zapalające.) 4. burząco-aerozolowe i przeciwpancerne zrzucane są często jako małe bomby. zapalnik odbezpieczany jest dopiero na odpowiedniej wysokości lotu. W wojnie koreańskiej. Odbezpieczenie zapalnika. bądź przez urządzenie znajdując się w głowicy. statecznik 5. Zapalniki inercyjne. zapalnik głowicowy (1945 r. Zwolnienie.przy czym w bombach. Podczas TI wojny światowej nastąpił burzliwy rozwój bomb: powstały b o m b y różnych rodzajów i wagomiarów. urządzeniami hamującymi oraz „inteligentnymi" b o m b a m i kierowanymi. Uderzenie. W celu zapewnienia bezpieczeństwa dla samolotu. Nowoczesna technika wojskowa pracuje przy konstruowaniu b o m b n a d zjawiskiem zmniejszenia o p o r u powietrza podczas startu pocisków. Uzbrojenie zapalnika na ostatnim odcinku lotu bomby. B. Schemat bomby (po lewej): 1. bądź sposobu kierowania. montowane są przeważnie w bombach zapalających niestabilizowanych i powodują zapalenie się ładunku bojowgo przy każdym kącie trafienia bomby. gniazdo zapalnika głowicowego. Zrzut typowej bomby z zapalnikiem uderzeniowym. są szczególnie skuteczne przy zwalczaniu celów grupowych. albo z pewną zwloką. Zapalniki zbliżeniowe śledzą . Oprócz bomb wybuchowych używane są najczęściej (z największym skutkiem działania) bomby zapalające. mechaniczny zapalnik uderzeniowy ze zwłoką (1960 r. sposobu działania.) C 236 . stosowany w większości bombardowań w okresie II wojn) światowej.) 6. Rodzaje bomb. od b o m b burząco-zapalających przez bomby specjalne. korpus bomby 2. n p . W okresie I wojny światowej nastąpił rozwój bomb.odległość bomby od celu. bombowce zrzucały ładunek z dużej wysokości nad stosunkową dużą powierzchnią. w celu precyzyjnego zrzutu (b). Samolot transportuje bombę w zasobniku | bądź w luku bombowym. wprawiane w ruch siłą wiatru bocznego. Amerykańskie zapalniki bombowe (po lewej): 1. Uruchomienie zapalnika następuje dzięki własnemu mechanizmowi w stateczniku. pierścień głowicy (osłona przed rykoszetem bomby) 4. wojska sojusznicze użyły po raz ierwszy bomby typu VB 13 arzan (tzw. uniwersalnych oba sposoby oddziaływania na cci są połączone ze sobą (fala uderzeniowa i rażenie odłamkami). Zapalnik posiadał urządzenia detonujące. gniazda zapalników bocznych 6.bomb napalmowych i jądrowych.Bomby lotnicze Bomby lotnicze są pociskami beznapędowymi /rzucanymi z samolotów. Przy bombardowaniu z lotu poziomego (a). O wyborze zapalnika decyduje rodzą] zaplanowanego celu.najczęściej przy pomocy fali radiowej . sposób bombardowania i ładunek bojowy bomby.) 5. zapalnik inercyjny (1970 r. zawierające wiele małych bomb. W końcu I wojny światowej zrzucano pierwsze b o m b y o w a d z e 1 tony. zapalnik uderzeniowy tyłowy (1940r. zapalnik zbliżeniowy (1965 r. zamieszczony jest podział bomb według rodzaju ładunku. w kształcie aerodynamicznym oraz brzechwy (stateczniki) i zapalniki służące do s p o w o d o w a n i a wybuchu. Bomby kasetowe (c). Miny morskie stawiane z samolotu niszczą przeszkody wvwołując falę uderzeniową. Bomba posiada korpus. Zapalnik reaguje na wstrząs i detonuje ładunek . D. Często jest to wykonywane przez małe śmigło.) 3. Zrzut bomby (po lewej). stosowanym w okresie II wojny światowej.) 2. Rodzaj zapalnika bombowego (po lewej). Pierwszą bombą lotniczą b y ł niemiecki m o d e l bomby APR z 1912 r. zależ}' od jego umieszczenia w bombie i sposobu działania. Podczas 11 wojny światowej rozpoczął się rozwój bomb z napędem rakietowym i zdalnie kierowanych. dzieli się na kilka faz: A.albo natychmiast. skupione w bombach kasetowych. zapalnik hydrostatyczny (1975T. zaczep 3. „wielki huk") / zapalnikiem radiowym. aktywizowane są dzięki przeniknięciu bomby do głębi wodnej. bądź od powierzchni ziemi. odłamkowe. C.

Wagomiar odpowiada w przybliżeniu tym danym. Amerykańska bomba uniwersalna M 118. 3. Amerykańska bomba 50funtowa Mk T I (mina lotnicza). f) Brytyjska bomba HC (wysokiej pojemności) 12 000 funtowa. 2. h) Brytyjska bomba („Wielki chłopiec ) 12000 funtowa. Okres II wojny światowej a) Amerykańska bomba odłamkowa M 41 21) funtowa. 1000 funtowa. nie są przeliczane na dzisiejszy system miar. T Okres międzywojenny 6. Amerykańska bomba uniwersalna M 117 750 funtowa. 4. 1) Niemiecka Bomba zapalająca C50A. . 2. Amerykańska bomba uniwersalna Mk 81 250 funtowa (z otwartym hamulcem powietrznym). model o wagomiarze 750 funtów. j) Niemiecka mina lotnicza SB 1 tonowa. Francuska bomba „olbrzym". Amerykańska bomba napalmowa Mk 79. Okres I wojny światowej 1.Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Bomby lotnicze (po prawej). 7. Amerykańska bomba uniwersalna M 31 300 funtowa. 4. 3000 funtowa. c) Amerykańska bomba uniwersalna M 34 2000 funtowa. e) Brytyjska bomba M C (średniej pojemności) 250 funtowa. Amerykańska kasetowa bomba przeciwpancerna BJ 775. k) Niemiecka bomba PC 1000 KS przeciwpancerna z przyśpiesza­ czem rakietowym. 8. 3. 6. d) Brytyjska bomba zapalająca 4 funtowa (w lotnictwie amerykańskim oznaczona jako AN-M 50 A 1). Brytyjska bomba burząca 20 funtowa. g) Brytyjska bomba zapalająca 30 funtowa. Podane wyżej liczby i jednostki jako określenia oryginalne dla krajów-producentów. Brytyjska bomba 112 funtowa. Brytyjska bomba 230 funtowa. 476 funtów. Amerykańska bomba napalmowa Mk 77. Amerykańska kasetowa bomba przeciwpancerna „Kockeye II". 5. b) Pakiet 4 bomb M 41. Objaśnienie: często nazwę bomby wywodzi się od jej masy nominalnej. Brytyjska bomba miedziana. model 2. Mk 20. 8. 1. i) Brytyjska bomba („Wielki huk") 22000 funtowa. Amerykańska bomba Mk 83 („Niszczyciel") 1000 funtowa. 7. 5. model 1. Amerykańska bomba odłamkowa Mk 5 30 funtowa. Okres powojenny po 1945 r.

który znajduje się w głowi­ cy bomby i stateczniku. Czujnik bomby obramowuje cel wiązką laserową i naprowadza bombę w cel. każda zawiera ładunek32. Choć już w latach 11 wojny światowej nastąpiło użycie bomb zwanych „eksplodującą parą" (np. wyposażonymi w czujniki laserowe z przodu i za powierz­ chnią statecznika. Bomby elektronowo-optyczne (po prawej). są bombami konwencjonalnymi.5 m (C). jak np. opóźniają prędkość opadania bomby konwencjonalnej podczas ataku z lotu koszącego. Aerozole burzące wykorzystuje się do ruszczenia pól minowych.6 kgtlenku etylenu (epoksyetanu) /Posiada oń pięcio­ krotnie większą moc wybuchu niż trotyl. po czym samodzielnie nakierowuje się ona na cel (a). Typowy profil ataku lotniczego: wysokonisko-wysoko (1). francuska bomba do niszczenia nieprzyjacielskich pasów startowych. Zanim ulegnie deto­ nacji wytwarza obłok (b) o śred­ nicy 15 m i wysokości 2. jest bom­ bą przeznaczoną do ruszczenia pasów startowych lotnisk.Bomby lotnicze Nowoczesne bombardowanie (po prawej). Spadochrony hamujące lub hamulce powietrzne (po prawej). amerykań­ ska bomba naprowadzająca się na cel przy pomocy wiązki laserowej. nisko-nisko-wy­ soko (2). i nisko-nisko-nisko (3). to uznawane są one nadal za nowy etap w rozwoju bomb. Zrzut bomby programowany jest przez załogę samolotu po uchwyceniu celu. znane także jako system HUBO. używana była w woj­ nie wietnamskiej do oświetlania i niszczenia punktowych celów strategicznych. „Durandal" (powyżej). w wojnie wietnamskiej. wytwarzają przy pomocy lotnych węglowo­ dorów nowy sposób działania broni. Amerykańska bomba kase­ towa CBU 55 FAE zawiera trzy małe bomby (a). po prawej). . Spado­ chron hamujący wyhamowuje jej lot przede wszystkim po to. albo przez drugi samolot (B). Nowoczesne systemy przeciwlotnicze utrudniają stosowanie starych sposobów bombardowania z dużych i śred­ nich wysokości. „Matra D u r a n d a l " (B). kierowane przez system naprowadzania telewizyj­ nego. Amerykańska bomba typu „HOBO" (powyżej).bomby paliwowo-powietrzne. by osiągnęła ona ostry kąt upad­ ku. Bomby burząco-aerozolowe (FAE . Bomba o małym wagomiarze z bomby burząco-aerozolowej CBU 55. Dokładność trafienia waha się w promieniu kilku metrów. albo kierowana jest na cel z samolotu dzięki obrazowi telewizyjnemu (b). Następnie napęd rakietowy zwiększa jej moc działania. Bomby naprowadzane laserem. Cel jest oświetlony laserem i obser­ wowany przez wysuniętego obserwatora (A). „Paveway" (Podłużna). Ten typ bomby kierowanej telewizyjnie użyto po raz pierwszy w 1969 r. 238 „Paveway" (powyżej). jest to jedyna możliwość zagwarantowa­ nia bezpieczeństwa dla załogi i statku powietrznego. Dzisiejsze samo­ loty bojowe nadają się do wyko­ nania podejścia do celu i zaatako­ wania z lotu koszącego.. bądź przez załogę samolotu. dzięki czemu załoga i samolot nie są narażone na działanie bomby (A). niemiecka bomba „Tajfun'.. Wytwarzana jest przez francuską firmę zbrojeniową „Matra".

N p . bądź naprowadzane na cel przy pomocy systemu „Subroc". każdy niszczyciel otrzymywał cztery miotacze. Nowoczesne jądrowe bomby głębinowe. jak amerykańska „I . „Broń Alfa" (po lewej). Przy pomocy miotacza bomb głębinowych (po lewej). przełącznik zanurzenia w wodzie. „działo K . Jeż (po lewej). Bomby ponadto były wyposażone w czujniki kontaktu (sonarowe). jest typową bom­ bą głębinową stosowaną w okre­ sie II wojny światowej. na odległość 225 m. pistolet zapłonu d. zwany Thomycroft. miała masę 1360 kg. 239 . Donośność do 2000 m. „Limbo". Ten brytyjski wielolufowy mio­ tacz bomb głębinowych z 1941 r. Przy pomocy miotacza „Hendgehog" zwalczano okręty podwodne. Brytyjska bomba głębinowa MK VII (po lewej). Zwyczajne bomby głębinowe wyrzucane za burtę okrętu atakującego zostały zastąpione rakietowymi bombami głębinowymi. tzw. ścigacz okrętów podwodnych mógł pokryć bombami głębinowymi większą powierzchnię. poniżej). brytyjska bomba głębinowa MK 10 z 1944 r. „Hedgehog". do zwalczania niemieckich okrętów podwodnych. Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Pierwotne bomby głębinowe (po lewej). Bomby tworzyły krąg wokół atakowanego okrętu co zwiększało prawdopodobieństwo trafienia i detonowała tylko Przy zmianie położenia celu. były wyrzucane za burtę przez przenośnik rufowy w chwili kiedy okręt atakujący oznaczył ostatnią znaną pozycję okrętu podwodnego. Kąt podniesienia i przechył obliczano na podstawie danych namierzania akustycznego obiektów podwodnych (sonaru). zwana także bronią inteligentną. rakietobombami i torpedami akustycznmi (patrz także str. rozwinęły się w okresie II wojny światowej. Bezpośrednio przed miotaniem zapalnik bomby był ustawiany na zadziałanie na przypuszczalnej głębokości zanurzenia okrętu podwodnego. Masa bomb głębinowych rosła wraz z możliwością ich miotania na dużą odległość. Jednolufowy miotacz MK 101 wystrzeliwał bombę głębinową RUR-4A kaliber 324 mm. Amerykańska bomba głębinowa MK 7 posia­ dała ładunek trotylu o masie 272 kg. na eskortowcach klasy Courtney i Uealey. Ten trzylufowy miotacz bomb głębinowych wprowadzili Brytyjczycy na początku lat sześćdziesiątych. detonator b. Ważyła 185 kg. „Przedpiekle" (po lewej). Ścigacz okrętów podwodnych wyrzuca bomby głębinowe wokół okrętu podwodnego (1). Wraz z rosnącą głębokością zanurzania się okrętów podwodnych bomby głębinowe otrzymywały takie formy. Schemat bomby głębinowej MK VII a. (na lewo. o masie 225 kg 7 napędem rakietowym na odległość ok. ładunek wybuchowy c. wprowadzona została do Mary­ narki Wojennej USA w połowie lal pięćdziesiątych i użytkowana do 1973 r. Amerykański miotacz bomb głębinowych. Lotnicze bomby głębinowe (po lewej). Brytyjczycy wprowadzili miotacz.7^5 m przy ładunku trotylu o masie 136 kg. Ta niedoskonała metoda umożliwiała okrętowi podwodnemu dokonanie zmiany pozycji. był właściwie moździerzem o dónośności do 135m. Promień rażenia bomby głębinowej był właściwie mały . 261). Jednak fala uderzeniowa wywołana wybuchem bomby powodowała uszkodzenia w okręcie podwodnym. a głębokość zanurzenia wynosiła 450 m. Potęgująca się lala uderzeniowa po detonacji uszkadzała okręt podwodny i zmuszała go do wynurzenia (2). Zrzut bomby głębinowej (po lewej). bomb głębinowych. każda miała materiał burzący o masie 14 kg. W końcu 1917 r. z czego ładunek miał masę 179 kg. miotał salwą 24 bomby. mogą osiągnąć duży promień rażenia (do tej pory nie były stosowane). 1000 m. które umożliwiały im uzyskanie większej prędkości zanurzenia.Bomby głębinowe W 1916 r.ulu". Z reguły. Anglicy po raz pierwszy użyli bomb głębinowych typu „D" Mk III. Trzy zaprogramowane bomby głębinowe o masie 200 kg obramowywały cel.

(Muzeum Wojska. Pierwszy. PocisKi taktyczne dzielą się na wiele podgrup. dzielą się także na wiele podgrup i obejmują klasyczne torpedy (patrz str. Podobne oszczepy rakietowe używano w XVII I w . XV w. 262). z okrętu (A). Pociski strategiczne przeznaczone są do niszczenia skupisk ludności cywilnej i okręgów przemysłowych przeciwnika. 263). 260-261. spod wody i z powietrza (przykłady patrz na str. 242) i strategiczne pociski „Polaris" z głowicami nuklearnymi (patrz str. Mogą startować z ziemi. Morskie pociski (powyżej). szeroki podział pocisków morskich zależy od tego. jak to jest możliwe. Najważniejsze pociski morskie przedstawione są na str. przy czym podczas strzału ogień wylotowy spalającego się ładun­ ku miotającego zapalał cztery rakiety umieszczone pod grotem. pociski rakietowe artylerii polowej (str. W tym podrozdziale przedstawiamy klasyfikaqę pocisków z własnym napędem. jak np. jak przeciw­ pancerne pociski kierowane (str. 252) i taktyczne pociski z głowicami nuklearnymi (str. 240 . które przedłużały donośność oszczepu. W porównaniu do pocisków strategicznych ich zasięg i działanie są ograniczone. czy start pocisku odbywa się znad powierzchni wody. omawianych w tym rozdziale. Pociski „ziemia-powietrze" (a) używane są do taktycznych zadań. w Indiach. „powietrze-ziemia" (2). będącego w zanurzeniu (B). Pociski klasy „ziemia-ziemia" (powyżej). Sztokholm). Przypuszczalnie oszczep miotany był z działa. Pociski klasy „ziemia-ziemia" dzielą się na wiele podgrup. mogą zwalczać zarówno cele naziemne jak i nawodne. ze Szwecji. Prawdopodobnie reprezentuje najstarszy typ broni z własnym napędem. utrzymyjącym go pod­ czas lotu.Pociski z własnym napędem Pociski z własnym napędem poruszają się dzięki własnemu silnikowi. pociski samosterujące „Cruise Missile" (patrz str. 258-259. Lotnicze pociski rakietowe dzielą się głównie na pociski „powietrze powietrze" (1). 254-255). na wodzie i w powietrzu. Pociski taktyczne używane są na polu bitwy: na lądzie. Taktyczne pociski lotnicze umówione są na str. i „powietrze-woda". 262). Pocisk ma za zadanie doprowadzenie głowicy bojowej do celu tak dokładnie. czy z okrętu podwodnego. pociski „ziemia-ziemia" (b). Oszczep rakietowy (po prawej). 262). Niektóre pociski lotnicze także mogą spełniać zadania strategiczne.

Ta „akcja" powietrza wytwarza odwrotną „reakcję" o tej samej sile . Silniki rakietowe (po prawej).ciąg. Silniki odrzutowe i rakietowe (po prawej). wytwarzający przesuw do przodu jako reakcję na wydobywającą się do tyłu masę gazów. reguluje ciśnienie w komorze spalania. Najwęższy (krytyczny) przekrój. Powstaje przy tym sita reakq"i. i dzięki temu powstaje wysokie ciśnienie. które wydobywają się z dyszy do tyłu z dużą prędkością. względnie gorące gazy spalinowe jako siłę zdolną do wywołania ruchu pocisku do przodu. nadaje zasysanej masie powietrza stosunkowo duży przyrost prędkości. na którym opiera się ten system. 241 . Decydujące znaczenie w tym procesie ma precyzyjne wykonanie wylotu czy dyszy. Silnik rakietowy (B). Działanie trzeciej zasady Wirujące śmigło np. torpedy (po prawej). Silnik odrzutowy (po prawej). Wszystkie omawiane techniki napędu wykorzystują wodę i powietrze lub powietrze. który przesuwa balon w odwrotnym kierunku (b). dzięki spalaniu paliwa wytwarza gazy. powoduje ruch do przodu i przesuwa masy Powietrza bądź wody do tyłu (1). zmniejsza turbulencję i skutecznie reguluje strumień gazów. pracując wykorzystują napęd odrzutowy. która wypycha śmigło (i wszystko co jest z nim powiązane) do przodu (2). Stożkowa dysza wylotowa (B). Powietrze w balonie wywiera równy nacisk we wszystkich kierunkach (a). wytwarza jako reakcję ciąg skierowany do tyłu. Kiedy balon wypuszczony jest z ręki wówczas powietrze uchodzi. Następnie wtryskiwane paliwo silnikowe ulega spaleniu. stożek (A). Dysza silnika rakietowego (po prawej). zasysa powietrze w swojej części przedniej (1). Wywołują one ruch napędowy. Silnik odrzutowy (A). Gorące rozprężające się powietrze uchodzi wraz z gazami spalinowymi z dużą prędkością do tyłu (3). Obracające się śmigło porusza stosunkowo duże masy powietrza lub wody zyskując niewielki przyrost prędkości. Dzięki równomiernemu rozprężaniu się i przyspieszeniu gazów wzrasta stopień sprawności silnika. a ciśnienie wzrasta (2). Strumień gazów wydobywający przez wylot (b). Prędkość powietrza spada. Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Newtona można najlepiej objaśnić na przykładzie balonu wypełnionego powietrzem (po lewej). spalają paliwo silnikowe w komorze spalania (a).Rodzaje napędów Wszystkie metody wykorzystania napędu pocisków opierają się na trzeciej zasadzie dynamiki Newtona: „każdemu działaniu towarzyszy równe mu przeciwdziałanie".

Schemat torpedy wz.w zależności od kąta ustawienia (b). Głowica bojowa 2. Mk 9. Głowica bojowa 2. Przekładnia 6. Mk 9 z okresu II wojny światowej. masa całkowita (masa ładunku wybuchowego) c. Torpedy (po lewej). łopaty . Brytyjska torpeda wz. Ta rewolucyjna torpeda tzw „rybna" umożliwiała małemu okrętowi zaatakowanie większego okrętu. W większości torped stosowany jest silnik elektryczny do napędu śmigła o zmiennym skoku. Budowa torpedy Mk 44. a. Torpedy posiadają przeważnie dwa przeciwbieżne śmigła o zmiennym skoku. Śruba. Czterocylindrowy silnik gwiaździsty z napędem na gorące powietrze 5. Torpedę ładowano z tyłu przez zawór klapowy na wyrzut­ ni. Śmigło o zmiennym skoku (po lewej). 1. Torpedy stanowiły główną broń okrętów podwodnych i lotnictwa morskiego. 6000 m. Komora sprężonego powietrza 3. Torpedę wystrzeliwano przy pomocy sprężonego powietrza bądź nie­ wielkiego ładunku miotającego umieszczonego we wnętrzu zaworu klapowego. składa się z kilku łopat umocowanych na obracają­ cym się wale (a). la torpeda może być odpalana z powietrza. zasięg. Amerykańska torpeda Mk 44 o napędzie elektrycznym. C.nadają określonej masie wody ciąg do tyłu. Objaśnienia: a. torpedę brytyjską „Whitehead". z ok. Przekładnia. Niemiecka torpeda G 7 Podczas I wojny światowej wystrzelono ponad 5 tysięcy sztuk torped tego typu. w wyrzutni torpe­ dowej. Silnik 5. 13700 m (przy prędkości 35 węzłów). prędkość b. 1130 (200) kg c. dalsze dane niedostępne. 1. i po­ wierzchni . Torpeda „Whitehead" (po lewej). Podczas obrotu wału. A. B. Żyroskop 6. 1890 r. powodujący ruch torpedy w wodzie. Reakcja powoduje ruch śmigła do przodu. z okrętów bądź przy wykorzystaniu systemu rakietowego ASROC. 36 węzłów b . . 1132 (527) kg c. Komora wodna 4. Żyroskop 3. uważa się wynalezioną w 1886 r. a. z czego co najmniej 2000 osiągnęło cel.Torpedy Za pierwszą torpedę z własnym napędem. Akumulatory 4. Przednia część wyrzutni wystawała z luku burty okrętu (patrz rysunek). 40 węzłów b .

Najczęś­ ciej wymaganą dużą prędkość początkową uzyskuje się dzięki rakiecie startowej. dzięki dmuchawie (może być umiesz­ czona z przodu bądź z tyłu komory spalania). która podnosi prędkość strumienia powietrza bocznego poza silnikiem do tyłu (i w związku z tym zwiększa się strumień masy). Część ich energii wykorzystywana jest do obrotu turbiny. Zbiorniki sprężonego powietrza 6. Zapłon mieszanki paliwowo-po wietrznej. Wtrysk paliwa silnikowego i proces spalania. Posiadała ładunek wybuchowy o masie 700 kg. 5. Ciśnienie podczas spalania powoduje zamknięcie zaworów.1944 r.in. Świeca zapłonowa zapala mie­ szań kę pali wowo-pow ietrzną. Stabilizator płomienia zapobiega jego zgaśnięciu. Wypływ gazów spalinowych. Na szkicu przedstawiony jest silnik z dmu­ chawą umieszczoną z przodu. 3. do bombardowania Londynu. 4. 5. prędkość max. Główne żebro profilu lotniczego 5. 1. 900km/godz. Ster wysokości.Napędy odrzutowe W pociskach stosuje się trzy typy napędu odrzutowego. 5. Powietrze wpływając do komory spalania ulega wymieszaniu z paliwem. Po zapłonie proces spalania przebiega w sposób nieprzerwany. Wtrysk paliwa silnikowego i tworzenie się mieszanki paliwowej w dyfuzorze. Głowica bojowa wybuchowa 3. 2. we Francji. latających na dużych wysokościach. 1. 3. 4. Jest największym i najbardziej skomplikowanym silnikiem odrzutowym.Argus 8. Turbina gazowa (powyżej). Silnik turboodrzutowy dwuprzepływowy (po prawej). Ciśnienie powietrza powoduje otwarcie zaworu.3 m.w 1938 r. Ster kierunku 9. jest najlżejszym i najprostszym napędem odrzutowym. 2.zastosowana jako napęd dla samolotu Heinkel He-178. 4. W celu uruchomienia silnika wymagane jest wysokie ciśnienie powietrza. Jest ono osiągane dzięki startowi pocisku z kalapulty bądź przy pomocy rakiety startowej. Z kolei ponownie otwierają się zawory i cykl rozpoczyna się od początku. Silnik pulsacyjny (powyżej). 2. Dane taktyczn o-techniczne: długość 8. Zwiększa współczynnik sprawności ciągu. Napędzana była silnikiem pulsacyjnym (jedyny przypadek użycia tego typu napędu w okresie II wojny światowej). Gazy spalinowe wypływają z dużą prędkością z silnika. napędzają współczesne amerykańskie pociski samosterujące (patrz sti 262). 1. zasięg 240 km. Silnik strumieniowy (1). Dyruzor bądź* Ścianki wewnętrzne wlotu powietrza powodują spadek prędkości strumienia powietrza w wyniku czego wzrasta ciśnienie. Sprężarka zasysa dużą ilość powietrza i spręża je. Po raz pierwszy użyto jej 13. Spaliny wypływają przez dyszę wylotową. Używany jest szczególnie w pociskach o dużym zasięgu. 1. Stalowy silnik pulsacyjny. wynaleziony w 1910 r. Turbina gazowa opatentowana przez Franka Wnittlc'a w 1930 r. które m. 6.06. Niemiecki pocisk V-l z okresu II wojny światowej była pierwszym pociskiem-samolotem z napędem odrzutowym. Zbiornik paliwa 4. Silnik odrzutowy pulsacyjny . została po raz pierwszy . używany był w niemieckiej Luftwaffe w okresie I wojny światowej.) został udoskonalony po II wojnie światowej jako napęd dla pocisków dalekiego zasięgu. Po zakończeniu pierwszego cyklu nie jest już wymagany zapłon zewnętrzny. gdyż wtryskiwana mieszanka zapalana jest przez pozostałości gorących gazów. pracuje jak silnik dwusuwowy. 243 . Francuski silnik strumie­ niowy (wynaleziony w 1913 r. silniki tego typu napędzają amerykańskie pociski samosterujące. Kompas 2. nad wlotem. 3. Kierunek wlotu strumienia powietrza. . Dalszy rozwój turbiny gazowej doprowadził do wynalezienia silników turboodrzutowych dwuprzepływowych. V-l była odpalana z katapulty i leciała na wysokości 900 m. Pompa paliwowa 7. Dopalacz wtryskuje dodatko­ wo paliwo silnikowe. które ulegając spalaniu powoduje dalszy wzrost ciągu. Gorące gazy przepływają przez wirniki turbiny. Ciśnienie napływającego powie­ trza zapobiega wydobywanie się spalin do tyłu.

miały trzy różne głowice bojowe: z pociskiem burzącym (1). Poniżej wyrzutnia rakietowa. oraz głowi­ ca (zapalająca) rakiety „Carciass" kaliber 8 cali (203 mm). Wieloładunkowa głowica pocisku rakietowego (C). i drugi (B). Typowy międzykontynentalny pocisk balistyczny (ICBM). Pierwszy (A). wprowadzili Amerykanie i Brytyjczycy w różnorodnych wersjach (powyżej). i o m ó w i m y wykorzystanie silników na paliwo stałe w nowoczesnej technice rakietowej. Stabilizację pocisku zapewniał wyżłobiony drążek (a). Nie posiadała ona stabilizatora prętowego (statecznika). Na szkicu przedstawiona jest konstrukcja rakiety 12 funtowej z głowicą bojową (1). 7. Wytwarzano je w dzie­ sięciu wariantach i z trzema róż­ norodnymi głowicami bojowymi. „strzały ogniste". napędzana mechanicznie (2). Poniżej wyrzutnia rakietowa dla pocisków o dużych kalibrach. Tzw. Współczesne głowice pocisków rakietowych dziela się na głowice typu MIRV (wieloładunkowe głowice bojowe strategicznych pocisków balistycznych lub uskrzydlonych. 1870 roku (powyżej). stopień mają silnik na paliwo stałe (a). zapalającym (2). Około 1250 r. Francuskie pociski rakietowe artylerii z ok. niż ciekłe materiały pędne. system dysz wylotowych (b) i system wyłączenia ciągu (c). kierowania. Rakietę bojową typu „Hale". systemy wyzwalania zapłonu. dwustopniowy z silnikiem na paliwo stałe (powyżej). Widok z tyłu (b). których ładunki są niezależnie naprowadzane na cel) i typ MARV (wieloładunkowe głowice bojowe strategicznych pocisków balistycznych lub uskrzydlonych. i pełnym (3). zapalnik i głowicę bojową (przedział bojowy) (d). a była stabilizowana w locie dzięki ruchowi wirowemu powstającemu poprzez napór gazów wylotowych na trzy powierzchnie odbijające. . który wyłącza silnik rakiety po osiągnięciu pożądanej prędkości. Chińczycy wykorzystywali strzały ogniste już w X w.Rakiety z silnikiem na paliwo stałe Stałe materiały p ę d n e napędzały już najstarsze znane rakiety. i pionowy (2). (patrz str. W tym podrozdziale przedstawimy różnorodne rakiety z XIX w. stosowano już granaty burzące z napędem rakietowym. utrzymujące kurs pocisku. zasilanie pomocnicze. Miały masę 7 kg. napędem rakietowym zapalone były na końcu zamkniętego pojemnika. których ładunki są alternatywnie naprowadzane na cel). pokazuje dysze wylotowe i odpowiednie wpusty drążka stabilizującego (stabilizatora drążkowego). 2/4). Maurowie wprowadzili pierwsze rakiety do Europy. modelu brytyjskiej rakiety 24 funtowej z 1880 r. W XIII w. Jeszcze dzisiaj są one częściej używane. Rakiety (race) kongrewskie były pierwszymi rakietami używanymi przez armie europej­ skie (1). zawiera systemy naprowadzania. Przed stawi ono rzut poziomy (1). systemy zabezpieczenia. Poniżej wyrzutnia rakietowa.

wytwarzany jest duży ciąg podczas startu pocisku a następnie utrzymywane jest tempo spalania się paliwa przy małej powierzchni. Materiał pędny do silnika strumieniowego znajduje się w przedniej części (d) głowicy bojowej (c). Wieloładunkowa głowica bojowa Mk 12. 2. albo składowane jest w specjalnej ściance w korpusie rakiety (2). typu MIRV posiada 3 ładunki. D. tym większy jest ciąg silnika. Dzięki odpowiedniemu kształtowi powierzchni spalania paliwa można oddziaływać na wielkość siły ciągu. B o m b y i p o c i s k i z własnym napędem Budowa rakiety na paliwo stałe (powyżej). może razić cele na odległość 5200 km. z żaroodpornych materiałów. N p . . C. Na szkicu pokazano dwa typy komór spalania. Spalanie czołowe dwóch różnych paliw silnikowych o róznycn prędkościach spalania się zmienia ciąg. silnika na paliwo stałe z innymi rodzajami napędu. 1. W wielu pociskach stosowany jest silnik rakietowy na paliwo stałe w połączeniu z silnikami strumieniowymi na paliwo ciekłe. dysza. Wraz ze wzrostem płaszczyzny spalania się paliwa wzrasta także ciąg. stosuje się skomplikowane urządzenia ochronne (b). spalając s i ę j w niskich temperaturach przewodzi warstewkę względnie ochłodzonego gazu (d). Zwarty ładunek posiada wszystkie niezbędne składniki do równomiernego spalania się.przy określo­ nym rodzaju paliwa silnikowego .Kombinacja (po prawej). Zabezpieczenie dyszy wylo­ towej (po lewej). zapłonnik b. dzięki czemu zmniejszona jest masa i rozmiary rakiety. a następnie niewielki ciąg dla pasywnego odcinka toru lotu. izolacja d. każdy o mocy wybuchu 50 KT. pole przekroju krytycznego h. a. Zasięg ponad 13000 km. Jego ładunek (c). inhibitor e. Znajduje się ono w specjalnym zbiorniku (1). Do ochładzania ścianki dyszy służy pierścień bezpośrednio nałożony na dyszę. W tym rodzaju płaszczyzny spalania paliwa . 2. ładunek napędowy f. W celu zabezpieczenia dyszy przed niszczącym działaniem gorących gazów wylotowych (a). W tym rodzaju płaszczyzny spalanie paliwa silnikowego uzyskuje się progresywny ciąg. W rakietach ze zintegrowany­ mi silnikami strumieniowymi po zakończeniu pracy silnika rakiety (a) następuje uruchomie­ nie komory spalania silnika strumieniowego z wlotem powietrza (b). Siła ciągu i zapotrzebowanie na paliwo silnikowe (powyżej). Pociski rakietowe z napędem na paliwo stałe (powyżej).i dużej powierzchni w kształcie gwiazdy. Im większa jest płaszczyzna spalania stałego materiału pędnego. Wieloładunkowa głowica bojowa Mk 3 typu MIRV z 10 ładunkami. A. Spalanie czołowe paliwa dokonuje się tylko osiowo (tak jak w papierosie) i dostarcza równomiernego ciągu. Przedstawiamy cztery przykłady. Amerykański pocisk rakieto­ wy balistyczny Poseidon C3. koncentryczna płaszczyzna spalania g. dostarcza ono na początku duże przyspieszenie podczas startu. powłoka zewnętrzna c. przez ściankę dyszy. Kształt koncentryczny i wewnętrzny płaszczyzny spalania określa wielkość spalającej się powierzchni. 245 . amerykański międzykontynentalny trzystop­ niowy balistyczny pocisk rakie­ towy. Minuteman III. każdy o mocy wybuchu 170 KT. B. dwustopniowy klasa „głębina wodna-woda . 1.

Turbina na gazy wylotowe VII. Systemy naprowadzania i kierowania (e). zespól turbopompowy (d). Zbiorniki tandemowe z przewodami paliwowymi biegnącymi na zewnątrz korpusu. stopień rakiety mają silnik rakietowy (a). zasilanie pomocnicze (f) i głowica bojowa (g). a. a) zbiorniki paliwa b) czujniki pomiarowe c) zawory regulujące d) komputer. azotu i aerozyny 50. składającymi się z ciekłego tlenu i benzyny. amerykańska dwustopniowa rakieta między kontynentalna. Pompy paliwowe III. uzbrojona jest z reguły w jedną głowicę bojową o mocy wybuchu 5-10 MT i dodatkowe elektroniczne urządzenia wspomagające. Amerykanin Robert G o d d a r d i inni naukowcy wprowadzili w latach międzywojennych teorię Ciołkowskiego w życie. Napęd powstaje dzięki rozprężaniu się gorących gazów.Rakiety z silnikami na paliwo ciekłe W 1903 r. zbiornik sprężonego gazu b. Titan II (po prawej). Komora spalania. Stosuje się dwa rodzaje układów zasilania: A. Zbiorniki ciekłego materiału pędnego II. i drugi (B). Schemat dwustopniowej rakiety międzykontynentalnej na paliwo ciekłe (po prawej). Może ona przenieść ciężką głowicę bojową o mocy wybuchu 20 MT na odległość 15000 km. Wytwornica gazu V. Przeprowadzono wiele prób z układem zbiorników. Turbma IV. 246 Regulowanie zużycia paliwa (po lewej). komora spalania. Pompy napędzane turbinami tłoczą paliwo pod ciśnieniem. wytwarzanych podczas spalania się ładunku napędowego. I. zawory e. Obecnie w największych (wojskowych) pociskach balistycznych stosuje się ciekłe mieszanki paliwa silnikowego. 4. Turbo-pompowe układy zasilania. 2. 1. Zbiorniki uniwersalne dla zespołu silników. który płynąc do zbiornika paliwa Koczy paliwo do komory spalania. 3. Zbiorniki współosiowe. Zbiorniki paliwa (po prawej). Zbiorniki tandemowe z przewodami wewnątrz rakiety i wspólnym przewodem paliwowym. B. składowany materiał pędny składający się z tetroxydu. Jej silniki spalają ciekły. Ciężar nie spalonego paliwa silnikowego może poważnie wpłynąć na prędkość i dokładność trafienia rakiety. zasilający przepływ paliwa do silników. eksperymentując z mieszankami paliwowymi. zbiornik utleniacza (c). Zawory VI. . Układy zasilania (po prawej). zbiorniki paliwa d. Rozmieszczenie zbiorników wpływa na punkt ciężkości pocisku. rosyjski pionier w dziedzinie rakiet opracował. zawór c. Specjalne urządzenia regulują podczas pracy silników rakietowych natężenie przepływu paliwa. zbiornik paliwa (b). teoretyczne podstawy silnika rakietowego na paliwo ciekłe. należą do głowicy wieloładunkowej (C). Ciśnieniowe układy zasilania wykorzystują wysokoskroplony gaz jak azot czy hel. Pierwszy (A). Konstanty Ciołkowski.

Podgrzany materiał pędny uzyskuje podczas spalania wyższy współczynnik sprawności. Zamknięcie zaworu głównego paliwa. Otwarcie się zaworu głównego paliwa 5. lecz ich prędkość' jest niewielka. na ściankach komory spalania. które wtryskiwana jest ciecz chłodząca. d. b. zapłonu i prędkość spalania w silniku typu H-1 pokazany jest na wykresie (A): 1. mieszczących się wewnątrz ścianki komory spalania. Wykres (B). W komorze spalania następuje wymieszanie paliwa i utleniacza oraz zapalenie. Zawór główny utleniacza (ciekłego tlenu) G. ma na celu chłodzenie ścianek komory spala­ nia. 3. Włączenie się wytwornicy gazu dla paliwa stałego 3. ścianki zewnętrzne 65"C. przedstawia wzrost ciągu aż do 85275 kG i jego spadek po zamknięciu dopływu aliwa do komory spalania. Pompa ciekłego tlenu H. Sygnał wyłączenia S 7. Pierwszy stopień pocisku Saturn IB pracował przy wykorzystaniu 8 silników typu H-1. 247 . lecz wzrasta prędkość gazów. wtryskuje się dodatkowo paliwo i tym samym uzyskuje się porównywalny skutek chłodzenia. Pompa paliwowa. Paliwo i utleniacz doprowadzane są przewodami (a) i (b). Zawór główny paliwa C. Zawieszenie przegubowe B. Opisujemy końcową fazę procesu. Wytwornica gazu uruchamia ładunek napędowy 6. Wymiennik ciepła E. W wariancie (B). Podanie sygnału startu 2. c. Schemat rozkładu temperatur w dyszy wylotowej z. 2. z których każdy dostarczał ciąg 78 840 kG. zanim nastąpi jego wtrysk. 1. e. W tym procesie pod wtryskiwaczami paliwa (A). Otwarcie się zaworu głównego ciekłego tlenu 4. ścianki wewnętrzne 200"C. Chłodzenie wtryskowe (po prawej). Dysza wylotowa F. reska pionowa wskazuje moment wyłączenia. ciecz chłodząca 100'C. przez. został wprowadzony do użytku i stosowany w lotach"doświad­ czalnych pocisków rakietowych między innymi Saturn IB i Skylab.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Proces spalania i ciąg (po prawej). gaz w środku dyszy 2700"C. Temperatura i ciśnienie statyczne gazów są wysokie. Przebieg (powyżej). zewnętrzna warstewka gazu 42ffC. W dyszy spada temperatura i zmniejsza się ciśnienie statyczne. Przewód ciekłego tlenu I. Amerykański silnik rakietowy H-1 (powyżej). Na schemacie pokazane są w sposób uproszczony komora spalania i dysza wylotowa rakiety dwustopniowej. To tworzy warstwę ochronną (C). Regeneracyjny proces chłodzenia (po prawej). Zamknięcie zaworu głównego ciekłego tlenu 8. a. regeneracyjnym chłodzeniem pokazuje powiększony przekrój poprzeczny. A. pozwala na cyrkulację jednemu z rodzajów materiału pędnego w kanałach. znajduje się szereg otworów (B). a prędkość osiąga najwyższą wartość dostarczając pożądanego ciągu. Zmienia się naturalnie czas spalania paliwa w silniku. Wlot paliwowy J. spalający naftę świetlną i ciekły tlen. Rozrusznik turbiny D. W części rozszerzającej się dyszy ciśnienie statyczne ma wielkość zerową i następuje dalszy spadek temperatury. W 1958 r. silnik typowy na rakietowy ciekły materiał pędny.

W czerwcu 1993 r. Mogą być przenoszone i obsługiwane przez operatorów. a Rosja. Ćongreve zaproponował do startu rakiet szereg różnego rodzaju pochylni. bazooka). Sygnały sterujące przekazywane są podczas lotu rakiety. m. USA utrzymywały w gotowości do użycia 818 międzykontynentalnych pocisków balistycznych w silosach. które mocowane są pod kadłubem. uloko­ wany w ziemi. Systemy kierowania i startowe oraz pociski znajdują się w lekkim zasobniku. startują przede wszystkim rakiety balistyczne. jako wyrzutnia-zasobnik. Pomieszczenie zasilania pocisku w energię oddalone jest 15 m od silosu (C). Z tych szeroko rozpowszech­ nionych urządzeń startowych. Wyrzutnie rurowe (powyżej). była odpalana ze stołu startowego. patrz także str. 1814 r. rura startowa oparta na ramieniu operatora podczas oddawania strzału na (np.. ile jest typów rakiet. Podczas startu rakiety z silosu stosowane są dwie techniki: A. przyjmującej wstrząsy. Jedna centrala startowa obsługuje 10 silosów. Ten sposób wykorzystywany jest szczególnie w wyrzutniach pocisków lotniczych na samolotach. Platforma startowa i stół startowy (powyżej).najczęściej stały. Odmianą tego sposobu jest podwieszenie pocisku pod szyną startową. W rzeczywistości istnieje prawie tyle samo sposobów startu. 248 Silos amerykańskiego balistycznego pocisku rakietowego Minuteman 111 Rakieta spoczywa na kołysce (1). . Ten sposób powoduje powstanie uszkodzeń w silosie. Start rakiet (rac) kongrewskich (po lewej). Białoruś i Kazachstan posiadały w tym czasie łącznie 1204 pocis­ ki. ochrony i startu miedzykontynentalnych pocisków balistycznych. nieruchomy silos betonowy. (powyżej). Przy „starcie zimnym" rakieta wyrzucana jest z silosu przy pomocy generatora gazów zanim nastąpi uruchomienie silnika rakietowego. i drugi . niemiecka V-2.in. od rodzaju systemu nawigacyjnego czy od zastosowanego urządzenia startowego. 254 i 256). Mogą zostać zniszczone tylko dzięki punktowemu trafieniu w silos. Wyrzutnie szynowe (powyżej). Zasilanie jest zdalnie sterowane. oddalonych od siebie o co najmniej 7 km. Istnieją dwa rodzaje wyrzutni: pierwszy . Muszą one podczas startu zająć odpowiednią pozycję startową. W celu zamaskowania silosów przed rozpoznaniem nieprzyjacielskim i ich zniszczeniem. Silos przykryty jest wielką płyta betonową (2). Obecnie wiele wyrzutni rurowych służy jednocześnie do transportu i przechowywania pocisków rakietowych. Rakiety startowały ze skośnych skarp ziemnych i były stosowane podczas oblegania miast. poza tym chciał on „ześlizgiwać" rakiety z sań-prowadnic w cel. wyd. „The Details of the Rocket System". które muszą zostać naprawione przed następnym odpaleniem rakiety. B. Wybór sposobu startu uzależniony jest od różnorodnych przesłanek. Przenośne systemy pocisków rakietowych stanowią obecnie małe. 244).przenośny. Przy „starcie gorącym" uruchamiany jest już w silosie główny napęa rakiety.Sposoby startu W tym podrozdziale omawiamy najczęściej spotykane sposoby startu pocisków (rakiet). która ulega przesunięciu na 12 sekund przed startem rakiety. Ukraina. Pierwsza rakieta współczesna. Służą jednocześnie do składowania. Silosy rakietowe (powyżej). zwłaszcza dla pocisków kierowanych jednorazowego użytku w nowoczesnych zestawach obrony przeciwlotniczej i przeciwpancernej. Wiele rakiet startuje pionowo z platformy bądź ze stołu. manewrowe jednostki osłony przed uderzeniami czołgów i samolotów. (Według: Congr eve. są one odpowiednio zabezpieczone. który po odpaleniu pocisku może być częściowo bądź całkowicie odrzucony (przykłady na str.

albo jako części sterów eowietrznych (A). F. Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Systemy nawigacyjne. 6. 249 . Jego funkcja końcowa zależy od tego. D. które dzięki realizowaniu specyficznych zadań przyczyniają się do niezawodnego funkq'onowania całej broni. Źródło zasilania pomoc­ niczego. Regulowanie położenia (po prawej). Systemy nawigacyjne służą do określania toru lotu pocisku i do wprowadzania poprawek. Położenie pocisku można zmieniać w różnych kierunkach dzięki przechylaniu (a). 1. E. Napęd trzystopniowy (po prawej). Cały silnik o napędzie na paliwo ciekłe. 2. Siedzenie i określenie nowej pozycji. Pierwszy „stopień" umieszczony jest w tylnej części pocisku i służy do jego startu (1). wznoszeniu i opadaniu (b). Określenie każdorazowo pozycji pocisku. Główne zespoły (po prawej). C. Sterowanie wektorem ciągu (po prawej).Główne zespoły rakiet Nowoczesne pociski rakietowe z napędem własnym składają się z dużej liczby podzespołów. jak np. niższe warstwy atmosfery. Ten stopień może wynieść pocisk w górne warstwy atmosfery. Systemy specjalne. Na podstawie broni zdalnie kierowanej przedstawimy funkcje głównych zespołów. 2. Porównanie pozycji (A) i (B). samohkwidator międzykontynentalnego pocisku balistycznego. Następnie kolejny silnik przejmuje trzeci stopień. Głowica bojowa bądź ciężar użyteczny. dzięki ciśnieniu fali uderzeniowej wybuchu. ponieważ ten typ pocisku posiada szereg ważnych układów. Podczas lotu pocisku w atmosferze ziemskiej zmiany toru lotu dokonują się dzięki zastosowaniu usterzenia. wykorzystują pociski rakietowe lecące poza atmosferą ziemską. za nimi (B). Stałe urządze­ nia sterujące (d) umożliwiają stabilizację toru lotu. X. Usterzenie pocisku (po prawej).. Systemy kierowania przetwarzają otrzymane sygnały od systemu nawigacyjnego. 3. 7. W dyszy wylotowej wmontowane są odpowiednie stery gazowe. B. składający się z trzech „stopni'. Informacja o pożądanej pozy­ cji (może być zaprogramowana bądź kierowana). oddzielany jest od pocisku (2). czy pocisk jest kierowany czy leci balistycznie. rozmieszczone na korpusie. Kiedy ulegnie on wypaleniu. Są to powierzchnie aerodynamiczne pocisku. mogą przedwcześnie przerwać lot pocisku. 3. Dwa główne sposoby są omawiane poniżej. oraz do " przejścia pocisku przez gęste. zasila zespoły 3. ądź przed nimi (C). bądź dysza wylotowa silnika na paliwo stałe zmienia się dzięki zawieszeniu przegubowemu. poka­ zano współzależność najważniej­ szych funkcji systemu nawiga­ cyjnego pocisku rakietowego. oraz obrotowi (c). Paliwo silnikowe wtryskiwane jest z boku do dyszy wylotowej. Ono powoduje. Na wykresie (po prawej). Proste pociski rakietowe posiadają tylko część tych zespołów. Przekazanie sygnału ze stanowiska naprowadzania do systemu kierowania.4 i 5. 4. Reakcja systemu kierowania. Układ napędowy. Konstrukcja nośna mocująca wszystkie urządzenia systemów. nowoczesnego pocisku rakietowego. 1. Także ulega on wypaleniu i oddziela się od pocisku (3). Następnie uruchamiany jest silnik drugiego stopnia. Ponadto pocisk potrzebuje dalszych zespołów do precyzyjnej zmiany toru lotu i kursu. zmianę ciągu. W niektórych pociskach rakietowych włączane są po kolei trzy silniki. Może zawierać własne skomplikowane podsystemy. 5.

Żyroskopy (po lewej). Na obu szkicach pokazano lecący międzykontynentalny pocisk balistyczny bezpośrednio wzdłuż równika z Zachodu na Wschód. można w sposób elektroniczny uchwycić stopień obrotu na podstawie kąta zawartego między żyroskopem a podstawą. na dokładność trafienia balistycznego pocisku rakietowego. że trasa lotu ulega skróceniu między punktem (A). która porusza masę ciężarka. Trzy przyspieszeniomierze ułożone są na trzech wzajemnie prostopadłych osiach (5). Pocisk rakietowy wystartował w punkcie (A). iż tor lotu pocisku jest stale kontrolowany i podlega korektom. Metody kierowania bezwładnościowego służą najczęściej do utrzymania kursu pocisków balistycznych. Podczas lotu przyśpieszeniomierz dokonuje pomiaru współrzędnych położenia pocisku rakietowego. 1. Podczas lotu pocisk rakietowy orusza się w tym samym ierunku co Ziemia. System kierowania 7. Jednostka sprzężenia zwrotnego przesyła ponownie dane. przedstawiona jest na grafiku (po lewej). Kiedy pocisk rakietowy obraca się wokół własnej osi. 2. są umocowane stabilnie na płaszczyźnie obrotowej (a). i żyroskopy (B). głównego zespołu kierowania należą przyspieszeniomierze (A). umożliwiające dodatkowo orientację w e d ł u g ciał niebieskich. tor lotu pocisku ulega wydłużeniu do punktu (D). co powoduje. co powoduje. by pocisk mógł osiągnąć cel. do punktu zakończenia pracy silników (b). Muszą one być dokładnie określone i obliczone. opadanie. i leci do punktu (B). od startu (a). Ułożyskowanie przyspieszeniomierza musi być utrzymane pionowo do siły ciążenia. który utrzymywany jest przez sprężynę o określonej wielkości (2). Przesyła on sygnały korekcyjne do systemu kierowania pocisku. Wpływ obrotu Ziemi (powyżej). Zaprogramo­ wany lot pocisku rakietowego 2. Jednostka sprzę­ żenia zwrotnego. Od lego momentu między kontynentalny pocisk balistyczny leci wprawdzie poza atmosferą ziemską. znajdując się pod działaniem wielu sił. Od punktu (b) leci on według praw balistyki po torze lotu swobodnego. zaprogramowanego przed startem pocisku. który podany jest przez strzałkę (b). Komputer Metoda kierowania bezwładnościowego. gdzie nastąpiło wyłączenie silnika. Przy przestawieniu żyroskopu o odpowiedni kąt. Do platformy bezwładnościowej (po lewej). iż przyspieszeniomierze funkq"onują bez zarzutu i mogą przesyłać informacje żyroskopom Kierunku. składa się w zasadzie z ciężarka o określonej masie (1). tor lotu pocisku byłby 250 E określony w punkcie upadku (C). Mogą być stosowane tylko do zwalczania celów stacjonarnych. Osiowe przyspieszenie (3). Przyśpicszeniomierz 3.komendami oraz aktywną czy pasywną metodę samonaprowadzania. prędkośe i pozycja pocisku. Żyroskop 4. 1. wywołuje reakcję sprężyny (4). Przyśpieszeniomierz (po lewej). Z przebytej odległości ciężarka obliczane są przyspieszenie. wznoszenie i obrót pocisku i porównuje je z zaprogramowanym lotem. uzyskuje się pożądaną zmianę kierunku lotu pocisku rakietowego. Ponieważ obrót Ziemi nadaje pociskowi rakietowemu dodatkowego „impulsu" podczas startu. ten uruchamia mechaniczny układ sterowania. Kierowanie i sterowanie rakietowego pocisku balistycznego jest możliwe tylko w aktywnej fazie lotu. od punktu (c) do punktu upadku (d). Żyroskopy zapewniają stałe utrzymanie platformy w za­ wieszeniu przegubowym (C). jaka zastosowana jest w wielu międzykontynentalnych pociskach balistycznych. Żyroskop reguluje i mierzy przechył. 6. Korekta toru lotu 9. sterowanie rozkazami . Pocisk wyposażony w MIRY' czy MARY może być również kierowany w fazie powrotnej do atmosfery ziemskiej. lecz znajduje się ciągle pod wpływem siły ciążenia. Systemy kierowania pocisków kierowanych omówione są w dalszej części tego rozdziału. System reaguje na każde odchylenie pocisku od planu lotu. Mechanizmy sterowania 8. . Tor lotu między kontynentalnego pocisku balistycznego (powyżej). Gdyby Ziemia się nie obracała. W ten sposób kontrolowany jest przechył oraz obrót poziomy i pionowy pocisku rakietowego. a punktem trafienia (E). Od tego punktu pocisk rakietowy podlega prawom balistyki. Program lotu 5.Systemy kierowania Wyróżnia się trzy systemy kierowania pociskami rakietowymi: kierowanie bezwładnościowe. tak.

Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Sterowanie zdalne (po prawej). np. którą ustaliło urządzenie śledzenia celu i przesyła sygnał poprawkowy do pocisku rakietowego. Amerykańskie rakiety nośne pocisków klasy „powietrze-ziemia" i „głębina wodna-ziemia". posiadają odbiornik odbierający fale elektromagnety­ czne odbite od celu. Po przebyciu odpowiedniej trasy lotu sterowanie pociskiem przejmuje radiowysokościomierz. wspierany przez metodę porównania topograficznego zwaną TERCOM(b). w chwili kiedy został on uruchomiony i kiedy sterowanie lotem pocisku odbywa się przy wykorzystaniu innej metody kierowania. 1. Odebranie przez pocisk rakie­ towy sygnałów odbitych od celu E 4. Odbiornik przejmuje sygnał 7. Obliczenie oprawek w ursie pocisku przez komputer 5. 262). Pocisk rakie­ towy wchodzi na kurs przech­ wycenia. Pocisk rakie­ towy od momentu odpalenia kiero­ wany jest na cel 2. Opromieniowanie celu przez pocisk 3. Przedstawiono końcowy etap systemu kierowania. Uruchomienie urządzenia śledzenia celu 2. Komputer oblicza położenie pocisku względem celu 5. dokonując zmiany kursu w jego kierunku. Włączenie usterzenia pocisku rakietowego 6. Każdy system składa się z urządzenia śledzenia celu (często jest to tylko linia celowania operatora). 251 . Pocisk rakietowy reaguje na energię elektromagnetyczną wysyłanej przez cel. występuje zwłaszcza w systemach optycznego śledzenia celu (C). Systemy sterowania zdalnego współpracują najczęściej z połączeniem przewodowym (A). ulokowanej w korpusie pocisku. Promieniowanie to emituje nadajnik (a). Nadajnik przesyła sygnał korekcyjny 6. wykorzystują bezwładnościowy system kierowania. metody kierowania bezwład­ nościowego (inercyjnego). W lym przypadku pocisk rakietowy nie posiada pokładowych urządzeń nawigacyjnych. Pocisk otrzymuje sygnały do zmiany kursu za pomocą stacji kierowania z zewnętrznego stanowiska naprowadzania. może współpracować z radarem bądź 7. 1. Głowice samonaprowadzające się w sposób aktywny mają całą aparaturę kierowania w pocisku rakietowym. „opromie­ ni owanego" przez zewnętrzny nadajnik. Głowice samonaprowadzające się w sposób pasywny (po prawej). bądź stałe oraz cele powietrzne. Pocisk rakie­ towy wchodzi na kurs przech­ wycenia celu. System śledzenia przejmuje pocisk 4. Start pocisku rakietowego 3. Pocisk rakietowy kierowany jest wiązką promieniowania systemu kierowania. Ten nadajnik (a). wbudowany w pocisku rakietowym. Omawiane gło­ wice mogą zwalczać naziemne cele ruchome (b). W ten sposób utrzymuje on pocisk rakietowy na kursie lotu. (patrz str. urządzenia śledzenia pocisku rakietowego. Głowice samonaprowadzające się w sposób półakty wny (po prawej). Pocisk ra­ kietowy może być odpalony z samolotu lub z ziemi. posiadają odbiornik odbiera jacy energię wypromieniowaną przez cel. np. który mierząc wysokości kolejnych kwadratów o szerokości 20 m porównuje je z pamięcią profilu lotu. Komputer oblicza odchylenie toru lotu pocisku od trasy. komputera i nadajnika. laserem. Włączenie urządzeń sterujących 8. bądź z radarem (B)' Pocisk rakietowy śledzony jest często przy pomocy anteny na podczerwień. Głowice samonaprowadzające. Sposób działania systemu pokazany jest na schemacie (po prawej). Ona naprowadza pocisk na cel wykorzystując odbite od niego promieniowanie elektromagnetyczne. głowica samonaprowadzająca na promienie podczerwone odbiera promieniowanie cieplne silnika samolotu.

kał. zwany „materacem polowym". 6. Brytyjski przeciwlotniczy pocisk rakietowy. w okresie. Radziecki pocisk rakietowy kal. odpalała 6 rakiet.5 cala (113 mm). zasięg 7230 m. Pierwsza polowa wyrzutnia rakietowa. 2. 4. poniżej) wyposażano niejednokrotnie w wyrzutnie wieloprowadnicowe pocisków rakietowych. podczas gdy ZSRR. Niemiecki pocisk rakietowy burzący. 5. była rakieta przeciwlotnicza 2'calowa (oO mm). 132 mm. 150 mm. Amerykańska wyrzutnia dla rakiet 60x4. Łodzie desantowe (po lewej. Pułap trzycalowej rakiety wynosił 6/70 m. wystrzeliwała dwie rakiety. 3 cale (76 mm). 40 na pojeździe półgąsienicowym Sdkfz 251 . kal. 7. z głowicą bojową umieszczoną za silnikiem. Niemiecki moździerz wielkokalibrowy wz. 41 wystrzeliwał rakiety o kalibrze 28 i 32 cm. 9. Pod koniec wojny rakiety używano do samodzielnych bombardowań i były wykorzystane przez samoloty myśliwsko-bombowe do zwalczania celów naziemnych. o dużej prędkości. Brytyjski lotniczy pocisk rakietowy RP. Rosjanie montowali słynne wyrzutnie „Katiusza" na podwoziach różnych typów samochodów ciężarowych. były używane po raz pierwszy w końcu II wojny światowej przez samoloty myśliwsko-szturmowe. USA i Wielka Brytania faworyzowały stabilizację brzechwową. kal.Rakiety w okresie II wojny światowej Rakiety na paliwo stałe ponownie wesoły do użycia podczas II wojny światowej. Amerykański pocisk rakietowy burzący M 8. Mk 1 nr 4 i Mk 2 mogły odpalić dziewięć rakiet. wyrzutnię obsługiwało dwóch żołnierzy. 280 mm. kiedy praktycznie nie było stosowane od końca XIX w. 3 cale do niszczenia celów naziemnych. Z reguły zawieszano je na szynach pod skrzydłami. Brytyjski pocisk rakietowy. 320 mm. 3. System RS-80 będący wspólną konstrukcją niemiecko-wloską w latach sześćdziesiątych miał zasięg 60 km. kal. 3. kal. 2. Niemcy położyli nacisk na stabilizacje obrotową. powstały dla wszystkich typów rakiet w celu nadania im wymaganej manewrowości. Mk 1 nr 2 (po lewej). zasięg 2140 m./l. Niemiecki pocisk rakietowy burzący. 1. dokładność trafienia do 900 m. która wprawdzie była tańsza i prostsza w użyciu. zdolnych do niszczenia umocnień nadbrzeżnych podczas operacji desantowych. zasięg 4210 m.5 cala (113 mm) wz. wz. kal. . Wyrzutnie ruchome i przenośne (po lewej). Pierwszą rakietą brytyjską w okresie II wojny światowej. ale nie zapewniała wysokiej celności. 5 cale (127 mm). T 34 „Calliope". Pociski rakietowe klasy „powietrze-ziemia". Niemiecka ciężka wyrzutnia wz. kal. 1. 8. Pociski rakietowe okresu II wojny światowej (powyżej). na wieży czołgu Sherman M 4. a Mk 1 nr 6 dwadzieścia. używana na masową skalę. zasięg 8500 m. Niektóre armie używają jeszcze obecnie wyrzutni wieloprowadnicowych. 4. 4. Amerykański lotniczy pocisk rakietowy. Niemiecki pocisk rakietowy burzący. zasięg 7070 m. donośność 3720 m. zasięg 2130 m. którą dość szybko zastąpiono wersją 3 calową (76 mm).

Pocisk X-4. Sterowanie żyroskopowe 7. Prędkość max. Izolowany przewód kierowania. zwany „żmiją'. masa głowicy bojowej 1000 kg. z ruchomych stołów startowych. Pilot C. Samolot-pocisk.09. Samolot-pocisk. Silnik rakietowy 7. 972 km/godz. był pierwszym balistycznym operacyjnym pociskiem rakietowym. W okresie od 6. (b). był kierowanym przewodowo pociskiem rakietowym klasy „powietrze-powietrze".1945 r. Kadłub zapalnika (zapalniki: akustyczny. przy pomocy naukowców niemieckich. Butla sprężonego powietrza 5. Towarzystwa Akcyjnego „Ruhrstahl". pocisk X-4 kierowany był na odległości 6 km (długość przewodu kierowania). Lufy do odpalania rakiety B. Pocisk A-4 (a). Spadochron. Głowica bojowa 2. a następnie rozpę­ dzany przez trzy minuty przez marszowy silnik rakietowy na dwuskładnikowe paliwo ciekłe. będącym najbardziej doskonałym pociskiem rakietowym w II wojnie światowej. 1. Zbiorniki paliwa 4. Czas pracy silnika rakietowego 33 sekundy. Przy zbliżeniu się do celu na odległość 100 m pilot odpalał salwę rakiet z wyrzutni w przedniej części kadłuba.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Niemiecki pocisk rakietowy A-4 (V-2) i inne doświadczalne pociski rakietowe przezwyciężyły bariery rozwojowe między prostymi. stabilizowanym brzechwowo. „Żmija" nie weszła do działań bojowych w II wojnie światowej. Masa startowa 12930 kg. Silnik rakietowy E.03. 253 . odpalono ponad 4 000 sztuk ocisków A-4. uderzeniowy) 2. w założeniu miał startować pionowo kierując się w środek ugrupowania nieprzyjacielskich bombowców. był załogowym samo­ lotem rakietowym. Pocisk X-4 (c). odpalany oyl początkowo pionowo ze stałych urządzeń startowych. był pierwszym lotniczym pociskiem rakietowym klasy „powietrze-powietrze" kierowanym przewodowo. przeprowadzono dużo doświadczeń z innymi pociskami rakietowymi. E A-4 albo V-2 (powyżej i po prawej). a nowoczesnymi niekierowanymi pociskami rakietowymi. ze względu na ataki lotnicze koalicji antyhitlerowskiej. Promień działania 20 km A. Zbiornik alkoholu 4. Poza pociskiem AA. Obudowa kierowania przewodowego 6. które kontynuowano po zakończeniu wojny przez mocarstwa zwycięskie. Po wystrzeleniu pocisku z samolotu matki (Focke-Wulf 190 bądź Me 262). zwany „żmiją". Głowica bojowa 3. Zbiornik paliwa D. niekierowanymi pociskami rakietowymi na paliwo stałe. Układy kierowania i sterowania 3. 1000 km/godz. Zbiornik ciekłego tlenu 5. 1. (powyżej). później. z napędem rakietowym na dwuskładnikowe paliwo ciekłe. Odpalany był w kierunku celu powietrznego.1944 r. Masa startowa 60 kg. potwierdzający pilotowi manewr wymijania celu. W tym pocisku zastosowano już rozwiązania cechujące automatyczny system kierowania z wykorzystaniem zasad akustyki. wynoszonym przy pomocy startowych rakiet na paliwo stałe. Technika startu (po lewej). zbliżeniowy. Pułap 12000 m Prędkość max. Turbina i pompa 6. Usterzenie pocisku. (powyżej). Następnie pilot opuszczał samolot przy pomocy spadochronu. Skrzynie na baterie 8. do 7. przeważnie na ondyn i Antwerpię.

Przeciwpancerne pociski rakietowe
Kierowane pociski rakietowe (k.p.r.), w dziedzinie obrony przeciwpancernej otrzymały ważne zadania. Większość przeciwpancernych pocisków rakietowych posiada silnik rakietowy na paliwo stałe i głowicę bojową z ładunkiem kumulacyjnym (patrz podrozdział poświęcony działom ppanc). Niektóre z tych pocisków są niekierowane. W przeciwpancernych pociskach rakietowych 1 generacji operator kierował pocisk do celu przy pomocy niewielkiego drążka sterownic/ego. W pociskach II generacji nakierowywał on pocisk już tylko w kierunku celu, a dalej aparatura pocisku prowadziła go automatycznie do celu.

Przeciwpancerne pociski rakietowe odpalane są najczęściej z wyrzutni rurowych (powyżej). W starszych systemach jak np. w „Bazooce" celowanie odbywało się przy użyciu muszki i szczerbinki. Pocisk leciał po torze balistycznym; korekta toru lotu była niemożliwa. Nowoczesne systemy kierowania

zastępują, względnie uzupełniają ten rodzaj wyrzutni rakietowej. Aparatura śledzi tor lotu kierowanego pocisku rakietowego dzięki jego systemów kierowania w wiązce na podczerwień; mierzy jego odchylenie od celu i poprawia tor lotu przez sygnały kierowania. Amerykańska pancerzownica rakietowa M 20, kał. 3,5 cala (89 mm), zwana "Super Bazooką"; zastąpiła po TT wojnie światowej pancerzownicę rakietową „Bazooka" M 9 A1 kał. 2,36 cala (60 mm). Była to broń ładowana od tyłu, a odpalający ją żołnierz trzymał ją na ramieniu. Rura (1), ważyła tylko 5,5 kg i była transportowana w dwóch częściach. Pocisk rakietowy z ładunkiem kumulacyjnym (2), ważył 4,04 kg. Zasięg skuteczny wynosił 110 m, a maksymalny 1200 rn. Amerykański rakietowy granatnik przeciwpancerny M 72 A 2, kal. 66 mm (po lewej), jest ostatnim etapem rozwoju „Bazooki". W wielu armiach wprowadza się do uzbrojenia tę broń jednorazowego użytku, obsługiwaną przez pojedynczego żołnierza. Na szkicu, broń w stanie złożonym (a) i gotowym do strzelania (b). Masa 1,36 kg, z czego na pocisk rakietowy (c) przypada 0,95 kg. Przedstawiono pocisk po odpaleniu, / wychylonymi brzechwami. Amerykańska pancerzownica rakietowa M 47 „Dragon", „Smok", (po lewej), odpalająca kierowane pociski rakietowe III generacji; obsługiwana przez pojedynczego żołnierza. Ma optyczny układ śledzenia celu i system zdalnego kierowania przewodowego. Po odpaleniu wyrzutnia rurowa (1), jest odrzucana (jest jednorazowego użytku). Przyrządy celownicze (2), są zdejmowane i mon­ towane na kolejnej wyrzutni rurowej. Brzechwy pocisku rakietowego (3), wychylają się po starcie pocisku. Masa broni w położeniu marszowym 14,6 kg.

Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe montowane na pojazdach, uzupełniają lekkie typy pocisków stosowanych przez piechotę. 1. Na pojazdach mechanicznych zamontowane są systemy przeciwpancerne takie jak „Snapper" (AT-1), „Harpoon" i „Swingfire". W kilku systemach operator może zająć" stanowisko do 100 m od wyrzutni w celu zabezpieczenia się przed przeciwdziałaniem ognia nieprzyjacielskiego. 2. Przy systemach startujących wprost z ziemi typu „Cobra 254

2000" i „Mamba" pojedynczy operator może odpalić do osiemnastu kierowanych pocisków rakietowych.

długich wyrzutni startowych (a), z podpórką, które mogą być montowane na pojazdach kołowych (b), pojazdach opancerzonych (c), i śmigłowcach (d). Ciężkie przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe mogą przebić takie opancerzenie nowoczesnych czołgów, wobec których lekkie przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe są nieskuteczne.

3. Ciężkie p r z e c i w p a n c e r n e kierowane pociski rakietowe typu T O W i „Sparvierro" o d p a l a n e są z

Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe (po prawej). 1. TOW(USA) a. dwustopniowy, paliwo stale b . 18 kg c. 3750 m d. wyrzutnia rurowa, wyrzutnia bezprowa d n i niwa, wyrzutnia na samochodzie, wyrzutnia belkowa na śmigłowcu. 2. Harpon (Francja) a. dwustopniowy, paliwo stałe b.30kg c. 4000 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie. 3. Mamba (Niemcy) a. jednostopniowy, paliwo stałe b . 11,2 kg c. 2000 m d. start bezpośrednio / ziemi; obsługa jeden operator. 4. Cobra 2000 (Niemcy) a) jednostopniowy, paliwo stałe oraz rakietowy silnik startowy b . 10,3 kg c. 2000 m d. wyrzutnia bezprowadnicowa wprost z ziemi; obsługa - jeden operator. 5. Trzmiel (w nomenklaturze NATO określany jako „Snapper", (WNP) a. paliwo stałe b . 22,5 kg c. 22 700 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie. 6. Milan (Niemcy/Francja) a. dwustopniowy, paliwo stałe b . 6,65 kg c. 2000 m d. wyrzutnia rurowa, obsługa - jeden żołnierz. 7. Swingfire (Wielka Brytania) a. paliwo stałe b. brak danych c. 4000 m d. wyrzutnia pojemnikowa, wyrzutnia na samochodzie (możliwy zestaw przenośny). 8. Malutka, w nomenklaturze NATO określana jako „Sagger" (WNP) a. jednostopniowy, paliwo stałe oraz rakietowy silnik startowy b . 11,3 kg c) 3 000 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie, zestaw przenośny. 9. Spanderro (Włochy) a. trzystopniowy, paliwo stałe (silniki rakietowe: startowy, wspomagający, marszowy) b. 16,5 kg c. 3000 m d. trójnóg, zestaw dla piechoty i wyrzutnia na samochodzie. 10. Helliire (USA) a. paliwo stałe b. 43 kg c. 5000 m d. wyrzutnia belkowa na śmigłowcu i podwieszana pod kadłubem samolotu. Objaśnienia: a. napęd b. masa startowa pociSku kierowanego c. zasięg d. sposób startu i użycia. 255

Pociski rakietowe przeciwlotnicze
Wojska lądowe bronią się przed atakami samolotów wsparcia taktycznego przy pomocy pocisków rakietowych przeciwlotniczych. Mogą być one także używane do zwalczania innych pocisków rakietowych. Dzielą się na trzy główne grupy: wielkie, wystrzeliwane z wyrzutni stacjonarnych; zainstalowane na pojazdach i systemy przenośne jednorazowe użytku.
Bloodhound Mk 2. Ten brytyjski pocisk rakietowy dalekiego zasięgu (poniżej), pierwotnie posiadał system manewrowy. Kiedy pojawiły się nowoczesne, wysoce manewrowe systemy charakteryzujące się krótkim okresem rozwinięcia operacyjnego; „Bloodhound" zostały w 1964 r. wprowadzone do uzbrojenia na stacjonarnych wyrzutniach w bunkrach. Pocisk napędzany jest przez cztery rakietowe silniki startowe (odrzucane) i d w a silniki strumieniowe (jako silniki marszowe).

Przeciwlotnicze pociski rakietowe (po lewej), zwalczają cele powietrzne na różnych pułapach. Za żelazną regule uznaje się zasadę, iż im mniejszy jest pułap, tym lżejszy i mniejszy jest pocisk rakietowy. Przeciwlotnicze kierowane pociski rakietowe dzielą się według zasięgu na trzy klasy : A. krótkiego zasięgu, do 10 km, B. średniego zasięgu, do 65 km, C. dalekiego zasięgu, powyżej 65 km. Pociski rakietowe dalekiego zasięgu napędzane są poza silnikiem startowym także silnikiem strumieniowym.

Systemy przeciwlotnicze (powyżej), składają się z siedmiu podstawowych zespołów. W wielkich systemach funkcjonują one często oddziel­ nie; w systemach manewrowych zadania wykonywane przez zespoły nr 1,3 14 mogą być realizowane przez operatorów. 1. stacja radiolokacyjna wykrywania celów powietrznych 2. centrala kierowania ogniem 3. stacja radiolokacyjna siedzenia celów powietrznych 4. stacja radiolokacyjna śledzenia pocisków rakietowych 5. stanowisko dowodzenia (startowe) 6. zasilanie w energię 7. pocisk rakietowy.

Systemy ruchome na pojazdach samobieżnych (poniżej). Amerykański system ruchomy średniego zasięgu „Hawk" (A), posiada wyrzutnię dla trzech pocisków rakietowych. Na szkicu pojazd ciągnie sprzęt radarowy - stację wykrywania celów powietrznych. System europejski „Roland" (B), krótkiego zasięgu, służy do osłony plot czołgów i wojsk na przedniej linii frontu. Wyrzutnie rurowe po obu stronach wieży bojowej ład­ owane są hydraulicznie. Pociski rakietowe składowane są w wewnętrznym luku pojazdu.

Szwedzki system przenośny RBS 70 (poniżej), krótkiego zasięgu, w którym pocisk rakietowy kierowany jest wiązką laserową. Dzięki konstrukcji wyrzutni startowej i systemu optycznego śledzenia celu powietrznego pocisk można stabilizować żyroskopowo. Dwóch operatorów przy pomocy RBS 70 może prowadzić nieprzerwany ogień.

Jednoosobowe systemy przenośne (poniżej), typu „Grail" (SA-7), „Blowpipe", „Redeye" czy „Stinger" z reguły odpalane są z ramienia operatora. Ź racji krótkiego zasięgu stosowane są do obrony przed nisko lecącymi celami powietrznymi. Kombinowany zasobnik przenośny i startowy jest jednorazowego użytku, zaś pozostałe części systemu są użytku wielokrotnego.

256

Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Przeciwlotnicze kierowane pociski rakietowe Systemy stacjonarne: 1. Gamrnon (SA-5), (WNP) a. 10 000 kg b . ok. 250 km c. kierowanie rozkazami + wiąz­ ka prowadząca radiolokacyjnej stacji śledzenia. 2. Nike Hercules (USA) a. 4 500 kg b. ponad 140 km c. kierowanie rozkazami. 3. Hloodhound Mk 2 (Wlk. Brytania) b. ponad 80 km c. kierowanie wiązką. Systemy manewrowe: 1. Ganef (SA-4) (WNP) a. 1 800 kg b . ok. 70 km c. kierowanie rozkazami. 2. Rapier (Wlk. Brytania) c. optyczne kierowanie i stacja radiolokacyjna śledzenia celu. 3. Goa (SA-3), (SA-N-4), (WNP) b . 30 km c. wiązka prowadząca + stacja pomiaru odchylenia bocznego. 4. Gecko (SA-8), (WNP) b . 16 km c. kierowanie rozkazami. 5. Gainful (SA-6), (WNP) a. 650 kg b . 60 km c. kierowanie rozkazami + stacja pomiaru odchylenia bocznego. 6. Crotale (Francja) a. 80 kg b . 8,5 km c. kierowanie komendowe. 7. Hawk (USA) a. 120 kg b . 35 km c. stacje radiolokacyjne. 8. Patriot (USA) c. sygnał sterujący / aktywną głowicą samonaprowadzania w końcowej fazie lotu. 9. Roland (Francja, Niemcy) a. 63 kg b . 6,3 km c. kierowanie komendowe. Systemy przenośne: 1. Grail (SA-7) (WNP) a. 15 kg b . 10 km c. głowica samonaprowadzania na podczerwień. 2. Blowpipe (Wlk.Br\ lania) a. 12,7 kg c. kierowanie radiowe 7 optycznym śledzeniem celu. 3. RBS 70 (Szwecja/Szwajcaria) a. 44 kg b . 5 km c. wiązka laserowa. 4. Stinger (USA) a. 13,4 kg c. pasywne samonaprowadzanie na podczerwień bądź promieniowanie ultrafioletowe. Objaśnienie: a. masa b. zasięg, c. układ kierowania. Przy niektórych typach występuje brak danych. 257

Lotnicze taktyczne pociski rakietowe
Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze' (po lewej). 1. Phoenix (AIM-54A), (USA) a. 380 kg b . 160 km c. zdalne-radiolokacyjne i w końcowej fazie lotu samonaprowadzanie radiolokacyjne. 2. Aspide (Włochy) a. 220 kg c. samonaprowadzanie półaktywne radiolokacyjne 3. Saab 372 (Szwecja) a. 110 kg, c. samonaprowadzanie na podczerwień. 4. Acrid (AA-6), (WNP) a. 800 kg b . 50 km c. samonaprowadzanie na podczerwień. 5. Matra Magie R-550, (Francja) a. 90 kg b. 6 km c. samonaprowadzani na podczerwień. 6. SRAAM (Wlk.Brytania) b. 8 km c. na podczerwień. 7. Sidewinder (AIM-9L), (USA) a. 72 kg b . 7 km c. samonaprowadzanie bierne na podczerwień. 8. Brazo/Pave Arm, (USA) a. 200 kg? b . 25 km ? Objaśnienie: a. masa b. zasięg, c. układ kierowania. Przy niektórych typach brak danych. Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze' (po lewej), wymagają: A. wysokiej manewrowości, która zwykle osiągana jest dzięki usterzeniu przedniemu pocisku bądź przez regulowanie ciągu (jak w pocisku rakietowym SRAAM), B. zdolności pokonania sil poprzecznych występujących podczas ostrego kąta toru lotu, C. systemów kierowania, umożliwiających operatorowi - pilotowi wykonanie manewru wymijania. Dwie możliwe metody wykonania ataku przy zastosowaniu pocisku raki­ etowego klasy „powietrze-powietrze" (po lewej). Pilot powinien zająć" pozyq'ę do ataku z tylu za przeciwnikiem: 1. „biały samolot myśliwski wykonuje manewr-unik przed zamierzonym atakiem z tyłu „czarnego' samolotu myśliwskiego; 2. każdy pilot samolotu usiłuje zająć wyjściową pozycję do odpalenia rakiety z tylnej półsfery: a. pozycja wyjściowa, b. odpalenie lotniczego kierowa­ nego pocisku rakietowego, c. trafienie celu.

Samoloty uzbrojone w rakiety klasy „powietrze­ -powietrze" mogą zwalczać inne statki powietrze. Te pociski rakietowe muszą być zatem wysoce manewrowe i dysponować dokładnymi systemami śledzenia celu. Do pocisków rakietowych klasy „powietrze-ziemia" należą niektóre strategiczne rakiety nuklearne, taktyczne pociski rakietowe do zwalczania celów naziemnych i nawodnych oraz niekierowane pociski do zwalczania celów naziemnych (patrz rozdział poświęcony bombom niekierowanym na str. 238).

258

Bomby i pociski z własnym napędem
Pociski rakietowe klasy „powietrze - ziemia" (po lewej). 1. SRAAM, nuklearny (USA) a. 1000 kg b . 160 km c. programowane kierowanie bezwładnościowe. 2. HARM (USA) a. 354 kg b . 16 km c. samonaprowadzanie bierne na źródło promieniowania. 3. Kormoran (AS-34), (Niemcy) a. 600 kg b . 37 kg c. programowane - bezwładnoś­ ciowe, w fazie końcowej - samo­ naprowadzanie aktywne radiolokacyjne. 4. SNEB 70 mm - rakieta lotnicza na wyposażeniu armii Francji i NATO. 5. RB 04 E (Szwecja) a. 600 kg b . do 32 km c. samonaprowadzanie aktywne radiolokacyjne. 6. Maverick (AGM-65), (USA) a. 209 kg b . 50 km c. samonaprowadzanie (głowica TV). 7. Sea Skua (Wlk .Brytania) a. 210 kg b. ponad 15 km c. samonaprowadzanie w półaktywne radiolokacyjne. Objaśnienie: a) masa b) zasięg c) układ kierowania

Samoloty mogą przenosić rakiety i pozostałe środki zrzutowe (po lewej), na zaczepach bądź w zasobnikach pod skrzydłami (a), i pod kadłubem (b). Samoloty bombowe dalekiego i średniego zasięgu mają luki bombowe (na bomby i pociski rakietowe). Niektóre pociski rakietowe klasy „powictrze-ziemia" zawieszane są na końcu skrzydeł (c), bądź z przodu, po obu stronach kadłuba samołotu (d).

Niekierowane lotnicze pociski rakietowe (po lewej), z reguły używane są przez samoloty do zwalczania celów naziemnych lub nawodnych, obecnie przenoszone są w specjalnych zasobnikach pod skrzydłami. Stateczniki pocisku po opuszczeniu zasobnika ulegają rozwinęciu. W zasobnikach mieści się od sześciu do czterdziestu rakiet. Na szkicu pokazany jest zasobnik szwedzki Bofors fvi-70, zawierający sześć rakiet niekierowanych do zwalczania celów naziemnych. Schemat pokonywania współczesnych systemów obrony powietrznej (po lewej). 1. Podczas lotu koszącego piłoci usiłują wyzwolić się z wiązki opromieńiowania nieprzyjacielskich radarów, 2. Zasięgi pocisków rakietowych pozwalają samołotowi-nosicielowi na pozostawanie poza zasięgiem działania systemów obrony powietrznej (a). Pociski rakietowe posiadają sterowanie współosiowe toru lotu (b), i system naprowadzania w końcowej fazie lotu (c). Dla każdej formy ataku stosuje się specjalne pociski rakietowe. 259

5. 70 km c. kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. Morskie pociski rakietowe (po lewej). klasy „woda-woda" C. Obecnie występuje d u ż a różnorodność' morskich systemów pocisków rakietowych. Pociski rakietowe klasy „woda-woda". 770 kg b. Seacat (Wlk. klasy „woda-powietrze" B. torpedy (patrz także str. 3. 35 km c. 22 lub 41 km c. system bezwładnościowy i samonaprowadzanie w fazie końcowej. Terrier (RIM-2). 1360 kg b . Harpoon (RGM-84). które niewiele różnią się od systemów naziemnych i lotniczych. 4.5 kin c. 2. 400 lub 500 kg b. 3175 kg b. 2. 96 km c. metoda naprowadzania. jak np. 3. komendy radiowe. 4. (Francja) a. 2. 260 . Goa (SA-N-1). 1360 kg b . 6. kierowanie w wiązce prowadzącej. Objaśnienie. 20 km c. klasy „woda-glębina wodna" D. system bezwładnościowy i na podczerwień. Zostały one zastąpione przez torpedy na początku XX w.Morskie taktyczne pociski rakietowe Pierwsze pociski z własnym n a p ę d e m . Exocet (MM-40). Seawolf (Wlk. masa. Gabriel (Izrael) a. kierowanie w wiązce prowadzącej/komendy radiowe. kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. 20 km c. 825 kg b . b. (po lewej) : 1. Talos RIM-8. balistyczne pociski rakietowe wystrzeliwane z wyrzutni pod­ wodnych (SLBM). Niektóre z nich dzielą się także na inne kategorie. 110 km c. (USA) a. Penguin (Norwegia) a. 635 kg b. 330 kg b . Otomat (Włochy/Francja) a. b . bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. torpedy do zwalczania okrętów podwodnych. 300 kg b . bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. (USA) a. Pociski rakietowe klasy „woda-powietrze" (po lewej): 1.Brytania) a. 6. były rakietami na paliwo stale. rakiety przeciwlotnicze: A. (WNT) b . Sea Killer Mk 2 (Włochy) a. 1. kierowanie komendowe oraz aktywny system radiolokacyjny. Standard (SM-2ER). 5. 68 kg. 200 km c. kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. a. bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. Przy niektórych typach brak danych. Można nawet wymieniać części składowe. zasięg c. 242). (USA) a. 120 km c. 3.rSrytania) c. (USA) a. 3. stosowane na m o r z u w XVIII i XIX w. torpedy do zwalczania celów nawodnych. 30 km c.

„Subroc" (wystrzeliwana z wyrzutni torpedowej okrętu podwodnego w zanurzeniu) ma ładunek nuklearny detonowany w wodzie. jeszcze pod wodą zapa­ la się silnik rakietowy. Ikara. Może także przenosić ładunek nuklearny detonowany w wodzie. 261 . 2.torpeda akustyczna. Jeśli torpeda nie osiągnie celu przy pierwszym zajściu kontynuje „poszukiwanie celu" bądź wykonuje wielokrotne próby podejścia do atakowanego celu. jest pociskiem rakietowym dwustopniowym na paliwo stałe. 10 k m c. Komputer przekazuje dane z sonaru okrętu. w wodzie . Torpedowce i okręty pod­ wodne używają torped kie­ rowanych przewodowo (1). Asroc (RUR-5A). Po starcie. Ikara (Australia/ /Wlk. (USA) a. i samonaprowadzającycn się w sposób aktywno-akustyczny (3). Kierowanie i zwalnianie torpedy następuje przez sygnały sterujące z komputera. Używany jest przez okręty podwodne w zanurzeniu przeciwko nieprzyjacielskim okrę­ tom podwodnym. są pociskami rakietowymi na paliwo stałe. „Ikara" . 1. kierowanie bezwładnościowe. Terne (Norwegia) a. Następnie pocisk rakietowy wynurza się nad zaprogramowany tor lotu i nastę­ puje odłączenie się bomby głębi­ nowej. poprawiły skuteczność działania torped. samonaprowadzających się w spo­ sób pasywno-akustyczny (2).Brytania) b. Asroc leci po torze balistycznym i uwalnia torpedę nad zaprogramowanym punktem. przenoszącym ładunek nuklearny detonowany w wodzie. 135 k g b. Asroc i Ikara (po prawej).niekierowany. 458 k g b . 56 k m c. „Terne" . 3 k m c. Układy kierowania (po prawej). których silniki napędzają akustyczną torpedę samonaprowadzającą się na cel. 4. 3. 1. Bomba eksploduje na zaprogramowanej głębokości. (USA) a. •^m0^% Subroc (po prawej). uzbrojonym w strategicznepociski rakietowe. maksymalny zasięg sonaru (namierzanie akustyczne obiektów podwodnych) c. podczas lotu . 1815 kg b .torpedę. 2.50 kg głowicę bojową.torpedę bądtf ładunek nuklearny detonowany w wodzie. kierowanie komendowe oraz torpeda akustyczna. Subroc (UUM-44A). niekierowany.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Pociski rakietowe klasy „woda-głębina wodna" (po prawej): Pocisk „Asroc" ma głowicę bojową .

Mogą one przenosić także głowice konwencjonalne.(WNP) a. zasięg d. 1x1 MT c. Mogą być" także uzbrojone w głowice nuklearne. 1x18 MT c. 1977 r. 1975 r. ICBM b. MSBS M-20. Objaśnienie: a. 3. SS-19(WNP) a. Ostatnia wersja pocisku Polaris o zasięgu 4630 km. Minuteman III. i „Cruise Missile" (2). 4x200 KT c. 6. SLBM b. każda o mocy 300 KT. (WNP) a. Sandał (SS-4).(WNP) a. 9500 km d. Znajduje się na uzbrojeniu okrętów pod­ wodnych (b). IRBM b. 234) b. 13000 km d. (WNP) a. 1 MT. SLBM b . dalsze informacje znajdują się na stronach 274 i 275. 2000 km d. Trident C 4. 4. Strategiczne balistyczne jądrowe pociski rakietowe (po prawej): 1. składają się z tych samych podzespołów i spełniają także takie same zada­ nia strategiczne i taktyczne. 1975 r. Marynarki Wojennej USA. 930 km/godz. 10. 1975 r. 1977 r. TCBM b. . bądź w trzy głowice typu MIRV. celność trafienia: prawdopodobnie do 1 m. (WNP) a. 1976 r. SS-20. Uwaga: SS-20 składa się z d w u wyższych stopni SS-16. 9. może być uzbrojony albo w jedną głowicę bojową o mocy ok. i przewidziany jest do niszczenia strategicznych celów naziemnych. Polaris A-3 (po lewej). Scarp (SS-9). 3x350 KT c. (USA) a. 2. TCBM b. nuklearna do 250 KT. SS-16. 2. 1x1 MT c. rok wprowadzenia do użytku. 1978 r. 3000 km d. (WNP) a. (Francja) a. 3x150 KT c. 10000 km d. uzbrojono siedemdziesiąt jeden okrętów. rodzaj pocisku rakietowego (objaśnienie na str. 5. 1969 r. 262 Tomahawk i pociski samosterujące Amerykańskie pociski samosteru­ jące typu „Tomahawk" (1). W pociski „Toma­ hawk". zespół bojowy c. 8. 7. IRBM b . głowica bojowa: konwencjonalna typu W 80. prędkość max: ok. ICBM b. 12000 km d. 7800 km d. 10500 km d. 1959 r. 1980 r. prędkość marszowa: 660 km/godz. ma jeszcze napęd na paliwo stałe oraz układ kierowania bezwładnościowego. SS-17. W latach'1981-1986 dwieś­ cie pięćdziesiąt siedem bombow­ ców lotnictwa amerykańskiego zostało uzbrojonych w pociski „Cruise Missile"' napęd: turbinowy dwuprzepływowy kierowanie: TE RCOM masa: 1452 kg. ICBM b . SS-18 wz. 3x300 KT (?) c. 5700 km d. w tym także pod­ wodnych. ICBM b. 8x1-2 MT c. Pocisk rakietowy (a).Strategiczne i taktyczne nuklearne pociski rakietowe Pociski rakietowe z głowicami nuklearnymi dzielą się na strategiczne i taktyczne (do wsparcia pola walki). W niniejszym podrozdziale położono nacisk na systemy wprowadzone w latach siedemdziesiątych. 12000 km d. (USA) a. 8x100 KT c. 6x200 KT c. zasięg: 2500 km. max.

Dzięki prostemu systemowi kie­ rowania bezwładnościowego (c). 2. Radzieckie taktyczne pociski rakietowe.450 km. FROG7 długość: 9 m. Pociski FROG 3. Jest wyposażony w radar korelacyjno-powierzchniowy. masa: 6300 kg.25 m. zasięg: 60 km. napęd: jednostopniowy. (po prawej): 1. 3. kierowanie: bezwładnościowe. startuje z wyrzutni na ciągniku siodłowym (b). Pocisk (a). Zasięg pocisku z głowicą o mocy wybuchu 15 lub 25 KT wynosi ok. Scud C . 400 KT). Pocisk p o d względem długości. Ten pocisk rakietowy został opracowany przez Amerykanów przecie wszystkim jako taktyczny. niekierowany: brak. Typu FROG. Scaleboard (SS-12). i ma system samonaprowadzania w końcowej fazie lotu. systemu kierowania i napędu podobny jest do pocisku typu Scud. jest naj­ większym amerykańskim takty­ cznym pociskiem rakietowym (głowica bojowa o mocy ok. głowica bojowa: konwencjonalna z ładunkiem nuklearnym. „Pluto" może być wystrzeliwany z wyrzutni na czołgu AMX-30 (b). 120 km. osiąga on cel na polu bitwy. głowica bojowa: konwencjonalna z ładunkiem burzącym bądź z ładunkiem nuklearnym. zasięg: 270 km. Głowica jądrowa prawdopodob­ nie o mocy wybuchu 1 KT. zasięg 800 km. nuklearny pocisk z uproszczo­ nym systemem kierowania bezwładnościowego o zasięgu 120 km. długość: 11. francuski taktyczny.zawarty w pamięci komputera . nuklearny pocisk rakietowy (a). Ze względu na wysoką dokładność trafienia celu posiada niewielką głowicę bojową. Na uzbrojeniu znajduje się Scud B i C . który podczas lotu porównuje zaprogramowany tor lotu . lecz ma większą średnicę. wystrzeliwany jest z wyrzutni samobieżnej (o). . Pociski rakietowe typu Scud (SS-1).z rzeczywistym obrazem przelotu. Pershing (po prawej). 7 znajdują się na wyposażeniu armii WNP. Głowica bojowa zawiera sześć lub dziewięć ładunków samonaprowadzających się na cele (c).Pluto (po prawej). 4. napęd. Lance (po prawej). rakietowe paliwo ciekłe. paliwo stałe. Pershing li (a). masa: 2700 kg.

Smugi dymu widoczne na tle nieba. rurką wskaźnikową. na poligonie Maralinga. Próbny wybuch jądrowy (na sąsiedniej stronic). w połudruowej Australii. Do broni chemicznej m o ż e m y zaliczyć zastosowanie ognia. wprowadzonej w tej książce klasyfikacji. 1956 r. Posługuje się on przyrządem rozpoznania chemicznego wz 54. niszcząc przy tym siłę żywą. ale efekty ich działania mogą być całkowicie odmienno. w jego dłoniach widoczna pompka 7. Środki te mogą być przenoszone za pomocą systemów broni pokazanych uprzednio. Zabiegu tego dokonano w celu dokładnego pomiaru wielkości kuli ognistej i chmury pyłów w kształcie grzyba towarzyszących wybu­ chowi jądrowemu. Dodatkowo wyposażony w przenośny sygnalizator skażeń radioaktywnych. użyte podczas I wojny światowej. że ich działanie może rozprzestrzeniać się w nieprzewidywalny sposób.Rozdział siódmy BROŃ CHEMICZNA. Na końcu przedstawimy sposoby użycia broni biologicznej. Zaliczamy tu środki chemiczne. ale na szeroką skalę użytego od II wojny światowej w postaci masowych bombardowań bombami zapalającymi. Żołnierz radziecki (po prawej). uzyskano wystrzeliwując rakiety na paliwo pozostawiające wyraźny ślad. tworzące „siatkę". od dawna zresztą wykorzystywanego w technice wojennej. 264 . BIOLOGICZNA I JĄDROWA W rozdziale tym zajmiemy się niektórymi ze środków masowego rażenia. nie mieszczącymi się we wcześniej. O m ó w i m y również czynniki działania niszczącego oraz wojskowe zastosowania broni jądrowej. takie jak gazy bojowe. podczas ćwiczeń w wykrywaniu skażeń chemicznych na pozorowanym polu walki. Wszystkie środki masowego rażenia charakteryzują się tym.

.

3 1 na mieszankę zapalającą. Pokazano wygląd współczesnego żołnierza amerykańskiego uzbrojonego w tego rodzaju broń. Wojska regularne wyposażone są w etatowe środki w postaci granatów zapalających (2). łojem i terpentyną. Jest to zwykła butelka napełniona benzyną. Pokazano brytyjską „bombę ognistą" wystrzeliwaną z dziewiętnas­ towiecznych dział gladkolufowych. dodając odpowiednie środki chemiczne. Po raz pierwszy broń lego rodzaju zastosowano podczas 1 wojny światowej. przedstawia najważniejsze środki i materiały zapalające stosowane w XX w. sulfidem antymonu. Umożliwiają wyrzuca­ nie płonącej cieczy. Miotano je za pomocą różnych maszyn oblężniczych. siarki. głównie ze względu na trudności związane z wytworzeniem ognia na polu walki. Tablica (po prawej). żywicy. wypełniane były prawdopodobnie pochodnymi ropy naftowej. Bomby zapalające (powyżej). które wymagają wymuszonego zapalenia. w tym również z wapnem. zgromadzonej w zbiorniku ciśnieniowym. Magnez w postaci metalicznej stosowano w lotni­ czych bombach zapalających. są również takie. jej zapalenie następuje u wylotu rury miotacza. atakowano tereny zurbanizowane. Zawartość zbiorników wystarcza na oddanie kilku 2-3 sek. Do miotania płomienia służył specjalny syfon. Pociski zapalające i małokalibrowa amunicja zapalająca są stosowane nadal. Maksymalny zasięg wynosi 70 m. dlatego będą one omówione dokładniej. wypełnianych grubymi płytkami tego metalu. choć przez długi okres miała ona ograniczoną skuteczność. W Bizancjum powszechnie używano jako broni wojskowej „ognia greckiego". Pokazano radziecką konstrukcję 1JPO-50. stosowanej już na skalę strategiczną. Artylerii od dawna używano do wywoływania pożarów budowli i statków.6 kg) z czasów II wojny światowej. Zastosowanie ognia w starożyt­ ności (po lewej). Butelka zapalająca (1). Duże miotacze montowane są leż niekiedy na czołgach. zapoznamy się z niektórymi współczesnymi środkami zapalającymi. Niektóre z tych substancji zapalają się samorzutnie. Pociski zapalające (powyżej). a ciecz zapalana jest elektrycznie. „slrzałów". to jednak masowe bombardowa­ nia tego rodzaju bombami zaczęły się w latach II wojny światowej. Zwiększało to intensywność spalania. inne wymagają stosowania specjalnych utleniaczy. Pociski zapalające miotane ręcznie (powyżej). tzw. 3. Szyjkę butelki zatyka się łatwopalnym materiałem. Naczynia wypełnione palną cieczą stosowano już podczas wojen w pierwszych pięciu wiekach naszej ery. Za pomocą broni zapalającej. Prześledzimy sposoby używania ognia jako broni. zapalającym się samorzutnie przy kontakcie z powietrzem. Używa się również podręcznych miotaczy płomieni jednorazowego użytku. Ma ona 3 zbiorniki o poi. Większość z nich wypełniana jest białym fosforem. Brytyjska bomba 30-funtowa (ok. Można wywoła? również samozapłon rozlanej po rozbiciu o przeszkodę benzyny. 266 . Głównym środkiem przenoszenia broni zapalającej stały się bomby lotnicze. Do jego wytworzenia używano jako podstawowego surowca ropy naftowej mieszanej z rozmaitymi dodatkami. Wprawdzie bomby zapalające zrzucano z pokładów sterowców lub samolotów podczas I wojny światowej.13. Skorupę takiego pocisku wypełniano mieszaniną saletr}'. zwraca uwagę specjalna odzież ochronna.Broń zapalająca Od niepamiętnych czasów ogień był używany jako groźna broń. Niektóre z nich palą się wyko­ rzystując tlen zawarty w powie­ trzu. Ręczne miotacze płomieni (powyżej). Plecakowy miotacz płomieni (powyżej). „koktajl Mołotowa".

Niemiecka bomba typu BI EZB (po prawej). mogą być używane do ataków na siłę żywą. Mieszaninę palną zwaną na­ palmem. które powodowały żelo­ wanie ropy. tworząc jedno ognisko. b. charakteryzujące się przedłużonym czasem palenia i dużą przyczepnością do podłoża. Pierwsza kaseta zapalająca g. Statecznik z blachy stalowej Skorupa magnezowa Otwory zapałowe Detonator Iglica Ładunek wybuchowy I 1 a. impuls ogniowy inicjował zapalenie się ten nit u w ypełn łającego bombę. e. Brytyjska bomba zapalająca 25 funtowa (po prawej). Perforowany kominek metalowy wypełniony termitem c. Wytwarzają one intensywny płomień skupiony w punkcie upadku bomby. Płonie wytwarza­ jąc temperaturę 850 st. Po uderzeniu o ziemię wybuch małego ładunku wybuchowego odrzucał ogon ze statecznikiem. Począt­ kowo stosowano w tym celu sole kwasu naftenowego i palmitowego (naflen glinu i palmit Efekt „burzy ogniowej" (po prawej). Zapalnik b. obszary leśne itp. US Navy MK 78 Mod 2. To z kolei. W wyni­ ku wstrząsu wywołanego upadkiem. W momencie uderzenia o ziemię roztopiony metal rozpryskiwał się razem z płonącym ładunkiem żywicy. Tego rodzaju bomby zrzucano ze sterowców niemiec­ kich (Zeppelinów). wynaleziono w 1943 r. zwiększając jej ełekt zapalający . C. Obecnie stosuje się Napalm B. Waga 1 kg. d. Była to niezwykła konstrukcja. było wystrzeliwanych kolejno 7 kaset z materiałem palnym. Oplot z liny e.Broń c h e m i c z n a . jest znacznie skuteczniejszy. zwiększając skuteczność bomby. Żywica d. że metalowa wkład­ ka całkowicie się topiła. na miasto. Istnieją również inne rodzaje napalmów nowej generacji. Paliła się punktowo. żywioł staje się niemożliwy do opanowania. Statecznik bomby (blacha stalowa) c. Bomba spadała na małym spadochronie. występowanie zjawiska nazwanego „burzą ogniową". Zapalnik zaczynał działać w momencie zwolnienia bomby. Rozpryskowe. Powoduje to zassanie mas zimnego powietrza ku środkowi ogniska pożarów. Podstawa metalowa a. przy czym czas palenia wydłuża się dwa do trzech razy w porówna­ niu ze zwykłym napalmem. biologiczna i j ą d r o w a Lotnicze bomby zapalające (po prawej). ben­ zen i benzyna. stosu­ je się je do wzniecania pożarów w budynkach jak i miejscach kon­ centracji sprzętu pancernego itp. Jego istotnymi składnikami są zagęszczacze polistyrenowe. Pierwsze bomby zapalające (po prawej). w postaci cieczy. Tym samym. Jeśli zrzuci się dostatecznie dużo bomb zapalających np. Jej nazwa pochodzi od pierw­ szych liter nazw substancji zagęszczających dodawanych pierwotnie do ropy lub innych ciekłych węglowodorów. na obrzeżu powstanie strefa obniżonego ciśniema. Bomba napalmowa 750 funtów (po prawej). W czasie 11 wojny światowej stwier­ dzono. powodując zapalenie się wkładki termitowej. a z kadłuba bomby. spalał się w miejscu upadku bomby. ZapalniK e. c. 267 . B. ruchomy detonator uderzał w stałą iglicę. Dzięki temu Napalm B. Pręt bezpiecznika d. jedna z kilku od­ mian tego typu będących w uz­ brojeniu amerykańskim w latach sześćdziesiątych i siedemdzie­ siątych. pożary skupione. Pokazana odmiana za­ wierała 416 litrów napalmu. wówczas ciepło wytwarzane nad centrum pożaru powoduje unoszenie się olbrzymich ilości gorących gazów. Powstawała przy tym tak wysoka temperatura. Ładunek termitowy umieszczony w przedniej części kadłuba. z 11 wojny światowej. Punktowe. Brzechwy statecznika b. Ze względu na sposób palenia zastosowanego w nich środka dzielą się na dwa zasadnicze typy: A. a. inicjowało zapalenie się magnezowego kadłuba bomby. Ponieważ ma to charakter reakcji łańcuchowej. f. Po upadku powodują rozrzucenie płomienia na dużym obszarze. co wzmaga intensywność procesu spalania. Ładunek inicjujący (powodował również odrzucenie statecznika) f. wywoła to tzw. na Wielką brytanię już w 1915 r. Niewielki ładunek wybuchowy miał na celu odstraszanie ludzi usiłujących gasić pożary. Ładunek termitu glinu). w czasie 10 minut.

era wojny chemicznej zaczęła się dopiero 22 kwietnia 1915 rv kiedy to po raz pierwszy użyto gazu bojowego pod Ypres. rękawic gumowych (c). Maska przeciwgazowa typu filtracyjnego (a). w postaci n p . Inne BST mogą wywołać rozległe obrażenia. Środki paralityczno-drgawkowe atakują centralny układ nerwowy.1% wszystkich strat poniesionych przez walczące armie zostało spowodowane użyciem gazów bojowych. Bojowe środki trujące (BŚT). Są to środki z grupy parzących. 268 . Prentissa.. Tabela pokazuje ilości gazów bojowych zużytych przez strony konfliktu. (Dane przytoczono za „Środki chemiczne w wojnie światowej" autorstwa A. środki atakujące krwioobieg wiążą się z hemoglobiną. Bojowe środki trujące mogą wnikać do organizmu wieloma drogami.Broń chemiczna Pomimo stosowania trucizn jako narzędzia zbrodni od niepamiętnych czasów. władze ZSKR przyznały się do posiadania 50000 ton bojowych środków chemicznych. co izo­ luje organizm od wpływów zew­ nętrznych. rodzajów środków chemicznych stosowanych jako gazy bojowe. a zwłaszcza od pogody. Użycie gazów bojowych w I wojnie światowej (po prawej).M. Ostatnią grupą BST są środki pośrednie. zwłaszcza przy dużej wilgotności powietrza. tym samym tlen nic dociera do komórek ciała. Około 1. Skutecznym sposobem ochrony jest zastosowanie speq'alnej odzieży i maski filtracyjnej (po lewej). Działanie takie cechuje środki: paralityczno-drgawkowe. skórę i drogi oddechowe. Również w tym okresie zastosowano gazy drażniące. która wywoła 50 % zgonów wśród porażonych. podaje dokładniejsze informaq"e o wybranych substancjach. środki duszące prowadzą do wypełnienia płuc płynami fizjologicznymi. wyrażone w tvsiącach ton. Wykaz (po prawej). podczas zmagań ł wojny światowej. mogą być śmiertelne dla organiz­ mu ludzkiego. Skuteczność i trwałość działania gazów bojowych zależą w dużej mierze od lokalnych warunków. trujące gazy paralityczno-drgawkowe zostały użyte przez wojska irackie w 1984 r.' ogólnotrujące. które stosowane są po dzień dzisiejszy przez siły policyjne do tłumienia rozruchów. Gazy bojowe. 1937. duszące. Pokaza­ ny brytyjski model odzieży och­ ronnej chroni ciało przed przeni­ kaniem środków trujących przez skórę. wydane w Nowym Jorku . substancji roślinobójczych. Dawka śmiertelna jest to taka ilość substancji trującej. Pomimo podpisanych konwenq*i i powszechnego potępienia przez opinię publiczną świata. Dzieli się je na drażniące i psychochemiczne. Osiągnięto to poprzez zas­ tosowanie impregnowanego pa­ pieru (b). i pończoch ochronnych (d). Gazy drażniące i her­ bicydy omówiono na następnej stronie.) W grudniu 1987 r. Podrażniające BST powodują czasową niezdol­ ność do działań. chroni oczy. Ter­ min „ogólnotrujące" odnoszony jest do szeregu substancji będą­ cych silnymi truciznami o kom­ pleksowym działaniu. Środki pa­ rzące działają na odkrytą tkankę. Tabela (poniżej).

Pyrotechnic. Zbiornik z ciekłym gazem 5. 1. „łyżka" zapalnika 5. Własne oddziały postępujące za chmurą gazową musiały być" wyposażone w maski przeciwgazowe. używany niekiedy do wystrzeliwania nabojów z gazem CS.5 cala. w praktyce stosowano to podczas wojny wietnamskiej. Przy upadku pocisku zapalnik powodował wybuch niewielkiego ładunku. z czasów I wojny światowej. którym wyrzucany jest gaz. dżun­ gli). Francuski miotacz gazu typu 63 FDM. ładunek wybuchowy c. komora zapalnika b. Lufa cienkościenna 4. ataki falowe) podczas I wojny światowej wykonywano w opisany niżej sposób. Otwór w skorupie. Nr 4 MK 1/1). są obecnie powszechnie stosowa­ ne do rozpędzania tłumów podczas zamieszek. biologiczna i jądrowa Chmura gazowa (powyżej). Ładunek miotający E Pośrednie metody użycia broni chemicznej. Paląc się wydziela gaz C N I . za pomocą defoliantów. Środek chemiczny wraz z mieszanką pirotechniczną 6. Wystrzeliwuje się z niej różne typy granatów na odległość do 100 m. miotacza min lub moździerza. z których korzystał przeciw­ nik w obleganej twierdzy. Gdy wiał sprzyjający wiatr (B).5 cala. Miotacze granatów łzawiących (po prawej). 1. Pierwsze ataki gazowe. a. starano się zatruć źródła wo­ dy. 2. Gazy drażniące (po lewej). Tym samym pozbawia się przeciwnika osłony jaką daje roślinność. brytyjska prosta wyrzutnia pocisków gazowych z czasów I wojny światowej. Spłonka inicjująca 3. chmury gazu (C). Niemiecki pistolet sygnałowy P2A1 przystosowany do wystrzeliwania granatów łzawiących. lub amunicji gazowej do strzelb i granatników (C). Tego typu moździerze wkopywano w ziemię. Strzelba-granatnik Smith and Wesson 210. Może wyrzucać strumień gazu CŚ przez 30 sek. skroplony gaz d. w rzędach po 25 luf. płynęły w kierunku okopów nieprzyja­ cielskich. Wystrzeliwano go z tzw. Brytyjski pistolet sygnałowy (Pistol. Już w starożytności np. 269 . Niemiecki pocisk gazowy (powyżej). b. a. Worki z piaskiem 2. 1. skorupa pocisku Wyrzutnia Livensa (powyżej). Butle z gazem (A).Broń chemiczna. co rozrywało skorupę pocisku i rozpraszało skroplony gaz. Zawleczka zabezpieczająca 2. wszystkie lufy odpalano jednocześnie. Ładunek zapalający 4. Przewody elektryczne 3. Brytyjski nabój gazowy typu L3A1 do pistoletu specjalnego kal 1. Zwykle pali się wydzielając gryzący dym. 3. Typowy granat łzawiący (powyżej). otwierano jednocześnie zawory wszystkich butli. 1. Dzięki tego rodzaju substancjom siły porządkowe uzyskują dodatkowy skuteczny środek pozwalający wyeliminować użycie broni palnej. Amerykański granat typu USA BC-M25A2 z gazem łzawiącym. c. które powodują zniszczenie liści. (tzw. Powyżej okazano schematycznie oprysiwanie za pomocą samolotu. Tzw. Gazy łzawiące mogą być stosowane w postaci aerozoli (A). granatów ręcznych (B). Współ­ czesnym przykładem podobnych działań może być opryskiwanie wielkich połaci leśnych (np. ł a d u n e k wybuchowy 6. umieszczano na pierwszej linii okopów.

Jeśli z jądra zostanie wyrzucony neutron.xl0-' 2 ). lala odbita (b). W wyniku zderzenia jądro uranu rozpada się na dwa inne lżejsze jądra. w punktach przecięcia obu tych fal (c). odpowiada energii wybuchu 1. Każdy atom ma jądro złożone z protonów i neutronów. Źródło neutronów po wystrzeleniu i. 3. Jeśli kula ognista dotknęła powierzchni ziemi. Otaczające punkt zerowy powietrze nagrzewa się'do 10 000 000 st. a. nakłada się na falę pierwotną (a). Mechanizm jądrowej bomby jednofazowej (powyżej). Swobodne neutrony zderzają się z dwoma kolejnymi jądrami.kadłu­ bem odbijającym neutrony. sposobami jej przenoszenia oraz omówimy skutki jej działania. Po uruchomieniu zapalnika. Wykorzystuje reakcję rozszczepienia jąder uranu U 235 lub plutonu Pu 239. Masę podkrvtyczną"uranu U 235 lub plutonu Pil 239. przy'doko­ naniu eksplozji na wysokościach od 600 m do 15200 m. przy rozpadzie 0. uwalnianych jest ponad 36 megawatów' energii.000 t TNT. Powstaje charakterystycz­ na chmura w kształcie grzyba. Ładunek miotający źródło neutronów e. 3. Masa podkrytyczna n. przy czym kula rozrzedza się szybko i porywa za sobą pyły z powierzchni ziemi. Za falą cieplną pojawia się fala podmuchu. Uran ściśnięty do masy krytycznej 270 . że największą skuteczność bojową wybuchu powietrznego uzyskuje się (w zależności od mocy użytego ładunku jądrowego). Ekran odbijający neutrony c.edzeniowej fali Macha. której towarzyszy znaczne nadciśnienie. tj. W czasie wybuchu ładunku jądrowego o mocy 1 kilotony (KT) wydziela się taka sama energia. Tłok £. Część fali odbija się od gruntu. Źródło neutronów g. wokół którego krążą elektrony. 2. Większa jednostka. następuje dwukrotny wzrost ciśnienia i prędkości. Zjawisko to wykorzystano w broni. Zjawisku. Towarzyszy temu wyzwolenie d w u swobodnych neutronów i 32 pikowatów energii (piko-tj.:l spowolniony swobodny neutron. dalej przebiega ona już lawinowo.czynniki rażące wybuchu jądrowego. i. W efekcie fala czołowa ma charakter rozrz. Zapalnik b. Wskutek tego masy powietrza zaczynają gwałtownie przemieszczać się ku epicentrum wywołując gwałtowny huragan — prędkość wiatru dochodzi do 1000 km/godz. 2. Do zapoczątkowania reakcji łańcuchowej rozszczepienia jąder potrzebny jc. bliżej epicentrum mająca charakter fali uderzenio­ wej. Porusza się ona z.Broń jądrowa Materia zbudowana jest z atomów. lżejsze pierwiastki. w której nie może dojść do samo­ rzutnej reakcji łańcuchowej) ota­ cza się ładunkiem wybuchowym. Kula ognista nie musi się stykać 7 powierzchnią. stwierdzono bowiem. prędkością nieco większą niż prędKOŚć dźwięku (230 m/sek). zwana megatoną .Na następnych stronach omówimy metody wywołania eksplozji nuklearnych i towarzyszące im zjawiska. Kula ognista wytwarza promieniowa­ nie cieplne rozchodzące się kuliście z olbrzymią szybkością. Zjawiska towarzyszące wybuchowi jądrowemu (powyżej) . W ten sposób.000. W wyniku tego rozpoczyna się reakcja łańcuchowa. rozpadających się na dwa inne. temu towarzyszy unoszenie się kuli ognistej ku górze. powoduje to odparowanie materii. przy czym zachodzi identyczna reakcja. 4. towarzyszy temu wyzwolenie dużych ilości energii. Komory z materiałem wybuchowym d. W czasie wybuchu wydziela się promieniowanie świetlne w postaci niezwykle silnego błękitnawego światła i dużej ilości ultrafioletu. Razem z pyłami zostaje ona zassana ku górze.45 kg uranu U 235. Następnie zajmiemy się rodzajami broni jądrowej. (tj. który trafia w jądro uranu. Jedno­ cześnie wybucha właściwy ładu­ nek wybuchowy powodując ściśnięcie materiału rozszczepial­ nego do masy nadkrytycznej. a następnie płaszczem . jak w czasie wybuchu 1000 t TNT (trotylu). Po przejściu fali uderzeniowej . 1. za czołem fali powstaje strefa podciśnienia. 4. taką. wybuch małego ładunku mio­ tającego wrzuca źródło neutro­ nów do kadłuba bomby. Energię wybuchu jądrowego mierzy się tzw. C i tworzy kulę ognistą. powstaje ogromna strefa obniżonego ciśnienia. równoważnikiem trotylowym. Broń jądrowa jednofazowa (powyżej). zwanej jądrową.

od pewnej masy uranu 235. Bron termojądrowa. dając w efekcie atom izotopu helu o liczbie masowej 3. Źródło neutronów 4. e 1. Ekran neutronów 5. Deuterek litu otacza się płaszczem U 235 lub Pu 239. wyzwala się znacznie mniej energii niż podczas rozbicia jądra uranu (plutonu). nie ma tu też problemów związanych z masą krytyczną. jako materiału rozszczepialnego użyto uranu 235. klasyczna bomba wodorowa. wybuch taki wytwarza dużą ilość substancji promieniotwórczych. W tej 20 kilotonowej bombie. Przyjęto założenie. 1. że całość uranu ulega rozszczepieniu. Następuje również sześciokrotne zwiększenie emisji neutronów. Pojemnik ocnronny ź ołowiu W tabeli (powyżej). Wytworzona energia powoduje zapoczątkowanie reakcji syntezy deuteru i trytu. Ich jądra łączą się. Ładunek wybuchowy 2. a) Atomy deuteru i trytu zderzają się. co dostarcza dużych ilości energii. odizolowano niewielką ilość uranu. co wywoływało wybuch jądrowy. Tłok 3. często nazywana termojądrową lub woaorową. Uran 235. Urządzenie inicjujące Podobnie skonstruowana jest broń jądrowa dwufazowa tj. Ten z kolei otacza się płaszczem z U 238. 2. jąder lekkich pierwiastków. Tak wielka koncentracja wyzwalanej energii w praktyce oznacza. Dzięki warunkom wytworzonym przez wybuch jądrowy możliwa stała się synteza" (fuzja). Uran 238 7. wyzwala się przy tym duża ilość energii i jeden neutron. mały kawałek zostawał połączony z resztą uranu. lub He 4. tak nazwano bomfję zrzuconą na Hiroszimę. musi zostać zgro­ madzona pewna ilość uranu . Materiał wybuchowy 6. Dzięki energii uzyskanej z eksplozji jądrowej. co tysiące bombowców przenoszących broń konwencjonalną. Synteza deuteru (powyżej). W pierwszej fazie dochodzi do reakcji łańcuchowej i towarzyszą­ cej jej eksplozji jądrowej. 1. przy czym wydziela się olbrzymia ilość energii i jeden swobodny neutron (3). Mieszanina deuterku i trytku litu 9. W tej właśnie fazie wydziela się najwięcej energii.Broń chemiczna. by masa obu kawałków tworzyła masę krytyczną. Synteza deuteru i trytu (powyżej). Zapalnik ciśnieniowy 2. Chociaż podczas syntezy atomu He 3. Wydzielające się przy tym szybkie neutrony owodują rozszczepianie jąder 238. wykorzystuje zupełnie inne zjawisko niż rozszczepienie jąder. to dzięki nieporównywalnie mniejszym wymiarom atomów deuteru czy trytu. dwa atomy deuteru zderzają się. 271 . Uran (masa podkrytyczna) 4. takiej w której dochodzi do samorzutnej reakcji łańcuchowej. Materiały potrzebne do uzyskania paliwa termojądrowego są o wiele tańsze i łatwiejsze do zdobycia od materiałów rozszczepialnych. Ładunek konwencjonalnego materiału wybuchowego 3.jego masa winna być co najm niej równa tzw. masie krytycznej tj. Ekran neutronów 5. b) W wyniku tego powstaje jądro helu o liczbie atomowej 4. Tryt jest to izotop wodoru o liczbie masowej 3. zwana powszechnie wodorową. mniejszej od masy krytycznej. Ab\' mogło dojść do wybu­ chu jądrowego. Synteza jądrowa. Masa drugiej części uranu została dobrana tak. biologiczna i jądrowa „Little Boy" (powyżej). porównano objętości i masy uranu 235 i TNT przy odpowiadających im energiach wybuchu. lub Pluton 239 8. W wyniku eksplozji niewielkiego ładunku wybuchowego. Dlatego w pokazanej bombie. że pojedynczy samolot lub pocisk rakietowy jest w stanie wywołać zniszczenia na tą samą skalę. nie występuje tu jedynie warstwa U 238. termojądrowe przy tej samej masie daje 3-4 krotnie więcej energii niż materiały rozszczepialne. Uran (masa podkrytyczna) 6. Deuter jest lo izotop wodoru o liczbie masowej 2. paliwo Broń jądrowa trójfazowa (po lewej).

1. wywołuje śmiertelne skutki. 14000 / 766 3. że epicentrum wybuchu znalazłoby się w pobliżu Pentagonu. 272 . fabryk itp. 50 % fala uderzeniowa b. Tabela poniżej podaje zasięgi stref dla bomb o większej mocy. Fala podmuchu działająca w postaci fal ueferzeniowych wywołuje powstanie niezwykle gwałtownych wiatrów. fala podmuchu. Podczas wybuchu powietrznego. Przedstawiono hipotetyczną sytuację jaka zaistniałaby po wybuchu powietrznym ładunku o mocy 100 KT. Poszczególne strefy zostały omówione poniżej. Poniżej podano nadciśnienie wyrażając je w k p / m 2 i szybkość wiatru wyrażoną w km/h w poszczególnych strefach. W górnej części planu pokazano zasięg skutków działania impulsu cieplnego z wyodrębnionymi strefami zniszczeń. na tle mapy Wysp Brytyjskich. 5 % początkowe promieniowanie przenikliwe Strefy działania rażącego promieniowania cieplnego A. 35 % fala cieplna c. 3500 / 257 7. a w dalszych odległościach jej gwałtowne spalanie. Wyparowywują metale B. 21000 / 1078 2. 10 % skażenie promieniotwórcze d. 2 1 0 0 / 1 6 8 8. powstałych w wyniku wybuchu strategicznego ładunku nuklearnego. Ostatecznie cała energia rozkłada się w następujący sposób: a. Wydzielające się promieniowanie przenikliwe (składające się z promieniowania gamma i neutronów) oddziały wuje na istoty żywe w wyjątkowo niebezpieczny sposób i choć jest niewidoczne. z epicentrum nad miastem Manchester. 4900 / 362 6. Głębokość stref zmienia się proporcjonalnie. W dolnej części diagramu pokazano zasięg działania fali uderzeniowej. w zależności od mocy użytego ładunku. Trzeci stopień oparzeń (martwica) F. Założono. Drewno pali się lub ulega zwęgleniu E. Guma t tworzywa sztuczne zapalają się D. Strefy zniszczeń oznaczone) 1-9. Impuls cieplny powoduje parowanie materii. Metale topią się C. 1400/112 700 / 77 9. Okręgami zaznaczono strefy /niszczeń wywołanych falą uderzeniową. Rozkład energii powietrznego wybuchu jądrowego (po lewej). 10500 / 611 4. Nadciśnienie w poszczególnych strefach rażenia.Skutki wybuchu jądrowego Głównymi czynnikami wywołującymi zniszczenia podczas wybuchu jądrowego są: promieniowanie cieplne. Skutki działania promieniowa­ nia cieplnego i fali uderzeniowej (po prawej). ale znaczna jej część zamieniona zostaje w falę podmuchu. Strefy zniszczeń wywołanych przez falę cieplną oznaczono G (opis zniszczeń .porównaj poniżej). Drugi stopień oparzeń (pęcherze) G. Pierwszy stopień oparzeń (rumień) 21 3i Strefy działania rażącego fali uderzeniowej 0-1 Całkowite zniszczenia 1-2 Zniszczenia konstrukcji betonowych 2-3 Większość budynków ulega zniszczeniu 3-4 Budynki wielokondygna­ cyjne zostają uszkodzone 4—5 Zrujnowane zostają urządze­ nia przemysłowe. 7000 / 466 5. 5-6 Zrujnowane zostają domy mieszkalne 6—7 Przewracają się pojazdy 7—8 Uszkodzenia budynków murowanych 8-9 Uszkodzenia budynków drewnianych Zasięg zniszczeń (powyżej). promieniowanie przenikliwe i skażenie promieniotwórcze. 85 % energii zostaje wyzwolone w postaci energii cieplnej. oznaczonymi od A do G. Skutki wybuchu bomby jądrowej o mocy 20 KT przedstawione na planie Waszyngtonu. oznaczone jako 8-9.

wchodzące w jej skład atomy zostają zjonizowane. mury ceglane a nawet ołów. działanie fali pod­ muchu na poziomie gruntu stano­ wić będzie zaledwie 1/5 tego co uzyskalibyśmy detonując te samą bombę na wysokości ok. Kiedy kula ognista wybuchu jądrowego dotknie powierzchni ziemi. Wysokość. milifadach (RAD.4 km (c). Dzięki temu cząstki pyłów mogą być przenoszone przez wiatry na olbrzymie odległości. y) na organizm człowieka przy jednorazowym naświetleniu. wydzielone w pierwszych sekundach wybuchu jądrowego oddziaływujc w promieniu wielu setek metrów. 2. Tym samym zasięg skażeń promieniotwórczych jest niewiel­ ki i ma znaczenie lokalne (a). lub gdy dawka promieniowania została pochłonięta w ciągu 1 godziny. b i o l o g i c z n a i j ą d r o w a Przenikliwego (po prawej). spowoduje to odparowanie i zassanie dużych ilości materii. Materia ta wraz z odparowanymi częściami korpusu bomby jest silnie bombardowana strumienia­ mi neutronów towarzyszącym pierwotnemu promieniowaniu wybuchu. beton. Tabela pokazuje skutki działania promieniowania jonizującego (a. Promieniowanie typu gamma. Z niej właśnie powstaje grzyb atomowy. w określonych odległościach i przy określonej mocy ładunku jądrowego.4 km (a). Tkanka żywa pochłania 14% więcej promieiiiowania niż powietrze. w górne warstwy stratosfery (b). B.Broń c h e m i c z n a . 1. wybuchająca tak jak w (b). na której wykonano wybuch jądrowy ma istotny wpływ na osiągnięte efek­ ty. 273 . będzie miała falę podmuchu iden­ tyczną do wytworzonej przez bombę o mocy 10 MT. Przenikając przez żywe tkanki promienie (wywołują naruszenie struktury molekularnej. i milirentgenach (mR). Skażenie promieniotwórcze (powyżej). Optymalna wysokość" po­ wietrznego wybuchu jądrowego (powyżej). jeśli bomba o mocy 1 MT wybuchnie na wysokości ok. obłok pyłów może sięgnąć wysoko. Gdy pary te wystygną. cllatcgo wprowadzono pojęcie dawki napromieniowania odnoszące się do organizmów żywych . Skutki promieniowania Przybliżony poziom promieniowania początkowego (po prawej). Jednostki te oznaczają stopieii jonizacji atomów ośrodka poddanego działaniu promienio­ wania przenikliwego.2 km (b). opadają na ziemię w postaci silnie radioaktywnego pyłu. ziemię. Promieniowanie mierzone jest w rentgenach (R).podaje się ją w radach. Natomiast przy wybuchu ładunku wielkiej mocy. przy czym przenika przez wodę. wybucha­ jącą na wysokości 2. Przy niewielkiej mocy użytego ładunku jądrowego grzyb nie jest wysoki i mieści się w troposferze. Np. Może to powodować skażenia na skalę światową (c). zwanego skażeniem promieniotwórczym. mRAD) lub w remach i milircmach. a następnie ulegają samorzutnemu rozpadowi. Bomba o mocy 1 MT.

Nowszą generacją pocisków wie­ logłowicowych jest pocisk z mane­ wrującymi głowicami przeznaczo­ nymi do niszczenia niezależnych celów (MARV). Białoruś i Kazachstan 10 456 b . System taki zastosowano po raz pierwszy w pociskach strategicznych w latach 1970-71. co zmniejsza prawdopodo­ bieństwo ich zniszczenia i pozwala zniszczyć cele rozproszone na dużym obszarze. istniejących obecnie arsenałów strategicznych broni jądrowych (dane po układzie SALT II. Głowice zmierzają indywidualnie do celów oddalonych od siebie o wiele kilometrów. Ostatni odcinek lotu głowice pokonują samodziel­ nie. 274 . Brort jądrowa jest bronią odstraszającą tj. sposoby przenoszenia głowic jądrowych do celu. (C) pociskach rakietowych startujących z ziemi. nowszymi systemami wielogłowicowymi. Gdy tor lotu takiego pocisku zaczyna opadać. 3. Wiatach pięćdziesią­ tych i sześćdziesiątych monto­ wano na nich głowice o wielkiej mocy mierzonej w megatonach. Poszczególne głowice charakteryzują się dużą dokładnością trafienia i niewielką mocą.). Pocisk wielogłowicowy z głowicami przeznaczonymi do niszczenia niezależnych celów (MIRV). wody lub powietrza. Chiny ok. Pakistan dysponuje materiałem rozszczepialnym na 1-7 głowic. Głowice maja wła­ sne silniki rakietowe i układ stero­ wania sprzężony z komputerem. Porównanie (po prawej). Sposoby przenoszenia (po prawej). by mógł przenieść kilka głowic na duży cel powierzchniowy. (B) pociskach artyleryjskich. Od lat pięćdziesiątych. Wlk. Przedstawimy także ilość i rodzaje broni jądrowej będącej współcześnie na uzbrojeniu. USA 9 970 c. 1. Pierwsze pociski rakietowe przenosiły tylko jedną głowicę jądrową. nazywanymi MIRY i MARY. (przypuszczalnie) h. Dzięki temu głowice w samodziel­ nej fazie lotu mogą zmienić kurs na cele zapasowe. który musi w swych planach brać p o d uwagę możliwości niszczące tej broni. obecnie w uzbrojeniu znajdują się pociski wielogłowicowe o dużej dokładność trafienia. obecnie przeważają pociski wielogłowicowe. 4. vv przypadku wykrycia antyrakiet wystrzelonych naci celami głównymi. kiedy to b r o ń jądrowa osiągnęła swe dominujące znaczenie w rozgrywkach politycznych. Pełniejsze informacje na temat pocisków rakietowych z głowicami jądrowymi zawarto w rozdziale szóstym. Rodzaje głowic nuklearnych stosowanych w pociskach rakietowych (powyżej). z czerwca 1988 r. zmieniły się środki ich przenoszenia.Użycie broni jądrowej O m ó w i o n o tu główne sposoby użycia broni jądrowej. Początkowo stosowano pociski rakietowe z pojedynczymi głowicami o wielkiej mocy. został on już zastąpiony przez wielkie mocarstwa innymi. Całkowita ilość głowic jądrowych: a. Ukraina. I )zięki wspomnianym właściwoś­ ciom pociski wielogłowicowe sta­ nowią większe zagrożenie dla prze­ ciwnika niż pociski wcześniejszych generacji. Rosja. 2. te ostatnie mają wprowadzić w błąd systemy antyrakietowe nieprzyjaciela. Indie dysponują materiałem rozszczepialnym na 12-38 głowić. Głowice nuklearne mogą być przenoszone w: (A) bombach zrzucanych 7 samolotów. jej skuteczność opiera się na stwarzaniu zagrożenia dla potencjalnego przeciwnika. wystrzeliwane są głowice bojowe i pozorne. Izrael do 100 (przypuszczalnie) g. Francja 512 d. 'Brytania 192 f. 264 e. typy głowic i przewidywane cele dla takiej broni. (przypuszczalnie). Pocisk wielogłowicowy (MRV) jest lak zaprojektowany. jest czymś w rodzaju „autobusu" przewożącego pewną ilość głowić bojowych i pozorowanych.

Brytania. ZSRR. b.ZSRR. b. Lotnictwo taktyczne bazujące na lotniskowcach USA. Libia. Miny lądowe NATO. b. Indie. Układu Warszawskiego (bez Rumunii).w stadium prób). Japonia (prace badawcze).woda" i „woda-woda". Argentyna. Pociski do niszczenia satelitów. Strategiczne pociski balistyczne. Syria.dalekiego zasięgu ponad 9650 km MR . Tego rodzaju rakiety typu „woda-woda" znajdują się na pokładach szeregu okrętów nawodnych. Turcja Uwaga: Z wyjątkiem Wlk. USA. Arabia Saudyjska. 234) SRBM (Short Rangę Ballistic Missile) . (ATBM). Państwa NATO. Pociski manewrujące wystrzeliwane z okrętów podwodnych. Miny morskie b. (SLCM). ZSRR. W głowice jądrowe mogą być uzbrajane rakiety typu „ziemia-powietr/e". Belgia.Broń chemiczna.ZSRR. Brytania i Francja . b. Globalne i międzykontynentalne. Paktu Warszawskiego. b. Hiszpania. (MRBM). Chiny. Chiny. Układu Warszawskiego (z wyjątkiem Polski i Rumunii). Układu Warszawskiego (z wyjątkiem Polski i Czechosłowacji). Hiszpania. Jemen Pm. ZSRR. Indie. b. Ładunki jądrowe znajdują inne jeszcze zastosowanie jako broń morska. b. państwa NATO potrzebują amerykańskiej zgody na użycie broni atomowej. Francja. Hiszpania. Wlk. W celu zwiększenia szansy zniszczenia konkretnych jednostek lub zespołów okrętów można używać różnych pocisków z głowicą jądrową. Francja. Zapewnienie wsparcia na polu walki. ZSRR. b. ZSRR. (ICBM). Jądrowe bomby głębinowe. Bombowce średniego zasięgu USA. Wiochy. Jako broń morska. Izrael. Korea Pin. ZSRR. biologiczna i jądrowa Dodatkowe skróty użyte w tabeli (inne skróty objaśniono na str. 1. b. (GLCM). 3. Układu Warszawskiego-użycie tej broni wymagało zgody ZSRR. Tajwan..Globalne pociski rakietowe mogące krążyć po orbicie okoloziemskiej . USA. Pociski „ziemia. ZSRR. Pakistan (te kraje porównaj na str. Indie. RFN. (miały być używane podczas ćwiczeń w Turcji) Artyleria Działa samobieżne Działa ciągnione Państwa NATO (w 3 krajach nie zezwala się na posiadanie amuniq'i jądrowej). zastępując dotychczasowe u/brojenie główne w postaci dział dużego kalibru. państwa NATO. USA. Lotnictwo Bombowce strategiczne USA. (ASW). b. Indie. Brytania. Lotnictwo taktyczne lądowe Państwa NATO i b.Francja. Holandia. ZSRR. Francja. Pociski manewrujące wystrzeliwane z samolotów USA.Operacyjne pociski balistyczne . tym samym nie wymagają dużej dokładności zrzutu. Może być użyta do niszczenia koncentracji wojsk i sprzętu nieprzyjaciela. SP (Self Propeled) . Konwenq'onalne bomby głębinowe niszczą kadłuby okrętów podwodnych działając na nie fafą uderzeniową wywołaną eksplozją w wodzie. ZSRR. odgrywa istotną rolę w walce. Strategiczne pociski balistyczne wystrzeliwane z okrętów podwodnych. USA. USA. Izrael.. ZSRR.Brytania. Iran. Chiny. b. (SLBM). 275 . stanowiące uzbrojenie samolotów. Kraje dysponujące środkami przenoszenia broni jądrowej Pociski rakietowe (ICBM). i Płd. Strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu. pociski artyleryjskie. Izrael. (ALCM). Wlk. USA (w stadium prób). ZSRR. Brytania. Małe ładunki jądrowe mogą znaleźć zastosowanie do niszczenia samolotów nieprzyjacielskich. Wlk . RFN. (Wlk. RPA (nie potwierdzone). ZSRR. Taktyczna broń jądrowa tj. (IRBM). Francja i Włochy (prace badawcze). Globalne i międzykontynentalne. państwa b. Antyrakiety do niszczenia taktycznych pocisków balistycznych. USA. Podział ze względu na zasięg Pociski rakietowe: ICBM . Chiny. ZSRR. Pociski powietrze-woda. ruchome. USA.średniego zasięgu 4830-9650 km Zadania taktyczne broni jądrowej (po lewej). Pociski manewrujące wystrzeliwane z ruchomych wyrzutni naziemnych.poniżej 800 km Lotnictwo: LR . Egipt. mogą niszczyć okręty podwodne ze znacznie większych odległości niż bomby konwencjonalne. ZSRR. USA. 274. ale także „powietrze-powietrze". (SRBM). Niektóre kraje Trzeciego Świata uzyskały dostęp do środków przenoszenia broni jądrowej. a nawet miny. b. b. 4. większość państw Trzeciego Świata. USA. Włochy. stacjonarne. (ASW). USA. Arabia Saudyjska. Indonezja.samobieżny. Brytanii i Francji.Strategiczne pociski balistyczne dużego zasięgu 2400-6400 km MB RM . b. ale większość tych państw nie dysponuje jeszcze nowoczesnymi zminiaturyzowanymi głowicami jądrowymi jak i systemami naprowadzania takich broni.zasięg ponad 6400 km IRBM . Inne ł a d u n k i jądrowe Bomby lotnicze USA. Systemy rakiet przeciwlotniczych z głowicami jądrowymi.ZSRR (ASAT). 2. Izrael (prace badawcze). NATO. Wlk. Rakietowe pociski przeciwlotnicze z głowicami jądrowymi. Pociski „powietrze-ziemia" i „powietrze-woda". ZSRR. (ASM). i Płd. Chiny. Wieloprowadnicowe wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych.pocisk balistyczny operacyjno-taktyczny (małego zasięgu) LR (Long Rangę) . pociski rakietowe. Podobnie było w państwach b. b.Strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu 800-2400 km SRBM . MR (Medium Rangę) średniego zasięgu. państwa b. (SAM). Jądrowe bomby głębinowe wytwarzają potężną falę uderzeniową. Irak. Argentyna. b. Chiny. ZSRR. Państwa członkowskie NATO i b. b. Irak. Pociski antyrakietowe staq"onarne. Torpedy z głowicami jądrowymi USA.dalekiego zasięgu. Operacyjno-taktyczne pociski balistyczne.) Bomby głębinowe USA. (MRLS).Turcja (użytkowane jest tylko 75 głowic). (ABM). b. Francja. Pakistan.

Tym samym stają się istotnym czynnikiem wyścigu zbrojeń pomiędzy mocarstwami. prezydent Regan ogłosił przystąpienie do programu popularnie określanego jako „Wojny gwiezdne". Sposób ten jest najkorzystniejszy. ostatnia linia obrony w postaci przeciwpocisku przechwytują­ cego cel na małej wysokości. W marcu 1983 r. są to pociski rakietowe z głowicami jądrowymi. Rosjanie dysponują dwoma systemami anlyrakietowymi. że jeszcze obecnie w skład systemu obrony Moskwy wchodzi 16 wyrzutni tego typu pocisków. choć badania i prace rozwojowe kontynuuje się nadal. b. Pozwala to na wykrywanie i niszczenie nadlatujących pocisków balistycznych w każdej fazie ich lotu. 276 E . h. wystrzelony pocisk mięci / y kontynentalny. radar optyczny (system omiaru parametrów lotu pocisu) zainstalowany na pokładzie samolotu dostarcza danych o po­ cisku wchodzącym w atmosferę. c. Zaproponował jednocześnie władzom ZSRR. e. oparło na oficjalnym schemacie ideowym opracowanym przez armię USA. orbitujące zwierciadło skupia i przekazuje energię wytworzoną przez laser wielkiej mocy uloko­ wany na ziemi. pocisk przeciwrakietowy przechwytuje cel ponad atmosferą.Systemy antyrakietowe Systemy pocisków przeciwrakietowych). stacja odbiorcza. określamy w kodzie NATO jako Galosh (po prawej). jest połączeniem nowych orbitalnych broni przeciwrakietowych z klasyczny­ mi systemami przeciwrakietowy­ mi. Pocisk znajduje się w kontenerze służącym do transportu. Radziecki pocisk antyrakietowy z głowicą jądrową. ułatwiając jego lokalizacje. Wysokość przechwycenia celu (po prawej). g. podpisany przez ZSRR i USA wprowadził ograniczenia na tego typu systemy z wyjątkiem jednego przeznaczonego do obrony Moskwy. ale Gorbaczow ogłosił w 1987 r. Na łączną liczbę 100 dozwolonych wyrzutni. System „Gwiezdne wojny" (po prawej). działo laserowe prowadzi ogień w początkowej fazie lotu pocisku. f. Trafienie celu w atmosferze (2). i. służące do zestrzeliwania atakujących rakiet przeciwnika. by objąć tym systemem obronnym również terytorium ZSRR.. W następnych latach ograniczanie funduszy i kontrola zbrojeń sprawiły. tzw. a. może być zastosowane jako wari­ ant rezerwowy. akcelerator cząstek emituje skoncentrowany wysokoeiiergetyczny promień w następnej fazie lotu pocisku. że przyszłość programu „Gwiezdnych wojen" stała się niepewna. reflektor podczerwienny oświetla lecący pocisk. d. Wiązka zostaje nakierowana na lecący pocisk. Rysunek obok. Systemy pocisków przeciwrakietowych mogą być tak zaprojektowane. Eksperci uważają. że Rosjanie pracują nad własnym programem tego rodzaju. że przech­ wycenie celu ma miejsce powyżej atmosfery ziemskiej (1). Jednakże układ SALT I z 1972 r.

k t ó r y m i wnikają d o ciała l u d z k i e g o ś r o d k i b r o n i biologicznej. P r z e z skórę. M o ż n a r ó w n i e ż u ż y ć nosicieli w postaci zarażonych o w a d ó w (c). z d a n y m i w y b r a n y c h ś r o d k ó w biologicz­ nych. d r o b i n cieczy l u b ciał s t a ł y c h rozpraszanych w powietrzu. w wielu krajach nadal prowadzi się badania w tej dziedzinie. n i e dają s t u p r o c e n t o w e g o zabez­ pieczenia p r z e d z a c h o r o w a n i e m . Przedstawimy wykaz chorób wywoływanych użyciem broni biologicznej. Zakainość Wysoka Względnie wysoka Niska Przenoszenie Wysokie Średnie Niskie Terapia antybiotykami N i e istnieje Średnio skuteczna Skuteczna Szczepionka Nie istnieje Stadium prac badawczych Dostępna 277 . T a b e l a ( p o prawej). N a w e t szczepienia (o ile istnieje s z c z e p i o n k a ) . P r z e z u k ł a d p o k a r m o w y . d l a t e g o istnieje d u ż e p r a w d o p o ­ d o b i e ń s t w o jej z a s t o s o w a n i a w p r z y p a d k u a t a k u biologicznego. 3 . Do przenoszenia mikroorganiz­ m ó w m o g ą s ł u ż y ć pociski rakie­ t o w e (a). l u b artyleryjskie (b). Stosowanie tej broni polega na rozprzestrzeniu infekcji wśród nieprzyjaciela. E „Wojna biologiczna" w Ś r e d n i o w i e c z u (poniżej). które mogą być użyte w potencjalnej wojnie biologicz­ nej. Rodzaje środków biologicznych. Przez układ oddechowy. p r z y u k ą s z e n i u owadów. W l y m celu w y s t a r c z y . 2. Mikroorganizmy mogą być rozpylane w postaci aerozoli tj. n p .Broń biologiczna „Broń" biologiczna wykorzystuje naturalną skłonność ludzkiego organizmu do zapadania na niektóre choroby. opiszemy krótko ich przebieg. D r o g a nr 2 jest najskuteczniejsza. podczas wdychania powietrza z mikroorganizmami. l u b g r y z o n i (d). Na następnych stronach omówimy możliwe drogi zarażenia. Pomimo wysiłków. W tabeli p r z e d s t a w i o n o c z t e r y g ł ó w n e rodzaje m i k r o o r g a n i z ­ mów. G ł ó w n e drogi zakażenia ( p o lewej). D o d a t k o w o w y m i e n i o n o wywoływane przez nic choroby. Rysunek w e d ł u g starego m a n u s k r y p t u przedstawiający przygotowania do przerzucenia rzez m u r y o b l e g a n e g o m i a s t a ońskiej p a d l i n y . przyj­ m o w a n e z żywnością l u b w o d ą . Sposoby przenoszenia ( p o p r a w e j ) . M i a ł o t o p r z y c z y n i ć się d o r o z s z e r z e n i a zarazy w ś r ó d o b r o ń c ó w . b y ich d u ż a ilość znalazła się na terytorium przeciwnika. ś r o d k ó w biologicz­ nych. 1 . by w drodze traktatów i wielostronnych deklaracji o niestosowaniu broni biologicznej ograniczyć jej użycie.

włącznie z „pięścią przeciwlotniczą" Stinger i n o w y m amerykańskim ręcznym km M 249. zaliczane do szczególnych osiągnięć technicznych. Coraz trudniej broń daje się klasyfikować w e d ł u g pierwotnego zastosowania. nową wyrzutnię wieloprowadnicową NATO średniego zasięgu. poczynając od elektrycznych pałek i kończąc na współczesnych opancerzonych pojazdach policyjnych. bez dalszej ingerencji obsługi po starcie czy odpaleniu.na kierowane pociski rakietowe. Większość z nich została udoskonalona na podstawie istniejących już technologii bądź wcześniejszych koncepcji. celownik masztowy. nisko lecące n a d wodą rakiety typu „Exocet" i p o n o w n i e przeżywające renesans. USA i ZSRR do podjęcia poważnych rokowań w dziedzinie kontroli zbrojeń. Dwuosobowy model amerykański AH-64 „Apache" (od 1968 r. Rozwój statków powietrznych w kierunku bezpośredniego ich użycia na polu walki dostarczył n o w e g o typu śmigłowca. że kosztowna strategiczna broń ABC straciła w sposób widoczny na znaczeniu (także dzięki limitom ustalonym w układach rozbrojeniowych). działka automatyczne stosowane jako broń do osłony bezpośredniej. Jest godnym ubolewania fakt. Przy omawianiu rozwoju w dziedzinie samolotów poruszono „technologię powłok maskujących". Od połowy lat osiemdziesiątych broń chemiczna („bomba atomowa krajów ubogich") i pociski rakietowe średniego zasięgu przedstawiają największe zagrożenie militarne. zwłaszcza w dziedzinach czujników samonaprowadzania i zapalników głowic bojowych. W dziedzinie artylerii przedstawimy MLRS. 70 mm (w każdym po 19 sztuk). Uzbrojenie składa się z „działka łańcuchowego" zamontowanego pod kadłubem (patrz str. lub osiem podwieszeń dla różnych głowic bojowych. są wielofunkcyjnymi nosicielami broni. Oprócz tego dla samolotów bombowych i myśiiwsko-bombowych wynaleziono dużą ilość nowych rodzajów amunicji. 290-291). Przy prowadzeniu tego rodzaju działań wojennych wydaje się. zdolnego do obrony przeciwpancernej i zdalnie kierowanych niewielkich środków bezpilotowych. względnie szesnastu typu „Hellfire".w centrum omawianego procesu rozwojowego .Rozdział ósmy BRONIE INTELIGENTNE Mikroelektronika udoskonaliła nowoczesne układy kierowania. Nowoczesne śmigłowce bojowe (po prawej). Do wyposażenia śmigłowca należy celownik wykrywania celu i celownik oznaczania celu. kierowanych przewodo­ wo. oraz ośmiu przeciwpancernych pocisków rałcietowych typu TOW.znajdują się kierowane p r z e w o d o w o torpedy. Śmigłowiec może alterna­ tywnie przenosić cztery zasobni­ ki niekierowanych pocisków kal. na wyposażeniu wojsk) dysponuje nowoczesnymi czujnikami umożliwiającymi działanie w każdych warunkach atmosfe­ rycznych i prowadzenie walki w nocy (patrz str. że w konfliktach regionalnych i w wojnach domowych rzeczywiście używana jest już „broń przyszłości". która wkrótce zostanie zastosowana także w moździerzach piechoty. W dziedzinie broni morskich . wykorzystujące światłowody i n o w e rodzaje amunicji. noktowizor dla pilota oraz tzw. stała się coraz bardziej wielostronna dzięki zastosowaniu czujników i układów kierowania. Następnie omówione będą bronie piechoty lat dziewięćdziesiątych. „uderzeń z góry" . O m a w i a m y tu postęp techniczny jaki dokonał się w technice broni w latach osiemdziesiątych i wybiegniemy w wiek XXI. W coraz wyższym stopniu kraje rozwijające się nastawiają się na b u d o w ę własnych przemysłów zbrojeniowych. Zbyt wysokie koszty nowoczesnych technologii zmusiły w końcu oba supermocarstwa. czy według powszechnie przyjętych rodzajów. Rozdział rozpoczynamy przedstawieniem rozległego arsenału sprzętu sił bezpieczeństwa. W obronie przeciwpancernej położony zostanie nacisk na rozwiązania koncepcyjne tzw. 290). binarną amunicję chemiczną i udoskonalone samobieżne haubice opancerzone. wśród nich są bomby kasetowe i bomby do niszczenia pasów startowych. Pancerze reaktywne i nowoczesne transportery opancerzone stanowią tutaj drugą stronę medalu. W sposób zaskakujący nowoczesna masowa produkcja i miniaturyzaqa różnorodnej broni uczyniła je nieskomplikowanymi w obsłudze i tańszymi pod względem nakładów. kierowanych lase­ rowo. Pociski i pociski rakietowe mogą w coraz w y ż s z y m stopniu samoczynnie „myśleć". rakietowych typu „Hydra" 278 . Wprawdzie niewiele z tych „innowacji" może rzeczywiście być uważana za nowy etap w rozwoju broni.

.

że obserwator otrzymuje jednobarwny obraz rzeczywistości. Kiedy pocisk zbliża się do rejonu celu (niewidzialnego przez obsługę działa) czujniki emitują promień laserowy i kierują pocisk do celu. kal. W literaturze fachowej poświęcono mu bardzo wiele miejsca i w technice woj­ skowej znajdzie jeszcze wiele zastosowań. „Copperhead" (powyżej). np. wywołane posuwaniem się nieprzyjacielskich oddziałów rozpoznawczych. Copperhead wymaga wysuniętego obserwatora . Półprzewodnik silikonowy jest najlepszym przykładem na to. pocisk kierowany w końcowej fazie lotu. Do niego zalicza się sprzęt alarmowy (a). przedłużające głównie ich okres używalności. Po wymianie kilku podzespołów może być używany jako ręczny km (c). Karabin SA 80 jest używany w dwóch wersjach: jako karabin (a). Półprzewodniki silikonowe (powyżej). podręczne i tanie komputery mogą przejąć nowe zadania w dziedzinie wojskowej. Małe.223 cala (zamiast dotychczasowego 0. jest lżejsza i posiada celownik optyczny. 280 Noktowizory (powyżej). Nowa broń jest nieskomplikowana w obsłudze. że w przyszłości działania bojowe będą prowadzone w warunkach nocnych. Nowa broń służbowa SA 80. zwłaszcza w systemach broni kierowanych i satelitach. i pistolet maszynowy (b). albo na ziemi. Używane są do kontroli pola bitwy. gdyż krótki karabin z racji Stosowania mniejszej amuniqi umożliwia łatwiejsze jego opanowanie podczas strzelania (mniejszy odrzut). a także można dzięki niej osiągnąć" lepsze wyniki w szkoleniu strzeleckim. Przedstawiamy także sprzęt. służący do zwalczania czołgów. Eksperci liczą się z tym. na wyposażeniu brytyjskich wojsk lądowych. Ten pasywny noktowizor wzmacnia promieniowanie gwiezdne do tego stopnia. może być szybciej opanowana przez rekrutów i słabiej wyszkolonych strzelców. bądź jako przyrząd do celowania. ma mniejszy kaliber 0. 155 m m . Lekki pocisk leci płaskotorowo. jak ogólny postęp techniczny oddziaływuje na rozwój w dziedzinie techniki wojskowej. W pocisku po opuszczeniu lufy wychylają się stateczniki usterzenia. Tylko wśród niewielu rodzajów broni nastąpił epokowy przełom. Ponieważ naboje są mniejsze i lżejsze żołnierze mogą być wyposażeni w większą ilość amunicji. choćby jako kompu­ tery do kierowania ogniem artyleryjskim. Optycy i naukowcy dokładają wielu wysiłków w celu udoskonalenia noktowizorów i pozostałego osprzętu. Wzmacniacze szczątkowego obrazu trudne są do wykrycia. Nawet po sześciuset latach funkcjonowania broni strzeleckiej wciąż ulega ona udoskonaleniu.308 cala). 286-287). rejestrujący „niewidoczne" promienie bądź „niedostrze­ galne" wstrząsy geofoniczne. . Copperhead łączy w sobie zalety pośredniego ognia artyleryjskiego z manewrowością Kierowanego pocisku rakietowego (patrz str.Nowe technologie W tym podrozdziale przedstawiamy wybrane procesy w rozwoju nowoczesnej broni. Szczególnie wyraźnie zauważalne staje się zastosowanie małych kompute­ rów we wszystkich systemach powietrznych. wypróbowywanym od lat. Kolejnym ważnym sprzętem. Chodzi częściowo o poprawione kolejne modele istniejących broni. W pozostałej części omawiany jest ogólny postęp techniczny dokonany w dziedzinie wojskowej. jest wzmacniacz szczątkowego obrazu (b).albo w powietrzu (a). który opromieniowuje cel promieniem laserowym. który w najszerszym rozumieniu zaliczany jest do broni. CLGP (pocisk kiero­ wany wystrzeliwany z lufy) wystrzeliwany jest przez haubicę polową lub haubicę samobieżną opancerzoną (a). Nowe karabiny automatyczne (powyżej). Półprzewodnik silikonowy określany jest często mikroprocesorem.

usług których także częściowo korzystają zaprzy­ jaźnione państwa. USA. promieniowanie laserowe wykorzystywane jest w dalmierzach (powyżej). Zwłaszcza w broni pancernej. jest pojęciem bardzo szerokim. 203 i 155 mm. 200 m nad ziemią. Tzw. Satelity obserwacyjne (powyżej). Wojna (walka). Olbrzymie wiązki wzmocnionego promieniowania neutronowego i gamma wywołane wybuchem przenikają przez najgrubsze płyty pancerne i wały ochronne. przerywaniu połączeń radiowych. Amerykanie ponownie wznowili produkcję broni neutronowej i zdążyli wyprodukować „tylko" 925 pocisków. unieruchamianiu nieprzyjaciel­ skiej elektroniki. Pociski neutronowe podczas użycia miały (teorety­ cznie) eksplodować ok.Bronie inteligentne Wojny gwiezdne. Obecnie naukowcy pracują nad laserem kosmicznym o dużej mocy. W 1981 r. tzw. kontrprzeciwdziałania radioelektronicznego. jest ona wysoce precyzyjna. a promienie poruszają się z prędkością światła. zdolnych do niszczenia zgrupowań pancernych. Z drugiej strony przeciwdziałanie radioelektroniczne wymaga odwrotnej reakcji ze strony przeciwnika. (Outer Space Treatv) zabrania umieszczania środków masowego niszczenia w kosmosie. że wiele systemów broni zależnych jest coraz bardziej od elektroniki wzrasta tym samym znaczenie przeciwdziałań radioelektronicznych. Rywalizacja militarna w kosmosie datuje się od dość dawna. zdolne do zwalczania nieprzyjacielskich pojazdów kosmicznych. prowadzone doświadczenia nad wykorzystaniem tej broni nie przyniosły jeszcze generalnych rozstrzygnięć. 281 . Bomby neutronowe (powyżej). Rozpoznanie radio­ elektroniczne prowadzone jest również w okresie pokoju w celu rozpoznania struktury i stanu wyszkolenia radiokomunikacji przeciwnika. satelity mogą być używane jako stacje wczesnego ostrzegania do wypełniania zadań w dziedzinie nawigacji bądź do połączeń telekomunika­ cyjnych. Np. W USA i ZSRR rozwinięto tzw. mogącym niszczyć nieprzyjacielskie satelity. Według oficjalnych danych. Francja wysłała w kosmos satelitę wojskowego w 1983 r. Projekt amerykański przedstawiony w 19/8 r. Chociaż układ o przestrzeni kosmicznej z 1967 r. broń antysatelitarną (ASAT) czy niszczyciele satelitów. przewidywał wyko­ nanie neutronowych głowic bo­ jowych do taktycznych pocisków rakietowych „Lance" oraz do pocisków do haubic amerykań­ skich kal. a wydzielone promieniowanie czyniłoby w ciągu kilku minut nieprzyjacielskie załogi czołgów niezdolnymi do działań bojowych. broń laserowa nadaje się szczególnie do zwalczania samolotów i pocisków rakietowych. W skład pojęcia wojny radioelektronicznej wcho­ dzi także przeciwdziałanie radioelektroniczne. to wiele satelitów realizuje także zadania wojskowe. są już w stanie rozpoznać pojedyncze wyloty luf broni strzeleckie] na polu bitwy. Z racji. czyli głowice bojowe z ładunkiem o wzmocnionym działaniu promieniotwórczym stanowią nowy rodzaj broni nuklearnej. 7. polegających na zakłócaniu. Najskuteczniej niszczą organizmy żywe. bądź błędnemu naprowadzaniu broni zdalnie kierowanej. radioelektro­ niczna. cechuje się prostym „torem lotu". Wojna radioelektroniczna jest ściśle powiązana z programami kosmicznymi. WNP i Chiny utrzymują w kosmosie satelity wojskowe. Promieniowanie laserowe znajduje szczególne zastosowanie w urządzeniach celowniczych (patrz także „Copperhead").

Bronie policyjne
W ostatnim dziesięcioleciu ogromnie wzrósł zestaw broni i sprzętu dla organów bezpieczeństwa w celu zwalczania zamachowców i terrorystów. Obejmuje on środki stosowane przeciwko uzbrojonym rebeliantom czy brutalnym demonstrantom oraz sprzęt służący do rozbrajania tzw. bomb zawartych w przesyłkach listowych. Bomby te konstruowane są przy wykorzy­ staniu nowoczesnego plastycznego materiału wybu­ chowego - semtexu, wynalezionego w Czechosłowaqi w latach dwudziestych obecnego stulecia.

Wyposażenie osobiste policjanta 1. Pałka paraliżująca. W brytyj­ skich oddziałach antyterrorysty­ cznych SAS na bazie zwykłej palki policyjnej skonstruowano pałkę paraliżującą. Podczas akcji u zyskuje sic dzięki niej impuls elektryczny o napięciu 6-7 kV oraz trzaskający szum. Długość" 58 cm; masa 5,4 kg. Na wyposażeniu policji USA. 2. Tarcza ochronna policyjna z przezroczystego poliwęglanu. Wymiary: 900x600x3 mm; masa 1,8 kg. 3. Miotacz, izraelski aparat do miotania mgławicowego środka nękającego CS o zasięgu 15 m, zdolny do wytworzenia w ciągu kilku sekund ściany gazu o szerokości sześciu metrów. Masa poniżej 9 kg. 4. Przenośny zestaw miotający gazu łzawiącego (Franq'a). Minimalna odległość użycia 10 m. Masa 16-21,5 kg, w zależności od rodzaju środka napełnienia (żel, proch lub płyn). 5. Karabin do tłumienia demonstracji (brytyjski Arwen Ace-37), broń precyzyjna przys­ tosowana do użycia pięciu rodzajów pocisków specjalnych: AR-1 - pocisk gumowy, 282

E

skutecznie „rozpędzający" demonstrantów do 100 m; AR-2 - pocisk zawierający gaz drażniący; AR-3 - „pocisk okrą­ gły", wypełniony dwoma grama­ mi środka nękającego (przejś­ ciowo obezwładniającego) CS; AR-4 - pocisk dymny oraz AR-5 - tzw. „łamacz barykad", pocisk zawierający gaz drażniący (proszek CS), przebijający deskę o grubości 13 mm. Kaliber 37 mm, masa 2,1 kg. W latach 1984-1988 policja amerykańska zakupiła 500 sztuk. 6. Granatnik rewolwerowy używany przeciwko demonstr'aq'om (brytyjski „Excalibur"); na szkicu zademonstrowano olicjanta w ubiorze ochronnym: amizelce kuloodpornej, hełmie ochronnym i masce przeciwga­ zowej. Pojemność bębna: pięć nabojów kal. 38 mm; masa 4 kg. W Malezji podczas tłumienia demonstracji użyto 500 ich sztuk. 7. Granat, tzw. „pierścień skrzydłowy" - na wyposażeniu żandarmerii wojskowej USA. Wystrzeliwany jest za pomocą karabinu automatycznego M 16. Granat wypełniony jest proszkiem nękającym CS.

8. Granat łzawiący (Zick-Zack), (Francja, wersja dla żandarmerii). Miotany leci lotem nieregu­ larnym i po osiągnięciu podłoża „podskakuje" przez co niemożliwy jest do odrzucenia przez demonstrantów. 9. Granat ręczny paraliżujący bądź piorunujący („Stun bomb", Francja). Przy detonacji wytwarza do kilka ogłuszających wybuchów i oślepiające światło. Przydamy do likwidacji zamieszek ulicznych czy podczas uwalniania zakładników. Niemiecka GSG - 9 i brytyjska SAS użyły podobnych granatów podczas uwalniania zakładników w Mogadiszu w 1977 r. 10. Naboje z pociskami: plastikowym i gumowym, Zostały użyte po raz pierwszy w Hongkongu w 1960 r. a. nabój kal. 37 mm z pociskiem plastikowym. Pocisk razi silnym uderzeniem do 60 m; b. nabój kal. 37 mm z pociskiem gumowym, podobny do (a) lecz tańszy. Masa 170 g, prędkość wylotowa 100 m/s. Może razić śmiertelnie poniżej 20 m.

Bronie inteligentne

Opancerzona jednostka manewrowa do likwidacji demonstracji (AMAC). Załoga - 12 osób, prędkość do 88 km/godz. Zwykle pojazdy tzw. miotacze wodne (na wypo­ sażeniu policji od lat sześćdzie­ siątych) nie mogą być używane w działaniach dłużej niż pozwala na to zapas wody. Miotane mieszanki, składające się ze środ­ ków gazowych i nękających bądź z barwników, zwiększają sku­ teczność działania sił policyjnych podczas likwidowania demon­ stracji i służą do oznaczania bru­ talnie zachowujących się demonstrantów. Miotacze wodne

używane są do gaszenia płonących barykad. a. pług do niszczenia barykad, b. armatka wodna, c. instalacja wodna, zabezpieczona przed możliwoś­ cią uchwycenia się z zewnątrz i dostaniem się na pojazd, d. granatnik czterolufowy (na pociski dymne i środki nękające - CS), e. otwory strzelnicze (łącznie osiemnaście), f. kadłub, g. elementy konstrukcji pod napięciem elektrycznym, chroniące przed „wspinaniem" się na pojazd. Pojazd zdalnie sterowany do usuwania ładunków wybu­ chowych („Whcelbarrow" - taczka) na wyposażeniu od 1972 r. Jest to pierwszy model z rodziny robotów - pojazdów gąsienicowych bądź kołowych. Podejrzane przedmioty są pod­ dawane oględzinom z wykorzys­ taniem kamery telewizyjnej, pracującej w obwodzie zamknię­ tym. Operator steruje zdalnie pojazdem z bezpiecznej odległości (do 300 m). Można nawet oddać strzał z odległości w celu otwarcia drzwi dla pojazdu bądź przerwania obwodu zapłonowego niebezpiecznego ładunku. Pojemność baterii elektrycznych wystarcza na dwie godziny pracy. Przy pomocy pojazdów typu EOD (do usuwania środków bojowych), brytyjskie siły bezpieczeństwa mogły rozbroić w latach 1969-1989 w Irlandii Północnej w 40000 przypadkach podłożenia bomb - 2767 ton materiału wybuchowego. Opancerzony wóz terenowy „Hotspur Hussar" (powyżej), trzyosiowy pojazd patrolowy, pojemność maksymalna - 8 osób. Posiada przedział bojowy, reflektor poszukujący i urządzenia nagłaśniające.

283

Bronie piechoty
W dziedzinie strzeleckiej broni ręcznej wprowadzono niewiele innowacji technicznych. Nadal utrzymuje się tendencja do zmniejszania ciężaru broni, zwiększenia precyzji i szybkostrzelności. Amunicja bezłuskowa umożliwia wprowadzenie następnej generacji karabinów na przełomie tysiąclecia, uzyskujących dwukrotnie wyższą szybkostrzelność, przy zachowaniu tej samej masy broni.

Wyposażenie pododdziału piechoty USA lat dziewięćdziesiątych (do szczebla kompanii) • bagnet wielofunkcyjny M 9 • karabin M 16 A2, wysoce funkcjonalny karabin automatyczny ACR, (wprowadzony będzie do wyposażenia do 2000 r.) • karabin wyborowy M 24, kal. 7,62 mm. Model koncernu zbrojeniowego Remington. Ma zamek cylindryczny i celownik (optyczny) lunetkowy, umożliwiający dziesięciokrotne przybliżenie celu • ręczny km M 249, kal. 5,56 mm (patrz niżej) • granatnik M 203, kal. 40 mm (patrz str. 154) • rakietowy granatnik przeciwpancerny - M 72 A3, kal. 66 mm (model A 2 patrz str. 254); zastępowany jest przez model AT 4 • granatnik półautomatyczny MK 19 - 3 (na podwoziu), kal. 40 m m • moździerz lekki M 224, kal. 60 mm • moździerz bezpośredniego wsparcia M 252, kal. 81 mm • „pięść przeciwlotnicza" Stinger z głowicą samonaprowadzającą się na promieniowanie podczerwone (patrz str. 256-257) • przeciwpancerny pocisk rakietowy średniego zasięgu Dragon M 47, kierowany przewodowo z ulepszoną głowicą bojową (patrz str. 254). Nowe systemy przeciwpancerne na etapie wdrożeń.

Bagnet SA 80 (powyżej). A. Pochwa z piłą składaną i urządzeniem do cięcia drutu (a). Ostrze osadzone jest na czopie (b). B. Bagnet - nóż z krawędzią tnącą (c) do cięcia drutu. Ostrze i rękojeść wykonane są z jednego odlewu. Większość bagnetów nowoczesnej broni, tak jak SA 80, stanowią wielofunkcyjne noże bojowe, które coraz rzadziej spełniają zadania starych bagnetów kłujących.

Beretta M9 92 SB (powyżej). Pistolet ten w amerykańskich silach zbrojnych zastąpił stary pistolet samopowtarzalny wz. 1911 kal. 0,75 cala, mający /a sobą najdłuższy okres używal­ ności (patrz str. 147). Beretta jest łatwiejsza i bezpieczniejsza w obsłudze. Ma mechanizm napinania kurka przez nacisk na język spustowy (samonapinanie), umożliwiający szybkie otwarcie ognia jedną ręką z pistoletu uprzednio zabezpieczonego; większą pojemność magazynka - 15 szluk i strzela nabojami typu Parabellum, kal. 9 mm (norma NATO). W lipcu 1986 r. dostarczono na wyposażenie 315 930 sztuk pistoletów.

Ręczny karabin maszynowy M 249. Od 1984 r. w armii USA. karabin M 16 na podstawie dwunożnej, zastępuje się ręcznym km M 249. Służy on jako broń bezpośredniego wsparcia dla drużyny piechoty: jeden karabin przypada dla czterech członków drużyny (łącznie w drużynie dwa km). Automatyka broni oparta jest na wykorzystaniu odprowadze­ nia gazów. Kal. 5,56 mm; masa 6,5 kg; szybkostrzelność 700 strz./min. Zasilanie taśmowe lub magazynkowe.

284

Amunicja bezłuskowa (po prawej), znacznie zwiększa siłę ognia piechoty. Pocisk osadzony jest w środku ładunku miotającego (powyżej). Nabój bez łuski mosiężnej waży znacznie mniej od naboju normalnego; poza rym w broni wykorzystującej amunicję bezłuskowa nie ma wy rzutnika łusek. Nie usunięto jednak jeszcze całkowicie problemów związanych z funkq'onowaniem w pełni automatycznej broni samopowtarzalnej, wykorzystującej amunicje bezłuskowa. 1. spłonka zapalająca, 2. ładunek miotający, 3. pocisk, 4. zapłonnik wzmacniający (wprawia pocisk w ruch w lufie zanim ładunek miotający zostanie zapalony co powoduje, że nie powstaje poślizg w wytwarzaniu gazów), 5. łuska nabojowa z mosiądzu, 6. czepiec uszczelniający z tworzywa sztucznego (odrzucany po wystrzale przy wylocie lufy).

Bronie inteligentne

Niemiecki karabin G 11 (po prawej). Z magazynka o pojemności 50 naboi, naboje bezłuskowe doprowadzane są do obrotowego cylindra, gdzie ulegają zapaleniu, zanim znajdą się w lufie. Ta konstrukcja kali­ bru 4,7mm firmy Heckler i Koch może prowadzić ogień poje­ dynczy, seryjny - trzystrzałowy bądź ciągły. Na odległość 600 m pocisk przebija standardowy hełm stalowy. W konkursie ogłoszonym przez USA na „wysoce funkcjonalny karabin automatyczny' (ACR), (następcę karabinu M 16), G 11 był jedyną ofertą na amunicję bezłuskowa.

Czujniki ziemne. Mogą być stawiane ręcznie bądź z powietrza przy użyciu środków miotających i należą do wyposażenia nowo­ czesnych instalacji obronnych. W Wietnamie w latach siedem­ dziesiątych nastąpiło pierwsze zas­ tosowanie czujników na dużą ska­ lę. Czujniki sygnalizują wstrząsy, hałas lub występowanie metalu. Brytyjski system Racal-Classic gro­ madzi iiiformacje na monitorze napływające od ośmiu czujników. Czujniki pracują / geofonami bądź

detektorami promieniowania pod­ czerwonego. Pracują w zaprogra­ mowanym obwodzie elektrycz­ nym, którego zmiana parametrów podlega klasyfikacji, a wyniki wy­ świetlane są na monitorze. Infor­ macja przedstawiana jest graficz­ nie lub jest drukowana. Czujniki są wkopywane, układane bądź ustawiane w terenie i maskowane. Amerykanie wprowadzili w 198/ r. do użytku system REMBASS (system czujników zdalnego nadzoru pola bitwy).

Termowizory są najbardziej rozwiniętymi urządzeniami obserwacyjnymi. Wykrywają one - niezależnie od natężenia światła - bardzo małe różnice temperatur (o 1-2"C) i obrazują je na ekranie. Nagrzane silniki samolotów, znajdujące się nawet za przeszkodą maskującą, są tak samo wykrywane jak obecność

człowieka czy jakiegokolwiek innego sprzętu. Przy pomocy termowizorów wykrywa się obecność ludzi i innych istot żywych, znajdujących się w pomieszczeniach zadymionych lub zasypanych pod gruzami budynków, albo lawinami śniegu.

Systemy bezpieczeństwa i sygnalizacyjne Taśmy z drutu kolczastego stosowano już w okresie! wojny światowej (patrz str. 223). Druty /. rdzeniem ze światłowodu nadają się doskonale do zabezpieczenia stref bezpieczeństwa, Jeśli drut zostanie przerwany czy skrzywiony, przerwaniu ulega także rdzeń światłowodu. Obraz z miejsca przerwania obwodu jest przesyłany na stanowisko kontroli.

Systemy artyleryjskie
Artyleria konwenq'onalna także w przyszłości odgrywać będzie ważną rolę - czy to w formie ciągnionych dział polowych, pojazdów samobieżnych czy artylerii pancernej. W latach osiemdziesiątych, ogromnie wzrosła siła uderzenia i celność pocisków kierowanych samonaprowadzających się w końcowej fazie lotu i chemicznej amunicji binarnej. Zastosowanie automatycznych urządzeń ładowania zmniejszyło ilość osób obsługujących działo, a ulepszone systemy kierowania ogniem obniżyły zużycie amuiuq"i, przypadające na zniszczenie celu.

a. b. c. d. e.

zapalnik głowicowy materiał pędny boczne dysze ciągu przedział systemu kierowania smugacz

Haubica samobieżna opancerzo­ na Vickers AS 90 kal. 155 mm. W 1989 r. artyleria brytyjska wprowadziła te haubice na wyposażenie w miejsce starych, amerykańskich haubic M 109 A2/A3, będących w uzbrojeniu od 1963 r. Model AS 90 nie różni się w sposób zasadniczy od haubicy M 109 A2/A3. Działo wymaga tylko pięciu osób obsługi zamiast sześciu, posiada dłuższą lufę i ma możliwość zamontowania dodatkowych środków walki. Mechanizm jezdny z amortyzatorami gazo­ wymi (wodór) umożliwia szybką jazdę w terenie. Półautomatyczne ładowanie pomocnicze zmieniono na ładowanie zau­ tomatyzowane. System kierowa­ nia ogniem współdziała z różnymi celownikami optyczny­ mi i urządzeniem nawigacji bezwładnościowej. Kaliber 155 mm, donośność 24700 m (amunicja standardowa), prędkość max. 53 km/godz.

MARS, (wieloprowadnicowy system artylerii rakietowej), nazwa angloamerykariska MLRS (system rakietowy średniego zasięgu). W 1983 r. w amerykańskich siłach zbrojnych wprowadzono wyrzut­ nię wieloprowadnicową określaną symbolem M 270; w Turcji w 1988 r. iw Bundeswerzew 1990r.MAKS wystrzeliwuje dwanaście niekiero­ wanych pocisków rakietowych kal. 227 mm. Ładowane są óne w dwa pojemniki sześciostrzałowe. Pocisk rakietowy o długości czterech metrów może być uzbro­ jony w m.in. głowicę bojową typu M 77, zawierającą 644 podpocisków do zwalczania piechoty i celów opancerzonych. W f985 r. rozpoczęto prace nad głowicą bojową, kierowaną w końcowej fazie lotu. Kolejną głowicą bojową na wyposażeniu jest głowica za\vierająca chemiczny pocisk binarny. Komputerowe kierowanie ogniem czyni z MARSa system skuteczniejszy niż wyrzutnie wieloprowadnicowe starszego tvpu, nadające się tylko do niszczenia celów punktowych.

286

Bronie inteligentne Pocisk kierowany (po lewej). Przed odpaleniem następuje zaprogramowanie pocisku. Boczne dysze ciągu umożliwiają dokonywanie poprawek podczas lotu pocisku. Pierwszy model pocisku kierowanego „Copperhead" (patrz str. 280), wprowadzili Amerykanie już w 1980 r. Zasięg 16 km. Chemiczny pocisk binarny (po prawej). Wynalezienie tego pocisku stanowi przełom w dziedzinie granatów gazo­ wych, w budowie których nie było większych zmian od 1918 r. Pocisk binarny przed odpaleniem zawiera w miejsce śmiertelnej substancji wypełnienia (idea stosowana w granatach gazo­ wych) dwa nieszkodliwe środki chemiczne. Dopiero ulegają one wymieszaniu po odpaleniu i wydzielają gaz paraliżująco-drgawkowy.

a. b. c. d. e.

zapalnik ładunek łączący ładunek A w części przedniej przegroda ładunek B w części tylnej

Połączony system obrony prze­ ciwlotniczej i przeciwpancernej z manewrującymi pociskami rakietowymi stanowi dalszy etap w rozwoju idei działa przeciwlotniczego i działa przeciwpancernego (patrz str. 195). Ten pojazd gąsienicowy - opracowany przez USA i Szwajcarię - ma osiem prowadnic do odpalania pocisków rakietowych i może zwalczać zarówno cele naziemne jak i powietrzne. Pojazd został skonstruowany wspólnie przez specjalistów z wielu krajów, dysponuje wyrzutnią do odpalania zunifikowanych pocisków rakietowych przeznaczonych do wykonania obu zadań bojowych. Pocisk rakietowy kierowany jest przy pomocy TV, lasera i posiada, obok czujników optycznych, także czujniki na podczerwień.

Amerykański transporter opancerzony M 2 Bradley Transporter opancerzony prze­ mienił się w wielofunkcyjny wóz bojowy piechoty zmechanizowa­ nej. Uzbrojony jest w lekką broń pokładowa, (działka automa­ tyczne) i/lub w kierowane pociski rakietowe, służące do bezpośred­ niego wsparcia działali bojowych. „Bradley' posiada dwuosobową wieżę stabilizowaną automatycz­ nie, wyposażoną w działko auto­ matyczne 25 mm, na strome bocz­ nej wieży podwójną wyrzutnię TOW dla odpalania przeciwpan­ cernych kierowanych pocisków rakietowych (patrz str. 254-255) i sześć otworów strzelniczych dla stanowisk broni ręcznej, umiesz­ czonych po obu stronach i z tyłu transportera. W 1983 r. rozpoczęto dostawy picnvszych egzemplarzy z zamówienia liczącego ponad 1000 sztuk. Powszechnie uznaje się radziecki bojowy wóz piechoty, uzbrojony w gładkolufówe działko kal. 73 mm i wprowadzony na uzbrojenie w 1967 r. za pierwszy transporter opancerzony tego typu.

287

288 . która dodatkowo wzmacnia pancerz pasywny. Operator może dokonać poprawek w torze lotu pocisku przy pomocy połączenia przewodowego . 81 mm Pociski rakietowe kierowane światłowodami stwarzają szansę operatorowi na ukrycie się po wykryciu celu i odpaleniu pocisku. stanowią rozwinięcie koncepcji wykorzystania powierz­ chni napędowej pocisków (patrz str. Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe tzw. spełniają dokładnie to.. Do najznaczniejszych zmian w broni przeciwpancernej zalicza się przemianę moździerza w środek niszczenia czołgów. uodpornionej na zakłócenia.fali świetlnej. nawet gdy uderzy w ceł pod ostrym kątem. Została przedstawiona opinii publicznej po raz pierwszy w 1982 r. umieszczonego w głowicy pocisku poszukuje samodzielnie cel w promieniu 300 m. Wielkokalibrowe pociski przeciwpancerne zostały zastąpione przez „pierzastą strzałę" o nadzwyczajnej twardoś­ ci. APFSDS-T (po prawej). Wysunięty obserwator przekazuje współrzędne czołgu nieprzyjacielskiego obsłudze moździerza. (Liban). Grot ładunku kumulacyjnego zapala folię burzącą w „dachówce". 199). Pancerz reaktywny (powyżej). Pociski przeciwpancerne stabili­ zowane brzechwowe z odrzuca­ nym sabotem. Reaktywna płyta pancerna pokrywając zwykły pancerz przy­ pomina rodzaj dachówki ceramicz­ nej. Operator śledzi cel przez celownik i kieruje pocisk rakietowy bezpośrednio w cel. której ostry i bardzo twardy grot nie ulega „ześlizgnięciu" z pancerza. kiedy Izrael zdobył radziecki czołg T-62 na Syryjczykach w Dolinie Bekaa. Tymczasem. Była to technologia przez długi okres utrzymywana w tajemnicy. opancerzone wozy bojowe. Kamera TV zainstalo­ wana w głowicy pocisku przekazuje obraz z dolotu do celu (linie przerywane).Bronie przeciwpancerne Pociski rakietowe samonaprowadzające się na cel i lecące torem stromym coraz bardziej wypierają broń strzelającą w dolnej grupie kątów. otrzymały dzięki zastosowaniu t/w. Pociski te mają kaliber w przedziale 30-120 mm. System Merlin uczynił z moździerza kał. Kweslię przebi­ cia pancerza reaktywnego usiłuje się rozwiązać przy zastosowaniu głowic dwustopniowych (tandemo­ wych) w przeciwpancernych kiero­ wanych pociskach rakietowych. Ich opancerzenie składa się z coraz bardziej skomplikowanych materiałów. Pociski APFSDS-T osiągały przebicie pan­ cerzy czołgu nawet po ześlizgnię­ ciu się z lufy armaty atakowanego czołgu. co oznacza ich nazwa. pociski „atakujące z góry" („Top Atack"). która odpala pocisk stabilizowany brzechwowe Impuls fali milimetrowej radaru. Na krótko przed osiągnięciem celu pocisk rakietowy zmienia samodzielnie kurs i uderza we właz kierowcy bądź pokrywę Kierowane pociski moździe­ rzowe również zwalczają czołgi z góry. pancerza reaktywnego aktywną osłonę. która znacząco zmniejsza jego silę przebicia pancerza.

aby zabezpieczyć. Zwalcza samodzielnie wskazane cele. został zbudowany przez firmę francuską Matra. wąskiego przejścia w polu minowym. lub może być zastosowana do położenia zapory w wypadku zagrożenia np.Broń inteligentna Miny zdalnie kierowane (po prawej). używana jest do kontroli pola minowego w wariancie stacjonarnym. 289 . Broń ta. na którym działania wojenne prowadzone są bez udziału wojsk. stanowią dalszy wkład do zautomatyzowanego. buz względu na porę roku. przy pomocy tego rodzaju broni linie obrony przed przypuszczalnym uderzeniem. bezosobowego pola walki. MINOS. jako jednostrzałowa broń przeciwpancerna z programowaną głowicą bojową. Dwóch ludzi obsługi wraz z samochodem ciężarowym wystarcza.

zbu­ dowano specjalne podwieszenia i pojemniki. wersja z 32 przedziałami zawiera 128 min przeciwpancernych. małych celów latających tzw.do bezzałogowych.po obu stronach .w mniejszym zakresie . z którym zakończono pomyślnie próby w 1987 r. Odnosi się to . Podczas lądowania w sytuacjach awaryjnych broń znajduje się między dwiema kabinami i nie stanowi zagrożenia dla załogi. Zasobnik zasila bron z prawej strony śmigłowca i wyrzuca puste łuski na lewą stronę. samolotów bezzałogowych. 290 . wprowa­ dzonym w 1968 r. na śmigłowcu przeciwpancer­ nym AH-64 Apache. o 11 stopni do góry i 60 stopni do dołu. Pojedynczy śmigłowiec Black-Hawk może rozsypać do 960 min. stanowiący ładunek zewnętrzny śmigłowca. Szybkostrzelność dziesięć razy na sekundę. Wersja rozdzielacza z 64 prze­ działami rozsypuje 1536 min przeciw piechocie. na wyposaże­ nie armii amerykańskiej. (6).Uzbrojenie śmigłowców i samoloty bezzałogowe Śmigłowce bojowe i przeciwpancerne odgrywają coraz to ważniejszą rolę na współczesnym polu walki. 30 mm (działko łańcuchowe). jak np. Amunicja doprowadzana jest beztaśmowo z zasobnika zawierającego 1200 sztuk pocisków. każda zawierająca czterdzieści min. Napęd elektryczny obraca wieżę o 100 stopni w każdą stronę. 230). składa się ze stałego rusztu rurowego wbudowanego na zewnątrz śmigłowca.cztery ramy. Włosi wynaleźli rozdzielacz magazynkowy (a). kal. Na początku były to proste roztrząsacze (patrz str. dla działka M 230 „Chain Gun". System amerykański „Vólcano". Także i ta nowa broń taktyczna zyskuje na znaczeniu. Instalacja w wieży zapewnia stabilizację broni po odrzucie. zyskują coraz bardziej na znaczeniu.. później były to systemy minowa­ nia przy pomocy zrzutni. 7 którego wyrzucane są . Broń kierowana jest przez układ czujników w przód zie kadłuba lub przez celowniki znajdujące się w heł­ mach obu pilotów. stanowiących uzbrojenie śmigłowców (powyżej). Dla działek automatycznych. Systemy minowania powietrznego (powyżej).

Lot docelowy nad stacje radiolokacyjne nieprzyjaciela. Zdalnie sterowane obiekty latające (RPV). powyżej. uzbrojony w zasobni­ ki niekierowanych pocisków rakietowych. rękaw odprowadzania łusek (wyrzucanych na zewnątrz). ładowanie i łatwiejsze magazynowanie. wchodzi do wyposażenia w miejsce Mi-24.Zasobniki (powyżej). Są one podporządkowane lotnictwu. Artyleria stosuje zdalnie sterowane obiekty latające przecie wszystkim do rozpoznania celów na małych wysokościach. Śmigłowiec Mi-28 „I Iavoc". Ten sposób działania znany był już w okresie II wojny światowej. Przeprowadzenie ataku przy pomocy broni kierowanej np. a. Pociski te mogą być uzbrojone w dziewięć typów głowic bojowych. Możliwe jest jeszcze wydłużenie zasięgu prowadzenia obserwacji dzięki zastosowaniu reflektorów oświetlających cel. magazynek 200 nabojowy c. jako bomba lotnicza. zbliżają się do celu niespostrzeżenie lotem koszącym (profil lotu śmigłowca PAH) i zwalczają go poza zasięgiem jego broni przeciwlotniczej.7 mm. Radzieckie zasobniki zawierają przeważnie po 32 po­ ciski rakietowe kal.7 mm b. Ź pogodnego nieba na Bliskim Wschodzie przekazują one czysty obraz telewizyjny zna d pa trolowanego terenu. odłamkowymi. Zadania samolotów bezzałogowych (powyżej): 1. Użycie broni przy wykorzystaniu zasobników cechuje się wprawdzie większym rozrzutem niż broni na slałe zamontowanej na statkach powietrznych. powstały na bazie pierwszych celów powietrznych zdalnie sterowanych w latach pięćdziesiątych. Od kiedy zaczęto używać śmigłowców PAH w Wietnamie.na odległości 4000 m (b). przy szczególnie niebezpiecznych i ryzykownych zadaniach bojowych. kaliber 12. są pociskami jednoli­ tymi. zwalcza cele naziemne. używany w Afganistanie od 1979 r. Śmigłowiec bojowy (powyżej). Śmigłowce przeciwpancerne (powyżej). będące na wyposażeniu śmigłowców bojowych. Samoloty bezzałogowe mogą także prowadzić uchwycenie celu przv pomocy lasera. z ładunkami burzącymi. Na rysunku przedstawiony jest zdalnie sterowany mały śmigłowiec Sprite (B). 291 . 4. 2. obsługi­ wane przez strzelca na stanowis­ ku w przedniej części dziobu. 3. albo wprost z ziemi. Startują one albo z wyrzutni na pojazdach (A). wyrzutnik łusek d. na środkowym Wschodzie (1970 r. są to środki służące do zwiększenia skuteczności uzbrojenia strzeleckiego sta tków powietrznych. wielkokalibrowy km M 3 Browning. które pracując namierzane są przez samolot rozpoznania radioelektronicznego.in. Te bezzałogowe obiekty będące tanimi. Możliwa jest jednak szybka wymiana zasob­ ników. słynny radziecki Mi-24 „Hind". Mi-24 „Hind". 57 mm i są ładowane od tyłu. którego najnowsza wersja ma licznik oddanych strzałów i urządzenie spustowe zdalnie sterowane. Walka radioelektroniczna: samoloty bezzałogowe w powietrzu aktywizują nieprzy­ jacielskie stacje radiolokacyjne. Przy pomocy celownika antenowego PAH może prowa­ dzić obserwację w ukryciu (a). mocowane pod skrzydłami i wielolufowe km zamocowane w nosowej wieży dziobowej. pojawiły się w znacznych ilościach na współczesnych polach bitewnych. uchwycić cel i ponownie zniknąć z pola widzenia nieprzyjaciela zanim on użyje kierowanych pocisków rakietowych . zakłócającymi odbiór urządzeń radioloka­ cyjnych (paski folii metalowej). małymi i wolnolecącymi maszynami. Rozpoznanie przy pomocy bezpośredniego przekazu obrazu przez kamery bądź przy pomocy fotografii lotniczej. Izrael prowadząc operacje w Libanie użył sześć rożnych typów samolotów bezzałogowych do rozpoznania. Na szkicu przedstawiony jest szwedzki zasobnik uniwersalny 0127. ma silniejsze uzbrojonie. W większości radzieckie pociski rakietowe. uzbrojony w czterolufowe działko rewol­ werowe kal. m. podwieszane są p o d kadłubami bądź skrzydłami samolotów i śmigłowców. 12..) oraz w wojnie irarisko-irackiej (1980 1988) to odegrały one wraz ze śmigłowcami bojowymi kluczową rolę podczas wojny w Zatoce Perskiej w 1991 r.

t w o r z ą c elipsę r o z r z u t u . (cena j e d n o s t k o w a w y n o s i ł a w 1989 r. Pociski rakietowe mają c o r a z mniejszą m a s ę . Głowica radiolokacyjna pocisku rakietowego (poniżej). była w k o ń c u lat osiemdziesiątych ostatnim krzykiem m o d y na rynku broni. Do nich z a l i c z a się a m e r y k a ń s k i b o m b o w i e c B 2. wychwytuje wiązkę promieniowania nieprzyjaciel­ skich radiolokacyjnych stacji śledzenia i wykrywa cały zestaw stacji. i n . N i e jest p o z b a w i o n y ironii fakt. Naziem­ na stacja radiolokacyjna może odwieść pocisk rakietowy od celu. W odróżnieniu od starszej generacji antyradarowych pocisków rakietowych może on pośrednio za­ atakować cel. kolumn pojazdów lub z g r u p o w a ń wojska. że precyzyjna b r o ń kierowana (w większości p r o d u k o w a n a p r z y malejących k o s z t a c h ) zmusiła konstruktorów lotniczych d o p r a c n a d d r o g i m i samolotami z minimalnym echem r a d a r o w y m . pocisk na który zdecydowali się Brytyjczycy w 1983 r. T e n r o d z a j o o m b y n a d a j e się idealnie do niszczenia p a s ó w startowych. Po dokonaniu wyboru celu następuje odrzucenie spadochronu (c). Pod względem konstrukcyjnym u t r z y m y w a n e jest jeszcze t y l k o u s t e r z e n i e s k ł a d a n e .Lotnicze pociski rakietowe i bomby kasetowe Uzbrojenie samolotów w latach osiemdziesiątych osiągnęło w dziedzinie zwalczania celów naziemnych duży postęp. i pocisk uderza w cel. Na określonej wysokości u l e g a u w o l n i e n i u ich z a w a r t o ś ć i r o z s y p u j ą się m a ł e b o m b y ( p o d p o c i s k i ) . ALARM (antypromieniowy kierowany lotniczy pocisk rakietowy). zamiast głowic bojowych o dużej Bomby kasetowe przypominają p o d względem kształtu zwykłe b o m b y . Powstały nowe rodzaje amunicji do niszczenia pasów startowych. Bomba podczas zrzutu z samolotu rozprzestrzenia ładunek na określonym odcinku. O b a t y p y p r z e z n a c z o n e są p r z e d e wszystkim do przenoszenia broni konwencjonalnej. Dzięki tej zmianie mogła rozwinąć się taktyka „cichego pojedynku". należy w tej grupie do najbardziej Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze" (powyżej) b y ć m o ż e b ę d ą w przyszłości gromadzone w bębnowym magazynie nabojowym. Rosjanie r o z w i n ę l i k o n c e p c j ę b o m b k a s e t o w y c h j u ż w latach trzydziestych. Pociski posiadają g ł o w i c e samonaprowadzania. Powodują one z w i ę k s z e n i e siły o g n i a s a m o l o t u i z m n i e j s z e n i e siły o p o r u p o w i e t r z a . Technologia „Stealth" (powyżej).. 500 m i n d o l a r ó w ) i myśliwiec bombardujący F-117. d o z w a l c z a n i a siły żywej i m a ł e b o m b y z ł a d u n k i e m kumulacyjnym przeciwko czołgom. rozwiniętych i najlżejszych pocisków. Jego głowica bojowa zaopatrzona jest w precyzyjny laserowy zapalnik zbli­ żeniowy. dokonując zmiany częstotliwości. Są to m . Przy pomocy silnika rakietowego wznosi się on na wyso­ kość 12000 m (a). zwiększone możliwości oddziaływania lotniczej broni kierowanej wywołały reakcję w dziedzinie obrony przeciwlotniczej. by następnie opadać w dół przy pomocy spadochronu (b). 292 . Chilijska b o m b a C a r d o e n CB-500 (pierwsza z góry) zawiera 240 b o m b e k . zwalczania czołgów oraz do zakłócania pracy stacji radiolokacyjnych. Podczas fazy opadania wyszukuje on cele. b o m b k i o d ł a m k o w e . Z drugiej strony.

przy czym bezzałogowa wyrzutnia startowa jest połączona. przy czym pierwszy ładunek przebija warstwę betonu pasa startowego. z urządzeniami samonaprowadzania i sterowania. Ich użycie na polu walki eliminu­ je przelot samolotu nad celem. Nowe kierunki rozwojowe broni przeciwlotniczej (po lewej) a. produkowane są w wielu formach i różnych wielkościach.Broń inteligentna Współczesne systemy bomb kulkowych. 35 ha. jako kontynuację idei bomb kasetowych. Wadą jest to. W rzeczywistości sa to małe. pod osłoną. „Podpociski" służące do zwalczania celów żywych działają podobnie jak granaty ręczne . A. Mogą one służyć także jako wyrzutnie pocisków rakietowych. jest zdalnie sterowany wiązką promieniowania lasero­ wego. bądź z boku zasobnika. Podpociski wyrzucane są z tyłu. rozwinięto ok.74 kg. Mina kulkowa HB 876 masa 2. b. w przypadku memiecko-francuskiego systemu Apache (prototyp w 1985 r.mają mocniejszy ładunek i są zrzucane w setkach sztuk. Istnieje także w wersji pocisku rakietowego klasy „powietrze-powietrze". Po odpaleniu osiąga on prędkość lotu ok. Chile). Nowsze modele są wyposażone w opóźniacze (spadochron). stano­ wiące głowicę pocisku. Może też być zrzucany i wyhamowywany podczas zrzutu przy pomocy spadochronu. w fa­ zie końcowej kierowany jest lase­ rem. 1966 r. tj. Np. szybkie kierowane pociski rakietowe. Osiąga podłoże na amor­ tyzatorach teleskopowych i detonuje po określonym czasie. długość 36 cm. bądź „podpociski" (po lewej). 4. Zapalnik zbliżeniowy aktywny powoduje zwiększenie siły prze­ bicia ładunku kumulacyjnego (do 150 mm). 12500 m2. B. że samolot musi przelecieć nad celem na wysokości 50 m z prędkością poddźwiękową. Tego rodzaju broń powierzchniowa pokrywa obszar 60x240 m.. Odpalany z ramienia operatora do zwalcza­ nia samolotów wsparcia takty­ cznego.5 Macha. w 1992 r. a z kolei ładunek główny detonując wytwarza Krater. uderzają w cel z dużą energią kinetyczną. a trzy strzały burzące. System został opracowany do użytku w wojskach lądowych i marynarce wojennej. przypuszczalnie na wyposażeniu wojsk) następuje pokrycie powierzchni 350xl000 m. który jest zamocowany na stałe w samolocie. osiągające cel przy prędkości poddźwiękowej. szwedzki system przeciwlot­ niczy RBS 90 z wyrzutnią dwuprowadnicową. Podobnie zbudo­ wane są bomby kulkowe do niszczenia pasów startowych. 293 . o ile wcześniej nie zostanie zdetonowana przez nacisk prze­ jeżdżającego pojazdu.5 kg. manewrowe podnośniki dźwigowe umożliwiają użycie sprzętu radiolokacyjnego wykry­ wania i naprowadzania w ukryciu bądź zza wysokich drzew. Bomba kulkowa przeciw­ pancerna (Cardoen. Bomby kulkowe. masa 0. wystrzeliwane z dużej odległości. Zasobnik kasetowy JP 23$ zamontowany na samolocie Tornado uwalnia podczas jednego wylotu 430 podpocisków HB 8/6. brytyjski pocisk rakietowy „Starstreak" zaliczany jest do najnowocześniejszej generaq"i pocisków. Zasobniki bomb kasetowych stanowią najnowszy etap w rozwoju bomb kasetowych. ok.

znajdują się na wypo­ sażeniu okrętów podwodnych od końca lat pięćdziesiątych.4. mechanizm sterowania h. Przyczyniły się one do powstania nowych systemów obrony bezpośredniej. Są one precyzyjniejsze i mniej czułe na zakłócenia niż wcześniejsze torpe­ dy z napędem elektrycznym i akus­ tyczną głowicą samonaprowadzającą się (patrz str. służącego do obrony wybrzeża (C).Współczesne systemy broni morskich Morskie pociski rakietowe. Francja zastosowała ten morski pocisk rakietowy ANS w wersji pocisku klasy „głębina wodna-głębina wodna". Cel zmienia kurs. Pocisk rakietowy morski „Exocet" AM-39.69 m zasięg . Torpeda zmienia kurs i zatapia cel. 260). obok nuklearnych pocisków rakietowych. g Morskie pociski rakietowe. 261). radiowysokościomierz c. 3. Model ten cechuje się trzykrotnie większym zasięgiem i prędkością od wersji pierwotnej.8 m 294 . len typ pocisku rakietowego został wprowadzony na uzbrojenie ścigaczy dziewięciu marynarek wojennych (B). albo ze zwłoką pod kilem (b). zwłaszcza w zakresie systemów samonaprowadzania. komputer kierujący d.70 km przekrój poprzeczny . współczes­ nych torped mogą detonować ładunek albo przy zetknięciu się torpedy z burtą okrętu (a). 1. Do najbardziej znanych modeli zalicza się „Exocet" (patrz str. materiał pędny dla startowego silnika rakietowego g. przemieniły się w tzw. Torpedy kierowane przewodowo (po prawej). a. które przeżywają nowy renesans w obronie nawodnej. „jeźdźców falowych" (pociski lecące tuż nad lustrem wody). System kiero­ wania przewodowego jest uodpor­ niony na zakłócanie elektroniczne. głowica samonaprowadzana (radiolokacyjna) b.).0. w najskuteczniejszą broń do niszczenia celów pływających. długość . Zapalniki głowic bojowych (po lewej). Od lal siedemdziesiątych pojawiają się na rynku zbrojeniowym nowe warianty tych pocisków.()6. przy czyni kadłub okrętu ulega rzeważnie przełamaniu. ciężko uszkodzili brytyjski niszczyciel „Clamorgan" (I2. Głowice ojowe z ładunkami kumulacyjny­ mi zdolne są do przebicia nawet grubych kad łubów p o d wodnych okrętów atomowych. W dziedzinie min i torped (w ogóle pierwsza broń kierowana). Argentyńczycy przy pomocy pocisku raki­ etowego z rodziny „Exocet". Ciężka torpeda Mk 24 kierowana przewodowo posiada głowicę sa­ monaprowadzania akustycznego. materiał pędny dla marszowego silnika rakietowego f. Zasięg do 30 km. 2.1982r. (poniżej). dokonał się również ogromny postęp. zwłaszcza działek automatycznych. Komputer okrętu podwodnego przekazuje nowe komendy do tor­ pedy przez urządzenia kierowania przewodowego. w wojnie na Falklandach i w Zatoce Perskiej użyty jako lotnicza broń kierowana (A). Okręt podwodny odpala tor­ pedę kierowaną przewodowo. głowica bojowa (165 kg) e.

dzięki dużej szybkostrzelności mogą zniszczyć pociski rakietowe atakujące okręt jeszcze w ostatniej fazie dolotu do celu. które czyni go niewidzial­ nym dla radarów okrętu. Nosiciel pocisku rakietowego opromieniowuje cel przy pomocy głowicy samonaprowadzarua (radarowej). akustyczny lub ciśnieniowy. Model amery­ kański „Vulcan-Phalanx" M 168. 192. Pociski rakietowe tzw. żywica epoksydowa i inne tworzywa sztuczne. Nowoczesne miny morskie (poniżej). Pocisk przebija bur­ tę okrętu detonując na pokładzie. 295 . okręty nawodne i podwodne. Odpalenie pocisku następuje wów­ czas. 207 i 218). Małokalibrowe systemy obrony bezpośredniej (CIWS) jak „VulcanPhalanx" tworzą przy zwalczaniu celu tzw. 3. w zasięgu echa rozproszonego fal morskich. rakietowy silnik marszowy może wywołać pożar. Nowoczesne działka automatyczne. 193) z końca lat siedem­ dziesiątych. kał. Niszczy on pocisk rakie­ towy (b) „uformowanymi odłam­ kami" (kulami wolframowymi). Radar śle­ dzenia celu kieruje pocisk rakietowy w stronę okrętu. Nowoczesne miny morskie mogą być detonowane . Wielkokalibrowy system obrony bezpośred­ niej (Ć1WS). Podczas gdy samolot-nosiciel dokonuje zwrotu o 180 stopni. kał. „ścianę ognia" (c). samoloty. że głowica pocisku rakie­ towego była niewypałem . Produkowane są z tworzyw niemetalicznych.to palący się. Mogą być stawiane przez.w zależności od celu . startują zza hory­ zontu (poza strefą widoczności). śmigłowce./min.40 mm i więcej. Pociski są wystrzeliwane z samolo­ tów. kiedy wszystkie dane zostały wprowadzone do jego pamięci kom­ puterowej. pocisk rakietowy leci możliwie najniżej. jak włókno szklane. a następnie przekazane do systemu kierowania.przez impuls magnetyczny. okrętów i ruchomych wyrzutni. To umożliwia stworzenie lekkiej konstrukcji oraz utrudnia ich wykrycie i rozminowanie. które rozróżnia­ ją echo radarowe celu od echa fali morskiej. 1. System „VukanPhalanx" śledzi zbliżający się pocisk rakietowy przy pomocy własnego radaru (a). wystrzeliwuje pociski z zapalnika­ mi zbliżeniowymi. albo we wnętrzu. Działko takie posiada radar śledzenia celu i kierowania ogniem. Pierwotnie.Broń i n t e l i g e n t n a Systemy obrony bezpośredniej (CTWS) mają na celu zwiększenie siły ognia wielotorowych działek automatycznych (patrz str. które pracują z syste­ mem elektronicznym na rufie (a). Jeżeli okaże się nawet. 20 mm dla marynarki wojennej jest odmianą pokładowego sześdolufowego działka lotniczego (patrz str. Firma brytyjska Marconi produkuje miny „Stonefish" z głowicami bojowymi o pięciu wagomiarach (na szkicu pokazany jest model o masie 300 kg). są coraz bardziej wielo­ funkcyjne i „inteligentniejsze". działka automa­ tyczne służyły do obrony przed torpedowcami. W latach trzydziestych wprowadzono dział­ ka automatyczne przede wszyst­ kim do obrony przeciwlotniczej. Miny „Stonefish" mogą być stawiane na głębokości 5-^200 m i pozostawać tam aktywne przez ponad 700 dni. „jeźdźcy falowi" (powyżej). 2. Działka te są kierowane automatycznie i strzelają pociskami z rdzeniem uranowym o zasięgu do 5000 m z szybkostrzelnością 6600 strz.jak miało to miejsce w wojnie falklandzkiej podczas trafienia niszczyciela bry­ tyjskiego „Sheffield" . Ich średnica ma przeważnie poniżej 53 cm i tym samym mogą być one także stawiane przez wyrzutnie torpe­ dowe okrętów podwodnych.

przedstawiona w rozdziałach 1-7. z wysp Pacyfiku lub z okresu wojny secesyjnej 1861-1865 r. Iran 301 Afryka. znajdziemy jeszcze jeden oszczep z tego regionu. Hasło to odsyła nas na stronę 82. 296 . W indeksie historycznym broń europejska. gdzie na ilustracji możemy odszukać interesujący nas obiekt. w USA. W indeksie geograficznym przedstawiono broił z innych części świata. W kolejnych rozdziałach zestawiono podobne obiekty. powinien odszukać w kluczu hasło numer 6. Pozwala to Czytelnikowi. ze pochodzi z Hawajów i wiązany jest z osobą wielkiego odkrywcy . w XVIII wieku 308 Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 309 Lata 1816-1860 310 Wojna secesyjna 311 Lata 1866-1913 312 I wojna światowa 314 II wojna światowa 316 Świat współczesny. uporządkowaną wg regionów pochodzenia. choć pochodzi z lat 1860-tych. gdzie można znaleźć informację na dany temat. czy szerzej mówiąc: zachodnia. została pogrupowana chronologicznie. który zaczyna się na stronie 302.kapitana Cooka. znaleźć na jednej stronie reprezentatywny wybór broni np. Korzystanie z indeksu. Jeśli Czytelnik chce uzyskać więcej informacji. to komentarz nadal jest aktualny. którego rysunek umieszczono pod hasłem „Oceania" na następnej stronie (nr 6). o oszczepie z haczykowatym grotem.-Wsch. Ameryka Północna i Południowa Indeks historyczny 302 Paleolit i neolit w Europie Starożytny Bliski Wschód 303 Starożytna Grecja i Rzym 304 Średniowieczna Europa 305 Europa w XVI wieku 306 Europa w XVII wieku 307 Europa i Ameryka Płn. W podobny sposób korzystamy z indeksu historycznego. W odnoszącym się do oszczepu podpisie znajdujemy informację. Azja (Chiny) 299 Japonia 300 Indie. Przyjęty podział opiera się bowiem o funkcjonowanie broni. Litografia (po prawej). z którego pochodzą. nie biorąc pod uwagę okresu ich powstania czy rejonu świata. Każde hasło ma odsyłacze do konkretnej strony książki.Indeks geograficzny i historyczny Celem obu indeksów jest ułatwienie dostępu do informacji zawartych w książce. Na stronie 83. n p . zatytułowana „Ależ proszę! Ja po tobie". również wymienionej w odsyłaczu. w razie potrzeby. Indeks geograficzny 297 Australia i Nowa Zelandia Oceania 298 Płd. francuskiego artysty Daumiera.

Pochodzą stąd pięknie rzeźbione okazy maczug. 5. L 2. 6. Oceania Przedstawiono broń z Polinezji. na których należy szukać informacji). Z braku metali ostre krawędzie wykony­ wano z kości. Maczugi (15) 2. Przed przybyciem Europejczyków. Rzeźba przedstawiająca wojownika (po prawej). Maczuga miotana (78) 6. przedstawia wojownika maoryjskiego uzbrojonego w maczugę. Nadziak (20) 3. jego ciało pokrywają tatuaże. 8. 83) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. Statuetka (po prawej). wykonana na Wyspach Salomona. 1. Z kolei aborygeni wynaleźli bumerang.Australia i Nowa Zelandia Przedstawiono tu broń australijskich aborygenów oraz Maorysów z NowefZulandii. Melanezji i Mikronezji. Maczugi (15) Nadziak (20) Nadziak (20) Sztylet (27) Miecz drewniany (35) Maczuga miotana (78) Bumerangi (79) Oszczep (82) Miotacz oszczepów (83). 9. Pierwotny miecz (36) 4. Maorysi zasłynęli ze swych niezwykle misternie rzeźbionych drewnianych i kamiennych maczug. Proca (77) 5. Oszczepy (82. ludy te nie znały metalu. . 4. 7. wreszcie z odpowiednich gatunków kamienia. zębów zwierząt i ryb. 3.

1. Filipin. na których należy szukać informacji). Assam Pochodząca z Bali rzeźba (po prawej). 8. Borneo. 3. Pokazany tu wybór broni chińskiej nie jest wyczerpujący. przedstawia ucieleśnienie zapału wojennego. Topory (25) 2. 298 . 1. Kusza magazynkowa (105) 12. Dmuchawki (106) 6. stosowane w dżunglach tego regionu. „Strzały ogniste" (244).225) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. Birma. 9. Arbaleta (105) 11. Miecze (40) 4. 5.Azja Południowo-Wschodnia Przedstawiono tu broń z Półwyspu Malajskiego. Lekkie działko (173) 7. Rysunki (po prawej). we współcześnie toczących się konfliktach. Jej bliższe poznanie wymaga jeszcze długich badań. 6. Pułapka (224. są fragmentem dekoracji malarskiej odkrytej w jednym z grobowców w północnych Chinach. Broń drzewcowa (62) 5. Krisy (30) 3. 2.maczuga (73) Oszczep naga (82) Łuk do miotania pocisków kamiennych (96) 10. O wiele większa jest wiedza na temat uzbrojenia ludów zamieszkujących Birmę i Assam. Maczuga (18) Topór zwanv dao(25) Sztylet (27) Pierwowzór miecza dao (35) Miecze (40) Broń do odbijania ciosów (73) Łańcuch . Pokazano również pułapki. Chiny. 4. Celebesu. 7. Jawy.

12. Przedstawiają one samurajów wprawiających się we władaniu bronią. na Zachodzie szybko doceniono styl i jakość. 6. 10. Dzięki temu wiele okazów broni znalazło się w europejskich i amerykańskich kolekcjach. 8. I n d e k sg e o g r a f i c z n yihistoryczny 1. 3. Oprócz mieczy pokazujemy inne tradycyjne bronie japońskie. Pałka (16) Cep bojowy (17) Nadziak (20) Sztylet (28) Miecze (28) Broń drzewcowa (59. 13. Na ich temat powstała bogata literatura w językach europejskich. 62) „Łamacze głowni" (73) Dzirvty (83) Kołczan (95) Łuki (98) Strzały. groty do strzał (101) Muszkiet lontowy (117) Pistolet z zamkiem lontowym (122) 299 .Japonia Niemal natychmiast po nawiązaniu kontaktów handlowych z Japonią. zarówno sztuki jak i rzemiosła japońskiego. 2. 4. Szczególnie popularne stały się miecze. Rysunki (po prawej). namalował japoński malarz Hokusai (1760-1849). 9. 7. 5. 11.

6. 9. przedstawia żołnierzy radżputanskich z Indii Północnych (po prawej). to szable tulwar i muszkiety lontowe. 15. 11. 3. Fotografia z lat 50-tych XIX w. 14. 16. 10. przedstawiono bron starszych kultur tego regionu. 8. oprócz broni perskiej i indyjskiej. Ich uzbrojenie.25) Sztylety (28-30) Szable "(37-39) Broń drzewców a (59) Lanca (63) „Tygrysie pazury" (72) Pierścienie do miotania (81) Włócznia (82) Strzała (101) Muszkiety lontowe (117) Pistolet lontowy (122) Moździerz spiżowy (169). 7. 4. 13. 12. Dodatkowo. 300 . 1. 17.Indie i Iran Zakres wpływów perskich na broń incwjską jest na tyle wielki. 2. 5. że oba te regiony omawia sie zwykle wspólnie. Maczuga (16) Cep bojowy (17) Buzdygan (18) Nadziaki (20) Nadziaki (21) Topory (24.

3. 1. Maczugi (15. a nie wg kręgów kulturowych. Ameryka Północna i Południowa Oprócz broni plemion indiań­ skich z terenu Ameryki Pin. Maczuga (15) Topory (22. 5. 301 . Południowej. 8. 3. Broń używaną w Starożytnym Egipcie omówiono pod hasłem Starożytny Bliski Wschód. Ilustracja (po prawej). została wykonana na podstawie rysunku Mandan'a. 6. 10.81) Oszczepy (82) Łuki (96) Kusza (105) Strzelba północnoafrykańska z zamkiem skałkowym (118). i. 1 Kanady przedstawiono również uzbrojenie Hskimosów z Północy oraz wybrane przykłady pochodzące z Ameryki Środkowej i Południowej.16) Tomahawk (24) Sztylety (27. 11. 6. 24) Sztylety (28) Miecze i szable (36) Włócznia (58) Maczuga do miotania (78) Noże do miotania (80. 7.28) Tomahawk (80) Łubie i kołczan (95) Łuk (97) Strzała i groty (101) Dmuchawka (106). Zachodniej i Centralnej Afryki.Afryka Region ten wyodrębniono wg kryterium geograficznego. 2. przedstawia wojownika z plemienia Zulusów. 8. 5. 7. Przedstawia wodza Czejenów pokonanego w bitwie £ 1. Pokazano tu broń używaną przez rozmaite ludy z Północnej. Ilustracja (po prawej). 4. 9. 2.

Starożytny Bliski Wschód Pokazano wytwory kultur Egiptu. 302 . wiązany z jedną z kultur okresu paleolitu. Malowidło naskalne (poniżej). na której przedstawiono ludzi walczących nożami i maczugami. 3. 8.n. 3. wykonanego 3000 lat p. 2. 2. w Egipcie (Luwr. Asyrii i Luristanu.Paleolit i neolit w Europie Najstarszą bronią wykonaną w Europie. Przedstawia grupę wojowników. Paryż). z jednej z jaskiń na terenie Hiszpanii. 4. 1. Topory (22) Sztylety (27) Groty oszczepów (83) Łuk (96) Groty strzał (101). Głowica maczugi (19) Topory (22. 5. 5. Rękojeść z rzeźbionej kości słoniowej (po prawej). (sir. 1. 23) Miecz brązowy (35) Proca i pociski (77) Kij do miotania (78) Grot włóczni (83) Łuk (96) Groty strzał (101). że nawet po odkryciu metalu. 83). pokazaną w tej książce jest prawdopodobnie drewniany grot oszczepu. nadal używano krzemienia. zwłaszcza do produkcji grotów strzał. 6.e. Warto zwrócić uwagę. 4. w których do produkcji broni używano brązu lub miedzi. 7. Jest częścią krzemiennego sztyletu.

proc i miotających maszyn oblężniczych. 2. 7. p. 12. aź po żelazną broń Imperium Rzymskiego. W Grecji stosowano je od dawna do obrony miast. 6. Pokazano tu broń miotającą w rodzaju łuków. Marmurowy relief (po prawej).e.n. Sztylet (31) Miecz (44. przedstawiający wojowników ateńskich uzbrojonych w tarcze i włócznie (Muzeum Narodowe. Rzymianie stosowali je bardziej ofensywnie. 5. z ok. 10. Ateny). na których należy szukać informacji). 500 r. ale i w otwartym polu. pełniących rolę ówczesnej artylerii. 11. 303 . 9. nie tylko do zdobywania twierdz. Indeks geograficzny i historyczny 1. (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. 3.Starożytna Grecja i Rzym Przedstawiony tu wybór obejmuje obiekty od wczesnych mieczy brązowych pierwotnych państewek greckich. 8. 4..45) Włócznie (57) Amentum (76) Kamień do procy (77) Oszczep (82) Łucznik (95) Kusza oblężnicza (161) Onager (162) Balista (162) Kolce przeciw konnicy (222) „Ogień grecki" (226).

Buzdvgany irp. Działa odtylcowe (178) 22.Średniowieczna Europa Istotnym czynnikiem w historii uzbrojenia tego okresu był wzrost znaczenia kuszy i głównego jej konkurenta: łuku angielskiego. 32) 8.Powszechnie noszono sztylet.168) 21. Maczuga (15) 2.47) 9. Działa odprzodowe (166. Nadziała (21) 6. Grotv strzał (101) 13. Kusze (102-104) 14. Topory (24) 7. Wspomniane bronie miały duży wpływ na taktykę walki i uzbrojenie ochronne. Brorj biologiczna (277). Trebusz (163) 20. Głowica maczugi (16) 3. Nadal podstawą uzbrojenia piechura były różne rodzaje broni drzeweowej. Pokazano załadunek broni na statki. kawaicrzysta używał miecza. 1. Katapulta (162) 19.16. ale nie były w sianie wyprzeć broni dotychczas używanej. lancy lub kopii. Miecze (46. ale także narzędzie i ozdobę. Fragment (po prawej). 304 . Znacznym postępem było zastosowanie prochu dymnego. Proca drążkowa (77) 11. (18) 5. Cepy bojowe (17) 4. Luk angielski (97) 12. Opony z Bayeux przedstawiający Normanów w trakcie przygotowali do inwazji na Wyspy Brytyjskie w 1066 r. traktując go jednak bardzo uniwersalnie. Miotacz sprężynowy (161) 18.116 7 127) 17. Zapory i zasieki (222) 23. a nawet maczu­ gi. Bełty (103) 15. Sztylety (31. nie tylko jako broń. Broń drzewcowa (58-62) 10. Aakownice (109.

Zastosowanie zamka kołowo-krzosowego pozwoliło na powstanie broni palnej dla kawalerzystów. 5. 12. 17.Europa w XVI wieku Wiek XVI był bardziej wiekiem udoskonaleń. Nadal używano broni wywodzącej się ze średniowiecza. Nowy rodzaj długiej broni białej . (po prawej). 18. 7. 6. która przybrała wyrafinowane kształty. 11. aniżeli rewolucyjnych wynalazków. Niemiecki drzeworyt z 1529 r. 9. Tndcks geograficzny i h 1. 4. a ich klasyczne formy wykształciły się w Hiszpanii. Używano dział odprzodowych.123) Broń palna dwulufowa (1 Broń palna odtylcowa (130) Pistolet odtylcowy (132) Garłacz (154) Działo odprzodowe (168) Oszczep z napędem rakietowym (240) (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. zarówno na lądzie jak i na morzu. Pokazano również ładowanie ciężkiego działa.rapier stał się nieodzownym elementem ubioru. 305 . 2. moździerz i lufy armat małego kalibru. zwłaszcza broni drzewcowej. 10. 8. Łuki i kusze zaczęły tracić na znaczeniu. 14. 13. na której znajdują się informacje). 3. Widać leżącą hakownicę. Prymitywna ręczna broń palna przekształciła się w arkebuzy i muszkiety lontowe. pojawiły się nawet działa odtylcowe. Buzdygany (18) Nadziaki (2 Topór (24) Sztylety (32) Miecze (48-50) Broń drzewcowa (5 Kopie (63) Długi łuk angielski (9 Kusza (103-105) Arkebuzy (116) Petronel (117) Pistolety (122. 16. 15.

Cep bojowy (17) Sztylet lewak (32) Bagnet szpuntowy (33) Pałasze. 9. albo karabinki. opublikowanego w 1633 r. miecze (49) Rapiery (50) Szpady (51) Broń drzewcowa (58-62) Bagnety (64. 5. Kawalerzyści uzbrojeni byli również w pistolety. 3. 14. wygodny w użyciu. 2. 1. 15. a przy tym względnie tani. •opiero w końcu stulecia po­ jawiły się bagnety umożliwiające natychmiastową zamianę muszkietu w rodzaj krótkiej piki: tym samym piechur otrzymał wyjątkowo uniwersalną broń. 10. szpady i pałasze. na której znajdują się informacje). 8. 13. 306 . g 1 lustracja (na górze). Ta ostatnia broń odgrywała ważną rolę. 17. Wraz z jego po­ jawieniem się zaczął się proces zastępowania zamka lontowego w broni wojskowej. pozwalając na osłonę bezbronnych muszkieterów odczas nabijania broni. równolegle istniało szereg odmian: rapiery. Największym chyba wynalaz­ kiem okazał się zamek skałkowy.118) Pistolety (122. 7. W broni białej. Karabin rewolwerowy (128) Rewolwer (129) Karabin powtarzalny (136) M k o n e t (169) Armata okrętowa (173) Organki śmierci (207) (Liczby w nawiasach odsj do strony.123) Pistolet dwulufowy (126) 12. 4. Kawaleria używała broni białej w postaci pałaszy lub szabel. 16. pochodzi z cyklu Wojna Trzydziestoletnia francuskiego artysty Jacquesa Callota. w niektórych krajach również lanc lub kopii. pozostawała pod wpływem muszkietu i piki.Europa w XVII wieku Taktyka działali wojennych w XVII w. przedstawia muszkieterów i pikinierów. 11. szable. 66) Długa broń palna (117. 6.

22. Podstawową bronią stał się gład kołu Iowy karabin skałko­ wy z bagnetem tulejowym. 5. 16. 2. 17. 10. 14.otrzymały karabiny gwin­ towane. 12. lustracje (po prawej). 21.Europa i Ameryka Północna w XVIII wieku W XVIII wieku wykształciła się tak­ tyka linearna. lub pałasze oraz pistolety. 8. 20. 18.używały również granatów ręcznych. obowiązującego w czasach wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. w trzech szere­ gach. 4. 15. 9. 69) Tomahawk (80) Granat (84) Garłacz tzw.124) Pistolety dwulufowe (126) Strzelba wielolufowa (127) Pistolet z odkręcaną lufą (132) Karabin gwintowany odtylcowy (133) Karabin powtarzalny (136) Granatnik ręczny (154) Karabin z nasadką do granatów (155) Luta armatnia (169) Armata polowa (170) Działo forteczne na lawecie depresyjnej (172) Działo okrętowe (173) Broń rewolwerowa systemu Puckle'a (207). 6. 24. 25. 19. Od ok. a więc w latach siedemdziesiątych XVIII stulecia. 11. Broń ta jednak z różnych względów nie bvła w stanie wyprzeć karabinów gładkolufowch. 7. Podczas ataku prowadzono ogień salwowy. W ostatnim ćwierćwieczu specjalne oddziały. P 307 . Wśród osób cywilnych popularne było stosowanie do obrony osobistej gadaczy i pistoletów kieszonkowych. Tylko niektóre rodzaje konnicy miały karabinki. Sztylet (33) Szpady (51) Pałasz (52) Tasaki (54) Broń drzewcowa (59-61) Bagnet sprężynowy (67) Bagnet tulejowy (68. Piechu­ rzy byli dodatkowo uzbrojeni w krótkie tasaki.walczące w szyku rozproszo­ nym . wyspecjalizowane oddziały zwane grenadierami . 23. 3. Kawalerzyści uzbrojeni byli w szable. 17/0 roku szlachcic europej­ ski posiadał zwykle parę pistoletów fiojedynkowych. 1. tromblon (118) Karabiny skałkowe gładkolufowe (119) Karabiny skałkowe wintowane (120) istolety (123. Piechoto szykowano w wydłużone linie. zwane strzelecki­ mi . pochodzą z podręcznika musztry.

Karabiny skałkowe (119) 11. 18 czerwca 1815 r. Pokazuje żołnierzy francuskich podczas bitwy pod Waterloo. (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. Pistolety (124. 69) 9. początkowo przez Brytyjczyków. „Raca kongrewska" (244). rakiet: tzw. Ilustracja (po prawej). Szponton (58) 7. Sztylet (33) 2.tasak (65) 8. zdecydowaliśmy się na wyodrębnienie takiego hasła w indeksie. Bagnet . 1. Armata forteczna (172) 15. Szabla (55) 6. przeciw wojskom brytyjskim. na której znajdują się informacje). Karabiny gwintowane (120) 12. Szabla (53) 4. 308 . Bagnety (68. Jedyną znaczącą nowością stało się wprowadzenie. rac kongrewskich. Wzorowano je na broni stosowanej przez Hindusów walczących. Pałasz (52) 3. klóre nastąpiły po Rewolucji Francuskie] nie różniła się zbytnio od broni używanej w poprzednich latach. Rakiety takie stosowano jeszcze do połowy XIX w. w Indiach. Armata'polowa (170) 14. Wiatrówka (107) 10. Tasak (53) 5.Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 Broń używana w wojnach. Działo okrętowe (173) 16. pochodzi z popularnej książki francuskiej wydanej w 1816 r. Jednakże biorąc pod uwagę wygodę Czytelnika i fakt wykształcenia się specyficznego stylu tej broni.125) 13.

19. 18. w broni wojskowej wprowadzono zamki kapiszonowe. 1854-56. bez względu na warunki atmosferyczne. 5. 14. 9. 6. 7. Tym samym. Lata wojny krymskiej. 8. 309 . 16. 15. pojawił się pocisk samouszczclniający systemu Minie. Od 1840 r.pistolet kieszonkowy (135) Karabin powtarzalny (136) Rewolwer odtylcowy (142) Armata polowa (171) „Race kongrewskie" (244) Miedzioryt (po prawej). 10. Zamek tego typu działał niezawodnie. Wymagał przy tym znacznie mniej treningu od żołnierza.Laska (107) Karabiny gładkolufowe (119) Karabiny gwintowane (120) Karabiny systemu Minie" (121) Pistolety (124) Pistolet-karabinek (125) Karabin gwintowany dwulufowy (127) Karabin rewolwerowy (128) Rewolwery (129) Rewolwery wiązkowe . W latach pięćdziesiąt)'eh XIX w. 2. każdy piechur mógł zostać uzbrojony w celną i dalekonośną broń gwintowaną. Indeks geograficzny i historyczny 1. ukazujący żołnierzy brytyjskich czyszczących broń i ekwipunek w Gallipoli. 4.„pieprzniczki" (129) Pistolet (132) Karabin odrylcowy (133) Derringer .Lata 1816-1860 W okresie tym wprowadzono szereg udoskonaleń broni palnej. W końcu tego okresu upowszechniła się masowa produkcja przv wyko­ rzystaniu odpowiednich maszyn. 21. 20. Szabla (53) Tasaki (54) Grot lancy (63) Bagnety (68-70) Wiatrówka . 17. 3. 12. Ciągły postęp technologiczny i gwałtowny rozwój przemysłu wpływał na szybkie zmiany uzbrojenia wojskowego. 11. 13.

Rewolwery odtylcowe (142) 16. Armata polowa (171) 17. Granaty ręczne (84. Pistolet kieszonkowy (125) 9. Nóż typu Bowie (33) 2. Kastet (72) 5. Rewolwer (128) 11. Bagnet (69) 4. Mina lądowa (230) 25. kolce przeciw konnicy (222) 24. w latach 1861-1865. zastosowano wiele nowych rodzajów broni na wielką skalę. Działo gwintowane (175) 21. Karabiny systemu Minie (121) 8. Armata fórteczna (172) 18. ukazuje produkq'ę pocisków armatnich. na uzbrojeniu piechura. Moździerz gładkolufowy (174) 20. Karabin rewolwerowy (128) 10. Działo polowe odtylcowe (179) 22. kartaczownice różnych systemów. miny morskie i lądowe. Pistolet wielolufowy (135) 14. Doświadczenia tej wojny zostały uwzględnione przez armie innych państw.Wojna secesyjna Podczas wojny secesyjnej. Karabinek odtylcowy (133) 13. Stosowano nadal broń białą w postaci szabel czy noży. 86) 6. Karabinki odtylcowe(137) 15. Karabiny gładkolufowe (119) 7. artylerię gwintowaną i odtylcową. Zastosowano wówczas karabiny powtarzalne. Jak to zwykle bywa. Zapory. Szabla (53) 3. Rakieta (244). 1. Mina morska (232) 26. i w wojnie tej użyto również wielu zupełnie przestarzałych wzorów broni. 310 . Kartaczownica Gatlinga (207) 23. Działko burtowe (173) 19. Typową bronią tej wojny był karabin systemu Minie z bagnetem rulejowym. Typowym sprzętem artylerii było działo z gwintowaną lufą. Ilustracja (po prawej). odprzodowy rewolwer wraz z odtylcowym karabinkiem dla kawalerzysty. Rewolwery (129) 12.

Karabiny powtarzalne (133 12. Rakiety (244) (Liczby w nawiasach podają numery stron na których znajdują się informacje). pod koniec zaś .Lata 1866-1913 W początkach tego okresu używa­ no jeszcze broni odprzodowej. zaczerpnię­ ta z czasopisma „The Navy and Anny Iliustrated" z 1897 r. Okręty wojenne przeszły ewolucję od jed­ nostek drewnianych pokrytych żelaznym pancerzem. Karabiny powtarzalne z zamkiem tłokowym (138 13. Torpeda. Bagnety (65. zaczęto też stosować karabiny maszyno­ we. 203) 21.to właśnie umożliwiło skonstruowanie broni powtarzal­ nej i automatycznej oraz szybko­ strzelnych dział polowych. Podpis głosił: „Przerwa na kawę'. Najważniejszym wynalazkiem tego okresu stała się amunicja zespolona z metalową łuską . Ale nawet te prawdziwe olbrzymy były wrażliwe na trafienia torped. Ilustracja (po prawej). Rewolwery (142-144) 14. Broń kombinowani 6. 311 . przedstawia brytyjskich żołnierzy w Indiach. aż po nie­ mal współczesne okręty liniowe. Karabiny (133) 9.podstawową bronią stał się karabin powtarzal­ ny z zamkiem tłokowym. Działo okrętowe (202. szable (l 3. 67-1 5. I n d e k s geograficzny i historyczny 1. Działo nadbrzeżne (191) 19. Granat (86) 7.pom-pom (192) 20. Były uzbrojone w działa arty­ lerii głównej wielkiego kalibru. wystrzeliwanych z najmniejszych okrętów wojennych. Lanca (63) 4. Bagnet nożowy I 2. Karabin samopowtarzalny (150) 16. zwane w swoim czasie „drednotami". Małokalibrowe działko automatyczne .. torpedowców. Strzelby (134) 10. Działo górskie (190) 18. Pistolety wielostrzałowe i 11. Karabiny maszynowe (206. wyrzutnia torpedowa (242) 23. Pistolety (132) 8.207) 22. a niektóre ich wzory używane są do dziś. Pistolety samopowtarzalne (146-7) 15. Działa polowe (182-3) 17. Pałasze.

t/w. mio­ taczy płomieni i gazów bojowych. pochodzą z brytyjskich plakatów z tego okresu.I wojna światowa Podczas I wojny światowej. noże i pałki. a zwłaszcza moździerze. Artyleryjskie przygotowanie natarcia osiągnęło niewyobrażalną dotychczas skalę. Obrona oparta o ogień karabinów maszynowych i zasieki z drutu kolczastego wymusiła przejście do wojny pozycyjnej. Do walk w okopach wykorzystywano bagnety. po raz pierwszy użyto bojowo okrętów podwodnych. fiemiecki plakat (na sąsiedniej stronie) obrazuje wyniki ofensywy z marca 1918 r. skutkiem tego do łask powróciła artyleria stfomotorowa. ogień huraganowy mógł trwać nawet kilka dni. pojawiły się nowe rodzaje broni: bomby głębi­ nowe. czołgów. bomb lotniczych. Powszechnie stoso­ wano granaty ręczne. Ilustracje (po prawej). S 312 . Jako reakcja na ló. rusznice przeciwpancerne i działa przeciwlotnicze. samolotów. pokazujących osiągnięcia produkcyjne rzemysłu zbrojeniowego.

71) Kastet-nóż okopowy (72) Granaty (85-89) Karabiny powtarzalne (139) Rewolwery (144) Pistolety samopowtarzalne (146-7) Karabin samopowtarzalny (150) Pistolet maszynowy (148) Granaty nasadkowe (155) Katapulta(lól) Moździerz (177) Pocisk artyleryjski (180-181) Działa polowe (183. Materiały wybuc. 17. 269) E (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. 7. 8. 19. 25. 3. 12.Indeks geograficzny i his 1. Drut kolczast. 18. Maczuga (16) Sztylet okopowy (33) Szabla (53) Lanca (63) Bagnet (68. na której znajdują się informacje). 20. 29. 10. 4. Bomby lotnicze (237) 32. Minv morskie (232. 6. Bomby głębinowe (239) 33. 23. . 22. 13. 2. 5. 14.233) 31. 189) Działo górskie (190) Działko automatyczne om-pom (194) 'ziało przeciwlotnicze (194) Działo czołgowe (196) Rusznica przeciwpancerna (198) Działa okrętowe (203. 204) Lekki karabin maszynowy (212) 26. 11. Lotniczy karabin maszyi (219) 28. 9.184) Działo najcięższe (188. Torpedy (242) 34. 24. 70. Bomby zapalające (267) 35. 16. Gazy bojowe (268. Ciężki karabin n (219) 27. 229) 30. 15.

Obraz (po prawej). Rysunki (na sąsiedniej stronie) przedstawiają emblematy malowane na kadłubach samolotów bombowych lotnictwa USA. Jana iiadie przedstawia lądowanie sprzymie­ rzonych na Sycylii w 1943 r. których posiadanie jest nadal ważnym argu­ mentem politycznym. W marynarkach wojennych wyznacznikiem potęgi stało się posiadanie lotniskowców. 314 . okręty liniowe straciły na znaczeniu.II wojna światowa W drugiej wojnie światowej powszechnie używano broni skon­ struowanych w latach 1914-18. ale w znacznie bardziej udoskona­ lonej formie. a na masowa. Wykształciły się nowe formy wojny powietrznej w postaci bombardowań strategicz­ nych. skalę zastosowano pistolety maszynowe. Stosowane przez wszystkie armie czołgi miały uzbrojenie umieszczone w obrotowych wieżach. a więc tych broni. por. Po raz pierwszy użyto pocisków balistycznych i bomby' jądrowej. Pojawiły się nowe typy broni maszynowej w postaci ręcznych i uniwersalnych karabinów maszynowych. Wprowadzono też powszechnie karabiny samopowtarzalne.

Zapory i zasieki (223) 29. Moździerze (176. Pancerzowruca (254) 41. Amunicja artyleryjska (180) 17. Miny morskie (223) 33. Karabinki automatyczne (152) 14. Działa bezodrzutowe (200) 24. Lotnicze karabiny maszynowe (219) 28. Mina magnetyczna (223) 34. Bomba jądrowa (271) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. 6. Pistolety samopowtarzalne (146-7) 11.177) 16. Działa górskie (190) 19. Granaty karabinowe (155) 15.199) 23. 67. Zapalnik czasowy (226) 30. Działa okrętowe (204. Pocisk balistyczny V2 (253) 40. Karabiny (139-141) 8. Artyleria polowa (185) 18. Bomba latająca (243) 38. Bomby lotnicze (236. 4. Działa czołgowe (196) 22. Działo przeciwlotnicze (195) 21. Materiały wybuchowe (228) 31. Pistolety maszynowe (148-9) 12. Karabiny samopowtarzalne (150) 13. Bomby zapalające (267) 43. Bomby głębinowe (239) 36. 5. 2. 231) 32. Karabin wyborowy (141) 9. 3.I n d e k s geograficzny i historyczny Sztylety (33) Kukri (39) Szable i szpady paradne (55) Bagnety (65.237) 35. Rewolwery (144) 10. Torpeda (242) 37. Działka lotnicze (193) 20. Rakiety niekierowane (252) 39. na których znajduje się informacja). 205) 25. Działa przeciwpancerne (198. 26. Karabiny maszynowe (212-217) 1. Miotacz płomieni (266) 42. 69-71) Granaty ręczne (86-90) Granaty przeciwpancerne (91) 7. 315 . Czołgowe karabiny maszynowe (218) 27. Miny (230.

Mimo.Świat współczesny Nadal używa się wszystkich typów broni jakie kiedykolwiek wymyślił człowiek. Dlatego zdecydowaliśmy się na pokazanie zarówno najbardziej skomplikowanego sprzętu wojskowego. 2. jak i bomb domowej konstrukcji . które Si\ zbyt przestarzałe dla sił zbrojnych. że istnieją wielogłowicowe pociski rakietowe. 3. 69. Te rodzaje broni. wydany przez Komitet Rozbrojenia Nuklearnego. Ilustracja (po prawej). Palki (15) Nóż szturmowy (33) Bagnety (65. pochodzi z północnowietnamskiego plakatu z lat sześćdziesiątych. w pewnych okolicznościach stają się atrakcyjne dla innych użytkowników. 4. Plakat (na sąsiedniej stronie).używanych przez terrorystów i prymitywnych pałek. 1. 71) Kastet (72) 316 . 67. to podczas zamieszek improwizuje się naprędce broń z kijów lub kamieni.

231) Pistolety maszynowe (149) 37. Miny (230. 14. Przeciwpancerne (254. Środki chemiczne (268) Armaty przeciwlotnicze 50. 7.193) 49. Pułapki (224-226) Strzelby głacłkolufowe 33. 28. Na paliwo stałe (245) Granaty nasadkowe (155) 42. Miny morskie (233) Karabiny samopowtarzalne 38. Broń biologiczna (277) (200-201) 54.261) Artyleria polowa (186-7) 46. 16.259) Moździerze (176. Nuklearne (262. Lotnicze karabiny maszynowe (219) Granat przeciwpancerny (91) Improwizowany pistolet (132) 32. Torpeda (242) Pociski rakietowe: (152. 257) (156-7) 44. Gazy drażniące. 12.Indeks geograficzny i historyczny 5. Czołgowe karabiny maszynowe (218) Granaty ręczne (86-89) Granaty chemiczne (90) 31. Bomby napalmowe (267) (192. 8. 10. Bomby głębinowe (239) Karabinki automatyczne 40. 20. Broń improwizowana (73) 29. 25. 15. 255) Granatniki przeciwpancerne 43. Okrętowe (260. łzawiące (269) (194-5) 51. 23. 26. 6. Mina kierunkowa (227) (134. Systemy przeciwrakietowe (276) Armaty przeciwpancerne (198) Działa bezodrzutowe 53. 263) Działa górskie (190) 47. Przeciwlotnicze (256. 11. 9.153) Granatniki ręczne (154) 41.177) 45. 22. Bomby lotnicze (236-238) (151) 39. 27. 19. Miotacz płomieni (266) Działka automatyczne 48. Broń nuklearna (270-275) Armaty czołgowe (197) 52. 17. 21. Materiały wybuchowe (228 Rewolwery (145) 35. Bomby używane pry terrorystów (229) Pistolety samopowtarzalne (146-7) 36. Karabiny maszynowe (213 Improwizowany granat (85) 30. 24. Najnowsze osiągnięcia techniki uzbrojenia (280-295) Działa okrętowe (205) • 1 i — . Lotnicze (258. 18. 13.137) 34.

(por. wywodzących sic z karabinka szturmowego AR 10. Jego nazwiska używali potem inni wytwórcy. CONBAT i WOMBAT (poritr. 193). Konkretne wzory broni oznaczono jako MOBAT. Austen Australijski pistolet maszynowy. którego wyczyny spopularyzowały typ dużego noża bojowego . Beretta Piętro Beretta SpA. ADEN Brytyjskie działko lotnicze. Angielski wynalazca i inżynier. 318 . słynnych fabryk i ośrodków produkqi. Używa się go do chwili obecnej. Baker. Znany głównie z charakterystycznych pistoletów kieszonkowych. w szczególności zaś dział przeciwlotniczych (por. Amakuni Pierwszy znany w historii Japonii miecznik. szczególnie zasłużony w dziedzinie konstrukcji luf armatnich i mechanizmów zamkowych. Marin les (ok. będący wersją brytyjskiego Stena. Zastosowano w nim nowy sposób eliminacji odrzutu (patrz str.142). Hasła ułożone w porządku alfabetycznym i zawierają odsyłacz do strony. 175. 157). 1610 r. rusznikarze działający w XIX wieku w Anglii. czy kartaczownicy Gatlinga.Nfield. William George (1810-1900) Otrzymał tytuł szlachecki barona. str. Hiram płk (zm. który tam właśnie produkowano.182. Adams. działający w stanie Massachusetts (USA). Armalite. na bazie niemieckiego działka z okresu II wojny światowej. będący licencyjną kopią czeskiego karabinu maszynowego ŻB 53 (por.str. Ezekiel (zm. skonstruowane w końcu lal czterdziestych XX w. Armstrong. znana ze swych konstrukcji sprzętu artyleryjskiego. str. (por. str. 129. str. 153). obecnie istnieją jego odmiam' oznaczone Al i A2) oraz karabinek AR 18 (por. pistolet str. (str. Bowie. 148)'. Nazwa od dyrektora Arsenału Tokijskiego płk Nariake Arisaka (por. karabinek Nazwa kalifornijskiej firmy Armalite Inc. Kontynuacją był karabinek AR 15 (przez armię USA n a z w a n y M 16. obecnie nazwano tak w RFN ręczny granatnik ppanc. 141). nazwę karabinu Spriengfield. skonstruowali i wyprodukowali wiele rewolwerów w połowie ubiegłego stulecia (str. 120). Bourgeoys. używanego w większych ilościach przez armię angielską. że nawet osoby niezbyt interesujące się uzbrojeniem słyszały bądź znają wiele z nich. przyjętych do uzbrojenia przez Hiszpanie i Rosję. jako broni pokładowej niektórych zachodnich samolotów myśliwskich..str. Opracowała wiele znanych konstrukcji pistoletów samopowtarzalnych. Z pewnością wiele osób słyszało np. (por. Produkował ją jeszcze na zlecenie ostatniego króla francuskiego a potem rządu rewolucyjnego. str. 205) stosowanych w większości armii i marynarek świata. rusznikarzy. Zasłynął jako konstruktor pierwszego karabinu gwintowanego.191). Tu znajdujemy informację. Nazwa od pierwszych liter: Armaments Development. BAT Skrót nazwy systemu bezodrzutowej broni przeciwpancernej. str. Berdan. że nazwa karabinu pochodzi od miejscowości Spricngfield w stanie Massachusetts (USA). Jest odnoszona do szeregu opracowanych tam wzorów długiej broni palnej. pięknie dekorowanej broni skał! Łowej. Nazwa często łączona z pistoletem maszynowym MP 18/1. włoska Firma wytwarzająca broń strzelecki]. było bowiem synonimem najwyższej jakości (por. 1836) Londyński rusznikarz i producent broni myśliwskiej i wojskowej. 49). Boutet. Włoski miecznik z Ballimo. przypisuje się mu wynalezienie zamka skałkowego (bateryjnego) ok. Nicolas-Noel (1761-1833) Francuski rusznikarz słynący ze znakomitej jakości. a także i w czasach Cesarstwa (por. 194. Często bywa tak. ale także producentów uzbrojenia. Zaprojektował również używany do dzisiaj typ spłonki do amunicji małokalibrowej. 1550-1634) Francuski malarz i rusznikarz. Zginął pod Alamo. 1893) Żołnierz armii USA i wynalazca kilku systemów karabinów odtylcowych jednostrzałowych. John i Robert Bracia. 201). Andrea Ferara Właściwie Andrea dei Ferrari. Arisaka Nazwa szeregu japońskich karabinów powtarzalnych. BESA Brytyjski czołgowy karabin maszynowy z II wojny światowej. naukowców. Jim (1799-1836) Poszukiwacz przygód z Kentucky. Bergmann Theodor Bergmann Waffenbau AG. F. Pierwszy wzór wprowadzono w 1897 r. śtr. Ethan (1808-1871) Konstruktor i producent szeregu wzorów broni myśliwskiej i obrony osobistej. 218). na której znajdują się dodatkowe informacje lub ilustracja odnosząca się do tematu. używanego w armii brytyjskiej na szczeblu batalionu. Armbrust Słowo niemieckie oznaczające kuszę. 33). Działał w prowincji Jama to około 7U1 r. gdzie znajdowała się państwowa fabryka broni.obecnie dla określenia'tego typu broni używa się jego nazwiska (por. z kolei nazwa kartaczownicy pochodzi od jej wynalazcy Richarda Jordana Gatlinga. 125). Bofors Szwedzka firma zbrojeniowa. niemiecka firma wytwarzająca broń strzelecką. Allen.Słowniczek nazwisk i nazw Ta część książki dostarcza uzupełniających informacji dotyczących konstruktorów.

203. Congreve. Johann Nikolaus von (1787-1867) Pruski rusznikarz pracujący początkowo z Paulym. De Bange Francuski oficer artylerii. na Bliskim Wschodzie i w Indiach. str. Lufa tej broni miała tylko dwie bruzdy. Henry (1786-1868) Amerykański rusznikarz słynący z produkcji jednostrzalowych pistoletów kieszonkowych. str. który opatentował w 1818 r. którą skuwano na kowadle. na pręt odpowiedniej grubości nawijano spirale z drutu stalowego. Używany obecnie w co najmniej 11 krajach (por. Związek nazwy z miastem Damaszek jest raczej wątpliwy. twórca teorii lotów kosmicznych (por. ładowanych odprzodowo. Produkowano je w Cieszynie w XVII i pocz. Produkowano go w co najmniej d w u odmianach. odprzodowy. Remington i FN (por. Następnie termin „drednot" zaczęto używać jako nazvvy klasy dużych okrętów liniowych. gdyż niektóre zostały zaprojektowane na zamówienie takich lirm.204). str. w których opracowano konstrukcję (por. gdzie Brytyjczycy wybudowali zakłady zbrojeniowe . armia Królestwa Polskiego & (1816-1831). str. obywatel USA. Pochodzenie nazwy niepewne i dyskutowane wśród historyków brytyjskich. pisane zresztą rozmaicie. Collier. używaną do tego celu broń. Brunswick Na/.214. Podobnej broni używano w Rosji oraz w armii indyjskiej do 1870 r. Wernher von (1912-1977) Inżynier niemiecki. Początkowo pracował w Niemczech (V 2). (str. stosowała m. adiutanta księcia Brunszwiku. Szkocka huta żelaza produkująca armaty. Breda Pełna nazwa firmy brzmi Societa Anonima Ernesto Breda. Dreadnought Nazwa brytyjskiego okrętu liniowego. Ten rodzaj amunicji zakazany został Konwenq'ą Haską w 1899 r. Następnie podgrzewano je i skuwano na pręcie. M. W wersji brytyjskiej wprowadzono szereg modyfikacji i zmian. siedzibą jest Brescia. jaki najnowsze uzbrojenie wojskowe (por. Samuel (1814-1862) Amerykański konstruktor broni palnej. miejscowości.Arsenał.in. 157). Trzy z opracowanych przez niego wzorów przedstawiono w te) książce (patrz str. (por. John M. było później odnoszone do innych małych pistoletów (por. str. Włoski urzędnik państwowy zaangażowany w prace nad rozwojem karabinu Manlicher-Carcano wz. pionier produkq'i masowej. w oparciu o nowoczesne założenia. 214). XVIII w. (1855-1926) Wybitny konstruktor klasycznych pistoletów samopowtarzalnych.wa karabinu gwintowanego. jak winchester. który w znacznym stopniu przyczynił się do rozwoju techniki rakietowej i lotów kosmicznych. nazywane racami kongrewskimi. 1891 (por. Colt. Damast Lufy z damastu skuwanego wykonywano z wiązki wysokogatunkowego drutu stalowego.iglicówką Dreyscgo wz. 147. Brown Bess Popularna nazwa karabinów gładkolufowych z zamkiem skałkowym używanych w XVIII i pocz. było ośrodkiem produkcji broni palnej począwszy od XVII w. Karabin ten często porównuje się z bronią przeciwnika . przez armię brytyjską. produkowanego na licencji czeskiej. Nazwę tę często odnosi się do francuskiego gładkolufówego karabinu skałkowego z 1763 r. iglico w kę. Colt. Jego nazwisko. str.137. Carcano. Opisana technologia była stosowana powszechnie w Europie. Elisha Haydon Amerykański konstruktor z Bostonu.142-145. Obecnie termin ten odnoszony jest do każdego pocisku. Znana głównie z karabinów maszynowych i działek używanych przez armię włoską podczas II wojny światowej. używanego przez oddziały strzeleckie armii brytyjskiej od 1837 do lat 1853-54. Jego konstruktor (Jeorge Lovell wzorował się na karabinie opracowanym przez kapitana Berners'a. Brno Czeskie miasto. str. Zasłynął z tanich i niezawodnych rewolwerów. Carl-Gustaf I landlowa nazwa ręcznego granatnika przeciwpancernego. Cieszynka Nazwa lekkich karabinków myśliwsko-tarczowych z zamkiem kołowo-krzosowym o specyficznej konstrukq'i. 173). 209.129. 133). 214). Jego konstrukcje nadal są używane. 208. Nazwa powstała z pierwszych liter BRno i ENfield. używanych powszechnie w XIX w. która wprowadzona do uzbrojenia armii pruskiej przyczyniła się do odniesienia szeregu zwycięstw w latach 1864-1870 (por. 246). Wasilij (1890-1959) Radziecki konstruktor broni samoczynnej. 213. Rakiety jego pomysłu. Ciołkowski. Canon Co. 125. używanych w czasie 1 wojny światowej (patrz str. str. 141). Produkowano tu między innymi amuniqę karabinową z pociskami półpłaszczowymi . Creedmoor Strzelnica w dzielnicy Nowego Jorku. W innej metodzie. Diegtiarjew. 146.215). rewolwer skałkowy. Sir William (1772-1828) Brytyjski wynalazca rakiet przenoszących ładunki wybuchowe. 132). Ta właśnie firma wyprodukowała karonadę. ośrodek przemysłu zbrojeniowego. Jej nazwa oznacza również sportowe strzelanie 7 broni długiej na duże odległości. karabinów maszynowych i karabinów. 119) Browning.str.Słowniczek nazwisk i nazw Braun. Zaprojektował karabin odtylcowy z zamkiem tłokowym tzw. którego specjalna konstrukcja powoduje zgrzybkowanie w czasie trafienia o przeszkodę. wynalazca systemu zamka artyleryjskiego. Cominazzo Znana rodzina włoskich ludwisarzy działających od końca XVI wieku w okolicy Brescii. Założona przez niego w 1836 r. XIX w. Opracowano tu wiele konstrukcji broni strzeleckiej. Charleville Francuskie miasto w pobliżu granicy belgijskiej. działo okrętowe o krótkiej lufie (por. wybudowanego w 1906 r. pociski armatnie i kartacze w XVIII i XIX stuleciu.211. 213). (por. 319 . 178). Konstanty (1857-1935) Rosjanin. str. Tego typu amunicji używa się w zasadzie tylko do polowań lub celów specjalnych. BREN Nazwa ręcznego karabinu maszynowego. po II wojnie światowej w USA. 121). zwanej Long Island. Deringer. Dum-Dum Miejscowość w pobliżu Kalkuty. 135). gdzie został szefem programu rozwoju pocisków balisty­ cznych. str. Dreyse. 1841. Chassepot Antoine Alphonse (1833-1905) Konstruktor karabinu odtylcowego używanego przez Francuzów w wojnie z Prusami w 18/0 r. Z zamka jego pomysłu wykształciły się współczesne zamki śrubowe. str. firma nadal produkuje stare modele rewolwerów. (por. 128. a w żargonie strzelców sportowych w USA. produkcji szwedzkiej firmy Forenade Fabriksverken. choć nie zawsze noszą jego nazwisko.

112). 209). system zamka System zamka dział bez. Z czasem. Patrick. Jego zakłady produkowały nowoczesne działa i broń ręczną.. rodukowany z nitrogliceryny. str. bagnet do tego karabinu . (str. 214).tzw.str. John C. Enfield. Ole H.str. str. 107) Goddard. wynaleziony w 1891 r. W latach czterdziestych i pięćdziesiątych XIX w. 192). (1836-1904) Konstruktor francuskiego karabinu w/. opracował po II wojnie światowej karabinek AK 47 tj. Gerlich Inżynier niemiecki. Tu też został ostatecznie opracowany karabin maszynowy tzw systemu Hotchkiss wz 1914 (patrz str. płodnym pisarzem i wybitną osobistością w tym istotnym okresie w historii broni palnej. powszechnie nazywany „Garand' (por. 165. na terenie dzisiejszego USA. str.Słowniczek nazwisk i n a z w Enfield Tak popularnie nazywana jest Królewska Fabryka Broni Strzeleckiej (Royal Smali Arms Factory) znajdująca się w dzielnicy Londynu. który jako pierwszy opracował skutecznie działający zamek typu kapiszonowego ok. Hotchkiss. Forsyth. (por. Greener. odpowiedzialny za opracowanie karabinu M 1. 111) Garand. str. omysł ten wykorzystano w niektórych armatach przeciwpancernych (patrz str. 133). jaka w całej historii została przyjęta oficjalnie do uzbrojenia wojska. konstruktor opatentowanej w 1862 r. przyjęty do uzbrojenia w 1936 r. Robert H. Gatling. produkowanego przez zakłady Kruppa dla armii niemieckiej w latach I wojny światowej. 139.136). produkowana tam broń strzelecka jest nazywana po prostu Hn field (Np. albo „sztucer pensylwański". stosowanej przez austriackie oddziały strzeleckie. Benjamin Berkeley (1826-1885) Amerykański inżynier i przemysłowiec działający we Francji. 199). Otrzymał szereg nagród państwowych ZSRR i odznaczenia bojowe za waleczność w latach II wojny światowej (por. 137). Była to jedyna wiatrówka. 151. firma z Genewy przez długi czas była wiodącym producentem działek automatycznych (por. Hall. ma najmniej uzasadnień w faktach (por. str. Kałasznikow. str.. 216). Założono ją w 1804 r. sprawdź również hasło „Lee Enfield").stąd nazwa. major (1812-1858) Oficer brytyjski. „awtomat Kałasznikowa' z 1947 r. Krąg. 111. Richard Jordan (1818-1903) Amerykanin. Jego syn. choć stosowana najczęściej. Dziś. Kentucky. Hispano-Suiza Societe Anonyme Suisse Tlispano Suiza. Ziarna kordy tu mają kształt rurek. był uzdolnionym wynalazcą.171). John. 217). będący jednym z większych producentów broni strzeleckiej w świecie. Gras. Jean Baptiste Vaquette (1715-1789) Oficer artylerii francuskiej odpowiedzialny za zaprojektowanie nowego sprzętu artyleryjskiego i reorganizację etatów jednostek artyleryjskich . Jacob. używany owszechnie do dziś w amunicji małokalibrowej i artyleryjskiej. mjr (1744-1780) Brytyjski oficer piechoty walczący przeciw wojskom amerykańskim podczas wojny o niepodległość. opracowany przez Krugera i Mussera . pełnił służbę w Indiach. (1888-1974) Amerykański konstruktor broni strzeleckiej. William (1844-1869 i William Wellington (1864-1900) Angielscy rusznikarze. gen. Basile kpt. (1882-1945) Amerykański pionier techniki rakietowej. 127). produkowany w USA karabin M 17 (skonstruowany w Enfield). (por. był znanym konstruktorem odtylcowych strzelb myśliwskich. Essen Niemieckie miasto przemysłowe w Zagłębiu Ruhry. str. 420 mm. Kalthoff Rodzina rusznikarzy niemieckich produkująca broń powtarzalną własnego systemu w XVII w. Gribeauval.odrzutowych. Bartolomeo (1744-1799) Wynalazca wiatrówki powtarzalnej. używanego przez armie USA podczas II wojny światowej. centrum przemysłu zbrojeniowego. Benjamin Tyler (1821-1898) Konstruktor amerykański znany głównie z konstrukcji karabinka z zamkiem blokowo-wahadlowym. także Oerlikon). Najbardziej znana jest seria karabinów powtarzalnych z zamkiem tłokowym (Krag-J0rgensen). FN Inicjały oznaczające belgijski koncern zbrojeniowy Fabriąue Nationale d'Armes dc Cuerre. bawełny strzelniczej i wypełniacza mineralnego. broń tego typu jest wyjątkowym rarytasem dla kolekcjonerów (por. Michaił Konstruktor radziecki. John Hancok (1778-1841) Amerykański wynalazca udanego karabinka odtylcowego z zamkiem skałkowym.por. który zaproponował stosowanie stożkowatego rzewodu lufy dla osiągnięcia dużej prędkości wylotowej pocisku. projektował karabiny gwintowane i pociski do nich. Mechanizm broni napędzano obracając korbę (por. Kromus. Fergusson. Broń ta nazywana była również „długi sztucer amerykański'. 138). Henry. str. str.str. Karabin. system Gribeauyala (por. Gruba Berta Popularna nazwa moździerza kal. Urodził się w Worcester w stanie Massachusetts (patrz str. sir. Przez jakiś czas dowodził pododdziałem strzeleckim wyposażonym w odtylcowe karabiny gwintowane swojego pomysłu (por. 120). Z czasem nazwę tą odnoszono do wszystkich dział wielkiego kalibru. (str. karabin gwintowany W7 1853 . P 320 . Podobnie jest w innych krajach: n p . będąca zbitką pierwszych liter obu nazwisk (patrz. (1837-1912) Norweski konstruktor broni palnej. 153. William. Kordyt Brytyjski proch bezdymny. firma Ocrlikon weszła w posiadanie większościowego pakietu akcji w koncernie Hispano Suiza (por .str. Dwulufowy sztucer Jacoba wprowadzono do uzbrojenia dwóch batalionów piechoty armii indyjskiej. 212. nosi tę właśnie nazwę (por. P Girandoni. System ten nazwano później „systemem Kalthoffa" (por. str. 121). 200). kartaczownicy z obrotową wiązką luf. W 1972 r. (por.str. 70). Projektował także karabin maszynowy PK (Pulemiot Kałasznikowa). 246). 207. 1805 r.. Alexander John (1768-1843) Szkocki pastor. poruszanym za pomocą dźwigni będącej przedłużeniem osłony kabłąka spustowego. wynalazek ten odegrał istotną rolę w dziejach broni palnej. Tu znajdowały się największe z zakładów Kruppa. 1874 (por. Broni jego pomysłu na ograniczoną skalę używała armia USA (patrz str. 133). Nazwa „sztucer z Kentucky'. sztucer Jedna z nazw na określenie długiej gwintowanej broni palnej produkowanej w ciągu XVIII w. str. 150). (por. ojciec i syn.

Dla upamiętnienia zasług pomysłodawcy nazwano je „Linią Maginota". Joseph (1760-1835) Jeden z najsłynniejszych rusznikarzy angielskich swoich czasów. 206). Luger. Działał w prowincji Sagami (por. Był prze­ wodniczącym i zastępcą przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych tj. Zastosowano w nich zamek i magazynek systemu Lee oraz lufę z gwintem systemu Fnfield (por. Zastosowano w nim zamek systemu Friedricha von Martini i lufę z gwintem pomysłu Aleksandra Henryego (por. str. Georg (1848-1922) Z pochodzenia Austriak. Minie. paryską (por. Lewis.in.str. też Lee Metford). 115. Broń ta była powszechnie używana (patrz str. Firmę założył w 1840 r. Hiram Stevens (1840-1916) Konstruktor amerykański. 139).146). niegdyś jeden z głównych ośrodków produkcji broni strzeleckiej. str. 139. LeMat Rewolwer wynaleziony przez J. 189). str. Ostatecznie fortyfikacje takie wzniesiono w latach trzydziestych. Opracował kilka wzorów karabinów powtarzalnych. William Ellis (1824-1899) Angielski wynalazca i projektant broni palnej. Określenie „koktajl Mołotowa'. używane jest w odniesieniu do im­ prowizowanych środków zapalających w postaci butelek z benzyną (por. zwany niekiedy po prostu granatem Millsa. znany głównie z konstrukcji karabinu maszynowego działającego na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy (por. 144). Charles William (1820-1878) Rusznikarz angielski. Lefaucheux Francuscy rusznikarze. str. jednostrzałowego przyjętego do uzbro­ jenia armii brytyjskiej w 1871 r.112. str. Nazwa pochodziła od osoby wiceadmirała Maxa Rogge odpowiedzialnego za jego użycie w działaniach lądowych.121). str. Peter Paul (1838-1914) Niemiecki konstruktor i przemysłowiec. 139). skonstruował też udane wzory odtylcowej broni myśliwskiej. Maxim. z silnie rozwiniętym przemysłem zbrojeniowym.str.F. Używany jest on w niektórych armiach do dzisiaj (por. igłowy. 129). 214. Nazwa pochodzi z języka hiszpańskiego. ppłk (1838-1891) Francuski konstruktor. Mauser. Andre (1877-1932) Polityk francuski. używanego przez armię niemiecką. James Paris (1831-1904) Z pochodzenia Szkot. nazywany systemem Lefaucheux (por.str. 136). 138. Miquelet jedna z odmian zamka skałkowego używana w regionie Morza Śródziemnego. Claude-Etienne (1804-1879) Oficer francuski. 131.192. Ferdinand Ritter von (1848-1904) Austriacki konstruktor licznych wzorów karabinów powtarzalnych (wykorzystujących oryginalny system zamka i magazynka) i pistoletów samopowtarzalnych (por. działał w USA i Kanadzie. zasłynął skonstruowaniem powtarzalnego karabinu skałkowego (por. ale dokładne znaczenie tego słowa me jest jasne (por. Mannlicher. 266). żyjący w XVII w. Lahti Fiński pistolet samopowtarzalny nazwany tak od konstruktora: Aimo Lahtiego. Lee Metford). Isaac Newton (1858-1931) Amerykański konstruktor broni. projektował karabiny i uruchamiał ich produkcję w latach 1830-1850. Nicolas. ciężko ranny podczas I wojny światowej. 140). działa do dziś.219).130). ojciec i syn żyjący w XIX w. rządu radzieckiego podczas II wojny światowej. Zamierzano wykorzystać zjawisko rozszczepienia jąder uranu.A. Max. Opracować również odtylcowy rewolwer i strzelbę myśliwską (por. * 321 . str. Istotą wynalazku było zastosowanie krótkego odrzutu lufy do napędu mechanizmu broni (patrz str. Mołotow (1890-1986) Prawdziwe nazwisko: Wiaczesław Michajłowicz Skriabin. str. Lićge Miasto w Belgii.. Wynaleźli zapłon tzw. Również jego brat był znanym rusznikarzem. 165.212. ręczny granat wz. który po raz pierwszy zastosował stal w produkcji sprzętu ciężkiego. opracował m. skonstruowano armatę.str. doprowadziły do wyprodukowania dwóch bomb atomowych.123). 141. w celu uzyskania materiału wybuchowego o niespotykanej dotąd mocy. Wielkiej Brytanii i innych krajach (por. Maginot. 219). Lee. Metford. który skonstruował pierwszy znakomicie działający karabin maszynowy (por. str. który wprowadził lufę z gwintem owalnym. W oparciu o konstrukcję tego działa. Działał na rzecz budowy linii umocnień pomiędzy Francją i Niemcami.139. produkowany w latach 1850-1870 w USA. Manton. 142). Mills. Tu znajdowały się główne zakłady zbrojeniowe rządu francuskiego w latach 1704-1830. Lorenzoni. współkonstruktor sławnego pistoletu P 08 „Parabellum" (por. 111 i 138. Była to pierwsza małokalibrowa wojskowa broń powtarzalna na amunicję elaborowaną prochem bezdymnym. które zrzucono na miasta japońskie w 1945 r.118. wynalazca licznych usprawnień zastosowanych w broni myśliwskiej.str. Zajmował się głównie konstrukcjami luf broni strzeleckiej (Por. porównaj też Lec. Sir William (1856-1932) Brytyjski wynalazca. Lebel. Maubeuge Miasto w pobliżu granicy francusko-belgijskiej. Metford). Lee Enfield Brytyjskie karabiny powtarzalne produkowane w latach 1895-1957. nazwanego później jego nazwiskiem. Lovell. Lange Niemieckie działo kolejowe z końca 1 wojny światowej. który udoskonalił konstrukcję pocisku Samouszczelniającego. Jego ojciec również produkował wysokiej jakości broń myśliwską. Lee Metford Pierwszy karabin powtarzalny armii brytyjskiej. 88). Prace zaczęte w 1942 r. Le Mata. Alfred Krupp. Lancaster. „Manhattan" Kryptonim planu opracowanego przez Ministerstwo Obrony USA. Masamune (1264-1343) Jeden z największych japońskich mistrzów wykonujących miecze. 42). 111. 212. George (1785-1854) Angielski urzędnik służby uzbrojenia. kojarzony głównie z karabinem powtarzalnym z magazynkiem rurowym (patrz str. 1915. Michele Florencki rusznikarz. str.Słowniczek nazwisk i nazw Krupp Niemiecki koncern zbrojeniowy będący własnością rodziny Kruppów. str. Był połączeniem zamka i magazynka systemu Lee z lufą o gwincie Metforda (por. Jego najsłynniejsze konstrukcje to wymienny magazynek pudełkowy i niektóre systemy zamkowe broni powtarzalnej (patrz: Lee Fnfield.133).209. str. str. Jego nazwisko łączone jest również z amunicją rewolwerową (por. Miało to wielki wpływ na donośność i celność ówczesnej broni odprzodowej oraz wywołało zmiany w stosowanej taktyce (por. 111. Martiru-Henry Nazwa karabinu odtylcowego. 147). wprowadzony w 1888 r. Firma Krupp była jednym z bardziej znaczących dostawców uzbrojenia w obu wojnach światowych.

od końca XVI w.str.Słowniczek nazwisk i nazw Monitor Nazwa odnoszona do klasy okrętów wojennych przeznaczonych do obrony wybrzeża. Mosina i belgijskiego przemysłowca M. str. (por. broń myśliwską i na masową skalę . 140). w latach wojny secesyjnej 1861-1865. m. armatę z lufą pomysłu tego konstruktora. Nazwa pochodzi od okrętu pancernego USS „Monitor". str. pierwszym słynnym jej członkiem był James Purdey (XIX w. (por. odlewano z żelaza. Niderlandzki zamek Jedna z odmian wczesnego zamka skałkowego (por. kiedy miasto zostało zniszczone. który zaprojektował amunicję oraz płk Schmidta. Naganta (por. Karabiny Rossa były używane przez armię kanadyjską podczas I wojny światowej. Schmidt-Rubin Szereg szwajcarskich karabinów powtarzalnych z. 1820) Szwajcar z pochodzenia. Ta francuska konstrukcja została nazwana dla uczczenia cesarza Napoleona Tli (por.123) Ross.138. Alfred Bernhard (1833-1893) Chemik szwedzki. Pierwszy wzór pochodził z 1889 r. Puckie. używany nadal w niektórych krajach Trzeciego Świata.U. 1891 r. Nock. str. str. konstruktor odtylcowego karabinka z zamkiem kapiszonowym (patrz str. Parrot Wynalazca. (por.in. Radom Miasto wojewódzkie. 197). 214. Niemniej nabój Paulyego był pierwowzorem nowoczesnej amunicji zespolonej. ciężkiego karabinu maszynowego wz. Nazwę tę powszechnie stosuje się w odniesieniu do naboju 9 mm x 19. że jego zakłady produkowały wspomnianą broń. 174). 322 . str. zakładanym na gorąco. 112. kal. Schwarzlose. Nazwa pochodzi od konstruktorów: rosyjskiego oficera S. str. Pedersen Tak nazywano urządzenie. Wyprodukowano pewną ilość tych przystawek w 1918 r. Nazwy używa się w odniesieniu do szeregu udanych wzorów broni strzeleckiej. Założył go w 1816 r.broń wojskową dla armii brytyjskiej (por. Oerlikon Ocrlikon-Buhrle AG.165). Pauly. aż do 1839 r. Henry (1741-1804) Angielski producent broni palnej i wynalazca. znanych na Zachodzie właśnie pod nazwą „Radom". zamkiem tłokowym dwutaktowym. Charakteryzują się niewielkimi rozmiarami. wsławionego pojedynkiem / konfederacką fregatą pancerną „Virginia". Nie odniosła ona większego sukcesu. str. pierwszych liter nazwy producenta (por. Nazwa powstała ze zbitki liter RARDE będących skrótem nazwy ośrodka badań uzbrojenia i ENfield. Johannes Samuel (1766-ok.najbardziej znane są dynamit i nitroceluloza (por. Tylna część lufy była wzmacniana płaszczem z kutego żelaza. Niemiecka Wytwórnia Broni i Amunicji. (1867-1936) Niemiecki konstruktor broni samoczynnej. 111. centrum francuskiego przemysłu zbrojeniowego. produkowano ją tu od końca XVI w. produkowanej przez tę firmę (patrz str. Nazwa od irlandzkiej maczugi z tarniny (por. 20 mm. str. które pozwalało zamienić amerykański karabin Springfield w broń samopowtarzalną. firma z Zurychu. używano go głównie w broni myśliwskiej. W latach sześćdziesiątych tego wieku słowo to oznaczało również.?) Niemiecki konstruktor broni palnej i przemysłowiec. 207). który opracował system wzmacniania luf armatnich w poł. str. James Brytyjski wynalazca szybkostrzelnej broni rewolwerowej opatentowanej w 1718 r. sil­ nym uzbrojeniem artyleryjskim i opancerzeniem.215). Produkował broń wiełostrzałową. Powszechnie używane określenie armata „Oerlikon" odnosi się zwykle do działka plot. znana głównie jako wytwórca małokalibrowych działek przeciwlotniczych i pokładowych (por. Wynalazek uzyskał tylko częściowe powodzenie. o gwintowanym przewodzie. 29 i pistoletu samopowtarzalnego VIS wz. Choć nazwę Schmeisser żołnierze alianccy odnosili do niemieckich pistoletów maszynowych MP 38 i 40. czasem uważana jest za pierwowzór kartaczownicy. w Polsce również do pistoletu P 08 (Bordchardta-Lugera) (por. Nordenfelt. Nazwa karabinów od konstruktorów: mjr Rubina. który wynalazł nowe materiały wybuchowe i miotające . Shillelagh System rakietowy wprowadzany w ostatnich latach do uzbrojenia wojsk lądowych USA. 127). 122) używanego powszechnie w XVTI stuleciu. 171).. projektanta systemu zamka i magazynka. nie zostały jednak użyte bojowo.). Był fundatorem najbardziej prestiżowej nagrody za wybitne osiągnięcia . Parabellum Kod telegraficzny firmy Deutsche Waffen und Munitions Fabrik tj. Andreas W. 133). opracował m.143) Ripoll Miasto w płn-wsch Hiszpanii. typowego uzbrojenia przeciwlotniczego statków i okrętów podczas IT wojny światowej. Również obecnie ich firma słynie ze znakomitej broni myśliwskiej i sportowej. 133. 147). Nobel. 1945 r. Christian (1811-1874) Amerykański rusznikarz.in. jedna z jego firm wytwarzała udany model kartaczownicy salwowej (por. Mosin-Nagant Rosyjski karabin powtarzamy wz. Przed II wojną światową Fabryka Broni Radom zasłynęła głównie z produkcji karabinków systemu Mauser wz. dyrektora fabryki amunicji w Thun. Rarden Automatyczne działko pokładowe przeznaczone do pojazdów pancernych. Purdey Rodzina rusznikarzy londyńskich.. (patrz s. Charles Sir (1872-1942) Projektant karabinów powtarzalnych z zamkiem dwutaktowym. str. Eliphalet Remington. 141). Znane z produkcji broni strzeleckiej.. to konstruktor nie miał nic wspólnego z ich projektem. kal. Schmeisser Hugo (zm.Nagrody Nobla. Saint-Etienne Miasto w płd-wsch Francji. Lufy takie. str. Thorsten (1842-1920) Szwedzki finansista. słynące z produkcji broni palnej wyróżniającej się stylem ozdób i wykonania. Sharps. XIX w. 192). Nieporozumienie wynikło być może z faktu. o opóźnionym otwarciu oraz pistoletów samopowtarzalnych (patrz str. który opatentował w 1812 r. 07 z zamkiem swobodnym. str. 30 mm. 114. Remington Amerykański koncern przemysłu metalowego. jako pierwszy zastosował nabój zespolony centralnego zapłonu. 207). 14). MP 18/1. nazwa od wynalazcy J. Pedersena. 35. Napoleon Tak nazywano armatę 12-sto funtową podczas wojny secesyjnej 1861-1865.

n. całkowicie blednie. Zapalnik powodował rozerwanie się pocisku nad głowami przeciwnika. Vetterli Karabin powtarzalny z magazynkiem rurowym i zamkiem tłokowym używany przez armię szwajcarską w II polowie XIX w. Największe zakłady zbrojeniowe w Czechach. Thompsona. Tower Twierdza Tower w Londynie. 133.181). USA.) traktatu o sztuce wojennej zatytułowanego „Sztuka wojny". to złożenie inicjałów konstruktorów Shepparda i Turpina oraz pierwszych liter nazwy wytwórni Eniield (por. W tym celu wymienia się jedynie niektóre podzespoły. Frederick Vetterli (1822-1882) (por.Gesellschaft (Szwajcarskie Towarzystwo Przemysłowe) z miejscowości Neuhausen am Rheinfall. rząd USA założył tu wielką wytwórnię broni. 216). jako ośrodek rodukcji żelaza. 215. Z zakresu historii uzbrojenia pozostawił prace dotyczące maszyn oblężniczych (por. Strzelcy W XVIII i pocz. Edward Very.e. Thompson Pistolet maszynowy skonstruowany przez gen. Spandau Zachodnie przedmieście Berlina. nazwa żołnierzy specjalnych formaq'i wyposażonych w broń gwintowaną i wyszkolonych w prowadzeniu walki ogniowej w szyku rozproszonym. wzmiankowana już w X w. opatentowany w 1860 r. Henry (1761-1842) Oficer artylerii brytyjskiej.. 218). Zgłosił on odpowiedni patent w 1877 r. były eksportowane do wielu krajów europejskich. Pociski takie nazwano szrapnelami i stosowano powszechnie (por. która początkowo była jedynym producentem tej broni (por. Była to adaptacja odprzodowego karabinu En field do systemu zamka opracowanego przez amerykańskiego konstruktora Jacoba Snidera. XIX w.163). skonstruował pocisk artyleryjski zawierający kulki ołowiane.Słowniczek n a z w i s k i na?:w Shrapnell. Spencera (por.145). kariery wojskową zakończył w stopniu generała porucznika. Sloner Nazwa systemu strzeleckiej broni automatycznej.str. Spencer Pierwszy udany i zastosowany na większą skalę karabin powtarzalny. 149).e. rusznikarza z Birmingham. 216. p. sygnowano nim również broń. Springfield Miasto w USA. Zaprojektował go Szwajcar. Sterling Czasem tak nazywa się będący aktualnie w uzbrojeniu armii brytyjskiej pistolet maszynowy . przez Sir Williama Stokcsa. i Daniel Wesson (1825-1906). 142. Smith & Wesson Horace Smith (1808-1893). 90 m.str. projektanta karabinków firmy Armalite. 138). 161. np. Znak ten był również fałszowany przez licznych drobnych wytwórców. 217).str. karabinka i ręcznego karabinu maszynowego (por. Williama Trantera. karabiny i karabinki automatyczne. Stokes Moździerz okopowy wynaleziony w 1915 r. które tu były produkowane (por. a przed II wojną światową rozpoczęto również produkcję czołgów.n. Na konstrukq'i tej wzorowano wiele klasycznych moździerzy używanych do dziś (por. Tulle Miasto we Francji. 174. mieściły się tu liczne fabryki broni strzeleckiej. Niemczech słynące z produkcji głowni broni białej. począwszy od Średniowiecza. str. Sun-tsu Chiński autor (żyjący w IV w. stan Massachusetts. 137). Wszystkie produkowane tu karabiny t y ł y nazywane „Springfield" (por. p. 139). Skonstruowano go w rekordowo krótkim czasie. firmę. sprzęt artyleryjski. str. Nazwa Steyr odnoszona jest również do karabinów systemu Mannliehera.217). Jeden z najbardziej znanych wyrobów to karabin maszynowy systemu Maxima (por. Zajmował sie wszystkimi aspektami kultury materialnej średniowiecza. Tutejsze wyroby. System został opracowany przez Fugene Stonera. Znak (puncę) „Tower" wybijano na produkowanej broni. Tranter Jeden z brytyjskich rewolwerów kapiszonowych projektu słynnego w XIX w. W wersji jednostrźałowej stosowany również we Włoszech. Projektował samodzielnie budowle w stylu neogotyckim i neoromańskim. str. przez amerykańskiego konstruktora Cnristophera M. W 1777 r. Vickers Brytyjska firma zajmująca się budową okrętów wojennych i broni strzeleckiej. na dystansach do (maksymalnie) 400 m. Nazwa ta. Toledo Miasto w południowej części Hiszpanii.str. założyli w 1857 r. 209. Johna T.str. Nazwa od wynalazcy. Solingen Miasto w płn-zach. W 1784 r. Pierwsze wzmianki o produkowanej tu stali i broni pochodzą z 1 w. która uzyskała ochronę patentową rewolweru odtylcowego. jak i karabiny maszynowe (por. zresztą. co wynikało /. późniejszego założyciela i dyrektora technicznego firmy Auto Ordonance Corporation. była przez żołnierzy alianckich odnoszona do niemieckich karabinów MG 34 i MG 42 (por. produkowano tu od XIX w.139). skoda R 323 . 1912 czy MP 69. ośrodek przemysłu zbrojeniowego od 1690 r.został on opracowany przez firmę Sterling Armamenl Company. ówczesna broń gładkolufowa pozwalała na celny strzał do ok. Snider Pierwszy odtylcowy karabin armii brytyjskiej. Nazwa. str. mar. Patent wygasł dopiero w 1869 r. lufę. Very Nazwa pistoletu sygnałowego tj. Dla porównania. krótkiej broni palnej do wystrzeliwa­ nia rakiet oświetlających i sygnałowych. 165. gdzie mieściły się warsztaty produkujące uzbrojenie.in. którym był por.str. Sten Jeden z najsłynniejszych pistoletów maszynowych TI wojny światowej. Pierwowzór miał lufę o gładkim przewodzie i dwójnóg umożliwiający zmianę kąta jej podniesienia. str. potem główny ośrodek produkcji zbrojeniowej. fazwa używana również w odniesieniu do produkowanych tam wzorów broni palnej m. Steyr Miejscowość w Austrii. Również dzisiaj firmajest czołowym producentem rewolwerów (patrz str. potrzeby szybkiego dostarczenia broni tego rodzaju dla armii brytyjskiej. Do dziś jest ośrodkiem przemysłu zbrojeniowego. str. 176). 167. pistoletu wz. która przechodziła tu tylko odbiór tecnniczny . Viollet Le Duc. Eugene Emmanuel (1814-1879) Architekt francuski odpowiedzialny za rekonstrukq'ę licznych budowli zabytkowych.str. Firma produkuje udane pistolety samopowtarzalne. SIG Schwcizerische Industrie . Broń może spełniać rolę pistoletu maszynowego.143.dotyczy to zwłaszcza broni palnej z XVIII i XIX w. 148).

Broń ta nie została przyjęta do uzbrojenia (por. 137). Firma produkowała wiele wzorów udanych rewolwerów. Zaprojektował liczne usprawnienia broni strzeleckiej. Zaprojektował rewolwer oraz maszyny dla przemysłu bawełnianego. Whitney. 137). Anglia. Walther Szereg pistoletów produkowanych przez niemiecka firmę Carl Walther Waffenfabrik AG. Jako pierwszy skonstruował karabin o heksagonalnej lufie.149). 236. co pozwoliło na ich całkowitą wymienność w ramach jednego wzoru. Mały i Duży „Mały Willie" była to nazwa eksperymentalnego pojazdu gąsienicowego testowanego przez Brytyjczyków w latach 1915-1916. jak i karabinka odtylcowego z zamkiem kapiszonowym. Wypracował klasyczne kształty miecza japońskiego. 237). „małpi ogon" (por. Podupadająca firma została przejęta przez Winchester Repeating Arms Company i na bazie produkowanej dotychczas broni. znani z produkcji wysokiej jakości broni myśliwskiej. Wal lis. 196). do niszczenia zapór wodnych w Niemczech. Webley Brytyjska firma produkująca broń palna. str. Działająca jeszcze dziś w Londynie firma Wilkinson Sword Co. B. 806 r. 143.str. Eli (1763-1826) Wynalazca i przemysłowiec amerykański. przez braci Pnilipa i Jamesa Webley. str.e. n. produkujących s/pady i szable od początku XIX wieku. nazwany następnie „Wielki Willie" . Winchester Firma Winchester Repeating Arms Company została założona w 1866 r. 121). Jego następcą był czołg MK 1. Sir Joseph (1803-1887) Inżynier angielski. 324 . produkowana przez Volcanic Repeating Arms Company. Najsłynniejsze pistolety samopowtarzalne to P-38 oraz PP i PPK. Bames (1887-1979) Brytyjski inżynier i wynalazca z zakresu techniki lotniczej.Słowniczek nazwisk i nazw Volcanic Jedna z pierwszych broni powtarzalnych z magazynkiem rurowym. Wdrażał metody produkcji masowej. str.str. Willie. zajmował się pracami z zakresu standaryzacji miar. 131. Był prekursorem gwintu poligonalnego. Grand Slam) (por. str.pierwszy bojowo użyty pojazd pancerny (por. niektóre z nich są nadal wytwarzane (por. Firma nadal działa w Birmingham. Był projektantem „bomby skaczącej" użytej w 1943 r. Działał w prowincji Hoki.T. popularnie nazywane „Walterami (por. cechujący się znakomitą celnością. założona w latach trzydziestych XIX w. przez OJivera Winchester w Connecticut i działa do dzisiaj. str. str.144). Whitworth.) Japoński mistrz wytwarzający miecze. Westley-Richards Angielscy wytwórcy broni palnej. tzw. 146. Wprowadził standaryzację części produkowanej broni. Wilkinson Rodzina rusznikarzy angielskich. Henry opracował słynny karabinek Winchester (por. 132). ze stanu Connecticut. Yosutsuna (ok. Zasłynęła z produkcji karabinków powtarzalnych z magazynkiem rurowym (por. Skonstruował również najcięższe brytyjskie bomby lotnicze o wagomiarach 12000 i 22000 funtów (Tallboy. zwiększające jej celność". produkuje broń białą oraz żyletki do golenia.

Petersenowi ze Stowarzyszenia Miłośników Luku. Museo Civilita. Waszyngton. Londyn. Panu Davidowi Edge. Naval Ordonance Museum. The British Museum z Londynu. The Castle Museum z Yorku (Muzeum Zamku York). Koniklijk Nederlands Leger eu Wapenmuseum. Kunsthistorisches Museum. Maryland. Waszyngton.es Museum fur Volkskunde. Ambasadzie USA w Londynie. The Manchester Museum (Muzeum Miasta Manchester). Imperial War Museum (Muzeum Wojskowemu Imperium Brytyjskiego). National Museum of Antiquities of Scotland. Nowy Jork. Department of the Navy Ilistorical Center (Wydziałowi Morskiemu Centrum Historycznego). US Marinę Corps Historical Center (Centrum Historycznemu Piechoty Morskiej USA). (Muzeum Ludzkości). British Aerospace Dynamics. Szwecja. Londyn. International Institute for Strategie Studies. Defence Research Information Centre(Centrum Informacyjno-Badawczemu Ministerstwa Obrony). Sztokholm. The Museum of Mankind. Londyn. Komandorowi porucznikowi W. Kunliga Armemuseum. Wielka Brytania. Madryt. Museo Nazionale di Castel S. Tower. Ttf jhusmuseet. kustoszowi Miejskiego Muzeum Sztuki w Nowym Jorku. Hallwylska Museet. Paryż. Hjarth-Andersen. US National Park Service. Aberdeen. Wydziałowi Egiptologii Uniwersytetu Londyńskiego. (Międzynarodowemu Instytutowi Studiów Strategicznych). Szwajcaria. Explosives and Rocket Motor Establishment (Sekcji Badawczej Materiałów Wybuchowych. Wydziałowi Historii Wojen Uniwersytetu Londyńskiego. Museum of the American Indian. Graz. Zurych. Londyn. Landeszenghaus. Francja. Republika Federalna Niemiec. Department of Air Forcc (Dowództwu Wojsk Lotniczych). Panu Nigel Arch. Wielka Brytania. Oberndorf. The Wallace Collection (Zbiorom Wallace). . kustoszowi Muzeum Zamku York.F. National Maritime Museum (Narodowemu Muzeum Morskiemu). Royal Ordonance Cun and Yehieles. Fundacji Heye'go. Rzym.Podziękowania Wydawca pragnie wyrazie podziękowanie niżej wymienionym instytucjom i osobom. Edynburg. Royal Air Force Museum (Muzeum Królewskich Sił Powietrznych). Heckler & Koch Gmbh. Vickers Shipbuilding & Engineering Ltd (VSEL Armaments) Barrow in Furness. Germanisches Nationalmuseum. Angelo. Paryż. Nottingham. USA. Luwr. Austria. Holandia. Londyn. Stevenage. Marconssis. The Ashmolean Museum z Oksfordu. The Metropolitan Museum of Art (Miejskiemu Muzeum Sztuki). Orpington. Profesorowi Lawrence Martin z Uniwersytetu Newcastle-upon-Tyne. Statens Historiska Museum. Norymberga. Schweizerisches Landesmuseum. The Victoria and Albert Museum (Muzeum Alberta i Wiktorii). The Rotunda Museum of Artiliery (Muzeum Artylerii). Musee de 1'Armee. Sztokholm. Livrustkammaren. Delft. Londyn. US Army Ordonance Museum (Muzeum Uzbrojenia Armii USA). Gosport. kustoszowi Zbiorów Wallace w Londynie. Panu Helmuthowi Nickel.. Skokloster Zamek. Wielka Brytania.Wielka Brytania. Bibliotece Ministerstwa Obrony w Londynie. Londyn. Propellants. Rzym. Edynburg. Podpułkownikowi Ulfowi G. Museo del Ejercito. Londyn. kustoszowi Królewskiego Muzeum Wojska w Sztokholmie. Londyn. Londyn. Nowy Jork. Compagne Industrielle des Lasers. Bazylea. Prochów i Silników Rakietowych) Ministerstwa Obrony. które udzieliły pomocy przy powstaniu tej książki: AMAC Corporation. Museum fur Volkenkunde und Schweizerisch. Wielka Brytania. Wielka Brytania. Sztokholm. Państwu Jonatanowi i Dianie Moore z Wojskowych Służb Historyczno-Archiwalnych (M A KS|. Kopenhaga. Scottish United Services Museum. Wiedeń. Szwecja.

1986) Hogg. 1971) Tanner. Bt. Naboje świata (Arms and Armour Press / DBI. G. Broń Afrykańska (Prinz-Verlag. W. Tuttle Company. wydawnictwa różne) Blackmore. H. 1946. H. 1981) North. 19761 Heath. Denis (Ed. ]. George Cameron Closariusz konstrukcji. Chris Czerwony bóg wojny (Artyleria radziecka) (Brasseys. 1978) Fuller. H.B..) Broń świata (Bonanza Books. Broń i sztuki walki Archipelagu Indonezji (Charles E. Brian Szable Armii Brytyjskiej (Arms and Armour Presss. 1962) Draeger. 1973. Broń Paryża (Harrap.N. 1973) Reid. reprint Bonanza Books) Kompendium broni (roczniki specjalistyczne.) jane. łan V.S. 1976) Stone. 1968) Robinson. łan Brytyjskie uzbrojenie systemu Lee: Lee-Metjbrd i Is.G. T.S. Artyleria grecka i rzymska (Oxford. & Thurston. Noże walki (Arms and Armour Presss. 1965) Renet te.B.L. Ewart Miecz w wiekach rycerskich (Luttcrworth Press.Russell japońska broń i uzbrojenie (Arms and Armour Presss. 1989) Artyleria Amunicja do broni lotniczej (US Depts of the Army and the Air Force.J. reprint 1961) Broń biała Ashdown. Major E. Howard L. J. Hrederick J. 1975) Kenyon. 1971) Payne-Callwey. 1987) Johnson. Frans C. W. Europejskie bronie białe (Almark. Działa samobieżne świata 2 tomy (Arms and Armour Presss. Col H. łan Ilustrowana Encyklopedia Artylerii (Stanley Paul. R.) Wspaniała Flota Brytyjska (Odhams. Kusza ( t h e Holland Press. Shelford Artyleria świata (Brasseys.B.. 1978) Swearengen. Col. 1942) Rocznik Brassey'a okrętów i statków (Wm Clowes & Sons) Cooke. (Ed. 1907) Bidwell. C. Votre. Karabin Lee-Enfield (Herbert Jenkins. Sir Ralph. Ilustrowana księga bagnetów dla kolekcjonerów (Arms and Armour Presss / Ilippocrcne Books Inc. 1969 & 1971) Miller. Broń gazowa. 1977) Peterson. Renć Wielka bojowa ręczna broń palna (Błandford Press. 1903. 1974) Bagnety Stephens. Peter Księga bagnetu (published bv the authors. 1987) Walter. 1875) Friedman. 1964) Pope. 1975) Broń morska Bacon. 1986) Hardy.L.A.H.. (Ed.) Rocznik broni i amunicji (Petersen) Held.W. 1984) 326 .B.. L. 1984) 1 łackman. 1970) lleld.. Skrzydło szarej gęsi (Osprev Publications. 1986) Bethell. F. łan V. Rewolwery 1870-1940 (Arms and Armour Presss. 1972) Hogg. dekoracji i użycia broni i uzbrojenia we wszystkich krajach i we wszystkich czasach (Jack Brussel.F. łan Artyleria niemiecka xv U wojnie światowej (Arms and Armour Presss.P. 1975 . E.) Huon. 1971) Smith. Norman Uzbrojenie Marynarki USA (Navał Institute Press.e Gastinne Renette des Armes de Poing (Editions Garnier. John Słownik broni i terminów wojskowych (McCraw-Hill. Capitaine L. F.L. Ilustrowana historia broni maszynowej (lan Allan. R. Curt Artyleria (Octopus. Berlin 1928) Mollo F. Claude Uzbrojenie europejskie i amerykańskie w latach 1100-1850 (Batsford. Księga Lugera (Arms and Armour Presss. 1975) Wilkinson-Lalham. Artyleria i sztuka artyleryjska marynarki wojen­ nej (Wiley& Son. łan V. 1903) Marsden.B.C. Admirał Sir Reginald H. Waldemar Das Schwert der Skythen und Sarmaten in Sudrussland (Verlag Van Walter De Gruyler & Co. Ogólne opracowania o broni jane'a Weapons System (Rocznik Jany's. 1975) ' Hogg.J.C. Thomas F. F. 1961) Caranta. Broń palna żołnierzy brytyjskich 1858-1864 (Herbert Jenkins. Alan & Hogg. 1977) Thompson. Brytyjska broń artyleryjska i amunicja 1914-1918 (łan Allan. 1982) Smith. broń przeciw okrętom podwod­ nym oraz Marynarka Królewska 1914 1954 (HMSO.i E. 1962) Peterson. Bagnety (Arms and Armour Presss. Brytyjska wojskowa broń palna 1650-1850 (Herbert Jenkins. 1969) Robson. Artyleria przez wieki (Seeley Service. 1968) Stephens. W. Defense (Balland. 1960) Roads.. 1978) Reynolds. C. 1973) Leksykon II wojny światowej (Macdonald and Jane's. 1972) Fischer.) Nelson. Broń palna i jej rozwój (1910. Capt. Księga dział i rusznikarzy (Chartwcll Books Inc. Harry Wczesne uzbrojenie lotnicze: Samoloty i broń do 1918 roku (Arms and Armour Presss. 1987) Quick. Raymond Les Armes de. 1972. Broń palna i jej działanie (Marshall Cavendish. 1977) Woodman. Szabla Indyjska (Herbert [enkins. łan V. 1983) Friedman. Robert Longbow: Historia społeczna i militarna (Patrick Stephen. Robert (Ed. Charles Edward Księga cen broni dla kolekcjonerów (Coward.Jack. McCann & Geoghegan. 1930) Rogers.G. 1968) Thiuvenin. Heribert Blankwaffen 2 whtmes (Klinkhardt & Biermann.W. Rosyjskie szable wojskowe 1801-1917 Oakeshott. T.R. Jołin Małe armie 20-go wieku (Arms and Armour Presss. Norman Konstrukcja i rozwój okrętów podwodnych (Naval Institute Press. 1965) Stephens. 1979) I togg. Robert Wiek broni palnej (Kompendium broni.C. 1977) Chanel.H. 1934.B.W. Donn F. Współczesne osiągnięciu w dziedzinie artylerii polowej na Kontynencie (Royal Artillery Institution. Robert Artyleria brytyjska na ladzie i na morzu 1790-1820 (David & Charles. 1984 . Dudley Broń palna (Spring Books.. 1972) Greener. Ilustrowana historia karabinu (lan Allan. 1957) Archer. Gastinne I. Bojowa broń myśliwska na świecie (T. Jim Średniowieczny łucznik (The Boydell Press.) Encyklopedia broni palnej (The Connoisscur. R. Szukaj i uderzaj: Sonar. H. 1975) Seitz. Leroy i Smeets. Commander A..'s Pocket Book 18: Artyleria ciągniona (Macdonald and Jane's. 1976. Ron Szable wojskowe Japonii 1868 1945 (Arms and Armour Pfesss. 1986) Ginters. John D. Małe armie świata (Stackpole Books / Arms and Armour Presss. |ohn & White.E. łan V. Richard & Gregory. Hans (Ed. 1969) Hogg. 1971) Watts. & Weeks. 1924) Wilkinson-Latham.avauz. H. 1973) Hobart.H. Werner & Zirngibl.D. Arne Feuerwajfen 2 vols (Klinkhardt & Biermann.P.H.elle et Cie. 1976) Bronie palne Bames. P. Pojazdy i wyposażenie armii brytyjskiej (łan Allan. F. 1969.Bibliografia Uwaga: tytuły książek przetłumaczono na jeżyk polski i pochodzą od Wydawcy niniejszego polskiego wydania „Encyklopedii Broni". 1964) Skennerton. W. 1980) Wise. Brytyjskie bagnety wojskowe (Hutchinson. William Wiedza o uzbrojeniu (Mitchell Beazley.) Perkins.e-Enfield karabiny i karabinki 1880 1980 (Annual Armour Presss. 1977) Bellanw. Enterprises.W. Mnafred A. UArtillerie Nouvelle (Charles ł. sprężynowa i wiatrówki świata (Arms and Armour Presss.A. 1978) Swenson.) Rocznik broni i uzbrojenia tom 1 (Digest Books Inc. wydawnictwa różne) Hogg.) Smith. Broń i uzbrojenie brytyjskie i zagraniczne (T. 1977) Jane's Infantry Weapons (Jane's annual. 1964) Rawson. Col. Jean Un Siecle D'Armament Mondial Tome 1 et 2 (CrepinLeblond. Ken Broń i Wojna.W. 1909) Blair. Księga broni palnej (Hamlyn. Broń konwencjonalna i jej rola w bitwie (Brasseys. 1967) Łuki Bradbury. 1971) Hoff. Cattermole. Nowoczesna broń i uzbrojenie (F.

Biuro Artylerii Niemieckie materiały wybuchowe i amunicja Tom I (1946. Devon. Malter & Co. 1986) Broń chemiczna Haber. Trujący obłok: Wojna chemiczno w I wojnie światowej (Clarendon Press. 1962) Rakiety i broń nuklearna Baker.W.Bibliografia Hodges. 1963) Victuria & Albert Museum. 1980) Bezpieczeństwo wewnętrzne Clapp. John Wojna w świecie klasycznym (Salamander. Londyn Broń i uzbrojenie starej Japonii (1951.1965) Maringer. Ronald (Ed. Rodney W. łan Księga wojny nuklearnej (Edbury Press. Obrona przeciwnuklearna miast (Abt Books. 1977) Connoly. Keith Obrona strategiczna: „ Wojny gwiezdne" w perspektywie (University Press of Amenca.N. 1988) Broń kosmiczna Aspen Strategy Group Broń antysatelitarna uraz amerykańska polityka wykorzystania przestrzeni kosmicznej do celów militarnych (University Press óf America. Sir William Szczegóły systemu rakietowego (London. 1953) Petrie. Birmingham. 1959) Katalogi muzealne i podręczniki British Museum Podręcznik zbiorów etnograficznych (1910) British Museum Narzędzia kamienne (1968) British Museum Myśliwi i zbieracze (1970) British Museum Człowiek . Rav Ilustrowany przewod?iik po nowoczesnej broni radzieckiej (Salamander. 1985) Rosser-Owen. & Hadcock. 1814) Egerton. Flayderman & Co.F. Sussex. Sir John (Ed. 1983) Martin. 1977) SlPRl Rocznik (SIPRI. Londyn Szable i sztylety (1963) Wallace Collection European Broń i uzbrojenie. 1978) Jones.Allen. 1978) Chant. A. Col. Hans-Georg Sztuka w erze zlodowacenia (George Allen and Unwin. 1975) Hackett. with Joel L. Max Ilustrowany przewodnik po broni strategicznej (Salamander.1988) Parśon".) Zagrożenie nowymi systemami broni (Macmilian. [978) Lloyd.H. tom II (1962) Katalogi aukcyjne Wallis & Wallis. 1972) McI-ean.) Wojny w świecie starożytnym (Sidgwick and Jackson. L. 1979) Hogg. Daniel O. & Kennard. 1975) Gonen. Anglia Czerwonoskóry w Ameryce Północnej (1974) Kolekcja broni palnej Fullera (US National Park Service) Hallwyl House collcction Broń i uzbrojenie Tom II (1962) The Metropolitan Museum of Art. Donald B. Szable i broń palna marynarzy (HMSO. Peter Armie rzymskie (Macdonald Educational. reprint The Combat Bookshelf. Francuskie uzbrojenie wojskowe 1717 1938 (N. Jr. 1986) Payne.G. Nels A. 1987) Limpkin. David Rakieta (New Cavendish Books. Edward Uzbrojenie chemiczne (Macmilian Press. Anglia Weller & Dufty Ltd.M. Charles Indiańskie i eskimoskie artefakty w Ameryce Północnej (Bonanza Books. 1977) Departament Marynarki USA. 1986) Graham. 1963. 1956) Pretty. 1985) Coggins.Bruce Ocalenie Sądu Ostatecznego (Shaw & Sons. Major James E. 1893) May. David Podręcznik broni wietnamskiej (Patrick Stephens. Broń Amerykańskiego Zachodu (Arms and Armour Presss. William (Ed. David Ilustrowany przewodnik po wojnie kosmicznej (Salamander. Bill Uzbrojenie lotnicze (Salamander. 1989) Lord. 1978-1989) Walmer. Christopher & Hogg. Nowy Jork Broń i uzbrojenie The Metropolitan Museum of Art. Encyklopedia wojny cywilnej dla kolekcjonerów (Castle Books. Narzędzia i broń jaskiniowców (The British School of Archeology in Egypt. 1969) Weyer. 1986) LIS Army Systemy broni Armii USA 1986 Warry. of Tatton Opis uzbrojenia indyjskiego i wschodniego ilustrowany kolekcją byłego Biura Indii (W. 1917 / Aris & Philips Ltd. 1987) Gutteridge.twórca narzędzi (1961) Muzeum Miasta Exeter .E. Pociski kierowane podczas wojny i pokoju (Harvard University Press. Jack Uzbrojenie i wyposażenie w wojnie cywilnej (Doiibleday.) Nowoczesne prawo stosowania broni i zasad walki (DBI. Sir W. (Ed. 1983) Tlobbs. Francis A.. W. Joseph G. 1988) Uzbrojenie w poszczególnych okresach Bonds. Cottie Ludzie bez maszyn (Aldus Books. Małe siły nuklearne (Greenwood Press. 1896) Hicks. Michel Les Arts Martiaux ou l'espńt des budo (Fernand Nathan. Peter and Friedman. Wiley M.. 1979. Lord. lan & Batchelor. Lewes. Laurence Broń i strategia (Weidenfeld and Nicolson.'1986) Spiers. Artyleria (J-Griffin. Clive Bitwa o Bogside (Penguin Books. Johannes i Bandi.) Miles. Rivka Broń świata starożytnego (Cassell. 1986 i 1988) Spiers. A. 1973) Równowaga militarna 1979-1980 i 1988-1989 (Międzynarodowy Instytut Studiów Strategicznych. 1984) Sibley. The Plumbefs Kit chat (Normount Technical Publications) Rozmaitości Burland. 1968) Random. Edward Ludzie prymitywni dzisiaj (Hamish Hamilton. Anglia . 1962) Ćonnoly. Peter Armie greckie (Macdonald Educational. E. C. Edward Wojna chemiczna (Macmilian Press. 1983) Gunston.) Jane's Pocket Book 10: Rakiety (Macdonald and Janc's. 1987) Dewar. John Działa marynarki wojemiej (Blandford. Norman Uzbrojenie niszczycieli li wojny światowej (Naval Institute Press. 1965) Congreve. 1974) Rosa. Michael Broń i wyposażenie antyterrorystyczne (Arms and Armour Presss. Nowy Jork Sztuka rycerska Royai Ontario Museum Iroąuoians of the Eastern Woodlands (1970) Tower of London Kusze (1976) Victoria & Albert Museum.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful