7 0 0 0 lat historii uzbrojenia

pod redakcją

Davida Hardinga

Przekład z języka niemieckiego

Jan Bańbor i Tomasz Nowakowski

Opracowanie naukowe

płk prof. dr hab. Stanisław Torecki

Scan By Bug for Torrenty.org

Encyklopedia

Broni

Pierwsze w y d a n i e w Polsce u k a z a ł o się w 1995 roku n a k ł a d e m Spółki z o.o. Penta, 01-806 W a r s z a w a , Z u g a 2 7 / 1 C o p y r i g h t © for Polish cdition by Penta, W a r s a w 1995 Tytuł oryginału Weapons. An international encyclopedia from 5000 BC to AD 2000. C o p y r i g h t © D i a g r a m Visual Information Ltd. L o n d o n , 1980, 1990 P o d redakcją Davida Hardinga O p r a c o w a n i e graficzne _ Richard Hummerstone Ilustracje Alan Cheung, Sleven Clark, Brian Hewson, Susan Kinsey, Ravel Kostal, Kathleen McDougall, Janos Marjfy, Graham Rosewarne, Darren Bennett, Peter Crossman, Lee Lawrence, Paul McCauley P r z e k ł a d z języka niemieckiego Jan Bańbor i Tomasz Nowakowski C o p y r i g h t © for Polish translation Jan Bańbor ćk Tomasz N o w a k o w s k i , 1995 O p r a c o w a n i e n a u k o w e w y d a n i a polskiego płk prof. dr hah. Stanisław Torecki O p r a c o w a n i e typograficzne w y d a n i a polskiego Stanisław Małecki O p r a c o w a n i e redakcyjne Edward Piekarski Książka, a n i jej fragmenty n i e m o g ą b y ć r e p r o d u k o w a n e w jakiejkolwiek formie b e z pisemnej z g o d y w y d a w c y

Wydawnictwo Penta, Warszawa 1995 Wydanie pierwsze Skład: „ D o m i n o " sp. z o.o., Warszawa Druk: Slovart Trend, Bratysława, Słowacja ISBN 83-85440-32-1

Wstęp
„Encyklopedia Broni", którą o d d a j e m y w P a ń s t w a ręce, ukazuje szereg p r z e d m i o t ó w i u r z ą d z e ń służących człowiekowi jako b r o ń . W j e d n y m tomie z n a l a z ł o się r e p r e z e n t a t y w n e p r z e d s t a w i e n i e większości z n a n y c h t y p ó w b r o n i p o c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h okresów i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h . Z a p o d s t a w ę p o d z i a ł u przyjęto k r y t e r i u m funkcji. Całość p r o b l e m a t y k i p o g r u p o w a n o w e d ł u g tej w ł a ś n i e zasady, j e d n o c z e ś n i e wyjaśniając teoretyczne p o d s t a w y d z i a ł a n i a d a n e g o rodzaju b r o n i i w w i e l u w y p a d k a c h w z b o g a c o n o je ilustracjami. Przyjęto o g ó l n e założenie, b y p o s z c z e g ó l n e g r u p y (odpowiadające r o z d z i a ł o m ) u p o r z ą d k o w a ć wg narastającego s k o m p l i k o w a n i a — od najprostszych p r z e d m i o t ó w a ż p o z ł o ż o n e s y s t e m y w s p ó ł c z e s n e g o uzbrojenia. Rozdział p i e r w s z y zaczyna się od p a ł e k i m a c z u g , a r o z d z i a ł ó s m y k o ń c z y się na w s p ó ł c z e s n y c h systemach broni okrętowych. Ze w z g l ę d u na to, że p o s z c z e g ó l n e obiekty nie są u p o r z ą d k o w a n e w n a s t ę p s t w i e c z a s o w y m , d o g ł ó w n y c h z a g a d n i e ń , takich jak n p . b r o ń p a l n a , d o d a n o tablice pozwalające śledzić chronologię najważniejszych d o k o n a ń w danej dziedzinie. W p r o w a d z o n o też i n d e k s o b r a z k o w y na str. 296—317, w k t ó r y m b r o ń ś w i a t a z a c h o d n i e g o została u p o r z ą d k o w a n a w e d ł u g okresów historycznych, i n n e z a ś obiekty w e d ł u g r e g i o n ó w p o c h o d z e n i a . Interesowała n a s p r z e d e w s z y s t k i m b r o ń w ścisłym tego słowa z n a c z e n i u tj. p r z e z n a c z o n a do walki z l u d ź m i . Tym s a m y m m a r g i n a l n i e p o t r a k t o w a n o wszelkie p r z e d m i o t y p o w s t a ł e jako b r o ń m y ś l i w s k a czy s p o r t o w a , n a w e t jeśli ich rozwój był ściśle z w i ą z a n y z rozwojem b r o n i wojskowej. „Encyklopedia B r o n i " została p o m y ś l a n a jako leksykon zawierający informacje z d z i e d z i n y b r o n i o z n a w s t w a , a s y s t e m i n d e k s ó w p o z w a l a na ł a t w e i w i e l o s t r o n n e k o r z y s t a n i e z tekstu. W p o s z c z e g ó l n y c h rozdziałach z a w a r t o s p e q a l i s t y c z n e informacje p r z e d s t a w i o n e n a tle rozwoju uzbrojenia. Czytelnik zyskuje o g ó l n y p r z e g l ą d całości z a g a d n i e n i a , co czyni z encyklopedii b e z k o n k u r e n c y j n e i p o d s t a w o w e ź r ó d ł o informacji dla fachowców i szerokich rzesz Czytelników.

Rozdział pierwszy
14 15 16 17 18 19 20 22 26 27 28 31 34 36 38 40 41 44 46 48 50 51 56 64 66 67 68 70 72

Rozdział drugi
74 76 77 78 79 80 82 84 Wsparcie rzutu Proce Maczugi miotane Bumerangi Topory i żeleźce Oszczepy Granaty ręczne

12 BROŃ BIAŁA RĘCZNA

Maczugi Maczugi proste Maczugi złożone Maczugi z ruchomymi głowicami Maczugi metalowe Berła Nadziaki i młoty rycerskie Siekiery i topory Sztylety, noże, puginały Sztylety niemetalowe Sztylety w różnych rejonach świata Sztylety europejskie Miecze Miecze i szable Afryki i Bliskiego Wschodu Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego Miecze i szable Dalekiego Wschodu Miecze japońskie Miecze europejskie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza Miecze średniowiecznej Europy Miecze renesansowe i późniejsze Rapiery i szpady Przepisowa broń biała w różnych armiach Broń drzewcowa Bagnety Bagnety szpuntowe Bagnety stałe Bagnety tu lej owe Bagnety nożowe Varia

POCISKI M

R o z d z i a ł trzeci

Łuki Łuki proste Łuki laminowane i dwuwarstwowe Łuki kompozytowe Strzały Kusze Dmuchawki Wiatrówki Indywidualna broń strzelecka Nauka strzelania z ręcznej broni palnej Chronologia rozwoju ręcznej broni palnej Amunicja małokalibrowa Strzelecka broń odprzodowa Długa broń palna odprzodowa Pistolety od przód owe Pistolety jednostrzałowe od przodowe Pistolety odprzodowe wielostrzałowe Rewolwery odprzodowe Broń palna odtylcowa Jednostrzałowa broń odtylcowa Odtylcowa broń wielolufowa Powtarzalne karabiny odtylcowe Rewolwery odtylcowe Pistolety samopowtarzalne Pistolety maszynowe Karabiny samopowtarzalne, karabinki automatyczne 154 Granatniki ręczne, granaty nasadkowe 156 Ręczna broń bezod rzutowa 94 96 98 99 100 102 106 107 108 110 111 112 114 116 122 124 126 128 130 132 134 136 142 146 148 150

92 INDYWIDUALNA B R O Ń MIOTAJĄCA

Rozdział czwarty 158 D Z I A Ł A Rozdział piąty 220 222 224 226 227 228 230 232 160 Mechaniczne machiny miotające 161 Machiny neurobalistycznc wykorzystujące siłę sprężyny 162 Machiny neurobalistyczne .torsyjne 163 Machiny barobalistyczne 164 Działa prochowe 166 Działa od tyko we 168 Działa pierścieniowe z kutego żelaza 169 Działa odprzodowe odlewane 170 Gładkolufowe działa polowe 172 Gładkolufowe działa forteczne 173 Gładkolufowe działa okrętowe 174 Działa gładkolufowe w XIX wieku 175 Działa odprzodowe z lufami gwintowanymi 176 Nowoczesne moździerze 178 Działa odtylcowe 180 Amunicja do dział odtylcowych 182 Działa polowe 184 Działa polowe odtylcowe 188 Działa oblężnicze i kolejowe 190 Działa górskie 191 Artyleria nadbrzeżna i forteczna 192 Działka automatyczne 194 Armaty przeciwlotnicze 196 Armaty pokładowe pojazdów opancerzonych 198 Armaty przeciwpancerne 200 Działa bezodrzutowe 202 Odtylcowe działa okrętowe 206 Karabiny maszynowe 207 Poprzednicy karabinów maszynowych 208 Amunicja do karabinów maszynowych 209 Rozwój karabinów maszynowych 210 Systemy karabinów maszynowych 212 Ręczne karabiny maszynowe (rkm) 214 Ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe 216 Uniwersalne karabiny maszynowe 218 Broń pokładowa Zapory fortyfikacyjne Pułapki proste i zmechanizowane Pułapki wybuchowe Pozycyjne miotacze pocisków Materiały wybuchowe Miny lądowe Miny morskie BRONIE POZYCYJNE Rozdział szósty 234 236 239 240 241 242 243 244 246 248 249 250 252 254 256 258 260 262 Bomby lotnicze Bomby głębinowe Pociski z własnym napędem Rodzaje napędów Torpedy Napędy odrzutowe Rakiety z silnikiem na paliwo stałe Rakiety z silnikami na paliwo ciekłe Sposoby startu Główne zespoły rakiet Systemy kierowania Rakiety w okresie II wojny światowej Przeciwpancerne pociski rakietowe Pociski rakietowe przeciwlotnicze Lotnicze taktyczne pociski rakietowe Morskie taktyczne pociski rakietowe Strategiczne i taktyczne nuklerarne pociski rakietowe BOMBY I POCISKI z WŁASNYM NAPĘDEM .

Nowa Zelandia i Oceania 298 Azja Południowo-Wschodnia. Chiny. Birma. BIOLOGICZNA I JĄDROWA Broń zapalająca Broń chemiczna Broń jądrowa Skutki wybuchu jądrowego Użycie broni jądrowej Systemy antyrakietowe Broń biologiczna Rozdział ó s m y 278 BRONIE INTELIGENTNE 280 Nowe technologie 282 Bronie policyjne 284 Bronie piechoty 286 Systemy artyleryjskie 288 Bronie przeciwpancerne 290 Uzbrojenie śmigłowców i samoloty bezza ługowe 292 Lotnicze pociski rakietowe i bomby kasetowe 294 Współczesne systemy broni morskich 297 Australia. Ameryka Północna i Południowa 302 Paleolit i neolit w Europie 302 Starożytny Bliski Wschód 303 Starożytna Grecja i Rzym 304 Średniowieczna Europa 305 Europa w XVI wieku 306 Europa w XVII wieku 307 Europa i Ameryka Północna w XVIII wieku 308 Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 309 Lata 1816-1860 " 310 Wojna secesyjna 311 Lata 1866-1913 312 I wojna światowa 314 II wojna światowa 316 Świat współczesny 296 INDEKS GEOGRAFICZNY I HISTORYCZNY 318 SŁOWNICZEK NAZWISK I NAZW 325 326 328 Podziękowania Bibliografia Skorowidz rzeczowy . Assam 299 Japonia 300 Indie i Iran 301 Afryka.Rozdział siódmy 266 268 270 272 274 276 277 264 B R O Ń CHEMICZNA.

nie mieszczącej się w ramach wspomnianych kategorii. miecze i szable. a także przykłady mniej znanej broni białej. trzymana w dłoni lub dłoniach. broń drzewcową.Rozdział pierwszy BROŃ BIAŁA RĘCZNA Opisano tu broń. Opera Nom. którą walczący posługuje się za pomocą ręki. z pierwszych celowo wykonanych przez człowieka rodzajów broni. najpóźniej skonstruowanej i wprowadzonej broni białej. z założenia nie służy do miotania. jaka dziś jest powszechnie wykorzystywana w uzbrojeniu nowoczesnych armii. napisanego przez Marozzo w 1536 roku. że nie ma możliwości przedstawienia jej w jakimś logicznym i ścisłym porządku. jedynej. będących z całą pewnością jednymi. lecz jest jedynie przedłużeniem ręki człowieka. nadziaki. W rozdziale omówiono topory. sztylety. 12 . Należy zacząć jednak od pałek i maczug. Przegląd kończymy na bagnetach. Istnieje tak wielka różnorodność typów i sposobów użycia broni ręcznej. Nie ma to jednak większego znaczenia przy omawianiu jej głównych typów i rodzajów. Cykl ilustracji (po prawej) z włoskiego podręcznika szermierki. Broń ta.

.

p. Zamykają one jednocześnie długi okres rozwoju tej broni. poprzez wykonanie ostrych krawędzi czy też dodawanie zaostrzonych kolców. mają wydatną głowicę.(Więcej na temat maczug. Na świecie większość policjan­ tów nadal nosi na służbie pałki. przedstawiają ludzi uzbrojonych w maczugi. najczęst­ sza forma to buzdygan. w postaci prostej pałki z drewna. jak i berła. są jedynie insygniami władzy. jest nadal używana na całym świecie przez siły policyjno-porządkowe. Maczuga. Podobny efekt uzyskamy pogrubiając koniec zwykłej pałki. trzymane w dłoni. Maczugi metalowe. Wykonane z jednolitego. Te właśnie formy przekształciły się później w topory bojowe czy nadziaki. siły porządkowe do rozpraszania demonstrantów tradycyjnie stosują Lahti. Niektóre z nich.e. Maczugi Dynamika maczugi (powyżej) Ciężki przedmiot (a). b. 14 d. 5. Broń tę zwykle wykonuje się z długiego'pręta bambusowego. a w efekcie: skuteczność ciosu. Maczugi proste. 6000 r. maczugi były podsta­ wową bronią do czasu przybycia tam Europejczyków. . różniących się budo­ wą i zastosowanym materiałem. W Indiach i Pakistanie. Stosowana jest powszech­ nie jako broń policjantów z oddziałów prewencji. jest jednym z najrostszych rodzajów broni. Pomimo swego prymitywizmu i prehistorycznego pochodzenia jedna z odmian maczugi szturmowa pałka policyjna odgrywa znaczącą rolę również dzisiaj. c. Ich początkiem były niewątpliwie nieobrobione kije lub kamienie przypadkowo używane w potrzebie przez pierwotnych ludzi.n. tj. lub kij (b). Nie wszystkie maczugi miały mieć głowicę o tępych kształtach.Maczugi mogą być uznane za pierwszą. Rysunki naskalne z Afryki Południowej datowane na ok. Wykonane co najmniej z dwu materiałów. 1. Użycie maczug (po lewej i powyżej) a. Maczugi z ruchomymi łowicami. 78). umocowując go na końcu kija. Wykonane w całości z metalu buzdygany. e. niemetalicznego materiału. . gumy lub tworzyw sztucznych. Maczugi złożone. Wyróżniono tu pięć podstawo­ wych typów. Maczugi ceremonialne (berła) mają najrozmaitsze formy. Irlandzka maczuga Shillelagh (po prawej). str. na końcu kija znacznie wzrastał moment bezwładności. Stąd też pochodzą najpiękniej zdobione okazy maczug. stanowiące insygnia władzy. Maczuga była technologicznie zaawansowanym rozwinięciem obu tych pra-broni. owstawała poprzez przycięcie odpowiednio ukształtowanego kawałka grubej gałęzi. 3. zwykle przybierają formę buławy. 2. Działanie kamienia można uczynić znacznie skuteczniejszym. okutego na końcu metalem. czyniono bardziej efektywnymi. świadomie wykonaną przez człowieka broń. mogą być użyte w celu zadania ciosu przeciwniko­ wi. są przykładami najbardziej rozwiniętych technologicznie maczug. Na Nowej Zelandii i Wyspach Oceanii. P f Typy maczug (po lewej). po umocowaniu ciężkiej głowicy (c).

Do grupy tej zaliczamy zarówno proste pałki. o asymetrycznym kształcie. wykonywane najczęściej z drewna i kości. wykonywany jest również z kości. Płn-zach wybrzeże Stanów Zjed­ noczonych. wschodnia część USA. 1970 r. Pałka z kości wieloryba. Postać Wilhelma pojawia się na tkaninach wielokrotnie. 5. 4. Maczuga kościana plemienia Irokezów. Nowa Zelandia. Drewniana maczuga z Fidżi. Indiana Coast. Pałka policji miejskiej Nowego Jorku. 3. 10. Wykonana z twardej gumy. nazywana patu. ok. przedstawiono Wilhelma Zdobywcę trzymającego maczugę. uchwyt opleciony trzciną. zwana rzez białych KnoBkerrie ( z afryanerskiego: Knopkłrie). Ich forma uzależniona jest od dostępnego w danym miejscu materiału. Wyspy Umiak. Pałka z kości wieloryba. Maoryjska maczuga merę 7. Drewniana maczuga (powyżej) z Archipelagu Markizów. Maoryjska maczuga drew­ niana wahaika. Ten typ maczugi. 1960 r. zawsze uzbrojona w maczugę. Zuluska maczuga. Polinezji i Oceanii mają najbardziej wyszukane kształty i ornamentykę. Maczugę dzierży także biskup Odo i niektórzy spośród anglosaskich wojowników. 9. Pałka brytyjskiej żandarmerii wojskowej. Maczuga nazywana przez tubylców macana. Nazywana również patu pounamon. Oponie z Bayeux. temblak ramienny. Maoryjska maczuga z miękkiego drewna. miejscowej tradycji.Maczugi proste Broń biała ręczna Maczugami prostymi nazywamy maczugi wykonane z jednorodnego materiału. 7. ok. wybrzeże Alaski. 11. maczugi drewniane. kamienne lub kościane z Nowej Zelandii. USA. używane przez współczesne siły policyjne. E Maczugi proste (powyżej) 1. 2. przedstawieni w trakcie ucieczki. Spośród wszystkich znanych okazów tego typu broni. jak i wyjątkowo pięknie rzeźbione maczugi z Polinezji i Oceanii. Środkowy Pacyfik. Na haftowanej tzw. z XI w. a także wynika z chęci znalezienia najbardziej efektywnego kształtu. Południowa Afryka. Wykonana z drzewa rrikorowego. Gujana. 6. innego niż metal. Wykony­ wana z jednego kawałka twarde­ go drzewa. 15 . Nowa Zelandia. Drążona ręko­ jeść służyła za schowek. obsydianu. 8. (po lewej).

1510 r. 3. Drewniana maczuga. często występującym typem. Stan Omaha. Japońska maczuga fuńbo. w głowicach których obsadzono metalowe ostrza lub kolce. s . w której przewiercono otwór i nasunięto na zwężający się. Kombinowana broń angielska z ok.Maczugi złożone W konstrukcji maczug złożonych. Tego rodzaju maczuga stanowiła pierwotną formę tomahawka.). pochodząca z XIV w. Ameryka Płn. opleciono ją drutem. Wojownik indiański (po lewej) z Plemion Prerii (Ameryka Płn. 16 Maczugi złożone (powyżej): 1. Aby zapobiec odłupywaniu się fragmentów głowicy. Indiańska maczuga Plemion Prerii z Ameryki Płn. Brązowa głowica maczugi. są zwykłe proste maczugi. Maczuga z pręta bambusowego z osadzoną głowicą. 2. USA. uzbrojony w maczugę z kamienną głowicą i włócznię. głownię i szereg kolców. połączenie dwu lub więcej materiałów. 9. Kamienna. XVI w. Front Zachodni. York. ciężkiego materiału na prostym trzonku. Archipelag Gilberta. kulista głowica umocowana za pomocą niewyprawionego rzemienia. w głowicy której osadzono 3 lufy. w celu zwiększenia ich skuteczności. Kiribati. z dwu naciętych pierścieni. znaleziona na terenie Szwecji. Improwizowana maczuga okopowa z lat 1914-18. Maczuga. Castle Museum. używaną podczas rytualnych tańców. 6. wykorzystuje się. stożkowaty trzonek. Lekka maczuga drewniana z osadzonymi na obwodzie zębami rekina . Innym. Najczęściej powstają one w wyniku osadzenia głowicy z twardego.prymitywna forma miecza. Północne Indie. Papua Nowa Gwinea. 7. Tower. co znacznie zwiększało skuteczność ich działania. głównego uzbrojenia Indian Prerii przed przybyciem białych do Ameryki i wprowadzeniem przez nich żelaza. Maczuga Plemion Prerii. Takiej broni używano podczas nocnych patroli i wypadów do okopów nieprzyjacielskich. Kolce wykonano z gwoździ o obciętych łebkach. Drewniana pałka okuta żelazem. w gło­ wicy której osadzono kamienne ostrze. trzonek pokryty surową skórą. 8. Londyn. wyobrażającą głowę bizona. Nie jest znany wykonawca. Głowica kwarcowa.. Maczuga z głowicą kamienną. 10. Ubrany w obrzędową maskę. 5. 4.

skuteczność ciosu. Jest lo odmiana broni zwanej kusarigama.XIX w.Maczugi z ruchomymi głowicami Broń biała ręczna Maczugi z ruchomymi głowicami (po lewej) 1. P W maczugach tego rodzaju stosuje się elastyczne połączenie głowicy z rękojeścią. 5.. rawdopodobnie XVII w. 4. 5. Krótki cep bojowy o trzech głowicach. używanej raczej do parowania ciosów. Niemcy. Drewno. Maczugi o ruchomej głowicy stosowane są do dziś w postaci nunczako. Współczesna pałka na wyposażeniu policji niemieckiej. W Polsce. umożliwia znaczne przyspieszenie ruchu końca głowicy. Chigiriki (po prawej). gwiazdy zaranne. rzegub żelazny. 2. Jednoręczny cep bojowy z terenu Niemiec. Szwajcarska gwiazda zaranna (morgenstern). maczuga japońska. będący odmianą narzędzia rolniczego używanego do młócenia zboża. Podobnie działa ciężka kula przyłączona łańcuchem do drzewca (b). wydatnie zwiększając jej energię. Zasada działania (po lewej) Przegub cepa bojowego (a). XVI w. używanego w dalekowschodnich sztukach walki oraz niektórych pałkach policyjnych. XV w. Francuski morgenstern z niezwykle krótkim trzonkiem i gładką głowicą. 17 . O wiele skuteczniejszą bronią wobec przeciwnika osłoniętego zbroją były tzw. 6. (Obiekty nr 1. Niemiecki morgenstern na krótkim łańcuchu. 2. Była to masywna kula.broń tego typu zwano kiścieniem. z ok. 7. 6 ze zbiorów Metropolitan Museum of Art. giętkość jednak łańcucha czyni znacznie trudniejszym sparowanie zadanego ciosu (c). XV w. Najprostszym i chyba najstarszym przykładem takiej broni jest cep bojowy. a co za tym idzie . Nowy Jork). nabijana zwykle kolcami.1530 r. 3. Indyjski łańcuchowy cep bojowy o dwu głowicach. mocowana łańcuchem do drzewa. Składa się z dwu sprężyn wsuwanych w rękojeść. co podnosi skuteczność ciosu i utrudnia jego sparowanie. z niemiecka nazywane morgenszternami.

Wiedeń. 1560 r. którego lufa jestjednocześnie trzonkiem.buzdygany 1. Żelazo zdobione złoceniami na tle braunirowanym. Wykonany w Mediolanie ok. Pochodzi z Prywatnej Zbrojowni Habsburgów. złocony. miecza. Londyn. 3. Chiński buzdygan. Żelazo. 38). Włoski buzdygan o ozdobnie wywiniętych piórach głowicy. Pozłacany buzdygan niemiecki. Głowica w postaci kutej stalowej kuli. 1530 r. Węgrzy uzbrojeni w ciężkie metalowe buzdygany. Wallace Collection. Włoska maczuga typu gwiazdy zarannej (morgenstern). Niemiecki buzdygan żelazny z ok. Maczugi metalowe . 8. Broń kombinowana. uchwyt owinięty plecionką z ratanu (rodzaj trzciny). 18 . 6. Dzięki swej masie. Indyjski buzdygan z XVTlY w. w ściankach kuli osadzono liczne kolce. Żelazo. str. najprawdopodobniej niemiecka. (po lewej). zadany nimi cios był znacznie skuteczniejszy niż w przypadku np. początek XVI w. 2.Maczugi metalowe Maczugi wykonane całkowicie z żelaza lub stali (buzdygany) pojawiły się wraz z rozpowszechnieniem się zbroi płytowej. Sztokholm) 5. Buzdygan stalowy. XVI w. Z temblakiem na nad­ garstek. XVIII w. (Livrustkamm aren. Europa Zachodnia. Madras. Widoczny nad rękojeścią otwór służył do mocowania temblaka zapobiegającego przypadkowej utracie broni. Buzdygan z pistoletem kołowo-krzosowym. pustej w środku. Kunshistorisches Museum. Indyjski buzdygan stalowy. 4. Metropolitan Museum of Art. 1580 r. XVIII w. twardości materiału i sile ciosu ogniskującej się na ostrych krawędziach piór czy kolcach głowicy. Wykonana w Mediolanie ok. Zwraca uwagę rękojeść utrzymana w typie ręko­ jeści mieczy khanda (por. Nowy Jork. 9. Londyn. 7. Damast skuwany. Wallace Collection. XVI w.

Berło wchodzące w skład klejnotów koronnych monarchów brytyjskich. p. Moneta księcia Jana Zygmunta. Króla Skorpiona (po prawej. Tower. 1660 r. Przetrwały one niemal do naszych czasów w postaci bereł królewskich.n. Wykonane ok. (Skarbiec koronny. c. Woźny magistratu miasta Clochester. Drewniane berło inkrustowane macicą perłową. hrabstwo Lincolnshire. symbolem władzy książęcej.Elektora Brandenburskiego w latach 1608-19.e.Być może dlatego.e. Wlk. Berło kamienne. Wyspy Salomona. (Museo dcIOro. Berło miasta Stamford. b. 19 . Berła i maczugi ceremonialne (po prawej) 1. Brytania. ceremonialne maczugi zwane berłami były używane jako insygnia władzy. Srebro pozłacane. iż maczuga była jedną z pierwszych broni stworzonych celowo przez człowieka i w sposób oczywisty kojarzyła się z użyciem przemocy. 3200 r. Błazen dworski dzierżący imitację berła królewskiego.n. Bogota). 4. Wlk. Tambur-major orkiestry wojskowej armii brytyjskiej z paradną laską. p. Kamienna głowica berła tzw. Ukazano go z berłem w dłoni. Rysunek pochodzi z plakiety kamiennej datowanej na ok. Maczugi — insygniami władzy (po prawej) a. Brytania 2. d. 2900 r. (Katusz Miasta Stamford. wykonaną z pęcherza na Kiju. 3. Pochodzi z okresu przed kolonizacją Ameryki Płd. Berła Broń biała ręczna Berła w Starożytnym Egipcie Faraon Górnego Egiptu Nar-mer uderzający berłem jeńca (po prawej). rektorskich czy burmistrzowskich. da­ towana jest na ok. Londyn). na skraju) pochodzi również z Egiptu.

Zdobiony mosiądzem i srebrem. Obsydianowe ostrze mocowane oplotem do rzeźbionego trzonka.nadziak indyjski. Jego odmiana z łańcuchem i kulistą głowicą przeznaczona głównie do parowania ciosów przeciwnika. Persji i Indiach w okresach. W literaturze archeologicznej określany niekiedy jako halabarda ze Skane. Drewniany nadziak z Nowej Kaledonii. Wydaje się jednak.Nadziak jest bronią przeznaczoną do przebijania osłon noszonych przez przeciwnika. trzonek posrebrzany. chętnie używano ich jako broni przeznaczonej do osobistej obrony. 20 . znaleziony podczas prac archeologicznych w Skane. Dziób młotka rycerskiego połączony był z obuchem. Nadziaki (po lewej) 1. Toki ~ nadziak Maorysów z Nowej Zelandii. Kolekcjonerzy określają go mianem „kruczy dziób" (crowbill). 2. Stalowy nadziak z pogranicza a fgańsko-pakistańskiego. 6. 5. Nadziak rdzennych mieszkańców Australii aborygenów. ze względu na masowe używanie kolczug. Najpiękniejsze przykłady tej odmiany pochodzą z terenu Indii i Persji (Iranu) gdzie były powszechnie ato&owaną bronią. kiedy noszono zbroje płytowe i kolczugi. zwana młotkiem rycerskim. Wykonany ze stali. Obsydianowa głownia była umocowana na drewnianym trzonku za pomocą gumy. 4. Zaghhal . składa się z głowni (zwanej dziobem) osadzonej pod kątem prostym na stosunkowo krótkim trzonku. Nadziak z epoki brązu. powszechnie osadzano głownie noży na brązowych trzonkach. była powszechnie używana w Europie. przeznaczonym do rozbijania hełmów. W najprostszej formie. Jego odmiana. Nadziaki i młoty rycerskie Nadziak indyjski. W tym okresie. że niektóre ze znalezionych okazów miały czysto ceremonialny charakter. Japoński nadziak kama yań. 3. W Polsce XVI i XVII w. nazywana jest kusarigama. Szwecja. 7.

Nadziak z ośmiokątnym dziobem i młotkiem o kwadratowym przekroju na drewnianym trzonku.młotek rycerski. (Victoria and Albert Museum. Prawdopodobnie Włochy. Nadziak stalowy z damastu skuwanego. zwany w tym okresie również młotkiem rycer­ skim. XVI w. Bawaria. Nadziak. 21 . nawet wówczas gdy płyta zbroi nie została uszkodzona.Ucella „Bitwa pod San Romano" (w zbiorach National Gallery. 5. a gdy to się nie udało. pozwalał przebić uzbrojenie ochronne.. na dębowym trzonku. Nadziaki (po lewej) 1. złocony.Rękojeść wyłożona aksamitem. 3. ukazana na obrazie P. umieszczona na trzonku. 4. Prawdopodobnie francja ok. Typowy nadziak . Włoski nadziak z ok. 1490 r. Trzonek drewniany okuty żelazem. Żelazna rękojeść owinięta plecionką z drutu miedzianego. wywołać groźną kontuzję czy wręcz złamanie kości. Nadziak z czwórgrannym dziobem i młotkiem o wypukłym obuchu. Londyn). z łat 1450-1500. była chyba najskuteczniej­ szą broniąumożliwiającą przebicie zbroi płytowej lub kolczugi.Broń biała ręczna Walka nadziakiem (po prawej). Indie lub Persja. Niemiecki nadziak (po prawej) zdobiony złotym i srebrnym ornamentem przedstawiającym sceny myśliwskie. 1450 r. Głownia połączona z obuchem. 6. na drewnianym trzonku okutym długimi wąsami. 2. Londyn).

osadzone w szczelinie wyżłobionej w trzonku. 3. wiele pierwotnych siekier służyło obu tym celom jednocześnie. b.300 p.e. epoka brązu). Miedziane lub brązowe wąskie ostrze. 4. Gładzony kamienny toporek pochodzący z kręgu tzw. h. Połączenie wzmacnia dodatkowo rzemień ściągający głowicę do trzonka (tereny Europy. 2. 7. do drewnianego trzonka (Starożytny Egipt). 8. Brązowa siekierka tulejowa do osadzania na zakrzywionym trzonku. Kamienna siekierka słusznie uważana jest za poprzedniczkę zarówno późniejszych narzędzi jak i toporów bojowych.e. Toporek bojowy z terenu Syrii. ale nie nadawały się do cięcia czegokolwiek. hrabstwo Yorkshire. Anglia. ok. Siekiera brązowa z terenów Luristanu (Iran) słynącego z wysoko rozwiniętej technologii obróbki brązu. 11. Znaleziony na terenie Londynu.. 2400-1200 p. z wąsami umożliwiającymi jej trmocowanie za pomocą rzemienia itp.Siekiery i topory Siekiera jest narzędziem powszechnie znanym z życia codziennego. d. Drewniany trzonek osadzony w otworze wywierconym w kamiennej głowicy. Lany brązowy toporek ozdobiony sylwetką lwa umieszczoną na tulei. Koptyjskie ostrze miedzianego topora. 2000 lat p.n. Niewątpliwie. by mogły być używane w walce. 12. Głowica siekierki kamiennej (gładzony krzemień) z okresu neolitu. 13. ok. Tanzania. g. W tym rozdziale nie będziemy w stanie uniknąć przedstawienia siekier. połączenie dodatkowo wzmocnione rzemieniami przechodzącymi przez otwory w ostrzu. e.e. Ceremonialny topór brązowy z terenu Szwecji. Drewniany trzonek osadzony w pionowym otworze odl lewanego żeleźca (epoka żelaza. c. Głowice i żeleźca siekier (po prawej). Luristan. Kamienny toporek z wczesnej epoki brązu. Zeleźce z zaostrzonym trzpieniem wbitym w drewniany trzonek (Afryka).n. 1. Datowany na 800-700 rok p. (Plemiona indiańskie Ameryki Płn). Brązowy toporek ze średniej epoki brązu. w niektórych częściach świata można znaleźć drewniane czy kościane maczugi o podobnych do siekiery kształtach. „Kultury toporów bojowych". 80. Takim narzędziem posługiwano się trzymając je bezpośrednio w dłoni. Z późnej epoki brązu. Wydłużony topór z czasów XII Dynastii. z którym każdy z nas niewątpliwie się stykał. znaleziony w Oldoway. Egipt. ale za to przedstawiają ważny etap rozwoju.e. Natomiast siekierki. Brązowy toporek bojowy z wyrytym imieniem faraona Sanuserta II. Odlewany i zdobiony ornamentem rytym. Trzonek przywiązany do głowicy kamiennej z wyżłobioną bruzdą . czy toporki miotane. 2500 p. 6. Jednak. które być może były wyłącznie narzędziami. 10.n. a. ten sposób stosowany jest do dzisiaj). Egipt. o jej wczesnych egzemplarzach. Również i taka broń. 5. 1. w rozdziale o pociskach miotanych ręcznie. Znalezisko z terenu hrabstwa Yorkshire.n. Kamienna lub brązowa głowica. Ich głowice mają dostatecznie ostrą krawędź. od kamienia łupanego po epokę żelaza. Datowany na środkowy plejstocen. Anglia.n. £. jego koniec wchodzi w otwór w tylnej części brązowej głowicy. Oprócz niej. 22 9. Brązowa siekierka z terenu Danii. Głowica miedziana lub brązowa. Zakrzywiony trzonek drewniany. osadzona w otworze wywierconym w trzonku. . obejmujący znaczną część terytorium Europy ok.. Ostrze żelazne osadzone w brązowej tulei. trudno jest z całą stanowczością wyrokować czy były bronią czy narzędziami. cyzelowanej w kształcie świni i złoconej. Egipt. Pochodzi z terenów Węgier. omówiono na str. 14.e. Pięściak w kształcie siekierki. została tu przedstawiona. Sposoby mocowania (powyżej) Najbardziej typowe metody mocowania głowicy (żeleźca) do trzonka.

techniki odlewnicze udoskonalono. głowica maczugi ze str. Krzemień był znakomicie nadającym się materiałem na siekierę. nauczono się wykonywać siekiery z otworem do osadzania trzonka. wreszcie szlifowano ostrze. Odlewanie topora (powyżej). Następnie. temat powszechnie występujący na broni egipskiej (por. metodą łupania. Łupany daje naturalne. Widoczna scena. dostatecznie twarde ostrze. U schyłku epoki kamiennej głowice siekier i toporków były starannie gładzone. Początkowo stosowano prymitywne.Broń biała ręczna Ceremonialny topór bojowy (po prawej). Obróbka siekierki krzemiennej (powyżej). Wykonany z brązu i złota. gotowy odlew. był utwardzany w procesie kucia. . przedstawia Faraona Ahmosa uderzającego nieprzyjaciela. ze Starożytnego Egiptu (Muzeum Kairskie). Z biegiem czasu. otwarte formy odlewnicze. w epoce brązu. osiągały przy tym niezwykle piękne formy. 19). pozwalające uzyskiwać tylko proste kształty. mocowany oplotem do drewnianego trzonka.

Toporek strzelców amerykańskich z czasów wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Topór bojowy. XIX w. Topory bojowe (poniżej) 1. Afryka. koniec XVII w. Ceremonialny topór wolnego kmiecia norweskiego. Prawdopodobnie pochodzi z końca XVIII w. platerowane srebrem. noszono go na pasie. Wytwarzany masowo przez białych. 2. Pómocnoamerykański tomahawk. XV lub pocz. Europa pocz. Toporek indyjski w całości wykonany z żelaza. Topór bojowy o d w u symetrycznych ostrzach. Kopenhaga). 9. prawdo­ podobnie niemiecki. 6. Toporek o dwu symetrycznych ostrzach. datowany na 1610 r. Znaleziono go w Jutlandii. połączony z fajką. C 24 .Siekiery i topory Topór wikiński (poniżej). 4. 7. Toporzysko zrekonstruowane. jako towar na wymianę z Indianami. na szyjce i ostrzu stylizowany smok. z żelaza. 3. 5.Pocz. Toporek bojowy Shoka iemienia Basuto z rejonu jeziora anganika. Datowany na X w. pokryty ornamentem (osada). Ceremonialny toporek sztygara. Niemcy. XVI wieku. Dania (Nationalmuseet. XVI w. 8. pochodzący z terenu Tndii lub Persji.

topór bojowy plemienia Khonol z południowych Indii. używanych od Nepalu po Birmę. Topór plemienia lgorot z okolic Luzonu. Topór bojowy z rejonu Chota Nagpur w Indiach. Topór bojowy indyjskiego plemienia Naga. 25 . 12. 11. odnosi się do licznych jej odmian w typie zbliżonych do topora lub miecza. 14. 15. na półksiężycowatym ostrzu perska inskrypcja.10. całość dodatkowo wzmacnia oplot. Zeleźce jest mocowane na wąskim trzpieniu wbitym w toporzysko. Broń biała ręczna Topór bojowy typu persko-indyjskiego (po prawej). z w prowincji Assam. Filipiny. Nazwa własna broni ciao. Bilong . 16.topór bojowy z okolic Sarwaku na Borneo. Tungi . Inna odmiana topora z rejonu Chota Nagpur. indyjska odmiana toporka z nożowatym ostrzem. 13. Bhuj. wykonany w całości ze stali.

podobnie jak głownia z ością (D) czy graniaste o trzech (E) lub czterech (F) płaszczyznach. Spotyka się go we wszystkich szerokościach geograficznych. Praktycznie nie jest ograniczona różnorodność materiałów i kształtów stosowa­ nych do wykonywania rękojeści.wpuszczany w rękojeść wykonaną z innego materiału (b). mają najrozmaitsze kształty i przekroje głowni. Najmocniejsze połą­ czenie zapewnia jednak trzpień którego długość odpowiada długości rękojeści. powoduje rozlegle i ciężkie obrażenia. 2. Głownia amerykańskiego noża typu Bowie. Sztylety składają się z rękojeści (a) i głowni (c) o zaostrzonym sztychu (d). Clownie o wypukłych ściankach (B) lub z podłużną bruzdą zwaną zbroczem (O . głownia nie zawsze bywa płomienista. miały rękojeść mocowaną nitami do głowni.są znacznie sztywniejsze. Często też. Rękojeść (po lewej). Początkowo. Pewne kształty głowni stały się charakterystyczne dla niektórych rejonów. 5. Sztylet jest podstawowym typem broni używanym przez ludzi. 6. Ma to jednak. Kształty głowni (powyżej) W celu jak najlepszego przystosowania do pchnięcia. puginały Jednym z podstawowych sposobów zabicia czy zranienia człowieka było zadanie pchnięcia prostym zaostrzonym narzędziem. W czasie walki sięgano po niego w zwar­ ciu. pojawiły się z początkiem epoki kamiennej. Ma on krótką głownię. nie tylko jako broń. Zakrzywiona głownia arabskiej dżambii. gdy zbyt długa szabla czy miecz nie mogły być z braku miejsca użyte. choć znane są egzemplarze. by sztych głowni był skie­ rowany KU dołowi.wynika to z faktu. by zapewnić im opty­ malne cechy. nadające się wyłącznie do kłucia . Użycie sztyletów (z lewej) Sztylet jest bronią przeznaczoną do samoobrony i do skrytobójczego ataku. Najstarsze znane sztylety metalowe. przeciwnie do kciuka . Inne z kolei. pozwalającego na cięcie lub krojenie. Niektóre z nich mają zredukowany jelec osłaniający dłoń (b). 7.Sztylety. łączą oba te sposoby dzięki dwu głowniom (3). Wielość ks/taUów jest nieograni­ czona. sztylet pełnił rolę obrzędową. Szeroka. Znacznie cwniejszym rozwiązaniem jest rótki trzpień odkuty z tylnej części głowni . Schematyczne rysunki przedsta­ wiają typowe kształt}' głowni. 1. stożkowata. E . już tylko drugorzędne znaczenie z punktu widzenia właściwości użytkowych. stożkowata głownia rozwiązanie stosowane dla zrównoważenia miękkości użytego materiału. a niektóre. Najmniejszą sztywność ma głownia o równoległych. Najprostszą bronią przystosowaną do tego celu jest sztylet. płaskich ściankach (A). noszono go na co dzień. Wkrótce nadano mu cechy bardziej uniwersalne. którymi można zadawać ciosy we wszystkich kierunkach (5). są wynikiem zastosowania dostępnych materiałów. Asymetryczny „kris" malajski. Sposoby trzymania i kierunki pchnięcia (po prawej) Zwykłym sposobem (1). 4. 3. poprzez wykonanie na głowni ostrza. Głownia liściasta. Czasem spotyka się głownie o okrągłym przekroju. zwłaszcza przy składaniu rytualnych ofiar. ale i atrakcyjną ozdobę. Równie wielka różnorodność panuje w wyko­ nawstwie rękojeści czy stylu ozdób. Cechy i podstawowe części sztyletu (po lewej) Podstawowe cechy sztyletu to ostrość i sztywność głowni. indyjski katar) przeznaczone są do pchnięcia w przód (4). noże. Głownia o podwójnej krzywiźnie. Jeszcze inne (np. Często. był przystosowywany głównie do pchnięcia. z charakterystycznym sztychem ostrzonym obustronnie. Głownia wąska. Poszczególne ich okazy wykonywane były z najrozmait­ szych materiałów. bez krawędzi tnących. optymalny kształt. jest takie ujęcie. Profile przekroju poprzecznego głowni (powyżej) Stosowanie różnych profili wyni­ ka z dążenia do optymalnego połączenia niewielkiej średnicy głowni z jej dostateczną sztyw­ nością. że pchnięcie zadane od góry ku dołowi jest najskuteczniejsze. popularna w Persji i Indiach. Pierwsze jego okazy. jak w wypadku zwykłego noża. Jego zaletą jest łatwość ukrycia i możliwość błyskawicz­ nego użycia. W walce posługiwano się nim jedną ręką. aby zaoszczędzić w ten sposób drogiego brązu (a). głownia była zwykle stożkowata i często ostrzona na krawędziach. Większość znanych sztyletów daje się trzymać sztychem ku górze (2). Właściwe połączenie rękojeści z głownią jest niezwykle ważne.

Sztylety niemetalowe Ten typ sztyletów jest ze zrozumiałych względów o wiele gorszą bronią. dostępne powszechnie materiały. Starożytny chiński sztylet z zielonego obsydianu. starano się wykonywać sztylety z metalu.p. Sztylet aborygenów australijskich. 6. Ten egzemplarz wykonano z rogu. Ten egzemplarz Montezuma ofiarował królowi hiszpańskiemu za pośrednictwem Cortesa. z charakte­ rystyczną ażurowaną rękojeścią. Kościany sztylet Eskimosów. XIX w. amerykańskiego). 10. 7. ok. Wykonany z drewna. wykonanej współcześnie.n. niż wykonane z metalu. Sztylet Tndian Jivaro o dwu naprzeciwległych głowniach.j.e. Prawdziwy przykład broni jak z epoki kamiennej. wykorzystane jako grot włóczni. pozwala zadawać ciosy w obu kierunkach. (Statens Historiska Museum. Wykopaliska paleolityczne Dordogne. 27 . 2. 1800 r. Ameryka Płd. jak drewno.n. (British Museum. Ok. Sztokholm).drawidyjski sztylet z Indii Środkowych. Nóż ofiarniczy Azteków z głownią z chalcedonu. wykonany z rogu wapiti (jelenia płn. Najprawdopodobniej wzorowany na wczesnych sztyletach brązowych. Tego typu ostrze mogło być również mocowane na drzewcu t. Francja. Forma przejściowa pomiędzy dwoma innymi sztyletami krzemiennymi. Sztylet krzemienny z wykształconą rękojeścią. 2 terytorium Ekwadoru. Kalifornia. Skandynawia. przystoso­ wany wyłącznie do kłucia. Drewniany sztylet Indian północnoamerykańskich. Z tych względów. 8. Znaleziony na terenie Danii. łatwo się kruszyły. inne. Głownia kwarcy- Broń biała ręczna towa oprawiona w rękojeść z drewna i gumy. 1500 r. rękojeść owinięta ścięgnami zwierzęcymi. Sztylety niemetalowe (poniżej) 1. Sztylet Indian północnoamerykańskich. jeszcze bez wyraźnie wyodręb­ nionej rękojeści. wybrzeże USA. Późny egzemplarz datowany na 1600 r. choć dawały ostrą krawędź. Londyn) 5. 11. ukazanymi na tej stronie. 4. 3. Sztylet krzemienny w najwcześniejszej formie.e. Płn-zach. kość czy róg były zbyt miękkie i szybko się tępiły. Krzemienny sztylet (po lewej). Kościany sztylet z rękojeścią w kształcie renifera. Używany do wyrywania serc z ofiar ludzkich. 9. przy czym jego twórca osiągnął prawdziwą doskonałość formy. Mógł służyć wyłącznie do kłucia. Bich"wa . Minerały. p. Wyjątkiem od tej reguły bywały sztylety i noże ofiarnicze. Prawdopodobnie był wykonany jako przedmiot kultowy lub jako ozdoba.

6. Sztylety o prostych j łowniach 1. japoński sztylet z małym tarczowatym jelcem i jednosieczną głownią. Kwaiken. Fusetto. Skean dhu. rękojeść* ażurowana. Włochy. 28 . choć występują również egzemplarze z jednym ostrzem. nie wszystkie egzem­ plarze wykonywano z jelcem. 600-5U0 p. 8. 5. 9. czyszczono nim otwory zapałowe i rozcinano worki z prochem. choć zdarzają się egzem­ plarze o lekkiej krzywiźnie.czy ma być on skuteczną bronią.e. XVII-XV1U w. Sztylety osiągają długość od 15 do 50 cm. ndiach. Tcintu. Ich kształt zależy od spełnianej przez elany sztylet funkcji . ok. Przeważnie o prostej głowni. f Góral kaukaski (po lewej). Widoczny tu egzemplarz ma głownię ostrzoną obu­ stronnie. perski nóż ze stalową głownią ostrzoną jednostronnie. Chiński sztylet brązowy z okresu dynastii Czon. 3.n. 11. XTX w. Sudański nóż noszony na lewym przedramieniu. Te najdłuższe. Stalowa głownia w kształcie ogona bobra. Podobnie wyglądały sztylety „hamidashi" i „aikuchi". 4. 7. nabyta w drodze wymiany z białymi. sztylet noszony >owszechnie w Persji i Płn. znakomicie nadawała się'do przebijania oczek kolczugi. Noszony jest na wewnętrznej stronie lewego przedramienia. Telek. japoński sztylet dla kobiet. poprzez podcięcie tętnicy szyjnej. wyciąga się go prawą dłonią. czy też służyć jako ozdoba lub przedmiot rytualny oraz od poziomu technologii w danym społeczeństwie. mogą być używane podobnie jak krótkie miecze. Kard. długi sztylet z Kaukazu. noszący kindżal na pasie. Afryki. Rękojeść drewniana. Wykonany z jednego kawałka metalu. 10. Głownia o przekroju poprzecznym w kształcie litery „ T ' . XVII w.Sztylety w różnych rejonach świata Przeglądając broń tego typu na świecie dostrzegamy wielkie bogactwo form rękojeści i głowni. uniwersalny sztylet artyleryjski. Nóż indiański z PŁ i. Podziałka na głowni umożliwiała pomiar kalibru luf i pocisków. 2. różniły się jednak mniejszym jelcem lub jego brakiem. Zwykle głowica rękojeści zdobiona była kamieniami półszlachetnymi. Tradycyjny szkocki sztylet noszony w górnej części pończochy. Ameryki. sztylet Tuaregów z płn. Głownia miała zwykle przekrój trójkąta równoramiennego. Kindżał. rękojeścią ku dłoni. zdobiony złotym ornamentem. Przeznaczony do ceremonialnego samobójstwa. Pesh kobz.

Choć podstawową korzyścią było psychologiczne oddziaływanie na przeciwnika to sztylet taki mógł służyć również do wychwycenia jego głowni. Typ ten osiągnął pewną popularność w połowie wieku XIX. głownię trzymano pomiędzy palcami dłoni zaciśniętej w pięść. 14. Katar indyjski. pozwala maksymalnie zwiększyć siłę pchnięcia. Piha-kaetta. Gdy broń nie jest używana. z koszową osłoną rękojeści. pozwalając na wychwytywanie broni przeciwnika bądź parowanie jego ciosów. Dopiero. co indyjski katar. sztylet służący do prostego pchnięcia w przód (po prawej). Katar o rozwidlonej głowni. . Oparty o identyczną zasadę. Katar o trzech głowniach. gdy poprzeczne pręty rękojeści zostaną ściśnięte dłonią. USA. boczne głownie rozchylają się. rzadsza odmiana zwykłego typu tej broni. Kształt głowni zbliżony do amerykańskich noży Bowie. 16. obie dodatkowe głownie są złożone. Nóż do pchnięcia. nóż pochodzący Cejlonu (Sri Lanka). Jedna z odmian indyjskiego sztyletu katar określana'czasem w literaturze jako „katar nożycowy". gdyż używano ich również do cięcia. 13.Broń biała ręczna 12. broń wygląda jak zwykły katar (porównaj dużąilustracjępo prawej). często są bogato zdobione srebrem lub mosiądzem. 15. Głównie tych noży bywają niezwykle masywne. sztych ostrzony obustronnie. by mógł przebić oczka kolczugi. Rzadko występująca odmiana pozwalająca na zadawanie ciosów w trzech kierunkach. Trzymany dłonią zaciśniętą na dwu poprzecznych prętach osadzonych między długimi wąsami rękojeści. Sztych głowni często był dodatkowo wzmacniany.

indyjski sztylet o podwójnie zakrzywionej głowni zaostrzonej obustronnie. Khanjarli. 2. odmiana sztyletu używana w Persji i Indiach. wewnętrzna strona przedramienia (Sahara) c. występowanie kabłąka nie jest tu regułą. rękojeść z pozłacanego metalu. okazany egzemplarz pochodzi z Muszkatu. Pochwa drewniana obita cienką blachą.' Typowe pochwy sztyletów (po prawej) 1. w kształcie chwytu ówczesnych pistoletów niż kształt głowni. buta.zwykle w cholewie 30 . 5. 4. centralnie (plemiona arabskie) h. T. lewe biodro e. Kandżar. od arabskiej dżambii. z paskiem zabezpieczającym przed wypadnięciem. Pokazany egzemplarz pochodzi / Nepalu. ostrzoną obustronnie. zewnętrzna strona przed­ ramienia (komandosi orytyjscy) d. ma rękojeść z kości słoniowej i inkrustowaną złotem głownię. Typ ten miał bardziej charakterystyczną rękojeść. Malajski „kris" cechuje sic asymetryczną głownią u nasady. nad prawym pośladkiem f. 2. w górnej części ramienia (Sudan) b. wykonaną z damastu śkuwanego. Decydowały o tym sposób najlepszego ich ukrycia. 6. Głownia stalowa. a nawet przypominać indyjski sztylet „khanjarli". a. Sztylet w typie arabskiej dżamhii. pochodzi z terenu Indii. na brzuchu. Rękojeść z charakterystyczną głowicą. 3. Pozostała część głowni nie zawsze bywa płomienista. wygoda w noszeniu i szybkość vvvdobvcia broni. P Sposoby noszenia sztyletu (po lewej) Sztylety mogą być noszone w najrozmaitszych miejscach. arabski sztylet występujący w licznych odmiach. Pokazano najprostszą formę. Piękny egzemplarz pokazany po lewej. Pochwa skórzana z metalowymi okuciami. zwykle ma ośrodku wydatną ość. Typ stosowany w wielu krajach. 5.Sztylety w różnych rejonach świata Sztylety o krzywych głowniach 1. Pochwa skórzana noża szturmowego piechoty morskiej USA. Dżambia. Pochwa drewniana. prawa tylna okolica krzyżowa (poziomo) e. 7. 3. 111 Rzesza. Pochwa z drewna obciąganego skórą. na łydce . od noża okopowego z czasów 1 wojny światowej.ekka i wytrzymała. Przedstawiono pochwę od szkockiego skean dhu. 4. Pochwa ze złoconej i ażurowanej miedzi nakładanej na drewno często wykorzystuje się również inne metale. prawe biodro i. Noszona na rapciach przypinanych do pasa i d w u Koluszek. Wszystkie charakteryzują się zakrzywioną głownią. Mogła ona być wygięta zarówno w lewo jak i w prawo. Pochwa metalowa (blacha stalowa niklowana) od niemieckiego kordzika oficerskiego.

n.n. W mniejszym stopniu kierowano się praktycznością rozwiązań. konstrukcja typowa dla tego okresu.e. głowni i rękojeścią jedno. Od tego czasu wprowadzono jedynie nieznaczne modyhkaq*e.n. 3. Sztylety starożytne i średniowieczne (po lewej i poniżej) 1. 5. a około 1500 lat p. 2. Sztylet żelazny. jako reguła.p. datowaną na ok. nazwa nadana współcześnie sztyletom z lat 1320-1550. Z lat 1300-1500.c. pojawiła się głownia z długim trzpieniem do mocowania rękojeści. Już w epoce brązu. jelec krzyżowy (tu w postaci wypukłej. Była to skrócona wersja gladiusa .Sztylety europejskie Rozwój tej broni w dużej mierze zależał od aktualnych trendów mody. wynikające ze specyficznego przeznaczenia danej broni. Osobna rękojeść mocowana rutami do głowni.krótkiego miecza rzymskiego. pugio. niektóre z opisanych elementów nie zawsze występują). 500 r. Mogły zależeć" one od przy­ stosowania sztyletu np.n.. 1350-1200 r.e. 7. Ruropa Środkowa.p. trójkątnej tarczki) d. Sztylety cywilizacji zachodniej składają się z: a. germańskich plemion Franków i Sasów po okresie wędrówek ludów. lub do przebijania słabych punktów uzbrojenia ochronnego (oczka kolczugi lub styków poszczególnych blach zbroi płytowej). 100 r. Nazwa ta obejmuje szereg odmian różniących się długością Broń biała ręczna Części sztyletu (po lewej).e. Sztokholm). Sztylet brązowy o krótkiej. Oto przykłady najważniejszych typów. Jako przykładu. Tzw. Baselard. rodzaj broni białej. Żelazo zaczęto stosować ok. użyto hiszpańskiego lewaka.n. człowiek opanował już technologię wytwarzania stali. 3000 lat p. 31 . 4. puginał tarczkowy. o różnych profilach przekroju poprzecznego. Szwecja ok. lewak). średniowieczny puginał o krzyżowym jelcu i głowicy rękojeści. typowa broń związana z kulturąlialsztacką. do pojedynków (tzw. p. trzon rękojeści c.jelca. rzymski sztylet wojskowy z ok. jelec krzyżowy e. rikasso (tępa część głowni) f. głowica rękojeści b. Scramasax. typowe znalezisko z cmentarzysk angielskich. Pokazano najkrótszą od­ mianę.n. sze­ rokiej głowni. strudziny (lub zbroczę) (Wobec istnienia szeregu odmian. Broń cechowała się wąską głownią. ok.e. hrabstwo Yorksire ok. 6. (Statens llistoriska Museum.lub dwu­ ręczną.e. co oznaczało wielki postęp w technice uzbrojenia.e. Sztylet brązowy. 2000-1600 r. od charakterystycznej dyskowatej głowicy rękojeści i tarczki . n. Tzw. Okres brązu. 550 r. Przeważnie miał stożkowatą głownię o d w u ostrzach.

w sprzyjających okolicznościach . . wytworzył się zwyczaj noszenia nie tylko rapiera. Stąd charakterystyczne zęby na głowni. a ich oprawa harmonizowała z oprawą rapiera.złamać ją. sztylet (puginał. (Wallace Collection. Londyn). ale też chwytać głownię jego rapiera czy . nazywana czasem „łamaczem głowni". (poniżej). We Włoszech i Hiszpanii używano go jako uzupełnienia rapiera podczas pojedynków. nóż).jako bron. 1600 r. ale również sztyletu. Lewaki te służyły głównie do parowania ciosów przeciwników. a także dla ozdoby. Broń ta pozwalała me tylko parować ciosy przeciwnika. był powszechnie noszony przez ludzi wszystkich stanów . narzędzie pomocne przy pracy i jedzeniu. Odmiana włoskiego lewaka z ok. jako części ubioru. W XVI w.Sztylety europejskie W Średniowieczu.

Plebejski lewak. 1650 r. ok. Głownia ostrzona zvvykle jednostronnie. przeważnie romboidalna lub trójkątna. lata 1790-1810. głównie przez osoby cywil-ne. Włochy.Broń biała ręczna Sztylety. 8. Sztylet nerkowy. Lewak hiszpański. austro-węgierski bagnet M. Niemcy. 33 . Noszony na lewym przedramieniu. Lewaka używano podczas walki (czy pojedynku) na rapiery.głownia ma sztych z pazurem. często improwizowanych na froncie. zachowywał charakter broni. W końcu XPX w. w wielu marynarkach europejskich oficero­ wie. pod­ czas walk pozycyjnych I wojny światowej. dla kordzików niektórych organizacji nazistowskich (SA. Datowany na ok. 3. Używano ich w hitach 1250-1500. stał się tylko ozdobą stroju naro­ dowego. Niezwykle popu­ larny w latach 1300-1600. z mocno wygiętym ku sztychowi jelcem. Występował w wieki odmianach. w wersji podoficerskiej. Egzemplarz z pocz. Szwajcaria. ale już w końcu XIX w. zaczęto przystosowywać sztylety i kordelasy myśliwskie do osadzania (rękojeścią) w lufie muszkietu. w przekroju poprzecznym. Broń noszona na pasie. włoski sztylet w klasycznej formie. XVII w. jak nóż stołowy. W związku z powyższym rękojeść musiała być stożkowata. 13. Prosta i skuteczna głownia. Egzemplarz datowany na ok. SS). Nazywano tak broń. Zwykle bogato zdobiony. Również obecnie wykonuje się je w tej właśnie formie. W Hiszpanii wykształciła się najbardziej rozwinięta forma tej broni z rozbu­ dowaną osłoną rękojeści. 14. o kształcie zna nym już w Starożytnym Egipcie. używali kordzików. spełniające jednocześnie rolę wielofunkcyjnego narzędzia. Wlk. Sztylet komandosów brytyjskich. Nóż szturmowy piechoty morskiej USA. Sztylet śródziemnomorski. Szkocki sztylet (dirk). ponieważ Hans Holbein Mł. Pokazany egzemplarz wykonano w Szwajcarii ok. włoski sztylet renesansowy. na terenie Niemiec nazywany Hanswehr. koniec XVIII w. Typowa dla okresu po II wojnie światowej konstrukcja uniwersalnego noża. bagnety ponownie przybrały formę zbliżoną do sztyletu. 17. Egzemplarz datowany na ok. nazywany tak od kształtu jelca. 6. od schyłku Średniowiecza po lata współczesne (powyżej) 1. będących znakiem przynależności do korpusu oficerskiego oraz ozdobą munduru. Brytania. Głownia. zaprojektował szereg opraw i pochew do tego typu broni. niemal identyczną. zwany też holbeinowskim. Od drugiej połowy XVTTI w. Formę tę skopiowali Niemcy w latach trzydziestych. Pow­ szechnie noszony we Włoszech w XVII i XVIII wieku. W TT Rzeszy praktycznie T każdy rodzaj wojsk posiadał własną odmianę kordzika. 9. Sztylet ideowy. Współcześnie nazwa Bowie od­ noszona jest (nie zawsze właściwie) do większości dziewiętnastowiecz­ nych noży myśliwskich lub bojo­ wych wyprodukowanych w USA. Rikasso zakończone dodatkowymi wąsami do chwytania głowni przeciwnika. Jeszcze w XVIII w. Powstawał w ten spo­ sób rodzaj krótkiej piki. Sztylet szwajcarski. 1860 r. stosowano przez pewien czas jako lewaki. Bagnet nożowy (alho sieczny). stanowiącą uzupełnienie munduru paradnego i wyjściowego. Włochy. Nóż okopowy. późniejsze odmiany. Wlk. Kordzik oficera marynarki. jako broni bocznej.nazwa od charakterystycznej głowicy ręko­ jeści w kształcie ukośnie rozchylonych okrągłych tarczek.1888. Obecnie masowo podrabiany w Europie Zachodniej.tj. 1700 r. charakteryzującą się brakiem jakiegokolwiek jelca. Nazwa oznacza „piec palców". XVI w. W końcu XVII w. gdyż taka była w przybliżeniu szerokość główni u nasady. połowy XVI w. 5. Powyżej. 1500 r. Bagnet szpuntowy. 18. wszystkie cechowały się jelcem o większej lub mniejszej krzywi/nie. ostrzony obustronnie. Z okresu 1400-1550. Cinquedea. ma Kształt głowni charakterystyczny dla noży określanych tym terminem . Pokaza­ no egzemplarz z końca XV w. Brytania. 15. nad pośladkiem. którego rękojeść jest skrytką na różne przedmioty ułatwiające przeżycie w trudnych warunkach. lata 1939-45. 11. 12. 16. Sztylet uszaty . 7. Pokazany egzemplarz pochodzi z tego okresu. iwaiiy też krzy­ żowym albo mieczowym. 10. Stiletto. jej kabłąk tworzy jednocześnie rodzaj kastetu. Pokazany egzemplarz ma maksymalnie uproszczoną konstrukcję rękojeści. 4. Nóż typu Bowie. 2. Kordzik oficera Kriegsmarine z 1938 r. przeznaczony wyłącznie do pchnięcia. Stanowił zwykłe uzbrojenie euro­ pejskiego wieśniaka. zaprojektowany przez Sykesa i Fairbairna (stąd inna jego nazwa w krajach anglosaskich). termin ten określa szereg odmian.

oczywiście przy porównywalnych umiejętnościach i jakości broni. Do dziś. Walka na miecze (po lewej). indyjskim i japońskim. Znakomicie nadaje się do pchnięcia . Na przestrzeni wieków można zauważyć. sztych. ostrze g. miecz uzyskał szereg znaczeń symbolicznych. Szkic autorstwa Hokusai oddaje istotną cechę walki mieczem . głowica d. rękojeść b. całego świata. mają wzmocniony grzbiet (3) i wklęsłe zbroczę (4). nie wspominając o sposobach jej użycia. Daje się znacznie łatwiej przystosować do aktualnych potrzeb niż np. Ilustracja zaczerpnięta z siedemnastowiecznego hiszpańskiego podręcznika szermierki. W znacznie większym stopniu niż jakakolwiek inna broń. ciąć i zadawać pchnięcia. z których każda ma określone zalety. że broń cywilna ulegała aktualnie obowiązującym modom. Zawsze jednak ciążono do uzys­ kania głowni o jak największej wytrzymałości przy możliwie najmniejszym ciężarze. szpada) .poprzedni czkiem miecza. Rzeczywiście. Obie byty obosieczne. Jego duże wymiary uniemożliwiają łatwe ukrycie. Bywał cennym dziedzictwem i klejnotem rodzinnym przekazywanym z pokolenia na pokolenie. podczas gdy w Europie Zachodniej zwykle preferowano pchnięcie sztychem. sprawiedliwości. takiej. trzon rękojeści e. 34 Kształty głowni (powyżej). topór. przyczyniła eh się Jo powstania różnych. stąd zawsze uznawany był za broń godną człowieka honoru (i to w wielu kulturach). włączając w to ich pierwowzory. Podstawowe części miecza (po lewej) a. głownia c. znakomicie nadającą się do cięcia. Głownia. Jak widać. Przedstawiono go jako opozycję Zachodu i Wschodu. przy cięciu jest podobnie skuteczna. ilustruje odwieczny problem związany z tego typu bronią. daje możliwość konstruowania licznych odmian. czasem lo owstania rózny< dośćst dość sformalizowanych szkół walki czy teorii szermierczych. Wybór któregoś z kształtów często zależał od obowiązującej aktualnie mody. Często poszczególne egzemplarze są dziełami sztuki. uznania umiejętności militarnych. Jednosieczne głownie (3 i 4). Głownia zakrzywiona sztychem ku tyłowi z wydatnym brzuśćcem (b) znakomicie nadaje się do cięcia.jest to starcie dwu ludzi oddalonych od siebie na wyciągnięcie ręki. . Są hvy podstawowe typy głowni. Cięcie przeciw pchnięciu (powyżej). jest symbolem wojny. broń oparta o tę zasadę. dlatego też głownie były proste. rozdzielonych ością biegnącą w podłużnej osi głowni (2). jelec f. Głownia zakrzywiona ku przodowi (c). istniało dużo możliwości rozwiązania wspomnianego problemu. Prawdopodobnie z tych względów. podczas gdy niektóre armie siliły się nieustannie na wprowadzanie idealnej głowni tj. W praktyce. (Słownictwo odnoszące się do miecza japońskiego. zwłaszcza gdy ma wydatny koniec (zwany piórem).Prześledzimy tu szereg odmian mieczy 7. Jego wszechstronność. Prosta głownia (a). 41 i 50) Profile przekroju poprzecznego głowni (po lewej). miecz zyskał na całym świecie tak wysoką rangę.bez wątpienia . pozwalająca parować ciosy. parowania ciosów jak i cięcia. jest najlepsza do pchnięcia. rangi wojskowej. która nadawałaby się równie dobrze do cięcia jak i do pchnięcia. honoru. Istnieje tu wielka różnorodność. który był . Stwarza to równe szanse obu przeciwnikom. o wypukłych ściankach (1) i jej odmiana ó dwu strudzinach. długa biała broń pochodząca ze Wschodu ma zwykle zakrzywioną głownię. Specjalną uwagę poświęcimy mieczom europejskim. jak i innych odmian podobnej broni europejskiej (rapier.Miecze Idea miecza jest niezwykle prosta: jest to długa głownia z odpowiednim uchwytem. jak i broń o czysto ceremonialnym charakterze.patrz str.

35 . które z braku metalu nie były w stanie wytworzyć go w prawdziwej. Oto przykłady: a. pełnej formie. bywa czasem dostateczmc długi. Dao. walczących z wrogami wiary. by określić go lnianem miecza. w Japonii był przedmiotem kultu samurajów. Krzemienny nóż ze Starożytnego Egiptu. zwykle zaliczany do toporów. Znane są „mieczopodobne" tasaki i topory. Assam. Australijski aborygen (poniżej). Napis wykonany na głowili pismem klinowym głosi: „Svn Eniil . Nowy Jork). w szczególności krzyżowców. 3. naśladujący tasaki białych marynarzy przybywających na wyspę.Status miecza (powyżej) Miecz był bronią otoczoną szczególnym szacunkiem. Ten okaz osiągnął maksymalną długość. drewnianą bronią. Stanowi przy tym broń wyróżniającą oficerów. b. c.Nirari króla Asyrii" (Mc-tropolitan Museum of Art. jaką było można uzyskać przy zastosowaniu kamienia jako materiału. d. Tasak z Malabaru (Indie). Wyspy Gilberta. Dopiero opanowanie technologii produkcji brązu pozwoliło na wytworzenie skutecznych mieczy. jeszcze dziś w wielu armiach miecz (pałasz. 4. pełnił istotną rolę w życiu stanu rycerskiego. 5. będący w gruncie rzeczy uproszczoną formą miecza. Drewniana maczuga z osadzonymi na krawędziach zębami rekina. Kiribati. Indie. szpada. Drewniany miecz z Nowej Gwinei. często przypisywano mu specjalne znaczenie. szabla) używany jest w ceremoniale wojskowym. Brązowy miecz ze Starożytnego Babilonu (powyżej). w średniowiecznej Europie stał się symbolem chrześcijaństwa. przypominającą miecz. 1. 2. miecz powszechnie kojarzony jest z symbolem wymiaru sprawiedliwości („karząca ręka sprawiedliwości") Protoplaści miecza (po lewej) Broń podobna do miecza była wytwarzana również w tych kulturach. gotowy do zadania ciosu długą.Był zbyt kruchy w praktycznym używaniu.

Zachodnia Afryka. Miecz z Gabonu. XVIII w. pokonał wojska brytyjskie w Sudanie. wygiętą sztychem ku przodowi. Choć na tych terenach miecze czy szable stanowią powszechnie używaną broń. szabla turecka. Podobny do mieczy sudańskich. o charakterys­ tycznej wydatnej głowni obosiecznej i krzyżowym jelcu. Głownia stalowa obosieczna. Ze względu najednosieczną głownię należałoby użyć określenia „pałasz'. Trzon rękojeści kościany.rodzaj etiopskiej broni białej o obosiecznej. wydatnie zwężająca się ku sztychowi. Szczególnie dotyczy to Czarnej Afryki. miecz Kabylów zamieszkujących tereny Maroka. Miecz arabski z Dongoli. 3. Miecz sudański. Arabska szabla z głownią najprawdopodobniej importowaną z Europy. Shoteł . co miało umożliwić' sięgnięcie za tarcze przeciwnika. ażurowana ornamentem geometrycznym i zwierzęcym (krokodyl). Większość obiektów znajdujących się obecnie w zbiorach czy też na rynku kolekcjonerskim zostało przywiezionych przez dziewiętnastowiecznych podróżników. 36 4. Typowa dla tych szabel głownia z wydatnym piórem. sierpowato wygiętej głowni. 9.28). Jatagan w typowej formie. Fłyssa. rękojeść oplatana drutem mosiężnym i miedzianym. Ta turecka broń miała głownię jednosieczną. zaś pewna część dotarła na Zachód już w początkach XX w. bez jelca. Rękojeść z hebanu i kości słoniowej. Turcji. Krótki miecz Masajów ze Wschodniej Afryki. rękojeść bez jelca. Kilidż. Powstała wówczas legenda mówiąca. fanatyczny zwolennik doktryny Mahdiego. Takouba. obosieczny miecz plemienia Baghirmi z Sahary. Głownia stalowa. z wydatną głowicą. to jest niezmiernie t r u d n o określić powstanie poszczególnych egzemplarzy. Kaskara. Iranu i południowych rejonów byłego ZSRR. . Zdobiony ornamentem rytym. nie jest zbyt duża. 11. Bliskiego Wschodu. 7. Miecze afrykańskie. Krzywizna głowni u nasady. 2. 8. Miecze i szable bliskowschodnie 10. 6. pozłacana. że proste miecze derwiszów wywodzą się bezpośrednio z broni średniowiecznych krzyżowców. nabijanym mosiądzem. Pokazany egzemplarz ma piętnastowieczną głownię oprawioną w XVIII w. Derwisz sudański (po lewej). miecz Tuaregów z Sahary. Rękojeść z kabłąkiem wykonana ze srebra. 5. Porównaj z tuareskim sztyletem telele (str.Miecze i szable Afryki i Bliskiego Wschodu Przedstawiono tu miecze i szable z terenów Afryki. 1. Obosieczna głownia o romboidalnym przekroju poprzecznym. który w latach osiemdziesiątych XIX w.

n. 14. koczowniczego plemienia. używanej oczątkowo przez Czerkiesów. jak i krótszej (patrz str. jatagan z rękojeścią z masywnego srebra. Głownia perska datowana na 1819 rok. 15. Kama lub auadaara. rzadki okaz uzbrojenia Sarmatów.Żelazny miecz (po prawej). Kindżał. 18.15). Tego typu szable były używane w Indiach. Pochodzi z Turcji. str. Rękojeść kościana. że tego rodzaju destrukty pierwotnie cecnowała niezwykle wysoka jakość materiału i wykonania. Rękojeść z zakrzywioną głowicą.28). klasyczna szabla perska o silnie zakrzywionej głowni. Saif. Szumszir z płomienistą głownią i złoconą stalową rękojeścią. Saszka. kaukaska broń występująca zwykle w dwu odmianach: pokazanej tu dłuższej o lekko zakrzywionej jednosiecznej głowni. Występuje praktycznie na całym terytorium zamieszkanym przez plemiona arabskie. nazwy używane w odniesieniu do największych kindżałów kaukaskich (por. . Wyrób perski. Zdjęcia rentgenowskie i inne nowoczesne techniki badawcze pozwalają stwierdzić. Szumszir. óźniej. które rozprzestrzeniło się po Europie pomiędzy 300 a 600 r. 13. arabska szabla o charakterystycznej głowicy rękojeści.e. F 12. 16. szeroko rozpowszechniona jako typowa broń niektórych rodzajów kawalerii rosyjskiej (Kozacy). p. głownia sadzona koralami. głownia trawiona i zdobiona złotym ornamentem. rodzaj szabli kaukaskiej. 17.

obosiecznej głowni. uzbrojony w szablę talwar i okrągłą tarczę (po lewej). Bron biała z Południowych Indii. indyjski miecz z charakterystyczną rękojeścią w kształcie stalowej rękawicy. pochodzenie czy datę powstania niektórych okazów tej broni. XVIII lub XIX wiek. Głownia zakrzywiona ku przodowi. 7. Rękojeść mosiężna. Nepal XVIII w. Tamtejsze plemiona używają właśnie takich długich i ciężkich noży o jednosiecznej głowni. koszowym). Sosun pała. rękojeść stalowa. Talwar o rękojeści stalowej z kabłąkiem. Broń pochodząca ze świątyni plemienia Nayar. rękojeść stalowa o drewnianej głowicy. Talwar o szerokiej głowni. XVIII w. Ten egzemplarz wykonany został przez muzułmanów zamieszkujących północną część Indii. nazywanej też czasem tulwar. Trzpień rękojeści przedłużono. Większość plemion zamieszkujących północną część Półwyspu Indyjskiego używała odmian takiej właśnie szabli. 11. Indie Południowe. Wojownik indyjski z Radżputu. XVI w. zamieszkującego pogranicze afgańsko . służący do egzekucji. Maratha. Pochodzi z Oudh (obecnie Uttar Pradesh). 9. 3. głownia obosieczna. Madras. nóż plemienia Kyberów. Rękojeść z koszową „indyjską" osłoną. Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego (powyżej) 1. Często. rodzaj indyjskiego miecza: rękojeść pozłacana starszego typu. grzbiet głowni wzmocniony przez pogrubienie. trudno jest podać nazwę. Kimdu. 2. Indyjska szabla. Głownia jednosieczna. zakrzywiona sztychem ku przodowi.pakistańskie. Bardziej typowa odmiana kandy. 4. samo zaś zagadnienie nadal czeka na dokładne opracowanie.Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego Broń biała przedstawiona na następnych stronach pochodzi z Tndii i sąsiadujących z nią regionów. koniec XVIII w. Madras. Pochodzi z Indore. 6. XVIII w. Produkowano tu niektóre z najlepszych i najpiękniej zdobionych głowni stalowych na świecie. 8. XVIII w. 38 . Talwar (Tulwar). stalowa obosieczna głownia. o wydatnej krzywiźnie głowni i rękojeści z dyskowatą głowicą. cyzelowanej i złoconej. Pochodzi z Tanjore w Indiach Południowych. typowy dla Pcndżabu. Obszar ten obfituje w bogactwo odmian szabli i miecza. Pata. Północne Indie. Datowany na XVII w. 5. 10. by umożliwić dwuręczny chwyt. XVIII w. Podane informacje odnoszą się wyłącznie do przedstawionych przykładów. Zwraca uwagę wydatny grzbiet wzmacniający głownię. Miecz o płomienistej. Rękojeść z jelcem tarczowym i szerokim kabłąkiem (tzw. Cnoora.

. 18. Kora w dzisiejszych czasach jest mało znana . indyjskiej i nepalskiej. z cyzelowaną i pozłacaną żelazną rękojeścią i staranie dobranej krzywiźnie głowni. cyzeł i złocona. 17. Nepal. Rok produkq'i 1943. 14. uzbrojony między innymi w Kukri. Rękojeść z rurki żelaznej. Rękojeść srebrna. zakrzywiona ku przodowi głownia była ostrzona również na szczycie. rodzaj miecza ofiarniczego używanego w Nepalu i Północnych Indiach do składania ofiar zwierzęcych. Typowa forma kory. Standardowy kukri armii indyjskiej. z okresu TI wojny światowej.Żołnierz z brytyjskich oddziałów Churków (po lewej). Kształt głowicy dobrano w taki sposób. Szczegóły szabli (poniżej). Ram dao. rodzaj długiego. XVIII w. słowo oznaczające coś obcego. 16. ciężka jednosieczna głownia. Nepal. 19. Indie Południowo-Zachodnie. wygięta ku przodowi. Kukri. Często występują egzemplarze o udziwnionych kształtach. prawdopodobnie XIX w. Nepal. ok. Wbrew obiegowym opiniom. Zafar Takich broń ceremonialna używana jako insygnium władzy przez władcę udzielającego audiencji. jednosieczna. Pochodzi z Maharatha. krzywego nepalskiego noża. Ten egzemplarz. odnoszone w Indiach do europejskich głowni oprawionych przez miejscowych mistrzów. Adya Katti w typowej formie. Londyn). walka kukri nie polega na rzucaniu nim w przeciwnika. forma dość popularna w XIX wieku. Krótka. Firangi.w przeciwieństwie do kukri. wykazując charakterystyczne dla miasta Lahore w PencŁ Rękojeść stalowa. by wygodnie spoczywała na niej dłoń. Coorg. Głownia niemiecka z XVII w. od dostawcy z Północnych Indii. wykonano prawdopodobnie w pocz. XIX wieku. 1850 r. stanowiących nadal przepisowe wyposażenie niektórych oddziałów armii brytyjskiej. XVII w. Centralne Indie. 20. 13. o długim wąskim ostrzu. Istnieją subte różnice w proporcjach rękoj . (Victoria and Albert Museum.pozwalające szczególnie doświadczonym kolekcjonero rozpoznać miejsca pochodzenia danego okazu. 12. Do XIX wieku Ghurkowie znacznie częściej używali białej broni nazywanej Kora. 15. Kukri. Miecz dwuręczny.

Dao. Borneo (po lewej).chrześcijan. Parang pandit/brof\ plemienia Dajaków zamieszkujących wybrzeża płd. Używany przez plemię Khasi z Assamu. Dao. 7. Dha. Trzon rękojeści drewniany z rzeźbioną głowicą. uzbrojony w dao. Trzon rękojeści powstał przez owinięcie trzpienia plecionym sznurkiem. pomiędzy indyjską prowinqą Assam a Birmą. Trzon rękojeści cylindryczny. Uzbrojony w charakterystyczny miecz noszony na pasie. Jest to rodzaj dwuręcznego miecza . Klewang. 9.Miecze i szable Dalekiego Wschodu Mężczyzna z plemienia Naga (po lewej). Rodzaj miecza używanego prze/ Dajaków. W rejonach nadgranicznych. broń z archipelagu Celebes. Azji.pałasza o jednosiecznej głowni. 3. gdzie żyje plemię Naga. charakterystyczna rzeźbiona rękojeść. Głownia jednosieczna. 1. jelec i kabłąk stalowe. lekko zakrzywionej głowni. Sri Lanka. Mandau albo parang ihlang (nazwa malajska). owinięty plecionką trzcinową. szabla cejlońska. 6. zamieszkującego prowincję Assam. broń używana przez Filipińczyków . pokryty białym metalem. plemię łowców głów z Borneo. Rękojeść drewniana. 2. Głownia jednosieczna. Talibon. 10. Pokazano jedną z najczęstszych odmian. Miecze Dalekiego Wschodu (powyżej). miecz birmański o jednosiecznej. rodzaj jednosiecznej broni plemienia Moro i Morskich Dajaków. wygięta ku przodowi. 8. okucia mosiężne. 40 . 4. głownia inkrustowana srebrem i złotem. Rękojeść żelazna. rodzaj broni używanej przez plemię Moro. Kaslane.-wsch. Campilan. rzeźbiona. 5. 11. Barong. dao jest nie tylko bronią. broń plemienia Kachiu. ale także uniwersalnym narzędziem. zwany też nokłang. pochwa przewieszona przez prawe ramie. Zdobiona srebrną i mosiężną inkrustacją. żyjące na Filipinach i Borneo. Chiński miecz żelazny o jednosiecznej głowni. Trzon rękojeści drewniany. Łowca głów z plemienia Dajaków.

łanło. podając terminologię i ilustrując przykładami mieczy najczęściej spotykanych na rynku kolekq*onerskim. by uzyskać maksymalnie twarde ostrze przy jednoczesnym sprężystym rdzeniu i grzbiecie. a pozostałą częścią głowni. Przedstawiono nazwy poszczególnych części głowni (A). Shihozume kitae. pomiędzy twardym metalem ostrza. była używana w Japonii ok. Części głowni (po lewej) a. C) i tachi (D).Miecze japońskie Miecze japońskie są szeroko znane ze względu na piękną formę i jakość. d. (Rijksmuseum Voor Yolkenkunde. miękki rdzeń z częściowo utwardzonymi płazami i grzbietem.. utwardzone jedynie ostrze 3. który wykuwał głownię. c. Słowo to oznaczające „duży i mały" określało parę mieczy noszonych przez samurajów. z wyjątkiem miejsca. Przykłady pokazane obok zostały zaczerpnięte z japońskiego traktatu Honcho Tani/a Buco. jednolicie twarda 2. Zasadnicza różnica między mieczami katana i tachi polega na innym sposobie oprawy i noszenia. VIII w. wsunięte za pas. Terminologia (po prawej). fachi i krótszy od niego. Wzory szwu ostrza (po lewej). gdyż głownie są prawie identycznie. wakizashi. pozwala na rozpoznanie warsztatu. Mam kitae. w którym bito sygnaturę płatnerza. Ta odmiana miecza. b. Wariha tetsu kitae. płaz. Katana i krótszy. grzbiet. rdzeń. ponadto noszono je zwrócone brzuścem głowni ku górze. przed tym. Wzór granicy. Przedstawiono tu 4 typy przekroju poprzecznego głowni i ich japońskie nazwy: 1. Lejda). a w niektórych przypadkach i mistrza. jak wykształciły się miecze daisho. wykonana w XVIII w. Kobuse san mai kitae. W środowisku kolekcjonerów zwykle używa się terminologii japońskiej podanej obok. Istniały dwa rodzaje takich zestawień: a. (Wg tradycji japońskiej powinna się ona zawsze znaleźć od zewnętrznej strony jeśli miecz jest noszony). d. ostrze Przekroje poprzeczne głowni (po lewej) Głownie skuwano z prętów żelaznych i stalowych tak. 41 . Przedstawiamy tu główne typy. Ken (poniżej). Broń biała ręczna Daisho (powyżej). c. noszone były na co dzień. oprawy miecza katana (B. Jest to broń wotywna. pochodząca z Chin. noszono do stroju dworskiego. wcześniej również jako bron bojową do zbroi. b. Noszono je na rapciach na pasie. z miękkim rdzeniem i grzbietem 4. a nie na rapciach.

powszechnie uznawanego za największego japońskiego płatnerza. Zaletą była możliwość wyprowadzenia niezwykle silnego ciosu. 2. 6 z Festing Collection). zdobiona rytem horimono. to często kolejny właściciel oprawiał je zgodnie z upodobaniami i aktualnie panującą modą. sygnowana przez Cikakaga z Osafune w prowincji Bizen. Zwraca uwagę świetlista stal yakiba (hartowanego ostrza). 3. zwraca uwagę wyraźna pozioma linia yokołe. pozwalające samurajowi na uchwycenie jej obu dłońmi (a). oznaczająca początek sztychu. Krótkie miecze japońskie (po lewej) 1. zwracają uwagę ryfki z kółkami do mocowania rapci. zdobionej ornamentem roślinnym.Miecze japońskie Sztuka walki mieczem (powyżej) Miecze japońskie miały niezwykle długie rękojeści. Tachi. 42 . przedstawiającym dwugłowego smoka owiniętego dookoła miecza ken. 4 z Craig Collection. pokrytej czarną i złotą laką. Chociaż dobre i piękne głownie przekazywano z pokolenia na pokolenie jako najcenniejszą część spadku. Katana w pochwie saya. Czasem jednak samuraj walczył trzymając oba miecze tworzące parę daisho każdy w jednej ręce (b). w oprawie o charakterze dworskim. 3. Głownia miecza tanto. 6. znak mistrza Inouye Shinkai z datą 1673 r. 4. 5. Głownia miecza katana. Wykonana przez mistrza Nobukuni w 1713 r. niektórzy wojownicy używali jeszcze dodatkowego. nadzwyczaj długiego miecza nodachi (c). W XIV wieku. sygnowana przez Nasamune. datowana na 1317 r. Głownia tachi. Głownia wakizashi. 5 pochodzą ze zbiorów Victoria and Albert Museum w Londynie. (Egzemplarze 1. Miecze ( po prawej ). Na trzpieniu. 2.

Rękojeść miecza. ozdobiony jest wypukłym reliefem srebrnym. Oksford). Całość kunsztownie oplatano jedwabiem w ten sposób. Odmiany jelca tsuba (po lewej). zbieranym ze względu na piękno formy. wykonywano z drewna oplecionego skórą płaszczki (same). Są poszukiwanym obiektem. W domu. Dla mieczy tachi. Po jego bokach. Pokazany egzemplarz wykonano z brązu. jeden lub dwa otwory służące do noszenia specjalnego nożyka i szpilki.wykształciło się ich szereg odmian i stylów zdobienia. Ich rękojeści wystawały poprzez otwory o odpowiednich kształtach. 43 . przypominającej naszego jaszczura. Wykonywano je właściwie wszystkimi znanymi w Japonii technikami z inslćrustacją włącznie. zwany katana-kake. Londyn). co widać obok.Jelec płytowy (po lewej). daisho. Stojak do mieczy (po prawej). łsuba. jak i cyzelowaniem nakładanego reliefu. przechowywano na specjalnej podstawie. zwaną tsuka (c). by przez pozostawione geometryczne otwory widać było zdobioną ornamentem płytkę menuki jak i skórę same. były noszone po obu stronach pochwy. czasami wykonywano stojak o innej konstrukcji. wykonane w tsubie. z otworem w środku o kształcie odpowiadają­ cym kształtowi trzpienia. Ich kształty i ażurowanie różnią się między sobą. (Ashmodean Museum. może oyć sam w sobie przedmiotem obszernych badań . Zwykle płaski. Elementy oprawy (po prawej) Nożyk kozufca (a) i szpilka kogai (b). na którym broń spoczywała prawie pionowo. jak pokazana hi z mieczami katana i wakizashi (Victofia and Albert Museum.

n. Przedstawimy tu miecze europejskie trzymając się porządku chronologicznego: od epoki brązu i żelaza. Długi miecz brązowy. jednego kawałka brązu. wykonany z jednego kawałka metalu. Krótki miecz brązowy z t u r o p y środkowej. Rękojeść z kości słoniowej i bursztynu.p. Oczywiście. choć naśladujący wcześniejsze rozwiązania. Znaleziony w Mykenach. Wykonany 7. ok. p.e. niż rzeczywistymi ulepszeniami.n. ok. stal zastąpiła o wiele gorsze materiały. 650-500 r. podobnie jak w przypadku sztyletu. 3.p. Omówione będą również szable i pałasze wojskowe aż do XIX wieku. 7.e.e.e. halsztacki. z lat 1350-1200 p. jednosieczny tasak z terenu Szwecji. Ok. 6. w których osobna rękojeść była nitowana do głowni. Całość zakończą przykłady broni białej o ceremonialnym charakterze z czasów współczesnych. Sztokholm).n. ok. Poczynając od Renesansu.n. Zakrzywiony. Miecz brązowy. by dotychczas używane formy wycofać z produkcji.. Brązowy miecz grecki z okresu homeryckiego. Miecz nordycki (po lewej). 1200-1000 r.e. p. 5. Żelazny miecz tzw.e. ok. podobny do używanego przez greckich hoplitów (ciężkozbrojnej piechot}'). typ „mieczy antenowych". aż po Średniowiecze. ok.n.n. Znaleziony na jednej 7 wysp bałtyckich'. Nazwa oćl znalezisk w Hallstatt. 2. koniec epoki brązu. p. 44 . z Europy Centralnej. 1600-1350 r. Miecz żelazny. W pewnych okresach miecze wykonywano zgodnie z aktualnymi teoriami szermierczymi. Tzw. VI w. rapiery i szpady. nigdy nie pojawiła się na tyle istotna innowacja w konstrukcji miecza. 1300 r. Dekorowany typowym rytym ornamentem geometrycznym (Slatens Historiska Muscum. rękojeść" nitowana do głowni (początek epoki brązu).n. 4. Miecze z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza (powyżej) 1.Miecze europejskie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza Historia miecza w Europie. jakimi były brąz i żelazo. była bardziej związana ze zmianami wprowadzanymi wskutek aktualnie panującej mody. Wykuty z jednego kawałka brązu. 850-650 r. W istocie jednak. p. zwrócimy szczególną uwagę na miecze dwuręczne. jako już przestarzałe.e.

p. Miecz żelazny z rękojeścią drewnianą.e.n. II połowa pierwszego stulecia n. Ok. zdobionego mosiądzem.e. Głownia miecza żelaznego. Rękojeść nie zachowała się. sądząc po charakterze ozdób. 9. używany jako broń legionistów. Rzymski legionista (po prawej). Wręczany jako nagroda za wybitno zasługi bojowe. uzbrojony w krótki miecz. Anglia. p. Ze znalezisk w Pompejach. nadany za kampanię z 71 r.n. Ok. tzw. ze stalową głownią. I w. Jcdnosieczny tasak żelazny z Hiszpanii. p. Tego typu broni używano' również w antycznej Grecji. Przedstawiony egzemplarz ma pochwę z brązu.n. VT w.n. Pochodzi z Cumbrii. Francja.e. krótki miecz żelazny. 43 . Datowany na początek pierwszego stulecia naszej ery. 12. p.e.e. Szwajcaria. II w. Rzymski gladius (po prawej). Późniejszy typ gladiusa charakteryzujący się równoległymi ostrzami i krótszym sztychem. p.e. Londyn). zawie­ szony nad prawym biodrem. pochodzi z Aquila we Włoszccn. n. 13. walczący krótkim mieczem. Znaleziony w Mainz w Niemczech (British Museum. Ok. kultury „B" z La Tcne. 10. Ok. Miecz żelazny z rękojeścią brązową. 11. (Z kolekcji uzbrojenia rzymskiego wystawionej w oddziale National Museum ot Wales w Caerleon).e. z okresu klasycznego. Fragment malowidła na wazie ceramicznej. V-VI w. emaliowany. 11 w. Rzymski gladius. ok.Broń biała ręczna Wojownik grecki (po lewej). schowaną w pochwie. 8. Znaleziony w Aube. 14. Galijski miecz żelazny z antropomorficzną rękojeścią wykonaną z brązu.n.

którym poddano zachowane destrukty głowni.. Wąskie ostrze było bowiem najlepiej przystosowane do penetraqi słabych punktów wspomnianych typów zbroi. koło miejscowości Uppland. Poczynając oa XII w. ok. miecz stał się jedną z najważniejszych broni. tak jak to widać na fragmencie Opony z Bayeux. f 5. co pozwalało używać je do pchnięcia. 6. Obosieczna głownia miała szerokie. że miały one warstwową konstrukcję.Miecze średniowiecznej Europy W okresie wczesnego średniowiecza. Wiązało się to z coraz powszechniejszym stosowaniem zbroi. Znaleziony w Norwegii. Pod koniec Średniowiecza. w Szwecji (Statens Historiska Museum. ze spłaszczoną łowicą rękojeści (tzw. orzech razylijski). Bogato zdobione były jedynie głowice rękojeści. Miecze średniowieczne (powyżej) 1.e. początkowo kolczugi. mimo wysokiej rangi miecza. jednosieczny tasak z lat 100-300 n. Niemiecki miecz z lat 1150-1200. płaskie zbroczę. z widocznymi resztkami pierwotnej świetności tego rodzaju broni. Żelazo. zwłaszcza na północy kontynentu. n. Szeroki. jednosieczna broń wikingów. 2. Miecz wikiński (po lewej). Z lat 400-450 n. Żelazny miecz skandynawski. stosując miedź albo technikę niello. zachowany z Katedrze w Durham. IX lub X w. Rękojeść platerowano srebrem i nabijano ornamentem plecionkowo-zwierzęcym. 46 . Pokazany miecz został znaleziony w jeziorze.e.. a badania rentgenowskie. miały szeroką głownię przystosowaną wyłącznie do cięcia. a do produkcji używano dobrych gatunkowo stali. n. Dania. a następnie zbroi płytowej. 800 r. Była to broń o krótkiej jednosiecznej ciężkiej głowni.. 3. zakrzywiony lub ścięty. Miecz żelazny z brązową rękojeścią i okuciami pochwy. coraz powszechniejsze stały się głownie zwężane ku sztychowi. Saks. Grzbiet głowni przy sztychu mógł być prosty. Sztokholm). 4. często z żelaza. z X w. znaleziony w bagnach na terenie Danii. wykonywano je w najprostszych formach.e. Wiele mieczy skandynawskich czy germańskich miało niezwykle bogato zdobione rękojeści. wykazały. Miecze wczesnośredniowieczne (po prawej).e. Angielski tasak z lat 1260-70. Miecz o głowni przystosowanej do cięcia. wydatnym brzuścu.

Rękojeść z krzyżem i dwoma kabłączkami osłaniającymi przełożone przez niego palce. Miecze wyważano montując na rękojeści ciężką głowicę. 1380 r. miecze te nazywano „bastardowymi". by w razie potrzeby. móc uchwycić ją obu dłońmi. . 11. 10.chrześcijanina (Z brązowej płyty nagrobnej Sir Simona de Pelbrigg w kościele Felbrigg w Norfolk). 1380 r. „orzech brazylijski" (B) 4. Pochodzenie nieznane. Francuski miecz z końca XIV w. znaleziony w Tamizie pod Londynem (Museum of London). z ok. na lewym biodrze . orzechowa. Porównaj jego wymiary z jednoręcznym mieczem zachowanym w Opactwie Westminsterskim w Londynie. 7. Miecz półtoraręczny z ok. dyskowa (G) 5. z trójkątną głowicą rękojeści. Średniowieczny miecz mający kształt krzyża. zmarłego w 1442 roku. w kształcie ciężarka ( T l ) Bron biała ręczna Płyta nagrobna angielskiego rycerza. grzybkowa ( B I ) 2.typowy sposób dla tej epoki. kolista (J) 6. Hiszpański miecz z końca XV w. (W nawiasach oznaczenia literowe klasyfikacji Oakeshotta) 1. Miecz półtoraręczny (po prawej). króla Anglii.. trójkątna (T 1) 7. Włoski miecz z końca XIV w. Pokazano niektóre powszechnie występujące typy oraz ich współczesne nazwy. przystosowaną tym samym do pchnięcia. Miał on jakoby należeć do Henryka V. 8. pokrywkowa 3. „rybi ogon" (V) 8. z silnie zwężającą się ku sztychowi głownią. Miecz z ok. 1440 r.Kształty głowic (po lewej). Wykonano go w latach 1410-20. Czasem. Uzbrojony w miecz o głowni przystosowanej do pchnięcia. Rękojeść z małym kabłączkiem osłaniającym palce. Miecz noszono bardzo nisko. Broń tego typu miała dostatecznie długą rękojeść. przez długi czas uznawany był za symbol rycerza . 9. Pozwalało to na wzmocnienie uchwycenia broni..

W tym samym okresie miecz jednoręczny zaczął szybko się zmieniać. ostrzona tylko na 1/3 długości. 48 . ze. iłownia o kwadratowym prze­ kroju. XVI w. XVI w. 6. zarówno jako broń bojowa jak i ceremonialna. Wprowadzane zmiany były głównie wynikiem postępującego zaniku uzbrojenia ochronnego. XVI w. W efekcie. York). z I poł. Niemiecki miecz dwuręczny z pocz. wzdłuż jednej z krawędzi.na całej długości. pojawił się rapier. Nazywany także Claymore.Miecze renesansowe i późniejsze Wieki XVI i XVII przyniosły szereg zmian. Głownia. Głownia płomienista. (Castle Museum. Koniec XVT w. co pozwalało na wygodne uchwycenie jej drugą dłonią. Niemiecki miecz dwuręczny o charakterze ceremonialnym. tępa część głowni) owinięta skórą. drugie ostrze . Południowoniemiecki miecz półtoraroczny z pocz. g Miecze dwu.i półtoraręczne (powyżej) i. XVI w. bez ostrzonych krawędzi. Niemiecki miecz półtoraręczny z lat 1540-80. Półksiężycowaty występ w tego typu mieczach. Zastawa (tj. 4. Rozbudowywano rękojeść zapewniającą dobrą osłonę dłoni. z głownią o spłaszczonym romboidalnym przekroju. spiralną głowicą i zagiętymi ku dołowi krzyżami. 3. Szkocki miecz dwuręczny z poł. Początkowo popularność zyskały miecze dwuręczne. (claidheamh mo'r)... miat osłaniać dłoń trzymającą zastawę. 2. 5. Niemiecki dwuręczny koncerz (broń ta służyła do przebijania ancerza).

. straconego w 1649 r. Gustawa Wazy. 1500 r. Nazwa szpady odnosi się do inskrypq'i. 1640 r. (Castle Museum. rodzaj miecza używanego przez niemieckich landskncchtów. z ok. 2. wygrawerowanej na rękojeści żelaznej. 1556 r. wspominającej króla Karola I. (Livrustkammarcn. z zamkniętą rękojeścią o 3 kabłąkach. Rapier króla Szweqi. (powyżej) 1. York). Broń biała z XVI i XVII w. 3. Szabla szwajcarska z poł. Znaki te z biegiem czasu powszechnie były kopiowane. z tarczką pionową. Ok. rodzaj włoskiej broni białej z ok. 1583) sławnego miecznika włoskiego. Wykształcony w pocz. Yiuk passawski" znak bwany początkowo w Passau. XVI w v miał jelec wygięty w kształcie litery „S". 4. rodzaj broni używany zwłaszcza przez zaciężnych żołnierzy słowiańskich w służbie Republiki Weneckiej. Wykonany w Niemczech ok. XVII w.Bron biała ręczna Njsłynniejsze punce (po prawej). (Castle Museum. 2. Sztokholm). 7. Uważa się. Kalzoalger. . 6. Charakterystyczny jelec koszowy. zwłaszcza przez rzemieślników z Solingen w Niemczech. Angielski miecz z koszowym jelcem. głownia obosieczna. Typ ten nazywano w Anglii morluaty. Szpada angielska z ok. Pokazana tu punca jest późniejszą podróbką.Imię i nazwisko Andrei Ferari (żyjącego w latach 1530 -ok. Cinauedea. 7. 3. 1640 r. będącej sztyletem. Schiavona. którymi oznakowywano głownie. Występowała również w znacznie krótszej odmianie. że miały one upamiętnić króla Anglii Karola I. straconego w 1649 r. która to nazwa nawiązywała do ornamentu z cyzelowańvch główek ozdabiających kosz. York).Znak hiszpańskiej rodziny Sahagun z Toledo. tworzący coś w rodzaju tarczki.. rodzaj „miecza miłosierdzia". z ok. 1610 r. rękojeścią. 5. 1570 r.

jak rapier. ośla podkowa (pas d'&ne) d. 6. była niezwykle bogata. Prawdopodobnie hiszpańska. Szpadę noszono powszechnie po 1780 r. stając się powoli istotnym elementem codziennego ubioru. ricasso Szermierka rapierem i lewakiem (powyżej). z którym tworzył parę. tarczka ażurowana. Dopiero potem zniknęła z życia codziennego. która stopniowo wyparła rapier. Rapier ten miał należeć do konkwistadora Francesco Pizzaro. ok. (Real Armeria. (Rysunek z podręcznika szer­ mierki wydanego. Madryt). stąd nazwa. wąskiej głowni przezna­ czonej do pchnięcia pojawiła się w Europie ok. Cyzelowana i złocona bez kabłąka. Sztych o przekroju romboidalnym. i. Pokazana broń była używana przez szwedzkiego króla Gustawa II Adolfa podczas tragicznej dla niego bitwy pod Lutzen w 1632 r. z krótkim zbroczem. było uży­ cie tzw. 1530 r. kabłąk boczny h. Prawdopodobnie niemiecka. kabłąk b. Różnorodność oprawy. ok. Hiszpańska. 1570 r. ok. Głownia obosieczna na zastawie. Francuska. e. Typ ten nazywano l'appenheimer.) Kękojeści rapierów (powyżej) 1.. (Museo Lazaro Galdiano. wyrażającej się głównie kształ­ tem rękojeści. obłąk boczny c. XVII w. lewaka do parowania ciosów przeciwnika. Angielska. Powszechnie stosowanym sposobem walki w XVI i pocz. znacznie lżejszej broni. broń biała o długiej. Włoska. Żelazna. ok. z ok. Lewak (str. Trzymano go w lewej dłoni. 50 . 5. w 1628 r. 1620 r. 1530 r v zdo­ biona złotem. 1580 r. koszo­ wa. pozosta­ jąc jedynie elementem ubioru ceremonialnego. ( Livrustkammaren.. nabijana srebrem. w typie rękojeści dzwonowej. Cyzelowanie i nabijanie innym metalem były dwiema podsta­ wowymi technikami stosowany­ mi do zdobienia tego typu broni. Dzwon zdobiony ażurowaniem. 2. Po 1630 roku. 3. Hiszpański rapier z rękojeścią dzwonową (po prawej). Wykonano go ok. Madryt). Powstało wiele stylów i szkół walki tą bronią. Stalowa z niezwykłą ilością bocznych obłęków. 4. Części rękojeści (powyżej) a. Sztokholm). i. 1650 r. krzyż g.. pojawiły się pierwsze egzemplarze szpady.Rapiery i szpady Rapier. 1620 r. z lat 1640-50. 32) był często opra­ wiany identycznie.

Szpady (powyżej) 1. 5. Głownia późniejsza. w typowej formie. szmelcowana (Wallace Collection. Rękojeść bez kabłąka. Londyn). 1680 r. . Później stosowano ją nadal na ograniczoną skalę: wyłącznie jako uzupełnienie ceremonialnego stroju dworskiego itp. Rękojeść złocona. . Rękojeść wykonana w Danii. przedstawiający Neptuna. zwany Coliche marudę. obosieczną głownię. czasem nazywana „do poduszki". Szpada. zdobiona ornamentem geometrycznym i liściastym. złocony brąz. syreny i potwory morskie. Szpada masońska z USA. Rękojeść złocona i emaliowana. rękojeści rapierowych. głownia z Solingen w Niemczech. 1900 r. Typ głowni silnie zwężającej się ku sztychowi. z tarczkami osłaniającymi przełożone przez krzyże palce dłoni. Stosowano do ich wykonania masywne srebro. ze zbroczeni (a). Profile poprzecznego przekroju głowni (powyżej). ale także jako broni do ćwiczeń i pojedynków. zdobiona ornamentem symbolicznym (znaki masońskie). ok. Rękojeść klasycznej szpady (powyżej). Rękojeść wykonano we Francji w latach 1660-80. wywodziła się w prostej linii z. 6. 4. Na matowozłotym tle cyzelowany relief. ok. 3. a w późniejszym okresie także polerowaną stal. szpady „do poduszki". wręczona jednemu z brytyjskich oficerów. jako nagroda za męstwo wykazane podczas oblężenia Seringpatam w 1789 r. Wczesne szpady. Pozwalało to uzyskiwać bardzo lekkie głownie o wystarczającej do pchnięcia sztywności. 1570 r. jak i tzw. Dla tego typu ceremonialnej broni charakterystyczne były stalowe ażurowane rękojeści.Szpada stała się obowiązkowym Uzupełnieniem stroju zachodnioI europejskiego szlachcica (podobnie jak w Polsce szabla) w latach 1630-1780. Używano jej nie tylko jako ozdoby czy symbolu stanowego.trwało to aż do XX wieku. Włoska szpada wykonana w Brescii. Dawały jednocześnie pole do popisu rzemieślnikowi. początek XX w. Tarczki miały chronić rękę szermierza. Angielska szpada dworska z ok. 2. Angielska szpada z rękojeścią z masywnego srebra. który zazwyczaj w kunsztowny sposób zdobił je różnymi technikami. Szpada. Jednakże większość późniejszych głowni miała w przekroju poprzecznym trójkąt bez podstawy (b). Piękny egzemplarz szpady (po prawej). miały zwykle płaską.

ciężkiej kawalerii. w wielu armiach świata.Era broni przepisowej zaczęła się w Zachodniej Europie w XVTIT w. Stalowa rękojeść z kabłąkiem i tarczką w kształcie muszki. Tego rodzaju broni używały pułki kirasjerów. 52 . tzw. Niektóre z tych pałaszy miały głownię obosieczną. Rękojeść zamknięta. Tego typu broń była powszechnie używana przez obie strony walczące podczas wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. 1805-06). mosiężne. długa broń biała egzystuje jako uzupełnienie munduru oficerskiego w szczególnie uroczystych okazjach. 7. Duński pałasz kawaleryjski z 1734 r. szabla czy pałasz były bronią drugorzędną. 5. Brytyjski pałasz kawaleryjski z rękojeścią Koszową wzorowaną na broni szkockiej. Szwedzki pałasz ciężkiej kawalerii z 1/55 r. Pokazano również pochwę z blachy stalowej (Castle Museum. Kabłąk i krzyż. o głowni obosiecznej. 2.. wzór z 1786 r. ok. Francuski pałasz. Broń tę zwykle nazywano spadroon. najcięższej jazdy francuskiej w czasach Napoleona. 3. tj. Model XIII roku Republiki (AN XIII. z mosiężnym krzyżem i kabłąkiem. to w kawalerii nadal uznawano je za podstawę uzbrojenia. a skończywszy na dążeniu do zapewnienia odpowiedniej jakości i ułatwieniu dostaw. Choć w większości rodzajów wojsk. Zwracają uwagę pionowe wąsy w miejscu połączenia rękojeści z głownią. 6. Jeszcze dziś. 1775 r. 4. Przepisowa broń biała w różnych armiach Przepisowa długa broń biała (powyżej) 1. z mosiężną rękojeścią koszową. Austriacki pałasz ciężkiej kawalerii z 1/16 r.. York). Brytyjska szpada oficera piechoty. o głowni obosiecznej. Szabla amerykańska. Ujednolicenie szabel czy pałaszy wojskowych podyktowane było wieloma względami: począwszy od konieczności dopasowania wyglądu broni do noszonego munduru.

Charakterystyczna krótka głownia. Zwraca uwagę sposób trzymania pałasza: sztych opuszczony lekko ku dołowi. Brytyjski pałasz kawalerii. nie miał zwężonego sztychu (pokazany tu sztych nazywa się przy grzbietowym). wzoru 1796. Pruska szabla lekkiej kawalerii z ok. sztych ku tyłowi. 11. Tak trzymano broń białą jeśli jej głownia była prosta lub lekko zakrzywiona. używany jeszcze w czasie I wojny światowej.. były przeznaczone do cięcia i zwykle trzymano je w górze. 12. Brytyjski pałasz ciężkiej kawalerii. Modelu tego używano jeszcze podczas wojny secesyjnej. wzór 1796. 14. zwłaszcza te o mocno zakrzywionej głowni. ręka maksymalnie wyprostowana. rękojeść z kutego żelaza. Przeznaczony głównie do cięcia. wzięły udział co najmniej dwa pułki wyposażone w ten typ szabli (zbiory prywatne). 10. Głownię kompromisowo przystosowano zarówno do cięciajak i do kłucia. z potrójnym kabłąkiem i mosiężną rękojeścią. broń o starannie zaprojektowanej do pchnięcia głowni. Brytyjski tasak marynarki. 13. Dużą liczbę tych szabel wyprodukowano i użyto podczas wojen napoleońskich. kabłąk i jelec z blachy stalowej.Szarżujący kawalerzy sta (po prawej). 9. 8. Brytyjska szabla lekkiej kawalerii. w latach 1861-65. Szable. . jeszcze do wybuchu I wojny światowej. 1806 r. Typowa rękojeść" zamknięta z bocznymi kabłąkami. Brytyjska szabla kawaleryjska. wzór 1804. wzór 1908. Amerykańska szabla dragońska wzór 1840. wzór 1853. Broń biała uznawana była za podstawowy rodzaj uzbrojenia kawalerii. Typowa broń do cięcia. W sławnej szarży Brygady lekkiej Kawalerii podczas wojny krymskiej w 1854 r.

wzór 1856. artylerzyści czy orkiestranci. 5. c. które w celu przystosowania do pchnięcia.. wzór 1751. 1740 r. 3. 6. 4. 7. Występuje zarówno na głowniach jednosiecznych. Grzbiet głowni uformowany w piłę o dwu rzędach zębów . Francuski tasak piechoty tzw. Kształty inspirowane rzymskim gladiuscm. Kształty sztychu (po prawej) a. Model 1816. 54 . Brytyjski tasak pionierów.p r z e z Samuela Harvey'a (Castle Museum. otrzymywali tego rodzaju broń przez cały XIX w.Przepisowa broń biała w różnych armiach Francuski piechur (po prawej).sądząc po puncy . Jednosieczna głownia ze zbroczem. Grzbiet głowni z piłą. W wielu armiach żołnierze niektórych rodzajów wojsk. Wśród żołnierzy nazywany szatkownicą.umożliwiał cięcie drewna. np. sztych kończysty. kończysty. 2. Wszystkie pokazane egzemplarze mają mosiężne rękojeści. z płaską jednosieczna głownią i serduszkowatą tarczką jelca. Hiszpańska maczeta.. b. ostrzono po obu stronach sztychu. wykonana . występuje na głowniach przeznaczonych wyłącznie do cięcia czy rąbania. pełniły rolę roni pomocniczej. rzez cały XVIII w. nazywany brujuet. York). Neoklasycystyczny w formie. Sztych przystosowany do kłucia. Rosyjski tasak saperski z 1827 r. uzbrojony również w tasak noszony na osobnym pasie przez ramię. decentryczny albo „fałszywe ostrze" na jednosiecznych głowniach. Brytyjski tasak piechoty. obok głównego uzbrojenia jakim był gładkolufowy karabin skałkowy z bagnetem. Używany również w armii Królestwa Polskiego do 1831 r. wzór 1843. E Tasaki wojskowe (po lewej i powyżej). saperzy. 1. przygrzbietowy. Tasaki piechoty. francuski tasak z 1831 r. dla artylerii i saperów. Szerokie. sztych symetryczny z wyraźną ością w osi symetrii. jednosieczne ostrze ma ścięty sztych. przystosowanych do pchnięcia jak i na głowniach obosiecznych. umożliwiający pchnięcie. Pruski tasak piechoty z ok.

Okucia niklowane. Niklowana (po prawej). pułk nosi nazwę Black Watch). 1910 r.Najczęstsze typy rękojeści (poprawej) A Zamknięta koszowa B Zamknięta półkoszowa C Zamknięta z kabłąkiem D Otwarta (karabelowa). trzon rękojeści i pochwa pokryte Piękne okazy broni białej. Rękojeść mosiężna. uważanej za symbol zawodu 6. za szczególne osiągnięcia tarczka rękojeści cyzelowana (Scottish United Sendces. zawsze szaroniebieską skórą. głownia szmelcowana na błękitno. darowywane jako nagrody Głowica w kształcie głowy orła. Francuska szpada generalska z okresu napoleońskiego. Ofiarowana ppłk rękojeść o trzech kabłąkach Jamesowi Stirlingowi przez z orłem Królestwa Serbii. z ok. . używana jest do dziś. Szabla oficerska armii Paradna szabla i jej pochwa serbskiej. związanego z pobożnością chrześcijańską: ucałowania na znak szacunku krzyżowego jelca średniowiecznego miecza. 1940 r. złocona. wzór 1827. Rękojeści broni białej paradnej (powyżej) 1. piechoty Hihglanders (obecnie ok. zdobiona złotem. Szabla oficerska włoskich sił żołnierskiego. 1900 r. Edinburgh Castle). z ok. Zwyczaj ten wywodzi się jakoby z gestu. 4. 1940 r. 3. w kształcie piór. Miecz oficerski Luftwaffe. od stuleci były powietrznych. podoficerów i żornierzy 42 pułku 5. Szabla oficera konnej artylerii armii Cesarstwa Niemieckiego. Taka broń. z niewielkimi zmianami. Złocona mosiężna rękojeść. 2. Oficerski pałasz marynarki brytyjskiej. ok. Oficer (powyżej) salutujący przez uniesienie szabli tak" by jelec znalazł się na wysokości warg.

Broń drzewcowa Łatwo zauważyć. zaczepienia o przeciwnika i obalenia go na ziemie. Prześledzimy różne sposoby użycia broni drzewcowej i omówimy wielość kształtów żeleźca. 56 Kształty żeleźców broni drzewcowej (powyżej). Glewia (rodzaj długiej jednosiecznej głowni typu tasak) 7. Widły bojowe 3. Trójząb 4. niektóre egzemplarze.8 m długości. Starcie piechoty (powyżej). Jak widać. Miały one ok. z bronią drzewcowa może nawiązać walkę z kawalcrzystą czy utrzymać go w bezpiecznej odległości. wąs (zwykle drzewce okuwa się nimi dwustronnie) d. Halabarda (połączenie topora. drzewce c. Wiele z nich występowało w znacznie bardziej skomplikowanej formie. 4. Kształtowała się ona w różnych epokach i rejonach. gdyż pełniły funkcję ceremonialną. Rozmiary (po lewej) Piki były najdłuższym rodzajem broni drzewcowej. Specjalną uwagę zwrócono na broń używaną przez piechotę w Europie w Średniowieczu i Renesansie oraz broń drzewcowa kawalerii (kopie i lance). włóczni i haka) 9. glewie i partyzany. do obrony czworoboków muszkieterskich (a). że dodanie długiego drzewca do jakiejkolwiek broni białej daje użytkownikowi niewątpliwą przewagę: można bezpiecznie razić przeciwnika dysponującego krótszą bronią. Użyte nazewnictwo stosowane jest w odniesieniu do podobnej broni na całym świecie. drzeworyt Hansa Burgkmaiera (1473-1532). Młot lucerneński . Partyzana (szeroki grot rozsze­ rzający się u nasady w dwa haki) 5. Piechur. Często.. drzewcowa broń piechoty była najróżnorodniejsza i mogła służyć dopchnięcia. a także do parowania ciosów. Podstawowe części broni drzewcowej (poniżej) a. wykonywano niezwykle ozdobnie. Najliczniej reprezentowane są piki. tylec b . Odnosi się to zwłaszcza do broni używanej w XVII w. Najważniejsze kształty głównych typów występujących w Europie. Z tych powodów powstały liczne odmiany broni drzewcowej. ale widać również halabardy. tuleja e. grot. 350 r. Tuleja i grot (w najróżniejszych nieraz kształtach) tworzą razem żeleźce. 1. Macedońska Sarissa stanowiąca główną broń macedońskiej falangi osiągała podobne rozmiary (OK. Gizarma (wywodząca się z narzędzia do trzebienia Krzaków . Włócznia 2.żeleźce jednosieczne) 8.n. Berdysz 6.e.) W niniejszym przeglądzie nie będziemy zajmować się okazami broni długości mniejszej niż wzrost człowieka (b).p. rąbania.

zaczęła formować zwarty szyk falangi. p. Za osłoną pikinierów. by sformować tzw. ułani) i przetrwała aż do wybuchu I wojny światowej. tzw. trudny do przełamania. 1815 r. Poczynając od VII w. . Znacznie krótsza lanca była bronią lżejszej kawalerii. „jeża".Broń drzewcu w a piechoty i jej użycie (po prawej) Broń ta mogła pemić różnorodne funkcje. w okresie napoleońskim. rozprzestrzeniła się po całej Europie (lansjcrzy. Pik (1).e. muszkieterzy mogli spokojnie nabijać broń. używano w szczególności w XVII w. Używano go w średniowiecznej Europie. (4). służących funkcjom paradnym i ceremonialnym (3).. lanca. W czasie szarży trzymano ją pod pachą. Zarzucono tym samvm wcześniej używane oszczepy. (9). ok. ciskając nimi w przeciwnika. Jej działanie wspomagała energia rozpędzonego konia z jezdźcem. zabezpieczającego przed atakiem kawalerii. Również plemiona Indian Prerii w Ameryce Pin..n. Długo jeszcze potem broń drzewcowa wyróżniała podoficerów i młodszych oficerów piechoty . Lżejsze formy kopii. Można jej było użyć do ściągnięcia przeciwnika z konia. którymi walczono w epoce homeryckiej. głównie do ćwiczeń lub jako broni noszonej stale. zaczęły używać lancy po udomowieniu konia. Kopia (po prawej). ciężkozbrojna piechota grecka . wykonywano z drążonego drewna. jak i do pchnięcia czy rąbania. Za przykładem formacji polskich. Choć kopia najczęściej kojarzy się ze średniowiecznym czy renesansowym turniejem (7). powstała cała gama różnorodnych broni drzewcowych niezwykle pięknie zdobionych.hoplici (2). W renesansowe] Europie. używane były przez polską i węgierską jazdę ciężką husarię (8). Kij. była znana już w starożytności. uzbrojona w krótkie początkowo włócznie. Halabarda (6) była najbardziej wszechstronną bronią drzewcowa XV i XVI stulecia.tu pokazano podoficera piechoty brytyjskiej ze szpontonem. była groźną bronią orzewcową kawalerzysty. a w XVIII w. zwany pałką lub palcatem (5) był najprostszym rodzajem broni drzewcowej. pułków straży przedniej.

14. albo celów paradnych (Kunsthistorisches Muscum. ozdobiona herbem Gustawa II Adolfa. XX w. Europa. Prawdopodobnie szwajcarska. prawdopodobnie XVl w. XV w. XVI w. tego rodzaju broń służyła już wyłącznie do polowań. włócznia Masajów z Afryki Wschodniej. Niemcy. Europa. Assagai. 2. Partyzana gwardii pałacowej Gustawa V. 10. 4. Niemcy lub zwajcaria. 13.Broń drzewcowa P Broń drzewcowa wywodząca się od włóczni 1. drzewce bambusowe.wczesna forma szpontonu. 5. Żeleźce szwajcarskiej piki o liściastym grocie. z lat 1450-1550. Niderlandy. Partyzana. Szwedzka partyzana. Oszczep myśliwski. 3. Pika abordażowa marynarki hiszpańskiej.. używana przez jednego z oficerów szwedzkich podczas bitwy pod Liit/en w 1632 r. króla Danii. 8. ok. 7. Datowane na 1588 r. 11. XV w. 12. 1510 rok. Pika z ok. Partyzana . Prawdopodobnie szwajcarska. Źeleźce ceremonialnego oszczepu (powyżej). 1880 r. 6. 1670 r. Partyzana. XIX w. 1700 r.. Wyprodukowana w Niderlandach. . Wczesna partyzana (Langdebeve). Spisa węgorzowa albo szydło. W tym okresie. Wczesna partyzana ozdobiona herbem miasta Duivenoord. króla Szwecji. 9.. Wiedeń). ostrze w kształcie wolego języka. z 1626 r. z lat 1450-1550. Włócznia sudańskich derwiszów z ok. gwardii pałacowej cesarza Ferdynanda I. 58 . Żeleźce o romboidalnym przekroju oprzecznym.

1500 r. Zdobiona czterema różnymi technikami: ażurowaniem. Partyzana. 17. Cejlońska partyzana (patistnanaya). Sri Lanka. 21. trawieniem i złoceniami. ok. ok. Mngari yari rodzaj japońskiej włóczni z zeleźcem o trzech ostrzach. 27. Piemont. 20. Broń w typie partyzany. 1590 r. północno-zachodnie Włochy. Lontownica. angielskie: rawcon).na określenie tych typów broni spotyka się też terminy: spisa firuiska. Wenecja 1565 r. 1550 r. 1475 r. Na żeleźcu przedstawiono postaci Heraklesa i Apolla.Broń biała ręczna 15. Boczne ostrza stylizowane na zęby wystające z paszczy smoka. Uniwersalne połączenie broni z przyrządem do odpalania armat. (Wallace Collection. Włochy. Niemcy. Londyn). Szponton podoficera angielskiego. 25. ok. sepetum. 1800 r. 22. francuskie nazwy: ranseur. ok. cyzelowaniem. W bocznych wąsach mocowano wolno tlący się lont. króla Francji. Szwajcaria. Partyzana zdobiona herbami Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa I itewskiego. nazywana czasem „czeską włócznią uszatą". Runka. 18. Paradna partyzana (powyżej). W razie potrzeby. 24. 23. ok. oficera gwardii przybocznej Ludwika XIV. Europa Północna* koniec XVII w. można było się bronić wykorzystując grot. 1550 r. Złocona. Korseka ze składanymi ostrzami bocznymi. XVIII w. Lata 1670-80. (nr 20-22 . Lontownica. Korseka. 16. 59 . 26. 1700 r. Włochy. 19. ok. Koreański trójząb. 28. diauve souris. Korseka. Włócznia o trójzębnym żeleźcu. Persja.

Sztokholm). nazwę „topór typu Jedburg". . 4. (Livrustkammaren. 3. Wczesne halabardy tego kształtu są obecnie nazywane „typem Sempach". W tym kraju należy szukać początlćów tej broni i jej nazwy. 1400 r. Szkocki topór bojowy zwany Lochuber. Używana zwłaszcza w Rosji (w czasach Jana I T Sobieskiego T piechota polska miała berdysze. mocno wypukłe os­ trze. broń występowała powszechnie w Rosji. ok. Szwajcaria. Berdysz (po lewej). Topór bojowy z wykształconymi cechami halabardy. 6. Halabarda. Tu berdysz rosyjski z początków XVIII w'. pochodzącej głównie ze Szkocji. 1600 r.. który miał jakoby ułatwiać" wspinanie się na mury. Topór bojowy z dodatkowym hakiem. Halabarda. służące jednocześnie jako podpór­ ka pod muszkiet i narzędzie). 1475 r. 2. Charakterystyczna forma topora bojowego na długim drzewcu. Zwraca uwagę topór o podwójnie zakrzywionym ostrzu i niezwykle wydamy grot. Ok. 5. Pokazany egzemplarz pochodzi z końca XVI w. Anglosascy bronioznawcy stosują do tego rodzaju broni. Typ pokazany tutaj nazywany jest wuge. Żeleźce berdysza odznaczało się bardzo długim ostrzem. Ok. Szwajcaria. żeleźce było mocowane do drewna w dwu punktach. Halabarda przybocznej gwardii bllektora Saskiego. Berdysz jest toporem osadzonym na długim drzewcu. ok. ok. 1600 r.Broń drzewcowa Berdysze i halabardy (po prawej) 1. Halabarda. 7. Nazwę tę odnoszono do szeregu podobnych broni drzewcowych. 1600 r. 8. w swej najbardziej rozwiniętej formie. początek XVI w. Rosyjskie berdysze miały zwykle bardzo długie. Szwajcaria.

osadzonego na długim drzewcu. ok. Do 1792 roku. Halabarda. Wiedeń). Europa.Broń biała ręczna Halabarda paradna (poniżej). 3. Hiszpania. Wariant występujący rzadko. Dekorowana ornamentem trawionym. Datowana na 1563 r. ok. Brytyjska halabarda odoficcrska. Żeleźce topora bojowego z wydatnym obuchem. Charakterystyczny dla tego typu broni. 9. 61 . Z żeleźcem charakterystycznym dla gizarmy. XVI w. 1500 r. Szwajcaria lub Niemcy. ok. 5. opór nosi oznaczenie „3rd Regt. Halabarda wykonana w Arboga (Szwecja). halabardy były w armii brytyjskiej oznaką stopnia. C Topory i halabardy (po lewej) 1. 1500 r. ok. 1650 r. Rodzaj młotka rycerskiego (nadziaka). w drugiej połowie XVII w. pochodzącej z Półwyspu Iberyjskiego jest półksiężycowaty topór. XVI w. Prawdopodobnie Szwajcaria. Halabarda z grotem w kształcie głowni szabli. Prawdopodobnie Francja. Guards" (3 pułk Gwardii Pieszej). Prawdopodobnie Francja. Odmiana halabardy. zaprojektowanym przez Hansa Polheimera Młodszego (Kunsthistorisches Museum. Zwraca uwagę tarczkowata osłona dłoni. w której hak ma kształt obucha. 4. 1470 r. Włochy. koniec XVII w. Odmiana halabardy. Halabarda. gwardii przybocznej cesarza Ferdynanda I. Młot lucerneński. z lat 1400-1450. Pokazany egzemplarz ma ażurowany topór i hak oraz niezwykle długi grot. 2. potem zastąpiono je szpontonami. 8. 7. 6.

Weneq'a.rodzaj improwizowanej. gizarmy i pozostała broń drzewcowa 1. broń drzewcowa o d w u grotach. groźnej broni. 17. Anglia. 12. japońska broń drzewcowa. 4. 14. Urządzenie podobne do przedstawionego pod nr. 1685 r. Prawdopodobnie szwajcarska. Glewia. 1515 r. 2. 15. garami. Konstrukcja żeleica umożliwiała schwytanie przeciwnika za obszerny ubiór. Nazywana tam faudiard. grot żeleźca w kształcie nurka. 62 . 1530 r. Żeleźce w kształcie skróconej głowni miecza japońskiego. 8.Broń drzewcowa Glewic. 1500 r. 10. ok. 5. 1600 r. W Polsce na szeroką skalę użyta podczas Insurekcji Kościuszkowskiej w 1794 r. Niemcy lub Szwajcaria. Hiszpania. Hak u podstawy. szyję lub u d o . 16. ok. ok. Rolnicza kosa okuta na sztorc . 1675 r. Żeleźce trawione. 7. 13. Urządzenie do chwytania i prowadzenia przestępców. Gizarma. Anglia. Glewia. uniemożliwiał schwytanemu jakikolwiek ruch. Widły bojowe. Gizarma. Sodę. Konstrukq'a umożliwiała schwytanie człowieka za n p . Glewia. Połowa XVII w. 1500 r. Widły bojowe. Broń tego typu we Francji nazywano coteau de breche. Stąd też nazwa „chwytacz rękawów". Paradna glewia straży Pałacu Dożów w Wenecji. pocz. Włochy. Francja. Buntu Momoutha. 18. ok. XVI w. 11. popularna broń drzewcowi. Pokazany egzemplarz z czasów tzw. Zwykle należało do wyposażenia E straży miejskich. okVi500 r. Gizarma angielska. tasaka do trzebienia krzewów. Zwykle związana z ruchami plebejskimi. Tzw. 3. Broń drzewcowa z Jawy (środkowa część wyspy). XV w. Francja. Sprężynujące ramiona pozwalały złapać przeciwnika za szyję. ok. Anglia. ok. 6. Gizarma. tu skomplikowana forma pochodząca z Włoch. powstała /. owszechnie noszony w tym raju. Ok. Augsburg. 1577 r. Naginała. i w Powstaniu Styczniowym 1863-64. 1450 r. 9. ok. XVI w. półksiężyc. rodzaj japońskiej broni drzewcowej. 16. Odmiana glewii z hakiem. z monogramem cesarza Rudolfa 11.

mające chronić drzewce przed cięciami szabli. Wiązana z niemiecką zbroją turniejową z początku XVI w. Proporczyk czerwono-biały. 2. króla Anglii. Kopia turniejowa. Grot romboidalny. Lance stosowano jeszcze w wielu armiach biorących w udział w I wojnie światowej. < CC U 63 O < .B r o ń biała ręczna Lansjer (powyżej). 4. Grot stalowy. 5. temblak i uchwyt z rzemienia. Drewniana kopia turniejowa. 3. w przekroju poprzecznym. drzewce jesionowe. zaopatrzona w charakterystyczną tarczkę żelazną osłaniającą dłoń. 1916 r. XVIIT w. rotu hiszpańskiej lancy awaleryjskiej. fego typu kopie konstruowano z myślą o ich efektownym skruszeniu w momencie uderzenia o przeciwnika (Tower. należąca prawdopodobnie do Henryka VIII. Madryt). Wykonana jako rura stalowa o cienkich ściankach. Wiązana z niemiecką zbroją turniejową z końca XV w. t Trawiona dekoracja (poniżej). wzór 1842. T. Uważano. wzór 1885. Stalowa lanca plemienia Mahratta z zachodnich i centralnych rejonów Indii. jednego z pułków armii indyjskiej. połączony był z cylindryczną tuleją wyposażoną w dwa krótkie wąsy. Brytyjska lanca. Londyn).5m (Museo de Artilleria. podczas szarży. że w sprzyjających okolicznościach lance zapewniają przewagę nad przeciwnikiem. tworzył uchwyt dla dłoni. Łączna długość pokazanej lancy wynosiła 2. Kopie i lance (po lewej) 1. kanclowana dla zmniejszenia ciężaru. Wydrążona drewniana kopia turniejowa. Silnie zwężony odcinek w tylnej części.

z Francji. zaszły jednak istotne zmiany w tym zakresie. składane bagnety. Broń do obrony osobistej XVIII i XIX w. Czasem stosowano sprężynę. można najogólniej określić jako głownię. dla lepszego zamocowania bagnetu. Dla lepszego zamoco­ wania. Były to bagnety szpuntowe. W ciągu XVII w. gdyż posiadał dzięki niemu skuteczną broń drzewcową. Ponieważ broń tę przeznaczano do samoobrony w nagłych sytuacjach. 64 . Pierwsze wzmianki o bagnetach pochodzą z 1647 r. bagnety zwykle miały sprężynę umożliwiającą błyskawiczne ich rozłożenie. blokowanej zatrzaskiem) współpracujący z odpowiednim występem na lufie. Najwcześniejszy bagnet. 2. W rękojeści bagnetu wykonano zaczep (zwykle w postaci prowadnicy. Wynalazek bagnetu dawał muszkieterowi możliwość samoobrony. dającą się umocować do wylotowej części lufy broni palnej. muszką). Bagnet tulejowy.bagnet mógł mieć głownię położoną znacznie bliżej lufy. Zwracano na to uwagę jeszcze w obecnym stuleciu. o łącznej długości ok. Dopiero wprowadzenie broni odtylcowej poprawiło sytuację . oddziały pikinierów były niezbędne. Jedynym prostym rozwiązaniem. Od czasów I wojny światowej.Bagnety Bagnet. Często. w jelcu wykonuje się otwór dopasowany do wylotu lufy. przez długi czas był wynikiem określonego sposobu ładowania broni odprzociowej. umożliwiającą szybkie rozłożenie. Bagnet stały. Jednocześnie tuleja służyć mogła jako prymitywna rękojeść. spełniającym wszystkie rzedstawione wymogi. Większość armii wprowadziła krótkie bagnety typu nożowego. 4. w tulei wykonano prowadnicę współpracującą z od­ powiednim występem na lufie (np. to najczęstsze przykłady takich rozwiązań.. Jego pierwotną i najważniejszą rolą była zamiana muszkietu w rodzaj krótkiej piki. jak ten bagnet przedstawiony na XIX-wiecznej ilustraqi (powyżej). opiera się na sposobie osadzania ich na broni palnej (powyżej) 1. Głownia musiała być odsunięta od ścianki lufy na tyle. Żołnierzy szkolono w używaniu bagnetów przeciw atakowi kawalerii. ponieważ tu znajdował się stempel do nabijania broni. często miała stałe. ale także i piechocie przeciwnika. Głownia zakończona tuleją dopasowaną do zewnętrznej średnicy wylotowej części lufy. aby zapewnić skuteczną osłonę muszkieterom podczas ładowania broni. 3. by móc swobodnie poruszać dłonią trzymającą stempel. Bagnet nożowy. E Sposób mocowania bagnetu (po lewej). najczęściej zawiasem umożliwiającym składanie głowni pod lufę. był agnet tulejowy z charakterystycznie wygiętą u nasady głownią. Wyglądały podobnie. 30 cm. będące w istocie rzeczy bardziej użytecznymi na co dzień nożami niż uniwersalnymi narzędziami. Wykluczone było umieszczenie go poniżej lufy. Jedna z klasyfikacji bagnetów. Konstrukcyjnie związany (zwykle) z lufą broni. jak i poniżej jej wylotu. Bagnet szpuntowy. prosta głownia ze stożkowatą rękojeścią umożliwiającą wsunięcie jej w przewód lufy. Garłacz (a) i krócica (b). gdyż zasłaniałaby muszkę. Głownia bagnetu nie mogła być osadzona nad lufą.

Prusy. potrzebnych do prac fortyfikacyjnych itp.maczeta.Broń biała ręczna £ Walka na bagnety (powyżej) a. Stosowanie takiej taktyki wymagało od własnych oddziałów znacznie lepszej dyscypliny niż w wojskach nieprzyjaciela. 7. w 1943 r. Bagnety wielofunkcyjne 1.narzędzie przydatne żołnierzowi w warunkach polowych. formacja od czoła najeżona była bagnetami.macka saperska. Bagnet był istotną bronią podczas natarcia piechoty. skuteczne przecinanie drutów kolczastych. przy czym żołnierze pierwszego szeregu przyklękali. Po założeniu brytyjskiego bagnetu No 4 na trzonek łopatki. któraś ze stron. Bagnet . Pokazano bagnet US M7 do karabinka automatycznego Ml 6. mający służyć do wyrąbywania ścieżek w dżungli. Bagnet w obronie. Z tego właśnie względu. c. Głównym argumen­ tem przemawiającym za utrzyma­ niem współcześnie bagnetu jest jego uniwersalność.tasak do skałkowego karabinu gwintowanego Bakera. wprowadzono go w 1962 r. d.piła. Nawet i dziś karabinki automatyczne i pistolety maszynowe wyposaża się w bagne­ ty.nożyce cio cięcia drutu. Bagnet . 3. Bagnet . Australijski eksperymentalny bagnet. b. że do zwarcia dochodziło niezmiernie rzadko. tj. nic wytrzymywała nerwowo i uciekała.in. Zaprojektowany do karabinka powtarzalnego Lee Enfield No 1. Bagnet . których żołnierze musieli dysponować skutecznym narzędziem umożliwiającym cięcie drewna lub faszyny. Atak na bagnety. zwykle stosowano szyk dwuszeregowy. otrzymywało się krótką mackę. w XVIII i XIX w. Ćwiczenia we władaniu bagne­ tem. a tym samym umożliwiało skuteczną obronę. dla oddziałów strzelców armii brytyjskiej. Niezwykła konstrukcja pozwalająca na okopywanie się. Zwykle. 2 m. Bagnet . Niegdyś. rosyjski bagnet do karabinka automaty­ cznego AK 47 (Kałasznikow). 4. Wykonuje się go zwykle jako wielofunkcyjny nóż . Zwykle przeznaczony dla saperów i artylerzystów. 2. Razem ze specjalnie zaprojektowaną pochwą. Pierwotny sposób użycia. W efekcie. Druga wersja bagnetu wprowadzonego w 1801 r. 6. pierwszej przepisowej broni odtylcowej armii amerykańskiej. a więc tych rodzajów wojsk. Erzez długi czas łączna długość arabinu z bagnetem wynosiła ok. mają jednak na celu w więk­ szym stopniu rozwój agresywności niz rzeczywiste przygotowanie do walki wręcz. Pozwalało to żołnierzowi na poruszanie się po terenie zaminowanym.łopatka. mogącej przemieszczać się na polu walki na tyle szybko. 5. Typ ten z założenia miał pełnić funkcję noża. Bagnet nożowy. co dawało piechurowi możliwość dosięgnięcia jeźdźca. Istnieją świadectwa. 65 . W czasach świetności bagnetu. Bagnet . Rękojeść mosiężna. wzór M 1871. największym zagrożeniem dla piechura był nagły atak kawalerii. Przekonanie o wysokich walorach bagnetu jako broni przetrwało do XX w. a oba szeregi osłaniały się nawzajem podczas nabijania broni. umożliwia m. Wprowadzona w USA pod oznaczeniem US M 1873 do karabinu Spriengfield. że nie starczało ' iż czasu na powtórne nabicie roni.

jako broń myśliwska przetrwał do XIX w. wprowadzony w 1692 r. Bagnet szpuntowy z muszelkowatą tarczką jelca. Głownia sygnowana „Carolus Rex Dei Gratia". powszechnie stosowany w Hiszpanii do polowy XIX w. Stanowił formę przejściową rękojeść osadzano w d w u pierścieniach umocowanych u wylotu lufy. Podstawowymi jego w a d a m i była możliwość łatwego wypadnięcia z lufy lub przeciwnie: zaklinowanie się w niej. gdzie u ż y w a n o go jako ostatecznego środka obrony w polowaniach na dziki. ze stożkowatą rękojeścią. Głownia płomienista. Jego dhigość pozwalała na samodzielne użycie jako tasaka. 1670 r. ok. Bagnet szpuntowy o lekko zakrzywionej głowni i obustronnie ostrzonym sztychu. Założenie bagnetu wykluczało załadowanie czy oddanie strzału. Bagnet szpuntowy z płaską głownią.. 3. szczególnie w Hiszpanii. typowy przedstawiciel tego typu broni żołnierskiej w Końcu XVII w. zaś blokadę stanowiła sprężyna widoczna w rękojeści . okucia mosiężne. Angielski bagnet szpuntowy (poniżej). Bagnet szpuntowy jest najwcześniejszą i zarazem najprostszą formą bagnetu: był to po prostu sztylet.co odróżniało go od innych bagnetów szpuntowych. 5. żelazna. stylizowanymi główkami w nełmach było dość powszechną praktyką w końcu XVII w. Mógł być użyty jako ostatni środek obrony przed szarżującym dzikiem. która mogła być w s u w a n a do lufy. 2. 1680 r. 4. 6. Mimo to. Służył również do patroszenia i zdejmowania skóry z ubitej zwierzyny. Był to niezwykle istotny krok w dziejach bagnetu. 66 . Szwedzki bagnet.Bagnety szpuntowe Bagnety szpuntowe (po lewej) 1. Myśliwski kordelas szpuntowy. ok. Szpuntowy bagnet. Zdobienie głowicy rękojeści i jelca. Anglia. o szerokiej i zwężającej się głowni. trzon rękojeści z kości słoniowej.

1944. Teleskopowo chowany „wycior" do karabinu Spriengfield M 1884. Występują też w broni współczesnej. ZSRR. Często montowano je do krocie i garłaczy. ale po bocznej ściance łoża.składany od karabinka samopowtarzalnego M 1952. Jedna z wielu odmian głowni. 2. Zwykle składane (lub rzadziej: wsuwane) wzdłuż lufy ku tyłowi. Bagnet wsuwano w wyżłobienie łoża pod lufą pozostałe po stemplu niepotrzebnym już w broni odtylcowej (broń tę rzerabiano z odprzodowych apiszonówek). Pokazano tu f łownie częściowo wysuniętą. E Bagnety stałe to bagnety na trwałe połączone z bronią. Bagnet do holenderskiego karabinka M 1826/30. 5.1 cm i różni się oa pierwowzoru jedynie szczegółami. Jest to wierna kopia AK 47 z bagnetem wzorowanym na bagnecie do kbk Mosin wz. używanych w XVIII i XIX wv do obrony osobistej. Wioski bagnet składany do karabinka Mannlicher Carcano 1891. 4. Głownia typu nożowego. Japoński bagnet składany typ 44 z 1911 r. 7. Czechosłowacki bagnet .. Chiński składany bagnet. . typ 53. W użyciu były również inne systemy łączenia jej z lufą. Osobliwością jest sposób składania głowni . Głownia o trójkątnym przekroju od typowego bagnetu tulejowego. we Włoszech i Chinach. Ma on głownię o długości 22. Po rozłożeniu głownia blokowana była specjalnym występem pod lufą i sprężynującym zatrzaskiem. stosowany w karabinkach Arisaka. Głownia.ku tyłowi. Bagnet od garłacza do samoobrony. mocowana do lufy zawiasem.Bagnety stałe Broń b i a ł a r ę c z n a Bagnety stałe (po lewej) 1. zwłaszcza w krajach b. po złożeniu ku tyłowi. do karabinka samopowtarzalnego SKS. Chiński karabinek typ 56/1 (poniżej). była utrzymywana w tym położeniu dzięki zatrzaskowi. tórej całkowita długość wynosiła 101 cm. 6. 3.

Przeznaczony był dla kawalerzystów. Był to standardowy bagnet piechoty brytyjskiej w latach 1740-1840. Części bagnetu tulęj owego a. a nawet i później. Po założeniu. 1891.pozwalało to na ruchy stemplem podczas nabijania broni. Nadzwyczaj długa głownia miała rekompensować niewielkie wymiary karabinka. W. Tuleja (będąca po prostu kawałkiem rury o tak dobranej wewnętrznej średnicy. Ścianki tulei ukształtowano tak.. 3. bagnet noszono skierowany sztychem do tyłu. by dała się wsunąć na wylot lufy) miała wyciętą szczelinę na podstawę muszki. z pochwą. nazywanego przez żołnierzy Brown Bess.Nagant wz. od angielskiego karabinu skałkowego. pozwa­ lało na zwiększenie użyteczności bagnetu. głownia Bagnet tulejowy (poniżej). Gdy nie był używany. 6. Brytania. Bagnet do karabinka Egga z 1784 r. W bagnety tego rodzaju zaopatrywano się indywidualnie. 68 . szczelina c. ramię e. a później także blokadę. okuta mosiądzem. Prancuski bagnet tulejowy do karabinka rewolwerowego systemu Perrina..Bagnety tulejowe Bagnety tulejowe (po lewej) 1. tworzącą w przekroju krzyż równoramienny.Brytania. 1841. zapobiegającą przypadkowemu zsunięciu się z lufy. ponieważ pozwalał na strzelanie i ładowanie broni bez konieczności jego ściągania. Produkowany w latach 1845-53 dla potrzeb brytyjskich oddziałów w Indiach. Mosiężną rękojeść zdejmowano przed założeniem bagnetu na broń. 4. by tworzyły rękojeść. 5. Bagnet do karabinu powtarzal­ nego Mosin . Jego odmiany stosowano jeszcze w II wojnie światowej. poniżej lufy. używany przez armię rosyjską i radziecką. kolanko d. Bagnet tulejowy do karabinka saperów Kompanii Wschodnioindyjskiej. głownia bagnetu znajdowała się po prawej stronie broni . Bagnet tulejowy do karabinka minerów i saperów wz. 7. Przed założeniem bagnetu na lufę należało ściągnąć z tulei widoczną rękojeść. tuleja b. Bagnet tulejowy do francuskiego karabinka M1837 i karabinu wałowego M1838 (nazwa francus­ ka: Baionette Sabre). 1865 r. Pochwa z twardej skóry. W. Brytyjski bagnet dla oddziałów ochotniczych obrony terytorialnej z czasów wojen napoleońskich. Eksperymentalne połączenie głowni typu tasaka z piłą. Miał charakterystycz­ ną głownię. 2. głownia jednosieczna typu jataganowego. ok. Bagnet tulejowy był istotnym ulepszeniem pierwot­ nych bagnetów szpuntowych.

W przekroju poprzecznym głownia trójkątna. Zwraca uwagę ryty ornament. Aby zdjąć bagnet. tworząc głowicę rękojeści blol Lowaną zatrzaskiem . zwężającej się ku sztychowi.pozwalało to używać bagnet jak zwykły nóż (było to unikalne rozwiązanie). Republice Irlandii. Na lufie umieszczono dwa rygle współpracujące z odpowiednimi wycięciami tulei (na rysunku niewidoczne). Proste i skuteczne rozwiązanie. należało obrócić o 90 tylną część tulei. Duński wynalazek z 1794 r. ostrze ząbkowane. Tuleja francuskiego bagnetu z pierścieniem blokującym. Tuleja obracała się na osi o 180 stopni. ale z łatwiejszą do wykonania szczeliną spiralną. 1840 r. wskrzeszająca ideę tulei. Głownia płaska. 3. Brytyjska konstrukcja z czasów II wojny światowej.łopatka M 1873. należało dwoma palcami unieść skrzydełka zaczepu pociągając jednocześnie za tuleję. Bagnet ze zwijaną tuleją. zakończona przy kolanku prymitywną tarczką. blokując ją muszką. Tuleja ze śrubą dociskową. Głownia płaska. Stosowany na ograniczoną skalę w oddziałach brytyjskich w Indiach. dziwne. którym ozdobiono tę broń. Rodzaje tulei a. Typu tego używano w Anglii jeszcze w początku XVIII w. 7. co zapobiegało przypadkowemu odłączeniu bagnetu. że nie było często kopiowane. i. Zaskakiwał on na kołnierz tulei.. Bagnet tulejowy o płaskiej. Przeznaczony do karabinka powtarzalnego Enfield No. z ok. c. RPA i innych krajach. Amerykański bagnet . ówczesnych karabinów. Wykonany z mosiądzu. We wczesnych bagnetach tuleiowych. obosiecznej głowni. Współczesny belgijski bagnet tulejowy do karabinu automatycznego FNFAL będącego podstawowym typem broni strzeleckiej w Holandii. Brytyjski bagnet Nr. Tzw. Stosowana np. 5. Identyczne rozwiązanie jak wyżej. do odtylcowego jednostrzałowego karabinu Spriengheld. Po nałożeniu tulei na lufę tak. Bagnet kłujący No 4. tuleję zwijano z płaskownika pozwalało to na łatwe dopasowanie jej średnicy do różnych egzemplarzy broni. f. 69 . wprowadzonego w tym właśnie roku. Myśliwski bagnet hiszpański z potowy XIX w. 1700 r. 7 z 1946 r. Prawdopodobnie angielski. Zaczep sprężynowy systemu Kyhla. Zwykłe rozwiązanie .Broń biała ręczna Bagnety tulejowe (po lewej) 1. Podobnie wyglądały bagnety wszystkich niemal. Tuleja austriacka. w karabinie angielskim Brown Bess. od 1740 do 1840 r. d. 4. bagnet Kompanii Wschodni oindyjskiej. Amerykański bagnet tulejowy M 1872. 6. Do łoża umocowano sprężynujący hak. b. by muszka weszła w odpowiednie wycięcie. Szwedzki bagnet z 1696 r. h. Szczelinowa. 4 i pistoletu maszynowego Sten Mk 5. i. 2. Zaczep hanowerski. e. używany przez armię tego kraju przez 50 lat. Anglia. Bagnet policyjny. Sprężynujący zatrzask na głowni miał zapobiec nieprzewidzianemu wyrwaniu bagnetu z pochwy przez np. g. Tuleja ze sprężyną blokującą. konwojowanego przestępcę. Po założeniu bagnetu na lufę należało przekręcić pierścień.pełna tuleja z wyciętą szczeliną.

był produkowany w dużych ilościach. Zastosowano tu inne niż zwykle. Kształt głowni nawiązuje do głowni kukfi. Bagnet F. w praktyce okazały się zbyt duże i ciężkie jako bagnety.halabarda. Francuski bagnet M 1866. Lekki i skuteczny w użyciu. Jataganowy kształt głowni jest reminiscencją wcześniejszych bagnetów do karabinów odprzodowych. Proćlukowany w latach 1914-45. Przeznaczony do odtylcowego. do karabinu odtylcowego z magazynkiem rurowym Grass. jelec zakończony półksiężycowatym toporem. mogące dobrze spełniać rolę tasaka. umożliwiającą noszenie bagnetu na pasie. wzór 1859. charakterystycznym dla bagnetów amerykańskich i hiszpańskich. Bagnet marynarki USA M 1870. Bagnety nożowe miały w pełni wykształconą rękojeść. W niektórych krajach używany do dziś.lcho (nazwa od nazwiska projektodawcy). 1788/1801. 6. moletowany. jego drugie ramię mogło pemić funkcję haka. do odtylcowegojednostrzałowego karabinu Chassepot. żołnierze powszechnie uzbrajani byli dodatkowo w tzw. 7. Duński bagnet . rozwiązanie: zaczep w postaci poziomego pręta umieszczonego nad rękojeścią. Większość współczesnych bagnetów jest typu nożowego. Bagnet . Grzbiet głowni z piłą.tasak wz. okładziny drewniane. Zwykle. Rękojeść stalowa. Trzon rękojeści mosiężny. Pokazany tutaj tasak. W tego typu bagnety wyposażone były niemieckie siły zbrojne. Brytyjski tasak marynarski. 1871 r. Zrozumiałe. wzorem „rybiej łuski". Pozwalało to na swobodne manipulowanie stemplem podczas nabijania broni. Głowica rękojeści mosiężna. Rękojeść mosiężna. jednostrzałowego karabinu Martini . 5. Niemiecki bagnet M 84/98 (poniżej). W XVIII w. zarówno armia cesarska jak i Wehrmacht. został przystosowany do osadzania na lufie karabinu. Zaprojektowano je z zamiarem spełniania funkcji użytecznego dla żołnierza narzędzia. 4. Bagnet francuski M 1874. osiągano to za pomocą prowadnicy z zatrzaskową blokadą w głowicy rękojeści i pierścienia wykonanego w jelcu. Głownia płomienista. była ona jednak zbyt ciężka jako bagnet. Jej konstrukcja pozwalała na osadzenie bagnetu u wylotu lufy. okładziny czernione. Jednakże bagnety o dużych głowniach. Brytania. do hiszpańskiego karabinka M 1857. pierwszy model. że próbowano stworzyć bardziej uniwersalną odmianę tasaka. .Henry. drugi model. do karabinka Enfield w wersji Short Naval (skrócona wersja odprzodowego Enfielda 1853). tasaki. Rękojeść stalowa / czernionymi okładzinami. W.Bagnety nożowe Bagnety nożowe (po lewej) 1. 3. z założoną nań skórzaną żabką. Wyprodukowano niewielkie jego ilości. Pokazano również pochwę ze stalowej blachy. 2.

5. Zatrzask. Wielka Brytania 1800 r. Karabin gwintowany Bakera.Niemiecki bagnet policyjny. nabywając pry­ watnie. Fiński bagnet M 1960. Większość egzemplarzy nie miała zaczepów do osadzania na karabinie. Okładziny z rogu jelenia z nałożoną niklowaną miniaturą godła policyjnego. blisko jej ścianek. w pełni odpowiadający nowoczesnym kryteriom. 1940 r. Nie był oficjalnie wprowadzony. ok. 8. zaskakujący za hak zaczepu (d). W broni odtylcowej bagnet mógł być mocowany poniżej lufy. Po założeniu bagnet znajdował się po prawej stronie karabinu. Ostrze obosieczne. z ostrzem zwróconym ku dołowi. III Rzesza. Podobnie jak w przy­ kładzie nr 1. Stosowany na ograniczoną skalę przez armie brytyjską i amerykańską. Odprzodowy karabinek gwinto­ wany F. 2. c. Całość wykonana ze stali. ze sprężyną spiralną. Rękojeść była schow­ kiem na uniwersalny przybornik przypominający scyzoryk (7 b). Sposoby mocowania bagnetów nożowych (po lewej) Stosowano głównie dwie metody: prowadnicę ze sprężynującym za­ trzaskiem w głowicy rękojeści (1. głowica Części b) i c) tworzą całość krzyża (jelca). Okładziny rękojeści z tworzywa sztucznego. 1907 do kbk Lee Enneld. 71 £ ^ O ^ @ (powyżej) a. e. 1. firmy Armalite. ale dość powszech­ nie go używano. 7a.4).bagnet do kb Mauser 98. od 1850 roku. Niemiecki bagnet M 189 zwykle nazywany „nożem rzeźnickim' ze względu na kształt głowni. wprowadzony w Wlk. 4. Brytyjski bagnet wz. . konieczność dostępu' do stempla wymusiła mocowanie bagnetu po prawej stronie broni.2). w postaci płaskiego pręta umocowanego na stałe do luf)'. Był noszony jako przepisowa część munduru służbowego. Brytanii. Połączenie wzmacniał zatrzask w postaci płaskiej sprężyny (c). Był to pierwszy bagnet nożowy. Niemiecki nóż okopowy . Wielka Brytania.nfield. Dodatkowo wzmacniano połączenie wykonując pierścień w jelcu . 3. Powszechnie używany do karabinów Mauser 1898. Sprzedawano go tylko komercyjnie.Broń biała ręczna Bagnety nożowe (po lewo) 1.. 3. Radziecki bagnet nożowy do karabinka automatycznego Kałasz­ nikowa (AK 47). Zrezygnowano z niego w 1913 r. podczas I wojny światowej. Pokazano kilka charakterystycznych rozwiązań. Karabinek Mauser . głownia daje się złożyć. Mosiężna rękojeść miała wyfrezowaną podłuż­ ną szczelinę (a).Metford. do karabinu'powtarzalnego Lee . Pokazano wersję saperską Z piłą na grzbiecie. 6. Bagnet brytyjski M 1888 Mk 2. 1914 i 1917. Zwraca uwagę haczykowato wygięty jelec przeznaczony do wychwytywania głowni bagnetów przeciwnika. Po zdjęciu z karabinka. do karabinka automatycznego AK 60 (Valmet). 2. umieszczono w głowicy rękojeści bagnetu. d. Duże ilości pierwszego modelu tego bagnetu są nadal używane. 1888 r. 4.Enfield wz. współpracującą z odpowiednio ukształtowanym zaczepem szyno­ wym na lufie czy łożu. Niemiecki karabin Mauser 98. zaczep szynowy g. Części rękojeści bagnetu głownia pierścień jelca jelec okładziny rękojeści zatrzask sprężynowy (tu z płaską sprężyną) i. b. współpracującą z odpowiednio ukształtowanym zaczepem (b). Bagnet nożowy do karabinka automatycznego AR 10.obejmował on wylot lufy (3. przycisk zatrzasku n.

Jedna z licznych odmian sztyletu katar (por. 4. indyjski kastet kościany. Madu (po prawej).Varia Pokazano tu przedmioty. co najmniej ze starożytnego Rzymu. przedstawiającej odpoczywającego pięściarza (powyżej). 29). znalezisko z jednego z pól bitewnych wojny secesyjnej 1861-65. aż po urządzenia skonstruowane z myślą o parowaniu ciosów. "Pistolet Apacza". 2. składająca się z rogów antylopy z tarczą osłaniającą dłoń. g d y tylko nadarzała się do tego sposobność. mogące służyć jako broń. Indyjska broń o pięciu ostrzach. Rękawica żelazna. „tygrysie pazury . pochodząca ze średniowiecznej zbroi. Często używana jako uzupełnienie szabli i miecza. str. 6. gdzie boks był popularnym sportem. 7. a nie mieszczące się w przyjętej klasyfikaq'i. trzymana w lewej ręce. łączącą głownię noża. toczących się na pierwszej linii frontu. 72 . Wiele spośród tych ostatnich mogło być używane również ofensywnie. Podrozdział obejmuje przedmioty służące do wzmocnienia skuteczności ciosu pięści lub ręki ludzkiej. Indyjska broń do odbijania ciosów. kastet i mały rewolwer. to idea wywodząca się. USA. Współczesny francuski kastet metalowy. Skonstruowana jako narzędzie do zadawania ran. Kastet odlany z ołowiu. By ułatwić poderżnięcie gardła schwytanego od tyłu przeciwnika (najczęściej zaskoczonego wartownika) głownię ostrzono do samej rękojeści. Hora. 5. rodzaj broni indyjskiej. 3. 8. Kastet . Bagh nakh. Tak nazywano w handlu dziewiętnastowieczną broń kombinowaną. naśladujących obrażenia zadane przez dzikie zwierzęta. Urządzenia wzmacniające skuteczność ciosu (po lewej) 1. Wzmocnienie skuteczności ciosu pięści. Zaostrzone końce rogów mogły służyć do zadawania przeciwnikowi ciosów. Wykonany z przeznaczeniem do walk wręcz.nóż okopowy. jak można sądzić po rzeźbie.

osłaniającym uchwyt. str. które w potrzebie.„łamacz głowni").Broń biała ręczna Kusarigatna (po prawej). Broń do parowania ciosów (po lewej) 1. jako improwizowana broń w nagłych sytuacjach.'Używano jej do parowania ciosów miecza. Japońska bron do odbijania cios6w. B. Hachiwara. 2.32 . Kan sin ke. Pejcze. Okrągły pręt żelazny. Japonia (por. 20) z przymocowaną n łańcuchu kulą. Miał być trzymany lewą ręką. prosta pałka stalowa 7 rękojeścią. może być łańcuch od roweru czy motocykla. lub przy okazji stają się bronią.str. parowano nim ciosy przeciwnika. nahajki. Jittei. Jednym z charakterystycznych przykładów z naszych czasów. chińska broń w kształcie łańcucha. składająca się z nadziaka (por. ewentualnie mógł służyć do łamania głowni. Chiny. 73 z < o: < © . zaostrzony na obu końcach z półksiężycowatym żeleźcem. jak i zadawania ciosów kulą lub dziobem nadziaka. (powyżej) Broń improwizowana (po prawej) Przedmiotów. 3. Turecka nahajka z rękojeścią z masywnego pozłacanego srebra. Choć pokazane przedmioty nie nadają się do zastosowania jako broń wojskowa. Japonia. jest nieskończenie wiele. nazwa oznacza mniej więcej „łamacz hełmów". łańcuchy A.. to jednak często używane są. używany w bijatykach gangów młodzieżowych w USA (por. z Kon sin ke).

oszczepy. Świadczy o tym skuteczność aborygenów podczas polowań za pomocą bumerangów. rozwój ten przebiegał niezależnie. Kamień nadal jest używany jako najprostszy rodzaj broni rzutowej. których rozwój zastosowań doprowadził do wykształcenia się prostej broni ręcznej. Chociaż pociski miotane ręcznie cechują się prostą budową. nadają się idealnie do wykorzystania jako broń prosta. n p . proce. Mogą o n e jedynie wzmacniać tę energię.Rozdział drugi POCISKI MIOTANE RĘCZNIE Przedmioty. ponieważ one . Historia tej broni wywodzi się z prymitywnego kija lub kamienia. wyposażone w proste przyrządy. znacznie zwiększają rozmach i skuteczność działania. Nie posiadają one urządzeń umożliwiających wystrzał.w odróżnieniu od łuków czy prochu strzelniczego .nie kumulują energii napędowej. oręż ta może być przydatną bronią. gdyż energia napędowa pochodzi zawsze z mięśni użytkownika. 1972 r. którzy osiągnęli tę zręczność dzięki systematycznemu treningowi. n p . zostaną omówione w tym rozdziale. W rękach ludzi. W wielu przypadkach. Irlandia Północna. Niektóre przyrządy. to skuteczne ich użycie wymaga jednak zręczności i siły fizycznej. nadające się do rzucania ręką. Pociski miotane ręcznie. . I 74 Grad kamieni (po prawej).

.

B. 4. E. D. Inkowie obrzucali kamieniami hiszpańskich konkwistadorów).Wsparcie rzutu W podrozdziale tym przedstawiono środki pomocnicze. bumerang). wzmacnia działanie dźwigni na ręce oszczepnika. przedstawiona w średniowiecznym rękopisie. czakram. Mogą one stanowić integralną cześć samych pocisków. australijska woomera). zdolne do ponownego ich wykorzystania. Proca oszczepowa. 3. 76 . opływowy przekrój poprzeczny pocisku zmniejsza opór powietrza podczas lotu (np. C. luźno przymocowany do drzewca działa jako dźwignia. działa jak dźwignia. Korzystna aerodynamicznie forma przekroju poprzecznego zwiększa zasięg działania (np. Środki pomocnicze. przed wykonaniem rzutu (np. Kij lub drąg przedłuża ramię rzutu i działa jak dźwignia. W tym przypadku. bądź zawdzięczać tę funkcję swojemu kształtowi. Zasada działania dźwigni wykorzystana jest w procy drzewcowej (np. w momencie wyrzutu (np. Jeśli drzew­ ce jest w środku wydrążone. dźwignia wzmacnia skuteczność rzutu maczugi z masywną głowicą. części pocisku (po prawej) 1. 2. to pozwala na miotanie niewielkich i płaskich kamieni (w ten sposób. Wykorzystuje się jako dźwignię do miotania kamieni. Omówione zostaną także przedmioty oddzielające się od pocisku. pierścień miotający. Specjalny. 5. Proca umożliwia uzyskanie większej energii kinetycznej przez pocisk jeszcze przed jego rzutem (patrz str. 77). szuriken). ważniejsze środki pomocnicze zostaną wyczerpująco omówione w dalszej części encyklopedii. zwiększając rozmach i zasięg miotania (np.jak pokazuje to scena z oblężenia. poprzez wprowadzenie go w ruch obrotowy. Sznur lub rzemień zwiększa siłę rzutu pocisku. Wykorzystanie specjalnych narzędzi jako procy (po prawej) A. Wykorzystanie siły ciążenia (po lewej) Najprostszym sposobem zwiększającym skuteczność pocisku jest wykorzystanie naturalnej siły ciążenia . Inne. zwiększające skuteczność i zasięg pocisków miotanych ręcznie. Sznur z uchwytem. rzymski amentum). Pętla rzemienna na oszczepie. Wgłębienie wydrążone u nasady drzewca do umieszczenia kamienia. bola). Obrońcy zrzucali z wież i murów na oblegających kamienie. średniowieczny fustibal).

pocisk ołowiany z symbolem kotwicy. Afryka Wschodnia.e.. zgromadzonych przez obrońców celtyckich w 44 r. Egipt. cieszyła się dużym powodzeniem w średniowiecznej europie i była wprawiana w ruch tak jak zwyczajna proca (według ilustracji z ówczesnego rękopisu). XVIII w. Wykorzystywano ją do późnego Średniowiecza. Jeden z tysięcy krzemieni morskich.n.. Proca sznurowa. starogrecki pocisk ołowiany z wyrytym napisem „weź to (Muzeum Brytyjskie. Użycie jej zostało rozpowszechnione w epoce kamienia w Europie i na Bliskim Wschodzie. Proce (po lewej) 1. 77 . Anglia. Prawdopodobnie pozostałość po oblężeniu Asyryjczyków w 171 r. Londyn). b. p. Podczas miotania wykonywał procą dwa lub trzy koła (najczęściej wokół głowy) i w odpowiednim momencie puszczał jej wolny koniec. d. pocisk kamienny z zamku w Maiden. Przedstawiamy kilka rodzajów proc i autentycznych pocisków.z symbolem gwiazdy. Następnie wkładał pocisk do kieszeni procy. Prawdopodobnie należała do żołnierza zaciężnego lub była zdobyczą wojenną. Egipcjanie prawdopodobnie nie stosowali proc. Procarze asyryjscy na płaskorzeźbie / Niniwy (po prawej) Pociski m i o t a n e ręcznie Użycie procy (po lewej). zwiększającym zasięg rzutu kamieniem. Proca pleciona z Hawajów. koniec XIX w. Proce znane są we wszystkich częściach świata.Proce Proca jest najprostszym i prawdopodobnie najlepszym środkiem. Pociski procowe w skali 1:1 (po prawej) a.e. pocisk jak w a. podczas szturmu Rzymian. 3. pochodzący z Memphis. 4. c. Pocisk leciał do celu dzięki sile odśrodkowej (b). Procarz zawijał pętlę wokół palca i przytrzymywał końce kciukiem (a).p. . ze starożytnego Egiptu (brak końcówki). Proca sznurowa. Proca drze w co w a czyli fustibal (po prawej).n. w dwóch kolorach z Mongolii. Proca skórzana z Erytrei. 2.

leżącej na północno-zachodnim wybrzeżu Australii. Laska aborygeńska z owiniętym trzonkiem. W czasie lotu maczuga kieruje się czołem łowicy do przodu (Muzeum tnograficzne. jako broni obuchowej i miotanej. Londyn). Victoria. maczuga z twardego drewna z okrągłą głowicą. 2. 5. Wyrzeźbione zęby wokół głowicy zwiększały efekt uderzenia. przedstawiamy maczugi specjalnie przystosowane do tego celu. f Drewnianych pałek używano podczas polowań na ptaki i małe zwierzęta. Australia. Wisa. wykorzystywana przez Zulusów jako broń miotana. Maczuga z twardego drewna używana przez mieszkańców wysp Fidżi. Maczuga aborvgeńska. 4. Yictoria. 3.Maczugi miotane Większość maczug nadaje się również do miotania. czy uzasadniony jest wysiłek włożony w wykonanie dobrej maczugi. Australia. a także na wojnach. Myśliwy ze starożytnego Egiptu. polujący z lekką laską na ptaki (malowidło ścienne z jednego z grobowców). W tym podrozdziale. Efekt uderzenia maczugi z masywną głowicą ulega zwiększeniu dzięki zastosowaniu długiej rękojeści. jeśli porówna się jej działanie z nieobrobionym Kamieniem? Główne zalety maczugi tkwią w jej wielostronnym zastosowaniu. Maczuga mieszkańca wyspy Melville. 78 . Należy postawić pytanie. mieszkańca Australii PółnocnoWschodniej. Maczuga drewniana (po prawej). Maczugi z drewna (powyżej) 1.

Londyn). Bumerangami. Nazwa pochodzi z języka aborygenów w dzisiejszej Nowej Południowej Walii. Ich ostre krawędzie ranią lub ogłuszają ofiarę. Bumerang z białym wzorem na czerwonym tle z Queensland. obracając się jednocześnie wokół własnej osi. z okolic Victorii. Wykonany z twardego drewna. z płytkimi rowkami bocznymi. z okolic Brisbane na wschodnim wybrzeżu Australii. Wszystkie bumerangi bojowe. nie powracające po rzucie do rzucającego.„dziób". Bumerang mały. (Muzeum Człowieka. Przedstawiamy tu bumerangi myśliwskie i bojowe. w czasie lotu poruszają się ruchem prostolinijnym. określa się także podobną broń myśliwską w innych regionach świata. Aborygen (powyżej). Bumerangi bojowe aborygenów (powyżej) 1. któremu nadaje się odpowiedni kształt aerodynamiczny w celu zwiększenia donośnosci.Bumerangi Bumerang jest kijem. z okolic Carnarvon w Australii Zachodniej. z głęboko wciętymi liniami falistymi. 2. z nie obrobioną powierzchnią. nawet jeśli nie trafią w cel. rzucający bumerang bojowy z „dziobem". 4. 79 . prostymi i skośnymi. Bumerang . Nie powracają one do rzucającego. 3. Bumerang silnie zakrzywiony z gładką powierzchnią. Pociski m i o t a n e ręcznie Bumerang bojowy (poniżej).

Żeleźce z Konga. Żeleźce z Sudanu. Czakram (chakram). 9. we wschodniej Francji i południowo-zachodnich Niemczech. 11. Francisco (po prawej). pochodzi z Afryki Zachodniej i Centralnej. Żeleźce z terenów Afryki Centralnej. Tomahawk mikowy z żeleźcem żelaznym. 6. 7. Siekiery i żeleźce (po prawej) 1. Mały czakram z XIX w. 80 . Londyn). Łączy siekierę z fajką. Fundort. Żelazny tomahawk plemienia Siuksów. Żeleźce z południowo-wschodniej Nigerii. Francisca z V lub VT w. typu „szponton". XVIII lub początek XIX w. XIX w. uzbrojony w miecz.Topory i żeleźce W dziedzinie żeleźców i toporów istnieje wiele typów. oszczep i franciscę. Tomahawk pochodzenia europejskiego z indiańskim wzorem ozdobnym. 10. 8. 4. 12. określanych często mianem topora bądź noża i nie podobnych do innej znanej broni. Określenie pochodzi od zeleźca o tym samym kształcie. Jednak powyższy egzemplarz francisa został znaleziony w hrabstwie Kent (Muzeum'Brytyjskie. Tomahawk fajkowy. Żeleźce w kształcie głowy ptaka plemion Kota i Fang z Gabonu. Wojownik frankoński (po lewej). region Darfur. Najbogatszy zestaw żeleźców. 3. siekiera żelazna Franków. wyspa Wight u południowych wybrzeży Anglii (Muzeum Brytyjskie. określanych jako typ kipinga. Londyn). wyrabiany w Anglii na handel z Indianami północnoamerykańskimi. pierścień miotany Sikhów z Pendżabu w Indiach północno-zachodnich. 5. 2. Plemię to osiedliło się w V i VI wieku..

plemienia Bwaka w Afryce Centralnej. Sikhowie prawdopodobnie rzucali czakramem. Nóż z kilkoma ostrzami do rzucania. wprowadzając go w ruch wirujący wokół kciuka (po lewej). Czakram (powyżej). Podczas lotu obraca się wokół środka ciężkości i zawsze uderza w cel ostrzem. Posiada wklęsłe ostrza i rękojeść owiniętą w skórę. wykonany był ze stali zdobionej blaszkami złota (Kolekcja Wallacc'a.. ostry pierścień stalowy .w przeszłości typowa broń Sikhów. był bardzo rozpowszechniony w Afryce. Londyn). 81 . Przedstawiony tu pierścień miotany z XIX w. o wyszukanych formach. Większe czakramy miotano podobnie jak dysk.Pociski miotane ręcznie Żeleźce stalowe (po prawej). to cienki.

z polerowanym drzewcem. ale są także krótsze rodzaje (b). że po oddaniu rzutu znajduje się on u przeciwnika i tym samym niedostępny jest dla oszczepnika (przynajmniej przez pewien czas). Naczęściej przewyższają one użytkownika (a). Oszczep z rozszczepionym żelaznym żeleźcem używany rzez Bengalczyków z Assamu. Oszczep z haczykowatym grotem z kości. 3. pochodzący z Wysp Salomona. Oszczepy Największa wada oszczepu tkwi w tym. 4. w długości oszczepów. Rekonstrukcja rzymskiego pilum . przedstawiającej wojownika etruskiego (po prawej). Oszczep Zulusa. z I w.W skład tej grupy wchodzi broń miotana z długim drzewcem i grotem. 5. Występują znaczne różnice (powyżej).ciężkiej dzidy legionisty.jak widzimy na statuetce z brązu. koniec XIX wieku. że broń uderza w cel ostrym grotem. LSroń zdobyta podczas bitwy w 1779 r. Oszczep 7 wyrzeźbionym i dziurkowanym grotem drewnianym z Wysp Salomona. w której zginął kpt. pji. Prosty oszczep jednoczęściowy z Australii Zachodniej. Kształt i czynności są możliwie proste.tarcze i puginały. 30 cm długości. 7. Cook (Muzeum Człowieka. W związku z tym oszczepnicy . 2. oszczepnicy mogą nosić ze sobą kilka oszczepów.e. •rzewce przyozdabiano farbowanymi włosami. z żeleźcem żelaznym. Oszczep plemienia Mobuttu w Zairze. Dodatkowa masa drzewca zwiększa energię kinetyczną podczas uderzenia. mające ok. 8. Najważniejszym przedstawicielem jest oszczep.. Londyn). posiadali dodatkową broń do prowadzenia walki wręcz . / długim żelaznym grotem. Ponadto. 6. Oszczepy (po prawej) 1. Afryka Południowa. g 82 . z haczykami na żelaznym żeleźcu. określane są jako włócznie bądź dziryty. długie drzewce gwarantuje. Jednoczęściowy oszczep drewniany z Hawajów. Krótkie dzidy.

1. Grot kamienny. dziryt turecki.kolec osadzany na rozpołowionym końcu drzewca. mocowany na drzewcu. Przykłady stosowania różnorodnych materiałów i sposobów mocowań grotów: 1. Krzemień . pochodzi z Francji. ze starożytnego Egiptu. Użycie procy oszczepowej (po prawej) a. podczas ruchu ramienia do przodu Jvoomera działa jak dźwignia i nadaje oszczepowi dodatkowego rozmachu. początkowy okres neolitu. dziryt japoński z piórami. dzida drewniana z Hawajów. b. uchi-ne. Grot ź brązu . Proce oszczepowe (po prawej). używany przez aborygenów. koniec epoki brązu. i w epoce kamienia w Europie. Proca oszczepowa z kości. hrabstwo Essex. 3.nageyari.grot oszczepu. 4. d. 5. krótka dzida japońska . Francja. b. cała wykonana ze stali damasceńskiej. 2. w Australii. Grot odlewany z brązu z tuleją i uszami. Drewniana proca oszczepowa albo woomera aborygenów. z epoki kamienia.Pociski m i o t a n e ręcznie Groty oszczepów (po prawej). na wyspach Pacyfiku. Azji. 83 . krótka dzida. nakładany. z kutej miedzi. Europa. c. okres późnego neolitu. Krótkie dzidy (na prawo) a. służącymi prawdopodobnie do mocowania na drzewcu. w kształcie cietrzewia. 2. Grot z tuleją. 6. znane były w całej Ameryce. Ułamany grot oszczepu drewnianego. Fundort. Anglia. procarz chwyta koniec procy i podciąga tylec oszczepu na małym haku.

zapalające i łzawiące (przeciwko demonstrantom). gdy granat nie osiągnął celu. w latach 1904-1905. Granaty ręczne były znane już w XVI w. 3.granat ręczny ze statecznikiem. 84 . W tym podrozdziale omówiono głównie granaty ręczne. granaty przeciwpancerne. niezależnie od momentu uderzenia o powierzchnię. Granat ręczny. podczas ćwiczeń rzutu granatem ręcznym (po lewej). przeważnie podczas zdobywania umocnień. przyjmuje się okres 4-5 sekund. a w czasie I wojny światowej. Rodzaje granatów (po prawej). Zalety użycia: nieprzyjaciel nie może ani uniknąć. 2.. a w okresie od końca XVII w. Granaty ręczne Grenadier pruski z XVTTI w. Typowy model granatu z zapalnikiem czasowym (lontowym) z XVIII w. używany w wojnie domowej w USA. niezależnie od przeznaczenia. należały do głównych środków walki piechoty. oddziaływujące na cel przy pomocy odłamków i fali uderzeniowej. Newburgh. Zwykłe granaty ręczne wykonywano z lanego żelaza i wyposażano w zapalniki czasowe. B. granaty używane przeciwko „sile żywej". ani leż odrzucie granatu nawet wówczas. Z uwagi na większe bezpieczeństwo przy użytkowaniu granatów zapalniki uderzeniowe znalazły szersze zastosowanie. (po prawej) 1. Granaty ręczne z XVIII-XIX w. znaleziony w forcie Ticonderoga. Współczesne granaty ręczne dzielą się na następujące rodzaje: 1. Zapalniki (po prawe)]. 91). 2. W wojnie rosyjsko-japońskiej. zapalnik uderzeniowy (wcześniej znany także jako zapalnik pistonowy). Powoduje ją zapalnik czasowy lub uderzeniowy. W XVIII w. musi być najpierw doprowadzony do wywołania eksplozji. wprowadzone zostały do użytku we wszystkich armiach europejskich.. Żelazny granat ręczny. uzbrojony w zapalnik uderzeniowy. Za optymalny moment zwłoki w eksplozji granatu. (Kwatera Główna Waszyngtona.. wystającego z granatu ręcznego. do początków XIX w. Granat „keczowy" . zapalnik czasowy pozwala na eksplozję granatu ręcznego po pewnej zwłoce. stosowano je głównie podczas oblężeń. oddziaływują na cel głównie mocą wybuchu bądź przy pomocy efektu kumulacyjnego (patrz s. nastąpił renesans ich stosowania.W zastosowaniu granatów ręcznych wykorzystano od dawna znane zasady posługiwania się ręczną bronią rzutową. w granacie ręcznym inicjuje wybuch w momencie zetknięcia się z powierzchnią. używane przeciwko „sile żywej" i granaty przeznaczone do niszczenia celów specjalnych. Zdetonowanie może nastąpić w różnorodny sposób. stan Nowy Jork. Rozdmuchuje tlący się koniec lontu w celu zapalenia konopnego lontu prochowego. A. granaty specjalne: dymne.

niemiecki granat ręczny . W celu zwiększenia rażenia odłamkami dodawano grube pręty metalowe. Granaty ręczne często używane są w walkach pozycyjnych i w zamkniętych pomieszczeniach. B. bądź w walkach ulicznych (c).. napełniany bawełną strzelniczą jako materiałem wybuchowym. spłonki detonują­ cej i lontu.. ręczne granaty zaczepne charakteryzują się niewielką strefą rażenia i mogą być stosowane przez żołnierzy nie mających osłony podczas wykonywania ataku. Całość przymocowana jest do drewnianego trzonka..„rakieta tenisowa" z początku 1915 r. ręczne granaty obronne.„rakieta tenisowa" (po prawej). Taktyka użycia (po prawej). Podczas detonacji w pomieszczeniach rozprzestrzeniają się śmiertelnie rażące odłamki i fala podwyższonego ciśnienia. podczas alaku na bunkry (b). Używa się ich w takich sytuacjach.Improwizowany granat ręczny . w okopach (a). wykonany przez Francuzów w 1915 r. brytyjski granat ręczny. Żołnierze walczący na frontach 1 wojny światowej szybko dostrzegli korzyści wyni­ kające ze stosowania granatów ręcznych w walkach pozycyjnych. 3. . w Irlandii Północnej. ponieważ rzucający nie jest bezpośrednio narażony na ogień nieprzyjaciela. grube gwoździe przymocowywano do materiału wybuchowego. Składa się z niewielkiego ładunku wybuchowego. wytwarzana na początku lat siedemdziesiątych XX w. burzący granat ręczny z 1914-15 r. 4. brytyjski ręczny granat burzący z 1914—15 r. 1. Podstawowe rodzaje granatów ręcznych do niszczenia „siły żywej" (po prawej) A. „bomba gwożdziowa". Puszkę po tytoniu napełniano materiałem wybu­ chowym i przymocowywano do drewnianego trzon ka. mogą niszczyć i ranić na większą odległość (większą nawet. zwany „puszką marmolady". francuska „bomba gwożdziowa" z lat 1914-15. na froncie zachodnim. Improwizowane granaty ręczne (po prawej). np. którego zapalnik pobudzano przez zapalenie lontu. W celu zwiększenia rażenia odłamkami dodawano odpadki żelaza. Rzut następuje przeważnie ze stanowisk osłoniętych. 6. składa się z materiału wybuchowego i lontu zapalanego zapałką. 5. niż wynosi maksymalny zasięg rzutu). 2.

Kiedy zawodzi ten zapalnik. Granat „Excelsior" (po prawej). co najmniej jedna z 14 spłonek pistonowych ulegała zmiażdżeniu między zewnętrzną osłoną. granat ręczny z zapalnikiem ude­ rzeniowym o działaniu bezwład­ nościowym. B. z zapalnikiem o działaniu bezwładnościowym. c.obie połowy zewnętrznego płaszcza. Amerykański granat odłamkowy M 68.muszą uderzyć czołem granatu o powierzchnię. posiadał zapalnik o działaniu natychmiastowym. wyposażonego w zapal­ nik bezwładnościowy o przesz­ kodę. 86 . używany podczas 11 wojny światowej. i w stanie rozłożonym (2): a .Granaty ręczne Wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje zapalników uderzeniowych (po prawej): A. Okazał się jednak niebezpieczny dla rzucających i z tego powodu był rzadko używany. zaczyna wówczas działać zapalnik pirotechniczny. Francuski granat ręczny z 1915 r. Granaty wyposażone w powyższe rodzaje zapalników . a złączką i eksplodowała. Na rysunku pokazany jest w gotowości do rzutu Cl). z najnowocześniejszym zapalnikiem uderzeniowym. 87). Granaty ręczne z zapalnikiem uderzeniowym używane przeciwko „sile żywej" (po prawej) 1. Kształt gruszki zapewniał odpowiednie uderzenie o powierzchnię. Podczas uderzenia. Nr 1MK1 bvł podobny. C. Brytyjski granat ręczny nr 1K1K2 z lat 191)8-1915. lecz różnił się dłuższym trzonkiem. Został opatentowany podczas amerykańskiej wojny domowej. powodując zapalenie się prochu wypełniającego wnętrze granatu. 5.w odróżnieniu od zapalnika „ze zwłoką" . b . 4. zapalnik o działaniu natychmiastowym. wyposażony w zapalnik ze zwłoką. Wioski granat ręczny „SRC Modello 35".część wewnętrzna napełniona czarnym prochem. siła bezwładności powoduje uderzenie iglicy w detonator. Elektryczny zapalnik uderzeniowy zaczyna działać 1-2 sekundy po rzucie. 2. Czeski granat ręczny RG-4. podczas uderzenia granatu ręcznego. posiada on iglicę bezwładnikową inicjującą eksplozję granatu w chwili zetknięcia się z powierzchnią. d .złączka (jedna z ] 4 sztuk). Otwarta dźwignia bezpieczeństwa i mała chorągiewka na sznurku poprawiały dodatkowo „aerodynamikę" lotu. detonujący granat po 3-7 sekundach. nowoczesny granat zaczepny z zapalnikiem ze zwłoką. 3. podobny do granatu nr 2 (patrz str.

Był wyposażony w pierwszy zapalnik o działaniu bezwładnoś­ ciowym. korpus granatu z blachy mosiężnej d. kula metalowa.Pociski m i o t a n e ręcznie Brytyjski granat ręczny nr 2Mk2 (zwany także granatem pistonowym Hale'a). Iglica przemieszcza się do środka granatu uderzając w detonator. Po zetknięciu się. lekka skorupa granatu z tworzywa sztucznego c. Przed użyciem usuwa się uszko zabezpieczające. detonator b. detonator 4. umieszczona w zapalniku. Zapłon następuje podczas uderzenia granatu o powierzchnię: a. 1. miał skorupę z tworzywa sztucznego . Podczas uderzenia. oddzielając się od granatu. zawleczka podtrzymywująca kaptur 2. do walk pozycyjnych (w okopach): Niemiecki granat ręczny w kształcie dysku (po prawej). a następnie wykonać4 rzut przypominający miotanie dyskiem. g. blokującą iglicę. z 1914 r. Granat zaczepny. Ciężka. Ciężka kula metalowa. zdejmując przy tym 7 korpusu granatu metalowy pierścień. cztery trzpienie 4. Brytyjski granat ręczny nr 69 (po prawej). zawleczka zabezpieczająca z uszkiem b. 2. z okresu II wojny światowej. zawleczka zabezpieczająca 3. a. Podczas lotu granatu siła odśrodkowa wyrzucała sworzeń zabezpieczający. uwalniający ołowianą taśmę wokół zapalnika. Taśma. f. ładunek wybuchowy d. ładunek wzmacniający bądź wzmacniacz zapłonu 5. powodująca wybuch granatu. wyciągała podczas rzutu zawleczkę i uderzała w zapalnik.czarnego bakelitu. siła bezwładności kierowała tylną część spłonki detonatora ku jednemu z wierz­ chołków gwiazdy. 1. następowała detonacja spłonki. ładunek wybuchowy 6. Jednocześnie usuwa się zawleczkę zabezpieczającą. zamontowana na przodzie oraz lotki stabilizacyjne rozwijające się w locie zapewniały czołowe uderzenie granatu. detonator 7. Przedstawione modele posiadały także krótsze rękojeści. (u góry i po prawej). Przed użyciem należało odkręcić kaptur zabezpieczający. e. iglica 87 . wkręcona zatyczka. Współczesny granat z zapalnikiem o działaniu bezwładnościowym. Przed rzutem należało zdjąć kaptur i zawleczkę. ładunek wybuchowy. obsada zapalnika e. żelazna skorupa odłamkowa. taśma ołowiana g. sworzeń zabezpieczający 3. r u c h o m a iglica sprężyna zabezpieczająca ładunek wybuchowy żelazna skorupa odłamkowa detonator. c. zawleczka f. wywoływała detonację niezależnie od kąta upadku granatu: Czeski granat ręczny RG 34 (po prawej). cztcrbramienna gwiazda 5. dzięki czenru wierzchołki gwiazdy wprawiały się w ruch obrotowy. wyposażony w zapalnik ze zwłoką. Następowało wówczas zadziałanie zapalnika bezwładnościowego. z okresu T wojny światowej.

Brytyjski granat ręczny L2A. najmniejszy obecnie granat wytwarzany na świecie. skonstruowany w CHRL. n. wz. z okresu II wojny światowej. . ze specyficznym mechanizmem uderzeniowym. 2. Francuski granat zaczepny OF. Użycie granatu ręcznego nr 36 (po prawej). „bomba odłamkowa"). Amerykański granat ręczny Mk2. lecący granat. używany jeszcze w niektórych armiach Europy Środkowowschodniej. będący ulepszoną wersją brytyjskiej „bomby o d ł a m k o w e j . Jedna z wielu konstrukcji zaopatrzona w kabłąkowaty uchwyt (patrz niżej: granat nr. uruchamianym przez długą dźwignię. 1914/30. by jego ręka mocno naciskała na kabłąk bezpieczeństwa i następnie wyciąga uszko zawleczki. Radziecki granat ręczny. Radziecki granat zaczepny KG-42. Sposób trzymania granatu znalazł licznych naśladowców: 1. Trzonkowy granat odłamkowy. Działa podobnie jak niemiecki trzonkowy granat ręczny (patrz str. Sprężyna powoduje uderzenie iglicy w masę zapalającą i następuje spalanie się masy opóźniającej (4 sekundy). d. b. wz. wprowadzony do użytku przez Brytyjczyków w 1915 r. z zapalnikiem czasowym. a części składowe wykonywano z mosiądzu lub ze stopów cynku: a. 89). Mechanizm zapalania rozpoczyna działanie w chwili opuszczenia przez granat ręki rzucającego. pod wpływem działania sprężyny iglicy uderzeniowej. używany w wojnie wietnamskiej przez partyzantów z Frontu Wyzwolenia Wietnamu Północnego. Niemiecki granat ręczny. zwiększający siłę jego rażenia granatu. i. przed użyciem. jest odrzucany. kabłąk bezpieczeństwa. wystającą z rączki. z okresu II wojny światowej. W korpusie granatu znajdował się zwój drutu. g. / okresu TI wojny światowej. 2. Korpus odlewano z żeliwa. zwany "ananasem". 7. Granat obronny skonstruowany przez Amerykanów. Kiedy granat opuści rękę rzucającego. c. 6. i. w kształcie jaja z zapalnikiem pirotechnicznym. 8. Ręczny granat odłamkowy nr 36 (poniżej).Granaty ręczne Granaty ręczne z zapalnikiem czasowym do zwalczania „siły żywej" (po prawej) 1. 36. rzucając)' obejmuje granat tak. W okresie I wojny światowej znany był jako „bomba odłamkowa". skorupa ładunek wybuchowy iglica ze sprężyną masa zapalająca korek zawleczka z uszkiem kabłąk bezpieczeństwa detonator masa opóźniająca. e. 3. Holenderski "najmniejszy granat ręczny" V 40. 4. 5. 93 z okresu 11 wojny światowej. używany obecnie w armii brytyjskiej do zwalczania „siły żywej".

Przed użyciem. a rzucający uderzał trzonem granatu o twarde podłoże (po prawej) i natychmiast odrzucał granat. ładunek wybuchowy i. po czym metalowe zabezpieczenie kapiszonu (b) spadało z zawleczki. Francuski granat ręczny „bransoletka" (po prawej). pokrywa gałka porcelanowa sznur naciągający trzonek drewniany zapalnik tarciowy (cierny) t f.po nałożeniu skorupy odłamkowej (2) . puszka blaszana. spłonka (detonator) . 97. b. z 1915 r. Szarpnięcie wywołane podczas rzutu granatem uruchamiało zapalnik czasowy. masa opóźniająca . Opóźnienie detonacji wynosiło 4-5 sekund: a. Używany jest jako granat zaczepny (1). d. odkręcano pokrywę co powodowało zwolnienie gałki porcelanowej. Japoński granat ręczny wz. Nowoczesny niemiecki granat roczny DM 51 (po prawej). bądź . który detonował po 4-5 sekundach. z okresu II wojny światowej (po prawej). W skorupę odłamkową z tworzywa sztucznego wtopiono około 5700 stalowych kulek (3).Pociski miotane ręcznie Niemiecki trzonkowy granat ręczny (powyżej i po prawej) Podczas obu wojen światowych. 89 .jako granat obronny. z pirotechnicznym zapalnikiem czasowym. Zapalała się masa opóźniająca. bezpośrednio przed użyciem wyciągano pierścień (a). Funkcjonuje podobnie jak granat odłamkowy nr 36 (patrz str. e. Posiada szczególne urządzenie. Rzucający trzymał opaskę skórzaną założoną na rękę. nawleczonej na sznurek wewnątrz trzonka. Na haczyku opaski zawieszał on węzełek druciany zapalnika pirotechnicznego (ciernego). 88). ale charakteryzuje się nowocześniejszymi rozwiązaniami. dokonano niewielkich zmian w jego konstrukcji. Jest to granat zaczepny. aktywizujące w ostatnim momencie zapalnik czasowy. wystającej u góry granatu. c.

Służył do niszczenia pojazdów i sprzętu.. Ładunek spalał się w ciągu 30—40 sekund. z zapalnikiem czasowym. Zwłoka trwa ok. 8-12 sekund. przez 15-35 sekund wydziela się gaz łzawiący. kiedy zwolniony jest uchwyt bezpieczeństwa (a).Granaty ręczne Ręczne granaty dymne i gazowe.1A2. Detonator (2) niszczył ocynkowany korpus blaszany (3). dzielą się na dwa podstawowe rodzaje. które wysadzi górną pokrywę granatu (c). to ładunek fosforowy za­ pala się dopiero wówczas. a ładunek zetknie się z tlenem.wydziciając dym. d. z zapalnikiem czasowym. brytyjski ręczny granat nr 80 dymnó-zapalający. Amerykański ręczny granat dymny CS M 54 (po prawej i poniżej). dzięki czemu ładunek fosforowy (4). ogień i falę ciśnienia. niemiecki ręczny granat zapalająco-oślepiający DM 19. Tworzył się natychmiast gęsty obłok dymu. podczas uśmierzania rozruchów w Irlandii Północnej. Ładunki tych granatów podczas detonacji wytwarzają obłok (a) dymu bądź gaz łzawiący. brytyjski granat ręczny CST. który podczas detonacji ulega procesowi rozkładu. ale uważany jest już za granat przestarzały. należy do pierwszego rodzaju. uzyskiwał dopływ tlenu i zapalał się. Zapala się wówczas. 87). Granat ten cechuje powolne spalanie ładunlcu. Brytyjski granat ręczny nr. Posiadał taki sam zapalnik ze zwłoką (1). z okresu II wojny światowej (po prawej i poniżej). tak długo. amerykański ręczny granat zapalający TI 13 AN-M14 z lat sześćdziesiątych. Wprawdzie mechanizm zapłonowy urucha­ miany jest przez zapalnik che­ miczny. Najbardziej rozpowszechnionym granatem ręcznym tego rodzaju jest granat napełniony Diałym fosforem (b). 90 . podczas detonacji następuje rozkład ładunków na składniki aktywne. 77. używany w latach siedemdziesiątych. Granaty ręczne pierwszego rodzaju. łzawiące i zapalające (po prawej): a. b. a fosfor ulegał spaleniu w ciągu minuty i Ręczne granaty dymne. napełniony białym fosforem. kiedy osłona korpusu granatu ulegnie rozbiciu podczas uderzenia. Następnie. posiada zapalnik czasowy. napełniany fosforem. c. W granatach drugiego typu. Znajduje się jeszcze w użyciu. aż w wyniku palącego się materiału palnemu i mieszance chemicznej (b). zostanie wytworzone takie ciśnienie. używa­ ny w Bundeswenrze. używane są w celu osłony ruchu wojsk. wydzielając wysoką temperaturę. jak brytyjski granat ręczny nr 69 (patrz str.

Ładunki kumulacyjne granatów przeciwpancernych z okresu II wojny światowej. ogon konopny (po prawej). W celu zapewnienia statecznego lotu granatu i uzyskania celności rzutu. wyciągający dwa paski materiału. len trzonkowy granat ręczny z ładunkiem kumulacyjnym. z początkowego okresu D wojny światowej. Granat transportowano w skorupie (1). blaszany „spadochron hamulcowy". sprężyna wypycha cylindryczny. znany także jako „bomba klejowa". zakończone blaszanym kapturkiem. miał cztery stateczniki z płótna. 3 z okresu I[ wojny światowej (po prawej). spełniające funkcję stateczników. Radziecki granat przeciwpancerny RPG-43 (poprawej). umożliwiając uderzenie granatu czołem w cel. Był używany jeszcze podczas wojny arabsko-izraelskiej w 1973 r. z okresu II wojny światowej. wyciągał zawleczkę i rzucał granat. rzucane były przeważnie pod układ jezdny (a). dzięki fali uderzeniowej wydzielanej podczas eksplozji ładunku. Pierwsze granaty tego typu.Pociski miotane ręcznie Ręczne granaty przeciwpancerne (po prawej). W czasie lotu odrzucane są sworznie zabezpieczające. Podczas rzutu. wz. i przenoszona jest na wkładkę miedzianą. Brytyjski granat ręczny nr 74 (ST). 91 . Niemiecka mina ręcznie miotana (L). Podczas rzutu kaptur zsuwał się. Energia wytwarzana podczas eksplozji ładunku kumulacyjnego jest skupiana poprzez wydrążenie stożkowe (i). Kulisty ładunek wybuchowy (2) pokrywano środkiem klejącym o duże] przylepności. granat miał tzw. bądź na wieżę czołgu (b). co umożliwia zadziałanie w wyniku uderzenia zapalnika bezwładnościowego. Przed użyciem zdejmowano obie połkuliste osłony. Granat przylepiał się do czołgu i detonował po 5 sekundach. Japoński ręczny granat irzeciwpancerny. która przebija nawet grubą płytę pancerną (ii). z okresu 11 wojny światowej. Posiadał ładunek kumulacyjny z zapalnikiem kontaktowym. a stateczniki rozkładały. Rzucający dołączał rękojeść. przebijały także pancerz wieży i kadłub (b).

nie mieszczące się w pojęciu typowej broni strzeleckiej. gdzie w broni kumulowana jest energia • inaczej niż miało to miejsce w np. Mamy tu zatem do czynienia z przypadkiem. tj. miotaczach oszczepów. pochodzą /. Omówimy także bronie palne. Jednocześnie zakres tematyczny ograniczymy do broni indywidualnej. użytą do naciągnięcia cięciwy. Ich konstrukcja jednak umożliwia obsługiwanie przez jedną osobę. zajmiemy się urządzeniami umożliwiającymi miotanie pocisków. Podręcznika Wyszkolenia Strzeleckiego Armii Brytyjskiej z 1931 r. 92 Ilustracje (po prawej). . Do miotania pocisków wykorzystuje się tu energię gazów. Następnie przejdziemy do strzeleckiej broni palnej. Rozpoczniemy od łuków i kusz. Będą to zarówno prymitywne dmuchawki. co pokrywa się również z historycznymi okresami w jej rozwoju. W dalszej kolejności. została podzielona według różnic w funkcjonowaniu mechanizmów broni. tak zbudowanej. dalej).Rozdział trzeci INDYWIDUALNA BROŃ MIOTAJĄCA W rozdziale tym. Broń tego typu wykorzystuje pośrednio energię mięśni. w której do miotania pocisku używa się sprężonego powietrza. które ze względu na kaliber należałoby zaliczyć do artylerii.samopowtarzalną strzelbę śrutową (z prawej. zwanych prochami. chociaż nigdy nie stanowiły one skutecznej broni. Dwóch Ajnów (lud zamieszkujący północne części laponii) uzbrojonych w jednq z najstarszych broni miotających: łuk i broń najnowszej generacji . jak i znacznie bardziej skomplikowane wiatrówki. Ta grupa. a tym samym napięcia łuku (łęczyska). Chodzi tu o broń przeciwpancerną w postaci ręcznych granatników ppanc. by mogła być obsługiwana przez jednego człowieka. powstających w wyniku szybkiego spalania miotających materiałów wybuchowych. omówimy brori pneumatyczną. nazywanymi ogólnie bronią miotającą.

.

Górne ramię 3. Grzbiet. które tu pominiemy. 8. Do czasu wynalezienia i udoskonalenia broni palnej. albo wielowarstwowy . np. Łęczysko klejone 7 trzech podstawowych warstw różnych materiałów. w kształcie litery „B" f. Gryf (zaczep. zwykle drewna. ł ę c z y s k o 3.. broń miotającą napinaną i zwalnianą bezpośrednio ręką. Brzusiec. przedstawiający tatarskiego łucznika. zwykle drewna. która gromadzi. innego gatunku drewna. używa się też terminu „łuk złożony" w odniesieniu do l u k ó w 3 i 4. Dokonuje się tego za pomocą cięciwy. Główne części łuku: 1. mogą mieć różne kształty. ścięgien zwierzęcych. 4. o podwójnie podgiętych ramionach d. celności i szybkostrzelności. to proste urządzenie było najlepszym rozwiązaniem. rogu i ścięgien. tj. jak niewielki może byćtuk. prosty b. która leci dalej i szybciej. asymetryczny e. trapezowy Porównanie wymiarów (poniżej Rysunek z XVI w. Istnieje wiele innych jeszcze podziałów. Dla porównania. na rysunku obok. róg). 94 . służący do zakładania cięciwy. pod względem zasięgu. 2. Łuk kompozytowy. zwykle z jednego gatunku drewna. Typowe konstrukcje łęczyska (powyżej) wykonane z jednorodnego materiału. na końcach obu ramion. albo częściej. Puszczona cięciwa przekazuje zgromadzoną w łęczysku energię strzale. niż jakikolwiek pocisk rzucony ręką. Kształty łuków (po prawej). a potem gwałtownie wyzwala energię. uzbrojony w łuk o wymiarach większych niż wzrost człowieka. wojownik z plemienia Weddów. Przedstawimy najpierw łuki. łęczysko z nałożoną na grzbiet warstwą elastyczniejszego materiału. prosty o podgiętych ramionach c. w celu zwiększenia sprężystości. zamieszkującego Cejlon. a.łęczysko wykonane z co najmniej trzech klejonych warstw podobnego materiału. Dolne ramię 6. Łuk prosty.Łuki Luk jest rodzajem sprężyny. Łuk dwuwarstwowy. strona łęczyska zwrócona ku celowi. pokazuje. naciąganej ręką łucznika. 2. Siodełko strzały 4. Łuk laminowany. trójkątny h. Majdan 5. Łuki. Pogrupowano je w zależności od konstrukcji łęczyska. W literaturze przedmiotu. strona łęczyska znajdująca się od łucznika napinającego łuk. 1. Cięciwa 7. o czterokrotnie podgiętych ramionach g. Czasem są to ozdobne rogowe nakładki osadzone na końcach ramion tuku.

Ekwipunek łucznika (po prawej) Zwykłymi jego elementami było łubie . Holandia. składającej się z podłużnych włókien oplecionych gęsto nicią. Japoński kołczan skórzany ze złoconymi okuciami. Poniżej szczegóły zekiera wykonanego z obsydianu w Indiach. Chińska cięciwa stosov\ ana w łuku do miotania kamieni. od Turcji po Chiny i Koreę. kołczan . Wykonana z dwu kawałków drewna i sznurka. nazywano sajdakiem. b. pokazano. Wykonane ze skóry jelenia. Pierścień łucznika wykonany z kory. że na łuki o dużej długości cięciwę zakładano stojąc: łucznik opierał jeden koniec łuku o ziemię i zginał łęczysko ręką i kolanem wykorzystując przy tym ciężar ciała. Na ilustracjach (po prawej). a. Nazywa się go czasem „potrójnym'. pochodzi z jednej z wysp u wybrzeży Queensland w Australii. takie jak len. Jeździec tatarski (po lewej). między nimi trzyma się strzałę. Turecka cięciwa jedwabna.-Wsch. pokazano trzy nietypowe rozwiązania.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Zakładanie cięciwy. Sposóo używany w Europie od czasów Średniowiecza oraz w Afryce i Azji. 2. Najczęściej stosowane metody napinania ł u k u (po prawej): a. Z użyciem specjalnego pierścienia (zekier). Łubie/tworzące komplet z kołczanem. chroniący kciuk ręki naciągającej cięciwę. pierścień na kciuk. Łubie połączone z kołczanem północnoamerykańskich Indian. Sposób stosowany w Ameryce Północnej i Płd. od wpływów atmosferycznych. c. dość' sztywne odcinki. b. przez prawe ramię przewieszone tubie z kompozytowym lukiem refleksyjnym. Do wykonania cieciw stosowano włókna roślinne. podkładka przywiązywana rzemykiem na lewy nadgarstek. specjalny pierścień (zekier). Cięciwy (po prawej).pojemnik na strzały. fragment chińskiej cięciwy. konopie czy jedwab oraz ścięgna i jelita. Stosowany prawie w całej Azji. Zekier. służąca do precyzyjnego prowadzenia strzały. U prawego boku kołczan. na końcach pętle ze ścięgien.Na fragmencie rysunku z greckiej wazy (poniżej). Krótkie. 3. Dwa lub trzy palce ciągną za cięciwę. widzimy scytyjskiego łucznika zakładającego cięciwę na krótki łuk z kompozytowym łęczyskiem. chroniący go np. XVI w. c. Przyginając lęczysko pomaga sobie nogami. 1. Azji: dwa palce ciągnące za cięciwę podtrzymują jednocześnie strzałę.specjalny pojemnik do przenoszenia łuku. d. d. Pierwotny sposób. Wykonany z kości słoniowej. połączono w jedną calośc by zachować odpowiednią elastyczność' cięciwy. można go stosować tylko przy relatywnie słabym łęczysku. Tu. 95 .

Jeden z najskuteczniejszych współczesnych łuków prostych. ok. zapasowe strzały trzyma w lewej dłoni. z osobnym majdanem (uchwytem). do jego napięcia potrzeba przyłożyć siłę rzędu 530 N. Szczytowym osiągnięciem w historii łuku był długi łuk angielski. Łęczysko bambusowe. Kamienne pociski mają w porównaniu do strzał niewielką skuteczność rażenia. fragment pochodzący z Castellon w Hiszpanii). Dla porównania. pokazany z boku (2a) i od strony grzbietu (2b). bez cięciwy. niektóre znaleziska zachowały się w wyjątkowo dobrym stanie. wymagał siły naciągu rzędu 356 N. z Afryki i Azji. 3. Egipski łuk z czasów Nowego Państwa. la . Łuk dębowy. Łuk o płaskim łęczysku. trzymającej równocześnie łęczysko. Szczegół (poniżej) ukazuje łucznika tuz przed napięciem luku. Łuk plemienia Hadza. asymetryczne. Chociaż większość malowideł przedstawia sceny myśliwskie. używane głownie do polowań. Ib . Prehistoria łuku. 4. ukazane z boku. Szczegóły kieszonki na podwójnej (6a) i pojedynczej (6b) cięciwie. w Danii. lekkością i szybkostrzelnością .) ocalały w bagnie pod Holmcgaard. łęczysko nie napięte* 2. jakim jest drewno. Łuk pochodzący z Kenii i sposób jego użycia. Łuki prehistoryczne i starożytne (powyżej). używanej już przed 10 000-5 000 lat.e. 1. nomadów zamieszkujących Tanzanię. Łęczysko podwójnie wygięte. Birmański łuk do miotania kamieni.n. 96 . zwykle drewna. Znaleziony w torfowisku koło Viborga w Danii.widok z boku. By móc wystrzeliwać kamienie zastosowano niezwykłą kon­ strukcję cięciwy ze specjalną kieszonką. 6.zaletami.Łuki proste Łuki proste mają łęczysko wykonane z jednorodnego materiału. charakteryzujący się skutecznością rażenia i zasięgiem porównywalnym z kuszą. Chociaż robiono je z nietrwałego materiału. to można wskazać również sceny bitewne (po prawej.e. 2000-1500 lat p. długi łuk angielski z okresu Średniowiecza.e. dlatego ten typ łuku był rzadko wykorzystywany w boju. 5. 6000 lat pJi. a przewyższający ją prostotą. Wykonany z drewna akacjowego. 1400 rok p. pochodzący z późnego mezolitu (ok. Malowidła jaskiniowe są najstarszym. Łuki współczesne (powyżej). Nienapięty. znanym przedstawieniem tej broni.n. Datowany na koniec epoki kamiennej. które przynajmniej w otwartym polu stawiały go znacznie wyżej od kuszy.widok od strony brzuśca.

tj. Szczegół przekroju poprzecznego łęczyska (a). jaką odgrywali łucznicy w wojskach angielskich. częściowo owinięty tkanymi taśmami.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Łucznik angielski (powyżej). Długi łuk angielski z założoną cięciwą. zwężające się i twardniejące ku brzuścowi. Szczegół (b). Malowany. 1. 4. uczestnika ekspedycji kolonizacyjnej Ralegha z 1580 r. Usiłował on popierać łucznictwo. 6. Od XIV do XVI w. Luki proste były stosowane na całym kontynencie amerykańskim. w trakcie ćwiczeń łuczniczych. Kysunek na podstawie akwareli Johna Withea. tylko nieliczni nosili uzbrojenie ochronne. że tuk był bronią tanią i niezwykle skuteczną. w wypadku jego braku używano wiązu. 3. a długość strzały . Długość" luku była w przybliżeniu równa wzrostowi łucznika. Łuk plemienia Madok. Pochodzi z Oklahomy. Pomimo istotnej roli. Pochodzi z Południowej Dakoty. 97 . tworzyły miękkie zewnętrzne słoje. w XTV i XV w. będący ilusrraqą bitwy pod Shrewsburg w 1403 r. Łuk używany w bitwie pod Flodden.równała się połowie długości łuku. 7. będące tradycyjną umiejętnością na Wyspach Brytyjskich. Najlepszym materiałem na łęczysko był cis. wykształcony w Średniowieczu na terenie Walii i Anglii. pokazuje rogowe zaczepy. na które nakładano cięciwę. silnie zwężony majdan. uzbrojony w łuk prosty. który zatonął w 1545 r. odpowiednie ćwiczenia. uznawano ich za najniżej stojących w hierarchii.. Henryk VIII. od strony spłaszczonego grzbietu łuku. W tym celu wydał dekrety stanowiące. 2. ukazuje w jaki sposób układały się słoje. Zewnętrzną część. w 1513 r. to drogę torowała sobie już wówczas broń palna. widoczny z boku. Zdobiony ornamentem geometrycznym. 5. wydobyty z wraku okrętu „Mary Kosę". król Anglii (powyżej). t u k i północnoamerykańskie (powyżej). wyparły one całkowicie inne typy łuków.rym terminem określacie luk prosty. Łęczysko spłaszczone. był bronią wojskową. po rannej mszy. Łuk plemienia Siuksów. Na wschodzie. w okresie największych sukcesów tej broni. Długi łuk angielski . Indianin z plemion zamieszkujących Florydę. Rysunek. podwójnie wygiętym łęczyskiem. Długi łuk angielski. Pomimo. wobec dostatku doskonałych gatunków drzew. że każdy dorosły mężczyzna w Królestwie ma posiadać łuk i odbywać co niedzielę.

Łuki laminowane i dwuwarstwowe
Łuki laminowane wykonywane są przez połączenie, przynajmniej trzech warstw, identycznego materiału. Niekiedy, zwyczajny prosty łuk bywa wzmacniany przez nałożenie dodatkowej warstwy od strony grzbietu, zwykle jako materiału, używa się ścięgien zwierzęcych. Pozwala to zwiększyć sprężystość łęczyska. Nałożona warstwa może być mocowana przez oplot albo przyklejona, co jest znacznie lepszym rozwiązaniem.
Indianin z plemion prerii (po lewej), zamieszkujących zachód Ameryki Pin., uzbrojony w warstwowy łuk i włócznię.

Japoński łuk asymetryczny (powyżej). Rysunek na podstawie uzbrojenia ochronnego wystawionego na wystawie w Muzeum Alberta i Wiktorii w Londynie. W lewej ręce, łuk typu shtge-to-yumi - jego łęczysko sklejono z warstw tego samego gatunku drewna, oplatano ratanem i pokrywano laką. Tego rodzaju tuki uznawano za broń godną szlachcica. Często, posługiwano się nim siedząc na koniu,

pomimo tak znacznej długości. Zwraca uwagę niskie położenie majdanu. Zarówno warstwowy łuk shige-lo-yumi, jak i prosty luk marnki, miały podobne kształty i rozmiary. Rysunek (b), pokazuje kształty i proporcje łęczyska przy napiętej cięciwie. Zwraca uwagę dalekie odciągnięcie cięciwy, odpowiednio do tego strzały były długie i ciężkie, co czyniło ich działanie wysoce skutecznym.

Północnoamerykańskie łuki dwuwarstwowe (powyżej) 1. Łuk o spłaszczonym łęczysku z północnozachodniej Kalifornii, nazywany też łukiem typu Yurok Hupa. Z drewna cisowego, grzbiet oklejony ścięgnami, malowany w geometryczne wzory. Pokazany od strony grzbietu, cięciwa nie nałożona. 2. Łuk Indian z Zachodu, pokazany z boku. Łęczysko wykonane z kawałków rogu, połączonych oplotem ze ścięgien zwierzęcych.

3. Łuk Eskimosów z łęczyskicm drewnianym, wzmocnionym przez nałożenie na grzbiet warstwy ścięgien, mocowanej oplotem, a) - grzbiet, b) - widok z Doku. 4. Łuk Eskimosów, o złożonej budowie łęczyska, wykonanego z 3 kawałków rogu renifera pokrytych warstwą ścięgien na grzbiecie.

98

Łuki kompozytowe
Łuki kompozytowe powstają z połączenia co najmniej trzech różnych materiałów, dobranych w taki sposób, by zwiększyła się ich wypadkowa sprężystość. Najlepsze łuki kompozytowe powstawały w Turcji. Tradycyjnie wykonywano je z warstwy odpowiedniego drewna oklejonego rogiem i ścięgnami. Współczesne łuki sportowe mają kompozytowe łęczyska z wielu warstw tworzyw sztucznych, wzmacnianych włóknem szklanym oraz włóknami węglowymi. Nie wchodzą one jednak w zakres niniejszego opracowania.
Tureckie łuki refleksyjne, z łęczyskami o kompozytowej konstrukcji, były najbardziej skuteczną indywidualna bronią miotającą, jaką znano do początków naszego stulecia. Schemat (po lewej), przedstawia kształty takiego łuku w 3 fazach: (A) łuk napięty, (B) łuk z założoną cięciwą, (C) łuk po zdjęciu cięciwy. Kształt, będący wynikiem wielowiekowych doświadczeń, pozwalał na możliwie najlepsze wykorzystanie sprężystości użytych do budowy łęczyska materiałów.

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

Elementy używane do budowy łęczyska łuku refleksyjnego (powyżej). Do drewnianego rdzenia (b) przyklejano od strony brzuśca warstwę rogu (a), od strony grzbietu oklejano rdzeń ścięgnami (c). Sam rdzeń wykonywano z trzech kawałków drewna (d, e). Grzbiet luku pokrywano korą brzozową lub obciągano skóra, po czym malowano.

1. Turecki łuk refleksyjny z XIX w. Lęczysko kompozytowe, malowane purpurą, ze złoceniami na końcach. Cięciwa jedwabna z pętelkami ze ścięgien. Próby wykazały, że tego rodzaju łuk przewyższał wszystkie inne znane typy. Sir Ralph Payne-Gallwey, autorytet w tej dziedzinie, podaje, że maksymalny zasięg strzały o specjalnej konstrukcji wynosił ponad 600 m, a zwykłej strzały bojowej ok. 400 m.

2. Kompozytowy łuk baszkirski, Pochodzi z Baszkirii, azjatyckiej części b. ZSRR, gdzie wykształciły się własne tradycje budowy łuków. Łęczyska z rdzeniem drewnianym, od strony brzuśca nakładki rogowe, od grzbietu warstwa ścięgien — obydwie mocowane oplotem. Pokazano widok boczny, z założona cięciwą (a) i bez cięciwy (b).

Łuki indyjskie (powyżej) 3. Łuk o łęczysku wykutym ze sprężystej stali, Indie Północne. Jeszcze przed przybyciem Europejczyków umiano tu wytwarzać choć w niewielkich ilościach, wysokogatunkowe stale. Czasem wytwarzano /. niej łuki, naśladujące kształtem znane, również w tym kraju, łuki refleksyjne. Pokazany egzemplarz to najprawdopodobniej broń myśliwska, wykonana w XIX w.

4. Łuk kompozytowy z północnych Indii, lęczysko z rdzeniem drewnianym, od brzuśca warstwa rogowa, grzbiet ze ścięgien, całość lakierowana. Tego rodzaju łuków używano na terenie Indii nawet po rozpowszechnieniu się broni palnej. Obok łucznik, posługujący się takim łukiem.

99

Strzały
Strzała jest bardzo skutecznym rodzajem pocisku. Zasięgiem przewyższa miotany ręcznie oszczep czy dziryt. Ze względu na małe rozmiary i ciężar, m o ż n a nosić ze sobą spory zapas strzał. Mimo pozornej prostoty konstrukcji, w y m a g a wysokiej precyzji wykonania. Jej masa i wymiary muszą być dostosowane do łuku, z którego będzie wystrzelona. Drzewce musi być proste i mieć odpowiednio dobrane lotki zapewniające stabilizaq'ę lotu. Musi ono być w y k o n a n e ze sprężystego materiału, a konstrukcja grotu winna odpowiadać rodzajowi celu, by zapewnić największą skuteczność rażenia.
Części typowej strzały (po lewej) a. grot (żeleice) b. tuleja, albo trzpień grotu z owijką c. promień (drzewce, brzechwa) d. pierzysko (lotki) e. owijka f. osada. Niektóre typy strzał nie mają odrębnego grotu, jego rolę spełnia zaostrzone drzewce. Znane są również strzały bez upierzenia, jednak mają ograniczony zasięg i celność.

Kształty grotów (po lewej) Pokazano tu najczęściej występujące rodzaje grotów, które pojawiły się już w epoce kamiennej. Większość" z nich była nadal stosowana, choć zaczęto produkować je z metalu: a. romboidalny b. liściasty c. trójkątny d. z zadziorami e. rozwidlony f. dłutowaty.

Osada (po lewej) Jej rolą, jest utrzymanie strzały na cięciwie do momentu całkowitego przekazania przez nią energii napiętego i zwolnionego łęczyska. Może to być zwykła szczelina wycięta w drzewcu (1). Niektóre strzały, np. tureckie, miały osobno nakładaną osadę. Wykonywano ją 7 rogu i miała sprężyste ramiona (2).

Sposób mocowania grotu (po lewej). Najczęściej stosowane połączenia: 1. Najprostsze kamienne groty liściaste osadzano w rozszczepionej końcówce drzewca. Dla wzmocnienia, połączenie oplatano nicią, łykiem itp. 2. Bardziej rozwinięte formy grotów kamiennych miały często dodatkowe zadziory, wzmacniające opisane wyżej połączenie. 3. Długi trzpień japońskiego grotu stalowego wciskano w miękki rdzeń drzewca - sposób stosowany także w innych częściach świata. 4. W okolicach, gdzie stosowano drzewce z litego drewna, wykształcił się grot z tuleją, zwykle zwijaną. Koniec drzewca mógł być w nią wklejony lub czasem przybijany gwoździkiem. Tego typu strzał, używano np. w średniowiecznej Europie.

100

Pierzysko (po lewej), pełni funkqę stabilizatora lotu : a. niektóre strzały, np. używane przez Buszmenów zamieszkujących Południową Afrykę, nie mają lotek; b, c, d. lotki (wykonane z piór ptasich lub innego materiału) mocowane są po dwie, trzy lub cztery. Niekiedy jedna z lotek, barwiona jest po to, by zawsze zachować jednakowe położenie zakładanej na cięciwę strzały; e. niektóre strzały tureckie, służące do ćwiczeń, miały lotki spiralne; f. lotki najczęściej mocowano oplatając końcówki rozszczepionego pióra nicią. Połączenie czasem wzmacniano klejem, którym smarowano przestrzenie między lotkami.

Paradoks łucznika (powyżej). Ze względu na przedstawione tu zjawisko, niezwykłej wagi nabiera dobór właściwej sprężystości drzewca strzały. 1. Tuż po zwolnieniu cięciwy, linia będąca przedłużeniem strzały, nie pokrywa się z torem lotu. 2. W momencie zwolnienia cięciwy bezwładność grotu i stopki powodują wygięcie się drzewca. Jeśli ma ono odpowiednią sprężystość, to strzała lecieć będzie po właściwym torze.

3. Jeśli jednak drzewce jest zbyt sztywne, strzała zboczy z linii celowania. 4. Przy zbyt sprężystym drzewcu, zacznie ona drgać, co wywoła zaburzenia lotu.

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

a. strzała z Północnych Indii, o czterech lotkach, z wydłużonym grotem, o sześciobocznym przekroju poprzecznym, zaprojektowanym z myślą o przebijaniu oczek kolczugi. Malowana w różnokolorowe wzory; b. japońska strzała, z malowanym na czerwono drzewcu i rozwidlonym grocie stalowym; c. strzała-amulet plemienia Siuksów, pokryta wzorami geometrycznymi o znaczeniu rytualnym.

Strzały (powyżej)

Groty strzał (powyżej). Pokazano tu rozmaite groty strzał, z różnych okresów i rejonów świata. Zgrupowano je wg materiału, z jakiego zostały wykonane oraz pod względem różnic kształtu. Szczegóły dotyczące miejsca powstania podano poniżej. Groty krzemienne: 1, 7. Anglia 2, Egipt 3, 4. Francja 5, 6.Północna Irlandia 8, 9. Dania

10. Szwecja, małe ostrza krzemienne osadzone w kościanym promieniu 11. Grot Eskimosów Pozostałe groty niemetalowe 12. Grot kościany Eskimosów 13. Północno-zachodnie wybrzeże Ameryki Północnej, z kłów zwierzęcych 14-17. Północna Ameryka, obsydian 18-21. Północna Ameryka, kamienne 22. Północna Ameryka, skamieniałe drewno

Groty metalowe 23. Asyria, brąz 24. Grot scytyjski, brąz 25. Luristan, prowincja staroperska, brąz 26. Mezopotamia, brąz 27-33. średniowieczna Europa, żelazo 34-37. Japonia, stal 38. Kaszmir, stal

Grot japońskiej strzały wotywnej (powyżej), wykuty ze stali. Ażurowany ornament wycięty piłką, daje się odczytać jako poemat o gradobiciu. Groty tego rodzaju nie byty przeznaczone do strzelania: osadzano je na strzałach ofiarowywanych jako wota.

101

Kusze
Kusza jest bronią miotającą. Składa się z łuku u m o c o w a n e g o do łoża, którego konstrukcja umożliwia trzymanie napiętej cięciwy bez wysiłku użytkownika. Łoże, pozwala na zastosowanie urządzenia mechanicznego do napinania łuku, jak i urządzenia spustowego. W efekcie, uzyskuje się celną i groźną broń, której obsługa nie wymagała długiego treningu, koniecznego do osiągnięcia dobrych rezultatów. Kusze różnią, się sposobami napinania, materiałami użytymi na łęczysko, urządzeniami spustowymi, rodzajem miotanych pocisków i wreszcie przeznaczeniem. Jako broń wojskowa, kusze zaczęły wychodzić z użycia ok. 1550 r., niemniej używano ich nadal do p o l o w a ń i strzelania tarczowego. Dziś przeżywają swoisty renesans jako broń do polowań podwodnych i sporadycznie do działań speqalnych.
Części k u s z y ( W Polsce, u ż y w a n o r ó w n i e ż nazwy samostrzał) a. kolba b . łoże c. dźwignia spustowa d. orzech e. b r u z d a f. c i ę c i w a g. antaba h. łęczysko albo łuk i. s t r z e m i ę

m. grot
P o s ł u g i w a n i e się k u s z ą ( p o prawej). W s t o s u n k u d o ł u k u , występują z n a c z n e r ó ż n i c e : 1. N a c i ą g a n i e . W n a j p r o s t s z y c h (i najwcześniejszych), k u s z a c h cięciwę n a p i n a n o r ę k o m a , t a k by z a c z e p i ć ją o o r z e c h ( p o r ó w n a j szczegóły o b o k ) . P o j a w i e n i e się m e c h a n i c z n y c h naciągów pozwoliło z czasem na wprowadzenie znacznie m o c n i e j s z y c h łęczysk.

Części bełtu j.osada k. lotki ( d r e w n i a n e l u b pergaminowe) l. d r z e w c e

2 . Z a k ł a d a n i e b e ł t u . Trzymając k u s z ę p o z i o m o , j e d n ą ręką w k ł a d a n o bełt w wyżłobienie ł o ż a tak, b y j e g o o s a d a s t y k a ł a się z cięciwą ( p o r ó w n a j o b o k ) . Niekiedy, kuszę zaopatrywano w s p r ę ż y s t y przycisk, zapobiegający p r z e m i e s z c z a n i u się b e ł t u .

3 . Z ł o ż e n i e się d o s t r z a ł u , z w o l n i e n i e cięciwy. Z k u s z y celowano p o d o b n i e jak ze współczesnego karabinu, dociskając ł o z ę d o r a m i e n i a . Dźwignię spustową naciskano jak najdelikatniej, b y z a p o b i e c d r g n i ę c i u ł o ż a . Szczegół o b o k , pokazuje najprostsze urządzenie spustowe, stosowane w kuszach bojowych. W późniejszych kuszach myśliwskich c z y t a r c z o w y c h , pojawiły się znacznie bardziej u d o s k o n a l o n e i p r z e m y ś l n e r o z w i ą z a n i a tego mechanizmu.

Tablica chronologiczna. 500 r. p.n.e. Chiński autor Sun Tsu w traktacie „Sztuka wojenna" wspomina o skutecznych kuszach wyrzucających strzały. 206 r. p.n.e.-220 r. n.e. Powszechne zastosowanie kusz w Chinach (czasy dynastii Han). 0-100 r. n.e. Pojawienie się w Chinach kuszy magazynowej. 1100 r. Kusza powszechnie stosowana w Europie, zwłaszcza przez żołnierzy najemnych. 1139 r. Papież Innocenty II zakazuje używania kuszy przeciwko Chrześcijanom, co oczywiście nie było respektowane. 1199 r. Podczas oblężenia Chaluz, ginie król Anglii Ryszard I, trafiony bełtem kuszy. Skądinąd wiadomo, że król ten był gorącym zwolennikiem stosowania kuszy. Kon. XIII w. Na Wyspach Brytyjskich kusza zostaje wyparta przez długi łuk angielski, na kontynencie nadal jest główną bronią miotającą. Pocz. XIV w. Zaczęto wykonywać stalowe łęczyska do kusz. XIV-XV w. W miastach Francji i Belgii cechy rzemieślnicze organizują całe oddziały kuszników, mających bronić w potrzebie murów miejskich. 1521,1524 r. Cortes i Pizzarro, wyruszając na podbój Nowego Świata dysponują w swych oddziałach kusznikami. 1555-57 r. W wojnie przeciwko Rosji, Szwedzi stosują kusze. XVI w. W ciągu tego stulecia ręczna broń palna wypiera kuszę z zastosowali militarnych (w Europie). Począwszy od tego stulecia zastosowanie kuszy w Europie ogranicza się do myślistwa i strzelania tarczowego. 1894-95 r. Podczas wojny chińsko-japońskiej strona chińska stosuje kusze z magazynkami na bełty. 1914-18 r. Sporadycznie stosowano kusze w wojnie okopowej.

102

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

Ciężko kusza myśliwska (powyżej). Na łożu, angielskie nazwisko Fanshave i data 1565. Loże inkrustowane kością słoniową, łeczysko stalowe mocowane takąż antabą, strzemię stalowe. Cięciwa konopna, jako naciągu używano t/w. lewara angielskiego, nie pokazanego na rysunku (Castle Museum, York).

$

Porównanie łuku i kuszy ' owyżej). Porównano osiągi ugiego łuku angielskiego (1) i kuszy (2), która była głównym konkurentem w uzbrojeniu europejskim w XIV i XV w. Szybkostrzelność a. Długi łuk angielski pozwalał na wyrzucenie 6 celnych strzał (do 12 bez celowania}/ w ciągu minuty. b. Kusza lewarowa tylko jeden belt na minutę (lżejsze ku s/e napinane hakiem na pasie - do 4 bełtów).

Maksymalny zasięg c. Długi łuk - do ok. 250 m. d. Kusza - do ok. 360 m. (zasięg skuteczny obu broni był z pewnością mniejszy) Skuteczność rażenia Zarówno strzała, jak i bełt, były w stanie przebić płytę uzbrojenia ochronnego pod warunkiem odpowiedniego doboru grotu. (Dane podano za dziełem Sir Ralpha Payne-Gallwey'a)

Celność rażenia (po lewej) Kusza z natury jest bronią precyzyjną. Łucznik z reguły wykorzystuje górną krawędź grotu pocisku jako muszkę.

f

Rodzaje kuszy (po lewej). Pokazano zarvsy sylwetek dwu głównych typów: A. Kusza miotająca bełty, używana jako broń bojowa lub myśliwska - do polowań na grubego zwierza. B. Tzw. arbaleta, miotająca kule kamienne lub ołowiane, zwykle z podwójną cięciwą i wygiętym łożem. Służyła do >olowań na drobna zwierzynę ub do strzelań tarczowych.

Bełty bojowe (poniżej). Nieliczne tylko bełty przetrwały w całości do naszych czasów. Zachowała się natomiast duża ilość grotów pochodzących z wykopalisk archeologicznych. Pokazane tu okazy, są typowe dla późnego Średniowiecza. Groty kute z żelaza, promienie drewniane. Lotki wykonywano z płatków drewna (1) lub pergaminu (2). (Egzemplarz nr 1 pochodzi ze zbiorów Muzeum Zamku Grandson w Szwajcarii, nr 2 - Tower, Londyn).

103

dźwignia jednoramienna. Rozwiązanie popularne w arbaletach. Stosowano go w najcięższych kuszach (oblężniczych i bojowych). wykonana z prętów opieranych o tzw. c. Czasem. kuszach do miotania kul. a. rodzaj dużej prostokątnej tarczy zapewniającej osłonę podczas długotrwałego napinania cięciwy i nakładania bełtu. Na plecach przewieszona pawęż. stosujący listwę i koło zębate napędzane korbą. bardziej popularny wśród myśliwych niż żołnierzy. Przy odpowiedniej długości ramienia wystarczyło przyłożyć stosunkowo niewielką siłę. mogącym wówczas skupić się na rażeniu przeciwnika. ustawiano na podpórkach. h. b. Umożliwiała napięcie najsilniejszego łęczyska. kusznik zaczepiał hak o cięciwę i następnie prostował się. Na prawym biodrze Kołczan z bełtami. Rysunek wg YiolJet Lc Duc'a przedstawia kusznika z pełnym oporządzeniem. Nieznaczne ulepszenie metody (b).es Landesmuseum. ze względu na powolność obsługi. mimo kłopotliwej i powolnej obsługi. f. Kusznik (powyżej). zwłaszcza w angielskich kuszach myśliwskich i tarczowych ok. Lewar niemiecki. Nie przyjął się w kuszach myśliwskich. Pas z hakiem.. Kusza zawieszona łęczyskiem na wysokości pasa. Wbudowana na stałe dźwignia jednoramienna. zaczepianej hakiem o niewielkie strzemię. „Kozia nóżka" . Obok. Rodzaj dźwigni jednoramiennej. Zginając tułów. Cięciwę popychało dodatkowe ruchome ramię. by zapewnić osłonę żołnierzowi w czasie przygotowania broni. 1450 r. Wynaleziony ok. d. Lewar angielski (winda korbowa z wielokrążkiem). tarcza dla kusznika. hak do napinania cięciwy. Zurich). Pokazano szwajcarską pawęż z drugiej ćwierci XV stulecia (Schweizeriscb. e. Dodatkowo uzbrojony w tasak.Kusze Sposoby napinania i rodzaje naciągów do kusz. tarcze te. Sposób ten wyszedł z użycia wraz z pojawieniem się sztywniejszych łęczysk. . Sznur z krążkiem zaopatrzonym w korbkę. by odciągnąć je ku tyłowi. 1800 r.czopy na łożu kuszy. Pierwsze kusze napinano chwytając dłońmi cięciwę i przytrzymując łoże stopą włożoną w strzemię. Pawęż (po lewej). Istniała też speqalna kategoria żołnierzy zwanych pawężnikami. g. Faktycznie cięciwę naciągano nie tylko rękoma. Naciągiem nazywano przyrządy służące do napięcia cięciwy. na lewym boku. ale również pomagając sobie mięśniami grzbietu. Dźwignia pchająca. których głównym zadaniem było zapewnienie osłony kusznikom. z tyłu nad pośladkami. Ustawiano ją na ziemi tak.

pozbawionych lulek. napina łęczysko do momentu. pokryte pergaminem. poniżej łoża. Powoduje to wyrzucenie bełtu znajdującego się najniżej w magazynku (e).B 1. Przesunięcie dźwigni do przodu (a). Taką broń stosowano głównie przy obronie fortyfikaqi. czarno i zielono. podczas gdy drugą ręką obsługiwał dźwignię do napinania cięciwy. Niemiecka kusza myśliwska z początku XVI w. zostaje zwolniona przez stały występ (c). umieszczono w pionowym magazynku ulokowanym nad łożem/Przygotowanie kuszy do strzału pokazano poniżej. żywana do polowań na drobną zwierzynę lub ćwiczeń w strzelaniu. Używana głównie jako broń myśliwska. Zapas krótkich bełtów. Londyn). Pozwalało to strzelcowi celować jedną ręką. Prymitywna kusza wykonana w całości z drewna. powoduje zaczepienie cięciwy o występ. w którym cięciwa (d). z terenów Konga. Prymitywne kusze spotykano również w Zachodniej Afryce. pełni funkcję dźwigni spustowej i zaczepu cięciwy. Łęczysko kom­ pozytowe. typu używanego jeszcze podczas wojny z Japomą w latach 1894-95. pełniący rolę spustu. malowane na czerwono. (Ilustracje wg „The Ćrossbow". gdzie istniała możliwość oparcia kuszy o parapet wału itp. do momentu zwol­ nienia cięciwy (Tower. Chińska kusza magazynkowa. 4. o charakterystycznym dla kusz tego typu kształcie łoża i podobnych do europejskich rzyrządach celowniczych. Utrzymywał on we właściwej pozycji bełt. Łoże inkrustowane kością słoniową. Tajlandii i Birmie. 3. autorstwa Sir Ralpha Payne-Gallwey'a). wchodzący w bruzdę orzecha. Pociągnięcie dźwigni ku tyłowi (b).. Długie ramię. Pocnodzi z początków XX w. 105 . 2. Chińska arbaleta. Zwraca uwagę sprężysty przycisk bełtu.

Sama rura dmuchawki może być zbudowana w najróżniejszy sposób. 3. „strzelca ? Południowej Ameryki. mają proste przyrządy celownicze ułatwiające trafienie. w pokazany sposób. 2. Tykwa na bawełnę do uszczelniania. Przekrój wzdłużny (po prawej). Niektóre z nich. z fragmentem rury. ostrze strzałki (zwykle zatruwane. a w Malezji . Pokazano rzeczywiste rozmiary. Dmuchawki z Malezji i Indonezji (powyżej) A. Plemię Sakai z Półwyspu Malajskiego. albo zabawy w różnych częściach świata.Dmuchawki Dmuchawki. Dmuchawka i ekwipunek (powyżej). używana przez Dajaków z Borneo. osadzona na miękkim trzpieniu w celu dopasowania do przekroju dmuchawki.miękki rdzeń niektórych roślin. Strzałka. 106 . uszczelnienie d. kurarą w Ameryce PłdJ Do uszczelnienia strzałki najczęściej stosuje się w Ameryce Południowej bawełnę. osada strzałki e. służące do wyrzucania małych strzałek. Wykonana z długiej wewnętrznej rurki bambusa. Na tych terenach dmuchawka z zatrutymi strzałkami była nie tylko bronią myśliwską. są to drewniane rury. u wylotu osadzony grot włóczni. w której umieszcza się strzałkę. Większość dmuchawek jest dostatecznie lekka by można je było trzymać tuż przy ustniku. Ustnik dmuchawki (poniżej). Plemię Sakai. ustnik b. wykonywana z żyłek niektórych liści. przez ustnik i tylną część dmuchawki. Kłębuszek bawełny stosowany jako uszczelnienie strzałki. 5. że używano ich do polowania. 1. 4. ale również bojową. rura c. Najpowszechniej stosowano je (i stosuje się nadal) w Malezji i Ameryce Południowej. w płaszczu drewnianym pokrytym ornamentem geometrycznym. Wojownik z plemienia Kenyah. Wiadomo. Półwysep Malajski. przy czym konieczne do tego ciśnienie powietrza wytwarzają płuca „strzelca". rura wykonana z trzciny owiniętej łykiem drzewnym. Dmuchawka. B. n p . Kołczan na strzałki. Wykonana z drążonego kawałka drewna. strzałka przygotowana do wydmuchnięcia: a. zamieszkującego południowe Borneo w trakcie miotania strzałek z dmuchawki.

sprężone powietrze ze zbiornika umieszczonego w kolbie przedostawało się do lufy. i^g* Wiatrówka Girandoniego (powyżej i po lewej). albo przybierał postać doczepianej z zewnątrz kuli (2). zbiornik zdejmowano z broni i dołączano do specjalnej pompki. W XVTTI i XIX w. Tego typu wiatrówki używane są zwykle do strzelań sportowych lub polowań na drobną zwierzynę. Angielska broń przeznaczona do obrony osobistej. 107 . Częściowo uzbrojono w nią oddziały strzeleckie w Austrii. Po naciśnięciu spustu. w kształcie laski spacerowej. zbiornik najczęściej stanowił jednocześnie kolbę broni (1). Ilość sprężonego powietrza w zbiorniku (a). Dziewiętnastowieczne wiatrówki (po lewej) 1. poruszał się w pionie. Przedstawiono tu broń znacznie skuteczniejszą. użytej jako broń wojskowa. „Kurek" (a). a więc był porównywalny z ówczesną gładkolufową bronią palną. z lufy (d). Byłto jedyny typ takiej broni. Naciśnięcie na spust powoduje otwarcie zaworu (b). donosząc kolejne kule z magazynka (c). Mają jednak mechaniczne urządzenia do sprężania powietrza. Była to wiatrówka powtarzalna. Zasięg skuteczny wynosił ok. Jego powrotny ruch ku górze wymuszała sprężyna (d).wiatrówka. Ładowanie zbiornika (po lewej). z rurowym magazynkiem na 20 pocisków o kalibrze 13 mm. w latach 1793-1801. Schematyczne przekroje komory wiatrówki (po lewej) ukazują główne jej części. w której stosuje się różnego rodzaju zbiorniki na sprężone powietrze lub inne gazy. Angielska wiatrówka myśliwska z kulistym zbiornikiem gazu. do kilkunastu strzałów. wystarcza na kilka. Jej użycie pokazano na rysunkach (3) i (4). nadając odpowiednią prędkość kuli. popychanego sprężyną po zwolnieniu spustu. powszechnie używana w XIX wieku. Zasada działania wiatrówki ze zbiornikiem sprężonego powietrza (po lewej). wówczas ciśnienie powietrza wypycha pocisk (c).Wiatrówki Wiatrówki wywodzą się w prostej linii z dmuchawek. należało odciągnąć ku tyłowi. Sprężenie powietrza można uzyskać poprzez gwałtowny ruch tłoka. Blok zamka (b). Podobne kombinacje były w tym stuleciu często spotykane. Zamek z kulą zatrzymywał się na wysokości przewodu lufy. 2. 120 m. o konstrukcji podobnej do pompek samochodowych starszego typu. Laska . by napiąć sprężynę zaworu. W celu napełnienia.

wykonując proste czynności. Pokrywa się to z historycznym rozwojem broni palnej. potem wkładano kulę posługując się przy tym stemplem. gdyż wymagają one specjalnej podstawy. Ma ona własny magazynek mieszczący naboje i ręczny mechanizm przeładowania. że mógł jej użyć skutecznie człowiek. wprowadza po każdym strzale nabój do komory. Przedstawiono również rozwój amunicji na tle historii broni palnej. e. by móc prowadzić ogień. W broni palnej wykorzystuje się zawsze ten sarn sposób miotania pocisku. Przez długi czas broń palna miała o wiele mniejszy zasięg. Zjawisko strzału (po prawej). Broń palną można podzielić ze względu na sposób jej funkcjonowania. Każdy ze wspomnianych rodzajów uporządkowany jest w ciągu logicznym. Była to główna metoda stosowana do połowy XIX w. Ładowanie broni (po prawej).Indywidualna broń strzelecka Pod terminem tym rozumiemy i przedstawiamy poniżej te z broni palnych. Po każdym strzale konieczne jest oddzielne wprowadzenie naboju do lufy. Sposób funkcjonowania (po prawej). aby ułatwić zrozumienie. umożliwiający użycie podobne do broni samopowtarzalnej. Najpierw wsypywano proch. Dodano także skrótowe wyjaśnienia najważniejszych pojęć z zakresu balistyki. Była też o wiele droższa. Broń odprzodowa jest ładowana od wylotu lufy. Nie będą tu brane pod uwagę karabiny maszynowe. Jedną z odmian takiej broni są rewolwery. Broń samoczynna. d. ciśnienie wypycha pocisk nadając mu dużą prędkość (a). Zasada ta obowiązuje w broni palnej od czasów najdawniejszych. Ponieważ ma to miejsce w zamkniętej z jednego końca rurze. staraliśmy się uporządkować według różnic w funkqonowaniu. Z tych względów zaczynamy od broni odprzodowej. Broń powtarzalna. aż do drugiej połowy XIX w. do broni indywidualnej zaliczymy również niektóre bronie o dużym kalibrze. Broń samopowtarzalna. Tego rodzaju broń omówiona będzie w rozdziale czwartym. aż po dzień dzisiejszy (b) i (c). pod względem najbardziej istotnych cech danej broni. albo maszynowa. znajdującej się na wlotowym końcu lufy. Całość materiału z tej bardzo obszernej dziedziny. c. Niekiedy ma przerywacz. które mogą być obsługiwane przez jedna osobę. jak długo trzymany jest spust lub wyczerpie się amunicja. Broń wielolufowa. Strzały padają tak długo. Za każdym naciśnięciem spustu pada jeden strzał. a mimo to rozpowszechniła się być może i dlatego. Zawdzięczano to niezwykłej substancji . po czym następuje samoczynne wyrzucenie łuski i wprowadzenie następnego naboju do komory. Sposób ten ma istotne zalety. Wykorzystuje ona część energii gazów prochowych do przeładowywania broni. ale ze względu na niski poziom ówczesnych technologii produkcyjnych nie mógł się upowszechnić. dzięki któremu strzelec. Można tu strzelać kolejno z każdej lufy. jak funkcjonowała (i funkcjonuje) w warunkach bojowych. zasad działania i budowy broni. Po raz pierwszy w historii uzbrojenia energii koniecznej do wyrzucenia pocisku nie dostarczały mięśnie ludzkie. b. związany z szybkostrzelnością: a. znacznie mniej wyszkolony niż wymagało tego posługiwanie się łukiem. Przy takim zdefiniowaniu.prochowi strzelniczemu. W krajach anglosaskich broń ta nosi nazwę broni półautomatycznej. Broń jednostrzałowa. 108 . Jednym z podstawowych kryteriów podziału broni palnej jest sposób jej ładowania: 1. ponowne ładowanie następuje po wystrzeleniu wszystkich nabojów. Strzela ogniem ciągłym. a ich konstrukqa umożliwia trzymanie broni w rękach. od najprostszych do bardziej skomplikowanych. celność i szybkostrzelność niż łuk czy kusza. Szybkie spalanie prochu powoduje wydzielenie dużych ilości gazów. często klasyfikowane inaczej. nie mówiąc już o zespołowej obsłudze. 2. Broń odtylcowa ładowana jest od komory nabojowej. przechodząc następnie do broni odtylcowej.

Przewody luf (powyżej). 5. z zamkiem skałkowym. ładowana odprzodowo. 1. często z nakładką. bez odwracania uwagi od celowa­ nia i zachowaniu stabilności broni. gdy tego typu broń nie była rozpowszechniona jeszcze w Łuropie. poprzez opisanie wyglądu czy cech konstrukcyjnych. termin ten odnoszony jest do broni siedemnastowiecznej. Mechanizm zamkowy zamyka wlot lufy — komorę nabojową (d). Pocisk opuszcza lufę przez jej wylot (e). „dołku strzeleckim"). Termin rewolwer odnosi się wyłącznie do broni wieiostrzałowej. 3. z lufą gładkościenną. długa broń palna piechoty. W Polsce. przeważnie z zamkiem lontowym. strzela się nią głównie śrutem. Dzięki temu pocisk porusza się ruchem wirowym. siedząc na koniu. Długa broń palna. Podobna broń w XVIII i pocz. Dzięki ścisłemu dopasowaniu pocisku do ścianek przewodu lufy i stabilizacji obrotowej. l o ż e (f). pewne nazwy historyczne odnosi się zwyczajowo do broni. Wiele terminów odnoszących się do ręcznej broni palnej. tak aby kolba (a). wcinają się w pocisk powodując jego obrót wokół osi. Karabin. Są to tzw. wpływająca niekorzystnie na energię miotanego pocisku i celność strzału. Umożliwia strzelanie jedną ręką. Pola. o gładkiej lufie. Poręczna broń samoczynna. Długa broń palna. Podajemy sześć nazw. Broń długa jest trzymana oburącz. o względnie krótkiej lufie. Karabinek. opiera się o ramię (w tzw. nazywana była karabinem. W niektórych przypadkach. na przykładzie broni długiej (1). a wiec na okres. Broń długa.Spust (b). 2. między którymi znajdują się bruzdy. Muszkiet. Rodzaje broni palnej (powyżej). Wywodzi się z broni kawaleryjskiej (tzw. pistoletu umożliwia celowanie i trzymanie broni jedną ręką. Dawna. Lufy gwintowane mają śrubowo żłobione ścianki przewodu. ochrania dłoń strzelca przed poparzeniem o gorącą lufę i ułatwia składanie się do strzału. Zarówno jeden jak i drugi typ pocisków nie ma stabilizacji w locie. w której naboje umieszczono w komorach obrotowego bębna. 109 . Jest więc jedną z najstarszych broni palnych. Datowana jest na lata przed 1400 r. Powierzchnia ich przewodów jest gładka. wykonane z drewna lub tworzyw sztucznych. Strzelba. Wzdłużny otwór w lufie to przewód lufy składają­ cy się z części prowadzącej i ko­ mory nabojowej. Termin wprowadzony początkowo dla odróżnienia jej od gładkolufowego muszkietu. z lufą gwintowaną. XIX w. a ścianką przewodu lufy ist­ nieje szczelina (a). Szwajcaria). która z biegiem lat uległa daleko idącym przemianom. bandoletu). B. Nadają się do wystrzeliwania pocisków kulistych lub śrutu. Chwyt (g). Główne części broni i ich zadania (powyżej). odnoszony również do szeregu broni samoczynnych. pozwala zwolnić kurek lub bijnik mechanizmu uderzeniowego (c). powszechnie stosowanych w odniesieniu do ręcznej broni palnej. Często. właściwie jedyny rodzaj broni maszynowej. Pistolet (rewolwer). Dzisiaj. pomiędzy powierzchnią kuli. która przejmowała odrzut przy strzale (Bemisches Historisches Museum. Lufy gładkościenne. z której można strzelać bez pod­ pórki czy speq"alnei podstawy.. 6. Pistolet maszynowy. 4. co zapewnia stabilizację w locie. i krótkiej (2). by dało ją się nabić. łatwiej daje się definiować poprzez sposób jej użycia niz np. Istnieją dwa zasadnicze typy luf: A. która musiała być na tyle krótka. Przeznaczona do polowań. broń gwintowana jest znacznie skuteczniejsza i cetniejsza niż broń gładkolufowa.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wczesna hakownica (powyżej). pola (b). Widoczny hak opierano o podstawę.

Pokazuje prawidłową postawę przy strzelaniu w pozycji stojąc. Na jego długości może się znaleźć odcinek. Lot pocisku (powyżej). Strzelając z broni. Im mniejsza prędkość początkowa pocisku (1).badającą zjawiska zachodzące w lufie. Tu przedstawimy podstawowe zagadnienia balistyki zewnętrznej. mechaniką lotu pocisków i ich działaniem na cel zajmuje się nauka. Podczas strzału. Oczekiwano. balistykę zewnętrzną . przy strzelaniu na duże odległości.'W opisa­ nym powyżej przypadku. zwany wierzchołkową (oru (c). że przestrzelmy będą się układać poza środkiem celu lub w ogóle poza nim (A). tym bardziej stromy jest jego tor. gdy karabin powtarzalny był najważniejszym rodzajem broni. Przy odpowiednio płaskim torze pocisku (2). Jest to obszar. z głównych przyczyn wspomnianego zjawiska są różnice ilości i jakości ładunku miotającego użytych nabojów. Jego przeciwieństwem jest rozrzut. Rzeczywisty' tor lotu pocisku (b).. który osiąga najwyższy punki. na broń działa siła odrzutu będąca reakcją na ruch pocisku ku przodowi. Obydwa te pojęcia używane są do oceny celności broni. Środek takiej grupy przestrzelin nazywamy średnim punktem trafienia (B). Dzieli się ona na: balistykę wewnętrzną . Tylko przy strzelaniu na najbliższe odległości wystrzelone pociski trafiają w jeden punkt. że ogień karabinowy będzie prowadzony na odległościach niemal do 2 km. 11 0 . umieszczonej na statecznej podstawie. strzelec musi tak wyregulować położenie przyrządów celowniczych by średni punkt trafienia (C). zjawisko to można wyeliminować. powodująca jednocześnie podrzut broni (lufa „podskakuje' ku górze).in. regulaminy wyszkolenia strzeleckiego wpajały żołnierzom wiedze niemal na uniwersyteckim poziomie.Zasady strzelania z ręcznej broni palnej Zagadnieniami związanymi z miotaniem pocisków z broni lufowej. na którym pocisk przelatuje powyżej głowy nieprzyjaciela. Przcstrzeliwanie broni (po lewej). mające wpływ na taktyczne użycie broni palnej. Jeśli strzelec nastawi właściwie przyrządy celownicze. może się zdarzyć.badającą zagadnienia związane z lotem pocisku w powietrzu. pokrywał się ze środkiem celu to właśnie nazywamy przestrzeliwaniem broni. ze względu na m. nie pokrywa się z linią rzutu (a). w którym tor pocisku przebiega poniżej wysokości stojącego człowieka. Jedna. Seria strzałów oddana w jednakowych warunkach daje grupę (e) przestrzelin skupioną wokół średniego punktu trafienia — mówimy wtedy o skupieniu. przy tej samej nastawie celownika. opór powietrza. Niezależnie od tego. lufa musi być podniesiona pod odpowiednim kątem. nazywana balistyką. Wpływ na to mają: siła przyciągania ziemskiego. W początkach XX w.badającą zjawiska występujące przy trafieniu pocisku w cel. Ilustracja (po lewej). Strefa rażenia (po lewej). powodująca zakrzywienie toru. z Podręcznika Wyszkolenia Strzeleckiego armii brytyjskiej z okresu I Wojny Światowej. po czym tor lotu znacznie się zakrzywia. na określoną odległość. to tor pocisku przetnie się z linią celowania (d). wreszcie balistykę końcową .

w coraz szybszym tempie zaczęto wprowadźcie nowe wynalazki i to zarówno w okresie pokoju jak i wojen. że toczące się wojny byty bodźcem dla rozwoju uzbrojenia. począlkowo jako materiału inicjującego w broni odprzodowej. 1775-83 Wojna o niepod ległose USA 1775-83 Zastosowanie na szeroka skalę broni gwintowanej podczas walk w USA 1792 Początek francuskich wojen rewolucyjnych 1796-1815 Wojny Napoleońskie 1848 Wiosna Ludów 1854-56 Wojna krymska 1861-65 Wojna secesyjna w USA 1899-1902 Wojna burska 1807 Forsyth patentuje nowy sposób zapłonu.Chronologia rozwoju ręcznej broni palnej Tablica chronologiczna (po prawej). któremu nie dawał spokoju problem polowania na kaczki w złych warunkach pogodowych. można wymienić szereg innych czynników mających na to wielki wpływ. znacznie zresztą wolniej niż broń wojskowa. 1610 Pojawienie się pierwszych zaników skałkowych ok. 1840 Armie europejskie (i amerykańska) wprowadzają broń kapiszonową 1849 Minie opracowuje stożkowy pocisk samuuszczelniający się przy strzale. Stało się to najistotniejszą przyczyną szybkiego rozwoju broni. 1840 r. 1640 Pojawienie się pistoletów z odkręcaną lufą. ok. zaczął się prawdziwy wyścig. Forsythowi. Ulepszenia technologii obróbki metali pozwoliły na wcielenie w życie. Ten niezwykle ważny wynalazek w dziejach broni palnej zawdzięczamy myśliwemu. 1500 Leonardo da Vinci przedstawił rysunek zamka kokwo-krzosowego 1503 Użycie na dużą skalę ręcznej broni palnej podczas bitwy pod Cerignolą 1518 Pojawienie się na terenie Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego zamków kotowo-krzosowych. 1550 Na małą skalę pojawia się broń gwintowana uk. Jest oczywistym lakiem. ok. poprzednio niewykonalnych idei. pierwotnie przeznaczona do strzelb myśliwskich. za pomocą piorunianu rtęci 1812 Pauly patentuje broń odtylcową na nabój zespolony 1835 Lefmicheux patentuje nabój i łuską metalową 1835 Colt zgłasza patent na swój pierwszy rewolwer 1840 Armia pruska wprowadza karabin iglicowy Dreysego ok. Podobnie powstała pierwsza amunicja zespolona systemu Lefaucheaux. Wraz z wprowadzeniem zamka kapiszonowego przez armie europejskie. Niemniej.nazywanego „hiszpańskim" 1559 Koniec wojen włoskich 1568-1648 Wojna hiszpańsko-nkierlandzka 1588 Rozgromienie hiszpańskiej Wielkiej Armady 1618-48 Wojna trzydziestoletnia 1642-48 Wojna w Anglii ok. 1850-60 Karabiny gwintowane systemu Minie zastępują broń gladkolufowa 1886 We Francji zostaje wprowadzona małokalibrowa amunicja z prochem bezdymnym 1887-88 Nobel patentuje szereg bezdymnych materiałów miotających 1888 Wprowadzenie karabinu powtarzalnego Lee Metronl z zamkiem tlokowo-ślizgowym w armi brytyjskiej 1904-05 Wojna rosyjsko-japońska 1914-181 wojna światowa 1933-39 Wojna domowa w I liszpanii 1939-4511 wojna światowa 1950-53 Wojna koreańska 1961-75 Wojna wietnamska 1979 Konflikt wietnamsko-chiński 1980-88 Wojna iracko-irańska 1991 Wojna w zatoce 1914-18 Podstawową bronią jest nadal karabin powtarzalny 1918 Wprowadzenie pistoletu maszynowego 1939-45 Coraz szersze stosowanie broni samopowtarzalnej 1947 Kałasznikow opracowuje karabinek automatyczny AK 47 1961 Wprowadzenie do uzbrojenia armii USA małokalibrowego karabinka firmy Armalitc (późniejszy M16) po 1980 Pojawienie się amunicji bezluskowej 111 . 1650 Szerokie rozpowszechnienie się zamka skałkowego 1689-97 Wojna Ligi Augsbur­ skiej przeciw Francji 1700-21 Wielka wojna północna 1701-14 Wojna o sukcesję hiszpańską 1740-48 Wojna o sukcesję austriacką 1756-63 Wojna siedmioletnia ok. Jednym z pierwszych istotnych wynalazków z zakresu techniki uzbrojenia było wprowadzenie przez Aleksandra Forsytha zamka kapiszonowego. 1470 Pojawienie się udoskonalonego zamka lontowego 1494 Początek wojen włoskich 1503 Bitwa p(*ł ("crignola ok. Jednakże od końca XLX w. 1470 Wykształcenie się loża w drugiej broni palnej ok. później wykorzystywano te związki do konstruowania amunicji zespolonej. 1570 Rozpowszechnienie się ciężkiego muszkietu opieranego przy strzale o forkiet . broń myśliwska rozwijała się własną i odrębną drogą. 1338 Wybuch wojny stuletniej I n d y w i d u a l n a broń miotająca 1326 Pierws/a ilustracja przedstawiająca armaty 1364 Pierwsze zachowane informacje o ręcznej broni palnej w Perugii. Było to możliwe dzięki zastosowaniu piorunianów. Przedstawiamy tu główne wynalazki w dziedzinie broni palnej na tle toczonych konfliktów i wojen. 1641 Peler Kalthoff uzyskuje monopol na brori z magazynkiem na terenie Niderlandów ok. Największy rozwój w tej dziedzinie przyniosła z pewnością rewolucja przemysłowa w XIX stuleciu. przy dużej wilgotności powietrza. 1700 /amok lontowy wychodzi z użycia w Europie 1770-80 Pojawiają się precyzyjne pistolety pojedynkowe. 1375 Upowszechnienie sic broni palnej w Europie 1453 Koniec wojny stuletniej 1453 Lpadek Konstantynopola 1411 Najwcześniejsza ilustracja przedstawiająca prymitywny zamek lontowy ok. 1540 Pojawienie się pierwszych pistoletów 1543 Brori palna z zamkiem lontowym zostaje przywieziona przez Portugalczyków do Japonii 1547 Pierws/e dokumenty potwierdzające stosowanie ulepszonego zamka lontowego ok.

Pociski (po prawej). Łuska. b).. ładunek inicjujący (spłonka) h. obecnie zostały scalone. 1. pociski ołowiane były zwykle pokrywane warstwą twardszego metalu (tzw. Początkowo używano ich osobno. elementy te były przenoszone osobno. Nabój centralnego zapłonu. Zawierały niewielkąjlość piorunianu rtęci. wobec rosnących prędkości początkowych i malejących kalibrach pocisków (3). Przy nabijaniu broni rozrywano papier (zwykle zębami). Pocisk ze śladami gwintu po wystrzeleniu. Obecnie obserwujemy trendy zmierzające do zmniejszania kalibru pocisku przy jednoczesnym wzroście jego prędkości początkowej. Elementy amunicji potrzebne do załadowania broni odprzodowej mogły być przenoszone oddzielnie w prochownicy i specjalnych torbach i kieszeniach. będący mieszaniną w różnych proporcjach węgla drzewnego. których powierzchnia jest tak wyliczona. Nie miała integralnej spłonki. płaszcz pocisku e.. siarki i saletry potasowej. 112 Naboje (po prawej). produkowany jest w formie długich pałeczek brązowego koloru. Nobel w Szwecji oraz Abel i I )ewar w Wlk. w dnie osadzono spłonkę. b.. Wystarczała przeciętnie na 20 strzałów z broni skałkowej. nabój jest wodoszczelny i bezpieczny w użyciu. ładunki (A). Prochy bezdymne spalają się bez wydzielania dymu i dają niewiele zanieczyszczeń osiadających w rzewodzie lufy. Nabój bocznego zapłonu. Części współczesnego małokalibrowego naboju zespolonego: a. W jej szyjce obciśnięty jest pocisk. Jednak dla potrzeb wojskowych stosowano tzw. Kurek broni uderzał w pręcik. Materiał inicjujący umieszczano wewnątrz kryzy łuski. zakładany na kominek. Nabój typu Lefaucheux (na Zachodzie zwany igłowym). Istnieją setki typów amunicji małokalibrowej. .. E Materiały inicjujące (po prawej). Poczynając od Xlii do końca XIX w. Skałka. niektóre typy broni palnej dostosowano do naboju z papierową lub płócienną łuską. jego poszczególne ziarna formowane są w płatki (d). po prawej. stała się nawet obiektem zainteresowania kolekcjonerów. zawiera ładunek miotający. Do produkcji prochów bezdymnych stosuje się nitrocelulozę (bawełnę strzelniczą) oraz nitroglicerynę. rdzeń pocisku f. wyprodukowano pierwsze prochy bezdymne Ich recepty opracowali Vieille we Francji. która spalała się (B).Amunicja małokalibrowa Zwykle amunicja małokalibrowa składa się z trzech głównych elementów: ładunku iniq*ującego. g Prochy . Lot jej nie był stabilizowany obrotowo. Na początku naszego stulecia wprowadzono pocisk ostrołukowy (4). dno łuski. W latach osiemdziesiątych XIX w. 2. Systemy zapłonu i spłonki (poprawej). Tu. Proch nitrocelulozowy jest zwykle barwy szarej. łuska c. co powodowało eksplozję piorunianu rtęci umieszczonego w masywnym dnie łuski. ładunku miotającego i pocisku. by utrzymać pożądaną szybkość spalania. Powszechnie stosowanym rodzajem pocisku do broni gładkolufowej była ołowiana Kula (1). okazano typową formę apiszonu ćlo broni wojskowej. Uderzenie iglicy wgniataio punktowo kryzę powodując detonację piorunianu. Z lewej. lub kulki (f). co miało zapobiegać uszkodzeniom pocisku przez wrzynające się w niego gwinty. Zawierały odmierzony ładunek prochu potrzebny do nabicia broni i podsypania panewki oraz kulę. zwykle mosiężna. ładunek miotający (proch) g. Od końca XIX w. dzięki zastosowaniu metalowej łuski. Kapiszony wykonywano z cienkiej blachy miedzianej. c. Dzięki temu. Są również ezpieczniejsze w użyciu niż proch czarny. Początkowo. Wykonywano je ze specjalnie zwiniętego papieru.materiały wybuchowe miotające (po prawej). w postaci różnej wielkości ziaren (a. Do inicjowania strzału służył zwykły kapiszon. Lufy gwintowane umożliwiły stabilizację lotu pocisków wydłużonych. chcielibyśmy przedstawić charakterystyczne cechy współczesnej amunicji wojskowej. wałeczki (e). Korodyt (c). dało możliwość skonstruowania skutecznej broni odtylcowej i pozwoliło zwiększyć jej szybkostrzelność. kryza łuski z wtokiem d. kapiszon używany w broni myśliwskiej i pojedynkowej. Wykonywano ją z krzemienia. W połowie XIX w. w którym iglica uderza w spłonkę umieszczoną w środku dna łuski. Kapiszon służył do jednokrotnego użycia. pocisk b. Było to istotne. bez konieczności zwiększenia kalibru lufy. Jednocześnie wydłużony kształt umożliwiał zwiększenie masy pocisku. Wynalezienie łuski metalowej (O. jedynym używanym materiałem miota­ jącym był proch czarny. Brytanii. płaszczem). nie łącząc z pozostałymi elementami amunicji. amunicji zespolonej: a. często z wyraźnie wydłużoną częścią tylną (5).

aż do chwili opuszczenia lufy. System ten wprowadzono by umożliwić rozróżnianie nabojów mających ten sam nominalny kaliber pocisku. 7. Np. 0. a ich siła ciśnienia nadaje pociskowi (6). że z jednego funta ołowiu można wykonać 12 pocisków kulistych. Naj icięzszc okazy broni myśliwskiej rzadko kiedy mają lufy o wagomiarze 4 (b).0005 sekundy od zainicjowania zapłonu. obecnie przyjmuje się. w odróżnieniu od tzw. Zjawiska wewnętrzne (powyżej). Z kolei grubość przebijanej warstwy drewna czy metalu. Powoduje to wzrost ciśnienia w komorze nabojowej do 350 MPa. (czyli bezkryzowych. np. w rosyjskim naboju 7. uderzając w spłonkę (2).92 mm x 57 Mauser. o średnicy odpowiadającej średnicy przewodu lufy danej broni. Dodanie litery „R". stosowane w broni strzeleckiej.(D) znacznie częściej używanych. Należy zauważyć. że górną granicą kalibru broni strzeleckiej jest 20 mm (c). Druga liczba to długość łuski (B) wyrażona w milimetrach. wgniata ją powodując detonację ładunku inicjującego. którego pochodzi dana broń czy amunicja. W praktyce. Pierwsza liczba oznacza nominalny kaliber lufy (A). . Gorące gazy zapłonowe (3). przy czym temperatura wzrasta do 2700"C Po upływie ok. Podawany jest w jednej z dwu iorm. z kryzą nacinaną) . towarzyszące strzałowi ze współczesnej broni palnej na nabój karabinowy. to jeden z podstawowych parametrów broni palnej. Tabelka podaje podstawowe dane dotyczące lotu pocisku po opuszczeniu lufy. ścianki łuski (5). wz. Tym samym np. jest liczbą określającą najmniejszą wewnętrzną średnicę przewodu lufy.62 mm x 54 R. Broń o większym kalibrze zaliczana jest do broni artyleryjskiej.62 mm). pokazany (po prawej). Częściej spotykana. powodując jego gwałtowne spalanie. Podanie we właściwy sposób kalibru współczesnej broni palnej i amunicji jest dość złożonym zagadnieniem. Obecnie najmniejszym stosowanym kalibrem jest 43 mm (a). używana głównie w odniesieniu do broni gwintowanej. wyrażana w jednostkach długości. łusek z wtokiem. wagomiaru. wagomiar 12 oznacza. zwiększa się wraz ze wzrostem prędkości pocisku (dane zaczerpnięte z instrukqi do amerykańskiego karabinu Model 1917-Mauser Enfield). oznacza łuskę z wystającą kryzą ( O . Iglica (1).30 cala (7. ale różny kształt łuski. Kalibry (po prawej). Wykorzystuje się tu jednostki metryczne lub system calowy . objętość wytworzonych gazów prochowych wzrasta 14 000 razy w stosunku do chwili „0". Zjawiska zewnętrzne towarzyszące strzałowi (poniżej). Używa się również pojęcia tzw. N p . przedostają się kanalikami ogniowymi do ładunku miotającego (4). dziś stosowanego w odniesieniu do broni gładkolufowej. zostają dociśnięte do ścianek komory nabojowej tak silnie. ze względu na wielość rodzajów nabojów. 1906 na nabój 0. nabój Karabinowy pochodzi z Niemiec i oznaczony jest 7. Dla zilustrowania posłużono się przekrojem amerykańskiego karabinu Spriengfield. że pocisk na bliskich odległościach jest w stanie przebić znacznie mniejszą warstwę piasku niż na średnich dystansach. że gazy prochowe nie są w stanie przerwać się ku tyłowi. ruch przyspieszony.w zależności od kraju. broń wagomiaru 16 ma mniejszą średnicę przewodu lufy niż broń wagomiaru 12.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Kaliber (po prawej).

b. Panewka i jej pokrywka były połączone z lufą. wąs trzewika c. stosowanych w broni odprzodowej. płytka zamka panewka pokrywa panewki kurek („łabędzia szyja") lont Zamek kołowo-krzosowy Działał skutecznie. Po naciśnięciu spustu (zwykle w postaci dźwigni) kurek. broni palnej. jednak skomplikowana budowa podnosiła jego cenę. Służyły one do wytworzenia impulsu ogniowego w pożądanym przez strzelca momencie. a piryt umieszczony w szczękach kurka. zamek e. ukazanej na rysunkach jedynie w zarysie. e. g. e.. w Indiach i Japonii stosowano go do połowy XIX w. w której ź kolei umieszczono podsypkę z drobnoziarnistego prochu. panewka pokrywa panewki siarczek żelaza (piryt) kurek koło oś koła zwalniacz pokrywy panewki sprężyna kurka Zamek skałkowy niderlandzki Niezwykle istotny wynalazek. a. albo zapasowe skałki) h. gdzie umieszczano ładunek miotający. Części mechanizmu zamkowego umieszczano na metalowej płytce zamkowej. celownik f. są poszukiwanymi obiektami kolekq"oncrskimi. tj. Dziś egzemplarze tej broni. Istniało wiele odmian tego typu zamka. kabłąk spustowy l. był dociskany do obracającego się kółka o szorstkiej powierzchni. stempel a.. skrytka (trzymano w niej natłuszczone plastry . zaczep dźwigni spustowej kurek krzemień (skałka) wspornik kurka panewka krzesiwo pokrywa panewki sprężyna krzesiwa 114 . Jej zasadniczą zaletą była prostota i taniość. a. muszka t g. tuleje do stempla. 1700 r.w broni gwintowanej. Pokazano przykłady najprostszej formy każdego. wsuwający stemplem ładunek. łoża i lufy. Długi okres użytkowania tego rodzaju broni zaowocował wprowadzeniem niezliczonych odmian i niewielkich ulepszeń (początkowo niezwykle prostych) konstrukcji zamka. pokrywa panewki była-przesuwana ku przodowi. g.Strzelecka broń odprzodowa Większość produkowanej i używanej do połowy XIX w. W tym właśnie OKresie wykształciła się typowa strzelba myśliwska o d w u gładkich lufach . Pokazano tu 6 głównych typów /druków. z podstawowych rodzajów zamków. szyjka kolby d. c. trzewik kolby (stopka) b. h. d. Przy naciśnięciu języka spustowego automatycznie otwiera się pokrywa panewki. h. stanowiła broń odprzodowa. a nie z mechanizmem zamka. b. e. był dociskany do panewki. Jednocześnie kurek uderza w krzesiwo. Wykrzesane iskry padają na podsypkę prochową. b. a. f. Przy naciśnięciu spustu. Zamek lontowy W Europie używany do ok.dubeltówka. Poprzez wąski otwór zapałowy przekazywany był on do komory prochowej. urządzeń służących do odpalenia ładunku miotającego. f. w którego szczękach tkwił żarzący się lont. Pokrywa panewki wymagała ręcznego otwarcia. d. Części broni odprzodowej (powyżej). w którym zastosowano krzemień uderzający w stalowe krzesiwo. Sposoby odpalania. c. antabki do pasa nośnego m. które zostaje odchylone ku przodowi. z XVIII w. c. d. Z tego powodu nigdy nie wyparł zamków lontowych w broni wojskowej. n. Myśliwy (po lewej). wręby na palce przedłużonego kabłąka spustowego i. Powstające przy tym iskry inicjowały zapalenie podsypki na panewce.

ok. panewka f.ewantu. Udoskonalenie zamka niderlandzkiego. wojskowy przybornik. 1810 r. a. 1840 r. Odciągnąć całkowicie kurek 6. kurek uderza główką w miedziany kapiszon. w którym połączono w jedną całość okrywę panewki z krzesiwem. miquelet). b. e. kurek c.pokrywa panewki (tzw. prochownica cywilna. piorunian rtęci g. co powoduje jego zgniecenie na otworze kominka i detonację piorunianu. c. kanalik ogniowy 115 . a. Rozgryźć nabój 2. b. kominek h. kurek (z ogonem i młotkiem) kapiszon kominek gniazdo kominka (piston) Przekrój przez kominek z nasadzonym kapiszonem e. Impuls ogniowy dociera kanalikiem do ładunku prochowego. Si02) d. ok. co zapobiega to możliwym pomyłkom w ogniu bitwy. Śruba szczęk kurka b. d.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Regulaminowe ładowanie karabinu skałkowego (po prawej). kapiszon f. prochownica żołnierza elitarnych oddziałów strzeleckich. kurek b. składający się z narzędzi do czyszczenia i rozbierania broni. typ. Istniały także inne odmiany konstrukcyjne. Różnił się stylem wykonania poszczególnych części. wyparł poprzednio używane zamki lontowe i kołowo-krzosowe w Europie. a. Po naciśnięciu spustu. Wycelować broń i wystrzelić Elementy wyposażenia strzelca w okresie stosowania broni odprzodowej a. piętka kurka g. używany w niektórych krajach T. pokrywa panewki i jednocześnie krzesiwo (tzw. odrzucając je ku tyłowi i krzesząc snop iskier. skałka (krzemień. rzy naciśnięciu spustu. Wsunąć pozostały proch i kulę do lufy 4. Pokazano najczęściej stosowany w XIX w. panewka e. Wszystkie armie uczyły ładowania na tempa. prosty i skuteczny. przez muszkieterów. f. Po naciśnięciu spustu. bateria) e. sprężyna kurka Zamek kapiszonowy. skałka uderzała w krzesiwo. Główne tempa t o : 1. c. zaczep zabezpieczający h. krzesiwo . jak i zastosowaniem zewnętrznych sprężyn. F Zamek skałkowy (bateryjny albo francuski). Do zainicjowania strzału wykorzystywano związki chemiczne zwane piorunianami.. skałka c. prochownica używana w XVI w. Podsypać panewkę 3. d. zaczep spustowy i. bateria) d. System ten. sprężyna baterii f. sprężyna pokrywy panewki Zamek skałkowy (hiszpański. Przybić stemplem 5. zaczep kurka zwalnia go i pod wpływem sprężyny kurek uderza w krzesiwo. formy do odlewania k u l . Wariant poprzedniego rozwiązania.

broń oparta jest o przenośną podstawę. jeden z żołnierzy musi użyć obu rąk. b. aż do celnego i skutecznego karabinu Minie.). odprzodową długą broń palną. ukazuje ręczną broń palną z wykształconym łożem i kolbą. 5. Znaleziona w Tybrze. (Muzeum Historyczne. Genewa). Arkebuz z zamkiem lontowym. Hakownica wykonana w całości z metalu. pozwalającymi na złożenie się do strzału. Hakownica wykonana w całości z metalu. Widać też prymitywny zamek umożliwiający odpalenie w wybranym przez strzelca momencie. W ciągu tego okresu. z ciężkich muszkietów strzelano używając speq'alnej podpórki zwanej rorkietem. Znane były też kolby opierane o policzek lub klatkę piersiową. drewniane łoże rekonstruowane. w Rzymie. Znaleziona na południu prowincji Schleswig-Holstein. 1850 r. ok. Datowany na 1537 r. i Historii. Niektóre egzemplarze były wprawdzie gwintowane. Kopenhaga).. Lufa z kutego żelaza. 1567 r. 1. Z okresu 1400-1450 (w zbiorach Bernischeas Historisches Museum. poczynając od ok. 1470 r. aż do ok. (Muzeum Sztuki i Historii. Ilustracja pochodząca z tego samego źródła (akwarele Mikołaja Glockenthona z ok. (Muzeum Sztuki 4. Bazylea. Hakownica (puszka). Hakownica wałowa. (Bernisches Historisches Museum. Monachium). podczas gdy drugi przykłada rozżarzony pręt do zapału. Aby wycelować arkebuz. 6. Szwajcaria. ok.Długa broń palna odprzodowa Hakownice i arkebuzy (po lewej). (Bayerisches Nationalmuseum. obecnie w zbiorach Tfijhusmuseet. Ilustracja ukazuje użycie wielkiego arkebuza bez mechanizmu zamkowego. Arkebuz lontowy z celownikiem przeziemikowym j w postaci rurki. Szwajcaria). 116 . Pokazujemy tutaj jednostrzałową. Południowe Niemcy. 1400 r. 2. Hal cownica (puszka) z tuleją do drewnianego drążka (niezachowany). 7. użytego podczas wojen: krymskiej i secesyjnej. G e n e w a ) . długa broń palna przeszła ewolucję od prymitywnej hakownicy. 1500 r. 1505 r. c. ok. Szwajcaria). 3. W celu wyhamowania odrzutu. Przez prawie sto lat. Stanowiła ona podstawową broń strzelecką na przestrzeni czterech wieków. Użycie długiej broni palnej (poniżej): a. ale przeważała broń o gładkich lufach i ona stanowiła uzbrojenie wojskowe. Szwajcaria). druga połowa XV w.

Pierwowzorem była broń przywieziona ok. Karabinek kołowo-krzosowy z gwintowaną lufą. Części mechanizmu żelazne. zatrzaskowym. 2. łoże inkrustowane kością i rogiem. Londyn). W niezmienionej formie stosowano go do 1860 r. 7. przez portugalskich kupców. Wojskowy muszkiet kołowo-krzosowy. używano na tym terenie do XX wieku. Petrynał. ok.datowana na ok. Japoński muszkiet z zamkiem lontowym. Włochy. 1540 r. 6. (Muzeum Wiktorii i Alberta. 4. Prawdopodobnie Niemcy. z kolbą zaprojektowaną z myślą o oparciu o klatkę piersiową. Pokazana broń pochodzi z Francji. 1575 r. płytka zamkowa stalowa. Toradar (bandukh lorador) rodzaj lekkiego muszkietu lontowego używanego w Indiach. Lekki muszkiet zwany czasem dragonem. 1600 r. Kształt kolby wskazuje na pochodzenie z rejonu prowincji Sind. aby uzbroić wszystkich piechurów. Sztucer kołowo-krzosowy wykonany w Dreźnie w 1606 r. lekka broń palna. 5. była zbyt droga. Austria ok. lekki muszkiet lontowy z terenu Indii. tzw. Tego typu broń występowała rzadko. lżejszy niż typowa ówczesna broń piechura. ma łozę inkrustowane kością . 1600 r. 1675 r. 3. . proste nie zdobione łoże. Drewniane łoże inkrustowane rogiem.I n d y w i d u a l n a broń m i o t ą c a Muszkiety i arkebuzy lontowe i kołowe (powyżej). Zamka lontowego. płytki rogowe rytowane. obecnie Pakistan. 1. Jezail. mocowana okuciami ze złoconego brązu.

Sztucer z zamkiem skałkowym. do obrony statków i dyliżansów.Długa broń palna odprzodowa Przykłady długiej. Zamek hiszpański. Cechą charakterystyczną XVTI-wiecznych cingiclskich zamków skałkowych było wprowadzenie zaczepu spustowego w kształcie haka. rogu). odmiany bałtyckiej. ok. 1650 r. 3. tzw. Garłaczy używano powszechnie w XVIII w. 118 . z zamkiem niderlandzkim. Pochodzi prawdopodobnie z XVIII lub XIX w. Janczarka turecka z zamkiem skałkowym hiszpańskim. Pokazany egzemplarz wykonano praw­ dopodobnie w Szwecji ok. charakterystyczna kolba. z różnych stron świata. Typowy okaz tego typu broni. Długa broń palna. produkowana w Turcji miała charakterystyczne kształty. zamocowany na zawiasie składany bagnet ze sprężyną. gładkolufowej broni palnej (powyżej). często była bogato dekorowana. rasak.' 1. 2. ale także i domów prywatnych (zbiory prywatne). powszechnie stosowany w Skandynawii w XVTT i XVIII w. 1640 r. Strzelba algierska (tzw. 5. umieszczonego za kurkiem. XIX w. Broń tego typu była szeroko rozpowszechniona w Północnej Afryce. Wykonany w koloni­ ach brytyjskich w Ameryce Płn. Muszkiet z zamkiem skałkowym w odmianie angielskiej. Strzelba bałkańska. U wylotu mosiężnej lufv. XIX w. 4. Angielski garłacz (powyżej). tzw.. z końca XVIII w.

Duże ilości tej broni poddano potem przeróbkom. Podstawowa broń piechoty francuskiej w czasie rewolucji i wojen napoleońskich. Pokazano tu wersję Short Land Pattem. Francuski karabin skałkowy. 1. strzelały kolejne pododdziały. Można go było wykonywać na różne sposoby.70 cala.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Ogień salwowy (powyżej). by utrzymać przeciwnika na dystans. Wykonywano ją z części przygotowanych do produkcji wcześniejszych karabinów skałkowych. XVIII i pocz. wzorowany na broni angielskiej. Dzięki temu prowadzono niemal ciągły ogień o dostatecznej gęstości. W przypadku potrzeby salwę mógł oddać jednocześnie cały oddział. np. wz. wz. Amerykański karabin skałkowy. karabinem używanym uprzednio przez wojska Kompanii Wschodnioindyjskiej. Wprowadzono go do pułków pieszych w 1768 r.podobny w wielu karabinach europejskich tego okresu. 1777. 4. Kaliber 0.tj.7 cm. XIX w. skrócony karabin piechoty. Większość armii wprowadziła w latach 40-tych XIX w. Wykonano go na zamówienie jednego z „Komitetów Bezpieczeństwa". tworzonych przez kolonistów podczas wojny o niepodległość USA w 1776 r. Kaliber 0. a ich ładowanie zajmowało dużo czasu.5 mm. zwłaszcza. W porównaniu ze współczesną bronią palną muszkiety i karabiny skałkowe z XVII. mający lufę długości tylko 106. były niecelne. Karabin kapiszonowy US Model 1842. Brytyjski karabin kapiszonowy. Warto zwrócić uwagę na przedni bączek . np. Nazywany potocznie „Brown Bess". gdy chciano zadać straty przeciwnikowi. czy w czasie jego odpierania. Wyszkolony żołnierz był w stanie oddać strzał co mniej więcej 20 sekund i nie oczekiwano. 5. ostatnia gładkolufowa broń armii USA. 3. W okresie tym wprowadzono wiele drobnych modyfikaq'i. że uda się trafić w przeciwnika na odległość większą niż 80 rn. Brytyjski karabin skałkowy.69 cala. Kaliber 17.75 cala. modelem India Pattern. w latach 1861-65. Dla zaradzenia tym mankamentom wprowadzono ogień salwowy. 1839. 6 Gładkołufowe karabiny odprzodowe (powyżej). T al < O 5 @ 119 < . 2. przed atakiem na bagnety. Kaliber 0. zamki kapiszonowe. gwintując lufy. Była to broń o charakterze przejściowym.75 cala. Jego odmiany były odstawowym uzbrojeniem rytyjskim w latach 1720-1840. stopniowo był zastępowany tańszym w produkqi. Lufa kalibru 0. podczas gdy inne ładowały w tym czasie broń. Używano ich podczas wojny secesyjnej. Od 1793 r.

pionowe.Długa broń palna odprzodowa Broń gwintowana z zamkiem skałkowym (powyżej). 1800 r.54 cala. Pruski sztucer strzelców.ten wzór. 1. 1810. dlatego też chętnie ją kopiowano od końca XVIII w.605 cala. Szwajcarski sztucer z ok. Karabin gwintowany US Model 1803 Harpers Feny. Tego rodzaju broni używano dość wcześnie na terenie Niemiec. Brytanii. Zwracają uwagę delikatne. są cechą charakterystyczną tej broni. sztucera pensylwańskiego. Kaliber 0. nie powoduje strzału. o łagodnym nachyleniu i okucia mosiężne wokół skrytki na flejtuchy. Kaliber 14.72 cala. Brytyjski karabin gwintowany Bakera używany jako broń specjalnych oddziałów strzeleckich w latach 1800-40. zwykle niezbyt poprawnie określany jako „sztucer z Kentucky". Kaliber 0. ciemniejsze pasy . Sztucer pensylwański. Kaliber 0. w postaci dwóch języków spus­ towych. Kaliber 0. Krzywizny. 6.7 mm. Kaliber 27 mm. Dla tych sztucerów były również typowe nieduże rozmiary zamka.44 cala. Długa lufa i wygięta ku dołowi kolba były typowymi cechami broni amerykańskiej z XVIII i XIX w. Gwintowana odmiana duńskiego karabinu piechoty. Zewnętrzna różnica z wersją gładkolufową była niewielka. . wytworzona przez amerykańskie zakłady rządowe. wz. Była to pierwsza broń gwintowana używana w większych ilościach w Wlk. Pokazano odmianę z lat 1806-15. że do oddania strzału wystarczy jedynie jego lekkie muśnięcie. 2. Naciśnięcie pierwszego z nich. Była bardzo skuteczna. który staje się teraz tak miękki. z 1763 r. Kolba i zamek (poniżej). 4. Zwraca uwagę zastosowanie przyspiesznika „niemieckiego". 5. Była to pierw­ sza gwintowana broń wojskowa. był wynikiem użycia drewna klonowego. a jedynie odblokowanie drugiego języka spustowego. 3. w tygrysie pręgi.

Napięcie kurka powodowało podanie następnej porcji piorunianu na kominek. wykonano okrągły kołnierz. 2. mające na ściankach dwa występy dopasowane do dwu bruzd gwintu lufy. Wystrzeliwano z niego stożkowe pociski. jednym ze stanów należących do Konfederaci pod­ czas wojny secesyjnej (1861-65). Kaliber 0. a nie wojskowa. Pokazano tu drugą odmianę karabinu. byl wynalazkiem francuskim. Pozwalało to na łatwe włożenie go w lufę.. którego ścianki g zostawały dociśnięte do ścianek gwintowanej lufy (d). Brytyjski karabinek Whitwortha. 121 . wz. Szereg starszych wzorów kara­ binów zostało dostosowanych do (ego systemu.702 cala.451 cala. Kaliber 0. Zrewolucjonizował wojskową broń palną w latach pięćdziesiątych XIX w. Podobny typ lufy zastosowano w brytyjskirn karabinie gwintowanym Brunswick. Podajnik ładowano papierową taśmą. wz. Zamek z podajnikiem taśmy z kapiszonami. W wydrążonym dnie pocisku osadzono żelazną miseczkę (b). 1. karabinek gwintowany pro­ dukcji Arsenału Tallassee w Alabamie.58 cala. Zaprojektowany jako broń wojskowa o nieco skróconej lufie. Kaliber 0.577 cała. a przekrój pocisku odpowiadał ściśle przekrojowi przewodu lufy. 1853. używany głownie jako broń tarczowa. Po zapaleniu prochu . 1853. 'kazało się jednak. Miał przewód lufy. 2. Model 1855. ciśnienie gazów wciskało miseczkę w pocisk. miał minimalnie mniejszą średnice. różniącą się nieznacznie od broni z czasów wojny krymskiej czy buntu Sipajów. Zamiast prowadnic na pocisku. 1851. Kaliber 0. nawet jeżeli była zabrudzona po wielu strzałach. co miało chronić oczy celującego żołnierza podczas detonacji kapiszona. dając każdemu żołnierzowi dalekonośne i celne narzędzie walki. Jest naśladownictwem brytyj­ skiego Enfielda. że nawet bez tych dodatkowych części. Później. wz. Rosyjski karabin gwintowany. pocisk z wydrążonym dnem uszczelniał się sam równie dobrze. Karabin gwintowany Enfield. W ten sposób łatwość i szybkość ładowania broni gładkolufowej została połączona 7 celnością i donośnością sztucerów i karabinów gwintowanych.58 cala. albo drewniany szpunt. wz. Pocisk (a). na której w równych odstępach przyklejano małe ładunki piorunianu. 6. pomysłu Maynarda. 5. 1. 1841. Duński gwintowany karabin kapiszonowy. który w przekroju poprzecznym był sześcioboczny (lufa heksagonalna). żelazną miseczkę zastąpiła wypalana z liny. Amerykański karabin gwintowany. 4. Był to jeden z najcenniejszych karabinów odprzodowych. Kurek umieszczono od dołu. Było to rozwiązanie wygodniejsze niż stosowanie łatwo gubiących się metalowych kapiszonów. Kaliber 0. z 1863 r. które powszechnie kopiowano we wszystkich kra­ jach. Opracowany na wzór wcześniejszych karabinów typu Minie. 3.indywidualna broń miotająca Pocisk typu Minie (powyżej). niż lufa.69 cala. Karabiny kapiszonowe (powyżej). Kaliber 0.

). Niderlandzki kawaleryjski pistolet z zamkiem kołowo-krzosowym. 4. wygoda użycia i noszenia przyczyniły się do szybkiego rozpowszechnienia pistoletu. h. Japoński pistolet z zamkiem lontowym zatrzaskowym. Z kolei. i. W tym właśnie czasie. e. 5. k. po naciśnięciu spustu serpentyna z lontem dotyka panewki. j. Ponieważ pistolet ma ograniczoną donośność. XVTII w. Krótka broń palna pojawiła się w Europie dopiero z początkiem XVI w. pierścień do temblaka b. wyraźnie widać. Pistolet. Szkocki pistolet 7 zamkiem niderlandzkim. (Rysunek wg drzeworytu z 1601 r. XIX w. Poczynając od XVI w. jako broni cywilnej dó osobistej obrony. zamek d. bateryjnego). wynalazek zamka kołowego umożliwił skonstruowanie broni. Tak wyglądały pólnoćnoeuropejskie pistolety wojskowe. Zamek ten był na tyle popularny w Szkocji. g. 2. (Niektóre występowały tylko w broni kawaleryjskiej). że stał się cechą szkockiej broni palnej w tym okresie. Indyjski pistolet z zamkiem lontowym.. panował zwyczaj uzbrajania kawalerzystów w parę pistoletów mocowanych w specjalnych olstrach przy siodle. potrzebującego drugiej ręki wolnej do powodowania koniem. 122 . pochodzi z Toskanii. Niemiecki pistolet / zanikiem kołowo-krzosowym. znakomicie nadawał się na broń palną kawalerzysty. że krzesiwo nie jest połączone 7 pokrywa panewki. od początku do połowy XVII w. 3. Kurek wymagał każdorazowo ręcznego napięcia. 1. Części pistoletu odprzodowego (powyżej). o małym kącie nachylenia. Broń kawalerii (po prawej). 6. Zwraca uwagę różnica w stosunku do klasycznego zamka skałkowego (rj.Pistolety odprzodowe Jednostrzałowe pistolety odprzodowe (po lewej). lufa o profilu ośmiobocznym. f. serpentyna powraca samoczynnie na pierwotne miejsce. którego konstrukcja pozwalała na oddanie strzału jedną ręką. a. W indyjskiej odmianie zamka lontowego. z której można było strzelać jedną ręką. były charakterystyczną cechą wczesnych pistoletów europejskich. zawsze był przez żołnierzy traktowany jako broń drugorzędna. do trzeciej ćwierci XIX w. a g d y nacisk na spust zostanie zwolniony. z późnego okresu stosowania tego zamka. z początków XVII w. Włoski pistolet z zamkiem niderlandzkim.. skuteczność i celność. język spustowy w kształcie kwiatu lotosu. lufa baczek okucie kolby kabłąk spustu przedłużenie kabłąka spustu tulejka poboczyjka zawias pobojczyka pobojczyk. kolba lub chwyt c. Kolby.

Pistolet kawaleryjski. wyposażona w dodatkowy bezpiecznik w postaci obrotowego haka (dog). wykonany w Ripoll. Datowany na ok. Murdocha z Doune. w Liege. 5. z ok. osadzono w niej przetykacz do czyszczenia otworu zapałowego. zaczepianego o ogon kurka. 2. Zamek jest częścią szkieletu. 1640 r. Datowany na 1600-50 r. Ok. 3. wykonany w całości z metalu przez słynnego rusznikarza J. z zamkiem skałkowym angielskim.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Jednostrzałowe pistolety od przodowe. Była to wczesna odmiana zamka skałkowego. Belgijski pistolet skałkowy z lufą gwintowaną. w którym wyKSZtalcił się charakterystyczny styl zdobienia i kształtów broni palnej. Wyproduko­ wany w 1725 r. 4. 123 . Pistolety w takiej formie. Widoczna na kolbie kulka wykręcała się.. charakteryzującej się eleganckimi kształtami zamka i preedłużonym okuciem kolby. Francuski kawaleryjski pistolet skałkowy. 1680 r. Pistolet z zamkiem hiszpańskim (miquelet). mieście u stóp Pirenejów. 1. Szkocki pistolet skałkowy Dag. w której sprężyna główna naciska na ogon kurka w dół. 1770 r. były powszechnie używane we Francji i Anglii przez okres prawie stu lat. Zamek w odmianie.

Pistolet kawalerii Kompanii Wschodnioindyjskiej. przed przypadkowym wysunięciem zabezpieczała go zewnętrzna sprężyna. jako uzbrojenie kawalerii tubylczej w służbie brytyjskiej na terenie Indii. zapasowa skrytka. najczęściej o gładkim przewodzie. Kaliber 0. Płytka zamkowa stanowi integralną część szkieletu broni. Broń wysokiej jakości. przerobiony na kapiszonowy ok. szczotka do czyszczenia panewki r. zawierającej niezbędne przybory służące do przygotowania broni do strzału i jej konserwacji. śrubokręt i. Kaseta na pistolety pojedyn­ kowe i ich wyposażenie. przyrząd d o wycinania przybitek k. Zamek skałkowy w późnej odmianie. Jeden z pary pistoletów poje­ dynkowych. sprężyna kurka ukryta jest głęboko w kolbie.52 cala.jej pokrywę połączono zawiasem ze stalową sprężyną. zewnętrzny profil lufy ośmioboczny. oprawy do skałek itp. pudełko na lniane przybitki (flejtuchy) d. Na okrętach wojennych znajdowała się zawsze odpowiednia liczba karabinów i pistoletów. Kaliber 17 mm. jego gałka mogła służyć jako młotek c. Uczestnik pojedynku (poniżej). pochodzących z firmy T. skałki. pobojczyk do nabijania i czyszczenia. 1820 r. W specjalnej kasecie. zacisk do sprężyny j . 5. Pistolet marynarki brytyjskiej. forma do lania kul n.Pistolety jednostrzałowe odprzodowe Późniejsze pistolety skałkowe (po lewej). Kaliber 0. lufa. a. Kaliber 0. podobnie jak i pobojczyk. 2. wz. 1777. 124 . Jeden z pary rosyjskich pisto­ letów kapiszonowych z gwinto­ waną lufą.. produkcja pistoletów pojedynkowych stała się specjalnością licznych rusznikarzy.56 cala. 1. przeznaczonych do obrony przed abordażem i będących uzbrojeniem oddziałów desantowych. pojemnik na oliwę g. Pistolety angielskie cechowało proste łoże i kolba ze znakomitej jakości materiału oraz ośmioboczna. Mortimer and Son z Londynu. b. z wodoszczelną panewką . w latach 1820-40. Francuski pistolet kawaleryjski. Pistolety pojedynkowe (po lewej). Produko­ wany w Londynie.65 cala. skrytka na kule. cechujący się niezwykłą konstrukcją. Po 1770 r. Pobojczyk umocowano na zawiasie u wylotu lufy. Datowany na 1800 r.50 cala. Wykonany początkowo jako skałkowy ok. zwłaszcza angielskich i francuskich. 1840 r. 4. 3. Kaliber 0. oczekujący na komendę do strzału. prochownica e.

Krócica kapiszonowa z bocznym kurkiem i zamkiem pudełkowym. wykonany przez Deringera w Filadelfii. Kaliber 0. 1856. ok. 1825 r. Ok. Brytyjski pistolet wojskowy. 125 . Jego nazwisko było często bezprawnie wykorzystywane przez innych rusznikarzy. Zwraca uwagę zastosowanie częściowo zakrytego kurka. Wyposażony w dostawianą kolbę i chwyt z pierścieniem do temblaka. Anglia. Broń nie ma pobojczyka. 1840 r. Francuski pistolet kawaleryjski. XIX w. Pistolet marynarki USA. podczas odciągania kurka wysuwał się na zewnątrz. Kaliber 0. 5.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Pistolety kapiszonowe (po lewej). wykonany przez Le Pagea z Paryża.577 cala. Język spustowy chowany w łożu. 7.54 cala. Kaliber 0.45 cala. Ze względu na rozmiary. trzymano go razem z innymi przyborami w kasecie. ok. 6. 1845 r. 2. Model 1843. 1. wz. 1850 r. Gwintowany pistolet z zamkiem kapiszonowym. Jeden z pary pistoletów pojedynkowych gwintowanych. tego typu broń nazywano czasem „pistoletem do płaszcza". Pistolet kapiszonowy wykonany przez Rigby'ego rusznikarza z Dublina. 4. 3. Zamek z płytką zamkową i sprężyną umieszczoną za osią kurka. ok. W podobnym stylu utrzymana była cała francuska broń krótka w I poł.

Wykonany przez londyńskiego rusznikarza Dursa Fgga ok. g Pistolet z panewką zaworową (po lewej). drugi był nadal gotów do użycia. lecz to nie było zamierzeniem konstruktorów. następował gdy panewka zaworowa była zamknięta (a). ala każda lufa wyposażona była we własną panewkę i pokrywękrzesiwo. Anglia.jeśli zawiódł jeden zamek. Pistolet dwulufowy z zamkami skałkowymi. zmierzające do zwiększenia jej szybkostrzelności. Anglia. ok. 4. że wyprodukowano sporo egzemplarzy takiej broni . Oficerski pistolet dwulufowy z zamkami skałkowymi. Większość pistoletów miała dwie lufy. przewaga jaką zyskiwało się nad przeciwnikiem dysponującym bronią jednostrzałową była na tyle wyraźna. jak poprzednio. ok. umieszczonymi po obu stronach broni. Lufy umieszczone jedna nad drugą.Pistolety odprzodowe wielostrzałowe Pistolety odprzodowe wielostrzałowe (po lewej). Lufy umieszczono jedną nad drugą. Niektóre prace zmierzały do umieszczenia w komorze nabojowej kilku nabojów wystrzeliwanych jeden po drugim. Zamek miał tylko jeden kurek. Aby przesunąć zamek. 1750 r. 5. 126 . lub jedna nad drugą (B). Lufy umieszczone jedna nad drugą. Zastosowanie jednego zamka (po lewej).przeważnie dwulufowej. Jednak po oddaniu kolejnych strzałów. Mechanizm zamkowy dawał się przesuwać ku tyłowi. 1600 r. problem rozwiązywano łącząc ze sobą kilka luf w jednej broni. Po naciśnięciu spustu. 2. 1785 r. ok. Wprowadzenie panewki zawo­ rowej umożliwiło rozwiązanie problemu odpalenia dwu luf za pomocą jednego zamka. Pistolet dwulufowy z zamkami kołowo-krzosowymi. Pistolet skałkowy mogący wystrzeliwać koleino kilka załadowanych kul i ładunków prochowych. Mimo to. umieszczonymi po óbu jego stronach. Rewolwerowy pistolet dwulufowy. należało nacisnąć drugi spust. Istniało szereg odmian tego rozwiązania: z przesuwaną pokrywą panewki i większą ilością luf. Strzał z górnej lufy (1). 3. Europa Zachodnia. pozwalając odpalić kolejne ładunki poprzez odrębne otwory zapałowe. lożna było również odpalić obie lufy jednocześnie. Potem należało ją obrócić i ponownie napiąć kurek. luf}" umieszczone na obrotowej osi obracano ręcznie. Od początku istnienia broni palnej czyniono wysiłki. umieszczone obok siebie (A). skrzesana iskra inicjowała podsypkę umieszczona w zaworze co odpalało ładunek rochowy w odrębnej lufie (2). Takie rozwiązanie było najpowszechniejsze w broni wielolufowej. Wykonany w Monachium ok. umieszczonymi na wspólnej płytce zamkowej. ustawiając od razu panewkę zaworową w pozycji drugiej. proces powtórnego ładowania broni był równie powolny. 1. Znacznie częściej. sprężyny kurkowe zewnętrzne. Niekorzystna była duża masa i nieporęczne kształty. Zaletą tego rozwiązania była duża niezawodność . 1790 r. niemniej jednak zaprezentowane rozwiązanie było najpowszechniejsze. i dwa zamki. 1700 r.

XV w.W'. Przedni zamek inicjował odpalenie serii 11 połączonych ze sobą ładunków.' Pozwalał on także na używanie broni jak zwyczajnego karabinu. 1588 r. Mortimcra" w Londynie. Pokazano wcześniejszą odmianę (Castle Museum. 1800 r. z poł. Rezerwowy ładunek był w razie potrzeby odpalany drugim zamkiem. ok. 1858 r. York). ok. 127 . 1. Gwint lufy o czterech bruzdach. /. Dwulufowy arkebuz gwintowany. Konstrukcja komory umożliwiała załadowanie kilku ładunków inicjowanych kolejno przez odrębne otwory zapałowe należało w tym celu przesuwać zamek ku tyłowi. 4. Połączone ze sobą 7 luf odpalano jednocześnie. •la marynarki brytyjskiej produ­ kował ją Henry Nock w Londynie. w 1780 r. Eksperymentalny skałkowy karabin angielski z 1815 r. Uroni tej używała brytyjska armia w Indiach. Czterolufowa żelazna hakownica z prymitywnym łożem drewnianym w postaci kija. 2. zamki kapiszonowe. Konstrukcja opracowań. Celownik wyskalowano do 2000 jardów (1828 m). Sztucer dwulufowy systemu Jacoba.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wielostrzałowa odprzodowa broń długa (powyżej). E Karabin salwowy (poniżej). Używano wydłużonych pocisków ołowianych lub specjalnej amunicji zapalającej. 5.! rzez Jamesa Wilsona w 1779 r. dwoma zamkami kołowo-krzosowymi na jednej płytce zamkowej. 3. Saksonia. Skałkowy karabin wykonany prze/ Tl.

przyjęła do uzbrojenia armia USA. który panował w latach 1610-43. Następnie. kaliber luf 0. wprowa­ dzoną w 1847 r. a do ich rozwoju przyczynił się w dużym stopniu Samuel Colt.56 cala. rusznikarza z Concord w stanie Masachusetts. Zastosowano go. 2. który opracował własny system. Dopiero jednak wprowadzenie zamka kapiszonowego i postęp w technologii obróbki metalu w XIX w.Rewolwery odprzodowe Najskuteczniejszą wielostrzałową bronią odprzodową okazała się broń rewolwerowa różnych systemów. Rewolwerowy muszkiet z zamkiem lontowym. do każdej /. Skałkowy karabinek wiązkowy wykonany przez Artemiusa Wheelera. 3. Ze względu na niedoskonałość ówczesnych rozwiązań. takie wypadki miały często miejsce przy posługiwaniu się bronią tego typu. ok. Długa rewolwerowa odprzodową broń palna (powyżej). 1. (Musee de 1'Armee. broń opatentowano w 1818 r. Najpierw należało załadować nabo­ je (ładunek prochowy zawinięty w papier lub cienkie płótno lniane połączony z ołowianym pociskiem) od przodu. Produkowano go z lufą o różnych długościach. Rewolwerowy karabinek systemu Colta. zakładało się kapiszony na kominki. Kaliber 0. Pierwsze z nich powstały już w początkach XVII w. Od końca lat trzydziestych XIX w. należący niegdyś do kolekcji króla Francji Ludwika XIII. 4. Wiązka siedmiu luf obracana ręcznie. 128 . Zwraca uwagę specjalny chwyt umieszczony pod bębnem. komór bębna (A). Początkowo dużą popularność zyskały rewolwery wiązkowe. Paryż).56 cala. z 1855 r.. Karabinki te były jednymi z bardziej udanych konstrukcji. Rewolwer systemu Colta (powyżej). Przypomina w istocie powiększony rewolwer wiązkowy. by uniknąć obrażeń dłoni podtrzymującej broń w przypadku detonacji ładunków we wszystkich komorach. Tę odmianę. dociskając je kciukiem (C). dociskając je dźwigniowym pobojczykiem (B). Przebieg ładowania (po lewej). Rewolwerowy karabinek odprzodowy wykonany przez Langa w Londynie. W jej konstrukcji uwzględniono uwagi płk Walkera (stąd nazwa Colt Walker). nadając rewolwerowi szereg cech charakterystycznych dla późniejszych wzorów. coraz bardziej rozpowszechniły się rewolwery z jedna lufą i wielokomorowym bębnem. 1850 r. umożliwił uzyskanie niezawodnej broni tego typu.

5. Bęben o 9 komorach.34 cala. f S P Wczesne rewolwery (po lewej). pięciostrzałowy. 7. 2. Kaliber 0. wystarczy mocno nacisnąć spust. 129 . Aby oddać strzał. System ten ma zasadniczą zaletę . Angielski rewolwer sześciostrzałowy. zwykle czynność tę wykonuje się kciukiem (a). Pięciostrzałowy rewolwer systemu Colliera. Niezwykła konstrukq'a. Sześdostrzałowy. z zamkiem skałkowym.42 cala.44 cala.single action. 6.. Zasadniczą zaletą jest możliwość szybkiego oddania strzału. 1. W pierwszej fazie ruchu spustu zostaje napięty kurek (a). kurek nie miał samonapinania.double action. Rewolwer wiązkowy z samonapinaniem. z ok. 4. typowy dla tego rodzaju broni angielskiej. Czynność te powtarzać należy przed kolejnymi strzałami. Pokrywa panewki miała automatyczny dozownik podsypki prochowej.442 cala. po czym wyparły ją rewolwery Colta. Nazwa ochodziła oa miejscowości aterson w stanie New Jersey. ok.Wymagają przed każdym strzałem odciąenięria kurka.« Matt. przy dalszym nacisku. 0. opisano na następnych stronach. Punktem wyjścia do prac nad tą bronią stał się patent Wheeler'a (por. kaliber 0. 1680 r. lufa gwintowana kal. który odniósł sukces komercyjny. Rewolwer kapiszonowy Colt Paterson. 0. na poprzedniej stronie). ale ściąganie „twardego" spustu wpływa niekorzystnie na celność. jak i klasyczny bęben. Zastosowano mechanizm samonapinania kurka z rewolwerów wiązkowych. Kaliber 036 cala. Był to pierwszy z rewolwerów. kurek uderza w spłonkę (b). Termin angielski: SA . gdvż oś bębna była jednocześnie lufą o ładkim przewodzie kalibru 5. gdzie był produkowany. Wczesny okaz z ręcznie obracanym bębnem. Rewolwer wiązkowy (używa się też nazwy „pieprzniczka"). Opatentowany w 1836 r. Kaliber 0.umożliwia oddanie celnego strzału. Termin angielski: DA . Angielski rewolwer typu przejściowego. Rewolwery z samonapinaniem (po prawe)).36 cala. 3.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Rewolwery bez samonapinania (po prawej) . Główny rywal systemu Colta w Wielkiej Brytanii.5 cala. które posiadały mechanizm obrotu bębna (lub wiązki). Francuski rewolwer kapiszonowy systemu !. z zamkiem skałkowym. Rewolwer kapiszonowy systemu Adamsa z samonap­ inaniem kurka. 1850 r. systemu Allena. Pokazano odmianę ięciostrzałową o kalibrze . na wspólnej osi i samonapinanie kurka. Te konstrukcje. 8. Ten okaz ma 6 luf kal.36 cala. Często miały wiązkę luf zamiast bębna. Broń tego systemu była powszechnie stosowana w latach czterdziestych XIX w. Kaliber 0.5 mm (wagomiar 20).

należało wkręcić lufę. ścianki wykonano z papieru. Dopiero wówczas zaistniały możliwości opracowania skutecznej broni powtarzalnej i automatycznej. z pochodzenia Szwajcar. służyła do napinania wewnętrznego bijnika. Po raz pierwszy pocisk. osadzonej na mosiężnym dnie. często nazywano też igłowym. Był to pierwszy nabój zespolony. Ten system zapłonu. Jedna z najprostszych form broni odtvlcowej. Ten wynalazek francuskiego rusznikarza powstał w 1835 r. Łuska systemu Lefaucheux (po prawej). należąca niegdyś do króla Anglii I Tenryka V1TT. Na rysunku pokazano egzemplarz mający dno mosiężne. jak sama broń palna. to nie mogła być powszechnie zastosowana do czasu wynalezienia naboju zespolonego z metalową łuską. Aby załadować pistolet. cechuje się znacznie większą szybkostrzełnością i celnością. (por. za osłoną lub w siodle. Nabój systemu Paulyego (po prawej).Broń palna odtylcowa Choć idea broni odtylcowej jest równie stara. (później również kapiszonowy). takie jak ten. rozwiązał problemy związane z odtylcowym ładowaniem broni. wskutek czego zmieniła się też taktyka walki. Dźwignia przypominająca kurek. Jednak wczesne egzemplarze. 112). Londyn). Do zainicjowania strzału zastosowano zewnętrzny zamek skałkowy. do którego konstruktor opra­ cował kilka wzorów broni. należało odkręcić lufę.jak pokazuje to strzałka na rysunku. Pistolet Paulyego (po prawej). str. Użycie karabinu odtylcowego (po lewej) przedstawione na podstawie rysunku Federica Remingtona. w 1812 r. wsypać proch i włożyć do komory kulę . identyczny z zamkami powszech­ nie wówczas stosowanymi. Był jednym z ważniejszych wynalazków w dziejach broni palnej. Istot. Następnie. Umożliwiało to ładowanie komory nabojem w sposób zaznaczony strzałką.) wynalazku był nabój zespolony. Pauly. Broń odtylcowa. były wielce niedoskonałe i rzadko stosowane. Pistolet kieszonkowy z odkręcaną lufą (po prawej). Widok w przekroju. (T0jhusmuseet. Strzelec po odwiedzeniu zamka wyjmuje nabój z ładownicy. Wynalazek opatentował w Paryżu. połączona zawiasem z komorą zamkową. Karabiny odtylcowe ładowały się łatwiej i szybciej niż karabiny odprzodowc. używana w latach 1640-1850. Broń odtylcowa (poniżej). (Tower. w porównaniu z bronią odprzodową. 130 . Amunicję tego typu stosowano przeważnie w broni myśliwskiej. szczególnie w pozycji leżącej. dającą się bez problemów załadować od strony komory nabojowej. Kopenhaga).ufa. pozwalała odchylić się w dół. Łuska miała ścianki z papierowej rurki. który zdobył dużą popularność. l. ładunek mio­ tający i inicjujący zespolono w jedną całość.

b. Karabiny powtarzalne (po prawej). a. dźwignia b. z. przeładowuje się samoczynnie po każdym strzale. Był to jeden z pierwszych naboi zespolonych z łuską metalową. W zamku systemu Martini (pokazanym obok). Wymagały ładowania przed każdym strzałem.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Nabój systemu Boxera (p<) prawej). c. e. Uszczelnienie komory nabojowej (po prawej). dla określenia uszczelnienia komory nabojowej. Sprężyna powrotna wymusza 131 . ruch dźwigni w górę i w dół powodował najpierw cofnięcie zamka ku tyłowi i jednocześnie unosił się ku górze podajnik z nabojem. c. Następnie należało włożyć nabój do kornory. dźwignia d. wykonano ze zwiniętej blachy mosiężnej po czym zespolono je z żelaznym dnem (c). kurek b. d. zamek c. Np. W rosyjskim karabinku SKS podczas strzału. lub serii strzałów po każdym naciśnięciu spustu. używany jest termin „obturacja". ciśnienie gazów powstających podczas strzału odrzu­ ca do tyłu zamek hamowany sprężyną. wcześniej wypchniętym przez sprężynę. Czasem. zamek c. ze spłonką (b). zastosowany na szeroką skałę w broni wojskowej. dosyłał kolejne naboje z magazynka do ko­ mory nabojowej. komora nabojowa a. Broń samopowtarzalna (po prawej). Ścianki łuski (a). Karabiny jednostrzałowe (po prawej). systemu pik Boxera. Kolejną czyn­ ność. automatyczna umożliwia odd anie m i ę d z y kolejnymi strzałami. odryglowujc i otwiera zamek napinając zarazem kurek. jak długo naciśnięty jest język spustowy i nie skończ)' się amunicja. które zostają dociśnięte do ścianek komory nabojowej. poprzez suwadło. Cykl ten powtarza się tak długu. sprężyna powrotna zamek naboje w magazynku komora nabojowa a. napędzany ręcznie. Gazy prą na tłok umieszczony w komorze gazowej. sprężyna powrotna zamek naboje w magazynku komora nabojowa tłok gazowy E następnie ruch zamka ku rzodowi. w karabinie systemu Winchestera pokazanym obok. kolejny nabój e. W pokazanym obok pistolecie maszynowym Thompsona. co skutecznie zapobiega przedostaniu się gazów prochowych ku tyłowi. który po drodze wybiera nabój ze szczęk magazynka i po wprowadzeniu do komory odpala go. Jego tłoczysko. Jest ono wynikiem działania ciśnienia na ścianki łuski. podlufowy magazynek rurowy a. miały różnego rodzaju magazynki. do brytyjskiego kara­ binu Snidera. 1867 r. co wprowadza olejny nabój do komory i broń jest gotowa do strzału. jak pokazuje strzałka.stanowiło uniesienie dźwig­ ni do góry i tym samym zamknięcie komory. komora nabojowa f. Wielką zaletą nabojów z łuską metalową jest samouszczelnianie komory nabojowej podczas strzału. naciśnięcie na dźwignię w dół powodowało opuszczenie zamka i jednocześnie napinała się sprężyna iglicy umieszczonej w trzonie. Po całkowitym zatrzymaniu. b. przez otwór boczny w ściance lufy odprowadzana jest część gazów prochowych. Broń samoczynna (po prawej). sprężyna powoduje powrót zamka. d. Mechanizm zanika. zostawał także napięty zewnętrzny kurek i nastep nie wsunięty nabój do komor}'. mieszczące zwykle po kilka naboi. Zastosowano tu centralny zapłon Ten typ spłonki jest powszechnie używany jeszcze dziś.

służącej do jego otwierania. ok. Anglia. Odtylcowy pistolet z zamkiem kołowo-krzosowym. Nabój miał papierową łuskę spalającą się podczas strzału. Zamek jego pomysłu nazywano często „małpim ogonem". 5. ryglowany przez obrót. Pozwalała ona uzyskać znacznie większą szybkostrzelność. naboje centralnego zapłonu. Pistolet odtylcowy kapiszonowy zaprojektowany przez angielskiego rusznikarza Westleya Richardsa. 2. Południowe [iemcy.. Wykonany w 1867 r. 1540 r. karabin okazał się udany. 1. Po naciśnięciu na spust. stanowił istotny postęp. Belgia. Szczegóły obsługi takiej broni . Później. szybkim zanieczyszczaniem się broni i zużywaniem iglicy. Komora zamkowa wychylała się na bok. wypierając tym samym karabiny jednostrzałowe. 130. choć broń ta straciła całkowicie znaczenie broni wojskowej. dzięki nabojom zespolonym. ok. już wkrótce znacznie lepszym rozwiązaniem miało się okazać wprowadzenie broni powtarzalnej. Kaliber 0. 3. W pistolecie zastosowano zewnętrzny zapłon i nabój ze spalającą się łuską. ok. . 1720 r. umieszczona w podstawie drewnianej przybitki (c). Dla celów militarnych. ze względu na kształt długiej zakrzywionej dźwigni. 4. która inicjowała strzał. na zawiasie. oraz pocisK (d). spłonka (b). bowiem po raz pierwszy w broni wojskowej zastosowano zamek tłokowy oraz nabój zespolony. System Dreysego. 6. R Okresem szczytowego rozwoju jednostrzałowej wojskowej broni odtylcowej była druga połowa XIX w. E Zamek i nabój systemu Dreysego (po lewej). 2. produkowany dla amerykańskiej marynarki.22 cala (5. W łusce znajdował się ładunek prochowy (a). Kieszonkowy pistolet kapiszonowy z odkręcaną lufą i zamkiem pudełkowym. Była bowiem prosta. z zamkiem blokowym ryglowanym występem kurka system ten pochodził z karabinu tegoż konstruktora. Pomimo pewnych problemów z rzedostawaniem się części gazów u tyłowi. boczny zapłon). przy czym rączka zamka służyła jako rygiel. sześciotaktowy.patrz str. by następnie uderzyć" w spłonkę (t). nadal stosowano ją do polowań i strzelań tarczowych. przyjęty przez armię pruską w 1848 r. 1972 r. celna i niezawodna. 1850 r. Ta. Kurek zamontowany z boku. stanowiąc istotny krok naprzód w rozwoju broni palnej. Model 1867. Pistolet Remington. Kaliber 0. Zastosowano tu zamek tłokowy.50 cala. Kaliber 0. sprężyna popychała w przód niezwykle długą iglicę (e). ok. Pistolet domowej roboty z Północnej Irlandii. Pistolet skałkowy z odkręcaną lufą.Jednostrzałowa broń odtylcowa Pistolety odtylcowe jednostrzałowe 1.6 mm. przebijała papi­ er dna łuski i cały ładunek pro­ chowy.45 cala. pozwalając na włożenie oddzielnej komory prochowej przypominającej rymitywny nabój.

.577 cala. Karabin Chassepot. Zastosowano w nim zamek w postaci śruby wkręcanej w komorę (na rysunku komora jest otwarta). Produkowany w USA. o gwintowanej lufie. 4. Pokazano wersję hiszpańską kalibru 11 mm. Karabinek Sharp. 5. Ładunek prochowy i pocisk umieszczano w łusce z płótna lnianego. np. po 1776 r. 11. Kaliber 11 mm. Symbol 0. Karabinek Springfield. w zastosowaniu samospalającej się łuski papierowej. Stanowił podstawę uzbrojenia armii francuskiej podczas wojny z Prusami w 18/0 r. Była to broń odtylcowa. Karabin Snidera. Istniał szereg odmian tego systemu. Wprowadzony do uzbrojenia w 1867 r. stąd otrzymał on oznaczenie 0. Karabin Remingtona.45"-70 Springfield. 6. podczas słynnej bitwy z Indianami pod Little Big Horn w 1876 r. 3. Modele 1866. Ta amerykańska konstrukcja była produkowana w wielu odmianach i weszła do uzbro­ jenia szeregu krajów. używany również przez kawalerię brytyjską. ok.450 cala (tj. Karabinek na amunicję zespoloną z łuską metalową. Używany w armii USA po 1819 r. Karabin Fergussona. zarówno ? zamkiem skałkowym jak i kapiszonowym. Wykorzystywano pomniejszoną wersję wcześniejszego naboju od karabinu Snidera.43 mm). W niektórych rozwiązaniach. z 1871 r.577/0. Przeróbka na broń odtylcowa wcześniejszych odprzodowych karabinów Enfield.. Standardowy brytyjski karabin z zamkiem blokowo-wahadlowym konstrukcji Martiniego i gwintowaną lufą Henryego. Francuski karabin z zamkiem tłoko­ wym obrotowym. Broni tej. w różnych odmianach.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Jednostrzałowe karabiny odtylcowe (powyżej) 1. Tego typu karabinki były uzbrojeniem 7 pułku kawalerii USA. Model 1873 (poniżej). wzorowany na pruskiej lgucówce. Karabin Martini-Henry. dostosowana do amunicji systemu Boxera.577. Kaliber 0. Model 1855 (u dołu). użyto na niewielką skalę podczas wojny o niepodległość USA. Ryło to brytyjskie ulepszenie francuskiego systemu La Cnaumette. Karabinek HalTa. ale z zewnętrznym zapłonem kapiszonowym. Cechowała go podnoszona ku górze komora zamkowa (na rysunku częściowo podniesiona). ryglowanym przez występ kurka. Prosta i niezawodna konstrukcja z zamkiem blokowym. 2. Kaliber 0.

Używa się jednej z wielu odmian zatrzasku zwalnianego prze/.pokazano je powyżej/po prawej. Wszystkie cechują się tzw. ze składaną kolbą od karabinka Ml. USA). Jej skonstruowanie było możliwe dzięki zastosowaniu amuniqi zespolonej. Lufy połączone zawiasem z łożem. łamaną konstrukcję. Strzelby dwulufowe (powyżej). Strzelba . d). Brytyjski nabój śrutowy wagomiaru 12 (po prawej). Lufy i kolba obcięte. Rodzaj taniej broni przeznaczonej do samoobrony. „Obrzyn" belgijskiej dubeltówki z zewnętrznymi kurkami używany przez „Doca" Hollidaya podczas walk w OK Corral w 1881 r. umożliwiając dostęp do komór nabojowych (B). broń wielolufowa jest przeznaczona do polowań. Najczęściej produkowana jest broń o dwu lufach.gdy lufy ułożone są w poziomie (a). Kurki zewnętrzne. Konstrukcja łamana (po lewej).dubeltówka firmy Ithaca. 2. wychylenie dźwigni (A). Określa się ją jako dubeltówkę . W większości znanych broniach dwu. Zawierał 9 ziaren śrutu o średnicy 8. Sposoby łączenia luf (po lewej). Broń wielolufowa nie mogła jednak konkurować z pojawiającą się bronią powtarzalną. Opracowany w 1940 r. nip mają one jednak powszechnie przyjętych nazw. Konstrukcję oparto o podobną. dlatego też nie będziemy jej szerzej omawiać. wobec spodziewanej inwazji niemieckiej. bczkurkową broń myśliwską. lub kniejówkę („bokówkę") . Model Aulo and Burgfar. Używana przez Viet Cong przeróbka myśliwskiej dubeltówki bezkurkowej. dla Home Guard (Obrony Terytorialnej w Wielkiej Brytanii)". 1. 1968 r.i więcej-lufowych stosuje się to proste rozwiązanie. Wagomiar 12. 3. Przeróbki dokonano ok. Strzelba konwojenta dyliżansów. Wagomiar 10. 4. Wagomiar 12. Ponadto spotyka się czasem broń o większej liczbie luf (c. odchylają się ku dołowi.w pistoletach do obrony osobistej i strzelbach myśliwskich. Stąd rozwiązanie to stosowano głównie w taniej broni przeznaczonej na rynek cywilny . Produkt wypuszczony mi rynek amerykański w latach 20-tych naszego stulecia.Odtylcowa broń wielolufowa W drugiej połowie XIX w. (na Dzikim Zachodzie.3 mm . pojawiła się również odtylcowa broń wielolufowa.gdy lufy umieszczono jedną nad drugą (b). Obecnie. 1 34 . obie lufy skrócone.

Amunicja bocznego zapłonu 0. Amunicja 0. kal. Czterostrzałowy.476 Enfield. Patent z. Pistolet systemu Shatrucka. Konstrukcja łamana.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wielolufowe pistolety odtylcowe (po lewej). USA. 1. należało obracać widoczną obok kurka gałkę. Konstrukcja łamana. cztery lufy o gładkich ściankach. Kopie tvch pistoletów wytwarza się po dzień dzisiejszy Amunicja bocznego zapłonu 0. 5. Iglica obracała się przv naciśnięciu spustu. 4. USA. Trzystrzałowy. dawały się obracać ręcznie. 135 . kal. połączony z głownią sztyletu. Dwie lufy. co umożliwiało załadowanie broni. USA. USA.lufy odchylało się ku górze.30 cala. Pistolet Lancastera. USA.powodowało to obrót wewnętrznego bijnika.. USA. Pistolet kieszonkowy systemu Remingtona (po lewej). 0. produkowano też tego tvpu strzelby.41 cala.32 cala. Pistolet kieszonkowy systemu Remingtona-Elliota.32 cala.31 cala. Stosowano amunicję bocznego zapłonu. Opatentowany w 1868 r. Jego konstrukcja umożliwiała trzymanie go w zamkniętej dłoni. Dwustrzałowy. Pistolet kieszonkowy systemu Sharpa z 1859 r. umieszczone na osi. kal. powodując koleino odpalenie naboi w czterech lufach.22. 7. Pistolet systemu Franka Wessona. Wielka Brytania ok. Dwie lufy w układzie pionowym. Opatentowany w 1860 r. Pistolet systemu Marstona z 1864 r. 0. 0. Z samonapinaniem. Aby odpalić kolejne naboje. 1860 r. 1882 r. amunicja bocznego zapłonu kal. 2. Blok luf wychylał się na prawo. Pistolet kieszonkowy systemu Robbinsa i Lawrencea. Lufy były nieruchome. konstrukq'a „łamana" . (Rysunek w skali 1:1). naboje kolejno odpalała obrotowa wewnętrzna iglica. 1849 r. Łamany. Amunicja bocznego zapłonu. Po każdym strzale należało ściągnąć widoczny przed spustem pierścień . Amunicja bocznego z a p ł o n u . 3. 6. z lufami wystającymi między palcami.41 cala. 0. przystosowany do ładowania odtylcowego. kaliber 0. Pierwsze egzemplarze wyprodukowano ok. pięciostrzałowy.

Włochy. Magazynek pudełkowy pod komorą zamkową 136 . wykonany przez Duńczyka. koniec XVII w.jedną z odmian zamka kapiszonowego. Magazynek rurowy w kolbie 2. w którym stosowano jeszcze zewnętrzny zapłon . druga na kule. Karabin powtarzalny systemu Chalembrona. tłokowo-obrotowy C. W kolbie karabinu znajdowały się dwie rurki: jedna na proch. 1. 3. w 1646 r. Problem zanieczyszczania się komory nabojowej i przewodu lufy przezwyciężono wprowadzając nowe prochy bezdymne. zwykle określanych nazwą wynikająca z ich kształtu i sposobu działania. A. gotowej do załadowania do komory. w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Gwintowany karabin odtylcowy z zamkiem skałkowym. z zamkiem skałkowym. Magazynek rurowy po lufą 3. systemu Lorenzoniego. a w niektórych krajach jeszcze dziś są na uzbrojeniu. dźwigniowy B. Trzon zamkowy przy obrocie kabiąka spustowego śliz­ gał się ku tyłowi. konstrukcje karabinów były tak udane. że używano ich jeszcze dość długo po II wojnie światowej. 2. Pokazano najczęściej występujące typy i ich umiejscowienie. Piotra Kalthoffa. która pojawiła się w latach 60-tych XIX stulecia. wiatach 1780-88. Zamki broni powtarzalnej (po prawej).Powtarzalne karabiny odtylcowe Dla rozwoju broni powtarzalnej konieczne było wprowadzenie dwóch wynalazków. Istniały też odmiany z zamkiem kołowym. Wykonany w Indiach. Karabin powtarzalny Jenningsa. Poprzednik Winchestera. rusznikarza francuskiego. Stosowano tu 3 zasadnicze rodzaje zamków. Zamek skałkowy. Wprowadzone po 1890 r. była zespolona amunicja w metalowej łusce. Proch i kule na 20 strzałów umieszczono w rurkach poniżej lufy. wykonany w USA ok. Jednym z nich. umożliwiają umieszczenie odpowiedniej ilości amunicji. Karabin powtarzalny. 4. blokowo-ślizgowy Wczesne karabiny powtarzalne (powyżej). W ramach każdego rodzaju istnieje szereg odmian. Magazynki (po lewej). 1849 r. 1. Vv każdym przypadku naboje przesuwane są sprężyną.

która zdobyła wielką popularność. Kaliber 0. pierwsza broń powtarzalna. Tego rodzaju zamki stały się popularne zwłaszcza w broni myśliwskiej. wagomiar 12. eksportowana do Ameryki Południowej. 1885 r.44"-40. Amunicja 0.38 cala. Karabinek Colt Lighting z zamkiem ślizgowym. Karabinek Winchester.44"-40.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne (powyżej). Kaliber 0. składającą się z pocisku z wydrążonym dnem. w którym umieszczono bezpośrednio ładunek prochowy i spłonkę. Broń tego systemu miała amunicję zespoloną. Karabinek Spencera (powyżej). USA. bocznego zapłonu. centralnego zapłonu. Karabinek systemu Volcanic z zamkiem dźwigniowym. 2. USA. Amunicja 0.56"-5Ó bocznego zapłonu. 1860 r. Karabin I Ienryego.44 cala. 4. 137 . Strzelba Savage. Model 77E. Wszystkie pokazane przykłady miały magazynki rurowe. 1. Była to siedmiostrzałowa broń powtarzalna. ok. Magazynek pięcionabojowy. użyta na większą skalę podczas wojny secesyjnej. używana przez piechotę morską USA w Wietnamie. Bezpośredni poprzednik broni Winchestera. Tak wyglądała wersja wojskowa. Amuniq'a 0. model 1865. Pokazano wersję z dłuższą lufą (61 cm). Model 1873 (powyżej). ok. 3. 1856 r.

Karabin Mauser wz. będących na uzbrojeniu od 1888 r. 3. 2. 1. Przesunięcie zamka ku przodowi powoduje napięcie sprężyny iglicznej (d). magazynek 8-nabojowv. Jednocześnie czółko zamka wypycha nabój z magazynka i wprowadza go do komory nabo­ jowej (e). 1881. Gdy rączka zamkowa (a). wystrzelona łuska jest wyciągnięta z komory nabojowej i wyrzucona (c).4 mm. Napięcie kurka w zamku systemu Mausera następowało w chwili obrócenia rączki zamkowej. umieszczony z prawej strony komory zamkowej.303 cala (7. 4. 138 . zamek zostaje odryglowany. gdzie zresztą został skonstruowany. w którym zastosowano rygle syme­ tryczne umieszczone za czółkiem zamka. Kaliber 10. kaliber 0. Wprowadzony do uzbrojenia armii niemieckiej w 1884 r. Odmiana wcześniejszego karabinu wz. Kaliber 8 mm x 56 K. Łączył on w sobie zamek i magazynek systemu Lec z lufą gwintowaną pomysłu Metforda. 3. w wersji kawaleryjskiej. dostosowanego do 8-mio nabojowego magazynka rurowego.. Grot iglicy uderza gwałtownie w spłonkę w dnie łuski (h). Zwracają uwagę rygle (b) znajdujące się w tylnej części trzonu zamkowego. 1871/84. Ładowało się go przez otwór umieszczony po prawej stronie komory zamkowej. Pokazano na przykładzie zamka brytyjskich karabinów Lec Mctford i Lee Enfield. Karabin Lee Metford był pierwszą bronią powtarzalną wprowadzoną przez armię brytyjską.7 mm). Szwajcarski karabin Vetterli. 2. karabin syste­ mu Mausera różnił się głównie sposobem ryglowania zamka. Pokazano tu duńską odmianę z 1889 roku. Wprowadzony w 1888 r. Podobny system był używany w USA i Norwegii.Powtarzalne karabiny odtylcowe Działanie zamka tłokowo-obrotowego (po lewej). wz. 1871. Charakterystyczną cechą był poziomy magazynek pudełkowy na 5 naboi. Gdy trzon zamkowy zostanie pociągnięty ku tyłowi. zamek zostanie zaryglowany. Magazynek rurowy o pojemności 13 naboi umieszczono pod lufą. zostanie obrócona w górę. Skonstruowany przez braci Mauser na bazie jednostrzałowego karabinu wz. Naciśnięcie spustu spowoduje zwolnienie bijruka (f) i połączonej z nim iglicy (g). Kaliber 11 mm. 1. Karabin systemu Krag-Jórgensen. Jego główny konkurent. 1869. Jeśli obrócimy rączkę ku dołowi. Karabin systemu Lee bvł jednym 7 lepszych rozwiązań. Wczesne karabiny powtarzalne (powyżej).

Podstawowa broń strzelecka armii Austro-Węgier. Brytyjski karabin 3P14. Francja. pod oznaczeniem „Nr 1". Skrócony karabin Lee Enfield. W tym czasie wprowadzono szereg niewielkich modyfikacji. Wprowadzono niewielkie ilości tej broni. Magazynek pięcionabojowy. tzw. 139 x < o 5: 9^ © .30 cala-'06 (tj. Wprowadziła ją również armia USA poa oznaczeniem M 17 Enfield . w której zastosowano po raz pierwszy amunicję małokalibrową z prochem bezdymnym. Na rysunku pokazano wersję oznaczoną jako Mk I T Star.62 mm Sprinefield). Kaliber 8 mm x 50 R. kaliber 0 . stanowił główną broń strzelecką armii brytyjskiej do czasów II wojny światowe). Była to jedna z najbardziej udanych broni powtarzalnych o zamku tłokowo-obrotowym. wprowadzoną do T uzbrojenia w 1916 r. 1886/93. Magazynek pudełkowy na pięć naboi typu 7.62 mm). wz. wz. Magazynek rurowy pod lufą.. Konstrukcja niemiecka. Kaliber 0. W swoim czasie była to przodująca konstrukcja.92 x 57 mm Mauser. 1903 (powyżej). 10-cio nabojowy. Podstawowa broń strzelecka armii USA do początków II wojny światowej. 2. powszechnie kopiowana i poddawana ciągłym modyfikacjom. 1898.ta wersja była dostosowana do amuniq'i 0. Magazynek wymienny. Wprowadzony po raz pierwszy w 1902 r.Short Magazine Lee Enfield (powyżej).303 cala (7.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne z I wojny światowej (powyżej). Większość armii w tym okresie używała karabinów z zamkami . Karabin Mannncher. SMLE .7 mm).303 cala. pojemność 8 nabojów 8 x 50 R Lebel. wz. używana również w Bułgani. którą po wybuchu 1 wojny światowej pośpiesznie dostosowywano do wcześniejszej amunicji 0. 3. Karabin Lebel. wz. 4. 1895. Karabin Mauser.owo-obrotowymi.30 cala-06 (7. eksperymentalna broń. 7. Karabin Spriengfield. 1.

ZSRR. Była to lżejsza odmiana Lee Enfielda No 4. amunicję do większości karabinów powtarzalnych. Karabiny powtarzalne państw koalicji antyhitlerowskiej . 1936. Pusta łódka wyskakiwała. Karabin Lee Enfield. Ta skrócona wersja była przystosowana do wymogów produkcji masowej . umieszczanego razem z nabojami w magazynku oraz łódki (b). Wielka Brytania. No 4 Mk 1. 4. wz. Dostosowana do produkcji masowej wersja karabinu SMLE (patrz str. po wystrzeleniu ostatniego naboju. pusty ładownik wypadał przez otwór w magazynku.Francję.modyfikacji dokonano w 1930 r. kaliber 0.7 mm).7 mm). W celu przyśpieszenia procesu napełniania magazynka pudełkowego. stąd nazwa „karabinek dżunglowy". kaliber 0. Pojemność magazynka 10 nabojów.45 ACP (11/43 mm). 2. Magazynek pudełkowy na 10 nabojów. pięciońabojowv. opracowana z myślą o użyciu w lasach tropikalnych. Przy magazynkach o większej pojemności (zwykle łódka mieściła 5 naboi) operację należało powtórzyć.II wojna światowa. Łódkę umieszczano po otwarciu zamka w odpowiednim wycięciu komory zamkowej (c). Używano dwu typów: ładownika (a). przy zamykaniu zamka itp. 1. Wykorzystano identyczny system. Jako amunicji użyto naboi pistoletowych 0. Jeden z ostatnich karabinów powtarzalnych wprowadzonych do uzbrojenia przez jedno z ówczesnych mocarsrw. stosowanych w pistolecie maszynowym Thompsona. 5. Karabin Lee Enfield No 5MK1. Kaliber 7.Powtarzalne karabiny odtylcowe Łódki nabojowe i ładowniki (po prawej). Zastosowano nowy celownik. Karabin Mosin-Nagant. - 140 . jak w karabinkach Lee Enfield. Opracowany w Wielkiej Brytanii z przeznaczeniem do akcji specjalnych. —— . W karabinach dostosowanych do ładownika typu mannlicherowskiego.5 mm x 54 U 1929. 1891/30. Wyciszony karabinek De Lisie. a następnie kciukiem wciskano naboje do magazynka (d). lub był wypychany następnym ładownikiem podczas ładowania. Karabin MAS. Wielka Brytania. 3. wz. np.303 cala (7. dostarczano w specjalnych kształtownikach z cienkiej blachy. Magazynek o pojemności 4 nabojów. Magazynek pudełkowy.303 cala (7. Kaliber 7.62 mm * 54 R. 139).

Z zamkiem dwutaktowym.5 mm x 50. 1931. ze składaną kolbą. Magazynek 5-cio nabojowy. Do uzbrojenia wprowadzono też model M 38. o identycznej konstrukcji. ze względu na to.5 mm x 50. Składała się ona na zawiasie widocznym w okolicy osłony spustu. a więc takim. Karabinek Arisaka. Pokazana broń ma kaliber 6. Arisaka. Kaliber 7. Mannlicher Carcano. 141 . Kaliber 6.92 mm x 57 Mauser. Kaliber 6. 1891/24.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne państw Osi podczas II wojny światowej (powyżej). 1905 (Typ 38).92 mm x 57 Mauser. Kaliber 7.5 mm x52.wersja wyborowa standardowego karabinu Wehrmachtu w czasie II wojny światowej. Włochy. Magazynek o pojemności 5 nabojów. Magazynek o pojemności 6 nabojów. 3. który nie wymaga dodatkowego obrotu rączki zamkowej przy otwieraniu i zamykaniu komory. Japonia. 5. Karabinek Volksgewehr (VG 2). Niemcy. wprowadzonych do uzbrojenia w ostatnim roku wojny. wz. ale przystosowany do amunicji 7. 4. Magazynek o pojemności 5 nabojów. począwszy ód 1889 roku do iat pięćdziesiątych naszego wieku. głównie z przeznaczeniem dla Volksturmu (oddziałów pospolitego ruszenia). z celownikiem optycznym ZF 42 W . Szwajcaria. wz. Kaliber 7.5 mm x 54 M 11. Pokazano tu wersję dla spadochroniarzy. Produkowany w wielu wersjach. Była to jedna z wielu odmian uproszczonego karabinu. 1905. Magazynek o pojemności 6 nabojów. wz. Schmidt-Rubin. 2. wz. 1. że rok 1905 bvł w Japonii 38 rokiem kalendarza Meiii. Karabinek Mauser Kar 98 k (powyżej).35 mm x 51. Nazywany też Typ 38. Karabiny powtarzalne w krajach neutralnych.

4. zmiany te wprowadzono w latach siedemdziesiątych XIX w. działający automatycznie przy odchyleniu lufy w dół. Siedmiostrzałowy. kaliber 0.22. E Większość podstawowych rozwiązań konstrukcyjnych.22. Bęben ma rozladownik gwiazdkowy. zastosowanie odchylnej klapy. odchylany bęben. Rewolwer Adams z 1872 r. Dzięki swej wielkiej niezawodności. naboje centralnego zapłonu.Rewolwery odtylcowe Wczesne rewolwery odtylcowe (po lewej) 1. Tu pokazano model z bębnem o 6-ciu komorach. ale zawias umieszczono u góry. należy po odchyleniu bębna nacisnąć na jego oś. c. Brytyjski rewolwer systemu Trantera. 2. Wielka Brytania. by go uruchomić. opatentowany przez Reida w USA. kaliber 0. Do ładowania należało wyjąć bęben. 142 . Kaliber 12 mm.577 cala. do ładowania zastosowano system z odchylną klapą. Pochodzi z lat 1870-80. Bęben miał siedem komór będących jednocześnie lufami. zwłaszcza jako broń policyjna. 1865 r. W naszym stuleciu proces udoskonalania tego typu broni polegał głównie na wprowadzaniu nowych materiałów i systemów zabezpieczeń. Pokazany egzemplarz pochodzi z 1857 r. stosowanych w rewolwerach opracowano i wprowadzono w drugiej połowie XIX w. bocznego zapłonu.. Był to pierwszy rewolwer tej firmy.'Konstrukq"a szkieletu łamana. Rewolwer Smith and Wesson No 1. Sześciostrzałowy. przerabiany na broń odtylcową oprzez zastosowanie uchylnej łapy do ładowania. rewolwery używane są do dziś. Łuski zostają jednocześnie wysunięte ze wszystkich komór bębna.38 cala. Sześciostrzałowy. Kaliber 0. „łamany" szkielet rewolweru.45 cala Adams. b. na amunicję 0. 5. centralnego zapłonu. Systemy ładowania rewolwerów i wyrzucania łusek: a. Francja. Każdą łuskę trzeba wybić z komory bębna rozładownikiem prętowym. Zastosowano tu rozladownik gwiazdkowy. Po raz pierwszy opatentowany 1845 r. 3. produkowany w licznych odmianach. 6. bocznego zapłonu. Do ładowania wyjmowało się bębenek. Rewolwer-kastet. Zwraca uwagę masywny szkielet. Pięciostrzalowy. amunicja 0. stąd obiegowa nazwa „man stopper". Rewolwer Colt 1861 Navy. strzelający nabojami o wielkiej mocy.. Rewolwer systemu Lefaucheux.

Amunicja 0. Kaliber 0. Model 1874. Rewolwerowiec (po lewej). (Wojskowy rewolwer. bez samonapinania).38'cala centralnego zapłonu. Sześciostrzałowy.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca 1. ładowany przez uchylaną klapę. wz. 1873. Dzięki odpowiednim wycięciom w ściankach. 143 . Rewolwer Remington. Kaliber 0. ładowany przez uchylaną klapę. Była to broń samopowtarzalna. Konstrukcja brytyjska z lat dziewięćdziesiątych XlXw. Rewolwer Colt Lighting. Sześciostrzałowy. Amunicja 0.450 cala. 4. Cklrzut po strzale powodował cofnięcie się lufy wraz ze szkieletem i bębnem. Rewolwer Colt Peacemaker (po lewej). 3. Rewolwer Webley-Fosbery. Colt. z lufą o długości 19 cm. 2. celujący ze swego Colta Peacemakera. produkowany do dziś. 1873. Sześciostrzałowy. Konstrukcja oparta o wcześniejszy rewolwer kapiszonów)'.45 cala. Wg rysunku Remingtona. Amerykańska kopia broni systemu Webley. z łamanym szkieletem. Legenda Dzikiego Zachodu. bęben obracał się i jednocześnie był napinany kurek. Produkowany w latach 1877-1912. Rewolwery z końca XIX w. wz. Kaliber 0. Rewolwer „British Bulldog". z samonapinaniem kurka. Sześciostrzałowy. na amunicje 0. Popularny wielkokalibrowy rewolwer kieszonkowy. Rewolwer Smith and Wesson.450 cala. Pokazano wersję kawaleryjską. określaną przez armię USA jako Single Action Army Revolver Model 1873. używany przez armię USA.45 cala S&W. (po lewej). Konstrukcja szkieletu łamana. 5.44"-40.

Konstrukcja szkieletu „łamana". bębenek do ładowania wychylany na bok. Stosowany zarówno w USA jak i w Wlfc..Rewolwery odtylcowe Rewolwery wojskowe z czasów obu wojen światowych (po lewej). Sześciostrzałowy. Francuski rewolwer Lebel. Rewolwer Webley MK VI (po prawej). Kaliber 0. Rewolwer Enfield Nr 2 MK 1 Star.380 cala.Brytania.455 cala. brytyjska . Przykład typowego wiclkokalibrowego rewolweru wojskowego. 3. kal. Brytanii. Rosyjska wersja powszechnie używanego w niektórych krajach rewolweru. używany był jeszcze podczas IT wojny światowej. Wersja amerykańska na amunicję 0. ładowany poprzez odchylną klapę. Kaliber 10.45 ACP. Sześciostrzałowy. wz. zmieniono niektóre szczegóły i kaliber (porównaj ilustrację poniżej). Wlk. z odchylanym na bok bębnem. używanego w Wlk. Na naboje 8 mm Lebel (rewolwerowy). 4. 1. Ten model wprowadzono w 1915 r. szkielet łamany. działający przy odchylaniu lufy rozfadownik gwiazdkowy. 1892. Brytanii. jak i radziecka.455 cala. Rewolwer Colt New Service M 1917. Sześciostrzałowy. ładowany poprzez uchylaną klapę.455 cala. 1895. 2. Wytwarzany w kilku odmianach od 1889 do lat dwudziestych naszego wieku. Rewolwer Nagant. (J.35 mm.62mm Nagant. Na amunicję 7. Nabój (po prawej). Używała go zarówno armia carska. 144 . Wioski rewolwer Modello 89 B. Obie odmiany różniły się nieznacznie kalibrem. Sześciostrzałowy. Z samonapinaniem.0. Sześciostrzałowy. Na amunicję 0. Siedmiostrzałowy. wz.Rewolwer Webley. Można / niego strzelać napinając kurek ręcznie lub tylko naciskając spust. Używany w obu wojnach światowych. Pokazano go w wielkości naturalnej. do rewolweru Webley MK VI. 5. Pokazana wersja nie miała możliwości ręcznego odciągania kurka.

Bęben o 9-ciu komorach wyjmowany do ładowania. Policyjna broń o dużej skuteczności rażenia produkowana też ze stali nierdzewnej. popularnie zwany „Chief s special". Sześciostrzałowy. Bez samonapinania. Sześciostrzałowy. 30% większa niż jakiejkolwiek innej broni krótkiej na świecie. Rewolwer Colt Python. bęben wychylany na bok. 2. bocznego zapłonu.411 kg . mają samonapinanie. 4. Rewolwer Smith and Wesson 0. Pokazana broń ma masę zaledwie 0. Szkielet ze stopów lekkich. Na amunicję 038 Special.41 Magnum.22.dla porównania (5) . Model 29.38 Special i 0. Kaliber 0357 Magnum. Rewolwer Smith and Wesson Bodyguard Airweight. ładowany rzez odchylaną klapę.33 kg. Rewolwer Harrington i Richardson. udoskonalonego rewolweru policyjnego. Rewolwer Ruger Blackhawk.).I n d y w i d u a l n a broń miotająca Współczesne rewolwery (po lewej). bęben odchylany na bok. Broń krótka o największej skuteczności rażenia. Model900.357 Magnum. Typowy przykład taniego rewolweru do samoobrony. najnowsza odmiana. 5. P Rewolwer Smith and Wesson M 60 (po prawej). Z wyjątkiem (1). 145 . Pięciostrzałowy. Energia wylotowa podsku jest o ok.38 Special. Kaliber 0. Produkowana jest też wersja na nabój 0. nadającego się do skrytego noszenia. 1. rodukowany w dwu kalibrach: 0.aż 1. Stosowany głównie jako broń tarczowa i do niektórych rodzajów polowań. 3. Kaliber 0. wersja ze stali nierdzewnej.44 Magnum. Kurek kryty (co zapobiega możliwości zaczepienia nim o podszewkę marynarki itp. bęben wychylany w bok. Sześtiostrzałowy. Przykład typowego.Wszystkie pokazane egzemplarze wyprodukowano w USA.

Pokazana odmiana miała kaliber 9 mm Mauser. Większość rozwiązań stosowanych we współczesnych pistoletach zostało zaprojektowanych jeszcze przed I wojną światową. Pistolet Browning. Walther PPK. Teraz wy starczy jedynie naciskać przed każdym strzałem spust. Ma dostawianą kolbę i magazynek o pojemności 18 naboi. Nadaje się do ukrytego noszenia.65 mm Browning. 1935 znany powszechnie jako „High Power* (HP lub GP). Systemy z zamkiem swobodnym (po prawej). gdy pocisk opuszcza lufę. u. wytwarzaną w Kanadzie dla armii brytyjskiej. wz. podobnie jak w karabinach. a ten dosyła do komory następny nabój. Najczęściej produkowany w wersji na amunicję 7. Otwarcie zamka (B). Następnie. Zastosowano zamek swobodny.63 mm Borchardt. W rozwiązaniu tym lufa i zamek nie są zaryglowane w czasie strzału (A). Pistolet Browning. Jedna z licznych odmian pistoletu produkowanego od 1896 r. Przed strzelaniem należy włożyć do gniazda (zwykle w chwycie pistoletu) załadowany magazynek. by napiąć kurek czy sprężynę bijnika. Sposoby umieszczenia magazynków (po prawej). w których magazynki umieszczono w chwycie (b). Kaliber 7. Dla lepszego uszczelnienia komory stosuje się nabój z łuską cylindryczną. Był przepisową bronią krótką armii niemieckiej podczas II wojny światowej. Względy konstrukcyjne wykluczają prowadzenie ognia ciągłego.65 mm Browning. Kaliber 7. 4. 1916. Jednak znacznie lepsze okazały się rozwiązania.przeładowanie następuje bowiem w wyniku wykorzystania energii gazów prochowych. jedna z najnowszych konstrukcji wyposażona w przełącznik rodzaju ognia umożliwiający strzelanie seriami po 3 strzały. wz. Pierwszy z pistoletów Browninga produkowany przez belgijską wytwórnię Fabriąue Nationale. pokazano wersję HP Nr 2MK1. Początkowo rodukowany od 1935 r. a ciśnienie gazów zaczyna malec opóźnia sprężyna powrotna i odpowiednio duża masa zamka. 146 . 6. Pistolet Heckler & Koch VP 70. Ciekawe było zastosowanie dostawnej kolby drewnianej. Jeden z pierwszych udanych pistoletów samopowtarzalnych. 1900. Jego zmodyfikowana wersja jest nadal produkowana i używana. Niektóre wczesne pistolety samopowtarzalne miały magazynki przed osłoną spustu (a). 1. Następnie odciągnąć zamek tak. Kaliber 9 mm Parabellum. ale może być użyty tylko przy względnie słabej amunicji. w Belgii. Pozwala to uszczelnić komorę nabojową do momentu wyciągnięcia łuski przez zamek (C). 2.Pistolety samopowtarzalne Pistolety samopowtarzalne (po lewą). P r o d u k o w a n y był na amunicję 9 mm Parabellum i Browning. wz. był poprzedni­ kiem słynnego P 08 Parabellum. tzw. Jest to wygod­ niejsze dla użytkownika oraz zapewnia dobre wyważenie broni. 3. „Rotę Neun". C Prawidłowym określeniem tego rodzaju broni jest termin „samopowtarzalna" . sprężyna powrotna popycha zamek ku przodowi. Pistolet Walther P 38. Puszczony swobodnie zamek wprowadza nabój do komory. do chwili. Pistolet został zaprojektowany z przeznaczeniem dla policji kryminalnej. Zamek swobodny jest jednym z najprostszych zamków stosowanych w pistoletach. Pistolet Borchardta z 1893 r. Kaliber 9 mm. 7. podobnie jak we wszystkich broniach samopowtarzalnych. Był to pierwszy pistolet z dwurzędowym magazynkiem o pojemności 13 naboi. będącej jednocześnie kaburą. Pistolet Mauser. 5. Pistolet ma samonapinanie kurka.

Następnie zamek cofa się. słynny niemiecki pistolet (1).45 ACP (11. W czasie strzału lufa z komorą zamkową cofają się w rowkach szkieletu. a zamek zostaje odryglowany. lufa zostaje przekoszona w dół. jak oba ramiona tworzą linię prostą (a). ze względu na dużą masę pocisku jest faworyzowana w USA. Pistolet jest nadal produkowany i używany w niektórych krajach świata. P 08 Parabellum (lub Luger . powodując wyrzucenie łuski i ściśnięcie sprężyny powrotnej. Przed strzałem (a). używany zwłaszcza w krajach europejskich. natrafia na prowadnice unoszące go w górę (b). Najpopularniejsza amunicja pistoletowa (po lewej). b! 0. Cofające się kolanko (zawias). Tym samym zamek zostaje odryglowany i porusza się nadal ku tyłowi wyrzucając łuskę. Najpopularniejszy (2).45 ACP (11. ma ryglowanie „kolankowodźwigniowe". Skrót ACP od Automatic Colt Pistol . W czasie strzału lufa z zamkiem cofają się. wprowadzając szereg usprawnień do pierwotnego modelu 1911. Przedstawiono jedynie dwa systemy wykorzystujące odrzut lufy do odryglowania i otwarcia zamka.65 lub 9 mm Parabellum.43 mm). K Colt 1911A1 (po prawej).nazwy określającej pierwotne przeznaczenie naboju. gdy obróci się łącznik.w krajach anglosaskich). Produkowano kilka odmian tego pistoletu. Zamek-dźwignia o dwu ramionach połączonych zawiasem jest zaryglowany tak długo. Kaliber 7. Dopiero. Ryglowanie zamka stosowano w pistoletach na amunicje o dużej energii. pistolet samopowtarzalny w USA. Pokazano d w a powszechnie używane naboje pistoletowe w wielkości naturalnej: a 9 mm Parabellum. Lufa zostaje wyhamowana. 147 . zamek zostaje zaryglowany . Ta właśnie amunicja.43 mm). Magazynek o pojemności 8 naboi.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Systemy ryglowania broni krótkiej (poniżej). różniących się głównie długością lufy. Zastosowano w nim ryglowanie oparte o zasadę przekoszenia lufy.rolę rygli ełnią występy w górnej części rfy i odpowiadające im wycięcia w zamku. Kaliber 0. Produkcję modelu oznaczonego jako 1911A1 podjęto w 1923 r.

Szybko­ strzelność teoretyczna 900 strz. Większość ze znanych rozwiązań. choć większość skonstruowanych wówczas modeli pojawiła się zbyt późno. Szybkostrzelność teoretyczna 450 strz. pierwszego pistoletu maszynowego ze stalową kolbą składaną. cechuje się względnie małą masą i wymiarami. Podstawowową zaletą pistoletu maszynowego jest jego poręczność. W większości znanych pistoletów stosuje się tę prostą zasadę działania. 5. by ciśnienie w przewodzie lufy mogło spaść do bezpiecznego poziomu przed otwarciem komory nabojowej. 2. W czasie strzału komora nabojowa jest zamknięta jedynie dzięki bezwładności zamka (b). Kaliber 9 mm x 19 Para. pozwala na obrót kolby ku przodowi pod komorę zamkową (A). albo też stosuje się kolbę z zsuwanych teleskopowo prętów (B). (O innych rodzajach broni maszynowej./min. by odegrać jakąkolwiek rolę w I wojnie światowej. US M3 Al.por. Broń wykonana podstawą uzbrojenia piechoty radzieckiej. Była to jedna z tańszych broni tego rodzaju. Sten Mk2 z tłumikiem dźwięku. MP 40.bez tłumika). Broń miała przełącznik rodzaju ognia. jest całkowicie automatyczna. częściowo przypominała ona to urządzenie. 2.45 ACP (11. 3. z tłumikiem dźwię­ ku. Szybkostrzelność teoretyczna 400 strz. Kolba składana teleskopowo./min (650 . dzięki czemu odrzut towarzyszący strzelaniu jest względnie mały./min. Pozwala to prowadzić ogień zarówno z biodra./min. Jednym ze sposobów jej uzyskania jest zastosowanie składanej kolby. ZSRR.Pistolety maszynowe Pistolety maszynowe z I i II wojny światowej (po lewej). 211 „Karabiny maszynowe"). przeznaczona była do działań specjalnych. Dzięki temu broń daje się wygodnie przenosić. jego gniazdo znajdowało się po lewej stronie komory zamkowej. Jeden z pierwszych pistoletów maszynowych zastosowany przez armię niemiecką w 1918 r.patrz str. 3. str. 1. 1. i sile sprężyny powrotnej (a). W broni tego typu stosuje się amunicję pistoletową.43 mm). Amunicja jest dosyłana z magazynka pudełkowego lub bębnowego (O innych systemach zasilania stosowanych przy silniejszej amunicji .. Kaliber 7. Parametry sprężyny i zamka dobiera się tak. Był zasilany 2 magazynka „ślimakowego" o pojemności 32 naboi. Kaliber 9 mm Parabellum. Poka­ zana odmiana. wykonywanej zwykle z kształtek metalowych. Szybkostrzelność teoretyczna 450 strz. wprowadzając następny nabój do komory i odpalając go./min. PPSz wz41. Kolby składane (po prawej). Żołnierze amerykań­ scy nazywali tę broń „smarownica". Broń tego typu przeznaczona jest do walki na małych odległościach. . Mógł strzelać tylko ogniem ciągłym. Przełącznik rodzaju ognia. 148 Zamek swobodny (powyżej).62 mm x 25 Tokariew. 4. zamek porusza się do przodu. Kaliber 9 mm Parabellum. Mogła strzelać tylko ogniem ciągłym. Szybkostrzelność teoretyczna 500 strz. Strzelał tylko ogniem ciągłym. Pod wpływem sprężyny powrotnej. 211). Magazynek bębnowy. Jedna z licznych odmian produko­ wanego masowo brytyjskiego pisto­ letu maszynowego. Bergmann MP 18/1. Kaliber 0. Powstała w wyniku uproszczeń technologicznych wcześniejszego MP 38. zwykle wymagających zespołowej obsługi . Idea pistoletu maszynowego zrodziła się w warunkach wojny okopowej. jak i z ramienia. Niemiecka konstrukcja wprowadzona podczas II wojny światowej. Podczas ruchu zamka do tyłu następuje wyrzucenie pustej łuski.

roń ta zdobyła sławę dzięki gangsterom z Chicago (po lewej) używającym wcześniej wersji Thompsona z 1921 r. 2. kaliber 0. jaka mogłaby być oddana z danej broni w jednostce czasu./min. Wersja z 1928 r..43 mm). kaliber 9 mm x 19 Parabellum./min. K-50 M. Szybkostrzelność teoretyczna 550 strz.jego pierwowzorem był Carl Gustav M 45 B. broń skonstruowana i produkowana w Izraelu. g Thompson Model 1928 (powyżej). kaliber 9 mm * 19 Parabellum. Konstrukcja zachodnioniemiecka. Używana też w innych krajach. W krajach anglosaskich nazywany owszechnie „Tommy-gun'. magazynek umieszczono w chwycie. 43. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz. Broń opracowana w USA i dostępna na tamtejszym rynku. 3. kaliber 9 mm * 19 Parabellum. Cechuje się zwartą konstrukcją. Szybkostrzelność teoretyczna 1200 strz.62 mm x 25 Tokariew.380 ACP. Ingram Model 11. Przełącznik rodzaju ognia.TCaJiber 0. wprowadzonej w USA w latach dwudziestych.. kolba składa się na zawiasach na bok./min.Indywidualna broń miotająca Niektóre współczesne pistolety maszynowe (po lewej). Produkowana jest również wersja ze składaną. UZI. głównie ze względu na małe wymiary ułatwiające ukrycie. Północny Wietnam. Walther MPL./min. 5. Kolba składana na bok. 4. 1. Kolba teleskopowa ze składaną stopką. Uwzględniając wspomniane wyżej warunki wprowadzono pojęcie szybkostrzelnosci praktycznej. Broń te modyfikowano wielokrotnie i powszechnie stosowano jeszcze w II wojnie światowej. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz.. wz. metalową kolbą. przeładowywania broni i celowania. popularna również wśród gangsterów. bez uwzględnienia wymiany magazynków. Szybkostrzelność teoretyczna: pojęcie to odnosi się do ognia ciągłego i oznacza ilość strzałów. była przystosowana do magazynków pudełkowych o pojemnośa 20 naboi (pokazany tutaj). zakupiona przez policję i straż graniczną RFN. 149 . Tylko na ogień ciągły. Przełącznik rodzaju ognia. Jest to modyfikacja radzieckiego pistoletu maszynowego PPSz. Strzela tylko ogniem ciągłym. Kaliber 7. Port Said. Broń ma przełącznik ognia.45 ACP (11. lub 30 naboi. w okresie wielkiej prohibicji. Produkowany w Egipcie na licencji szwedzkiej .. Można było stosować również magazynki bębnowe na 50 i 100 naboi.

Magazynek o pojemności 8 naboi. Kaliber mmx 50 R Lebel. wyrzucając łuskę. z karabinka automatycznego m o ż n a strzelać p o d o b n i e jak z pistoletu maszynowego. z w y k l e .62 mm Spriengfield). wykorzystuje energię gazów prochowych do n a p ę d u mechanizmów przeładowania broni.Karabiny samopowtarzalne. konstrukcja niemiecka. Jego ruch ku tyłowi powoduje odryglowanie zamka. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Wersja M2 miała przełącznik ognia.światowej oraz w wojnie koreańskiej. karabinki automatyczne Każda. 150 f Wczesne karabiny samopowtarzalne (powyżej). którego ruch ku tyłowi powoduje odryglowanie zamka. Gewehr 43. kierowców i oficerów liniowych. Mondragon Modelo 1908. bardziej znany jako Garand M 1. 2. Kaliber 7. Stosowano dwa rodzaje magazynków: 15-stonabojowe (pokazany tutaj) i 30-stonabojowe. Broń p o d o b n a do kb. Magazynek o ojemności 5 naboi. Cofający się zamek wyciąga i wyrzuca łuskę oraz ściska sprężynę powrotną.30 cała Ml Carbine (nabój pośredni 7. Była to pierwsza w świecie broń samopowtarzalna wprowadzona jako podstawowe uzbrojenie żołnierzy piechoty. Magazynek o pojemności 8 naboi. Odprowadzenie gazów z przewodu lufy (po prawej). Kaliber 0. n a z y w a n y jest karabinem samopowtarzalnym. tego rodzaju broń. który dla oddania następnego strzału wymaga p o n o w n e g o naciśnięcia spustu. Magazynek o pojemności 10 naboi. ale dostosowana do amunicji pośredniej i mogąca strzelać również ogniem ciągłym nazywana jest karabinkiem automatycznym lub s z t u r m o w y m . od nazwiska konstruktora. US Ml Carbine. karabinek opracowany przez firmę Winchester. który teraz porusza się ku tyłowi (c). jako broń żołnierzy służb. 5.62 mm Ml). Broń skonstruowana we Francji. Kaliber 7 mm x 57 Mauser. Karabin. użyta na ograniczoną skalę podczas I wojny światowej. chociaż produkcję uruchomiono w Szwajcarii i Niem­ czech.30 cala . 4. 3. Używano jej podczas II wojny .92 mm x 57 Mauser. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych działających na tłok o krótkim ruchu. 1. część gazów o d p r o w a d z a n a jest przez otwór boczny w ściance lufy i działa na tłok gazowy. RSC Modele 1917. W większości karabinów samopowtarzalnych i karabinków automatycznych stosuje się następującą zasadę. gazy prochowe prą na tłok (b). US Ml Rifle. Kaliber 0. Działa na zasadzie odpro­ wadzenia gazów z przewodu lufy. . używany równolegle z karabinem Garand. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Zamek pozostaje zaryglowany w czasie strzału (a). Ze względu na amunicję słabszą od karabinowej. gdy pocisk mija otwór gazowy w ściance lufy. Zaprojektowany i zastosowany w Meksyku. W chwili. Dzięki sprężynie powrotnej cykl pracy całego mechanizmu może się powtarzać. użyty na niezbyt wielką skalę podczas II wojny światowej.'06 (7. Pod w p ł y w e m sprężyny zamek powraca ku przodowi wprowadzając następny nabój do komory.

62 mm x 54 R Mosin L 1 A 1 Rifle (poniżej).5 mm x 54 M 1929 (MAS). (powyżej). Magazynek o pojemności 20 naboi. Hakim. Magazynek o pojemności 10 naboi.92 mm x 57 Mauser. hgipska kopia szwedzkiego karabinu systemu Ljungmanna. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy.62 mm x 39 (amunicja pośrednia wz. SWD samopowtarzalny karabin wyborowy konstrukcji Dragunowa. Nadal używany przez obronę terytorialną w Chinach. chiński karabinek wzorowany na radzieckim SKS. Kaliber 7. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Kaliber 0. 5. 1. z uwagi na jej korzystne parametry balistyczne.62 mm x 51 NATO).62 mm x 51 NATO. Kaliber 7.broń opracowana w oparciu o karabin Garand M 1. Tak oznaczono brytyjską wersję belgijskiego karabinu FN FAL. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. ZSRR. amunicję. który jest jedną z najpowszechniej używanych konstrukcji tego typu na świecie. 43). Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. 151 . Magazynek o pojemności 10 naboi. zrezygnowano tu jednak z tłoka gazowego. Obecnie zastąpiona karabinkiem M 16. Magazynek o pojemności 20 naboi. Wprowadzony do uzbrojenia armii francuskiej w 1949 r.USM14Rifle. Pokazany egzemplarz ma kolbę i nakładkę z czarnego tworzywa sztucznego. W karabinie tym zastosowano opracowaną jeszcze w końcu XIX w. 4. MAS 49. Typ 56.308 cala (tj. 7. Z celownikiem optycznym. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu rufy. Magazynek o pojemności 10 naboi. 2. 3. magazynek o pojemności 10 naboi. Kaliber 7. Kaliber 7. Konstrukcja francuska wykorzystująca odprowadzenie gazów. Może strzelać tylko ogniem pojedynczym. Kaliber 7.Indywidualna broń miotająca Karabiny samopowtarzalne po 1945 r.

62 mm x 51 (2). Jedna z odmian hiszpańskiego karabinu. 152 Karabiny i karabinki automatyczne (powyżej). Szybkostrzelność teoretyczna 500 strz. 1.62 mm x 39 (1). naboje te nie są wymienni. W rym wypadku odrzut przenoszony jest na ramię strzelca w lini prostej. Broń. Zakupiony do uzbrojenia wielu innych państw. Klasyczna konstrukq'a. Magazynek o pojemności 10. Układ Warszawski i NATO. Warto zwrócić uwagę. . Szybkostrzelność" teoretyczna 550 strz./min. 750 strz. W trakcie strzelania odrzut działający wzdłuż osi lufy. Magazynek o pojemności 30 naboi. Zamek półswobodny z rolkami. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. gniazdo magazynka po lewej stronie.Karabiny samopowtarzalne i karabinki automatyczne Kształt łoża (po prawej). ku tyłowi powoduje podrzut lufy ku górze. G3A3.62 mm x 51 NATO (lub inne.62 mm x 51 NATO. Szybkostrzelność teoretyczna 550-650 strz. 7. znana również pod nazwą Sturmgewehr 43 (StG 43). MP 44. Kaliber 7. 2. nabój karabinowy 7. 3.92 mm x 32 Kurz. szczególnie podczas długich serii. Magazynek o pojemności 20 naboi. E Naboje (po prawej). znacznie silniejszy. Jedna z ierwszych konstrukq'i z prostą olbą. w zależności od kraju). Broń opracowana dla niemieckich spadochroniarzy pod­ czas 11 wojny światowej. jest używana w krajach zachodnioeuropejskich jako ogólna nazwa tego typu broni. Pakt NATO przyjął jako standardowy./min. 'ziała na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Są przystosowane zarówno do ognia pojedynczego.20 naboi. FG 42. Nazwa karabin szturmowy. stosowane przez b. CETME Model C. z wygiętą ku dołowi kolbą (&)'.92 mm x 5/ Mauser. W większości krajów bloku wschodniego stosowano jako podstawowy nabój pośredni wz. Klasyczne łoże. 4. pokazano tu wersję lekką./min. Szybkostrzelność teoretyczna ok. Kaliber 7. Spadkowi celności można zapobiec stosując bardziej prostą kolbę (b). Wprowadzony w ostatnich latach II wojny światowej. na której wzorowano wiele współczesnych karabinków automatycznych. Podstawową bronią na tę amunicję był karabinek automatyczny AK 47 i jego pochodne. z której można prowadzić ogień ciągły. co pozwalało zmniejszyć Eodrzut lufy przy ogniu ciągłym. Magazynek o pojemności 20 naboi. że mimo tego samego kalibru pocisku. jak i ciągłego. Kaliber 7. Ma to wpływ na celność broni. Podstawowy karabin armii zachodnioniemieckie] opracowany na bazie CETME. niezbyt nadaje się do broni. 43./min.'. Zamek półswobodny t rolkami. Kaliber 7.

62 mm x 39 wz. Radziecki AKM (po lewej./min. Pokazano tu pierwotną wersję z drewnianą kolbą: Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Jeden z najpopularniejszych karabinków automatycznych.62 mm x 39 wz. Szybkostrzelność teoretyczna 700-950 strz. AR 18. Wszystkie mają przełącznik rodzaju ognia.56 mm x 45. jak n p . u dołu).223 cala (5. Szybkostrzelność teo­ retyczna 800 strz.azów prochowych z przewodu ufy. Kaliber 7. Kaliber: początkowo 4. Szybkostrzelność" teoretyczna 650 strz. Magazynek o pojemności 20 lub 30 naboi. obecnie 5. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy.56 mm x 45. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz. Magazynek łukowy o pojemności 35 naboi. Magazynek o pojemności 20 naboi. Podstawowy karabinek współcześnie używany przez armię amerykańską. broń opracowana w Izraelu. Broń wprowadzona do uzbrojenia armii brytyjskiej. 3. Szybkostrzelność teoretyczna 700-800 strz. pod nazwą SA 80.56 m m x 45)./min. bloku wschodniego.' ZSRR.45 mmx39). Kaliber 7. Nadal w użyciu w krajach b. chociaż wypierany przez nowe wersie Kałasznikowa. Zmodernizowana wersja AK 47. Kaliber 0. Szybkostrzelność teoretyczna 6Ó0 strz. po doświadczeniach wojny z 1967 r. 1. 2. IW Enfield (Individual Weapon). Magazynek o pojemności 20 naboi.223 cala (5. Komora zamkowa ze stopu aluminium. kolba i nakładka z tworzywa sztucznego.5. Działa f na zasadzie odprowadzenia . Galii ARM./min. Kaliber 5. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Karabinki automatyczne (po lewej). Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Pokazano wersję ze składaną kolba metalową. co pozwala zastosować długą lute przy względnie małej długości całkowitej karabinu. Magazynek łukowy o pojemności 30 naboi. 43. 43. 4. Amerykański M 16 A 1 (po lewej). skonstruowany przez M./min. 153 . AK 74 (kal.85 mm x 49./min. Kaliber 0. oferowana na rynku amerykańskim.56 mm x 45). Wprowadzony po raz pierwszy w 1986 r. AK-47./min. Stosowany i produkowany nie tylko w byłych państwach bloku wschodniego. Kałasznikowa. Broń standardowo wyposażona jest w celownik optyczny. Urządzenie spustowe wraz z chwytem umieszcza się tu przed komorą nabojową. Magazynek o pojemności 30 naboi. Ostatnia wersja karabinka Armalite.

Granatnik (powyżej). Niektóre granatniki przypominają wyglądem pistolety sygnałowe (b). US M 203. jest wielkokalibrową bronią ręczną. używanych podczas zamieszek). albo opierając je o ziemię. zwykle jednostrzałową. M 79 użyto w Wietnamie. 154 . obezwładniających itp. Przedstawiamy typowe przykłady i sposoby wystrzeliwania granatów.Granatniki ręczne. Wystrzeliwuje się z niego granaty odłamkowe i zaczepne . latego zwykle strzela się z nich z ramienia (a). Tego rodzaju uzbrojenie ma długą historię. potem stosowano je jako namiastkę broni przeciwpancernej na najniższym szczeblu taktycznym. Kaliber 40 mm. Granatniki ze względu na znaczną masę ocisku. 1. Niemcy. Kaliber 40 mm. 2. Istnieją granatniki odprzodowe. XVIII w. US M 79. Opracowano wiele granatów dających się wystrzeliwać z karabinu. Do ładowania lufę granatnika przesuwa się ku przodowi. Granatnik skałkowy z lufą odlaną z brązu. pojawiło się podczas I wojny światowej. kul gumowych.rażące falą uderzeniową. granaty nasadkowe Przedstawiamy tu broń ręczną. Niektóre bronie tego rodzaju nazywane granatnikami . obecnie wypierane jednak przez konstrukqe odtylcowe. siatek E Składanie się do strzału (po lewej). 350 m. podobna jest też technika strzelania. Do ładowania lufa jest odchylana (na zawiasie). granatnik odtylcowy z gwintowaną lufą. lub też naboi oświetlających. choć często wymaga to dodatkowej nasadki. Niektóre granatniki mają konstrukqę umożliwiającą wystrzeliwanie pocisków specjalnych (z gazem łzawiącym. cechuje silny odrzut. służącą do wystrzeliwania granatów. Europa. przystosowaną do wystrzeliwania pocisków zwanych granatami. 3. granatnik karabinowy stanowiący dodatkowe wyposażenie karabinka M16 Al.. Stosuje się do niego amuniq"ę zespoloną (3a). pocz.tworzą odrębną grupę. koniec XVI w. Granatnik z kombinowanym zamkiem lontowo-kołowym. 4. Maksymalny zasięg ok.

Jest to warunek skutecznego działania ładunku kumulacyjnego.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Granaty nasadkowe (powyżej). Pozycje strzeleckie (po prawej). umieszcza się rurkę. umocowany na lufie brytyjskiego karabinka skałkowego z 1747 r. Do rażenia siły żywej. 155 . Granat zakończony jest rurką o średnicy dopasowanej do zewnętrznej średnicy lufy. Gazy prochowe wyrzucają granat. Kaził nie tylko odłamkami. Brytyjski granat Nr 36. od nazwiska konstruktora nazwany granatem Millsa. Do wystrzeliwania granatu używa się wyłącznie „ślepej" amunicji. Francuski granat STRIM (lekki karabinowy granat przeciwpancerny). Do nasadki wkłada się granat i odpala nabój („ślepy") w komorze nabojowej kiirabinu. Granat ten nasadzany jest na wylot lufy (ma rurkę wewnątrz korpusu). Granat prętowy. Do wystrzeliwania granatów używa się specjalnej amunicji („ślepej"). 2. Pokazano ganat amerykański M 19 A 1 WP. przez którą przelatuje pocisk. 3. Pokazano belgijski granat z gazem łzawiącym LAC M2. na osi lufy. Podobnie jak większość tego rodzaju granatów ma stabilizacje brzechwową. wystrzeliwane są z luf długiej broni palnej. kolba przyciśnięta łokdem (tak by mogła przesunąć się do tyłu nie uderzając o ciało strzelca).wykorzystują one tzw. Granat pomyślany był początkowo jako środek zadymiania pola walki. Znane są również granaty z pułapką kulową pozwalające na wystrzeliwanie ich „ostrą" amunicją. Garłacze mogą mieć przewód gładki lub gwintowany. Garłacz (powyżej). Na rurce umocowane są brzechwy. których skorupy wykonywano z kutego żelaza. Zastosowanie stabilizatorów zwiększa celność. b. której wewnętrzna średnica dopasowana jest do średnicy skorupy granatu. podobnie jak większość tego typu granatów. Przed wystrzeleniem pręt granatu należy wsunąć do lufy. poprzez dodanie stalowej płytki . z oparciem kolby o ziemię. Londyn). Pokazano cztery podstawowe rodzaje. obecnie podobne granaty mogą służyć jako zapalające (zawierają biały fosfor) i zaczepne. 1. Przykłady granatów nasadkowych (po prawej). d. Służył do wystrzeliwania granatów. Granaty nasadkowe dobrze nadają się do przenoszenia gazów i dymów o drażniącym działaniu.Obok (po lewej). dzięki czemu głowica uderza w cel wierzchołkiem czepca balistycznego. b. Granat nasadkowy. o nieco mniejszej średnicy niż kaliber lufy. Odłamkowy. Wystrzeliwanie granatów nasadkowych (po prawej). Rozwiązanie to jest szczególnie korzystne w przypadku granatów przeciwpancernych z głowicą kumulacyjną. Dymny. dzięki nim granat leci głowicą skierowaną w cel. pokazano garłacz zdjęty z lufy (Tower. ale również falą uderzeniową. Duży odrzut przy strzelaniu granatami nasadkowymi wymaga przyjęda odpowiedniej pozycji przez żołnierza: a. Garłacz. Na wylocie lufy mocowana jest specjalna nasadka. c. a. skorupa bez stateczników. Tego rodzaju granat nakłada się na wylot lufy i wystrzeliwuje się za pomocą „ślepej" amunicji. Używano go w I i II wojnie światowej. Granat łzawiący. Granat połączony jest z prętem stalowym. pułapkę kulową lub też w kadłubie granatu. Nasadki nadają się szczególnie do wystrzeliwania granatów ręcznych. Przeciwpancerny. Istnieją odmiany garłaczy umożliwiające miotanie granatów za pomocą ostrej amunicji . Stosowane są również gumowe kule wystrzeliwane wprost w demonstrantów. Był to zwykły granat ręczny zaadoptowany do wystrzeliwania z garłacza.

Lufa z tworzywa 1 sztucznego. Zjawisko strzału (po lewej). Zasada działania. Powstające gazy wydostają się do lufy. W praktyce można to osiągnąć także poprzez wypływ (do tyłu) gazów powstających w wyniku spalania ładunku miotającego (B). Miniman (powyżej). W ładunku wybuchowym wykonuje się stożkowe wgłębienie (A). lufę granatnika wyrzuca się. Po naciśnięciu spustu zapala się ładunek miotający (2). Umieszczony za szczytem stożka detonator wybucha w momencie. Szwedzki bezodrzutowy granatnik przeciwpancerny. Zasięg 250 m do celów nieruchomych i 150 m do celów ruchomych. można położyć na ramię. Masa całkowita 2. o odpowiednio dobranej długości uderza iv cel (C). W broni bezodrzutowej (po prawej) wykorzystuje się trzecią zasadę dynamiki Newtona „akcja równa się reakcji". wypływa do tyłu. Pociski kumulacyjne (po prawej). w granatniku bezodrzutowym Miniman.Ręczna broń bezodrzutowa Skuteczna bron bezodrzutowa narodziła się w latach II wojny światowej.9 kg. zwykle osłonięte cienką wkładką z metalu kolorowego. wobec braku odrzutu. Broń tego rodzaju. wzmacnianego włóknem szklanym. w tym samym czasie nadmiar gazów. Dzięki niej również pojedynczy żołnierz uzyskał możliwość wystrzeliwania pocisków o dużym kalibrze. Brzechwy rozchylają się po opuszczeniu luty. Ta broń jednorazowego użytku jest ładowana fabrycznie (1). tak by nogi nie zostały porażone strumieniem gazów. Broni bezodrzutowej używa się głównie jako broni przeciwpancernej. choć jej zasadniczą wadą jest strumień gazów wypływających do tyłu w czasie strzału. że grubość przebijanego pancerza nie zależy od odległości na jaką strzelamy. jednorazowego użytku. Gazy wnikają do wnętrza czołgu rażąc załogę. należy wygiąć ciało. W krajach anglosaskich dla oznaczenia pocisku kumulacyjnego używa się skrótu HEAT: 156 . Sprzyja temu również niewielka masa broni. Po strzale (3). gdy rurka czepca (B). Pocisk stabilizowany brzechwowo. Pokazany wyżej Miniman jest w stanie przebić 30 cm pancerz. i pociskiem (b). Największą zaletą tego typu pocisków jest to. Zdradza to stanowisko strzelca i stwarza zagrożenie dla osób znajdujących się za strzelcem. używany obecnie. Ciśnienie gazów wyrzuca pocisk. W myśl tego. Najczęściej strzelec składa się do strzału w pozycji klęcząc. Powstające gazy zostają skupione w wąski strumień cechujący się niezwykle wysoką temperaturą i prędkością. ruch pocisku ku przodowi należy zrównoważyć ruchem odpowiednio dobranej pirzeciwwagi w przeciwną stronę (A). W granatniku Miniman jak i w innych broniach bezodrzutowych tego rodzaju pociski stosuje się do niszczenia celów opancerzonych. perforowanym ładunkiem miotającym (a). Strzelanie z ramienia (powyżej). W tej roli jest skuteczna. Jeśli jednak chcemy strzelać z pozycji leżąc. Skupione gazy powodują odparowanie metalu na drodze strumienia w pancerzu powstaje wąski otwór.

Zapewnia to dostateczny efekt żyroskopowy. Pokazano go również w przekroju (B). pozbawioną już dna. osłona szyny spustowej e.wspomniana odległość jest jednocześnie maksymalnym zasięgiem. Lufa z wysokojakościowej stali. Strzela się z ramienia albo ze składanego trójnogu. drugi wypycha z wyrzutni przeciwwagę (b). Zachodnioniemiecki granatnik przeciwpancerny nowej generacji. celownik mechaniczny m. Bezodrzutowa broń piechoty zaprojektowana w Szwecji. po czym usuwa się łuskę po ładunku miotającym. spust i. obecnie używana przez wiele innych armii. Broń jednorazowego użytku. umieszczony między dwoma tłokami.25 s . 580 m w dągu 1. W nowy sposób zastosowano w nim ideę broni bezodrzutowej. Ponieważ obrót wpływa niekorzystnie na efekt działania ładunku kumulacyjnego. chwyt pistoletowy h. Obraca się on niezależnie od głowicy z ładunkiem kumulacyjnym (b). 4. celownik optyczny 1. Po naciśnięciu spustu zewnętrzny bijnik uderza w spłonkę ładunku miotającego. jest fabrycznie ładowany. W celu załadowania broni należy odchylić dyszę i włożyć nabój do lufy. W czasie strzału (C) spalany jest ładunek miotający (a). chwyt przedni j . Granatnik umożliwia przebicie pancerza czołgu pociskiem kumulacyjnym na odległościach do 500 m. Pocisk wyrzucany jest z lufy przez ładunek miotający. oś dyszy. Broń składa się z cienkościennej lufy stalowej z dyszą. rączka zamka dyszy c. Pocisk do granatnika Carl Gustaw ma stabilizację obrotową. napędzający pocisk w dalszej fazie lotu. 3. Działanie granatnika Carl Gustaw (po prawej): 1. W ten sposób wyeliminowano jedną z podstawowych wad broni bezodrzutowej. Jeden z żołnierzy pełni obowiązki celowniczego podczas gdy drugi (amunicyjny) zajmuje się ładowaniem broni. w pocisku zastosowano łożyskowany pierścień wiodący (a). Te zostają gwałtownie przesunięte ku końcom wyrzutni i tu zatrzymane. ACL-APX (po lewej). Następnie zostaje uruchomiony silnik rakietowy na paliwo stałe. opora i. 2. Armbrust (po lewej). miejsce przyłożenia policzka n. dzięki czemu nie zmniejsza się jej skuteczność. 5. urządzenie uderzeniowe d. E Sposób stabilizacji pocisku (powyżej). dysza b. Granatnik (A). Francuski granatnik łączący różne systemy bezodrzutowe. stabilizujący lot pocisku. Teraz ponownie otwiera się dyszę przekręcając ją ku dołowi. Głowica z ładunkiem kumulacyjnym ma kaliber 80 mm i pokonuje odległość ok. Jednocześnie głowica nie obraca się. Z granatnika można również wystrzeliwać pociski od łamkowo-burzące. wymuszaną gwintem przewodu lufy. Jeden z ruch napędza pocisk stabilizowany brzechwowo (c). Przewód lufy gwintowany. Gazy prochowe napędzają pocisk KU przodowi. muszka mechanicznych rzyrządów celowniczych .Ręczny granatnik ppanc RLC Carl Gustaw 84 mm (po prawej). Obsługa granatnika: dwie osoby. napinacz bijnika g. dymne i oświetlające. I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca a. 157 . jaką był strumień gazów za wyrzutnią. Dno łuski zostaje wyrzucone przez dyszę kutyłowi. o gwintowanym przewodzie.

jak i ładowaniu. średniowieczne machiny miotające. W rozdziale. zarówno przy budowaniu stanowisk. przedstawiono przede wszystkim mechaniczne machiny miotające oraz wykorzystanie materiałów wybuchowych jako środka napędowego. Nawet najprostsze działa. np. Na końcu opisano ciężką broń automatyczną. Musiały mieć mocną konstrukcję i prowadziły ogień z przygotowanych stanowisk. wielkością i ograniczoną manewrowością. na działach odtylcowych kończąc.Rozdział czwarty DZIAŁA Działa różnią się od ręcznej broni palnej. strzelających pociskami o masie 100 funtów. przedstawionej w poprzednim rozdziale. podczas działań bojowych wymagały wysokiego stopnia planowania i organizacji. Następnie omówiono rozwój historyczny dział. pokazuje baterię dział gwintowanych z okresu wojny secesyjnej na stanowisku wojsk Unii. Na podstawie nakładu pracy przy technice obsługi tych machin należy je uznać za broń czysto wojskową. Działa strzelały wielkimi pociskami o dużej skuteczności rażenia. Fotografia (po prawej). 158 . począwszy od dział ładowanych od przodu (odprzodowych). Fort Brady nad rzeką James w Wirginii. Były one nieporęczne i zbyt skomplikowane do obsługi przez pojedynczego człowieka. dlatego wymagały kilku ludzi do tej czynności. głównie masą.

.

Wprawdzie już Rzymianie wprowadzili małe. lekkiego mechanizmu spustowego. szeregu doświadczeń. Rozbudowywano je do takiej wielkości. Pozostałe dane określono w wyniku doświadczeń). c. balista. podaje dane różnych dział rzutowych. Wszystkie mechaniczne mach:lny miotające potrzebowały odpowiedniego. machina miotająca w rodzaju kuszy. p. jednakże większość ówczesnego sprzętu lepiej spełniała rolę staq*onarnych dział oblężniczycn. 160 . d.n. 1. Dane ustalił Ralph Payne-Gallwey. rutta jest praktycznie pionową. ramię 3. Znalazł on szerokie zastosowanie w różnych machinach miotających. . Machiny te były wykorzystywane dzięki sile sprężystości powroza.Mechaniczne machiny miotające Zanim zaczęto wykorzystywać proch jako środek napędowy.e.. Z wykopalisk: archeologicznych pozostało niewiele świadectw z tamtej epoki. a.) Tabela porównawcza (powyżej). machina miotająca działająca na zasadzie wykorzystania siły przeciwwagi. posiadamy informacje o praktycznym użyciu machin miotających. Rzymska bal i sta (powyżej). na jaką pozwalał ówczesny poziom techniki. Dzięki studiom i eksperymentom prowadzonym po 1860 r. pocisk 2. 161). dzięki przeprowadzeniu na przełomie XIX I XX w. ruchome machiny służące jako działa polowe. ma cięciwę z dwóch powrozów splecionych z włosów. należycie sprężystą deską (patrz str. (Dane z * oznaczają przybliżone oceny dla machin miotających tego rodzaju. Natomiast zachowało się wiele pocisków. przedstawia dwóch legionistów obsługujących balistę podczas wojny z Dakami (101-107 r. posiada ramię dźwigni. hak przesuwany w pozycji po uruchomieniu katapulty. b. bądź odzwierciedlają bardziej fantazję artystów niż rzeczywisty ich wygląd. Sposób działania (po prawej). Fragment kolumny Trajana w Rzymie. katapulta wykorzystuje energię skręconych powrozów bądź splecionych włosów. Przekazane opisy machin są często niedokładne. używano do miotania ciężkich pocisków na dużą odległość machin mechanicznych. Na rysunku przedstawiono mecha­ nizm spustowy na ramieniu katapulty.splecionego włosia bądź przeciwwagi. hak przesuwany w pozycji przed uruchomieniem katapulty 4.

pod dowolnym kątem i wysokością (rysunek wg Violleta le Duca „Dictionnaire Raisonne" de 1'Architecture Francaise". Jest to szkic Leonarda da Vinci zamieszczony w „11 Codice Atlantico". bądź . Rutta (powyżej).. zaopatrzonej w cięciwę.połączenie rogu i cięciwy. służącej do miotania kul . p. Prawdopodobnie pierwszymi machinami miotającymi były ogromne kusze.Machiny neurobalistyczne wykorzystujące siłę sprężyny Machiny miotające wykorzystywały siłę sprężystości połączonych płyt elastycznych. zdobyta przez Niemców w 1915 r. Działa Kusza z łożem (po lewej). Katapulta do miotania granatów ręcznych (powyżej). Katapulta znalazła zastosowanie podczas walk pozycyjnych. Siła sprężystości w pewnych typach maszyn była mniejsza niż w maszynach barobalistycznych. Kutta (po prawej). ciskająca oszczepy umieszczone na drew­ nianym ramieniu. niż przedstawienie rzeczywistej machiny. 161 . z okresu I wojny światowej. Machina miotająca używana w Europie w Średniowieczu. Jeden. Konstrukcja machiny umożliwiała miotanie pocisków w określonym kierunku. Na rysunku przedstawiona jest katapulta rosyjska. 1868 r.jak w przypadku kuszy. których budowa przypominała współczesne resory piórowe. a napi­ nanej przy pomocy kołowrotka linowego i drążka zapadkowego. Rysunek przedstawia ruttę przygotowaną do miotania dwu pocisków kamiennych. lub ogromny łuk. w celu miotania oszczepów czy kamieni. drugi w kieszeni procy. podczas oblężenia przez Rzymian. znajduje się bezpośrednio na końcu drewnia­ nego ramienia wyrzutni. Przy jej pomocy miotano granaty ręczne i inne materiały palne na nie­ przyjacielskie okopy strzeleckie.c. Rysunek przedstawia przypusz­ czalny model osadzonej w łożu kuszy z okresu starożytnej Grecji.n. Rolę sprężyny spełniała przeważnie płyta drewniana. Archimedes zaprojektował wiele machin miotających do obrony Svrakuz w 211 r. Prawdopodobnie w tym przypadku chodziło o szkic konstrukcyjny.). l a m też zastosowano machiny miotające na niespotykaną w starożytności skalę.

Największe katapulty miotały pociski o masie 30 kg. Balista. zaliczana do najskutecznkojszych machin oblężniczych. zrekonstruowanej według źródeł historycznych. Ta machina oblężnicza i polowa powstała prawdopodobnie w El w. zwierzęcia z rodziny koniowatych. Klasyczna machina neurobalistyczna z czasów rzymskich i Średniowiecza. Długi powróz z włosów bądź włókien (a). budowana przez Rzymian w różnych rozmiarach. Wykorzystanie sił napinających wymagało budowania mocnych konstrukcji machin miotających. Na rysunku przedstawiona jest rekonstrukcja katapulty. nawijano na dwie osie (b). Prędkość początkowa pocisków była większa niż w innych machinach neurobalis tyczny eh. Powrozy skręcano za pomocą dwu kołowrotków (d).n. 2. Ten sposób działania stosowali już starożytni Grecy i Rzymianie. Anglia).torsyjne Machiny neurobalistyczne wykorzystywały w celu miotania pocisków także siłę sprężystości skumulowaną w skręconych powrozach z włosia lub włókna. Następnie pomiędzy nie wkładano końcówkę ramienia wyrzutni (c). 1. 3. Cirencester. na której przeprowadzał doświadczenia. Sposób wiązania powrozów (powyżej). p.Machiny neurobalistyczne .e. machina oblężnicza i polowa. Elastyczność ramienia wyrzutni przypominała Rzymianom kopnięcie tego zwierzęcia (Muzeum Corinium. Lekka balista polowa. Rzymski onager (rekonstrukcja). wykonana przez Ralpha Payne-Gallwey'a. Katapulta. 162 . Nazwa onager pochodzi od kulana. precyzyjnie miotała kamienie lub oszczepy (rekonstrukq'a wykonana przez Ralpha Payne-Ga Uwey'a). Rysunek przedstawia późniejszą wersję balisty rzymskiej. 4.

Machiny barobalistyczne
Machiny barobalistyczne miotały cięższe pociski niż pozostałe machiny, chociaż pod względem zasięgu rzutu i prędkości pocisku ustępowały machinom neurobalistycznym. Ciężka przeciwwaga i długie ramię wyrzutni wymagały ogromnych konstrukcji, dlatego też użycie takich machin opłacało się obu walczącym stronom tylko podczas prowadzenia oblężenia. Zadziwiające, że ten prosty system miotania pocisków uzyskał wielką popularność dopiero po 1250 r.

Działa

Uruchomienie procy (powyżej). Działanie procy nie przynosiło efektu, jeśli pętelka uwalniała kamień w niewłaściwym momencie. W tej blidzie kamień pozostawał tak długo w pętelce, az lina odciągowa (a), uległa rozprężeniu/Następnie wychylała się kieszeń procy (b), i kamień opuszczał pętelkę.

Blida albo trebusz (powyżej). Rysunek zaczerpnięty z pracy Violleta le Duca, przedstawia plan udoskonalonej blidy z okresu Średniowiecza. Podniesienie ogromnej przeciw­ wagi — skrzyni napełnionej ziemią i kamieniami - wymagało zastosowania systemu kołowrotków, fin i wałków. Machiny ze stalą przeciwwagą nazywano tripantiumami.

E

Uruchomienie procy (po prawej). Na rysunku przedstawiono schemat uruchamiania procy. Kąt trzpienia (a), i układ złożenia (b) na końcu ramienia wyrzutni (c), określają optymalny moment zwolnienia pocisku. (Wszystkie rysunki poświęcone machinom barobalistycznym ochodzą z pracy Violleta ; Duca „Dictionnaire Raisonne de rArchitecture Francaise", 1868 r.).

163

Działa prochowe
Wykorzystanie energii wyzwalanej podczas spalania prochu należy do największych postępów w historii rozwoju broni. Chińczycy znali już proch czarny w XI w., a w Europie znalazł on zastosowanie jako materiał napędowy dopiero ok. XIII w. Nieco później pojawiły się pierwsze działa. W historii rozwoju dział stałej poprawie ulegała szybkostrzelność, zasięg strzelania i skuteczność działania pocisków na cele. Niekorzystne działania uboczne, jak wytwarzanie dymu i ognia po wystrzale i pozostałości w lufie po spaleniu prochu oraz odrzut czy przegrzewanie lufy wciąż stawiały nowe wyzwania przed konstruktorami .

Energia wyzwalana podczas spalania prochu (powyżej) może być wykorzystywana w różnorodny sposób. Podczas jego spalania następuje szybka przemiana prochu w gaz, którego wysokie ciśnienie napędza pocisk: a. z reguły, w lufie pocisk znajduje się przed ładunkiem napędowym;

b. niekiedy stosowane były lufy, na które nasuwano pocisk, rozłączenie następowało po opuszczeniu przez pocisk lufy; c. bezodrzutowa broń palna z dwustronnie otwarta lufą; podczas strzału strumień gazów prochowych wypływa do tyłu, równoważąc ruch pocisku do przodu co powoduje, że lufa nie doznaje odrzutu.

Błysk, huk, dym (po lewej), wywierają tak samo silne wrażenie na przeciwniku, jak wybuch pocisku. Na współczes­ nym polu walki docenia się demoralizujące działanie użycia pocisków wybuchowych. We współczesnych działach w celu zapobieżenia wykrycia stanowisk artylerii podczas prowadzenia strzelania zmniejszono do niewielkich rozmiarów wydobywanie się ognia wylotowego i dymu (ilustracja ze sztychu z XVI w.)

Rozróżnia się działa gładkościenne (a), i gwintowane (b). Te ostatnie są dokładniejsze i wydajniejsze. Chociaż fakt ten znany byl już w XVI w., dopiero wprowadzenie po 1850 r. nowych technik w obróbce luf spowodowało szersze ich zastosowanie. Gwinty, w kształcie spirali, wprawiały pocisk w ruch obrotowy, co zapewniało mu stabilizację podczas lotu. Pociski podłużne poruszają się podczas lotu częścią ostrołukową ku przodowi. 164

Działa odprzodowe i odtylcowe 1. Działa odprzodowe przez stulecia stanowiły podstawowe uzbrojenie artylerii. Pod względem wytwarzania lufy tych dział były prostsze i tańsze niż lufy dział odtylcowych. Ładowanie lufy od przodu było bardzo czasochłonne. Na okręcie czy w porcie obsługa musiała po każdym oddaniu strzału wycofać działo do tyłu, aby je ponownie załadować. Poza tym, stosowano tylko lekkie pociski podkalibrowe, co powodowało

(powyżej).

skrócenie żywotności lufy i zmniejszenie donośności oraz wpływało na dokładność trafienia. 2. Kiedy zaistniały odpowiednie przesłanki techniczne zaczęto stosować lufy odtylcowe. Osiągnięto szybsze ładowanie i dokładniejsze dopasowanie się pocisku do przewodu lufy (szczególnie ważne w lufach gwintowanych). Także łatwiejsze stało się zastosowanie tych luf na okrętach i w fortyfikacjach. Dział odtylcowych nie musiano w celu załadowania wycofywać do tyłu.

C

Tor lotu pocisku jako kryterium odziału artlerii (powyżej), radycyjnie broń artyleryjską dzieli się według toru lotu pocisku na: a. moździerze miotające pociski pod dużymi kątami (stromo torowo); b. armaty miotające pociski pod kątem płaskim; c. haubice - jako typ pośredni pomiędzy moździerzami a armatami. Mają one krótszą lufę niż armaty i miotają pociski o większej masie z niewielkim ładunkiem.

Działa
Przegląd rozwoju dział w Europie (po prawej), przedstawiony jest na przykładzie wielu bitew i wydarzeń historycznych. Najważniejszym etapem w rozwoju dział było zastąpienie luf odlewanych z brązu, żelaza czy mosiądzu lufami z kutych sztab i obręczy. Postęp techniczny dokonany w połowie XIX w. umożliwił uzyskanie lepszej jakości i techniki w budowie dział: powstały żywotniejsze lufy, wprowadzono lufy stalowe i gwintowany profil oraz zamki. Stworzono także nowe możliwości rozwojowe w tej dziedzinie. Zadania: podział artylerii na artylerię polową, obłężniczą, forteczną i okrętową ustalił się dość wcześnie i utrzymał się do XX w. W tym stuleciu powstała m.in. artyleria pancerna, przeciwpancerna i przeciwlotnicza. Środek napędowy Proch strzelniczy, opisany ok. 1242 r. przez mnicha Rogera Bacona, posiadał następujący skład: siarka - 1(1 %., saletra potasowa - 60 %, węgiel drzewny - 20 %. Proporq'e te ulegały niekiedy zmianie, jednak proch czarny pozostał najważniejszym środkiem napędowym, aż do wynalezienia prochu nitroceluzowego, w latach 1846 - 1887. W 1887 r. Szwed, Alfred Nobel opatentował bezdymny materiał miotający. Z tego materiału wywodzi się najwięcej nowoczesnych rodzajów prochu. Czarny proch wytwarza gęsty, biały dym, ograniczający widoczność celowniczemu i zdradzający jego stanowisko nieprzyjacielowi. Nowe rodzaje prochu określono generalnie jako 'bezdymny" materiał miotający, gdyż podczas strzału wytwarzana jest tylko cienka warstwa szarego dymu. Jego największą zaletą jest wytwarzanie podczas spalania się równomiernego ciśnienia na lufę i pocisk. Materiały wybuchowe Proch czarny służył do końca XIX w. także jako materiał wybuchowy do napełniania pocisków. Pierwsze nowoczesne materiały wybuchowe, np. dynamit, okazały się zbyt wrażliwe na wstrząsy podczas transportu . Problem ten rozwiązany został dopiero dzięki /astosowaniu kwasu pikrynowego.

Działa odtylcowe
Do II poł. XIX w. dominowały działa odprzodowe bez zamka. Ogólnie można wyróżnić trzy okresy w technice ich wykonywania (patrz niżej). Łoża, podobnie jak działa, przeszły różne stopnie rozwoju, począwszy od prymitywnej podwaliny, na której osadzano lufę. Rodzaj łoża pozwala wnioskować o typie działa .
Ładowanie odprzodowe (po lewej). i. ładunek prochowy upychano na dnie lufy, następnie wkładano korek uszczelniający, a na końcu do lufy wkładano pocisk; 2. ładunek prochowy zapalano w komorze nabojowej przez otwór strzelniczy (zapał). Ciśnienie gazu powstającego ze spalającego się prochu wyrzuca pocisk z lufy (pociski, patrz str. 167).

Budowa lufy (po lewej). a. początkowo większość luf armatnich wykonywano z kutego żelaza. W celu przeciwdziałania naprężeniom promieniowym, powstającym podczas spalania się prochu, podłużne sztaby lufy wzmacniano skuwanymi obręczami; b. od XV w. lufy odlewano z brązu, stosując przy tym technikę podobną do odlewania dzwonu. W zasadzie działa te były wydajniejsze i miały doskonalszy kształt niż lufy z kutego żelaza. Żeliwo i mosiądz stosowano jako materiał na lufy aż do około 1860 r. c. lufy wzmocnione. Po 1860 r. w działach o dużej masie, wzmacniano przeważnie nasadę zamkową w celu zrównoważenia wysokiego ciśnienia gazów wytwarzanego przy odpalaniu ładunków wzmocnionych. Ponownie odżyła stara technika wytwarzania luf z kutego żelaza mających kształt grubego pierścienia, które Dyły przewle­ kane bądź marszczone przez wewnętrzną koszulkę lufy.

Moździerze i haubice (powyżej), miotają pociski pod dużymi kątami (od 45° do 85"). W okresie stosowania dział odprzodowych w budowie tych rodzajów broni nastąpiły niewielkie zmiany. Haubice (1), miały węższą komorę nabojową, czopy osadzano w środku ciężkości lufy. Czopy moździerza (2), osadzano na tylnej części lufy. Perier i bombarda należą do poprzed­ niczek dzisiejszych haubic.

Łoża (powyżej) 1. Pierwsze łoża skrzyniowe. Na rysunkach średniowiecznych pokazywane są często lufy osadzane na konstrukcji belkowej w kształcie skrzyni (powyżej). Były to pierwotne działa oblężnicze. Rzadko dokonywano zmian stanowisk tych dział (np. celowanie, ustawianie, itp.). Działa oblężnicze ostrzeliwały głównie wieże zamków oraz dokonywały wyłomów w murze.

2. Łoże działa okrętowego z reguły posiadało niewielkie koła. To wystarczało na wykony­ wanie manewrów: wycofanie do załadowania, wytoczenie do oddania strzału. Łoża dział fortecznych wyglądały podobnie jak pierwotne łoża skrzyniowe i często były wykonane z że.laza. „Szczeble' ścian bocznych łoża służyły jako podpórka ' dla uzyskania dźwigni w celu podniesienia nasady zamkowej pola dennego działa i uzyskania płaskiego kąta miotania pocisków.

3. Jednoosiowe łoże na kołach służyło do uzyskania jak największego pola ostrzału przez działo. Duże koła oraz mocne i lekkie ściany łoża nadawały się najlepiej do tego celu. Podczas transportu łoże z reguły zawieszano na przodku amunicyjnym. Działo ciągnął zaprzęg złożony z sześciu lub więcej koni, mułów czy wołów. 4. Moździerz ze stałym łożem. Podczas zmiany kierunku strze­ lania musiano dokonywać zmia­ ny położenia całego moździerza.

W celu przetransportowania moździerz był przenoszony na powóz. 5. Nowoczesny moździerz stanowi ostatnie ogniwo w rozwoju broni odprzodowej. Można także zmieniać donośnośc poprzez zmianę kąta ustawienia lufy na dwójnogu oraz zwiększać moc pocisków dzięki dodatkowym ładunkom.

166

Rodzaje pocisków (powyżej). 1. Pocisk lity. Pierwotnie działa ładowano kulami kamiennymi (a), które w XV w. zostały wyparte przez kule z żelaza lanego (b). Pociski lite okazały się idealnym środkiem do robienia wyłomów w murach, niszczyły siłę żywą oraz raziły rykoszetem na dużą odległość. W bitwach morskich przebijały kadłuby statków, niszczyły działa nieprzyjaciela i odcinały szczyty masztów.

2. Pociski połączone. Kule łańcuchowe bądź kule procowe (tzw. anioły) wystrzeliwano z dział okrętowych. Podczas lotu kula łańcuchowa, wprawiona była w ruch obrotowy. Po zetknięciu się z celem niszczyła takielunek i osprzęt okrętów nieprzyjacielskich. Kula łańcuchowa pokazana na rysunku, należała do najbardziej rozpowszechnionych rodzajów pocisków łączonych (patrz str. 143).

3. Pocisk rozpryskowy (rozsuwany). Ładunki kartaczowe bądź „ładunki kanistrowe" przemieniały działa w rodzaj olbrzymiej śrutówki do strzelania na bliższą odległość. Ładunek składający się z" kul ołowianych bądź kul muszkietowych znajdował się w puszce. W innym wariancie, kule wielkości pięści były połączone ze sobą przy pomocy smoły i tworzyły wiązkę w kształcie winogrona, wyposażoną w drewniane koła napędowe. Podczas opuszczania wylotu lufy wiązka ulegała rozerwaniu.

4. Pocisk wybuchowy. Pocisk wybuchowy - kula wydrążona i napełniona prochem czarnym oraz uzbrojona w lont prochowy - służył do niszczenia celów stałych i siły żywej. Podobne zadania spełniały później szrapnele, rodzaj pocisku wybuchowego, dodatkowo wypełniony małymi kulkami. Zapalnik czasowy inicjował wybuch pocisku kilka metrów nad ziemią.

Działoczyny (powyżej). Uokladne wyćwiczenie przebiegu czynności przy obsłudze dział miało na celu zapewnienie optymalnej skuteczności podczas walki. Przedstawiamy czynności, zawarte w regulaminach większości a r m i i : a. przewód lufy wycierano na wilgotno w celu usunięcia tlących się pozostałości po ostatnim wystrzale; b. kanonier dla zapewnienia bezpieczeństwa obsługi działa

E

odczas ładowania wkładał ciuk w zapał. Oddzielnie ładowano do lufy proch i pocisk (w końcu epoki dział odprzodowych - łącznie, jako ładunek jednolity); c. działo ustawiano według wskazówek dowódcy działa, który celował wzdłuż lufy i nadzorował czynności do odpalenia działa; d. oddawano strzał obserwując trafienie pocisku, a następnie powtarzano czynności od początku.

Pomocniczy sprzęt artyleryjski (po lewej). 1. osłona na kciuk. Osłaniała kciuk ładowniczego w zapale, podczas ładowania lufy przed bezpośrednim kontaktem z rozgrzaną lufą; 2. kątomierz artyleryjski do mierzenia kąta podniesienia lufy; 3. stempel do ubijania prochu i pocisku w lufie; 4. wycior do czyszczenia lufy ; 5. igła, tzw. przetyczka, służyła do wyciągania niewypałów jak i zawilgoconych ładunków z lufy. Trzymywała także „gałgan" podczas czyszczenia lufy; 6. szufla służyła do odmierzenia i usypywania luźnego prochu. Stosowana w okresie, kiedy nie było torebek prochowych.

167

Działa pierścieniowe z kutego żelaza
Pierwsi budowniczowie dział do wytwarzania luf wykorzystywali kute żelazo . Lufa - podobnie jak beczka - składała się ze sztab żelaznych i obręczy. W ten sposób powstawały właściwie działa - olbrzymy, mające często własne nazwy - i o których współcześni wyrażali się z przesadnym respektem (patrz str. 178).

Kolubryna (powyżej). To działo kaliber 76,2 mm wykonane zostało prawdopodobnie ok. 1460 r. w Burgundii. Nazwa „kolubryna" oznaczała w miejscowym języku burgundzkirn działa o kalibrach w przedziale 38-152 mm (Musee" de la Newreville, Berno, Szwajcaria).

Mons Meng (po lewej), działo kaliber 495 mm, wykonane w 1489 r. we Flandrii, znajduje się na dziedzińcu zamkowym w Edynburgu. Strzelało 250 kg kulami kamiennymi na odległość 2560 m, a kulami żelaznymi na odlełość o połowę mniejszą. W 1680 r. lufa uległa rozerwaniu podczas oddawania salutu armatniego. Chociaż chodzi tutaj o działo odprzodowe, to w tym jednak wypadku można było odkręcić węższą komorę prochową.

Pumhardt (po lewej), ogromny moździerz o kalibrze 890 mm z początku XV w. Komora prochowa u dna lufy wydaje się wąska w porównaniu do kalibru i przypomina późniejsze haubice (Muzeum Historyczno-Wojskowe, Wiedeń, Austria).

Łoże kierunkowe (powyżej). Rysunek zaczerpnięty z opraco­ wania Violleta le Duca, pokazuje typ łoża kierunkowego dla ciężkiej lufy. Lufa zmienia kierunek wokół osi kół, przez co dłuższa część ogonowa łoża może stanowić wielkie ramię dźwigni. Podobne rozwiązanie zastosowano w łożach kolubryn lekkich (powyżej).

168

w przeciwieństwie do niego jest odporny na działanie korozji. w Indiach. Działo z brązu. komora prochowa d. 2. pole długie g. 1. czop i. ludwisarze stosowali technikę odlewu dzwonów. Moździerz z brązu w kształcie siedzącego tygrysa. jakie powstały w tej dziedzinie. Kaliber moździerza 240 mm (Tower. strzelało kulami o masie 1. grono bądź ogon. przypuszczalnie dla Tippu Sahiba. Marka i napis mówiący o tym. według tego wzoru odlano działo w Wenecji w 1708 r. rozpoczął się okres odlewanych luf działowych. delfin bądź ucho b.3 kg (Zbiory księcia Lichtensteinu. Falkonet z brązu . bądź dla jego ojca Haidera Alego. zwanego „tygrysem 7 Mysore". Vaduz).Działa odprzodowe odlewane Po 1450 r. Fredericka IV 169 . pole średnie n. przewód lufy (w moździerzu: lot) c. kaliber 584 mm. Bombarda z końca XV w. otwór zapłonowy z kanałem zapałowym e. Paryż). cłdlana dla Zakonu Rycerskiego Św. odlany w końcu XVIII w.lekkie działo polowe. zachowała się lufa (Muzeum Wojska. Wiele dział w stanie nieuszkodzonym przetrwało kilka stuleci na dnie mórz i oceanów i dzięki poszukiwaczom ujrzało światło dzienne. Jana na wyspie Rodos. 4. iż odlew nastąpił w obecności króla Danii i Norwegii. przy wytwarzaniu których. 3. W tamtej epoce brąz u z n a w a n o za materiał lepszy od żelaza i który. Londyn). pole denne i. Działa Budowa lufy moździerza (powyżej) i armaty (po prawej). Znajduje się na nim herb Św. Niektóre działa z odlanymi ornamentami (obrabianymi następnie przy pomocy młotka i dłuta) należą do najpiękniejszych dzieł artystycznych. Tippu poniósł śmierć podczas bitwypod Seringapatamem w 1799 r. a.

Zaczęto wytwarzać lekkie lufy. by przełamać linię przeciwnika tworzącą rodzaj stalowej ściany. W armiach europejskich lekkie działa piechoty znajdowały się na wyposażeniu wielu pułków piechoty. złożonej z karabinów i armat. 1757 r. będący z wykształcenia artylerzystą.9 kg (2 funty). Przedstawione poniżej działa wchodziły w skład artylerii polowej. Używano ich także do robienia wyłomów w murach twierdz. wykonana jest z mosiądzu (tó-ólewska Akademia Wojskowa. Działa piechoty (powyżej). grupował działa w tzw. To zaś wymagało od atakującego szczególnej dyscypliny. Działo kaliber 68 mm strzelało kulami 0. Sandhurst. Na polach bitewnych ostrzeliwano ogniem bezpośrednim głęboko rzutowaną piechotę lub nieprzyjacielskie stanowiska artyleryjskie. Szwajcaria. Typowe dla tego okresu łoże ma kształt skrzyni z ogonem. zdobyte przez Anglików od waterloo w 1815 r. Miały one za zadanie odparcie głównego uderzenia Lekkie działo piechoty (po prawej). 6 170 . Zmiany konstrukcyjne ograniczały się przeważnie do konstrukqi łóż oraz do zmniejszenia masy luf. mosiądzu i żelaza. Prowadzenie ognia (powyżej). strzelające pociskami o masie 18 funtów (po prawej). w armiach euro­ pejskich podczas wojen. wielkie baterie na podwyższonych stanowiskach ogniowych. Napoleon. Lufa. Tch ogień potęgował siłę ognia muszkietów. Prowadziły one ogień zanim kolumny marszowe przeszły do ataku. E Ciężkie kule żelazne stanowiły odczas kampanii wojennych via część zapasów amunicji. aterie francuskie rozpoczęły bitwę prowadząc ponad własnymi liniami ogień przeciwko Anglikom. nieprzyjaciela prowadząc ogień na środek linii. Francuskie działo polowe.Gładkolufowe działa polowe W latach 1560-1860 większość dział odlewano z brązu. Anglia). W XVIII w. l J rzy dobrej widoczności można było zadać znaczne straty nieprzyjacielowi prowadząc ogień rykoszetowy. lekkie i średnie działa polowe zajmowały pozycje przed pierwszą linią strzelecką. 132 mm. kal.

Tabela przedstawia parametry armaty i haubicy o tym samym kalibrze . strzelającej pociskami o masie 24 funtów.. Amerykańskie działo polowe.mocniejszy ładunek niż pocisk armatni. (1861-1865). na wozie amunicyjnym. Lekki ładunek oddziaływuje znacznie słabiej na pocisk. dlatego pocisk miotany przez haubicę potrzebuje znacznie mniej ładunku miotającego (D). Podczas walki przodki i konie znajdowały się na stanowisku ogniowym. Główną zaletą haubicy jest mniejszy ciężar (B. C). Ten model haubicy powstał dzięki reformie artylerii francuskiej.chociaż ciężar pocisku (E). Podczas marszu kanonierzy jechali na przodku działa. 12-funtowe z 1857 r. zwane także „modelem Napoleona". komora nabojowa. 171 . przeprowa­ dzonej przez Jeana-Baptistę Vaquettea de Gribeauvala. Jest to jedno z ostatnich i najlepszych dział odprzodowych z gładka lufą odlewaną. zwane było Napoleonem III. 165 mm z 1765 r. Obsługa składała się z 8 kanonierów. bądź szli pieszo. co w następstwie powoduje mniejszy „efekt wystrzału". Pierwotnie konstrukcji francuskiej. ?.porównanie niektórych parametrów (powyżej). 12-funtowego. kal. Działa te były powszechnie używane w okresie wojny secesyjnej w USA. Do podniesienie kąta lufy służył drewniany klin. modeli amerykańskich z lat 1841-1844. (po lewej). prędkość pocisku jest mniejsza.1 2 funtów (117 mm). Armaty i haubice . Obsługa i konie pociągowe działa polowego. Dzięki temu haubica może pomieścić więcej prochu i miotać . Donośność jest mniejsza (F). Maksymalna skuteczność: 1800 m. jest mniejszy . okresu wojny secesyjnej w USA. i ściany lufy mogą być cieńsze. Na rysunku przedstawiona jest charakterystyczna dla haubic mocno podkalibrowana. Przy osiągnięciu dobrego wyszkolenia stan obsługi w razie potrzeby mógł ulec zmniejszeniu.Działa Przekrój francuskiej haubicy polowej. 6 woźniców i 12 koni.

dzięki czemu struktura materiałowa działa Rodmana była twardsza i mocniejsza. 1863 r. stosowano je w sposób stacjonarny. powodujące odbijanie kul i wały ziemne „chwytające" pociski. 2. Skośne skarpy. depresyjne. odrzut był hamowany dzięki tarciu. zwłaszcza podczas obrony gniazd skalnych. z początku XIX w. Armata Rodmana (columbiada). Łoże żelazne działa fortecznego. umożliwiały ostrzeliwanie oblegających z góry. 172 . Lufy często pochodziły z dział okrętowych. Łoża tzw. Były odporne na ostrzał nieprzyjacielski. Przedstawiamy speq*alne łoża pozwalające na objęcie możliwie największego sektora ostrzału . Specjalny korek u wylotu lufy uniemożliwiał wypadnięcie kuli z lufy przed oddaniem strzału. Masa lufy'22. a działami fortecznymi tkwiła w ich ogólnym ciężarze. Od XVI w. (Zamek w Edynburgu).6 tony. 3. Przedstawiony rysunek bastionu z systemem kątowym został zaprojektowany przez Francuza Vaubana. gdy ciężar nie odgrywał znaczenia. kaliber 380 mm. gdyż wraz z amuniq'ą. Twierdza (powyżej). Na rysunku przedstawione jest łoże działa 24-funtowego. Łoże szynowe umożliwiało prowadzenie ognia okrężnego (360"). często działa otrzymywały łożą żelazne. dział fortecznych. Podczas procesu odlewania chłodzono wodą wnętrze lufy. 1.Gładkolufowe działa forteczne Zasadnicza różnica między działami polowymi. Lufa i kaliber dział fortecznych były znacznie większe. na żelaznym łożu obrotowym (szynowym). Ten rodzaj loża angielskiego otrzymał nazwę „gibraltarskiego" i podlegał udoskonaleniom podczas oblężenia przyląoka w latach 1779-1783. chroniły załogi forteczne o wiele skuteczniej niz mury kamienne czy ceglane. W Europie całe miasta obwaiowy wano geometrycznym systemem fotyfikacyjnym. rozpoczęto w twierdzach montować coraz więcej dział. Łoża żelazne posiadały także elementy drewniane. W przypadku.

dawało większy kąt obwodowy. używana także na lądzie. okręty wojenne były tzw. Łoże widelcowe (po lewej). 173 . amerykańskie relingowe działko pistonowe (perkusyjne). odlew mosiężny. b. w Szkocji.Gładkolufowe działa okrętowe W latach 1550-1860. Uzbrojenie zasadnicze (po prawej). w Carron. Stanowisko działa okrętowego (poniżej). Stosowanie jej nie wymagało zbyt dużych powierzchni na okręcie. ogień artyleryjski prowadzono na krótkich odległościach. Kadłub H M S „Victory" (poniżej). Pociski lądowano każdorazowo w stanie złożonym. pływającymi bateriami.rozsuwalny. a ulegały rozwinięciu po opuszczeniu lufy: a. a. Działa pokazuje prosty układ dział pokładowych. okrętu wojennego nie zmieniło się w głównych zarysach w okresie od XVII w. Pociski specjalne do dział okrętowych (poniżej). ani licznej obsługi. z okresu bitwy morskiej pod Trafalgar. W związku z tym działo szwedzkie Wazów z 1628 r. Na szkicu pokazano typowe stanowisko działa okrętowego. z 1858 r. utrzymujący się przez okres trzystu lat. lantaka malezyjska (po prawej). przy pomocy cienkich powrozów i kółek działo podnoszono do otworu strzelniczego w burcie. proces obsługiwania oraz technika ich wytwarzania. Łoża obrotowe montowano na małych łodziach i na relingu statków handlowych w celu zapobiegania abordażom. dwa rodzaje kul łańcuchowych. W tym okresie niewielkim zmianom uległa taktyka stosowania dział. z mosiądzu. działo podczas ładowania działa wycofywano do tyłu. okrętu flagowego admirała Nelsona. posiadała krótką i cienką lufę o dużym kalibrze. Działa osadzone na burtach miały bardzo ograniczone możliwości prowadzenia ognia i musiały być toczone do tyłu w celu załadowania. do połowy XIX w. c. mocowana na wałach palisadowych. niewiele różniło się od działa z okrętu HMS „Victory" (2) z 1805 r. Jedyną innowaq'ą techniczną było zastosowanie zapłonu skałkowego. Karonada (3). pocisk teleskopowy . Gruba lina hamulcowa ograniczała odrzut działa. Większe innowacje nastąpiły tylko przy produkcji amunicji i w sposobach zapłonu. (1). Wyprodukowano je po raz pierwszy w 1779 r. b.

Działa gładkolufowe w XIX wieku Do połowy XIX w. z membraną był ulepszeniem pocisków starszego typu. postęp techniczny doprowadził do rozwoju luf gwintowanych na opancerzonych okrętach wojennych i tym samym . powodował zapalenie się mieszanki zapałczanej. W centralnej części wieży obrotowej znajdowały się dwa działa gładkolufowe kał. (po lewej). Amerykański moździerz oblężniczy (powyżej). Dwóch ludzi obsługi ładowało pocisk do lufy przy pomocy speq'alnych obcęgów. do wylotu lufy. Na rysunku przedstawiono ładunek kartaczowy (a). Podczas ładowania wygięta płyta pancerna (a). Transport amunicji odbywał się w 1865 r. i przebiegał przez otwory w pokładzie statku (b). i ładunek kulowy (b).do upadku odlewanych dział gładkolufowych. Mimo to. w użyciu były właściwie dwa typy ładunków. jeden z typowych okrętów opancerzonych z lat sześćdziesiątych XIX w. 280 mm. Zapłon (po lewej). Płytki służyły do uszczelnienia lufy. . Około 1860 r. Podczas oddawania strzału odrzut działa wyhamowywany był przez szyny cierne. J Amunicja działowa scalona (po lewej). eksplodowała po zetknięciu się z powierzchnią. w celu przyspieszenia ładowania działa ładunek prochowy wkładano najczęściej wraz z pociskiem do powłoki sukiennej. Przy szarpnięciu linki rozrywacza gruby drut (w zapalniku ciernym). masa 7. 174 Ładunek wybuchowy (powyżej). W tym podrozdziale przedstawiamy ostatnie próby modyfikaqi luf gładkościennych. Kiedy kanonier załadował nabój. Na >owiększonym wycinku (po ewej). zamykała otwory strzelnicze. Następnie wkładał zapalnik cierny (d) do otworu strzelniczego i zahaczał linkę rozrywacza (e). Kaliber 330 mm.7 (. przez otwór strzelniczy i przebijał worek prochowy. która umożliwiała wywołanie płomienia przy wystrzale. Przedstawiono model okrętu nad linią wodną. miała ona grubą ściankę i stosunkowo niewielki ładunek wybuchów}'. Kula (f). Działa mogły oddawać strzał zaledwie co dwie i pół minuty. Poza tym utrzymywały one zapa Inik (czasowy) w pozyq'i. W takich warunkach utrudnione było ładowanie od przodu. Podczas strzału worek ulega! spaleniu i rozrywał sprasowana blachę. Płomień dochodził do komory i zapalał ładunek prochowy. Zamontowanie działa na platformie kolejowej podczas oblężenia Petersburga w Wirginii USS „Monitor". Na rysunku przedstawiono je z drewnianymi płytkami u podstawy. stare okręty drewniane nie miały żadnych szans obrony. wkładał szydło (c). Pocisk szrapnelowy (g). do działa 12-funtowego (117 mm) z 1860 r. W artylerii polowej. Ścianka pocisku była cieńsza co zwiększało silę rażenia odłamkowego skorupy. przy wykorzystaniu szyn i wyciągów wielokrążkowych (c). umożliwiło nadzwyczajne wykorzystanie czynnika manewru. pokazano budowę wieży działowej. Cienka blacha oddzielała ładunek wybuchowy od kuli i zapobiegała wywołaniu przedwczesnego zapłonu przez tarcie.

Pociski do dział gwintowanych (po lewej). umożliwiający detonację ładunku przy zetknięciu się pocisku z celem. ponieważ inne pociski nie mogły poddać się stabilizacji podczas lotu i ulegały skapotowaniu. a forma cylindryczna pocisku umożliwia mu stabilny lot (b). Umożliwiało to przebijanie grubych płyt pancernych lub murów.. Tradycyjna lufa gładkościenna miotała kule (a). Miało mniejszy kaliber niż stare działo gładkolufowe. w którym lufa została dostosowana do stale rosnącej masy ładunku i do zwiększonego ciśnienia gazów prochowych. 10-funtowe.azów prochowych w gwinty. Armstrong (po lewej). osiadały dwie duże zalety. zbudowane według systemu Parrota (po lewej). Amerykańskie działo polowe z lufą gwintowaną. Produkowano je po niższych kosztach. dopasowane do gwintu lufy. Działo Parrota miało odlewany przewód lufy i płaszcz lufy z żelaza kutego. 6-funtowe. miały w dnie powierzchnię z miękkiego metalu. Lufa posiadała ścianki wielowarstwowe o różnorodnej wielkości. Projektowano różne modele z myślą o stworzeniu logicznej formy połączenia między pociskiem a gwintami.'ociski orodawkowe (b). działo forteczne odprzodowe z lufą gwintowaną. Skręt gwintu lufy stabilizuje ruch pocisku w lufie. Pociski Parrota (a). ? 175 . dzięki czemu podczas strzału wyrównywane są naprężenia promieniowe. Przewód lufy znajduje się pod ciśnieniem zewnętrznego płaszcza lufy. Przeważnie pola denne luf opasywano obręczami z kutego żelaza. po zastosowaniu jej w ręcznej broni palnej. ' Pociski wydłużone (po lewej). miały dodatkowe pierścienie wiodące. Po drugie. a lufa gwintowana umożliwiła zwiększenie masy pocisku o 55 % i wzrost donośności o 26 %. Działa Lufa gwintowana (po lewej). Dzięki temu uzyskano możliwość miotania dłuższych pocisków o większej masie przy zachowaniu takiego samego kalibru pocisku. Nowe metody przy produkcji luf umożliwiły osiągnięcie takiego stanu. . strzelające pociskami o masie 150 funtów. Jednak nic dorównywało ono osiągom 12-funtowego działa polowego „Napoleon". masywny pocisk wydłużony (d). można było wmontować w ich część ostrołukową zapalnik uderzeniowy (c).Działa odprzodowe z lufami gwintowanymi Lufa gwintowana została wprowadzona do artylerii około 1860 r. Wkrótce tą techniką wytwarzano całe lufy. Rozkład naprężeń (poniżej) we wzmocnionej lufie. z 1863 r. która podczas wystrzału wgniatana była przez ciśnienie . W lufach odlewanych w całości nie jest możliwe tego rodzaju podwyższenie wytrzymałości. był cięższy w stosunku do przekroju poprzecznego. o pierwsze. miały jednak opinię krótkotrwałych.

Zapalnik czasowy powoduje wyrzucenie na dużej wysokości materiału oświetlającego. Ponadto są także takie typy granatów. Moździerz średni (po lewej). Pokazano amerykański granat \1 302 kal. utrzymującej się przez kilka sekund. 81 mm. dwójnóg i płyta oporowa. do moździerzy lekkich. Stanowią one rodzaj artylerii piechoty. płyta oporowa h. zapalnik b. stosowane są w celu zapewnienia osłony wojsk własnych przed widocznością ze strony nieprzy­ jaciela. typowa konstrukcja.Nowoczesne moździerze Współczesne moździerze są jedynymi działami odprzodowyrni. Wsunięcie pocisku z usterzeniem do dna lufy powoduje załadowanie moździerza. brzechwy i. ładunek dodatkowy . kiedy obsługa nie może osiągnąć wylotu lufy podczas czynności ładowania ciężkimi pociskami. zastosowana została w wielu armiach świata. 176 Granaty moździerzowe (po lewej). Zapalnik granatu odpowiada za moment detonacji: stosuje się zapalnik uderzeniowy lub zapalnik ze zwloką. Ładowanie (po prawej). Na rysunku pokazano francuski granat M 61 kal. Najczęściej towarzyszy temu wytworzenie się wysokiej temperatury. celownik optyczny c. . kal. Budowa granatu moździerzowego (powyżej). Trzy główne typy granatów: 1. korpus . zapobiegająca zapadaniu się moździerza w podłoże podczas strzału. a.może być niestosowany przy zamiarze prowadzenia ognia na małej odległości e.zawiera składniki aktywne c. granat brytyjski kal. Moździerze z długą lufą stanowią jedyny wyjątek. Moździerz szwajcarski. granat szwajcarski kal. rękojeść mechanizmu podniesień iowego e. 120 mm (armie byłego Układu Warszawskiego wprowadziły także moździerze odtylcowe o kal. Są one iadowane przez prosty mechanizm zamkowy w dolnej części lufy moździerza. nasadka na wlot. które przetrwały do XX w. miotająca pod dużymi kątami pociskami wyposażonymi w stabilizatory. Chociaż początki rozwoju moździerzy sięgają XIV w. Granaty oświetlające. 1933. wz. Granaty burzące. Części składowe (po lewej) typowego nowoczesnego moździerza (system Stokesa-Brandta): a. Forma podstawowa modelu StokesaBrandta. 2. 160 mm i 240 mm). średnich i ciężkich: a. ich obecna forma powstała dopiero w okresie I wojny światowej. który opadając na spadochronie jaskrawo świeci i oświetla pole bitwy (granat amerykański M 83 A 3 kal. wlot lufy b.. ładunek podstawowy w trzonie granatu d. Granaty zapalające i dymne. dźwigar d. 51 mm b. Wielkość pocisków (po lewej).. kapsułka do zapalenia ładunku podstawowego. 60 mm. które powoli wydzielają dym przy czym powstaje mglista zasłona utrzymująca się przez kilka minut. dwójnóg g. Główne części moździerza: lufa. Granatnik pozwala się zdefiniować jako przenośna broń gładkolufowa. klóry podczas spalania białego fosforu wytwarza gęsty biały obłok dymu. 60 mm).lufa f. granat amerykański kaIT81 mm c. 60 mm. 3.

można je używać jako granaty ręczne lub wystrzeliwać przy pomocy wyrzutni wieloprowadnicowej. 120 mm (2).5 kg. Na rysunku przedstawiono trzech żołnierzy niosących poszczególne części moździerza i po dwa granaty. Obsługa nie potrzebuje przenosić amunicji. przypomina raczej bombę lotniczą. Przy pomocy PRB 426 można pokryć skutecznym ogniem teren o pow. Moździerz belgijski PRB 424 stanowi połączenie czterech rurek. płyty oporowej (b). a.Działa Niemiecki miotacz min (poniżej). Granaty (c). 250 mm. Miedziane pierścienie wiodące pocisku dopasowane były do pola lufy. mają pierścień wiodący. Niemiecki granat gazowy miotany przez miotacz min w okresie I wojny światowej (1). Granaty do moździerzy z lufą gwintowaną (po prawej). z okresu 1 wojny światowej. określony jest maksymalny kąt strzelania. zębaty pierścień metalowy. 400 m. średni moździerz (kaliber około 81 mm) rozkładany jest najczęściej na trzy części. Zestaw składa się z lufy (a). dzięki czemu zaliczany jest on do skutecznej broni defensywnej. Żołnierz stawiając stopę na odpowiednim oznaczeniu pasa nośnego uzyskuje odpowiedni kąt podniesienie lufy do strzelania na określoną odległość. mają wielostronne zastosowanie. Po zatrzymaniu się pojazdu obsługa może natychmiast otworzyć ogień. średnie i ciężkie moździerze transportowane są często na opancerzonych pojazdach. niektóre ciężkie moździerze ciągnione są na łożach kołowych. Wykorzystanie nowoczesnych moździerzy pozwala na szybką zmianę stanowiska ogniowego. ściśle dopasowany do bruzd i pól lufy. b. tj.11. współczesny francuski granat moździerzowy kal. 2 ha. Moździerz PRB 424 w działaniu (po prawej). lekki moździerz wraz z kilkoma granatami może być przenoszony przez jednego człowieka. Jeśli cofa on lufę aż do naprężenia się pasa. Ten rodzaj działania ma duże zalety. Obsługa zapalała ładunek zza osłony przy pomocy bijnika. pocisk nie ulegał zapaleniu poprzez upadek na sztywna iglicę. a opancerzenie pojazdu zaoszczędza obsłudze wykonanie czynności okopania się. . przypomina bardzo jeden ze zwykłych granatów artyleryjskich. Pokazano żołnierzy niemieckich podczas ładowania miotacza min z lufą gwintowaną kal. Może być obsługi­ wany nawet w pozycji leżącej. Ten rodzaj transportu szczególnie upowszechnił się w armiach Europy Wschodniej i Azji. d. Kąt podniesienia lufy i szybkostrzelność są regulowane. c. oraz trzech dalszych rurek zawierających siedem granatów. Moździerz wieloprowadnicowy (po prawej). W celu zapewnienia bezpieczeństwa obsługi w tym typie broni. Manewrowość (powyżej). Moździerz jednorożny (po prawej). Masa całkowita . donośność wynosi ok. Moździerz belgijski PRB 426 miota granaty z wyrzutni będącej połączeniem lufy i napędu rakietowego.

Przy tym zamek powodował spłaszczenie elastycznego pierścienia uszczelniającego między grzybem. Działo ze zrekonstruowanym łożem typu burgundzkiego. Na początku omówimy działa odtylcowe stosowane w wojskach lądowych. ścianka lufy 5. umożliwił budowę dział odtylcowych. bynajmniej nie było nowością. ich oddziaływanie na postęp w dziedzinie amuniqi oraz podział dział odtylcowych według przeznaczenia. B. trzon zanikowy 2.Działa odtylcowe Postęp techniczny dokonany w połowie XIX w. Wiele prostych i skutecznych sposobów zamknięcia przewodu lufy polegało na wykorzystaniu ruchomego zamka klinowego. Przewód lufy kal. ma bardzo wiele zalet. d. a lufa i zamek powstały w latach 1460-1470. Zamek śrubowy (po prawej). 178 . 50 mm jest lekko stożkowy (Muzeum Historyczne w Bernie. Działo odtylcowe z XV w. 1. Dzięki temu zamek może ryglować bądź otwierać lufę po wykonaniu niewielkiego obrotu (2). która przedstawiona jest na stronie 18U. a trzonem zamkowym do tego stopnia. Detonacja ładunku miotającego wypychała do tylu grzyb uszczelniający. Zamki klinowe są stosowane przeważnie w działach szybkostrzelnych. Umożliwia ono ładowanie pocisków z połączeniem wtłaczanym. Tułów łuski tak mocno przylegał podczas strzału do przewodu lufy. konstruktorzy wynaleźli dwie użyteczne metody zapobiegające niebezpiecznemu wydobywaniu się gazów prochowych przez zamek: A. albo do dołu (a). co z kolei zwiększa donośność i dokładność trafienia. Ładowanie od tyłu (po lewej). trzon zamkowy pierścień uszczelniający grzyb uszczelniający pałający się ładunek miotający ścianka' lufy przewód lufy. iż powodował jej uszczelnienie i uniemożliwiał wydobywanie się gazów do tyłu. c. i zamykał się w sposób odwrotny (b). które wykazywało teoretycznie tak wiele zalet. W tym podrozdziale przedstawiamy rozwój dział odtylcowych. system „armat szybkostrzel­ nych". b. przewód lufy. Wiele rodzajów zamków w działach szybkostrzelnych uszczelnia lufę według systemu de Bangea. a następnie w marynarce wojennej. że hermetycznie przylegał on do ścianki luty. (po prawej). zamek śrubowy systemu de Bangea. Szwajcaria). a. Proces ładowania jest na ogół szybszy i co szczególnie ważne dużo prostszy w działach usytuowanych w wieżach i kazamatach. Idea działa ładowanego od tyłu jest tak stara jak historia broni palnej. i bezłuskowej (B). Pod koniec XIX w. e. i. System ten wymagał stosowania rożnych rodzajów amunicji (zwłaszcza: łuskowej (A). Zamek hermetyczny (po prawej). które wykorzystywały łuskę mosiężną ładunku miotającego jako sposobu na uszczelnienie zamka. Ten rozpowszechniony sposób zamknięcia lufy polega na wykorzystaniu wzdłużnie przerywanego gwintu śrubowego (1). pałający się ładunek miotający 4. łuska mosiężna 3. który otwierał się albo na bok. Zamek klinowy (po prawej). Ładowanie luf od tyłu.

wprowadzono wysuniętych obserwatorów (c). Do końca XIX w. kartacze i burzące ważące 5240 kg. lecz poprawki związane z niedolotem czy przewyższeniem strzału wprowadza się znacznie trudniej. jedno z pierwszych nowożytnych dział odtylcowych. ogień z dział kierowano na cel rzy pomocy celowania ezpośredniego (a). co należy uwzględniać przy celowaniu. Później w artylerii (b). ułatwiające stabilizację lotu pocisku. używano podczas amerykańskiej wojny secesyjnej (1861-1865). drugi (2). Rozrzut ognia (powyżej). Działa Teoria strzelania artyleryjskiego (poniżej). Następnie obserwator dokonuje poprawek (3). aż do uzyskania celnego trafienia (4). Wstrzeliwanie się (powyżej).2 mm.obrót kuli ziemskiej. Dlatego też stanowiska kierowania ogniem wykorzystują przy wstrzeliwaniu się w cel tzw.przy większym oddaleniu celów . Ten typ działa znalazł się w 1859 r. przy zwalczaniu celów naziemnych i nawodnych. który dopasowywał się podczas strzału do bruzd i pól lufy. Ponieważ rozrzut podłużny jest większy niż rozrzut boczny punkty upadku pocisków zakreślają prostokąt (A). zjawisko żyroskopu. Dokonywanie poprawełć w płaszczyźnie bocznej jest proste. stosowane od początku XX w. „znoszenie". Doświadczenia wykazują. że 50% trafień znajduje się na 1/4 powierzchni prostokąta. „widełki". kierowany jest przed celem. Artylerzyści określają tę strefę upadku pocisków jako 50% rozrzut podłużny (B). S Ogień bezpośredni i pośredni (powyżej). do kierowania ogniem. 179 . Celowanie. za celem. a nawet . Przy celowaniu należy uwzględniać następujące czynniki wpływające na tor lotu pocisku: prędkość wiatru i ciśnienie powietrza. Pociski trafiają rzadko po raz drugi w ten sam punkt. Przedstawiamy podstawowe rodzaje ognia artyleryjskiego. Pierwszy strzał (1). strzelających pociskami 12-funtowymi. Do lufy oddzielnie ładowano pocisk i ładunek miotający. Kilka tych dział kal. 76. Wykorzystywano trzy rodzaje pocisków: szrapnele.Działo 12-funtowe „Armstrong" (po prawej). na wyposażeniu brytyjskiej artylerii polowej. Na żelazny rdzeń pocisku podłużnego nałożony był miękki płaszcz ołowiany.

Pocisk nasadzany jest na łuskę nabojową w kształcie tulei.33). Miedziany pierścień wiodący (b). Amunicja artyleryjska. znajduje się w części dennej pocisku. ze względu na sposób ładowania do dział dzieli się na trzy grupy. w której znajduje się ładunek miotający i zapłonnik (pocisk i ładunek woreczkowy do haubicy kal. Kaliber (po prawej). mogących zmieścić się w przewodzie lufy (3). Wrzyna się podczas strzału w pola przewodu lufy.33 sztuk pocisków kulistych kal. 1897. Długość lufy wynosi 1524 mm (114. będącej na wyposażeniu Bundeswehry). 180 . mierzoną między dwoma przeciwległymi polami. Np._kal.3 m m x 13. łuski nabojowej. amunicja odzielnego ładowania. np. B. Dlatego też bardzo ważne jest poznanie zadań poszczególnych rodzajów amunicji. zapalnik znajduje się w głowicy (c). 105 mm. proporcjonalnie zwiększa się długość pocisku (b). w związku z poznawaniem nowych dział. 1143 mm. A. 6 cali (155 mm) z okresu 1 wojny światowej). Pocisk. Cechy charakterystyczne pocisku artyleryjskiego (po lewej). Niekiedy kaliber określa długość lufy gładkościennej. w końcu to pocisk oddziaływuje na cel. składający się z pocisku. W tym podrozdziale przekażemy kilka podstawowych informacji o różnych rodzajach amunicji. Rodzaje (B) i (C). a działo jest jedynie środkiem przenoszenia.75mm). mają tę zaletę. ładunek (w woreczku płóciennym) i zapłonnik ładowane są oddzielnie do lufy (granat i ładunek do brytyjskiego działa okrętowego kal. amunicja zespolona. Wiele ważnych informacji o wy­ dajności działa wynika z analizy masy jego poeisku. Jego wielkość otrzymujemy dzięki wykonaniu mnożenia kalibru pocisku kulistego przez ilość tych pocisków kulistych (2)". ładowana jest do działa jako ładunek jednolity. Rodzaje amunicji (po prawej). że masą ładunku miotającego można regulować donośność i tor lotu pocisku artyleryjskiego. W następnych podrozdziałach. Wraz z podwojeniem kalibru (a). amunicja składana. C. Dzięki stabilizaeji momentu pędu poeisku w przewodzie lufy gwintowanej można z niej miotać pociski wydłużone i masywnicjsze. W pociskach. pociski przeciwpancerne.Amunicja do dział odtylcowych Amunicja artyleryjska jest dziedziną bardzo złożoną i wielostronną. omówimy także kolejne typy amunicji. Jako pocisk do działa odtylcowego posiada formę podłużną (a). stosowana jest najczęściej w działach mających zamek śrubowy. w przewodzie lufy haubicy mieści się 13. a masa pocisku wzrasta ośmiokrotnie (c). Pod tym pojęciem rozumie się średnicę przewodu lufy gwintowanej (1). lub w części denne] (d). ładunku miotającego i zapłonnika (pocisk francuski W7. Kaliber i masa pocisku (po prawej).

Szrapnel (powyżej) a. Ładunek pocisku był z reguły w stanie płynnym i podczas uderzenia ulegał powolnemu rozkład owi. 3. lotki kulkowe c. 2. był do I wojny świa­ towej najważniejszym pociskiem artyleryjskim do zwalczania piechoty. pociski chemiczne. zapalnik. Różnią się one pod względem użytych składników i zapalników. 181 . przedstawia najczęściej stosowane połączenia ładunków pocisków i zapalników do zwalczania typowych celów. wydzielając podczas spalania dym i wysoką temperaturę. W podobny sposób uwalniany jest także fosfor biały. Do zwalczania różnorodnych celów wynaleziono specjalne pociski. pocisk burzący rodzaj pocisku artyleryjskiego przeznaczonego do rażenia sity żywej. zapalniki. zapalnik. ładunek wyrzucający b. Podczas 1 wojny światowej stosowano pociski artyleryjskie zawierające gazy toksyczne i drażniące. szrapnel. by podczas niewybuchu w powietrzu zdołały zdetonować szrapnel na ziemi i uzyskać większą siłę rażenia. Zapalnik czasowy umożliwia zdetonowanie pocisku podczas lotu oraz rażenie dużej powierzchni gradem kul i odłam ków. Tabela (po prawej). bądź w zapalnik ze zwłoką. zapalnik. Ładunki pocisków. masa chemiczna b. Pociski te wyposażone są w zapalnik uderzeniowy (A). Pocisk chemiczny napełniony fosforem białym: a. ładunek ulegający rozkładowi c. Na współczesnym polu walki mogą być używane gazy parali tyczno-drgawkowe. Niektóre rodzaje miały dodatkowo zapalnik uderzeniowy po to. skorupa odłamkowa c. 1. ładunek pobudzający d. Dzięki zastosowaniu zapalnika czasowego. Pocisk burzący (powyżej) a. ładunek wybuchowy b. Działanie. bądź zbliżeniowego pocisk detonując na określonej wysokości uzyskuje zwiększoną siłę rażenia (B). rurka ogniowa d.Działa Pociski artyleryjskie przeznaczone do zwalczania siły żywej (po prawej).

Obsługa maszerowała najczęściej pieszo (1). Kaliber . chociaż nie można dokładnie określić kryteriów tego podziału. Rozwój łoża (powyżej). a sprężyna amorty­ zowała odrzut działa. rodzaj amunicji: oddzielnego ładowania.Działa polowe W najszerszym znaczeniu. Łoże tego działa przypominało wprawdzie jeszcze stare łoża dział odprzodowych. donośność — 5500 m. by móc dotrzymać kroku kawalerii. lecz składało się już z nitowanych blach stalowych (po prawej). Ponadto wyróżniało się artylerię zaprzężną (2). Stare masywne łoże ogonowe (a).3 cale (76. Działo odtylcowe BL Mk 2.masa pocisku .2 mm). Kiedy zaprzęgi końskie. używane przez brytyjską artylerię polową pod­ czas wojny burskiej (1899-1902). i konną. pojęcie „artylerii polowej' nabierało szczególnego znaczenia.34 kg. haubic i moździerzy i cechuje się odpowiednią mancwrowością na polu walki. artyleria polowa jako rodzaj broni składa się z armat. ostroga. Niekiedy artyleria polowa dzieli się na lekką. lufa 182 . i łoża rozporowe (c). pochwa tuleji e. Transportowanie dział (po prawej). pokrętło mechanizmu odniesieniowego lufy . Łoża te wpłynęły na rozwój dział polowych i haubic po I wojnie światowej. muły czy osły ciągnęły działa i przodki. W tej ostatniej cała obsługa poruszała się konno. Podczas strzału ostroga wkopywała się w ziemię. i w związku z tym (ciężkie jednostki) często określane były mianem „artylerii pieszej". miało obniżone dolne łoże i pozwalało jedynie na ograniczone podniesienie lufy i zasięg strzału. szrapnel . Na kolejnych sześciu stronach encyklopedii przedstawimy różnorodne rodzaje dział polowych. 15-funtowc.6. Łoża skrzy- niowe (b). c. rozwiązały ten problem. W okresie motoryzaq'i działa polowe ciągnione są przez pojazdy (3). miejsce do siedzenia dla kanoniera podczas marszu d. lina stalowa f. Ostroga osadzona pod osią połączona była ze sprężyną w poprzeczce łoża. E a. średnią i ciężką artylerię polową. Działa mające własny napęd dzielą się na nieopancerzoną artylerię samobieżną i artylerię' pancerną (4).

łoże f k. była umocowana na kołysce (b). sławna „siedemdziesiątka piątka". Części składowe. Pierwsze działa odtylcowe. do osłony obsługi działa przed og­ niem nieprzyjacielskim. W celu oddania kolejnego strzału ponownie je włączano na stanowiska i powtarzano czyn­ ności celowania. w ziemię. kołyska d. Brytyjskie działo 13-funtowe artylerii zaprzężnej używane od początku I wojny światowej posiadało cechy charakterystyczne dla nowoczesnego działa polowego. dźwignia ręczna. ostroga q. szrapnele.Problem odrzutu (poniżej). działo podczas oddawania strzału nie ulegało cofaniu do tyłu. ogon łoża o. celownik działowy e. tarcza ochronna i. a obsługa mogła pozostać na dziale (dwa siedzenia na łożu). przyrząd do mierzenia kąta podniesienia lufy g. maksymalny odrzut lufy p. A. Dzięki temu. 1897 (po prawej). Sprężone powietrze ulegało ponownemu rozprężeniu i powodowało wprowadzenie lufy w położenie wyjściowe. była pierwszym działem. Francuskie działo piechoty kal. oporopowrotnik c. które powodowało wbicie się ostrogi łoża (e). Sposób działania powrotnika. wywołane podczas jego odpalania.kierowanego przez wysuniętego do przodu obserwatora . Dla uzyskania większej szybkostrzelności wykorzystano zalety wynikające z ładowania działa od tyłu oraz zjawisko gwałtowanego ruchu wstecznego działa. Wbudowany mechanizm kierunkowy umożliwiał obrócenie lufy o kilka stopni bez obracania całego działa. a. To urządzenie było mocowane na łożu (d). Stalowa tarcza chroniła ją przed ogniem nieprzyjacielskim. siedzenie n. lufa b. Wprowadzono także tarczę stalową (c). Dane techniczne 13-funtowego działa szybkostrzelnego: Kaliber: 3 cale (7. masa pocisku: 5. C. wkopując się w ziemię. odbijacz h. amunicja zespolona. Działko szybkostrzelne z okresu I wojny światowej (poniżej). wz. Dla prowadzenia ognia pośredniego .celowniczy wykorzystywał przyrząd do mierzenia kąta podniesienia lufy i celownik działowy dla określenia kierunku bocznego. Oporopowrotnik przechwytywał ruch wsteczny lufy i wprowadzał ją w położenie pierwotne. która służyła za opornik i powrotruk. pokrętło mechanizmu odniesieniowego pokrętło mechanizmu kierunkowego m. 183 . w którym uporano się z odrzutem lufy. lunetka celownicza i. Lunetka celownicza umożliwiała celowniczemu lepsze widzenie przedmiotów (celów) we wszystkich kierunkach. po oddaniu strzału toczyły się zwykle swobodnie do tyłu na odległość kilku metrów. donośność: 5 400 m. pociski oświetlające. Zaprzęg sześciokormy ciągnął przodek amunicyjny! działo. Urządzenie to kanalizowalo siłę odrzutu na ostrogę łoża. 75 mm.66 kg. Podczas odrzutu opornik jednocześnie przepychał olej przez wąski zawór i tłoczył powietrze do powrotnika. B.62 cm). Lufa (a). Sposób działania hydraulicznego opornika.

Po złożeniu podczas transportu stanowiła siedzenie przed tarczą dla dwóch kanonierów. kal. Górna część tarczy ochronnej była wyściełana i składana. polowe i przeciwpancerne na pojazdach samobieżnych. Nazwa dodatkowa 26 cwt.Działa polowe odtylcowe Niemieckie działo polowe (po lewej). Jak się oblicza. pocisk odłamkowo-burzący. rodzaj amunicji: składana. 7. Kaliber 77 mm. pocisk odłamkowo-burzący. 6-calowa (po prawej). Kaliber 6 cali (155 mm). Do nich należała armata Saint-Chamond (po prawej).7 cm. donośność 8 700 m. donośność 8400 m. odróżnia działo od starszego typu 30 cwt. Posiadało poziomy zamek klinowy (typ zamka faworyzowany przez niemieckich konstruktorów). 26 cwt. Już w okresie I wojny światowej sporadycznie używano dział samobieżnych. Pierwszy pojazd posiadał prądnicę.3 kg). amunicja oddzielnego ładowania: szrapnel. wytwarzającą energię elektryczną dla obu silników. której łoże umocowane było na podwoziu poją7Óu gąsienicowego. szrapnel. Brytyjska haubica wz. masa szrapnela 6. odpowiednik francuskiego działa 75 mm i brytyjskiego 18-funtowego.8 kg. brytyjskie haubice średnie wystrzeliły w latach 1915-1918 około 22. 184 . W II wojnie światowej wprowadzono działa przeciwlotnicze.4 min pocisków na froncie zachodnim. z okresu I wojny światowej. gazowy masa pocisku 100 funtów (45.

Kaliber 87. amunicja oddzielnego ładowania. oświetlające. Okrągła płyta służyła za łoże obrotowe. propagandowe. K Kaliber 155 mm. Masa pocisku odłamkowo-burzącego: 11. pociski: odłamkowo-burzącc. rzeciwpancerne i zapalające. znajduje się jeszcze na wyposażeniu wielu armii.33 kg Działa Kaliber 105 mm.. łasa pocisku odłamkowo-burzącego: 43 kg. Dzięki stosowaniu odpowiednich ładunków działo to mogło być" wykorzystywane jako haubica. zapalające i oświetlające. przeciwpancerne. pociski odłamkowo-burzące. przeciwpancerne. 25-funtówka wprowadzona do użytku w 1940 r. zapalające. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. donośność: 10670 m. 185 . donośność: 12250 m.Brytyjska 25-funtówka Mk 2 (po prawej).6 mm. bądi jako armata. Kod/aj „naubicoarmały" szeroko rozpowszechniony w latach 30-tych i 40-tych. donośność 22000 m.81 kg. Masa pocisku odłamkowo-burzącego 14. amunicja składana.

amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. donośność 13300 m. Dane wspólne: kaliber 8 cali (203 mm). M 110: ciężar 26308 kg. wz. 186 E Kaliber 76. weszło do użycia po raz pierwszy w 1942 r. Dzięki mm można względnie łatwo wprowadzić haubicę w położenie bojowe. Ta średnia haubica samobieżna należy do jednostek wsparcia francuskich dywizji pancernych.21 kg.2 mm. amunicję i osiągi. oznaczania celów i nuklearne oraz pociski burzące z napędem rakietowym. i do dzisiaj znajduje się jeszcze na wyposażeniu armii co najmniej 20 państw. i ciągniona M 115 (2). zamontowane u podwozia w tylnej części kadłuba pojazdu (patrz niżej). Przeznaczona jest do zwalczania celów taktycznych pociskami jądrowymi. 1942 (po prawej). 43 kg. Związek Radziecki wyposażał wiele dział polowych w długie lufy. zapalające i oświetlające. a także w celu zastosowania ich jako dział przeciwpancernych. Z wojskowego punktu widzenia praktyczne jest używanie głównych elementów budowy na różnorodnych układach jezdnych. Obie wersje znajdują się na wyposażeniu armii amerykańskiej. . zasięg 16800 m. F 3. masa pocisku odłamkowo-burzącego 91 kg. To'ułatwia nie tylko wykorzystanie lecz także logistykę. Kaliber 155 mm. Samobieżna haubica M 110 (1). masa pocisku ok. M 115: ciężar 14515 kg. Amunicja i przeważająca część ośmioosobowej załogi trans­ portowana jest na drugim pojeździe. donośność: 20000 m.Działa polowe odtylcowe Francuska haubica kal. prędkość max. Radzieckie działo polowe 76. prędkość max. Posiadają tę samą lufę. 60 km.2 mm. w celu zwiększenia prędkości początkowej pocisku. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące.155 mm wz. w armiach państw NATO oraz w wielu innych. Podczas prowadzenia ognia część odrzutu haubicy przenoszona jest na dwa lemiesze z zaokrąglonymi krawędziami. ok. 55 km. masa pocisku odłamkowo-burzącego 6. Amerykańska haubica 8-calowa w dwóch wariantach (po prawej). amunicja zespolona: pociski odłamkowo-burzące. rzeciwpanceme-pod kalibrowe. umulacyjne.

amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. umożliwiający zajęcie stanowiska ogniowego. w zależności od warunków terenowych. zaliczana jest. 155 mm M 109 (po prawej). Kaliber 155 mm. dzię­ ki zmianie ładunku i kąta podniesienia lufy. masa pocisku odlamkowo-burzącego 43 kg. donośność 14600 m.płyt pancernych. ogień w górnych i dolnych grupach kątów. chemiczne. n p . haubica M 109 (poniżej). Współczesne haubice strzelające amunicją oddzielnego ładowania.Działa Amerykańska samobieżna haubica opancerzona kal.5 kg. mogą zwalczać cel w dwóch różnych grupach kątów. E Strzelanie w górnych i dolnych grupach kątów (po prawej). które chronią /alogę przed działaniem pocisków odłamkowych. haubica średnia. będąca na wyposażeniu wielu armii państw NATO. Mały ładunek i większy kąt pod­ niesienia lufy powoduje. także Bundeswehry. Większy ładunek i mniejszy kąt podniesienie lufy powoduje większą prędkość oczątkową pocisku i płaski tor )tu: szczególnie przydatne do zwalczania czołgów (2). Haubica może prowadzić. pod względem rozwiązań technicznych. broni ręcznej oraz ograniczają oddziaływanie broni chemicznej i atomowej. haubicy 55 km. oświetlające oraz pociski burzące z dodatkowym napędem rakietowym (donośność 30000 m). masa pocisku burzącego 43. do najlepszych średnich haubic polowych. donośność 24000 m. 187 . ' Kaliber 155 mm. prędkość max. Nadwozie wykonane jest z metali lekkich . konstrukcji niemiecko-angielskowłoskiej. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. że po­ cisk leci stosunkowo wolniej i jego stromy lot jest szczególnie przydatny do zwalczania celćw zakrytych (1). Jest nadzwyczaj sprawna technicznie i ma silnik pomoc­ niczy. kartacze i nuklearne (tylko na wyposażeniu armii amerykańskiej). Haubica polowa 70 (po prawej).

kiedy używana była do oblegania twierdz lub w walkach pozycyjnych. Podczas transportu musiano rozkładać je na części. pocisk do moździerza 420 mm „Gruba Berta". typowe superdziało używane podczas 1 wojny światowej w walkach pozycyjnych. 188 . Porównanie wzrostu człowieka do wielkości pocisków używanych przez działa omówione w tym podrozdziale: 1. odmiana „Grubej Berty" używany do burzenia fortów pancernych i betonowych w okresie 1 wojny światowej .Pocisk ważył 810 kg" Porównanie pocisków (po lewej). Skrzynia stalowa poci wylotem lufy napełniana była balastem o masie 20. pocisk do haubicy oblężniczej 12-calowej Mk 4. 1916. pocisk do „działa przeciwparyskiego" 210 mm. Niemiecki moździerz 420 mm wz. 4. 3.Działa oblęznicze i kolejowe Najcięższa broń artyleryjska używana była tylko jako stacjonarne działa oblęznicze i działa kolejowe. pocisk do haubicy kolejowej 400 mm wz. Brytyjska haubica obleżnicza 12-calowa Mk 4 (po lewej). lecz coraz częściej zwalczanie celów dalekosiężnych przejmowały bomby lotnicze. Okres rozwoju tej broni przypada na I wojnę światową. Sporadycznie stosowano je jeszcze podczas II wojny światowej. 2. 14 (po prawej).3 t i służyła do umocowania haubicy na platformie.

Pocisk o względnie małym kalibrze leciał z dużą prędkością i przy małym oporze powietrza w górnych warstwach atmosfery osiągał ogromną donośność. W celu wyrównania wygięcia lufy obciągano ją linami stalowymi. 400 mm wz. . na podwoziu Saint-Chamond. 70 strzałów zwiększał się do 232 mm. Stanowisko ogniowe mieściło się na odcinku toru kolejowego. 1916 (poniżej). masa haubicy' na stanowisku ogniowym 13/t. do ostrzeliwania stolicy Francji z odległości 120 km. Kaliber 400 nim. używane prze/ arty­ lerię niemiecką w 1918 r. używano pocisk burzący o masie 900 kg (w praktyce okazywał się trudny do zestawienia). a drugą dla przyjęcia odrzutu. Kaliber lufy na początku jej użycia wynosił 210 mm i po oddaniu ok. Cztery filary fundamentu betonowego służyły do odciążenia podwozia. Ładowanie następowało w'pozycji poziomej. lufy.Działa „Działo przeciwparyskie" (po prawej). W celu wyrównywania zużycia lufy. przymocowanymi do podstawy. Do obsługi zamka haubicy przy dużym kącie podniesienia lufy budowano jedną sztolnię. amunicja oddzielnego ładowania. zwiększania masy pocisku i masy ładunku miotającej). Francuska haubica kolejowa kal. dokonywano na bieżąco po każdym strzale.

zapalające i przeciwpancerne. przy czym lufa była rozkładana na dwie części.Działa górskie Na początku XIX w. amunicja oddzielnego ładowania: szrapnel. W niektórych armiach stosowano podobną lekką broń do bezpośredniego wsparcia piechoty. masa pocisku burzącego 3. donośność 5500 m. Często było przenoszone w stanie rozłożonym przez dżunglę przy użyciu transportu ludzkiego. Można ją transportować przy użyciu samolotów i śmigłowców lub spadochronów oraz przy pomocy lekkiego pojazdu bądź 11 mułów. masa pocisku 4. amunicja zespolona (ładunek kumulacyjny) i amunicja składana (ładunek burzący). wz. 190 Kaliber 105 mm. a podczas II wojny światowej zrzucano ją na spa­ dochronie bądź przerzucano przy użyciu szybowców.06 kg. amunicja składana: szrapnele. donośność 1057 m. wyprodukowano po raz pierwszy lekkie armaty i haubice do walki w terenie górskim. Brytyjskie działo górskie 10-funtowe (po prawej). działa piechoty zostały udoskonalone podczas II wojny światowej: powstały działa do wykorzystania przez wojska powietrzno-desantowe. donośność 2745 m.5 kg. Pierwotnie do jej transportu w stanie rozłożonym używano 6 mułów. masa pocisku odłamkowo-burzącego 19. Kaliber 70 mm. Do transportu używano 5 mułów. Nadawały się do użycia w każdych warunkach terenowych. 92 (po prawej). głównie dzięki mniejszej masie i możliwościom prowadzenia ognia stromego. Włoska haubica górska 105 mm wz.24 kg. 75 mm Ml Al (po prawej). które zrzucano na spadochronach lub w paletach. Na krótkich odległościach przenoszona jest w stanie rozłożonym przez żołnierzy. zapalające i oświetlające) oraz amunicja zespolona (ładunek kumulacyjny). Japończycy używali go po mistrzowsku w okresie Tl wojny światowej. Po wojnie przemianowano ją na haubicę M116. W górach właściwości haubicy przewyższają walory armaty. Kaliber 70 mm. Miały one koła blaszane i tarczę ochronną. 56 (po prawej). na rysunku na łożu M8. 70 mm.8 kg. z przytroczoną lufą haubicy górskiej. Później przejęło ją dalszych 17 armii. Włoscy strzelcy alpejscy wprowadzili tę wielofunkcyjną broił do użytku w 1957 r. Można je było rozkładać i przewozić przy użyciu zwierząt jucznych. Znajdują się jeszcze na wyposażeniu armii Chin i Wietnamu. Nie posiadało mechanizmu regulującego odrzut lufy. pociski burzące. Amerykańska haubica górska kal.' Dzięki połączeniu lufy z zanikiem zawdzięcza sobie nazwę „armaty śrubowej". masa pocisku burzącego 6. Japońskie działo polowe kał. Były one podstawowym uzbrojeniem baterii górskich oddziałów brytyjskich w Indiach w latach 1901-1915. Zwierzę juczne (po lewej). amunicja składana (pociski odłamkowo-burzące. Kaliber 75 mm. Te tzw. . Była używana prze/ brytyjskie oddziały spadochronowe p o d Arnhem w 1944 r. donośność 8925 m. wśród nich także strzelcy górscy Bundeswehry.

191 . Stanowiska osłonięte dział fortecznych (poniżej). Podstawa łoża. Kazamata. Ten system obrony został zaniechany po II wojnie światowej. Działo prowadziło ogień poprzez wąski olwór w murze fortecznym. Jedno z pierwszych tego rodzaju. 305 mm (12-calowe) w kazamacie pancernej z ok. Powstały nowe łoża wieżowe.). gdzie było ono przejmowane przez przekładnię zębatą łoża. Łoże znajdowała się w podkopie. a działo było widoczne tylko w momencie odpalania. 1881 r. Późniejsze rodzaje łóż chowanych zastosowano na stanowiskach baterii nadbrzeżnych. kopułowe i kazamatowe. skonstruowane przez kapitana Moncrieffa z Edynburga. (po lewej). Lufa działa wystawała z kopuły stalowej. 1875 r.przed oddaniem następnego strzału . a działo stawało się widoczne dla nieprzyjaciela tylko w momencie odpalania. dzięki której działo podnosiło się . gdyż lufy nie musiały być ładowane przez nie osłonięte wyloty. Łoże chowane. Nowe technologie doprowadziły do powstania coraz to większych i technicznie lepszych dział. Na schemacie pokazano cztery rodzaje stanowisk: 1. Łoże chowane (po lewej). Udoskonalone użycie rakiet i samolotów pod koniec II wojny światowej prawie wyeliminowało stosowanie artylerii nadbrzeżnej i fortecznej.Artyleria nadbrzeżna i forteczna W każdym stałym systemie obronnym od dawna ważną rolę odgrywały działa. Obsługa była niewidoczna dla nieprzyjaciela. Odrzut lufy przyjmowały cylindry hydrauliczne umocowa­ ne z przodu kazamaty na dużym ramieniu. Donośność 7 315 m. za którym znajdowało się także łoże obrotowe. Ona zapewniała jednocześnie wywołanie przeciwwagi. Brytyjskie działo nadbrzeżne kal. której cokół osadzony był w betonie. 3. 2. Forma stosowana w przeszłości w fortyfikacjach nadbrzeżnych. którego załom odpowiadał zasięgowi bocznemu działa. Działo prowadziło ogień przez pierś muru. 4. Działa odtylcowe umożliwiały poprawę zabezpieczenia obsługi przed ogniem nieprzyjacielskim.ponownie do góry. zwłaszcza artyleria ciężka. Kopuła pancerna. Artyleria ha unii Maginota ulokowana była w wieżach opuszczanych (ruchomych). Podczas oddawania strzału odrzut odpychał działo do tyłu do podkopu. Na rysunku przedstawiono łoże chowane działa odtylcowego 12-funtowego „Amstrong" (Cooke „Naval Ordinance and Gunnery". Rozciągały się one między podłogą a sufitem i przenosiły siłę odrzutu na ściany kazamaty. Używane w fortach nadbrzeżnych w Portsmouth. masa pocisku 323 kg.

działo do zwalczania torpedowców. Zamek odryglovvy wany jest wprawdzie przez tłok gazowy. donośność (przy przedstawionej wersji łoża) 4 110 m. działom przeciwlotniczym i działom okrętowym. Szwajcarskie działko automaty czne 20 mm KAA (po prawej). 211). Dalsze przykłady i bliższe informacje znajdują się w podrozdziałach poświęconych armatom czołgowym. tłok gazowy 4.uruchamiane przez korby ręczne . 4. W tym podrozdziale objaśnimy budowę i zadania działek automatycznych. umożliwiało prowadzenie ognia w górnych grupach kątów. działo przeciwlotnicze. Dzięki różnorodności używanej amunicji i wysokiej zdolności bojowej działka automar czne szczególnie są przydatne o realizacji określonych celów: na lądzie jako: 1. na okrętach wojennych do obrony przed torpedowcami Kaliber 37 mm. Firmy szwajcarskie Hispano-Suiza i Oerlikon zawsze odgrywały czołową rolę w dziedzinie produkq'i działek automatycznych. a działami. a są zaliczane do broni artleryjskiej tylko ze względu na kaliber i budowę używanych pocisków. iglica 5. Broń strzela wykorzystując amu­ nicją taśmową. działo przeciwlotnicze. szwaj­ carskiego działka automatyczne­ go 20 mm KAA pokazuje ścisłe pokrewieństwo między karabina­ mi maszynowymi. 2. nabój w donośniku c. którvch działanie pocisków jest za słabe przeciwko różnym celom. 7. na morzu jako: 3. 1. 192 . nowoczesna konstrukqa Oerlikona.używano już w latach siedemdziesiątych XIX w. 5. wyrzucona łuska. lufa 2. zamek 6. Mniejsze działka automatyczne . Maxim był modelowym reprezentantem broni samoczynnej. działka pokładowe na samolotach myśliwskich. które do okre­ ślonych zadań są mało manewro­ we i posiadają za małą szybkostrzelność'. Wcześniejsza wersja była używana podczas wojny burskiej (1899-1902). jednak ciśnienie ga­ zów resztkowych w lufie wyrzu­ cając łuskę powoduje cofnięcie się trzonu zamka całkowicie do tyłu. a działkami. nabój w komorze nabojowej b. bufor zamka a. Łoże polowe tego modelu brytyjskiego. kierunek odrzutu zamka 8. z okresu 1 wojny światowej. S Użycie działek automatycznych (powyżej). broń uniwersalna na ścigaczach. działka pokładowe na samolotach szturmowych (wsparcia taktycznego). Broń ta wypełnia lukę między karabinami maszynowy­ mi. W związku z tym broń tę zalicza się do grupy broni automatycznej działającej na zasadzie zamka swobodnego (patrz str.wersja znanego karabinu maszynowego Maxim z lat osiemdziesiątych XIX w. trzon zamka 7. wykorzystującej energię gazów prochowych do uruchomienia zamka. 1-funtowy Maxim „Pom-Pom" (po prawej) . w samolotach jako: 6. masa pocisku 450 g (1 funt angielski). przez obie strony. dysza gazowa 3. broń uniwersalna na pojazdach opancerzonych.Działka automatyczne Działka automatyczne właściwie są powiększonymi karabinami maszynowymi. Schemat zamka (poniżej).

Amerykańskie działko rewol­ werowe M 61 A 1 (po prawej). masa zapalająca 5./min. Masa 87 kg. koszulka stalowa pocisku 3. serii M50. Kaliber 20 mm stanowi dolną granicę kalibru amunicji stosowanej do działek automatycznych. stosowane jest jako pokładowe działko lotnicze. czyli 100 strzałów na sekundę. materiał wybuchowy 4.50 r./min. Śmigłowiec amerykański typu Huey Cobra posiada działko w specjalnym łożu „Kinn". 4. 207).Lotnicze działka pokładowe (po prawej). wprowadzonej do użytku w 1950 r. 1. Cztery działka myśliwca brytyjskiego Spitfire Mk 9 znajdowały się w płatach nośnych (skrzydłach). szybkostrzelność teoretyczna 1200-1400 strz. Na rysunku (poniżej) przedstawiono pocisk przeciwpancerny zapalający. Przedstawiamy typowe miejsca montażu łoż działek pokładowych: 1. ma podwieszone pod płatami nośnymi (skrzydłami) działka w zasobnikach strzeleckich. jest brytyjską odmianą konstrukcji niemieckiej z okresu II wojny światowej. Jego 6 luf obroto­ wych pracuje według zasady Gatlinga (patrz str. Odpalanie następuje z jednej z pięciu komór nabojowych bębna rewolwerowego wprawianego w ruch przez odrzut i tłok gazowy. Nowoczesny samolot myśliwsko-bombowy A-7 marynarki wojennej USA. Działko 30 mm Aden (po prawej). miedziany pierścień wiodący 2. To działko rewolwerowe 20 mm. Szybko­ strzelność teoretyczna wynosi 6 000 strz. w którym kierowanie ogniem od­ bywa się elektrycznie. Nabój 20 mm (poniżej) z amerykańskiej serii M 50 (do lotniczych działek pokładowych). Przekrój (po prawej) pocisku amerykańskiego M 56 A-l (burząco-zapalający). 3. W tym typie naboju ładunek miotający pobudzany jest przez zapalnik elektryczny. od 19. przedstawimy naturalnie tylko kilka typów. Działko to w wersji rozwiniętej oznaczone jako M 168 znalazło zastosowanie w artylerii powietrznej. W myśliwcu Messerschmitt Bf 109 z okresu II wojny światowej działko prowadziło ogień przez wał śmigła. wbudowane jest na stanowiskach ruchomych albo na nieruchomych w statkach powietrznych. Na świecie istnieje duża ilość amunicji 20 mm. Działa < < • © 193 o . 2. zapalnik M 505 (bez przekroju).

Szwedzkie działo Bofors (po lewej). 4. 3. przebudowane działo artylerii nadbrzeżnej 76. umożliwiało prowadzenie ognia z kątami ostrzału poziomego w granicach 0-360 i 0-90° w pionie. Zapalniki zbliżeniowe zwiększały skuteczność działania pocisku burzącego w okresie II wojny światowej. z okresu I wojny światowej. najbardziej znane jest działo wz. W latach trzydzies­ tych obecnego stulecia wiele armii świata wprowadziło arma­ ty Boforsa do zwalczania samolo­ tów szturmowych. Na rysunku przedstawiono wzór powojenny L/70. 2. mogące prowadzić ogień w górnych grupach kątów i we wszystkich kierunkach. do którego sto­ suje się ulepszoną amuniq'ę i urządzenia radiolokacyjne. które powodują rozerwanie się pocisku. ustalał położenie samolotu i uruchamiał zapalnik. emitowanej przez zapalnik. którego czas przelotu dostosowany był do wysokości toru lotu samolotu. Pociski przeciwlotnicze i zapalniki (powyżej). Pocisk rozpryskowy z zapalnikiem czasowym. Proste loże na cokole. Zapalniki uderzeniowe stosowano przeważnie w działkach szybkostrzelnych do zwalczania samolotów szturmowych. 194 . Impuls fali radiowej. 40 m m . Pocisk burzący z zapalnikiem czasowym. podczas T wojny światowej. Był on najczęściej używanym pociskiem w ciężkiej artylerii przeciwlotniczej.2 mm. 1.Armaty przeciwlotnicze Wraz z pojawieniem się. który detonował pocisk w obsza­ rze skutecznego rażenia celu . gdy nie trafi on w cel. Po II wojnie światowej rakiety kierowane przejęły większość zadań ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. Do Ó wojny światowej wykształciły się d w a p o d s t a w o w e typy dział przeciwlotniczych: ciężkie jednostrzałowe armaty do zwalczania wysokolatających celów i lekkie działka szybkostrzelne do obrony p r z e d samolotami szturmowymi. 12-funtowa (po lewej). stacjonarne. Działa posiadają różnorodne łoża o podwoziu kołowym (na rysunku). Brytyjska armata plot. samo­ bieżne i okrętowe. Pociski przeciwlotnicze posiadają zwykle rządzenia samolikwidujące (samolikwidator). samolotów myśliwskich i bombowych w p r o w a d z o n o specjalne armaty przeciwlotnicze na łożach. używany w I wojnie światowej jako „zasłona rozpryskowa" przeciwko nieprzyjacielskim samolotom.

Mogła prowadzić ogień do wysokości 10700 m. kąt boczny oraz nastawienie zapalni­ ka pocisku (b). w latach 1937-1950. mieszczących się w wieży obrotowej na podwoziu czołgu AMX-13. Chociaż w tym samym okresie rakiety kierowane przejęły większość zadań ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. ciągnionych i samobieżnych. aby podczas ich zwalczania pocisk trafił samolot na z góry obliczonym punkcie. Wzór 18 oznaczał wcześniejszą wersję słynnej „osiemdziesiątki ósem­ ki". będące na wyposażeniu współczesnej dywizji pancernej. przetwarzające automatycznie dane o trasie lotu celu. wyparły ciągnione działa plot. 195 . Na rysunku przedstawiona jest armata w gotowości do oddania strzału na ruchomym łożu krzyżowym. odgrywają ważną rolę w zwalczaniu samolotów szturmowych. Późniejsze wersje otrzymały urządzenia do automatycznego ładowania. Ten 30 mm zestaw obrony przeciwlotniczej pokazuje współczesny kierunek w rozwoju lekkiej artylerii przeciwlotniczej. Francuskie przeciwlotnicze działo samobieżne AMX DCA 30 (po lewej).Działa Armata przeciwlotnicza 3. Składa się z dwóch działek 30 mm i radiolokacyjnego systemu kierowania ogniem. Zestaw kierowa­ nia ogniem obejmował stanowiska ogniowe kilku dział. Na rysunku pokazany jest wzór armaty Mk 2c z łożem kołowym E Przyrządy do kierowania ogniem (powyżej). cechujące się wysoką szybkostrzelnością. Odpalane pociski skutecznie zwalczały cel aż do 8000 m. Samobieżne działa przeciwlotnicze. na bazie której powstały podczas II wojny światowej różne działa przeciwpancerne i przeciwlotnicze. w odpo­ wiedni kąt podniesienia lufy. Osadzane są na łożach stacjonarnych. Kanonierom wystarczała tylko teoretyczna znajomość celów powietrznych. W latach trzydziestych wprowadzono automatyczne przeliczniki wyprzedzenia celu (a). 18 (po prawej). bez kół. Armata przeciwlotnicza 88 mm wz. to nadal działka plot.7-calowa (94 mm). stanowiła podstawowe wyposażenie ciężkiej artylerii rzeciwlotniczej w Wielkiej rytanii.

osłona pancerna działa d. lufa c. wykonujące zadania własne na polu walki. koło mechanizmu podniesieniowego lufy h. pierwszy zmotoryzowany pojazd pancerny. siedzenie dla celowniczego k. celowniczy celuje i odpala. wyrzutnik m. 218. Obszerne omówienie czołgu. Wyrzutnik. 196 . siedzenie dla dowódcy czołgu. Jest to typowa konstukcja konwencjonalnej wieży czołgowej. 199 i str. zamek z klinem pionowym f. niemieckiego czołgu „Tygrys" VII E z okresu II wojny światowej. Samobieżne armaty i haubice zostały omówione w podrozdziale poświęconym artylerii polowej. Działo obsługiwane jest przez dwóch ludzi: ładowniczy ładuje naboje. przekładnia obrotu wieży 1. W końcu lat czterdziestych powstały hy­ drauliczne systemy stabilizacji. Wieża i armata (po prawej). Amunicja przeciwpancerna i pokładowe karabiny maszynowe przedstawione są na str. skrzynia na puste łuski n. a. siedzenie dla ładowniczego g. W tym podrozdziale przedstawiamy wyłącznie czołgi i pojazdy opancerzone. Współczesne armaty pokładowe usytuowane są w wieżach obrotowych. posiadał dwie armaty osadzone w osłonach pancernych no obu stronach kadłuba (A). urządzenie ochronne wykonane z blachy. Stabilizacja armaty pokładowej (po prawej). koło mechanizmu bocznego lufy i. System stabilizacji utrzymuje wycelowaną w cel armatę pokładową podczas jazdy w płaszczyźnie poziomej i pionowej . cylinder opornika lufy e. zapewniające pełny obrót armaty (C). celownik optyczny j. W innym z czołgów działo osadzone było w przedniej części kadłuba (B). wykracza poza ramy encyklopedii. Stanowiska armat pokładowych (po prawej). jako pojazdu i systemu broni. hamulec wylotowy b. ich łoża oraz sprzęt współczesny służący do zwiększenia prawdopodobieństwa trafienia.niezależnie od pozycji ukośnej czołgu w terenie. Czołg brytyjski z okresu T wojny światowej.Armaty pokładowe pojazdów opancerzonych Do największych kroków w rozwoju artylerii w tym stuleciu należy użycie dział w pojazdach opancerzonych. chroni załogę przed odrzutem armaty. Także tu omówimy armaty pokładowe.

powrotnik f. Kiedy osiągnie on cel. Na pierwszym miejscu postawiono celność działka. Masa zamka (B). tłumik drgań lufy h. a. Po wycelowaniu wystrzeli­ wany jest pocisk wskaźnikowy (1). Armata z lufa gwintowaną i działo gładkolufowe (po prawei). występuje pod nazwą czołgu Skyddaa. W tym szwedz­ kim czołgu wprowadzono w la­ tach siedemdziesiątych nowe roz­ wiązania konstrukcyjne. celowniczy natychmiast odpala armatę pokładową (2). Armata 30 mm . Armata Rarden (powyżej). rura wyrzutowa e. Tor lotu pocisku odpa­ lanego z km wstrzeli w ującego jest taki sam. tuleja łącząca g. przycisk spustu b. jak tor lotu pocisku odpalanego z armaty pokłado­ wej. Niektóre typy czołgów posiadają ciężki karabin maszynowy wbudowany współosiowo do broni głównej (armaty). co potę­ guje dokładność trafienia celu. zajmuje niewiele miejsca w luku bojowym (A). uważana była za mało znaczącą. Koncepcja armaty została dostosowana do wymogów współczesnego pola walki. To działko automa­ tyczne przeznaczone dla lekkich pojazdów opancerzonych wprowadzili do użytku Brytyjczycy w 1974 r. Lufy gładkie są tańsze w wykonaniu (odpada gwintowanie lufy). korba ładunkowa c. Jego ar­ mata pokładowa 105 mm wbudo­ wana została na stałe w kadłub (a). Stridvagn może podnosić i obniżać swój mechanizm napędowy w celu zmiany podniesienia kąta lufy (b). otwory komory nabojowej d. Armata ładowana jest od tyłu przy wykorzystaniu trzech gniazd załadowczych. względnie dokonywać ustawienia armaty w płaszczyźnie bocznej przy pomocy skrętu w prawo czy lewo (c). Pocisk odpalany z tej armaty przebija transporter opancerzony z. 199. Aż do lat siedem­ dziesiątych czołgi odpalały pociski z luf gwintowanych (A).Rarden (po prawej). a czołg z boku. gdyż szybkostrzelność wynosząca 90 strz. lufa. a dla ładunków kumulacyjnych gwint lufy i tak jest nawet' niekorzystny. patrz str. i nie następu­ je ich szybsze zużycie. 197 . Następnie Rosjanie. Szkic (poniżej i po prawej). Czołg Stridvagn 103 A (po prawej). Obecnie stosowane są dalmierze. transporterach opancerzonych i samochodach pancernych.Działa Karabin maszynowy wstrzeliwujący (po prawej). Niemcy i ostatnio także Amerykanie i Francuzi zbudowali armaty gładkolufowe do strzelania pociskami stabilizowanymi brzechw owo (B). pokazuje przekrój wieży. a najnowocześniejsze czołgi posiadają dalmierze laserowe. Tego typu wieże mogą być osadzane na lekkich czołgach. tyłu./min. gdyż jej mechanizm ładowania automatycznego wymagałby więcej miejsca w wieży obrotowej.

Kaliber 13. Działo to znajduje się na wyposażeniu kilku armii. pr.900 m/s.ppanc. Ta niemiecka rusznica z okresu T wojny światowej stanowi pierwszą broń. pocz.ppanc. poc. pocisk o dużej siłę przebicia (d). 36 (po prawej).s. (po prawej). 762 m/s. zwiększono sKuteczność armaty ppanc. masa 3650 kg. ranaty trzonkowe. przejęły lekkie działa (patrz str. a bronią posiadającą zdolność jego przebijania. poc. 100 mm wz.ppancz. będący powięk­ szoną wersję Mausera powtarzal­ nego. Podczas II wojny światowej okazały się jednak nieskuteczne.pocisk przeciwpancerny .3 mm. pr. Armata przeciwpancerna 37 mm. Radziecka armata ppanc. wz. Miotane pociski wystar­ czały całkowicie do przebicia pancerzy wszystkich czołgów z okresu I wojny światowej. 37 mm dzięki zastosowaniu nowego pocisku: do wylotu lufy wkładano nadkalibrowy granat trzonkowy.pi n\ppanc. masa 122 kg pociski: poc. strzelające pociskami o dużej prędkości były pierwszą bronią przeciwpancerną.pocz. pozwala śledzić cel ruchomy. . Brytyjska sześciofuntówka (po prawej). pociski burzące. Długość lufy uzmysławia fakt wielkości armaty ppanc. 200) i przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe (patrz str. Używano również niektórych dział przeciwlotniczych i polowych jako armat przeciwpancernych.z. duży zakres kąta ostrzału poziomego (b).ppancz. 1944 (po prawej). z rdzeniem stalowym. poc.pr. W 1942 r. 1000 m/s. . 254). pociski: poc.. f Kaliber 37 mm. Jeszcze w 1939 r. W zasadzie był to karabin jednostrzałowy z dwójnogiem. Znajduje się ona jeszcze na wyposażeniu armii co najmniej dwunastu krajów Trzeciego świata. stosowaną do zwalczania czołgów. Cechy charakterystyczne mode­ lowej armaty przeciwpancernej (powyżej). ładunki umulacyjne.prędkość początkowa pocisku. choć me jest już używane w państwach Wspólnoty Niepodległych Państw. smugowy p. mniej" skutecznych typów armat ppanc. o dużej twardości rdzenia. Później. umożliwia osiągnię­ cie celu pierwszym strzałem (zanim czołg odpowie ogniem).ppanc. pocz.ppanc.Armaty przeciwpancerne Karabiny wielkokalibrowe. pocz. Niska podstawa (a). ta armata była podstawowym sprzętem niemieckim do obrony ppanc. W chwili wybuchu II wojny światowej. Większość państw używała rusznic p p a n c . wprowadzono do użytku siedemnastofuntówkę.Mauser z 1918 r. . Kaliber 57 mm. Rusznica przeciwpancerna . większość armii używała ulepszonych rusznic.poc.poc. ładunki kumulacyjne. pr. . 198 Wykaz używanych skrótów: . Rozpoczął się wyścig między grubością pancerza.z.pocz.. unieruchamia prawie każdy czołg nieprzyjacielski.ppanc. w celu skutecznego zwalczania nowoczesnych czołgów. . Kaliber 100 mm. Po II wojnie światowej zadania armat ppanc. z rdzeniem wolframowym. pr. płaski tor lotu pocisku (c).pocisk przeciwpancerny ze smugaczem . Durzące (w przypadku zastosowania armaty jako działa polowego).pocisk przeciwpancerny zwykły . pociski: ppanc.ppanc.z. 785 m/s. które wkrótce okazały się NIEskutcczne w walce przeciwko czołgom o coraz to grubszych pancerzach. która stopniowo wyparła sześciofuntówkę. zapobiega wczesnemu wykryciu. ze smugaczem. wprowadzona na wyposażenie w 1941 r. w miejsce starszych.

przy czym segmenty pierścienia uszczelniającego po opuszczeniu lufy odpadają od pocisku. pełnokalibrowy.koncentruje się na niewielkiej części pancerza. 199 . Jego działanie polega na wykorzystaniu efektu Monroe'a lub ładunku kumulacyjnego (patrz str. e. Była transportowana na łożu czterokołowym. 28 mm wz. pocz. pociski burzące (przy zastosowaniu armaty jako działa polowego). Kołnierz pocisku podczas strzału ulega spłaszczeniu w lu­ fie ze stożkowym przewodem. z przodu wydrążony stożkowo otoczony jest skorupą z materiału mięklćego. 41 (po prawej). Pocisk posiada niezbyt grubą ściankę skorupy i zapalnik denny. Niszczą cele opancerzone dzięki ładunkowi burzącemu i cechują się tym. Ma niewielki ładunek burzący i zapalnik denny. kal. iż zachowują taką samą moc przebijania pancerza bez względu na odległość odpalania. pocisk burzący (nie używany do obrony przeciwpancerne)). Pociski uderzeniowe działają dzięki posiadanej energii kinety­ cznej (po prawej). masa 3700 kg. Podczas uderzenia pocisku w pancerz materiał burzący „rozpłaszcza się" na jego powierzchni. ładunki kumulacyjne. „Osiemdziesiątka ósemka" strzelała podobnie jak większość armat ppanc. Pociski wykorzystujące energię chemiczną (po prawej). ściśle do niego przylegając. Pociski ze stali hartowanej czy wolframu przebijają płyty pancerne dzięki dużej prędkości uderzenia . poe. 43 (po prawej).ppanc. który detonuje po przebiciu pancerza. Miękki czepiec pocisku z długą częścią głowicową zwiększa siłę przebijania.ppanc. pocisk przeciwpancerny. d. Zastosowanie pancerzy grodziowych spowodowało nieskuteczność pocisków ppanc. o dużej twardości rdzenia. 1000 m/s.burzących przy przebijaniu opancerzenia. pociski: poc. wywołane podczas wybuchu pocisku. Pod miękkim płaszczem pocisku znajduje się twardy rdzeń.ppanc. Działa jak (c). p.s. pocisk o dużej twardości rdzenia. Rozpalony metal przenika pod wysokim ciśnieniem za przeszkodę. wówczas pocisk jest stabilizowany brzechwowo (patrz str. masa 229 kg.po ude­ rzeniu pocisku w cel . a wytwarzana energia .pocz. pocisk podkalibrowy do luf ze stożkowym przewodem. a dalej do celu leci tylko z dużą prędkością twardy rdzeń. Kaliber 88 mm. c. które demontowano na stanowisku ogniowym. Zamek półautomaty­ czny wyrzucał łuski.z. 156). pociski: pocisk podkalibrowy z rdzeniem wolframowym. b. pocisk przeciwpancerny burzący (a). 1400 m/s. powodują oderwanie się kawałków pancerza. po jego stronie wewnętrznej. 88 mm wz. 41. Kaliber 28 mm (na stożku przejś­ ciowym) 20 mm (przy wylocie). pr. działająca według zasady Gerlicha: stożkowa luta podczas strzału umożliwiała spłaszczenie pocisku i nadanie mu mniejszego kalibru. bezwładnościowy (bez materiału kruszącego). Naprężenia rozciągające. 1. kal. 2. pocisk przeciwpancerny kumula­ cyjny. tworząc nieckę. . pr.s. pocisk pizeciwpancerno-burzący.. niemiecka z okresu II wojny światowej. pocisk przeciwpancerny z odrzucanym sabotem. Następnie skręcano prostopadle dwa wsporniki i armata osadzona była na łożu krzyżowym (jak pokazano na rysunku). 88 mm wz. amunicją zespoloną. będąca rozwinięciem znanej armaty plot. Istnieje wersja do armat gładkolufowych. zbu­ dowany według koncepcji Gerli­ cha. Ładunek burzący. Dzięki temu ciśnienie gazów prochowych nadawało pociskowi większą prędkość i moc rażenia.Działa Niemiecka armata ppanc. Rusznica przeciwpancerna kal. 288). Zbliżając się do celu ulega on zapale­ niu. a.z.

1917. 75 mm. a. typu „Kromuskit" (poniżej i po prawej).Działa bezodrzutowe Działa bezodrzutowe zostały użyte po raz pierwszy w II wojnie światowej. Kaliber 105 mm. sirefa niebezpieczna do 90 m dla żołnierzy poza ukryciem. (akie na str. a pociskami przeciwpancerno-kumulącyjnymi przeciwko czołgom. Powstający ogień i fala uderzeniowa podczas strzelania zdradzają stanowisko ogniowe. Zasada działania działa bezod rzutowego (powyżej). Podczas strzału d n o ulegało zniszczeniu i było wydmuchiwane do tyłu. donośność 7950 m. (granatników ppanc. Utrudnia ona wybór stanowiska ogniowego. potem ładunek miotający w łusce nabojowej mającej dno z tworzywa sztucznego. Niemieckie działo bezodrzu­ towe 105 mm wz.6 kg. ponieważ z powodu powstającej fali uderzeniowej musi posiadać ono dużą strefę dla strugi gazów wylotowych. rozkładane. Nie następuje odrzut lufy. Podczas desantu na na Krecie w 1940 r. głównie wielkością i ciężarem. uszkadzają słuch obsłudze i zagrażają osobom znajdującym sie za działem. Największą wadą dział bezodrzutowych jest powstawanie strugi gazów wylotowych podczas strzału. Najpierw ładowano pocisk. 201). Różnią się od bezodrzutowej ręcznej broni ppanc. nakładanej tylko na szyjkę i dno.) przedstawionej na str. 40 (po prawej). strzelcy spadochronowi używali mniejszej wersji działa kał. Podczas strzału część gazów prochowych wpra­ wiała w ruch pocisk w lufie. zrzucane na spado­ chronach towarowych do działań powietrzno-desanłowych. Obsługa mogła przewozić działo w dwóch częściach: lufę i trójnóg. Działo nie potrzebuje ani mecha­ nizmu oporopowrotnikowego. Kaliber 75 mm. a) kierunek wylotu strugi gazów prochowych b) zamek c) dysza d) perferowana łuska nabojowa e) pocisk f) lufa g) nabój kompletny. Zostało wprowadzo­ ne do użycia w 1945 r. a część wychodziła przez perforowaną łuskę. masa 388 kg. polega na zrównoważeniu ciągu na obu końcach lufy. strzelało pociskami burzącymi i zapalającymi przeciwko sile żywej. Działa bezodrzutowe były używane przeważnie przez spadochroniarzy i strzelców górskich oraz piechotę jako działa polowe do wsparcia ogniowego bądź do obrony ppanc. pocisk-burzący. którego przekrój odpowiadał kalibrowi lufy. b. donośność 6400 m. ani ciężkich części składowych. 156-157. W związku z tym na wyposażeniu wojska znalazły się lekkie i wysoce manewrowe armaty mogące strzelać ciężkimi pociskami. strumień gazów razi śmiertelnie do 14 m od działa. struga gazów kierowała się do tyłu przez otwór. dostosowany do używania perforowanej łuski nabojowej. Przekrój przedstawia zamek ryglowany odchylny. masa 71. Jako łoże służył trójnóg od km Browning wz. Na szkicu przedstawiono niebez­ pieczną strefę brytyjskiego działa bezodrzutowego Lo WOMBAT (po prawej. 200 . i posiada­ ło zamek typu „Kromuskit".. Amerykańskie działo bezodrzutowe z lufą gwintowaną „Recoilless Rifle" M 20 (po prawej). c. żołnierze na odległości 14-32 m za działem muszą znajdować się za osłoną. Podczas ładowania działa środkowa część zamka wykonywała półobrót.

Broń ta mimo dużego kalibru (120 mm) jest szczególnie lekka. płyta wydmuchująca d. Działo to znajduje się na wyposażeniu wielu armii. masa 260 kg. Po uzyskaniu trafienia strzelec odpala natychmiast działo. Broń pracuje według tzw. Kaliber 90 mm. Lekkie działo szwedzkie PV-1110 (po prawej). Dzięki zastosowaniu lekkiego metalu masa działa WOMBAT jest niewielka. Zaopatrzone jest także w sprzę­ żony karabin półautomatyczny. Podobnie jak działo M 20. Battalion Anti Tank). a. Strzelec wycefowuje na czołg i oddaje strzały z karabinu maszynowego. 12. Podczas strzału ciśnienie gazów prochowych rozrywa płytę z tworzywa sztucznego. a struga gazów uchodzi przez dyszę do tyłu.7 mm. lufa g. pocisk f. o załadowaniu działa łuską mosiężną z dnem z tworzywa sztucznego następuje przekręce­ nie dyszy. Wykorzystanie sprzężonego karabinu (po prawej). Działa P Brytyjskie działo przeciw­ pancerne L6 WOMBAT (Weapon of Magnesium. skuteczne zwalczanie celów 900 m. Płyta obrotowa na podwoziu dwukołowym służy celowniczemu na podpórkę pod łokieć. Funkcje tej broni przejęły rakietowe pociski kierowane. Tory lotu i punkty trafienia pocisków obu broni są prawie takie same (2). materiał miotający e. ma zamek ryglowany odchyłny.Amerykańskie działo „Recoilles Rifle" kal.7 mm. Nad lufą znajduje się sprzężony z nią karabin maszynowy kal. aż do uzyskania trafienia. którego działanie opiera się na wykorzystaniu tej samej zasady co w dziale WOMBAT. 201 . dysza c. nabój kompletny. 106 mm M 40 (po prawej). a funkcje tego działa w armii amerykańskiej przejęły kierowane pociski rakietowe. 12. błysk przy uderzeniu i d y m wytwarzający się przy zetknięciu z celem wskazuje punkt trafienia (1). Działo ma lekkie łoże i jest ciągnione przez jeep. zasady rozrywania łyty ( p a t r z p o n i ż e j ) . po prawej. Posiada nad lufą sprzężony z nią karabin maszynowy M 8 kal. kierunek wylotu strugi gazów prochowych c. Tor lotu specjalnego pocisku smugowego umożliwia jego dobre śledzenie.

Uzbrojenie pomocnicze liczyło 24 armaty 12-funtowe (76 mm). dążo­ no do zmniejszenia ilości dział. Działo 111-tonowe (po lewej). charakterystyczną dla tamtego okresu. gdyż postęp techniczny umożliwił zastosowanie dział odtylcowych i doprowadził także do powstania okrętów parowych.Odtylcowe działa okrętowe Do połowy XIX w. Przewód (A). Przy naciśnięciu spustu (D). 206). elektrycznego zapłonnika ładunku miotającego. str. Schemat (po prawej). 1887 r. lecz. a z drugiej do zwiększenia ich masy. „mostu" (3).). Do tego niezbędny był zapalnik (d). Na przełomie XIX/XX w. 173. że obwód elektryczny nie jest przerwany. hartowanej płyty pancernej (patrz str. które stało się standardowym sposobem dla zapalania ładunku miotającego w działach okrę­ towych. Jego korpus z brązu (1). prąd przepływa do zapłonnika ładunku miotającego. Podczas odpalania prąd przepływa przez trzpień (2). jako pływające twierdze. by mogła się rozprysnąć czy oddzielić od korpusu pocisku (b). Już około 1870 r. przy płaskim kącie trafienia. wraz z najcięższą artylerią przeżywały rozkwit. W tym podrozdziale pomijamy etap powstania nowych pancerników i taktykę działań na morzu. prowadzono intensywne badania zarówno nad opancerzeniem okrętów jak i nad odpowiednimi środkami do ich zniszczenia. 202 . Jednak kilka dziesięcioleci później ich zadania przejęły samoloty. Poza tym pocisk. i do baterii elektrycznej. do cienkiego. Po załadowaniu działa odzywa się dzwonek (C). kał. co świadczy. 412 mm na HMS „Benbow' z ok. Wówczas bowiem okręty bojowe. prowadzi do zapłonnika ładunku miotającego (B).. Pocisk musiał posiadać dostateczną ilość materiału burzącego (c). W centrum naszego zainteresowania znajdują się działa okrętowe z przełomu wieku XIX i XX. Pocisk przeciwpancerny (po prawej). wypróbowano elektryczne odpalanie. z 1890 r. pokazuje przekrój pistoletu z elektrycznym sposobem odpalania. zdolnego do wyrządzenia znacznych szkód. nie tak kruchą. porównaj także HMS „Victory". Działa znajdowały się jeszcze w kazamatach o ograni­ czonym zasięgu poziomym. zmieniło się gwałtownie w końcu wieku XIX. Powszechnie przyjęto we wszystkich mary­ narkach wojennych rozwiązania zastosowane na brytyjskim HMS „Dre-adnought" (2). Byfo to rozwiązanie pośrednie w stosunku do typowej zamkniętej obrotowej wieży działowej (z „The Naval Annual". Pocisk artylerii okrętowej posiadał wystarczająco twardą i ostrołukową część głowicową (a). który po przebiciu pancerza funkqonowałby w sposób niezawodny. znajdowało się w górnej odkrytej barbecie. 1885 r. Do 1906 r. przeprowadzono wiele doświadczeń z wieloma rodzajami łóż i sposobami roz­ mieszczenia dział. zdolną do przebicia pancerza. Rozmieszczenie dział na okrę­ tach wojennych (powyżej). szczególnie interesująco kształtował się rozwój uzbrojenia okrętów. Z jednej strony. Rzut z góry pokazuje aus­ triacki okręt wojenny „Don Juan d'Austria" z 1876 roku (1). Przekrój (poniżej i po prawej). żarzącego się drutu. które umożliwiały ostonę burty przy pomocy 8 dział. nie ulegał ześlizgnięciu z gładkiej. wkręcano w dno mosiężnego ładunku woreczkowego. Jego 10 dział 305 mm (12 cali) umieszczonych było w 5 opancerzonych wieżach. Powodował on zapalenie ładunku miotającego. Zapłon elektryczny (po prawej).

zamek śrubowy h. w zasadzie było ono osad zonę na łożu w kształcie cokołu./min. Były one osadzone w częściowo zadaszonych lożach (B).3 kg każdy. które od 1880 r. Wiele okrętów bojowych w okresie 1 wojny światowej posiadało łoża częściowo zadaszone. lufa muszka kołyska tarcza ochronna zamek klinowy pionowy szczerbinka język spustowy oparcie ramienia obrotowa część łoża cokół. L a. Amunicja była oddzielnego ładowania. prawie wszystkie. najpierw ładowano pocisk. Dzięki amunicji zespolonej z mechanicznym zapłonnikiem ładunku miotającego. można było oddać 25 strz. po prawej. 8. Ponieważ podpórka ramienia była umo­ cowana nie na d7iałku. 7. zagrażały wielkim okrętom bojowym. Vo początku U wojny światowej zostały one zastąpione.Działa Uzbrojenie okrętu klasy „Dreadnought". Przedstawione na szkicu działo 155 mm zostało wprowadzone do użytku w 1890 r. na częścio­ wo zadaszonym łożu. górna osłona działa i. 2. opornik lufy g. lecz na łożu. Mogło ono wystrzelić w ciągu 1 minuty siedem pocisków o masie 45. tj. 9. cokół z wieńcem obrotowym K. zwrotne torpedowce. koło mechanizmu podniesieniowego lufy i. Znajdowały się one albo na wieżach artylerii głównej (C). albo na otwartym pokładzie (D). Okręty obok ciężkiej artylerii ulokowanej w wieżach obrotowych (A).do zwalczania celów powietrznych. Te lekkie i proste w obsłudze działka szybkostrzelne chroniły małe. Chociaż na szkicu jego łoże wygląda trochę inaczej. 6. tarcza ochronna i. Jeden z obsługi celował i odpalał. 1 Działo szybkostrzelne 6 cal. gdvż jego zasadnicze uzbrojenie było zbyt ociężałe dla obrony przed tymi szybkimi Okrętami. jednak w przypadku przerwania obwodu mógł być szybko przestawiony na mechaniczny zapłonnik ładunku miotającego. koło mechanizmu bocznego lufy e. 4. Mogły one łatwo zatopić okręt bojowy. były dodatkowo uzbrojone w działa mniejszego kalibru. 5. boczny pancerz statku c. (155 mm). które pozwalały na uzyskanie większego kąta podniesienia lufy . odrzut działka był uciążliwy dla celowniczego. podczas gdy drugi marynarz ładował za nim działko. 1. 10. a następnie ładunek napędowy (kordyt) w mosiężnej łusce. Zapłon następował poprzez impuls elektryczny. 203 . Ramię celowniczego dociskane było do wyściełanej podpórki ramiennej. (po prawej). bądź na łożach w kształcie cokołu. nieruchomy. przez łoża. 3. płyta podłogowa. Działka szybkostrzelne na łożach cokołowych z około 1890 r. lufa b. celownik optyczny d.

Poza tym każda wieża miała własny dalmierz (C). dalmierz B. Ze względów bezpieczeństwa komora amunicyjna (1).). Typowa wieża obrotowa (po lewej). przesuwał amunicję z niżej położonych komór amunicyjnych i ładował armaty. do komory przeładowczej (4). 204 . Klatka ładunkowa przesuwała się po szynach do góry (6). Klatka kierowała się wzdłuż osi między podajnikiem (7). zamek w położeniu otwartym C. Zdolność przebijania pancerza przez pocisk ulegała zwiększeniu. Ładunki miotające w woreczkach były składowane oddzielnie (2). § Kierowanie ogniem (po lewej). gdzie były opracowywane i nanoszone na stół sytuacji bojowej. Kiedy uwzględniono wszystkie wielkości i wycelowano odpowiednio działa można było oddać salwę dzięki elektrycznemu odpalaniu. W celu zwiększenia kąta podniesienia lufy odpowiednio zwiększono kąt ustawienia działa w wieży obrotowej (b). Na schemacie przedstawiono wieżę działa sprzężonego 380 mm. okazały się najlepszym rozwiązaniem dla osadzania łóż dział okrętowych dużego kalibru. pancerz E. Mniejsze okręty. sworznie G. Obsługa była dobrze osłonięta. nakładano jeszcze czepiec „balistyczny" o kształtach opływowych (2). 203. a zamkiem. lecz kierowano nią centralnie.lufa H. miały przeważnie łoża cokołowe (patrz str. Transport amunicji. Pociski przeciwpancerne z czepcem ochronnym (po lewej). dy głowica stalowa zaopatrzona yła w czepiec ochronny z miękkiego żelaza. clalmierzystów i personel kierowania ogniem. znajdowała się grupa obserwatorów. Przebiegało ono w sposób następujący: na pomoście nawigacyjnym (A). Wieża obrotowa (a). Wieże obrotowe (z lewej). sterował działem. pokazano brytyjski pocisk ze wzbogaconym czepcem. służyła do zmiany położenia bocznego lufy. pod pokładem. W wieży obrotowej instalowano 4 działa. a działo posiadało duże możliwości prowadzenia ognia. okrętu bojowego z okresu I wojny światowej. Ciężka artyleria okrętu bojowego ulokowana była wprawdzie w kilku wieżach. Także lekkie krążowniki przejęły system jednolitej wieży działowej dla armat średniego kalibru. System hydrauliczny powodował obrót wieży. Na właściwy ostrołukowy czepiec ochronny pocisku (3). pokład główny okrętu. którego kształt zapobiegał ześlizgnięciu się pocisku przy płaskim kącie uderzenia. w celu załadowania działa.Odtylcowe działa okrętowe Działo i wieża działowa: A. Na szkicu (1). znajdowała się pod pokładem okrętu. łoże z urządzeniem powrotnym D. Podlegała ona kapitanowi okrętu (B). Stamtąd przechodziły przez drzwi ogniotrwałe'do klatki ładunkowej (5). Pociski i ładunki miotające transportowano podnośnikiem (3). jak niszczyciele i fregaty. wbudowaną na wielu brytyjskich okrętach i ciężkich krążownikach. hydrauliczny podnośnik lufy F. Dane o położeniu i ruchu okrętu oraz celu przekazywali pojedynczy obserwatorzy na stanowisko kierowania ogniem (D).

których łączna masa odpowiada masie jednego ze starszych typów pocisków „olbrzymów . Działka automatyczne (b). do zwalczania celów nawodnych i powietrznych. na wypadek ewentualnych zakłóceń. Działo Bofors kal. 40 mm pojawiła się po raz pierwszy na rynku zbrojeniowym w 1932 r. poczwómie sprzężone. jako działa uniwersalne. a jego mechanizmy znajdują się pod kopułą pancerną o wąskim przekroju w części czołowej. Amunicja zespolona dostarczana jest z niżej położonej komory amunicyjnej (4). Szwedzka armata plot. Objaśnienia schematu (po prawej). Działo (1). Amerykańskie działo Mk 45. Na okrętach masa broni nie odgrywa tak dużej roli jak w manewrowych działaniach na lądzie. osadzano na prostych łożach i występowały jako działka sprzężone.Działa przeciwlotnicze (po prawej). Działo jest zdalnie sterowane przy pomocy pulpitu sterowniczego (2). nowoczesne uniwersalne działo okrętowe (po prawej). (patrz str. przy pomocy podnośnika (3). Kilka typów takich dział było zainstalowanych w wieżach (a). 194) i została wprowadzona do uzbrojenia wielu armii świata. Nowoczesne automatyczne działa okrętowe średniego kalibru mogą wystrzelić w przeciągu krótkiego czasu dużą ilość pocisków. jeszcze nadal urządzenia sterowania ręcznego. Nowoczesne działa Bofors posiadają oprócz radiolokacyjnego systemu kierowania ogniem. dlatego też często kilka dział osadzano na jednym łożu. . miały decydujące znaczenie w okresie II wojny światowej. umieszczonego pod pokładem. dzięki czemu wieża może być nieobsadzona przez załogę. mogące zwalczać także cele nawodne. Tak zwielokrotniona siła ognia zwiększała znacznie prawdopodobieństwo trafienia celu powietrznego. kal. 40 mm.automatyczne. Ładowanie i prowadzenie ognia . wersja okrętowa (po prawej). 5 cali (127 mm). znajduje się na pokładzie.

131). chłodzony wodą. Nabój ma własny środek zapalający. konstruktorzy pracowali n a d wynalezieniem broni szybkostrzelnej. W 1884 r. kiedy pojawiły się pierwsze jcdnostrzalowe karabiny od przód owe. armie niemiecka.4 mm (0. Mechanizmy tego km nie potrzebowały żadnego zewnętrznego źródła napędu. umożliwiało wprawdzie oddanie salwy. Części naboju: pocisk (b). masa broni 27 kg. łuska mosiężna (d).Karabiny maszynowe W najszerszym rozumieniu. Nabój zespolony (a). Strzelec naciskaf spust i prowadził ogień aż do zwolnienia spustu. nie były one w stanie utrzymać dłuższego ognia ciągłego. posiadała własny środek zapłonu i p o w o d o w a ł a uszczelnienie lufy przed wydobywaniem się gorących gazów prochowych na zewnątrz. by wprowadzić nabój do lufy. Zasada wykorzystania wielu ładunków (ułożonych jeden na drugim) i jednej lufy okazała się niemożliwa do zastosowania i niebezpieczna. spłonka (e). (Imperialne Muzeum Wojny. Jako rewolucyjną innowację wykorzystał on części gazów prochowych w procesie ładowania broni. W praktyce. Już w okresie późnego Średniowiecza. Podstawowa idea wynalezienia karabinu maszynowego wynikała p r z e d e wszystkim z dążenia do wzmocnienia siły ognia dla pojedynczego żołnierza w takim s t o p n i u . ładunek miotający (prochowy) (c). były już używane funkcjonalne konstrukqe ręcznych karabinów maszynowych. rozwoju i zasad użycia są ściśle spokrewnione z karabinami maszynowymi. Połączenie kilku luf na jednej podstawie (po lewej)./min.45 cala). Wprawdzie z b u d o w a n o działka organkowe i karabiny salwowe. Jeśli była włożona taśma amunicyjna. doprowadziło do przełomu w tej dziedzinie: mocna łuska umożliwiała bez większych przeszkód szybkie ładowanie. (Karabiny i pistolety samopowtarzalne pod względem funkcji. umożliwia mechaniczne ładowanie i samo­ czynnie się uszczelnia podczas oddawania strzału. wyczerpania nabojów w taśmie. Wszystkie następne naboje ładowane były dzięki wykorzystaniu odrzutu. lecz niemożliwe było utrzymanie ognia ciągłego. Karabiny odprzodowe nie nadawały się do użycia jako broń szybkostrzelna. O m ó w i o n e zostały one w rozdziale poświęconym broni ręcznej. brytyjska oraz Marynarka Wojenna USA wprowadziły do użytku ulepszoną formę km Maxima. Wynalezienie naboju zespolonego w połowie XIX w. Zasilany taśmowo. które najlepiej nadają się do użycia w działaniach taktycznych. lecz z p o w o d u dość długotrwałego procesu ładowania. mogące prowadzić nawałę ogniową czy o d d a ć salwę. strzelec musiał dwa razy wprawie w ruch dźwignię ładowania z tyłu komory zamkowej. . Obecnie konstruktorzy zmierzają do wynalezienia takich karabinów maszynowych. Pojedynczy żołnierz musiał o d d a ć w określonym czasie więcej strzałów niż jego przeciwnik. Dzięki wykorzystaniu nowego prochu bezdymnego strzelec nie znajdował się po oddaniu strzału w obłoku dymu i tym samym nie zdradzał swego stanowiska. Obecnie pojęcie to odnosi się wyłącznie do broni całkowicie automatycznej. o wiele łatwiejsze okazało się prowadzenie ognia salwowego przez piechotę rozwiniętą linearnie. Główną przeszkodę stanowiło ładowanie od wylotu lufy. umożliwiał szybkie załadowanie od strony zamka. Prototyp karabinu maszynowego Maxima (po lewej). zdolnej do prowadzenia ognia seryjnego. szybkostrzelnośc teoretyczna do 600 strz. każdą szybkostrzelną broń m o ż n a określić jako broń maszynową. gdyż proces ładowania trwał zbyt diugo. str. kaliber 11. b y zapewnić m u przewagę n a d wieloma przeciwnikami. Około 1860 r. samoczynny. albo 206 Londyn). Około 1890 r. Z różnorodnych przyczyn udało się ten zamiar urzeczywistnić dopiero w końcu XIX w. H i r a m Maxim zaprezentował pierwszy w pełni automatyczny karabin maszynowy.

Puckie z 1718 r. wytwarzana w wersjach liczą­ cych od 2 do 12 luf i o różnych kalibrach./min./min. (Zbiory Księcia ' Liechtensteinu. około 1870 r. 2. Vaduz).. Karabin Nordenfeldta z 1873 r. Szybko­ strzelność 100-120 strz. z około 1670 r. Do komory nabojowej wkładano płytkę metalową. Konstrukcja szwedzka. montowany na pokła­ dzie. 6. przypomina projekt Leonarda da Vinci. (po prawej). Kartaczownica Gatlinga. Agar. 207 . Było to rozwiązanie postępowe wykorzystujące lufę stalową jako łuskę nabojową. Najskuteczniejszy poprzednik karabinu maszy­ nowego z ręczną korbką. Broń wystrzeliwała w ciągu siedmiu minut 63 pociski. za pomocą dźwigni (a). 5. bądź kolejno. w zależności od systemu. Mitralieza Montignyego. 37 luf znaj­ dujących się w obudowie jednej większej rury prowadziło ogień jednocześnie. Francja. Napęd ręczny (po prawej). bądź korbki (b). Szybkostrzelność 1 lufy około 100 strz. 4. z 1862 r. Broń z napędem ręcznym. Późniejsze m od el e w y strzeli wały do 1200 pocisków na minutę. Szybkostrzelność zależała głównie od prędkości kręcenia korbką przez strzelca. liczący od 6 do 9 luf i wytwarzany w różnych kalibrach. Na szkicu znajduje się model używany w marynarce wojennej. stosowany w wojnie secesyjnej. jakkolwiek mechanizmy broni. Działko organkowe albo salwowe. w zasadzie był to wielki rewolwer na trójnogu. Działko .Poprzednicy karabinów maszynowych 1. Nawet po wynalezieniu naboju zespolonego konstruktorzy fawo­ ryzowali wielolufowe konstrukqe. zwany „młynkiem do kawy". pracowały różnie. Działka takie używano jeszcze podczas amerykańskiej wojny secesyjnej 1861-1865. 3. które uruchamiane były siłą mięśni. w otworach której znajdowało się 37 naboi. z około 1860 r.

cięższych naboi.| naczający tor lotu pocisku. rdzeń ze stopu ołowiowego. naboju amerykańskiego M 2 kaliber 0. Rodzaje mieszane zawierają elementy wyżej wymienionycn pocisków.50 cala (12. przedstawiamy nabój Browninga (b). karabiny maszynowe używane są według trzech zasad. Przy typach lekkich i średnich udaje się z reguły spełnić to życzenie.15 g). kaliber 0. 5. strefa w której pocisk może razić cel na całej długości toru lotu. Poza tym specjalne typy karabinów maszynowych. Zwiększenie kalibru o 60 % (z 0. polega na zgrupo­ waniu punktów upadku pocis­ ków wokół tzw. osiągają większą skuteczność przebijania przeszkody niż przy użyciupocisków z miękkim rdze­ niem. jak choćby broń pokładowa na samolotach. wymagają pocisków specjalnych. Rodzaje pocisków (po lewej) 1. Rdzeń napełniony jest masą chemiczną. Balistyka karabinów maszynowych (poniżej) Na lądzie. zapalający się podczas wystrzału 1 oz. na podstawie nowych ustaleń taktycznych. Naboje w skali 1:1 (po lewej). toru średniego.75 g d o 46. który był poza zasięgiem wzroku strzelca. strzelec może obserwować rezultat oddania strzału. przedstawia punkty upadku pocisków przy najwięk­ szych odległościach oddawania strzałów.30 do 0. Twardy rdzeń stalowy znajduje się w miękkiej koszulce ołowianej. Obok typowego naboju karabi­ nowego do ręcznych i ciężkich karabinów maszynowych (a). Na tej stronie przedstawiamy rodzaje pocisków i ich przeznaczenie. 0. Najbardziej rozpowszechniony pocisk zwykły do zwalczania siły żywej.7x99 mm). 2. gdzie zwięk­ sza się prawdopodobieństwo trafienia.62 x 63 mm). przedstawiony jest pocisk przeciwpancerno-zapalająco-smugowy kal. Po 1945 r.50 cala. 6.odkąd było to możliwe -jednolitego kalibru do karabinów i karabinów maszynowych. Dzięki temu. Jest ono mniejsze przy celach punktowych na krótkich i śred­ nich odległościach. Ma na celu przebicie kadłuba pojazdu bądź samolotu i zapalenie celu. 208 . Pocisk zapalający. odległość prowadzenia ognia uległa skróceniu. Rozrzut (C). W ten sposób często ostrzeliwano rejon. Płaszcz wykonany jest naj­ częściej z miedzioniklu. typowy kaliber do wielkokalibrowego km.30-06 cal (7.50 cala) powiększa ciężar pocisku o 500 % (2 9. 4. Pocisk z twardym rdzeniem. Pocisk z miękkim rdzeniem. Jest ono szerokie i skra­ ca się wraz z rosnącym zasię­ giem. Pocisk smugowy. Strefa rażenia (A). 3. skupione w jednym.Amunicja do karabinów maszynowych Siły zbrojne domagały się . Ciężkie karabiny maszynowe potrzebują jednak większych. Pociski te są używane przez sprzężone karabiny maszynowe i służą do oznaczania punktów celowa­ nia dla armat czołgowych i dział lekkich. Głównie do broni pokładowej. Za ołowia­ nym rdzeniem znajduje się masa pirotechniczna (smugacz). Na szkicu. Skupienie (B). która po zetknięciu się z twardą powierzchnią celu wytwarzają płomień i dym. Pocisk wskaźnikowy bądź oświetlający.

i wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905). Nie tylko lotnicy lecz także obrona przeciwlotnicza domagały się skutecznej broni maszynowej. Przyczyniły się jeszcze do tego stanu rzeczy systemy broni zunifikowanej. polegająca głównie na skuteczności zasieków i obronie za pomocą km. Od pojawienia się w końcu II wojny światowej karabinu szturmowego (patrz str. W końcu wojny nowe zasady użycia km przyczyniły się do znalezienia wyjścia z prawie nie dającego się przezwyciężyć systemu km i zasieków: pojawienie się czołgów stworzyło n o w e możliwości działania dla km.Rozwój karabinów maszynowych Chociaż znaczenie karabinów maszynowych okazało się zrozumiałe już podczas wojny burskiej (1899-1902). system broni opracowany przez F. jak n p . na podstawie nowej taktyki prowadzenia działań bojowych. Działa 209 . Podczas I wojny światowej na frontach panowała przez wiele miesięcy i lat sytuacja patowa. samolotów szturmowych i czołgów na masową skalę podczas 11 wojny światowej pomniejszyło znaczenie km jako broni dla piechoty. Zastosowanie n a p ę d u elektrycznego umożliwiło skonstruowanie działek automatycznych w samolotach i przeciwlotniczych. W działku pokładowym firmy General Electric „Minigun" odżyła ponownie zasada działania rewolweru w kartaczownicy Gatlinga. podczas wykonanego natarcia w marcu 1918 r. doprowadziła wojska niemieckie. ręczne km nadające do umocowania na łożu. Użycie moździerzy. tylko generałowie niemieccy wyciągnęli odpowiednie wnioski i wyposażyli do 1914 r. oddających do 10000 strzałów na minutę. oraz ciężkie i wielkokalibrowe km. Doświadczenia z 1918 r. Taktyka uderzeń małymi grupami osłaniającymi się wzajemnie bronią ręczną.. wpłynęły na rozwój km w latach 1930-1940. cesarskie wojska lądowe w odpowiednią ilość ckm Maxim. Piechota. eliminującej wykonywanie /masowanych uderzeń. Pojawiły się uniwersalne. lecz m i m o tego pozostały one ważną bronią. Stonera. zadania km /ostały nieco ograniczone. w którym zespoły i części wymienne posiadają wielostronne zastosowanie i umożliwiły dostosowanie broni podstawowej do wszystkich potrzeb piechoty. 150). żądała ręcznych km. do osiągnięcia sukcesu n a d oddziałami sprzymierzonymi.

km skierowany jest na cel 2. Chłodzenie powietrzne. Poza tym cechuje się skłonnością do przegrzania. naboje znajdują się pod naciskiem sprężyny.dokładność celowania zależy od tego czy strzelec może te drgania opanować 9. Trzy podstawowe kwestie są szczególnie ważne dla zadowalającego rozwiązania konstrukcyjnego km: zasada działania automatyki . taśma metalowa o ogniwach rozłącznych. można zebrać parę w pojemniku i użyć ją ponownie. naciśnięcie jeżyka spustowego 3.Systemy karabinów maszynowych Jednolufowy km najlepiej ucieleśnia ideę broni szybkostrzelnej: prowadzi tak długo ogień.w jaki sposób lufa zabezpieczona jest przed przegrzewaniem? Na rozwiązania konstrukcyjne broni wpływa także nowa taktyka prowadzenia działań bojowych. przemiennik zasypu działa dzięki sile ciążenia b. drgania . System chłodzenia (po prawej). metalowa obudowa utrzymująca naboje d. opary spalonego ładunku miotającego. podanie amunicji 6. smuga cieplna z gorącej luty 7. taśma nabojowa metalowa bądź parciana c. Ciepło pochłaniane jest przez żebro chłodzące (a). c. wymaga jednak sprawniejszego i pewniejszego systemu podawania naboi. 210 .w jaki sposób jest ładowany i w jaki sposób strzela broń? mechanizm zasilania . 1. Jest lżejszy i bardziej zwarty niż jego wielolufowy poprzednik napędzany ręcznie. puste ogniwo taśmy 4. Na rysunku przedstawiona jest obsługa km podczas strzelania. wyrzucenie łusek nabojowych 5. 1. gazów) Zasilanie broni (po prawej). bądź absor­ bowane jest przez masę ciężkiej lufy (b). Jeśli woda zagotuje się. a.jak jest doprowadzana i ładowana amunicja? system chłodzenia . huk strzału . dopóki doprowadzana jest amunicja i dopóki jest ściągnięty język spustowy. łódka nabojowa. płomień wylotowy zdradza stanowisko ogniowe szczególnie w warunkach nocnych 11. Koszulka wodna wokół lufy pochłania wydzielone ciepło. ciśnienie gazów prochowych jest wyraźnie odczuwalne w pobliżu wylotu lufy (uderzenie 10. 2. Użycie km (powyżej). Chłodzenie wodne. mogący spowodować przytępienie słuchu 8. magazynek pudełkowy albo bębnowy. Dzięki zastosowaniu luf wymiennych chroni się je przed przegrzaniem (c).przykry dla strzelca.

Szczególnie nadaje się do obrony plot lub do zwalczania stanowisk polowych i lekko opancerzonych celów. nie jest złączony z lufą przed oddaniem strzału. Nie mogą też zostać przedwcześnie zapalone przez gorącą ściankę lufy. Z pierwszego karabinu produkcji amerykańskiej BAR (Browning Automatic Rifle). Trzon zamkowy porusza się dalej do tyłu sam i wyciąga łuskę (f). który odryglowuje zamek (2). którego zadaniem jest przenoszenie skrzynek amunicyjnych i luf wymiennych. Odrzut zamka. nieryglowanie. samopowtarzalnej i automatycznej . zamek (a). Ta lekka broń prowadzi ogień przy wykorzystaniu dwójnogu i jest obsługiwana przez dwóch ludzi. 212. sprężyny naciskają na części broni (c. patrz str. C. Osadzany jest na przenośnych podstawach trójnożnych lub kołowych. zaryglowanie. Różni się od rkm przede wszystkim kalibrem (12. Ńabine doprowadzane są wtedy. gdy ciśnienie gazów w lufie osiągnie odpowiedni poziom.określają rodzaj ładowania broni. zamek i lufa (la. aż ciśnienie gazów w lufie nie osiągnie określonej wartości (3). Odrzut zamka i lufy. 3. Ten system ładowania wykorzystujący odrzut jest najstarszy z trzech zasad działania automatyki broni palnej. Podczas strzału (2). które wykorzystują energię prochowego ładunku miotającego.5 cala) jako tzw. kiedy naciśnięty jest język spustowy. „pięćdziesiątkę" (kaliber 0. można było prowadzić ogień nawet w pozycji stojącej z wolnej ręki.7 do 15 mm). < 211 . broń wsparcia z bliskiego. i posuwa tłok gazowy (d). 2. Ładowanie broni Wszystkie trzy zasady działania automatyki broni palnej powtarzalnej. Ciężki km. Część gazów procho­ wych uchodzi przez cylinder (c). Wielkokalibrowy karabin maszynowy. 1. i lufa (b). są ze sobą złączone. Przed strzałem (1). zamek (a). trzon zamkowy (a). siła nacisku sprężyny (c). b) w wyniku odrzutu reakcja na ruch pocisku do przodu (e). B.Zasady działania automatyki broni palnej (po prawej). Ręczny karabin maszynowy (rkm). a nie na wykorzystaniu odrzutu. (zamek bezwładnościowy) i zamek wyciąga łuskę (d). zaryglowuje lufę (b). Odprowadzenie energii gazów prochowych. co podkreśla jego rolę jako broni wsparcia drużyny piechoty. A. i wypycha go do tyłu. Przy tym zamek wyciąga łuskę i ją wyrzuca (3). Podczas strzału (2). W tym sys­ temie (1). zdolny do prowa­ dzenia ognia ciągłego i obsługi­ wany przez kilku ludzi. W tym systemie (1). Szczególnie Amerykanie oceniają swój wkm tzw.(a). opóźnia ruch zamka do tyłu . odrzucane są do tyłu i odryglowane. Podział i użycie km Karabiny maszynowe piechoty dzielą się według celu przeznaczenia. d). Na stanowisku obok strzelca znajduje się ładowniczy. Amerykanie określają rkm jako km drużyny (Squad automatic). < et. który z drugiej strony określa manewrowosc broni. do tyłu. Mimo tego zasada działania automatyki polega na wykorzystaniu ciśnienia gazów.

a. Wersja brytyjska konstrukcji francuskiej. 7. 1908. które bardziej są p r z y d a t n e niż taśmy. 500 strz.62x63 mm) i. magazynek łukowy f. E 1. 9.8 kg c.303 cala (i inne) b . d. Ciężka. a. Konstrukcja francuska. rkm armii amerykańskiej z II wojny światowej. a. odrzut lufy e. taśma Objaśnienia: a. Używana w I wojnie światowej przez armię francuską i amerykańską. długi odrzut lufy e. 2. Niemiecka odmiana ckm MC wz. Model duński. BAR M 1918 A 2 (Browning Automatic Rifle). zasada działania automatyki e./min. 8. 0. magazynek pudełkowy f.82 kg 212 ./min. 1916. d. 11. Rkm służy do bezpośredniego wsparcia ogniowego d r u ż y n y piechoty. powietrze. Chauchat. zwłaszcza do szybszej zmiany stanowiska bojowego. Madsen. a. w latach 1915-1939.62) b . 17. masa rkm niczaładowanego c. d./min. Powłoka aluminiowa lufy służy do jej chłodzenia dzięki cyrkulacji wprowadzanego powietrza przy pomocy gazów wylotowych przez znajdujące sie pod lufą żebra chłodzące. ale niezawodna broń. odprowadzenie gazów prochowych e. ale używany głównie przez Brytyjczyków. Prowadzono ogień z pozycji stojącej.30-06 cala (7. MG 08/15w wersji rkm. została opracowana w zespole kierowanym przez J./min. Używany jeszcze w sporadycznie w 11 wojnie światowej. Wynaleziony przez Amerykanina J. c. Z reguły nie prowadzi ciężkiego ognia ciągłego lecz strzela krótkimi seriami. a.82 kg c. Lewisa. używana także przez armię amerykańską i grecką. powietrze. 250 strz. 5. odrzut lufy e. Chauchata. zdolne do natychmiastowego prowadzenia ognia koncentrycznego.303 cala (7.7 kg c. magazynek talerzowy f. 1903/24. d. 4. 500 strz. kaliber b. 550 strz. 450 strz. Na szkicu przedstawiony jest wz. odprowadzenie gazów prochowych e. 9.07 kg c. powietrze. chłodzenie.07 kg c. 8 mm(i inne) b . rodukowany dla różnych rajów w wielu odmianach. Hotchkiss Mk 1 wz. powietrze. a. 8 mm Lebel b . Pewne typy rkm mają magazynki. 8. Rkm Lewis (poniżej). 0. 450 strz. magazynek pudełkowy f.92x57 mm b . U. N./min. 3. magazynek łukowy f. szybkostrzelność d. mechanizm zasilania f. odprowadzenie gazów prochowych e. powietrze. d.Ręczne karabiny maszynowe (rkm) Ręczne karabiny maszynowe mogą być noszone przez jednego człowieka. uznana za niedoskonałej./min. woda. Obecnie uniwersalne km wypełniają zadania rkm. d. b.

(DPM-Diegtiariew piechotnyj modiemizirowannyj). a. 7. 10.62 x 54 mm b . używany przez wiele państw. a. wprowadzona do wyposażenia tylko amerykańskich oddziałów ./min.Wz. 0. kilku jednostek specjalnych oraz holenderskich oadziałów kolonialnych w Indonezji.303 cala (i inne) b . 300-900 strz.Działa 6. Podawana szybkostrzelność jest oczywiście teoretyczna.62 x 39 mm b. 7. d. a. Chińska kopia radzieckiego Diegtiariewa RPD (Rucznoj Pulemiot Diegtiariewa). 1945. 9. taśma f. 56.6 kg c. magazynek pudełkowy f.62 x 39 mm.43. Diegtiariew DPM wz. Jeden z najskuteczniejszych rkm. Jeszcze w wyposażeniu armii na Dalekim Wschodzie i w Afryce. 6. nie uwzględnia czasu potrzebnego na zmianę magazynków lub taśm oraz na zadziałanie broni./min. krótki odrzut lufy e. a./min. odprowadzenie gazów prochowych e. d.3 kg c. powietrze. Późniejsze modele znajdują się jeszcze na wyposażeniu niektórych armii. 9. 500 strz. 1000-1100 strz. Egipt. 1928. magazynek talerzowy f. magazynek łukowy f. powietrze. ZB-26 (poniżej).92x57 mm (i pozostałe) b . 8. (w zależności od rodzaju amunicji) d. l0.48 kg. Wersja brytyjska czeskiego rkm ZB-26.in. KRLD. 12. Czechosłowaq'a 1926 r. 500 strz. Powojenna konstrukcja fińska do krótkich nabojów radzieckich 7. 7. d. Ulepszona wersja radzieckiego modelu DP (Diegtiariewa piechotnogo) wz./min. Bren Mk 1 wz.62 x 39 mm b . odprowadzenie gazów prochowych e.30-06 cala (7. 520-580 strz. m. powietrze. 700 strz./min. Udana konstrukcja amerykańska. taśma f. 0. d. c. a. 7. odprowadzenie gazów prochowych e. udana konstrukcja protoplasta Brena. powietrze.7kg c. Wietnam i Pakistan.2 kg c.62x63 m m i b .Ranger. 1937. magazynek łukowy f. powietrze. Johnson wz./min. odprowadzenie gazów prochowych e. 41. 7. wz. odprowadzenie gazów prochowych e. 8. 213 . powietrze. a.. d. Fiński KK 62.15 kg c.

6.32kg c.9 kg (tylko sama lufa) c. 450 strz. taśma f. radziecki wielkokalibrowy km. szybkostrzclność d. 45. chłodzenie.40kg c. Znajduje się jeszcze w użyciu.7x99 mm) b. krótki odrzut lufy f. odrzut półswobodnego zamka e. Fiat-Revelli wz. 400-500 strz. bezwładnościowym. a. nazywany „kopaczem kartofli". d. a. Jeden z niewielu udanych ckm z zamkiem e./min. 8 mm wz. 93 b. w wymienne lufy i sprawne chłodzenie. 17 kg (tylko sama lufa) c. amerykański w km. 1914. . a. używany byl często jako km plot. 35. 12. 8.. taśma f. ludzi). 3. taśma f. rosyjski ckm. Maxim PM 1910 (PM-Pulemiot Maksima). krótki odrzut lufy z półsztywnym ryglowaniem zamka e. ze wzmacnia­ czem odrzutu d. 5. ckm amerykański. taśma f. 07/12. czołgi i samoloty. a. zmodernizowany w 1935 r. 4.Ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe Ciężkie i wielkokalibrowe km odpowiadają klasycznemu wyobrażeniu km. a. krótki odrzut lufy e. taśma f. 1914. 69. Objaśnienia: a. 400 strz. Maxim 08. 1. 500 strz. Użycie tej broni w bitwie nad Sommą. 95 b. niemiecki MG 08.92 x 57 mm b. a./min. mechanizm zasilania f.4 kg c. Hotchkiss wz. kaliber b. 19. królki odrzut lufy e. odprowadzenie gazów prochowych e. a.8 kg 214 c.. Kiedy coraz bardziej do wyposażenia wojskowego napływały moździerze. 7. d. wodne.50 cala (12. ckm niemiecki. wyprodukowany w 1918 r.1918 r. używany przez wicie armii w obu wojnach światowych./min. wodne./min. a. 2. dzisiaj jeszcze częściowo w Azji Południowowschodniej. do 600 strz./min. Najlepsze km. 6. powietrze. powietrze. włoski ckm. 0. odprowadzeni gazów prochowych e. Browning-Colt M 1914.2 kg c. Schwarzlose wz./min. później powietrzne. do dnia dzisiejszego dnia znajduje się na uzbrojeniu wielu armii. używany w dużych ilościach od 1914. d. Diegtiariew DSzK (Diegtiariewa-Szpagina Krupnokalibiernyj) wz. francuski ckm. używany w obu wojnach światowych przez armie różnych krajów. wodne. d. 7. austriacki ckm. i używany do końca II wojny światowe]. powietrze (w tej wersji). używany w obu wojnach świa­ towych. Browning M2. odprowadzenie gazów prochowych e. 8 m m b. 1. 1938. ze względu na dźwignię poruszającą się do dołu. przyczyniło się w znacznym stopniu do olbrzymich strat wśród wojsk biytyjskicłv*(zgineło 60 tys. jako automatu do zabijania na polach bitewnych I wojny światowej. t a ś m a b. 7. taśma f. 600 strz.5 mm wz. 550 strz./min.30-06 cala li inne) d.7 mm b. masa całkowita c. taśma f. d. 49.07. przy odpowiednim zaopatrzeniu w amuniq'c. spadło zapotrzebowanie na ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe. wprowadzony w 1908 r. mogły w ciągu godziny oddać do 10 tysięcy strzałów. brytyjski Vickers czy amerykański Browning M 1917. zasada działania automatyki e. 0.5 kg c. powietrze./min. 600 strz.62x54 mm b . wodne. d.

215 . krótki odrzut lufy e.Browning M 1917. Na rysunku przedstawiona jest wersja z końca TI wojny światowej. 92. taśma i. 10. 1938 r. 18./min. wodne.4 kg c.62 x 63 mm) b . odprowadzenie gazów prochowych e.. protoplasta dla wiciu typów broni. a. 0. p o w i e t r z e . d. /. tunery kański ckm./min. ckm brytyjski./min. krótki odrzut lufy e. taśma f. 450-600 strz. łódka nabojowa f. a. Osprzęt typowy dla modelu chłodzonego wodą. Konstrukcje japońskie opierały się na rozwiązaniach zastosowanych w ckm Hotchkiss. d. używany w latach 1912-1960. znajdujących się jeszcze na wyposażeniu wielu armii.7 mm b . 7. ll.30-06 cala (7. Dzięki celownikowi optycznemu nad podwójnym chwytem i amunicji Mk 8z broń ta mogła zwalczać pośrednio cele aż do 4100 m.Działa 9.40.2ke c. a. Wz.Vickers Mk 1.303 cala brytyjskiego b.6 kg c. 450-500 strz. wodne. 55. 0. Wąż odprowadza! parę wodną do kondensatora. japoński ckm. 450-500 strz. d.

9. powietrzne. System Stonera (po prawej). c. 2. używana w okresie TI wojny świa­ towej. powietrzne. jak lufy chłodzone wodą.63 A. Objaśnienia: a. ciężar podstawy trójnożnej (ó ile egzemplarz pokazany jest na rysunku). f. 43. określany jest jako PKS (Pulomiot Kałasznikowa stankowyj). kaliber b.62 x 51 mm.25 kg. W 1963 r.. taśma. taśma. 4. b . Amerykanin Eugene Stoner opracował system broni opartej na uniwersalizacji części składowych. który przez wymianę trzech części można przebudować na zasilanie taśmowe. e. b. używany na podstawie trójnożnej. MG 34.3 kg c. Wprawdzie lufy chłodzone powietrzem nie mogą prowadzić tak długo ognia ciągłego. odprowadze­ nie gazów prochowych. c. 600 strz. e. odrzut półswobodnego zamka. eksportowany do kilku krajówpofudniowoamerykańskich. Na dwójnogu używa się ich jako ręcznych karabinów maszynowych. 7. powietrzne. d. taśma. odrzut lufy. W większości nowoczesnych wojsk lądowych uniwersalne karabiny maszynowe spełniają dwa główne zadania. powietrzne. a. około 1964 r../min. Kałasznikow PK.Uniwersalne karabiny maszynowe 1. a. 3.9kg. f. (a) główne elementy składowe (b) zasilanie magazynkowe (c) zasilanie taśmowe. 650 strz. 216 .62 x54R). d. 1963 r. 5. 700 strz.56x45 mm.7./min.62 x 51 mm. Ten uniwersalny km cechuje się możliwością bardzo szybkiej wymiany lufy./min. 1934 r. d. 1961 r. taśma bądź magazynek. Na rysunku widoczny jest rkm z zasilaniem magazynkowym. Na rysunku przedstawione są poszczególne części Stonera wz. Stoner 63 A. obecnie pociskami kaliber 5. a. 5. e. SiG km 710-3. masa broni w wersji rkm c. radziecki. które można złożyć w wersji rkm z zasilaniem magazynkowym.8. szybkostrzelność d. i.223 cala). f. szwajcarski.b. Te części składowe umożliwiają zestawienie broni podstawowej w sześciu wariantach taktycznych.. zasada działania automatyki e. rozwinęły podobne systemy broni. zasilanie f. odprowadze­ nie gazów prochowych./min. 12. b . dzięki czemu uzyskuje większą donośność niż przy strzelaniu pociskami krótszymi wz. Początkowo produkowany dla NATO w wersji umożliwiającej strzelanie pociskami kaliber 7. 7. jako broń wsparcia dla piechoty do zwalczania celów na dalszych odległościach. a. Ich zadania zostały przejęte przez moździerze. W tym samym okresie europejskie hrmy zbrojeniowe. rkm niemiecki. ale nie jest to aż tak bardzo potrzebne. d. 800-900 strz. a na łożu trójnożnym jako ciężkich km. chłodzenie g. Strzela starymi rosyjskimi pociskami karabinowymi z wystającą kryzą (7.1 kg.. która skutecznie spełniała także rolę ciężkiego km. c.. USA.92 x 57 mm. Pierwsza broń. jak firma austriacka Steyer.56 x 45 (0.62x54Rmm. e.

odprowadzenie gazów prochowych e. 600 strz. Niska podstawa umożliwia prowadze­ nie skutecznego ognia do 3500 m. Konstrukcja powstała w latach pięćdziesiątych./min. Brytyjski uniwersalny km produkowany na licencji belgijskiego uniwersalnego km F N M A G . 1942 r. powietrzne g. Niemcy. taśma £. MG 42.Działa 5.1 kg c.62 x 51 mm b .52 kg c. odprowadzenie gazów prochowych e. a. 7. 10. 750-1000 strz. a. Sprzężony km. M 60. 10. taśma f. P 6.. taśma i. tworzyw sztucznych i gumy.92x. W miejsce części stalowych i drewnianych zastosowano . 7. 7. rzejął on wiele cech konstrukcyjriych z niemieckiego MG 42 oraz FG 42. krótki odrzut lufy e.tam gdzie to było tylko możliwe .części z blach wytłaczanych. obecnie na uzbrojeniu co najmniej 20 pahstw. produkowany w latach ięćdziesiątych dla armii USA. Dzięki specjalnemu urządzeniu można prowadzić ogień w dowolnych grupach kątów. 1250 strz.6 kg. d. d. 6. L 7 Al. Poza tym podniesienie podstawy umożliwiało zastosowanie MG 42 do obrony plot. 15. obec­ nie używany w Bundeswehrze w wersji zmodyfikowanej jako MG 43. powietrzne g. 217 .62x51 mm b . Podpórka drewniana na podstawie może być wymieniona na zderzak. powietrzne g.4 kg c. S3. 11.8 kg./min.>7 mm b .8 kg. 7. a./min. kaliber 7. d.62 x 51 mm.

e.. 750-1000 strz. b. gdyż ich masa nie stwarza większych problemów. 218 ./min. e. 7. 700 strz./min. albo umieszczo­ ne w małych wieżach pancernych.7 mm). 10. Zamocowanie na pojeździe (po lewej). 3. Km M 73. Zwarta konstrukcja km nie wymaga dużej powierzchni dla równoległej zabudowy wieży. Na szkicu przedstawiono łoże poczwórnie sprzężonego wielkokalibrowego karabinu maszynowego MK 3 na fregacie z okresu U wojny światowej. f. km znajdują się przeważnie w kadłubach (c).3 kg. z prawej bądź lewej strony broni. a jeden z członków załogi może prowadzić zmasowany ogień. Jako pokłado­ wa broń lotnicza nadają się one . b. Kilka typów czołgów brytyjskich otrzymało dwa równoległe km. BESA Mk III. służył jako km sprzężony z lufą (patrz str. odprowadzenie gazów procho­ wych. a. czy równolegle obok armaty (e). np. 37. „Jeep" (a).50 cala. c.3 kg. 450 strz. (Brno. d.. f. 0. Kolejny wariant FN MAG na wieżyczce dowódcy czołgu.50 cala (12. śmigłowców i samolotów. na wieżyczce dowódcy czołgu (d). e. Smal Arms). czy w opan­ cerzonych pojazdach (b).62x57 mm. d. Typowy ciężki czołgowy km z okresu międzywojennego.92 x 57 mm. b./min. 13.. 2. współczesny pokła­ dowy km czołgu amerykańskiego M 60. f. taśma. W pojazdach opancerzonych km służą do zwalczania celów żywych. 450-500 strz. 4. Podstawy karabinów maszyno­ wych na okrętach (po prawej). 208). Podawanie taśmy w zależności od wyboru. 24.dzięki dużej szybkostrzelności . 26. Czołgowe karabiny maszynowe (poniżej). II wojny światowej jako pokłado­ wa broń czołgowa. gdyż w tym wypadku ciężar broni i amunicji nie odgrywa decydującej roli. Używany przez cały okres Mocowanie na czołgach (poniżej). c. i piąty w przedniej części kadłuba (b). (w wariantach Mk I i II szybkostrzclność przełą­ czano na 75 strz. W tym ostatnim przypadku podstawy są albo odsłonięte (c). są we wszystkich przypadkach pod­ stawami większymi niż w rozwią­ zaniach na lądzie.do ostrzeliwania szybkoporuszających się celów i do walk powietrznych. powietrzne. a./min.). powietrzne. znajdowało się do czterech km zamocowanych w bocznych wieżach nieru­ chomych (a). 7.9 kg. 7. d.62 x 51 mm. krótki odrzut lufy. 1. odpro­ wadzenie gazów prochowych. taśma. powietrzne. taśma. e. W pierwszych czołgach. wodne./min. Na okrętach. taśma. kaliber 0. c. W czołgach z okresu II wojny światowej i współczesnych. Enfield. z 1933 r. a. wersja brytyjska wzorowana na czeskim km Zb-53 wz. krótki od­ rzut lufy. a. L 37 Al. d. f. Po zajęciu Fabryki Brom w Brnie przez woj­ ska niemieckie. System chłodzenia pojazdu chłodził także bron pokładową. używane są one głównie do obrony plot. b. przy czym jeden z nich. współczesny czołgo­ wy km. Gazy prochowe odprowadzane są na zewnątrz czołgu.Broń pokładowa Karabiny maszynowe nadają się doskonale do wbudowania w pojazdy. pracowała ona na potrzeby III Rzeszy.5 kg. Km znajdują się na po­ jazdach patrolowych i rozpoznaw­ czych. Vickers Mk V. c.

62 mm) b . 4./min. Parabellum wz. magazynek bębnowy f. względnie pod kadłubem. szybkostrzelnośc d. 1. 1915 r. 4. Browning Mk 2. d. (powyżej). 2. chłodzenie. Lekka wersja brytyj­ ska dla samolotów myśliwskich Spitfire i Hurricane oraz dla samolotów bombowych. 0. powietrzne.7x99 mm) b .62 x 51 mm na ruchomym łożu na śmigłowcu. 7. szczególnie nadająca się do użycia w samolotach i do obrony plot. 3. 6000 strz. taśma f. nowoczesne samoloty odrzutowe uzbrojone są w broń pokładową bądź w ciężkie karabiny maszynowe w zasobnikach pod skrzydłami. 650-750 strz. 0. Na szkicu przedsta­ wiony jest Minigun kaliber 7. a. taśma f.92x57 mm b . względnie km mocowanych na ruchomych podstawach. 219 Objaśnienia: a. 3. przeróbka km Maxim.303 i 0. Lotnicze karabiny maszynowe (poniżej i po lewej) 1.56x45 mm.30-06 cala (7.Działa Mocowanie w samolotach (po prawej). a. Samoloty myśliwskie z okresu 11 wojny światowej miały km na płatach nośnych. 9. 550 strz. Najbardziej rozpow­ szechniony angielsko-amerykański lotniczy km z okresu II wojny Światowej. < © . z miejsca dla obserwatora do tym. Wraz z lotniczym km Vickers Mk 2 stanowił główne uzbrojenie samolotów angielskich i amerykańskich podczas I wojny światowej. po obu stronach kadłuba bądź pod kadłubem. taśma f. 10. krótki odrzut lufy e. odprowadzenie gazów prochowych e.303 cala (7. prowadziły ogień z górnego płata nośnego nad śmigłem. Lewis Mk 2./min. Zbudowano także model o kalibrze 5. W ten sposób.303 cała. kaliber 0.według niemieckiego wynalazku sterowania synchronicznego . bądź . krótki odrzut lufy e. powietrzne.do przodu przez wał śmigła. Km w dwupłatowcach z okresu 1 wojny światowej./min. 5. powietrzne. d. Firma amerykańska General Electric./min. lotniczy km. d. 29. Śmigłowce zwalczają cele naziemne za pomocą km zamocowanych na stałe. kaliber b.50 cala.l2kg c. na początku lat sześćdziesiątych za­ stosowała w rozwiązaniach starą za­ sadę Gatlinga. masa broni c. 0.5 kg c. kaliber 0.4 kg c./min. 800 strz. niemiecki lotniczy km z okresu I wojny światowej. GEC Minigun. Bombowce z okresu 11 wojny światowej miały km w oknach kabiny bądź wieżyczkach obrotowych. 2. a. Szybkostrzelnośc wyno­ si ok. zasilanie f. krótki odrzut lufy e. Chociaż rakiety przejęły wiele zadań km. powietrzne.8 kg c. a. Istotą tego rozwią­ zania było sterowanie elektryczne obrotem wiązki luf. d. Browning M 2. 500 strz.62 mm) b.50 cala (12. 14. zasada działania automatyki e. powstała broń o największej szybkostrzelności. Był skuteczną bronią' przeciwko ówczesnym samolotom.

. w niektórych przypadkach będą to różnego rodzaju bronie miotające. Ukazuje przygotowania niemieckie podjęte przed przewidywaną inwazją. Widoczne przeszkody z pali miały utrudnić lądowanie barek desantowych. tym samym. Są to wszelkiego rodzaju pułapki. Pracowali oni przy wznoszeniu przeszkód. poprzez różnego rodzaju pułapki i miny konwencjonalne zarówno lądowe jak i morskie. nie wymagającym zetknięcia się twarzą w twarz z nieprzyjacielem. która zaczęła się 1 czerwca 1916 r. unikano wręcz ich użycia. wykonane z samolotu rozpoznawczego nad plażami Normandii. 7. które mogą zranić nieostrożnego nieprzyjaciela przy próbie ich sforsowania. Wiele z tego rodzaju urządzeń było uznawanych za „maszyny piekielne". jak i przeszkody utrudniające posuwanie się naprzód. rozbiegających się w poszukiwaniu ukrycia. Daje się to wytłumaczyć przekonaniem o niehonorowym sposobie stosowania tego rodzaju broni. 18 ton materiału wybuchowego. różniące się jednak od broni strzeleckiej czy artyleryjskiej. ok. Ostatecznie. na dziesięć minut przed właściwym atakiem. z filmu dokumentalnego nakręconego podczas wybuchu miny umieszczonej w podkopie na Froncie Zachodnim w latach I wojny światowej.20. Zdjęcie (powyżej. grupa ta obejmuje szeroki zakres: od zasieków. przez długi czas armie patrzyły na nie niechętnym okiem. Zwracają uwagę sylwetki żołnierzy niemieckich. Cztery kadry (poniżej po prawej). Na niektórych palach mocowano miny z dużym ładunkiem wybuchowym. Podczas przygotowań wielkiej ofensywy brytyjskiej. po prawej). 220 . umieszczane na przewidywanych podejściach nieprzyjaciela.Rozdział piąty BRONIE POZYCYJNE W rozdziale tym omówimy urządzenia mogące zranić lub zabić przeciwnika. maja 1944 r. Zdetonowano go o godz. Opiszemy tu również różne bomby stosowane przez partyzantkę miejską czy terrorystów. umieszczono w podkopie pod pozycją niemiecką nazywaną Redutą Hawthorn.

.

żelazny. Kolczatka. Pokazane tu zasieki używano zwykle do uzupełniania systemu urzą­ dzeń fortyfikacyjnych takich. których pnie wkopywano pochyło w ziemię. Abatis. Mogą one powodować obrażenia atakujących żołnierzy. Fosa wypełniona wodą d. 2. Używana obecnie przez siły policyjne do zatrzymywania pojazdńw w czasie blokady dróg. Zasieki mogą powodować zranienia (poniżej). Były to lejowate doły. tak jak pokazano to na rysunku (obok. tak. by zaostrzone gałęzie skierować w stronę nieprzyjaciela. Pierwotnie przeznaczone do wysypywania na drogach. jak mury obronne (a). po lewej). Kolec znaleziony podczas prac archeologicznych w rejonie Alesia (obecnie Francja). 1. 222 . Zapory są tylko jednym z elementów obrony i muszą być osłonięte ogniem obrońców. Jej zaletą jest możliwość rozwinięcia w ostatniej chwili.n. Kozioł hiszpański. Sucha fosa c. Często umieszczano je w ścianie fosy.belka z zaostrzonymi palikami. ich zadaniem było ranienie nóg końskich. Rów z zaostrzonymi palami e. 2. po których poruszał się nieprzyjaciel. Zasieki ruchome (po lewej). W czasie II wojny światowej sto­ sowane przez partyzantów jako środek do uszkadzania opon. Różne rodzaje zasieków w starożytności (po lewej). i fosy (b. 1. Mur obronny z blankami lub wal b. p. 2. W przeciwnym razie mogą być łatwo usunięte przez atakujących. Wilcze doły. Były już używane przez Rzymian. Kolec przeciw kawalerii. Nie będziemy się tu zajmować historią fortyfikacji czy różnymi pułapkami (te pokazane zostaną na następnych stronach). na dnie których umieszczano zaostrzone pale. Rozpatrywane przez nas obiekty mogą mieć charakter stały (d). Z czasów oblę­ żenia tej galijskiej miejscowości przez Legiony Juliusza Cezara w 52 r. Kolce. Rodzaj kolców połączonych łańcuchem. lub dawać się przemieszczać w zależności od konkretnych potrzeb (e): a. kolce tego typu były prawdopodobnie osadzane w drewnianych kołkach wbitych w ziemię. c). Podstawowym ich przeznacze­ niem jest blokowanie dróg. tu pokaza­ na pierwotna forma . Rodzaj zasieków wykonywanych ze ściętych drzew. 3. Rodzaje kolców używanych przez Rzymian (po lewej): 1.e. Kolce metalowe. Te same formy stosuje się do dziś.Zapory fortyfikacyjne Na kolejnych dwóch stronach opisano różne zapory fortyfikacyjne.

Nisko rozpięte druty na kolkach. „Smocze zęby" wykonywane z betonu. a. Porównaj zdjęcie ze str. balony zaporowe. a. W połączeniu z ogniem karabinów maszynowych zasieki z drutu kolczastego stały się najważniej­ szym elementem obrony podczas I wojny światowej: a. b. zęby zaginane. 2. by podczas przypływu przykrywała je woda. na otwartych przestrzeniach nadających się na lądowiska dla szybowców. 1. połączonych z wbitymi palikami. Zapory przeciwdesantowe morskie (po lewej). Nazywa się je zaporami mało widocznymi. Chodziło tu o maksy­ malne uproszczenie technologii produkcji i tym samym zmniejszenie kosztów. Niemiecki drut „oszczędnościo­ wy" z czasów I wojny światowej. tzw. Zapory przeciw desantom szybowcowym. b. Szyny stalowe (najczęściej kolejowe) zalewane betonem. Opatentowany w 1867 r. Tego typu konstrukcja utrudnia wykonywanie przejść w zaporze. kończyło się to jego przebiciem. Stworzone w ten sposób zagrożenie uniemożliwiało wysadzenie desantu na płytkiej wodzie. Sieć kolczasta z krótkich odcinków drutu splątanych i mocowanych na M k u rzędach palików. Cięty z taśmy stalowej. Zwój z drutu kolczastego.Bronie pozycyjne Drut kolczasty (po lewej). Stalowe liny. Wykonywano je z zamiarem maksymalnego utrudnienia desantów morskich. w USA. balony zaporowe. Aby zatrzymać ruch czołgów przeszkody musiały być niezwykle solidne. którymi je kotwiczono były szczegól­ nie niebezpieczne dla bombowców dokonujących nocnych nalotów. Zwykle uniemożliwiały one również przejazd pojazdom kołowym. (po lewej). b.z pól bitewnych Belgii (I wojna światowa). Podczas II wojny światowej. Kawałek drutu kolczastego pochodząc). Dwa rodzaje drutu kolczastego (po lewej). Pokazano naj­ częściej stosowaną konstrukcję: drut owinięty w regularnych odstępach kawałkami drutu o ostrych ) końcach. W obu wojnach światowych sto­ sowano jako bierny środek obrony plot. 223 . Próba sforsowa­ nia przeszkody kończyła się uszko­ dzeniem gąsienic czołgów. Kilka zwojów tworzących płot. Czasem na palach umieszczano dodatkowo miny. wbijano pionowe pale uniemożliwiające lądowanie. Zwykle składały się z dużej liczby pali umieszczonych tak. c. d. Zapory przeciwczołgowe (po lewej). c. Bloki betonowe. Pojawiły się dopiero w II wojnie światowej. 220-221. Jeśli kadłub Darki desantowej trafił na pal. zwykle mają wysokość kolan przeciętnego człowieka. walec.

(po prawej). c. gdzie są one skutecznym środkiem walki. Potrzask nazywany przez amerykańskich żołnierzy „latającą pułapką Wenus". zwykle mocowano je do drewnianej ramy (patrz u dołu strony). Nastąpienie na taki kolec może zakończyć się przebiciem stopy. będące tylko utrudnieniem dla nieprzyjaciela. 222). Choć w tym wypadlcu jest to jedynie symbolem niewoli. Jeśli noga ofiary wpadła w pułapkę. służące do zranienia lub zabicia przeciwnika. Można je umieszczać na ścieżce w dżungli. b. trzymającego nieprzyjaciół złapanych w sieć. Wiele opisanych poniżej pułapek używa się do polowań na zwierzynę. pochodząca z typowej pułapki przygotowanej przez Viet Cong (c). 224 . drutem rozciągniętym w poprzek ścieżki (3) tak. Kolce. by zainfekować powstałe rany. w latach 1961-75. ale otwór zakryty wahadłową pokrywą obracającą się na osi . Rama drewniana. Pokazujemy 3 podstawowe rodzaje zapadni. Zapadnie (po prawej). stosowane w Wietnamie. pręty stalowe. Zapadnia z kolcami bambusowymi (panjis). a. Często łączy się je z palami lub kolcami. Rama z zaostrzonymi prętami (po prawej). panjis. to każda próba jej uwolnienia kończyła się wywołaniem poważnych obrażeń.pułapki osadzono sprężyste zaostrzone pręty metalowe. (Porównaj wilczy dół str. Asyryjska płaskorzeźba przedstawiająca.Taka samazapadnia jak (a). Kolce bywają smarowane nawozem. Pułapki najczęściej stosuje się w dżunglach. Paryż). Tym samym pułapka ma o wiele bardziej ofensywny charakter niż zasieki. Pręty podtrzymywały maskowanie. to właśnie sieci były jednym z pierwszych rodzajów pułapek (Luwr. króla Lagasza. mają zaostrzone końce (1).Pułapki proste i zmechanizowane Pod nazwą tą rozumiemy każde urządzenie. W brzegach dołu . Czasem kolce takie łączy się z potykaczem tj. zwykle wycinane z bamousa. że ofiara pada wprost na ostrza. otwór zamaskowany liśćmi.

C 225 . które zatrzaskują się. obok ścieżki. Kłoda nabita metalowymi kolcami. Deska z kolcami. która uderza ofiarę.obejmą (3). (samotrzask. gdy ofiara nadepnie nogą na środek płytki (1. Napiętą cięciwę przytrzy­ muje cienki sznurek przywiązany do Kołków . Powszechnie używano takich ułapek jako sideł na zwierzynę. spowoduje to silne uderzenie drugim końcem deski w pierś lub twarz.po prawej). „Żelaza chwytne". Utrzymuje ją cienka lina połączona 2 drutem potykacza. spada ona na ofiarę z góry. Pociągnięcie drutu nogą człowieka idącego ścieżką zwalnia kłodę. 1.w dawnej Polsce zwane paściami. York). Działa jak dźwignia. pozycyjne Dwa rodzaje pułapek mechanicznych (po prawej). zawieszona w koronie drzewa nad ścieżką. Szczęki zaciskane są przez płaskie sprężyny zakończone pierścieniem . oklepcc .Bronie Pułapki „opadający ciężar" . Strzała zostaje umieszczona w dole o odpowied­ nim nachyleniu ścian. Pochodzi z hrabstwa Yorkshire (Muzeum Zamkowe. Gdy noga ofiary naciśnie na deskę opartą o krawędź dołu. 2. ego rodzaju pułapka składa się zwykle z d w u żelaznych szczęk. W krajach Zachodniej Europy dość" często stosowane przez właścicieli ziemskich przeciw kłusownikom. 2). B. A. Zerwanie sznurka nogą spowoduje wyrzucenie strzały. Samostrzał.jest to potykacz. Odmiana pułapki „opadający ciężar". Zamiast kłody użyto ciężkiej deski nabitej gwoździami.

Pułapki zdalnie sterowane (po prawej). która uderzała w spłonkę bomby. Średnia prędkość palenia wynosi 1 cm/s. Stosuje się przy tym różne rodzaje zapalników : a. Istnieją trzy rodzaje urządzeń opóźniających na określony czas wybuch ładunku: a. c. naciskowe. czy mechanizmu uruchamiającego zostanie użyty. 2. Ładunek wybuchowy połą­ czony może być z obserwatorem za pomocą linki . Ładunek wybuchowy. pozwala to na rażenie dużej liczby osób i stąd rozwiązanie to jest powszechnie stosowane. uruchamiane przy p otrąceniu drutu potykacza. naciągowe. Lont o odpowiednio dobranej długości c. Bez względu na to. potrzebnym na rozpuszczenie osłony. w 1831 r. Rozpuszczała ona po określonym czasie zawleczkę zabezpieczającą napiętą iglicę.tj. B. Zwłaszcza te ostatnie używane są przez ugrupowania terrorysty­ czne podczas organizowania zasadzek na przeciwników. Odmiana pokazana tutaj umożliwiła spo­ wodowanie wybuchu w ciągu 24 godzin. Mechanizm zegarowy (sprężynowy lub elektroniczny) b.in. Światło. d.znacznie rzadziej stosowane. Zapalnik elektrochemiczny . Zaadaptowanie broni palnej jako elementu pułapki . Byt to podstawowy rodzaj zapalnika dostarczanego przez Aliantów dla potrzeb sabotażu w okupowanej Europie. wynalezionym w Anglii. . Zapalnik zegarowy skon­ struowany dla tajnych służb bry­ tyjskich i amerykańskich podczas II wojny światowej. pułapki takie mogą być' tylko dwojakiego rodzaju : 1. Powodowało to wylanie się silnie korozyjnej cieczy. C. 226 A. w minach magnetycznych dla płetwonurków. W celu zapewnienia wodoodporności oplot powlekano asfaltem lub gutaperką.Pułapki wybuchowe Zastosowanie materiału wybuchowego podnosi skuteczność pułapek. wybuchające w chwili poruszenia ich przez ofiarę. zdalnie sterowane i czasowe . Lont Bickforda był pierwszym skutecznie działającym lontem wolnopalnym. który po określonym czasie. z fotokomórką reagującą na Tego rodzaju zapalniki mogą uruchamiać najrozmaitsze ładunki wybuchowe. albo zapalnik urucha­ miany falami radiowymi (3). jaki rodzaj zapalnika. umieszczonego w jutowym oplocie. działające w chwili zwolnienia nacisku.Rozróżniamy trzy główne rodzaje takich urządzeń: samouaktywniające się . Miał rdzeń wykonany z drobnoziarnistego prochu czarnego. Pułapki samouaktywniające się (po prawej). Broń tego rodzaju to wszelkie miny. zwiera obwód elektryczny. skonstruowany podczas II wenny światowej w Wlk. b. Działanie pułapki wybuchowej (po lewej).trzeba wówczas zastosować zapalnik naciągowy (1). e. Brytanii i USA.działające po określonym czasie. działające w chwili naciśnięcia zapalnika. mogą być urucha­ miane przez ukrytego obserwato­ ra.opóźnienie uzyskuje się tu wskutek działania substancji (zwykle kwasu). Znacznie częściej wykorzystu­ je się przewody elektryczne i za­ palarkę (2). produkowano również wersje z opóźnieniem 12-godzinnym i ośmiodniowym. Wyrzucała ona iglicę. naciskowe. Należało go wkręcić w bombę po czym zgnieść rurkę. jak i ładunki wybuchowe używane przez terrorystów.typowym przy­ kładem jest zapalnik akustyczny. uruchamiane są przez ofiarę. Bomba zegarowa (powyżej). Jego działanie wzmagają odłamki. wibracyjne . „Opóźniacz ołówkowy". Zapalniki te były stosowane m. O nastawionej przed uruchomie­ niem mechanizmu zegarowego godzinie odblokowywała się sprężyna. Obecnie używa się jego zmodernizowanej wersji pokrytej tworzywem sztucznym.

Strzał inicjowano „opóźnia­ czem ołówkowym" (3). B. Znajduje się w uzbrojeniu armii brytyjskiej. fula. Montowane są one na stałe w różnego rodzaju pułapkach na liniach obronnych. Kąt rażenia 60" c. Składa się z obudowy z tworzywa sztucznego. Fugasy (po prawej). Podczas ataku nieprzyjaciela detonowano ładunek w yb ue howy. 0. Zasięg skuteczny 50 m d. Długość (i): 137 m Szerokość (ii): 106 m Mina typu Claymore (po prawej). do początkach XX w. Potem pojawiło się wiele konstrukcji „straszaków" tego rodzaju. od XVI w. Używany do walki z kłusownikami. oś obrotu d. razi strumieniem małych kulek stalo­ wych w strefie o promieniu 60*. zamek skałkowy c. mocowanej do drzewa za pomocą sprężystego zatrzasku (2). nryl spustowy z pierścieniem e. zawierającej wyprofilowany łukowato materiał wybuchowy. A. Używano go w dżun­ glach dla symulowania ognia snajperów. Powszechnie stosowane są również tzw. a. „miny kierunkowe" rażące pociskami w określonym kierunku. Może być wykorzystywana jako mina kontaktowa lub zdalnie sterowana. pociągnięty drutem samostrzał obracał się w kierunku intruza i odpalał.potykacze. „mina kierunkowa".Pozycyjne miotacze pocisków Przedstawiono tu bronie palne lub urządzenia mogące miotać pociski. następnie przykrywano go deskami i wypełniano jamę kamieniami. Wy rzucone kamienie raziły atakujących. Do pierścieni na końcu pręta spustowego można było przyczepić dwa druty . że takie bronie były zainstalowane po wschodniej stronie „żelaznej kurtyny". Strefa rażenia fugasa składającego się z ładunku 36 kg prochu i 5 ton kamieni. strzelających jedynie ślepym nabojem. jak nazywano granicę oddzielającą RFN od krajów bloku wschodniego. Gdy potykacz został poruszony. Strefa rażenia w innych kierunkach 227 . pochyłej jamy umieszczano ładunek materiału wybuchowego. Wiadomo. Maksymalny zasięg 250 m b. W przedniej ściance kadłuba miny zatopiono kulki stalowe. a. zwłaszcza wtedy. stosowano jako element obrony stałej. Umieszczano go w rejonie prawdopodobnego działania kłusownika.43 mm). W dnie odpowiednio wyprofilowanej. na odległość 250 m.45 cala (11. amerykańskiej i innych. zwykle obok leśnej ścieżki w pobliżu dobrego łowiska. za tyczka z łańcuszkiem ograniczającym kąt obrotu samostrzału b. Samostrzał angielski (po prawej). Była to prymitywna broń palna kał. gdy brakuje ludzi do ich obrony. Tego rodzaju broń produkowano nielegalnie aż do 1830 r. Bronie pozycyjne „Bushmaster" taką nazwę otrzy­ mał skonstruowany w latach II wojny światowej amerykański samostrzał. co pozwalało na spłoszenie intruza. składająca się z lufy (1). tzw.

228 . gdyż znacznie częściej używano ich w przemyśle. Najstarszym sposobem było zastosowanie prochu do podmino wy wania murów czy wałów obronnych.jest to ważne. Spalanie takie zachodzi w materiałach miotających tj. mamy do czynienia z bardzo szybkim spalaniem. którego celem było zabicie króla Jakuba T i członków Parlamentu. plastyfikatorów. Metody klasyfikowania materiałów wybuchowych. Niektóre z najbardziej zna­ nych materiałów wybuchowych. Fala detonacyjna posuwa się niezwy­ kle szybko.Materiały wybuchowe Pomimo niewygodnej i niebezpiecznej formy. ta pobudza znacznie większy detonator. materiały wybuchowe używane są. albo deto­ nacji tj. a więc substancji takich jak n p . wyproduko­ wano wiele nowych materiałów kruszących i inicjujących. W drugim rodzaju materiałów wybuchowych (b). Chciał to osiągnąć poprzez wysadzenie całego gmachu w powietrze. która wywierając ciśnienie na resztę materiału i podnosząc tym samym jego temperaturę.tj. Typowymi przykładami takich materiałów są materiały kruszące i inicjujące. pozwala bowiem na ich bezpieczne składowanie. W efekcie uzyskujemy konsystencję pozwalającą na ręczne formowanie kształtu. wywołuje w nie­ zwykle krótkim czasie wybuch kolejnych partii materiału.trójnitrotoluenu) prędkość detonacji wynosi 7000 m/s. a dopiero on inicjuje wybuch właściwego ładunku. co jest bardzo pożyteczną materiałów wybuchowych jest mało wrażliwa na bodźce inicjujące . właściwością. Ze względów militarnych musia­ ły być one stabilne chemicznie podczas przechowywania. Wraz z innymi należał do spisku. sprawdzający beczki z prochem zgromadzone w piwnicach pod Gmachem Parlamentu w Londynie. Plastyczne materiały wybuchowe powstają poprzez dodawanie tzw. przemiany wybuchowej. Poczynając od lal sześćdziesią­ tych XIX stulecia. dla trotylu (TNT . Działanie kruszące jest względnie łagodne. znane już u schyłku Średniowiecza. w 1640 r. na wiele'sposobów.164 i 227. takie jak np. Nie nadają się one do miotania pocisków. woski czy oleje. dynamit i jego odmiany wyłączono z lej listy. powstaje fala uderzeniowa. Tabela podaje podstawowe informacje dotyczące stosowania materiałów wybuchowych. prochach. tanie i niewrażliwe na bodźce inicju­ jące. Podstawową różnicą jest szyb­ kość przebiegu reakcji wybucho­ wej: przybiera ona postać deflagraq*i . np. aniżeli do celów wojskowych. Zamiar został odkryty na parę godzin przed jego urzeczywistnieniem. omówimy główne rodzaje chemicznych konwencjonalnych materiałów wybuchowych oraz przebieg reakcji wybuchowej. które nie przechodzi w detonację nawet przy gwałtownym wzroście ciśnienia. Wiele s p o ś r ó d Guy Fawkes (po lewej). Dlatego często koniecznym jest użycie do ich zdetonowania następującej procedury: najpierw detonujemy spłonkę. W pierwszym wypadku (a). do klasycznych materiałów wybuchowych. spalania. Dodatkowe informacje o stosowaniu materiałów miotających można znaleźć na stronach 112. znamy też bomby-paczki. Materiały wybuchowe używane do celów wojskowych (po lewej). Przed pokazaniem wybranych przykładów. którymi posługują się różni terroryści. jaico broń.

są typowym celem ta­ kich ataków. wysadzając poruszające się pojazdy. Z końca sapy zaczynano drążyć tunel. dębowemu stołowi. Zamachy bombowe na ważne osobistości (po prawej). Zwykle tak dobierano wielkość ładunku. Przekręcenie kluczyka w stacyjce (d). Urządzenia komunikacyjne (po prawej). zniszczenia planowe. Mają one zwykle zapalnik powodujący wybuch w czasie otwierania. ich zniszczenie pociąga duże komplikacje dla przeciwnika. tunel (chodnik minowy) d. Przeznaczone do tego celu ładunki wybuchowe umieszcza się też w paczkach (b). szczególnie ważne obiekty. Bronie pozycyjne a. w pobliżu T Iitlera. Podczas I wojny światowej takich min używano w następujący sposób: najpierw starano się zmniejszyć od­ ległość od okopu nieprzyjacielskiego. Wszelkiego rodzaju bomby-pułapki lub bomby zegarowe mogą być zakładane na drogach odwrotu wojsk. W komo­ rze na końcu tunelu umieszczano materiał wybuchowy wraz z zapalni­ kiem.Miny. kierunek główny wybuchu h. ponownie zasypywano część tunelu. duże sklepy (C). zasypanie tunelu (zawalenie) f. kopiąc tzw. Materiałów wybuchowych używa się również do wykonywania plano­ wych zniszczeń lub sabotażu. (Porównaj fotografie z wybuchu miny na stronach 220-221). Wielkość miny klasyfikowano wg wielkości powstałego leja. 2. Tego rodzaju min używano od późnego Średniowiecza. Często ładunek wybuchowy z zapalnikiem elektrycznym umieszcza się w samochodzie przyszłej ofiary. powoduje eksplozję. okop przedni (nieprzyjacielski) e. wysyłanych na adres ofiary. by krater na powierzchni miał średnicę dwa razy większą od swej głębokości. Sabotaż. który ocalał jedynie dzięki solidnemu. Typowym celem takich ataków są budynki wojskowe lub użyteczności publicznej (A). Następnie oddziały przygo­ towywały się na tym odcinku do ata­ ku. by móc natychmiast zająć wyłom powstały w linii obrony nieprzyja­ ciela w wyniku wybuchu miny. Wybuch miny miał podwójne działanie: wstrząs tektoniczny powodował osunięcie się okopów nieprzyjaciela. lej k.j. promień rozkruszerua 229 . by znaleźć się pod pozycjami wroga. Zamachy bombowe na ludzi (po prawej). zamachowcy z kręgu gen. w lipcu 1944 r. ładunek materiału wybuchowego g. Za pomocą materiałów wybuchowych niszczy się szlaki kolejowe (i) i drogi (ii). 2. okop przedni własny (własny) b. sapa c. fala uderzeniowa i. Np. by uszczelnić ładu­ nek. sapę tj. czy inne. rów w stronę pozycji nieprzyjaciela. arterie komunikacyj­ ne (B). Stosują je zarówno wojska regularne jak i partyzantka. 3. Skutki zniszczeń można potęgować. 1. Niegdyś rozumiano pod tvm słowem dużą ilość materiału wybu­ chowego umieszczoną pod pozycja­ mi nieprzyjaciela (po prawej). Tego rodzaju akcie często wykonują partyzanci lub terroryści. lub listach (c). a ponadto powstawał wielki lej nad komorą minową. aż po XIX wiek. Podobnie istotnym obiektem ataków są wszelkiego rodzaju mosty i wia­ dukty (iii). 1. Stauffenberga umieścili teczkę z bombą zegarową (a). po czym.

tj. czułość zapalnika naciskowego pozwalała na zdetonowanie ładunku wybuchowego tylko przez odpowiednio ciężki pojazd . za liniami nieprzyjaciela. Z powodu uprze­ dzenia do tzw. „maszyn piekiel­ nych". co pułapki wybuchowe.w len sposób układa się głównie miny przeciw­ pancerne. C. spłonka inicjująca detonator zapalnik denny detonator zapalnika dennego. narzutowych pól minowych np.(tj. e L 9 Al Barmine (po prawej). mina „talerzowa". Ustawiacz min jest zwykle holowany przez trans­ porter opancerzony. płytka naciskowa sprężyna płytki naciskowej d. tj. Istnieją wypracowane. Pokazane tu miny są konstrukcjami samouaktywniającymi się. zapalnika jest krótsza ni/ kadłub miny. by ją zniszczyć. 230 .4 kg TNT. A.wybuch następował przy nacisku powyżej 120 kG. Niektóre armie dysponują usta­ wiaczami min. Nadal powszechnie stosuje się tradycyjny sposób. znajduje się dostatecznie dużo materiału wybuchowego (b). typowy przykład miny przeciwpancernej stosowanej przez Niemców pod­ czas II wojny światowej. Stalowy korpus miny był jednak łatwo wykry­ walny ża pomocą wykrywacza elektromagnetycznego. pod gąsienicą (c). Mina z czasów Wojny Secesyjnej.' zawierał 5. tzw.uruchamia je ofiara). Tellermine 35 (po prawej). została zaimprowizowana z pocisku do działa 24 funtowego. istnieją również urządzenia umożliwiające minowanie zdalne ze śmigłowców i samolotów. Miny lądowe dzielą się na dwa zasadnicze rodzaje: przeciwpancerne i przeciw piechocie. co utrudnia jej wykrycie. Początkowo stosowane zapalniki mogły być uruchamiane również za pomocą linki naciągowej . poprze/ dodanie czułego zapalnika uderzeniowego. Pokazana tutaj.a więc pozwalały zdalnie sterować miną. wykonany z blachy stalowej. Zakopywano ją płytko w ziemię. ładunek trotylu b. omówione na poprzednich stronach.zakłada się z nich tzw. ręczne zakładanie pola minowego. f g h Masa 11 kg. na pokładzie Którego przewozi się zapas min.Miny lądowe Jest to rodzaj broni opartych na tej samej zasadzie. Pozwala to na zakładanie tzw. Minowanie (po prawej). „Listwa naciskowa" (a). 1861-65 (po lewej). tego rodzaju broń jest używana przez armie regularne w dużych ilościach. nazywając ją zwykle „tor­ pedą lądową . a. Korpus miny. denny zapalnik działający przy podniesieniu miny. mechanicznymi narzędziami do ustawiania pól minowych . Zaczęto wtedy zaczęto po raz pierwszy stosować tego rodzaju broń. Pokazana mina ma kadłub wykonany w całości z tworzywa sztucznego. Dzięki (emu w przypadku najechania gąsienicy czołgu na listwę. Jest to współczesna brytyjska mina przeciwpancerna przysto­ sowana do mechanicznego ukła­ dania. Zastosowano dodatkowy. pola minowe. B. dość schematyczne sposoby ich użycia . stosowano miny na nie­ wielką jeszcze skalę. utrudniało to rozbrojenie pola minowego. iglica ze sprężyną e.

Trały takie powodują detonację min w bezpiecznej odległości od czołgu. Do zapalnika miny podłączono drut-potykacz (a). uderzające w ziemię przed czołgiem. a. Niektóre wykorzystują ciężkie łańcuchy (A). Przed zakopa­ niem usuwa się zawleczkę zabez­ pieczającą. jedynym urządzeniem dającym pewność rozminowania okazał się lemiesz. „mina skacząca". płyta naciskowa b. Wiele późniejszych min wzorowano na tej konstrukcji: 1. bagnetu (1). Miny kasetowe albo aerominy (po prawej). Ponieważ jednak zastosowano zapalniki działające przy dwukrotnym nacisku. 2. lub wystrzeliwanie z dział w specjalnych zasobnikach. 3.. Uzbrojenie zapalnika nas­ tępuje automatycznie po zetknię­ ciu kadłuba miny z ziemią. co utrudnia ich odnale­ zienie. Wywołuje to eksplozję min. po prawej. ładunek wybuchowy e. Najszybszą metodą wykonywania przejść w polach minowych jest zastosowanie ładunków wydłużonych (3a). zwykle ich kadłuby po­ krywa się fabrycznie siatką mas­ kującą itp. (po prawej). kadłub z tworzy­ wa sztucznego. po czym przekręca się płytkę naciskową tak. niemiecka mina przeciw piechocie z czasów 11 wojny światowej tzw. detonował mały ładunek (b). zakotwiczo­ ny w ziemi drut wyszarpywal zawleczkę iglicy głównego zapalnika powodującego eksplozję właściwego ładunku (c). Najprostszą metodą zlokalizowa­ nia min jest delikatne nakłuwanie ziemi za pomocą np. detonator 231 . Wystrzeliwuje się je zwykle ze specjalnej wyrzutni. Aby mina wybuchła. Miny o metalowych kadłubach mogą być odszukiwane za pomo­ cą wykrywacza elektromagnety­ cznego (2). wyrzucający minę w powietrze. mogą też być" ciężkie walce toczone z przodu. wystarcza nacisk nogi człowieka na zapalnik. mała mina przeciw piechocie z końca lat pięćdziesiątych. Miny te cechują się małymi roż­ ni iarami. Trały przeciwminowe (po prawej). sprężyna płaska c. Jeśli drut został potrącony. umieszczonych w kadłubie. aby widoczna strzałka wskazywała na „A".Bronie pozycyjne US M 14 (po prawej).Obecnie stosuje się miny. Wyorywuje on miny na boki (C). Sprengmine 44. Rozminowanie (po prawej). w efekcie uzyskuje się rozmi­ nowaną ścieżkę. igłica d. a następnie detonuje na całej długości (3b). W jej wyniku mina raziła falą uderzeniową i dużą ilością stalowych kulek (d). których konstrukcja umożli­ wia ich ustawianie za pomocą spe­ cjalnych kaset (bomb lotniczych). montowane na czoł­ gach umożliwiają szybkie wyko­ nywanie przejść w polach mino­ wych. rażąca falą uderzeniową. Gdy mina znalazła się na wy­ sokości piersi ofiary.

3. zwłaszcza marynarka wojenna Południa stosowała miny morskie. zbiornik wypornościowy e. Ekspłozja miny następowała w momencie zderzenia kadłuba okrętu z dźwignią zapalnika (położoną poziomo). Stawianie min (po prawej). Miny morskie można podzielić na cztery pod­ stawowe grupy. podczas wojny secesyjnej (1861-65). minlina) przytwierdzoną do kadłuba miny. lub tzw. następowało zablokowanie bębna. Również okręty pod­ wodne mogą stawiać miny wyko­ rzystując w tym celu wyrzutnie torpedowe. Rysunek pokazuje wygląd miny na pokładzie okrętu. zapalnik uderzeniowy z detonatorem g. 1. Miny takie umieszcza się ręcznie na kadłubach konkretnych obiektów. Znacznie Ebwszechniej używa się min otwiczonycn (B). Kotwica opadała na dno. minlina. 232 . W momencie gdy regulator zanurzenia dotknął dna. regulator zanurzenia j . Umożliwia to (2). magnetyczne lub ciśnieniowe. Miny są najczęściej stawiane przez okręty nawodne — zwykle specjalnie skonstruowane stawiacze min (1). materiał wybuchowy f. Nazywano je wówczas „torpedami". Początkowo po zwodowaniu mina pływała. które spoczywają na dnie morskim. Stosuje się też miny denne (C). którą posługują się płetwonurkowie. Rodzaje używanych min (po prawej). stawianych wg planu w zagrody i pola mi­ nowe. blokada bębna k.Miny morskie Przedstawiamy tu urządzenia służące do zwalczania statków i okrętów podwodnych. Ukazano ją w przekroju. z którego rozwijała się tzw. przyczepiane do kadłu­ ba konkretnej jednostki (D). skryte postawienie zagród mino­ wych w pobliżu portów nieprzy­ jaciela. często korzystający z miniaturowych łodzi podwodnych. kółka do przetaczania miny po pokładzie Mina morska zastosowana przez konfederatów (powyżej). z samolotów. wskutek czego mina pływała zanurzona pod powierzchnią wody utrzymywana na stałej głębokości przez minlinę. akustyczne. W czasie tej wojny. Miny używane do tych celów mogą mieć zapalniki kontaktowe. mające wzmocnić obronę wybrzeża. na skraju) przed­ stawia działanie mechanizmu kotwicznego po zwodowaniu miny. miny „magne­ tyczne". zespół wózka kotwicznego c. mina b. Schemat (po prawej. 2. a. opadała na dno. W tym czasie kotwica. połączoną z kotwicą-wózkiem. Jeszcze inne miny morskie są bronią taktyczną. rozwijając stalową linę (tzw. Większość z nich uaktywnia się sama i służy ao stawiania zagród minowych. zwłasz­ cza na płyciznach. stosowana przez Brytyjczyków w czasie J wojny światowej. Zapas powietrza w kadłubie miny zapewniał jej pływalność. będących istotnym elementem blokady na skalę strategiczną. Miny pływające (A). bęben na linę kotwiczną i. dźwignia zapalnika d. zaczep liny kotwicznej (minliny) h. Mina kotwiczna typu Elia (po prawej). znajdują ograniczone zas­ tosowanie ze względu na zagro­ żenie stwarzane również włas­ n y m jednostkom. Miny można również zrzucać (3). gdzie niemożli­ we jest zastosowanie innej metody.

a.5 kg. lub dywersantów posługujących się małymi łodziami czy płynąc wpław. Ster Silnik elektryczny Skrytka na wyposażenie Bateria akumulatorów Zbiornik wypornościowy Urządzenia sterownicze Głowica bojowa. płetwonur­ kowie umieszczali ją pod okrę­ tem stanowiącym cel. Magnes (jeden z sześciu) a.ostał wynaleziony w Niemczech. 233 . Materiał wybuchowy. Gdy fiolka została skruszona. Wsporniki zapewniające właściwą położenie kadłuba miny na dnie. Każdy z czopów zawierał fiolkę z roztworem dwuchromia­ nu potasu.Bronie Mina morska z zapalnikami czopowymi Herza (po prawej). Tego typu używali Włosi pod­ czas II wojny światowej.transportu miny) c. Pokazano model ame­ rykański ważący poniżej 4. Tego rodzaju miny stanowiły uzbrojenie płetwonurków zakła­ dających je poniżej linii wodnej. Czujnik hydrostatyczny h. służący dwu­ osobowej załodze do atakowania gortów.Miała również zapalnik magnetyczny. roztwór wraz z metalem tworzył ogniwo elektryczne a wytworzone przez nie napięcie inicjowało eksplozję detonatora. Torpeda załogowa (po prawej). w którym płynął prąd elektryczny wytwarzający pole magnetyczne równoważące pole wytwarzane przez kadłub. Zapalnik Herza /. elaborowano go mate­ riałem wybuchowym typu Torpex (mieszanina trotylu. Detonator f. Polegało to na opasaniu kadłuba kablem. później skopiowali go Brytyjczycy. Reagował on na silne pola magnetyczne wytwarzane przez przepływający w pobliżu pozycyjne a. Do rejonu działania pojazdy tego typu były transportowane na pokładzie okrętu podwodnego matki. typowa dla obu wojen światowych. Po zetknięciu się miny z powierzchnią wody następowało odczepienie spadochronu. heksogenu i aluminium). Brytyjska morska mina lotnicza (po prawej). po czym otwierał się spadochron. Specjalna mina z magnesami (po prawej). Kadłub wykonano z tworzywa sztucznego. Materiał wybuchowy g. Wskutek ciśnienia hydrostatycznego zostawał odbezpieczony zapalnik. Zaprojekto­ wano ją tak by umożliwić stawia­ nie jej przez wyrzutnie torpedowe na okrętach podwodnych. Po zrzuceniu z luku bombowego odpadała stożkowa osłona. Głowicę torpedy można yło demontować. e. Aby zabezpieczyć okręty przed działaniem tego rodzaju min zastosowano prosty środek w postaci demagnetyzacji. Mina amerykańska US MK 12 Mod 0 (po prawej). a. c. Bezpiecznik (był to wyłącznik przerywającego obwód elektryczny na czas np. Do przytwierdzenia miny do kadłuba okrętu służyło 6 magnesów. Inne typy tych min mocowano do kadłuba za pomocą gwoździ wstrzeliwanych w poszy­ cie. Dwie części osłony spadochronu b. g. b. Detonator d. statek. f. Złożony spadochron c.zapalniki Herza b. z czasów II wojny światowej. Był to podwodny pojazd o napę­ dzie elektrycznym. Zapalniki czasowe b. Bateria elektryczna e. Czujnik magnetyczny d. Czopy . Materiał wybuchowy c. a kadłub miny opadał na dno morza. Eksplozję wywoływał zapalnik czasowy. d. specjalnie z przeznaczeniem dla min mors­ kich.

strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu. 800-2500 km. Po 1945 r. W końcu wojny pojawiły się rakiety i inne pociski z własnym napędem (tych pojęć nie powinno się używać zamiennie . lecz także w wymiarze taktycznym na polach bitewnych. Bombardowania prowadzono nie tylko przy uderzeniach strategicznych na miasta.pociski manewrujące startujące z samolotów. Wykaz skrótów: ICBM .wieloladunkowa głowica bojowa strategicznego pocisku balistycznego lub uskrzydlonego. (Multiply Alternative-targeted Re-entry Vehicle). Niektóre ładunki przenoszone przez tę broń to materiały zapalające. V-2 pojawiła się w ostatnich miesiącach II wojny światowej.wieloładunkowa głowica bojowa strategicznego pocisku balistycznego lub uskrzydlonego.Rozdział szósty BOMBY I POCISKI z WŁASNYM NAPĘDEM W tym rozdziale przedstawimy bomby lotnicze i głębinowe oraz broń posiadającą własny napęd . (Air Launched Cruise Missile) SLCM . którego ładunki są niezależnie naprowadzane na cel. Na zdjęciu: i ivy niemieckie rakiety V-2 (po prawej). (Midium Kange Ballistic Missile) ALCM .patrz str. (Multiply Independently-targeted Re-entry Vehicle) MARV .są szczegółowo omówione w rozdziale siódmym.od torped do rakiet jądrowych. ta nowa broń przejęła większość zadań bombowców. 2500-6000 km.pociski manewrujące startujące z okrętów podwodnych.strategiczne pociski balistyczne dużego zasięgu. (Submarine I .aunched Cruise Missile) MIRV . środki bojowe i nuklearne materiały wybuchowe . powyżej 6500 km. (Intercontinental Ballistic Missile) TRBM . Była ona pierwszą rakietą strategiczną. którego ładunki są alternatywnie naprowadzane na cel. 234 . 241).międzykontynentalne pociski balistyczne. przygotowane do startu. (Tntermediate Rangę Ballistic Missile) MRBM . Działania lotnicze podczas II wojny światowej były stosowane na niespotykaną dotąd skalę.

.

odległość bomby od celu.) 4. do b o m b o specjalnym przeznaczeniu . Zapalnik reaguje na wstrząs i detonuje ładunek . pierścień głowicy (osłona przed rykoszetem bomby) 4. D.najczęściej przy pomocy fali radiowej . Bombardowanie lotnicze (po lewej). Zrzut typowej bomby z zapalnikiem uderzeniowym.) 5.) C 236 . Podczas 11 wojny światowej rozpoczął się rozwój bomb z napędem rakietowym i zdalnie kierowanych. Bomby zapalające. Dzisiejsze rozwiązania taktyczne raczej skłaniają się do wykonania bombardowania z lohi wznoszącego. aktywizowane są dzięki przeniknięciu bomby do głębi wodnej.) 3. zaczep 3. Schemat bomby (po lewej): 1. Nowoczesna technika wojskowa pracuje przy konstruowaniu b o m b n a d zjawiskiem zmniejszenia o p o r u powietrza podczas startu pocisków. stosowany w większości bombardowań w okresie II wojn) światowej. W wojnie koreańskiej. Samolot transportuje bombę w zasobniku | bądź w luku bombowym. Bomby kasetowe (c). Zrzut bomby (po lewej). odłamkowe. od b o m b burząco-zapalających przez bomby specjalne.albo natychmiast. wprawiane w ruch siłą wiatru bocznego. Zwolnienie. sposób bombardowania i ładunek bojowy bomby.bomb napalmowych i jądrowych.przy czym w bombach. wojska sojusznicze użyły po raz ierwszy bomby typu VB 13 arzan (tzw. korpus bomby 2. Rodzaje bomb. burząco-aerozolowe i przeciwpancerne zrzucane są często jako małe bomby. Ustcrzenie zapewnia lot bomby częścią ostrołukową. n p .) 2.Bomby lotnicze Bomby lotnicze są pociskami beznapędowymi /rzucanymi z samolotów. w niemieckiej bombie PuW z 1915 r v w kierunku wykształcenia się aerodynamicznego kształtu skorupy stalowej. Zapalnik posiadał urządzenia detonujące. zależ}' od jego umieszczenia w bombie i sposobu działania. sposobu działania. zapalnik odbezpieczany jest dopiero na odpowiedniej wysokości lotu. skupione w bombach kasetowych. zawierające wiele małych bomb. „wielki huk") / zapalnikiem radiowym. uniwersalnych oba sposoby oddziaływania na cci są połączone ze sobą (fala uderzeniowa i rażenie odłamkami). W okresie I wojny światowej nastąpił rozwój bomb. W końcu I wojny światowej zrzucano pierwsze b o m b y o w a d z e 1 tony. w celu precyzyjnego zrzutu (b). Podczas TI wojny światowej nastąpił burzliwy rozwój bomb: powstały b o m b y różnych rodzajów i wagomiarów. Miny morskie stawiane z samolotu niszczą przeszkody wvwołując falę uderzeniową. Przy bombardowaniu z lotu poziomego (a). bombowce zrzucały ładunek z dużej wysokości nad stosunkową dużą powierzchnią. Bomba posiada korpus. Pierwszą bombą lotniczą b y ł niemiecki m o d e l bomby APR z 1912 r. statecznik 5. urządzeniami hamującymi oraz „inteligentnymi" b o m b a m i kierowanymi. C. Zapalniki hydrostatyczne. zapalnik uderzeniowy tyłowy (1940r. bądź sposobu kierowania. stosowanym w okresie II wojny światowej. zapalnik hydrostatyczny (1975T. gniazda zapalników bocznych 6. Zapalniki zbliżeniowe śledzą .) 6. zamieszczony jest podział bomb według rodzaju ładunku. Amerykańskie zapalniki bombowe (po lewej): 1. Zapalniki inercyjne. montowane są przeważnie w bombach zapalających niestabilizowanych i powodują zapalenie się ładunku bojowgo przy każdym kącie trafienia bomby. bądź od powierzchni ziemi. O wyborze zapalnika decyduje rodzą] zaplanowanego celu. Oprócz bomb wybuchowych używane są najczęściej (z największym skutkiem działania) bomby zapalające. Często jest to wykonywane przez małe śmigło. Odbezpieczenie zapalnika. dzieli się na kilka faz: A. bomby odłamkowe stosowane są przeciwko sile żywej . w kształcie aerodynamicznym oraz brzechwy (stateczniki) i zapalniki służące do s p o w o d o w a n i a wybuchu. są szczególnie skuteczne przy zwalczaniu celów grupowych. zapalnik głowicowy (1945 r. Uderzenie. zapalnik zbliżeniowy (1965 r. W tabeli (po lewej). bądź przez urządzenie znajdując się w głowicy. Rodzaj zapalnika bombowego (po lewej). W celu zapewnienia bezpieczeństwa dla samolotu. gniazdo zapalnika głowicowego. B. zapalnik inercyjny (1970 r. albo z pewną zwloką. mechaniczny zapalnik uderzeniowy ze zwłoką (1960 r. Uruchomienie zapalnika następuje dzięki własnemu mechanizmowi w stateczniku. Uzbrojenie zapalnika na ostatnim odcinku lotu bomby.

7. Amerykańska kasetowa bomba przeciwpancerna „Kockeye II". 3000 funtowa. 8. Objaśnienie: często nazwę bomby wywodzi się od jej masy nominalnej. model 1. 4. model o wagomiarze 750 funtów. 1) Niemiecka Bomba zapalająca C50A. Brytyjska bomba 230 funtowa. Podane wyżej liczby i jednostki jako określenia oryginalne dla krajów-producentów. Brytyjska bomba burząca 20 funtowa. i) Brytyjska bomba („Wielki huk") 22000 funtowa. 2. Amerykańska bomba odłamkowa Mk 5 30 funtowa. Okres I wojny światowej 1. Amerykańska bomba uniwersalna M 118. Wagomiar odpowiada w przybliżeniu tym danym. Okres II wojny światowej a) Amerykańska bomba odłamkowa M 41 21) funtowa. 5. j) Niemiecka mina lotnicza SB 1 tonowa. 3. Francuska bomba „olbrzym". 6. 2. 4. 7. 1000 funtowa. . Mk 20. b) Pakiet 4 bomb M 41. Amerykańska bomba uniwersalna M 117 750 funtowa. Amerykańska bomba Mk 83 („Niszczyciel") 1000 funtowa. d) Brytyjska bomba zapalająca 4 funtowa (w lotnictwie amerykańskim oznaczona jako AN-M 50 A 1). 1. f) Brytyjska bomba HC (wysokiej pojemności) 12 000 funtowa. T Okres międzywojenny 6. 3.Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Bomby lotnicze (po prawej). 476 funtów. 8. model 2. nie są przeliczane na dzisiejszy system miar. h) Brytyjska bomba („Wielki chłopiec ) 12000 funtowa. Amerykańska kasetowa bomba przeciwpancerna BJ 775. g) Brytyjska bomba zapalająca 30 funtowa. Amerykańska bomba uniwersalna M 31 300 funtowa. k) Niemiecka bomba PC 1000 KS przeciwpancerna z przyśpiesza­ czem rakietowym. Brytyjska bomba 112 funtowa. e) Brytyjska bomba M C (średniej pojemności) 250 funtowa. Brytyjska bomba miedziana. Amerykańska bomba napalmowa Mk 77. 5. Okres powojenny po 1945 r. Amerykańska bomba uniwersalna Mk 81 250 funtowa (z otwartym hamulcem powietrznym). Amerykańska bomba 50funtowa Mk T I (mina lotnicza). c) Amerykańska bomba uniwersalna M 34 2000 funtowa. Amerykańska bomba napalmowa Mk 79.

. nisko-nisko-wy­ soko (2). znane także jako system HUBO. Ten typ bomby kierowanej telewizyjnie użyto po raz pierwszy w 1969 r. Wytwarzana jest przez francuską firmę zbrojeniową „Matra". Czujnik bomby obramowuje cel wiązką laserową i naprowadza bombę w cel. Spadochrony hamujące lub hamulce powietrzne (po prawej). „Paveway" (Podłużna). wytwarzają przy pomocy lotnych węglowo­ dorów nowy sposób działania broni. Dokładność trafienia waha się w promieniu kilku metrów. Bomby naprowadzane laserem. jest bom­ bą przeznaczoną do ruszczenia pasów startowych lotnisk. niemiecka bomba „Tajfun'. Bomby burząco-aerozolowe (FAE . Nowoczesne systemy przeciwlotnicze utrudniają stosowanie starych sposobów bombardowania z dużych i śred­ nich wysokości. który znajduje się w głowi­ cy bomby i stateczniku. i nisko-nisko-nisko (3). francuska bomba do niszczenia nieprzyjacielskich pasów startowych. to uznawane są one nadal za nowy etap w rozwoju bomb. Cel jest oświetlony laserem i obser­ wowany przez wysuniętego obserwatora (A).6 kgtlenku etylenu (epoksyetanu) /Posiada oń pięcio­ krotnie większą moc wybuchu niż trotyl. jest to jedyna możliwość zagwarantowa­ nia bezpieczeństwa dla załogi i statku powietrznego. dzięki czemu załoga i samolot nie są narażone na działanie bomby (A). amerykań­ ska bomba naprowadzająca się na cel przy pomocy wiązki laserowej. po prawej). bądź przez załogę samolotu.Bomby lotnicze Nowoczesne bombardowanie (po prawej). Bomba o małym wagomiarze z bomby burząco-aerozolowej CBU 55.bomby paliwowo-powietrzne. albo przez drugi samolot (B). Spado­ chron hamujący wyhamowuje jej lot przede wszystkim po to. Typowy profil ataku lotniczego: wysokonisko-wysoko (1). opóźniają prędkość opadania bomby konwencjonalnej podczas ataku z lotu koszącego. Amerykańska bomba kase­ towa CBU 55 FAE zawiera trzy małe bomby (a).. „Matra D u r a n d a l " (B). kierowane przez system naprowadzania telewizyj­ nego. Bomby elektronowo-optyczne (po prawej). Aerozole burzące wykorzystuje się do ruszczenia pól minowych. Zrzut bomby programowany jest przez załogę samolotu po uchwyceniu celu.5 m (C). każda zawiera ładunek32. Następnie napęd rakietowy zwiększa jej moc działania. Dzisiejsze samo­ loty bojowe nadają się do wyko­ nania podejścia do celu i zaatako­ wania z lotu koszącego. albo kierowana jest na cel z samolotu dzięki obrazowi telewizyjnemu (b). Zanim ulegnie deto­ nacji wytwarza obłok (b) o śred­ nicy 15 m i wysokości 2. Choć już w latach 11 wojny światowej nastąpiło użycie bomb zwanych „eksplodującą parą" (np. jak np. Amerykańska bomba typu „HOBO" (powyżej). . po czym samodzielnie nakierowuje się ona na cel (a). są bombami konwencjonalnymi. by osiągnęła ona ostry kąt upad­ ku. „Durandal" (powyżej). wyposażonymi w czujniki laserowe z przodu i za powierz­ chnią statecznika. w wojnie wietnamskiej. używana była w woj­ nie wietnamskiej do oświetlania i niszczenia punktowych celów strategicznych. 238 „Paveway" (powyżej).

były wyrzucane za burtę przez przenośnik rufowy w chwili kiedy okręt atakujący oznaczył ostatnią znaną pozycję okrętu podwodnego. Wraz z rosnącą głębokością zanurzania się okrętów podwodnych bomby głębinowe otrzymywały takie formy. Zrzut bomby głębinowej (po lewej).Bomby głębinowe W 1916 r. 239 . na odległość 225 m. Potęgująca się lala uderzeniowa po detonacji uszkadzała okręt podwodny i zmuszała go do wynurzenia (2). Nowoczesne jądrowe bomby głębinowe. Ścigacz okrętów podwodnych wyrzuca bomby głębinowe wokół okrętu podwodnego (1). pistolet zapłonu d. bądź naprowadzane na cel przy pomocy systemu „Subroc". „Broń Alfa" (po lewej). Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Pierwotne bomby głębinowe (po lewej). wprowadzona została do Mary­ narki Wojennej USA w połowie lal pięćdziesiątych i użytkowana do 1973 r. na eskortowcach klasy Courtney i Uealey. Ten trzylufowy miotacz bomb głębinowych wprowadzili Brytyjczycy na początku lat sześćdziesiątych. zwana także bronią inteligentną. ładunek wybuchowy c. Ta niedoskonała metoda umożliwiała okrętowi podwodnemu dokonanie zmiany pozycji. rozwinęły się w okresie II wojny światowej. „Limbo". jest typową bom­ bą głębinową stosowaną w okre­ sie II wojny światowej. Zwyczajne bomby głębinowe wyrzucane za burtę okrętu atakującego zostały zastąpione rakietowymi bombami głębinowymi. „działo K .7^5 m przy ładunku trotylu o masie 136 kg. Brytyjska bomba głębinowa MK VII (po lewej). Przy pomocy miotacza bomb głębinowych (po lewej). brytyjska bomba głębinowa MK 10 z 1944 r. Schemat bomby głębinowej MK VII a. o masie 225 kg 7 napędem rakietowym na odległość ok. (na lewo. Anglicy po raz pierwszy użyli bomb głębinowych typu „D" Mk III. rakietobombami i torpedami akustycznmi (patrz także str. Promień rażenia bomby głębinowej był właściwie mały . Bomby ponadto były wyposażone w czujniki kontaktu (sonarowe). Lotnicze bomby głębinowe (po lewej). 261).ulu". Przy pomocy miotacza „Hendgehog" zwalczano okręty podwodne. Amerykański miotacz bomb głębinowych. które umożliwiały im uzyskanie większej prędkości zanurzenia. Bomby tworzyły krąg wokół atakowanego okrętu co zwiększało prawdopodobieństwo trafienia i detonowała tylko Przy zmianie położenia celu. 1000 m. N p . a głębokość zanurzenia wynosiła 450 m. do zwalczania niemieckich okrętów podwodnych. Amerykańska bomba głębinowa MK 7 posia­ dała ładunek trotylu o masie 272 kg. każdy niszczyciel otrzymywał cztery miotacze. Ważyła 185 kg. tzw. Trzy zaprogramowane bomby głębinowe o masie 200 kg obramowywały cel. Bezpośrednio przed miotaniem zapalnik bomby był ustawiany na zadziałanie na przypuszczalnej głębokości zanurzenia okrętu podwodnego. był właściwie moździerzem o dónośności do 135m. zwany Thomycroft. miotał salwą 24 bomby. mogą osiągnąć duży promień rażenia (do tej pory nie były stosowane). Brytyjczycy wprowadzili miotacz. ścigacz okrętów podwodnych mógł pokryć bombami głębinowymi większą powierzchnię. miała masę 1360 kg. W końcu 1917 r. bomb głębinowych. Jednolufowy miotacz MK 101 wystrzeliwał bombę głębinową RUR-4A kaliber 324 mm. każda miała materiał burzący o masie 14 kg. „Hedgehog". Donośność do 2000 m. detonator b. z czego ładunek miał masę 179 kg. „Przedpiekle" (po lewej). Z reguły. poniżej). jak amerykańska „I . Ten brytyjski wielolufowy mio­ tacz bomb głębinowych z 1941 r. przełącznik zanurzenia w wodzie. Jednak fala uderzeniowa wywołana wybuchem bomby powodowała uszkodzenia w okręcie podwodnym. Masa bomb głębinowych rosła wraz z możliwością ich miotania na dużą odległość. Jeż (po lewej). Kąt podniesienia i przechył obliczano na podstawie danych namierzania akustycznego obiektów podwodnych (sonaru).

(Muzeum Wojska. 262).Pociski z własnym napędem Pociski z własnym napędem poruszają się dzięki własnemu silnikowi. Najważniejsze pociski morskie przedstawione są na str. 240 . Oszczep rakietowy (po prawej). Sztokholm). szeroki podział pocisków morskich zależy od tego. w Indiach. Prawdopodobnie reprezentuje najstarszy typ broni z własnym napędem. PocisKi taktyczne dzielą się na wiele podgrup. 258-259. 242) i strategiczne pociski „Polaris" z głowicami nuklearnymi (patrz str. utrzymyjącym go pod­ czas lotu. Taktyczne pociski lotnicze umówione są na str. Mogą startować z ziemi. jak np. i „powietrze-woda". W tym podrozdziale przedstawiamy klasyfikaqę pocisków z własnym napędem. Niektóre pociski lotnicze także mogą spełniać zadania strategiczne. W porównaniu do pocisków strategicznych ich zasięg i działanie są ograniczone. „powietrze-ziemia" (2). Lotnicze pociski rakietowe dzielą się głównie na pociski „powietrze powietrze" (1). pociski „ziemia-ziemia" (b). 262). omawianych w tym rozdziale. 262). Pociski taktyczne używane są na polu bitwy: na lądzie. 254-255). przy czym podczas strzału ogień wylotowy spalającego się ładun­ ku miotającego zapalał cztery rakiety umieszczone pod grotem. czy z okrętu podwodnego. na wodzie i w powietrzu. 260-261. mogą zwalczać zarówno cele naziemne jak i nawodne. dzielą się także na wiele podgrup i obejmują klasyczne torpedy (patrz str. XV w. Przypuszczalnie oszczep miotany był z działa. ze Szwecji. które przedłużały donośność oszczepu. Pociski strategiczne przeznaczone są do niszczenia skupisk ludności cywilnej i okręgów przemysłowych przeciwnika. Morskie pociski (powyżej). Pierwszy. jak to jest możliwe. jak przeciw­ pancerne pociski kierowane (str. pociski samosterujące „Cruise Missile" (patrz str. będącego w zanurzeniu (B). Pociski „ziemia-powietrze" (a) używane są do taktycznych zadań. Podobne oszczepy rakietowe używano w XVII I w . pociski rakietowe artylerii polowej (str. Pociski klasy „ziemia-ziemia" dzielą się na wiele podgrup. 263). czy start pocisku odbywa się znad powierzchni wody. Pocisk ma za zadanie doprowadzenie głowicy bojowej do celu tak dokładnie. z okrętu (A). Pociski klasy „ziemia-ziemia" (powyżej). spod wody i z powietrza (przykłady patrz na str. 252) i taktyczne pociski z głowicami nuklearnymi (str.

Silnik rakietowy (B). Stożkowa dysza wylotowa (B). Dysza silnika rakietowego (po prawej).ciąg. Powietrze w balonie wywiera równy nacisk we wszystkich kierunkach (a). Powstaje przy tym sita reakq"i. stożek (A). względnie gorące gazy spalinowe jako siłę zdolną do wywołania ruchu pocisku do przodu. Dzięki równomiernemu rozprężaniu się i przyspieszeniu gazów wzrasta stopień sprawności silnika. a ciśnienie wzrasta (2). Kiedy balon wypuszczony jest z ręki wówczas powietrze uchodzi. Wywołują one ruch napędowy. 241 . Najwęższy (krytyczny) przekrój. Prędkość powietrza spada. Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Newtona można najlepiej objaśnić na przykładzie balonu wypełnionego powietrzem (po lewej). Następnie wtryskiwane paliwo silnikowe ulega spaleniu.Rodzaje napędów Wszystkie metody wykorzystania napędu pocisków opierają się na trzeciej zasadzie dynamiki Newtona: „każdemu działaniu towarzyszy równe mu przeciwdziałanie". Ta „akcja" powietrza wytwarza odwrotną „reakcję" o tej samej sile . torpedy (po prawej). Strumień gazów wydobywający przez wylot (b). zmniejsza turbulencję i skutecznie reguluje strumień gazów. Wszystkie omawiane techniki napędu wykorzystują wodę i powietrze lub powietrze. która wypycha śmigło (i wszystko co jest z nim powiązane) do przodu (2). Decydujące znaczenie w tym procesie ma precyzyjne wykonanie wylotu czy dyszy. pracując wykorzystują napęd odrzutowy. Silnik odrzutowy (A). wytwarza jako reakcję ciąg skierowany do tyłu. reguluje ciśnienie w komorze spalania. nadaje zasysanej masie powietrza stosunkowo duży przyrost prędkości. Działanie trzeciej zasady Wirujące śmigło np. który przesuwa balon w odwrotnym kierunku (b). na którym opiera się ten system. Gorące rozprężające się powietrze uchodzi wraz z gazami spalinowymi z dużą prędkością do tyłu (3). Obracające się śmigło porusza stosunkowo duże masy powietrza lub wody zyskując niewielki przyrost prędkości. Silniki rakietowe (po prawej). powoduje ruch do przodu i przesuwa masy Powietrza bądź wody do tyłu (1). i dzięki temu powstaje wysokie ciśnienie. które wydobywają się z dyszy do tyłu z dużą prędkością. dzięki spalaniu paliwa wytwarza gazy. zasysa powietrze w swojej części przedniej (1). Silnik odrzutowy (po prawej). wytwarzający przesuw do przodu jako reakcję na wydobywającą się do tyłu masę gazów. Silniki odrzutowe i rakietowe (po prawej). spalają paliwo silnikowe w komorze spalania (a).

Reakcja powoduje ruch śmigła do przodu. la torpeda może być odpalana z powietrza. z ok. W większości torped stosowany jest silnik elektryczny do napędu śmigła o zmiennym skoku. z okrętów bądź przy wykorzystaniu systemu rakietowego ASROC. Przekładnia 6. Podczas obrotu wału. Przekładnia. Silnik 5. Mk 9 z okresu II wojny światowej. C. B. w wyrzutni torpe­ dowej. 1. Żyroskop 6. 1. Śruba. 40 węzłów b . a. Przednia część wyrzutni wystawała z luku burty okrętu (patrz rysunek). Torpedę ładowano z tyłu przez zawór klapowy na wyrzut­ ni. Komora wodna 4. 6000 m. Objaśnienia: a. A. 13700 m (przy prędkości 35 węzłów). Torpedy posiadają przeważnie dwa przeciwbieżne śmigła o zmiennym skoku. łopaty . torpedę brytyjską „Whitehead". Czterocylindrowy silnik gwiaździsty z napędem na gorące powietrze 5. z czego co najmniej 2000 osiągnęło cel. Niemiecka torpeda G 7 Podczas I wojny światowej wystrzelono ponad 5 tysięcy sztuk torped tego typu. dalsze dane niedostępne. 1890 r. Głowica bojowa 2. prędkość b. Budowa torpedy Mk 44. 1130 (200) kg c.Torpedy Za pierwszą torpedę z własnym napędem. Akumulatory 4. Torpedę wystrzeliwano przy pomocy sprężonego powietrza bądź nie­ wielkiego ładunku miotającego umieszczonego we wnętrzu zaworu klapowego. Amerykańska torpeda Mk 44 o napędzie elektrycznym. zasięg.w zależności od kąta ustawienia (b). i po­ wierzchni . masa całkowita (masa ładunku wybuchowego) c. Komora sprężonego powietrza 3. Ta rewolucyjna torpeda tzw „rybna" umożliwiała małemu okrętowi zaatakowanie większego okrętu. Schemat torpedy wz. Torpedy stanowiły główną broń okrętów podwodnych i lotnictwa morskiego. a. powodujący ruch torpedy w wodzie. 1132 (527) kg c. składa się z kilku łopat umocowanych na obracają­ cym się wale (a).nadają określonej masie wody ciąg do tyłu. Brytyjska torpeda wz. uważa się wynalezioną w 1886 r. 36 węzłów b . Torpeda „Whitehead" (po lewej). Mk 9. Śmigło o zmiennym skoku (po lewej). . Żyroskop 3. Głowica bojowa 2. Torpedy (po lewej).

Silnik turboodrzutowy dwuprzepływowy (po prawej). 5. Francuski silnik strumie­ niowy (wynaleziony w 1913 r.in. Jest największym i najbardziej skomplikowanym silnikiem odrzutowym. używany był w niemieckiej Luftwaffe w okresie I wojny światowej. Ster kierunku 9. Wtrysk paliwa silnikowego i tworzenie się mieszanki paliwowej w dyfuzorze. Zapłon mieszanki paliwowo-po wietrznej. 2. Napędzana była silnikiem pulsacyjnym (jedyny przypadek użycia tego typu napędu w okresie II wojny światowej). jest najlżejszym i najprostszym napędem odrzutowym. 4. Ciśnienie podczas spalania powoduje zamknięcie zaworów. 3. Sprężarka zasysa dużą ilość powietrza i spręża je. do bombardowania Londynu. 1. Silnik odrzutowy pulsacyjny . Turbina gazowa (powyżej).zastosowana jako napęd dla samolotu Heinkel He-178. Spaliny wypływają przez dyszę wylotową. Gorące gazy przepływają przez wirniki turbiny. pracuje jak silnik dwusuwowy. Powietrze wpływając do komory spalania ulega wymieszaniu z paliwem. 900km/godz. Niemiecki pocisk V-l z okresu II wojny światowej była pierwszym pociskiem-samolotem z napędem odrzutowym.3 m. 1. Kompas 2. Główne żebro profilu lotniczego 5. Dane taktyczn o-techniczne: długość 8. Ster wysokości. które m. Po raz pierwszy użyto jej 13.w 1938 r. Dyruzor bądź* Ścianki wewnętrzne wlotu powietrza powodują spadek prędkości strumienia powietrza w wyniku czego wzrasta ciśnienie. Używany jest szczególnie w pociskach o dużym zasięgu. 1. 5. Świeca zapłonowa zapala mie­ szań kę pali wowo-pow ietrzną. Na szkicu przedstawiony jest silnik z dmu­ chawą umieszczoną z przodu. Silnik strumieniowy (1). Zbiornik paliwa 4. . Posiadała ładunek wybuchowy o masie 700 kg. Ciśnienie powietrza powoduje otwarcie zaworu. Część ich energii wykorzystywana jest do obrotu turbiny. 2. Zwiększa współczynnik sprawności ciągu.06. Turbina gazowa opatentowana przez Franka Wnittlc'a w 1930 r. Z kolei ponownie otwierają się zawory i cykl rozpoczyna się od początku. 3. dzięki dmuchawie (może być umiesz­ czona z przodu bądź z tyłu komory spalania).Argus 8. 2. nad wlotem. 5. 243 . które ulegając spalaniu powoduje dalszy wzrost ciągu. Po zapłonie proces spalania przebiega w sposób nieprzerwany. Najczęś­ ciej wymaganą dużą prędkość początkową uzyskuje się dzięki rakiecie startowej. 3. wynaleziony w 1910 r. 4. V-l była odpalana z katapulty i leciała na wysokości 900 m. Wtrysk paliwa silnikowego i proces spalania. Ciśnienie napływającego powie­ trza zapobiega wydobywanie się spalin do tyłu. Stalowy silnik pulsacyjny. Stabilizator płomienia zapobiega jego zgaśnięciu. 6. zasięg 240 km. 4. silniki tego typu napędzają amerykańskie pociski samosterujące. Kierunek wlotu strumienia powietrza.1944 r. gdyż wtryskiwana mieszanka zapalana jest przez pozostałości gorących gazów. 1. Pompa paliwowa 7. latających na dużych wysokościach. została po raz pierwszy . która podnosi prędkość strumienia powietrza bocznego poza silnikiem do tyłu (i w związku z tym zwiększa się strumień masy).Napędy odrzutowe W pociskach stosuje się trzy typy napędu odrzutowego. Głowica bojowa wybuchowa 3. Dopalacz wtryskuje dodatko­ wo paliwo silnikowe. prędkość max. napędzają współczesne amerykańskie pociski samosterujące (patrz sti 262). W celu uruchomienia silnika wymagane jest wysokie ciśnienie powietrza. Wypływ gazów spalinowych. Zbiorniki sprężonego powietrza 6. Jest ono osiągane dzięki startowi pocisku z kalapulty bądź przy pomocy rakiety startowej. Gazy spalinowe wypływają z dużą prędkością z silnika.) został udoskonalony po II wojnie światowej jako napęd dla pocisków dalekiego zasięgu. Silnik pulsacyjny (powyżej). Po zakończeniu pierwszego cyklu nie jest już wymagany zapłon zewnętrzny. we Francji. Dalszy rozwój turbiny gazowej doprowadził do wynalezienia silników turboodrzutowych dwuprzepływowych.

stopień mają silnik na paliwo stałe (a). 2/4). Maurowie wprowadzili pierwsze rakiety do Europy. napędzana mechanicznie (2). a była stabilizowana w locie dzięki ruchowi wirowemu powstającemu poprzez napór gazów wylotowych na trzy powierzchnie odbijające. Nie posiadała ona stabilizatora prętowego (statecznika). Stabilizację pocisku zapewniał wyżłobiony drążek (a). Wytwarzano je w dzie­ sięciu wariantach i z trzema róż­ norodnymi głowicami bojowymi. których ładunki są alternatywnie naprowadzane na cel). których ładunki są niezależnie naprowadzane na cel) i typ MARV (wieloładunkowe głowice bojowe strategicznych pocisków balistycznych lub uskrzydlonych. Wieloładunkowa głowica pocisku rakietowego (C). W XIII w. modelu brytyjskiej rakiety 24 funtowej z 1880 r. Chińczycy wykorzystywali strzały ogniste już w X w. Przed stawi ono rzut poziomy (1). Poniżej wyrzutnia rakietowa. miały trzy różne głowice bojowe: z pociskiem burzącym (1). . Około 1250 r. zapalnik i głowicę bojową (przedział bojowy) (d). systemy wyzwalania zapłonu. Rakietę bojową typu „Hale". dwustopniowy z silnikiem na paliwo stałe (powyżej). zasilanie pomocnicze. 1870 roku (powyżej). Na szkicu przedstawiona jest konstrukcja rakiety 12 funtowej z głowicą bojową (1). Współczesne głowice pocisków rakietowych dziela się na głowice typu MIRV (wieloładunkowe głowice bojowe strategicznych pocisków balistycznych lub uskrzydlonych. i pionowy (2). i pełnym (3). Tzw. zawiera systemy naprowadzania. 7. Francuskie pociski rakietowe artylerii z ok. Pierwszy (A). stosowano już granaty burzące z napędem rakietowym. W tym podrozdziale przedstawimy różnorodne rakiety z XIX w. Miały masę 7 kg. Poniżej wyrzutnia rakietowa. i o m ó w i m y wykorzystanie silników na paliwo stałe w nowoczesnej technice rakietowej. Rakiety (race) kongrewskie były pierwszymi rakietami używanymi przez armie europej­ skie (1). utrzymujące kurs pocisku. wprowadzili Amerykanie i Brytyjczycy w różnorodnych wersjach (powyżej). i drugi (B). „strzały ogniste". oraz głowi­ ca (zapalająca) rakiety „Carciass" kaliber 8 cali (203 mm). niż ciekłe materiały pędne. (patrz str.Rakiety z silnikiem na paliwo stałe Stałe materiały p ę d n e napędzały już najstarsze znane rakiety. napędem rakietowym zapalone były na końcu zamkniętego pojemnika. Widok z tyłu (b). systemy zabezpieczenia. pokazuje dysze wylotowe i odpowiednie wpusty drążka stabilizującego (stabilizatora drążkowego). kierowania. system dysz wylotowych (b) i system wyłączenia ciągu (c). Poniżej wyrzutnia rakietowa dla pocisków o dużych kalibrach. zapalającym (2). który wyłącza silnik rakiety po osiągnięciu pożądanej prędkości. Jeszcze dzisiaj są one częściej używane. Typowy międzykontynentalny pocisk balistyczny (ICBM).

W wielu pociskach stosowany jest silnik rakietowy na paliwo stałe w połączeniu z silnikami strumieniowymi na paliwo ciekłe. koncentryczna płaszczyzna spalania g. każdy o mocy wybuchu 50 KT. 2. W rakietach ze zintegrowany­ mi silnikami strumieniowymi po zakończeniu pracy silnika rakiety (a) następuje uruchomie­ nie komory spalania silnika strumieniowego z wlotem powietrza (b). powłoka zewnętrzna c. Wraz ze wzrostem płaszczyzny spalania się paliwa wzrasta także ciąg. dwustopniowy klasa „głębina wodna-woda . zapłonnik b. ładunek napędowy f. Na szkicu pokazano dwa typy komór spalania. . dysza. B o m b y i p o c i s k i z własnym napędem Budowa rakiety na paliwo stałe (powyżej). A. Przedstawiamy cztery przykłady. Kształt koncentryczny i wewnętrzny płaszczyzny spalania określa wielkość spalającej się powierzchni. Minuteman III. przez ściankę dyszy. albo składowane jest w specjalnej ściance w korpusie rakiety (2). inhibitor e. 1. Do ochładzania ścianki dyszy służy pierścień bezpośrednio nałożony na dyszę.Kombinacja (po prawej). każdy o mocy wybuchu 170 KT. Spalanie czołowe paliwa dokonuje się tylko osiowo (tak jak w papierosie) i dostarcza równomiernego ciągu. 2. Wieloładunkowa głowica bojowa Mk 3 typu MIRV z 10 ładunkami. Pociski rakietowe z napędem na paliwo stałe (powyżej). tym większy jest ciąg silnika. Siła ciągu i zapotrzebowanie na paliwo silnikowe (powyżej). Zabezpieczenie dyszy wylo­ towej (po lewej). N p . dostarcza ono na początku duże przyspieszenie podczas startu. Amerykański pocisk rakieto­ wy balistyczny Poseidon C3. dzięki czemu zmniejszona jest masa i rozmiary rakiety. typu MIRV posiada 3 ładunki. pole przekroju krytycznego h. Spalanie czołowe dwóch różnych paliw silnikowych o róznycn prędkościach spalania się zmienia ciąg. Dzięki odpowiedniemu kształtowi powierzchni spalania paliwa można oddziaływać na wielkość siły ciągu. Jego ładunek (c). W tym rodzaju płaszczyzny spalanie paliwa silnikowego uzyskuje się progresywny ciąg. B. z żaroodpornych materiałów. amerykański międzykontynentalny trzystop­ niowy balistyczny pocisk rakie­ towy. Zwarty ładunek posiada wszystkie niezbędne składniki do równomiernego spalania się. silnika na paliwo stałe z innymi rodzajami napędu. W tym rodzaju płaszczyzny spalania paliwa .przy określo­ nym rodzaju paliwa silnikowego . Im większa jest płaszczyzna spalania stałego materiału pędnego. 1. W celu zabezpieczenia dyszy przed niszczącym działaniem gorących gazów wylotowych (a).i dużej powierzchni w kształcie gwiazdy. stosuje się skomplikowane urządzenia ochronne (b). a. Zasięg ponad 13000 km. Znajduje się ono w specjalnym zbiorniku (1). spalając s i ę j w niskich temperaturach przewodzi warstewkę względnie ochłodzonego gazu (d). Materiał pędny do silnika strumieniowego znajduje się w przedniej części (d) głowicy bojowej (c). izolacja d. a następnie niewielki ciąg dla pasywnego odcinka toru lotu. 245 . D. wytwarzany jest duży ciąg podczas startu pocisku a następnie utrzymywane jest tempo spalania się paliwa przy małej powierzchni. Wieloładunkowa głowica bojowa Mk 12. może razić cele na odległość 5200 km. C.

zbiorniki paliwa d. Schemat dwustopniowej rakiety międzykontynentalnej na paliwo ciekłe (po prawej). amerykańska dwustopniowa rakieta między kontynentalna. zawory e. Jej silniki spalają ciekły. Zbiorniki współosiowe. Napęd powstaje dzięki rozprężaniu się gorących gazów. zasilanie pomocnicze (f) i głowica bojowa (g). uzbrojona jest z reguły w jedną głowicę bojową o mocy wybuchu 5-10 MT i dodatkowe elektroniczne urządzenia wspomagające. 3. składowany materiał pędny składający się z tetroxydu. Komora spalania. składającymi się z ciekłego tlenu i benzyny. Amerykanin Robert G o d d a r d i inni naukowcy wprowadzili w latach międzywojennych teorię Ciołkowskiego w życie. Konstanty Ciołkowski. Zbiorniki paliwa (po prawej). zbiornik utleniacza (c). Zawory VI. a) zbiorniki paliwa b) czujniki pomiarowe c) zawory regulujące d) komputer. Pompy napędzane turbinami tłoczą paliwo pod ciśnieniem. rosyjski pionier w dziedzinie rakiet opracował.Rakiety z silnikami na paliwo ciekłe W 1903 r. I. Pompy paliwowe III. Turbo-pompowe układy zasilania. Titan II (po prawej). Zbiorniki uniwersalne dla zespołu silników. Przeprowadzono wiele prób z układem zbiorników. zbiornik sprężonego gazu b. 246 Regulowanie zużycia paliwa (po lewej). azotu i aerozyny 50. Może ona przenieść ciężką głowicę bojową o mocy wybuchu 20 MT na odległość 15000 km. Wytwornica gazu V. zawór c. Ciężar nie spalonego paliwa silnikowego może poważnie wpłynąć na prędkość i dokładność trafienia rakiety. należą do głowicy wieloładunkowej (C). i drugi (B). który płynąc do zbiornika paliwa Koczy paliwo do komory spalania. Zbiorniki tandemowe z przewodami wewnątrz rakiety i wspólnym przewodem paliwowym. wytwarzanych podczas spalania się ładunku napędowego. teoretyczne podstawy silnika rakietowego na paliwo ciekłe. 2. zespól turbopompowy (d). Obecnie w największych (wojskowych) pociskach balistycznych stosuje się ciekłe mieszanki paliwa silnikowego. Zbiorniki tandemowe z przewodami paliwowymi biegnącymi na zewnątrz korpusu. eksperymentując z mieszankami paliwowymi. Specjalne urządzenia regulują podczas pracy silników rakietowych natężenie przepływu paliwa. B. Zbiorniki ciekłego materiału pędnego II. komora spalania. Ciśnieniowe układy zasilania wykorzystują wysokoskroplony gaz jak azot czy hel. Pierwszy (A). zasilający przepływ paliwa do silników. a. zbiornik paliwa (b). . Turbina na gazy wylotowe VII. stopień rakiety mają silnik rakietowy (a). Systemy naprowadzania i kierowania (e). Układy zasilania (po prawej). Turbma IV. Rozmieszczenie zbiorników wpływa na punkt ciężkości pocisku. 1. 4. Stosuje się dwa rodzaje układów zasilania: A.

Schemat rozkładu temperatur w dyszy wylotowej z. Podanie sygnału startu 2. W tym procesie pod wtryskiwaczami paliwa (A). W 1958 r. Wykres (B). Pierwszy stopień pocisku Saturn IB pracował przy wykorzystaniu 8 silników typu H-1. Amerykański silnik rakietowy H-1 (powyżej). Wymiennik ciepła E. Rozrusznik turbiny D. ma na celu chłodzenie ścianek komory spala­ nia. a. silnik typowy na rakietowy ciekły materiał pędny. d. Regeneracyjny proces chłodzenia (po prawej). Otwarcie się zaworu głównego ciekłego tlenu 4.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Proces spalania i ciąg (po prawej). c. Sygnał wyłączenia S 7. Przewód ciekłego tlenu I. Opisujemy końcową fazę procesu. W dyszy spada temperatura i zmniejsza się ciśnienie statyczne. A. zewnętrzna warstewka gazu 42ffC. z których każdy dostarczał ciąg 78 840 kG. na ściankach komory spalania. znajduje się szereg otworów (B). lecz ich prędkość' jest niewielka. wtryskuje się dodatkowo paliwo i tym samym uzyskuje się porównywalny skutek chłodzenia. W części rozszerzającej się dyszy ciśnienie statyczne ma wielkość zerową i następuje dalszy spadek temperatury. W wariancie (B). Chłodzenie wtryskowe (po prawej). Zmienia się naturalnie czas spalania paliwa w silniku. ścianki zewnętrzne 65"C. 247 . Paliwo i utleniacz doprowadzane są przewodami (a) i (b). Na schemacie pokazane są w sposób uproszczony komora spalania i dysza wylotowa rakiety dwustopniowej. Podgrzany materiał pędny uzyskuje podczas spalania wyższy współczynnik sprawności. przedstawia wzrost ciągu aż do 85275 kG i jego spadek po zamknięciu dopływu aliwa do komory spalania. To tworzy warstwę ochronną (C). ciecz chłodząca 100'C. regeneracyjnym chłodzeniem pokazuje powiększony przekrój poprzeczny. ścianki wewnętrzne 200"C. gaz w środku dyszy 2700"C. Zawieszenie przegubowe B. mieszczących się wewnątrz ścianki komory spalania. Włączenie się wytwornicy gazu dla paliwa stałego 3. 3. spalający naftę świetlną i ciekły tlen. Wytwornica gazu uruchamia ładunek napędowy 6. b. 2. lecz wzrasta prędkość gazów. Zawór główny paliwa C. Zamknięcie zaworu głównego paliwa. które wtryskiwana jest ciecz chłodząca. zapłonu i prędkość spalania w silniku typu H-1 pokazany jest na wykresie (A): 1. Pompa paliwowa. 1. Temperatura i ciśnienie statyczne gazów są wysokie. Pompa ciekłego tlenu H. przez. Otwarcie się zaworu głównego paliwa 5. zanim nastąpi jego wtrysk. pozwala na cyrkulację jednemu z rodzajów materiału pędnego w kanałach. został wprowadzony do użytku i stosowany w lotach"doświad­ czalnych pocisków rakietowych między innymi Saturn IB i Skylab. Dysza wylotowa F. reska pionowa wskazuje moment wyłączenia. e. Przebieg (powyżej). Zawór główny utleniacza (ciekłego tlenu) G. W komorze spalania następuje wymieszanie paliwa i utleniacza oraz zapalenie. Wlot paliwowy J. Zamknięcie zaworu głównego ciekłego tlenu 8. a prędkość osiąga najwyższą wartość dostarczając pożądanego ciągu.

Przy „starcie gorącym" uruchamiany jest już w silosie główny napęa rakiety. (Według: Congr eve. Zasilanie jest zdalnie sterowane. Wiele rakiet startuje pionowo z platformy bądź ze stołu. która ulega przesunięciu na 12 sekund przed startem rakiety. poza tym chciał on „ześlizgiwać" rakiety z sań-prowadnic w cel. i drugi . Służą jednocześnie do składowania. B. Pomieszczenie zasilania pocisku w energię oddalone jest 15 m od silosu (C). Silosy rakietowe (powyżej). ochrony i startu miedzykontynentalnych pocisków balistycznych. zwłaszcza dla pocisków kierowanych jednorazowego użytku w nowoczesnych zestawach obrony przeciwlotniczej i przeciwpancernej. jako wyrzutnia-zasobnik. Ten sposób wykorzystywany jest szczególnie w wyrzutniach pocisków lotniczych na samolotach.. które muszą zostać naprawione przed następnym odpaleniem rakiety. Obecnie wiele wyrzutni rurowych służy jednocześnie do transportu i przechowywania pocisków rakietowych. uloko­ wany w ziemi. była odpalana ze stołu startowego. Jedna centrala startowa obsługuje 10 silosów. Przenośne systemy pocisków rakietowych stanowią obecnie małe. Wyrzutnie rurowe (powyżej). 244). m. 248 Silos amerykańskiego balistycznego pocisku rakietowego Minuteman 111 Rakieta spoczywa na kołysce (1). Muszą one podczas startu zająć odpowiednią pozycję startową. Platforma startowa i stół startowy (powyżej). Mogą zostać zniszczone tylko dzięki punktowemu trafieniu w silos. W rzeczywistości istnieje prawie tyle samo sposobów startu.Sposoby startu W tym podrozdziale omawiamy najczęściej spotykane sposoby startu pocisków (rakiet). 1814 r. Ukraina. Rakiety startowały ze skośnych skarp ziemnych i były stosowane podczas oblegania miast. Odmianą tego sposobu jest podwieszenie pocisku pod szyną startową. W czerwcu 1993 r. a Rosja. Ten sposób powoduje powstanie uszkodzeń w silosie. oddalonych od siebie o co najmniej 7 km. niemiecka V-2. Ćongreve zaproponował do startu rakiet szereg różnego rodzaju pochylni. Sygnały sterujące przekazywane są podczas lotu rakiety. 254 i 256). wyd. patrz także str. W celu zamaskowania silosów przed rozpoznaniem nieprzyjacielskim i ich zniszczeniem. (powyżej). manewrowe jednostki osłony przed uderzeniami czołgów i samolotów. Mogą być przenoszone i obsługiwane przez operatorów.najczęściej stały. Systemy kierowania i startowe oraz pociski znajdują się w lekkim zasobniku. „The Details of the Rocket System". Białoruś i Kazachstan posiadały w tym czasie łącznie 1204 pocis­ ki. Istnieją dwa rodzaje wyrzutni: pierwszy . Wybór sposobu startu uzależniony jest od różnorodnych przesłanek. są one odpowiednio zabezpieczone. rura startowa oparta na ramieniu operatora podczas oddawania strzału na (np.przenośny. który po odpaleniu pocisku może być częściowo bądź całkowicie odrzucony (przykłady na str.in. które mocowane są pod kadłubem. przyjmującej wstrząsy. . Silos przykryty jest wielką płyta betonową (2). Start rakiet (rac) kongrewskich (po lewej). ile jest typów rakiet. Pierwsza rakieta współczesna. nieruchomy silos betonowy. USA utrzymywały w gotowości do użycia 818 międzykontynentalnych pocisków balistycznych w silosach. Wyrzutnie szynowe (powyżej). Z tych szeroko rozpowszech­ nionych urządzeń startowych. od rodzaju systemu nawigacyjnego czy od zastosowanego urządzenia startowego. startują przede wszystkim rakiety balistyczne. Podczas startu rakiety z silosu stosowane są dwie techniki: A. bazooka). Przy „starcie zimnym" rakieta wyrzucana jest z silosu przy pomocy generatora gazów zanim nastąpi uruchomienie silnika rakietowego.

Może zawierać własne skomplikowane podsystemy. ądź przed nimi (C). Układ napędowy. Następnie kolejny silnik przejmuje trzeci stopień. D. oddzielany jest od pocisku (2). nowoczesnego pocisku rakietowego. Kiedy ulegnie on wypaleniu. Proste pociski rakietowe posiadają tylko część tych zespołów. Sterowanie wektorem ciągu (po prawej). Napęd trzystopniowy (po prawej). Konstrukcja nośna mocująca wszystkie urządzenia systemów. 2. 5. Są to powierzchnie aerodynamiczne pocisku. Na wykresie (po prawej). 6. Ten stopień może wynieść pocisk w górne warstwy atmosfery. poka­ zano współzależność najważniej­ szych funkcji systemu nawiga­ cyjnego pocisku rakietowego. Systemy nawigacyjne służą do określania toru lotu pocisku i do wprowadzania poprawek.Główne zespoły rakiet Nowoczesne pociski rakietowe z napędem własnym składają się z dużej liczby podzespołów. wykorzystują pociski rakietowe lecące poza atmosferą ziemską. 7. Reakcja systemu kierowania. jak np. bądź dysza wylotowa silnika na paliwo stałe zmienia się dzięki zawieszeniu przegubowemu. za nimi (B). 3. X. Ponadto pocisk potrzebuje dalszych zespołów do precyzyjnej zmiany toru lotu i kursu. Informacja o pożądanej pozy­ cji (może być zaprogramowana bądź kierowana). Cały silnik o napędzie na paliwo ciekłe. Główne zespoły (po prawej). oraz do " przejścia pocisku przez gęste.. Stałe urządze­ nia sterujące (d) umożliwiają stabilizację toru lotu. wznoszeniu i opadaniu (b). Ono powoduje. zmianę ciągu. W niektórych pociskach rakietowych włączane są po kolei trzy silniki. rozmieszczone na korpusie. oraz obrotowi (c). W dyszy wylotowej wmontowane są odpowiednie stery gazowe. Porównanie pozycji (A) i (B). ponieważ ten typ pocisku posiada szereg ważnych układów. zasila zespoły 3. Źródło zasilania pomoc­ niczego. Na podstawie broni zdalnie kierowanej przedstawimy funkcje głównych zespołów. Dwa główne sposoby są omawiane poniżej. Siedzenie i określenie nowej pozycji. czy pocisk jest kierowany czy leci balistycznie. samohkwidator międzykontynentalnego pocisku balistycznego. Usterzenie pocisku (po prawej). B. Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Systemy nawigacyjne. 1. które dzięki realizowaniu specyficznych zadań przyczyniają się do niezawodnego funkq'onowania całej broni. dzięki ciśnieniu fali uderzeniowej wybuchu. Głowica bojowa bądź ciężar użyteczny. Przekazanie sygnału ze stanowiska naprowadzania do systemu kierowania. Następnie uruchamiany jest silnik drugiego stopnia. Jego funkcja końcowa zależy od tego. 249 . 4. składający się z trzech „stopni'. Pierwszy „stopień" umieszczony jest w tylnej części pocisku i służy do jego startu (1). niższe warstwy atmosfery. 2. Położenie pocisku można zmieniać w różnych kierunkach dzięki przechylaniu (a). E. Określenie każdorazowo pozycji pocisku. Także ulega on wypaleniu i oddziela się od pocisku (3). mogą przedwcześnie przerwać lot pocisku.4 i 5. 1. Regulowanie położenia (po prawej). C. Systemy specjalne. F. Systemy kierowania przetwarzają otrzymane sygnały od systemu nawigacyjnego. 3. albo jako części sterów eowietrznych (A). Paliwo silnikowe wtryskiwane jest z boku do dyszy wylotowej. Podczas lotu pocisku w atmosferze ziemskiej zmiany toru lotu dokonują się dzięki zastosowaniu usterzenia.

ten uruchamia mechaniczny układ sterowania. i żyroskopy (B). Ponieważ obrót Ziemi nadaje pociskowi rakietowemu dodatkowego „impulsu" podczas startu. zaprogramowanego przed startem pocisku. Program lotu 5.komendami oraz aktywną czy pasywną metodę samonaprowadzania. Kierowanie i sterowanie rakietowego pocisku balistycznego jest możliwe tylko w aktywnej fazie lotu. wznoszenie i obrót pocisku i porównuje je z zaprogramowanym lotem. na dokładność trafienia balistycznego pocisku rakietowego.Systemy kierowania Wyróżnia się trzy systemy kierowania pociskami rakietowymi: kierowanie bezwładnościowe. Jednostka sprzężenia zwrotnego przesyła ponownie dane. od startu (a). Ułożyskowanie przyspieszeniomierza musi być utrzymane pionowo do siły ciążenia. Jednostka sprzę­ żenia zwrotnego. do punktu zakończenia pracy silników (b). Metody kierowania bezwładnościowego służą najczęściej do utrzymania kursu pocisków balistycznych. tak. a punktem trafienia (E). co powoduje. System reaguje na każde odchylenie pocisku od planu lotu. Przyśpicszeniomierz 3. Żyroskopy (po lewej). W ten sposób kontrolowany jest przechył oraz obrót poziomy i pionowy pocisku rakietowego. iż tor lotu pocisku jest stale kontrolowany i podlega korektom. znajdując się pod działaniem wielu sił. Mogą być stosowane tylko do zwalczania celów stacjonarnych. Trzy przyspieszeniomierze ułożone są na trzech wzajemnie prostopadłych osiach (5). Do platformy bezwładnościowej (po lewej). są umocowane stabilnie na płaszczyźnie obrotowej (a). sterowanie rozkazami . Żyroskopy zapewniają stałe utrzymanie platformy w za­ wieszeniu przegubowym (C). Osiowe przyspieszenie (3). by pocisk mógł osiągnąć cel. Żyroskop reguluje i mierzy przechył. Komputer Metoda kierowania bezwładnościowego. co powoduje. gdzie nastąpiło wyłączenie silnika. System kierowania 7. Gdyby Ziemia się nie obracała. wywołuje reakcję sprężyny (4). Pocisk rakietowy wystartował w punkcie (A). 2. Systemy kierowania pocisków kierowanych omówione są w dalszej części tego rozdziału. która porusza masę ciężarka. Od punktu (b) leci on według praw balistyki po torze lotu swobodnego. Podczas lotu przyśpieszeniomierz dokonuje pomiaru współrzędnych położenia pocisku rakietowego. Zaprogramo­ wany lot pocisku rakietowego 2. że trasa lotu ulega skróceniu między punktem (A). . 6. przedstawiona jest na grafiku (po lewej). Przesyła on sygnały korekcyjne do systemu kierowania pocisku. i leci do punktu (B). Pocisk wyposażony w MIRY' czy MARY może być również kierowany w fazie powrotnej do atmosfery ziemskiej. Z przebytej odległości ciężarka obliczane są przyspieszenie. można w sposób elektroniczny uchwycić stopień obrotu na podstawie kąta zawartego między żyroskopem a podstawą. uzyskuje się pożądaną zmianę kierunku lotu pocisku rakietowego. iż przyspieszeniomierze funkq"onują bez zarzutu i mogą przesyłać informacje żyroskopom Kierunku. składa się w zasadzie z ciężarka o określonej masie (1). 1. tor lotu pocisku byłby 250 E określony w punkcie upadku (C). Muszą one być dokładnie określone i obliczone. jaka zastosowana jest w wielu międzykontynentalnych pociskach balistycznych. Wpływ obrotu Ziemi (powyżej). Żyroskop 4. Na obu szkicach pokazano lecący międzykontynentalny pocisk balistyczny bezpośrednio wzdłuż równika z Zachodu na Wschód. Od lego momentu między kontynentalny pocisk balistyczny leci wprawdzie poza atmosferą ziemską. Przy przestawieniu żyroskopu o odpowiedni kąt. Mechanizmy sterowania 8. 1. od punktu (c) do punktu upadku (d). Korekta toru lotu 9. Podczas lotu pocisk rakietowy orusza się w tym samym ierunku co Ziemia. Tor lotu między kontynentalnego pocisku balistycznego (powyżej). Od tego punktu pocisk rakietowy podlega prawom balistyki. prędkośe i pozycja pocisku. Kiedy pocisk rakietowy obraca się wokół własnej osi. umożliwiające dodatkowo orientację w e d ł u g ciał niebieskich. głównego zespołu kierowania należą przyspieszeniomierze (A). Przyśpieszeniomierz (po lewej). lecz znajduje się ciągle pod wpływem siły ciążenia. który podany jest przez strzałkę (b). tor lotu pocisku ulega wydłużeniu do punktu (D). opadanie. który utrzymywany jest przez sprężynę o określonej wielkości (2).

Nadajnik przesyła sygnał korekcyjny 6. Pocisk ra­ kietowy może być odpalony z samolotu lub z ziemi. laserem. głowica samonaprowadzająca na promienie podczerwone odbiera promieniowanie cieplne silnika samolotu. Ona naprowadza pocisk na cel wykorzystując odbite od niego promieniowanie elektromagnetyczne. Każdy system składa się z urządzenia śledzenia celu (często jest to tylko linia celowania operatora). Pocisk otrzymuje sygnały do zmiany kursu za pomocą stacji kierowania z zewnętrznego stanowiska naprowadzania. System śledzenia przejmuje pocisk 4. Amerykańskie rakiety nośne pocisków klasy „powietrze-ziemia" i „głębina wodna-ziemia". Ten nadajnik (a). Komputer oblicza odchylenie toru lotu pocisku od trasy. Komputer oblicza położenie pocisku względem celu 5. komputera i nadajnika. Pocisk rakietowy reaguje na energię elektromagnetyczną wysyłanej przez cel. który mierząc wysokości kolejnych kwadratów o szerokości 20 m porównuje je z pamięcią profilu lotu. metody kierowania bezwład­ nościowego (inercyjnego). Głowice samonaprowadzające się w sposób pasywny (po prawej). Głowice samonaprowadzające się w sposób półakty wny (po prawej). wbudowany w pocisku rakietowym. Uruchomienie urządzenia śledzenia celu 2. Pocisk rakie­ towy wchodzi na kurs przech­ wycenia. 1. posiadają odbiornik odbiera jacy energię wypromieniowaną przez cel. urządzenia śledzenia pocisku rakietowego. wykorzystują bezwładnościowy system kierowania. Po przebyciu odpowiedniej trasy lotu sterowanie pociskiem przejmuje radiowysokościomierz. Systemy sterowania zdalnego współpracują najczęściej z połączeniem przewodowym (A). Głowice samonaprowadzające się w sposób aktywny mają całą aparaturę kierowania w pocisku rakietowym. Omawiane gło­ wice mogą zwalczać naziemne cele ruchome (b). np. Włączenie urządzeń sterujących 8. Pocisk rakie­ towy od momentu odpalenia kiero­ wany jest na cel 2. którą ustaliło urządzenie śledzenia celu i przesyła sygnał poprawkowy do pocisku rakietowego. posiadają odbiornik odbierający fale elektromagnety­ czne odbite od celu. Pocisk rakietowy kierowany jest wiązką promieniowania systemu kierowania. Sposób działania systemu pokazany jest na schemacie (po prawej). 262). bądź stałe oraz cele powietrzne. w chwili kiedy został on uruchomiony i kiedy sterowanie lotem pocisku odbywa się przy wykorzystaniu innej metody kierowania. Głowice samonaprowadzające. W ten sposób utrzymuje on pocisk rakietowy na kursie lotu.Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Sterowanie zdalne (po prawej). wspierany przez metodę porównania topograficznego zwaną TERCOM(b). „opromie­ ni owanego" przez zewnętrzny nadajnik. występuje zwłaszcza w systemach optycznego śledzenia celu (C). (patrz str. Pocisk rakie­ towy wchodzi na kurs przech­ wycenia celu. W lym przypadku pocisk rakietowy nie posiada pokładowych urządzeń nawigacyjnych. Przedstawiono końcowy etap systemu kierowania. bądź z radarem (B)' Pocisk rakietowy śledzony jest często przy pomocy anteny na podczerwień. np. Start pocisku rakietowego 3. może współpracować z radarem bądź 7. Włączenie usterzenia pocisku rakietowego 6. 251 . Odebranie przez pocisk rakie­ towy sygnałów odbitych od celu E 4. Promieniowanie to emituje nadajnik (a). Opromieniowanie celu przez pocisk 3. Odbiornik przejmuje sygnał 7. 1. dokonując zmiany kursu w jego kierunku. ulokowanej w korpusie pocisku. Obliczenie oprawek w ursie pocisku przez komputer 5.

Łodzie desantowe (po lewej. 1. Pułap trzycalowej rakiety wynosił 6/70 m. Brytyjski pocisk rakietowy.5 cala (113 mm). 9.Rakiety w okresie II wojny światowej Rakiety na paliwo stałe ponownie wesoły do użycia podczas II wojny światowej. 3 cale (76 mm). Mk 1 nr 4 i Mk 2 mogły odpalić dziewięć rakiet. Pociski rakietowe klasy „powietrze-ziemia". o dużej prędkości. 132 mm. Niemiecki pocisk rakietowy burzący. Brytyjski lotniczy pocisk rakietowy RP. kal. 2. 320 mm. zasięg 7230 m. 2. Niemiecka ciężka wyrzutnia wz. używana na masową skalę. którą dość szybko zastąpiono wersją 3 calową (76 mm). 41 wystrzeliwał rakiety o kalibrze 28 i 32 cm. kal. dokładność trafienia do 900 m. Mk 1 nr 2 (po lewej). kal. zasięg 7070 m. Wyrzutnie ruchome i przenośne (po lewej). zwany „materacem polowym". donośność 3720 m. Niemiecki moździerz wielkokalibrowy wz. powstały dla wszystkich typów rakiet w celu nadania im wymaganej manewrowości. 1. . 3. Pod koniec wojny rakiety używano do samodzielnych bombardowań i były wykorzystane przez samoloty myśliwsko-bombowe do zwalczania celów naziemnych. kał. Brytyjski przeciwlotniczy pocisk rakietowy. poniżej) wyposażano niejednokrotnie w wyrzutnie wieloprowadnicowe pocisków rakietowych. z głowicą bojową umieszczoną za silnikiem. 7. zasięg 2130 m. były używane po raz pierwszy w końcu II wojny światowej przez samoloty myśliwsko-szturmowe. kal. 4. Rosjanie montowali słynne wyrzutnie „Katiusza" na podwoziach różnych typów samochodów ciężarowych. Niektóre armie używają jeszcze obecnie wyrzutni wieloprowadnicowych. zasięg 4210 m. wystrzeliwała dwie rakiety. 4. Niemiecki pocisk rakietowy burzący. wyrzutnię obsługiwało dwóch żołnierzy. Amerykański pocisk rakietowy burzący M 8. kal. podczas gdy ZSRR. odpalała 6 rakiet. zasięg 8500 m. 3. Niemiecki pocisk rakietowy burzący. 5. T 34 „Calliope". w okresie. 8. a Mk 1 nr 6 dwadzieścia. Amerykański lotniczy pocisk rakietowy. 4. 150 mm.5 cala (113 mm) wz. Z reguły zawieszano je na szynach pod skrzydłami. która wprawdzie była tańsza i prostsza w użyciu. ale nie zapewniała wysokiej celności. 5 cale (127 mm). System RS-80 będący wspólną konstrukcją niemiecko-wloską w latach sześćdziesiątych miał zasięg 60 km. 6. Amerykańska wyrzutnia dla rakiet 60x4. Radziecki pocisk rakietowy kal. była rakieta przeciwlotnicza 2'calowa (oO mm). USA i Wielka Brytania faworyzowały stabilizację brzechwową. Pierwsza polowa wyrzutnia rakietowa. Niemcy położyli nacisk na stabilizacje obrotową. 280 mm. kiedy praktycznie nie było stosowane od końca XIX w. wz./l. 40 na pojeździe półgąsienicowym Sdkfz 251 . na wieży czołgu Sherman M 4. zasięg 2140 m. Pierwszą rakietą brytyjską w okresie II wojny światowej. Pociski rakietowe okresu II wojny światowej (powyżej). kal. zdolnych do niszczenia umocnień nadbrzeżnych podczas operacji desantowych. 3 cale do niszczenia celów naziemnych.

ze względu na ataki lotnicze koalicji antyhitlerowskiej. Odpalany był w kierunku celu powietrznego.1945 r.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Niemiecki pocisk rakietowy A-4 (V-2) i inne doświadczalne pociski rakietowe przezwyciężyły bariery rozwojowe między prostymi. Zbiornik ciekłego tlenu 5. przeprowadzono dużo doświadczeń z innymi pociskami rakietowymi. pocisk X-4 kierowany był na odległości 6 km (długość przewodu kierowania). (powyżej). Zbiorniki paliwa 4. później. Głowica bojowa 3. Następnie pilot opuszczał samolot przy pomocy spadochronu.1944 r. Pocisk X-4. Pocisk A-4 (a). Po wystrzeleniu pocisku z samolotu matki (Focke-Wulf 190 bądź Me 262). które kontynuowano po zakończeniu wojny przez mocarstwa zwycięskie. 253 . Zbiornik paliwa D. Promień działania 20 km A. Kadłub zapalnika (zapalniki: akustyczny. zwany „żmiją". Izolowany przewód kierowania. Przy zbliżeniu się do celu na odległość 100 m pilot odpalał salwę rakiet z wyrzutni w przedniej części kadłuba. przeważnie na ondyn i Antwerpię. był załogowym samo­ lotem rakietowym. stabilizowanym brzechwowo. W okresie od 6. z napędem rakietowym na dwuskładnikowe paliwo ciekłe. (powyżej). Sterowanie żyroskopowe 7. będącym najbardziej doskonałym pociskiem rakietowym w II wojnie światowej. zwany „żmiją'. 1. E A-4 albo V-2 (powyżej i po prawej). odpalany oyl początkowo pionowo ze stałych urządzeń startowych. a nowoczesnymi niekierowanymi pociskami rakietowymi. Butla sprężonego powietrza 5. zbliżeniowy. masa głowicy bojowej 1000 kg.09. „Żmija" nie weszła do działań bojowych w II wojnie światowej.03. Lufy do odpalania rakiety B. Spadochron. 1000 km/godz. potwierdzający pilotowi manewr wymijania celu. Turbina i pompa 6. Pocisk X-4 (c). Poza pociskiem AA. Zbiornik alkoholu 4. Obudowa kierowania przewodowego 6. Silnik rakietowy 7. Masa startowa 60 kg. Głowica bojowa 2. był pierwszym lotniczym pociskiem rakietowym klasy „powietrze-powietrze" kierowanym przewodowo. Samolot-pocisk. w założeniu miał startować pionowo kierując się w środek ugrupowania nieprzyjacielskich bombowców. do 7. Pułap 12000 m Prędkość max. (b). Prędkość max. Masa startowa 12930 kg. wynoszonym przy pomocy startowych rakiet na paliwo stałe. Skrzynie na baterie 8. niekierowanymi pociskami rakietowymi na paliwo stałe. Czas pracy silnika rakietowego 33 sekundy. 972 km/godz. Samolot-pocisk. z ruchomych stołów startowych. przy pomocy naukowców niemieckich. a następnie rozpę­ dzany przez trzy minuty przez marszowy silnik rakietowy na dwuskładnikowe paliwo ciekłe. 1. odpalono ponad 4 000 sztuk ocisków A-4. Silnik rakietowy E. Usterzenie pocisku. Technika startu (po lewej). był pierwszym balistycznym operacyjnym pociskiem rakietowym. był kierowanym przewodowo pociskiem rakietowym klasy „powietrze-powietrze". Towarzystwa Akcyjnego „Ruhrstahl". Układy kierowania i sterowania 3. uderzeniowy) 2. W tym pocisku zastosowano już rozwiązania cechujące automatyczny system kierowania z wykorzystaniem zasad akustyki. Pilot C.

Przeciwpancerne pociski rakietowe
Kierowane pociski rakietowe (k.p.r.), w dziedzinie obrony przeciwpancernej otrzymały ważne zadania. Większość przeciwpancernych pocisków rakietowych posiada silnik rakietowy na paliwo stałe i głowicę bojową z ładunkiem kumulacyjnym (patrz podrozdział poświęcony działom ppanc). Niektóre z tych pocisków są niekierowane. W przeciwpancernych pociskach rakietowych 1 generacji operator kierował pocisk do celu przy pomocy niewielkiego drążka sterownic/ego. W pociskach II generacji nakierowywał on pocisk już tylko w kierunku celu, a dalej aparatura pocisku prowadziła go automatycznie do celu.

Przeciwpancerne pociski rakietowe odpalane są najczęściej z wyrzutni rurowych (powyżej). W starszych systemach jak np. w „Bazooce" celowanie odbywało się przy użyciu muszki i szczerbinki. Pocisk leciał po torze balistycznym; korekta toru lotu była niemożliwa. Nowoczesne systemy kierowania

zastępują, względnie uzupełniają ten rodzaj wyrzutni rakietowej. Aparatura śledzi tor lotu kierowanego pocisku rakietowego dzięki jego systemów kierowania w wiązce na podczerwień; mierzy jego odchylenie od celu i poprawia tor lotu przez sygnały kierowania. Amerykańska pancerzownica rakietowa M 20, kał. 3,5 cala (89 mm), zwana "Super Bazooką"; zastąpiła po TT wojnie światowej pancerzownicę rakietową „Bazooka" M 9 A1 kał. 2,36 cala (60 mm). Była to broń ładowana od tyłu, a odpalający ją żołnierz trzymał ją na ramieniu. Rura (1), ważyła tylko 5,5 kg i była transportowana w dwóch częściach. Pocisk rakietowy z ładunkiem kumulacyjnym (2), ważył 4,04 kg. Zasięg skuteczny wynosił 110 m, a maksymalny 1200 rn. Amerykański rakietowy granatnik przeciwpancerny M 72 A 2, kal. 66 mm (po lewej), jest ostatnim etapem rozwoju „Bazooki". W wielu armiach wprowadza się do uzbrojenia tę broń jednorazowego użytku, obsługiwaną przez pojedynczego żołnierza. Na szkicu, broń w stanie złożonym (a) i gotowym do strzelania (b). Masa 1,36 kg, z czego na pocisk rakietowy (c) przypada 0,95 kg. Przedstawiono pocisk po odpaleniu, / wychylonymi brzechwami. Amerykańska pancerzownica rakietowa M 47 „Dragon", „Smok", (po lewej), odpalająca kierowane pociski rakietowe III generacji; obsługiwana przez pojedynczego żołnierza. Ma optyczny układ śledzenia celu i system zdalnego kierowania przewodowego. Po odpaleniu wyrzutnia rurowa (1), jest odrzucana (jest jednorazowego użytku). Przyrządy celownicze (2), są zdejmowane i mon­ towane na kolejnej wyrzutni rurowej. Brzechwy pocisku rakietowego (3), wychylają się po starcie pocisku. Masa broni w położeniu marszowym 14,6 kg.

Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe montowane na pojazdach, uzupełniają lekkie typy pocisków stosowanych przez piechotę. 1. Na pojazdach mechanicznych zamontowane są systemy przeciwpancerne takie jak „Snapper" (AT-1), „Harpoon" i „Swingfire". W kilku systemach operator może zająć" stanowisko do 100 m od wyrzutni w celu zabezpieczenia się przed przeciwdziałaniem ognia nieprzyjacielskiego. 2. Przy systemach startujących wprost z ziemi typu „Cobra 254

2000" i „Mamba" pojedynczy operator może odpalić do osiemnastu kierowanych pocisków rakietowych.

długich wyrzutni startowych (a), z podpórką, które mogą być montowane na pojazdach kołowych (b), pojazdach opancerzonych (c), i śmigłowcach (d). Ciężkie przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe mogą przebić takie opancerzenie nowoczesnych czołgów, wobec których lekkie przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe są nieskuteczne.

3. Ciężkie p r z e c i w p a n c e r n e kierowane pociski rakietowe typu T O W i „Sparvierro" o d p a l a n e są z

Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe (po prawej). 1. TOW(USA) a. dwustopniowy, paliwo stale b . 18 kg c. 3750 m d. wyrzutnia rurowa, wyrzutnia bezprowa d n i niwa, wyrzutnia na samochodzie, wyrzutnia belkowa na śmigłowcu. 2. Harpon (Francja) a. dwustopniowy, paliwo stałe b.30kg c. 4000 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie. 3. Mamba (Niemcy) a. jednostopniowy, paliwo stałe b . 11,2 kg c. 2000 m d. start bezpośrednio / ziemi; obsługa jeden operator. 4. Cobra 2000 (Niemcy) a) jednostopniowy, paliwo stałe oraz rakietowy silnik startowy b . 10,3 kg c. 2000 m d. wyrzutnia bezprowadnicowa wprost z ziemi; obsługa - jeden operator. 5. Trzmiel (w nomenklaturze NATO określany jako „Snapper", (WNP) a. paliwo stałe b . 22,5 kg c. 22 700 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie. 6. Milan (Niemcy/Francja) a. dwustopniowy, paliwo stałe b . 6,65 kg c. 2000 m d. wyrzutnia rurowa, obsługa - jeden żołnierz. 7. Swingfire (Wielka Brytania) a. paliwo stałe b. brak danych c. 4000 m d. wyrzutnia pojemnikowa, wyrzutnia na samochodzie (możliwy zestaw przenośny). 8. Malutka, w nomenklaturze NATO określana jako „Sagger" (WNP) a. jednostopniowy, paliwo stałe oraz rakietowy silnik startowy b . 11,3 kg c) 3 000 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie, zestaw przenośny. 9. Spanderro (Włochy) a. trzystopniowy, paliwo stałe (silniki rakietowe: startowy, wspomagający, marszowy) b. 16,5 kg c. 3000 m d. trójnóg, zestaw dla piechoty i wyrzutnia na samochodzie. 10. Helliire (USA) a. paliwo stałe b. 43 kg c. 5000 m d. wyrzutnia belkowa na śmigłowcu i podwieszana pod kadłubem samolotu. Objaśnienia: a. napęd b. masa startowa pociSku kierowanego c. zasięg d. sposób startu i użycia. 255

Pociski rakietowe przeciwlotnicze
Wojska lądowe bronią się przed atakami samolotów wsparcia taktycznego przy pomocy pocisków rakietowych przeciwlotniczych. Mogą być one także używane do zwalczania innych pocisków rakietowych. Dzielą się na trzy główne grupy: wielkie, wystrzeliwane z wyrzutni stacjonarnych; zainstalowane na pojazdach i systemy przenośne jednorazowe użytku.
Bloodhound Mk 2. Ten brytyjski pocisk rakietowy dalekiego zasięgu (poniżej), pierwotnie posiadał system manewrowy. Kiedy pojawiły się nowoczesne, wysoce manewrowe systemy charakteryzujące się krótkim okresem rozwinięcia operacyjnego; „Bloodhound" zostały w 1964 r. wprowadzone do uzbrojenia na stacjonarnych wyrzutniach w bunkrach. Pocisk napędzany jest przez cztery rakietowe silniki startowe (odrzucane) i d w a silniki strumieniowe (jako silniki marszowe).

Przeciwlotnicze pociski rakietowe (po lewej), zwalczają cele powietrzne na różnych pułapach. Za żelazną regule uznaje się zasadę, iż im mniejszy jest pułap, tym lżejszy i mniejszy jest pocisk rakietowy. Przeciwlotnicze kierowane pociski rakietowe dzielą się według zasięgu na trzy klasy : A. krótkiego zasięgu, do 10 km, B. średniego zasięgu, do 65 km, C. dalekiego zasięgu, powyżej 65 km. Pociski rakietowe dalekiego zasięgu napędzane są poza silnikiem startowym także silnikiem strumieniowym.

Systemy przeciwlotnicze (powyżej), składają się z siedmiu podstawowych zespołów. W wielkich systemach funkcjonują one często oddziel­ nie; w systemach manewrowych zadania wykonywane przez zespoły nr 1,3 14 mogą być realizowane przez operatorów. 1. stacja radiolokacyjna wykrywania celów powietrznych 2. centrala kierowania ogniem 3. stacja radiolokacyjna siedzenia celów powietrznych 4. stacja radiolokacyjna śledzenia pocisków rakietowych 5. stanowisko dowodzenia (startowe) 6. zasilanie w energię 7. pocisk rakietowy.

Systemy ruchome na pojazdach samobieżnych (poniżej). Amerykański system ruchomy średniego zasięgu „Hawk" (A), posiada wyrzutnię dla trzech pocisków rakietowych. Na szkicu pojazd ciągnie sprzęt radarowy - stację wykrywania celów powietrznych. System europejski „Roland" (B), krótkiego zasięgu, służy do osłony plot czołgów i wojsk na przedniej linii frontu. Wyrzutnie rurowe po obu stronach wieży bojowej ład­ owane są hydraulicznie. Pociski rakietowe składowane są w wewnętrznym luku pojazdu.

Szwedzki system przenośny RBS 70 (poniżej), krótkiego zasięgu, w którym pocisk rakietowy kierowany jest wiązką laserową. Dzięki konstrukcji wyrzutni startowej i systemu optycznego śledzenia celu powietrznego pocisk można stabilizować żyroskopowo. Dwóch operatorów przy pomocy RBS 70 może prowadzić nieprzerwany ogień.

Jednoosobowe systemy przenośne (poniżej), typu „Grail" (SA-7), „Blowpipe", „Redeye" czy „Stinger" z reguły odpalane są z ramienia operatora. Ź racji krótkiego zasięgu stosowane są do obrony przed nisko lecącymi celami powietrznymi. Kombinowany zasobnik przenośny i startowy jest jednorazowego użytku, zaś pozostałe części systemu są użytku wielokrotnego.

256

Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Przeciwlotnicze kierowane pociski rakietowe Systemy stacjonarne: 1. Gamrnon (SA-5), (WNP) a. 10 000 kg b . ok. 250 km c. kierowanie rozkazami + wiąz­ ka prowadząca radiolokacyjnej stacji śledzenia. 2. Nike Hercules (USA) a. 4 500 kg b. ponad 140 km c. kierowanie rozkazami. 3. Hloodhound Mk 2 (Wlk. Brytania) b. ponad 80 km c. kierowanie wiązką. Systemy manewrowe: 1. Ganef (SA-4) (WNP) a. 1 800 kg b . ok. 70 km c. kierowanie rozkazami. 2. Rapier (Wlk. Brytania) c. optyczne kierowanie i stacja radiolokacyjna śledzenia celu. 3. Goa (SA-3), (SA-N-4), (WNP) b . 30 km c. wiązka prowadząca + stacja pomiaru odchylenia bocznego. 4. Gecko (SA-8), (WNP) b . 16 km c. kierowanie rozkazami. 5. Gainful (SA-6), (WNP) a. 650 kg b . 60 km c. kierowanie rozkazami + stacja pomiaru odchylenia bocznego. 6. Crotale (Francja) a. 80 kg b . 8,5 km c. kierowanie komendowe. 7. Hawk (USA) a. 120 kg b . 35 km c. stacje radiolokacyjne. 8. Patriot (USA) c. sygnał sterujący / aktywną głowicą samonaprowadzania w końcowej fazie lotu. 9. Roland (Francja, Niemcy) a. 63 kg b . 6,3 km c. kierowanie komendowe. Systemy przenośne: 1. Grail (SA-7) (WNP) a. 15 kg b . 10 km c. głowica samonaprowadzania na podczerwień. 2. Blowpipe (Wlk.Br\ lania) a. 12,7 kg c. kierowanie radiowe 7 optycznym śledzeniem celu. 3. RBS 70 (Szwecja/Szwajcaria) a. 44 kg b . 5 km c. wiązka laserowa. 4. Stinger (USA) a. 13,4 kg c. pasywne samonaprowadzanie na podczerwień bądź promieniowanie ultrafioletowe. Objaśnienie: a. masa b. zasięg, c. układ kierowania. Przy niektórych typach występuje brak danych. 257

Lotnicze taktyczne pociski rakietowe
Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze' (po lewej). 1. Phoenix (AIM-54A), (USA) a. 380 kg b . 160 km c. zdalne-radiolokacyjne i w końcowej fazie lotu samonaprowadzanie radiolokacyjne. 2. Aspide (Włochy) a. 220 kg c. samonaprowadzanie półaktywne radiolokacyjne 3. Saab 372 (Szwecja) a. 110 kg, c. samonaprowadzanie na podczerwień. 4. Acrid (AA-6), (WNP) a. 800 kg b . 50 km c. samonaprowadzanie na podczerwień. 5. Matra Magie R-550, (Francja) a. 90 kg b. 6 km c. samonaprowadzani na podczerwień. 6. SRAAM (Wlk.Brytania) b. 8 km c. na podczerwień. 7. Sidewinder (AIM-9L), (USA) a. 72 kg b . 7 km c. samonaprowadzanie bierne na podczerwień. 8. Brazo/Pave Arm, (USA) a. 200 kg? b . 25 km ? Objaśnienie: a. masa b. zasięg, c. układ kierowania. Przy niektórych typach brak danych. Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze' (po lewej), wymagają: A. wysokiej manewrowości, która zwykle osiągana jest dzięki usterzeniu przedniemu pocisku bądź przez regulowanie ciągu (jak w pocisku rakietowym SRAAM), B. zdolności pokonania sil poprzecznych występujących podczas ostrego kąta toru lotu, C. systemów kierowania, umożliwiających operatorowi - pilotowi wykonanie manewru wymijania. Dwie możliwe metody wykonania ataku przy zastosowaniu pocisku raki­ etowego klasy „powietrze-powietrze" (po lewej). Pilot powinien zająć" pozyq'ę do ataku z tylu za przeciwnikiem: 1. „biały samolot myśliwski wykonuje manewr-unik przed zamierzonym atakiem z tyłu „czarnego' samolotu myśliwskiego; 2. każdy pilot samolotu usiłuje zająć wyjściową pozycję do odpalenia rakiety z tylnej półsfery: a. pozycja wyjściowa, b. odpalenie lotniczego kierowa­ nego pocisku rakietowego, c. trafienie celu.

Samoloty uzbrojone w rakiety klasy „powietrze­ -powietrze" mogą zwalczać inne statki powietrze. Te pociski rakietowe muszą być zatem wysoce manewrowe i dysponować dokładnymi systemami śledzenia celu. Do pocisków rakietowych klasy „powietrze-ziemia" należą niektóre strategiczne rakiety nuklearne, taktyczne pociski rakietowe do zwalczania celów naziemnych i nawodnych oraz niekierowane pociski do zwalczania celów naziemnych (patrz rozdział poświęcony bombom niekierowanym na str. 238).

258

Bomby i pociski z własnym napędem
Pociski rakietowe klasy „powietrze - ziemia" (po lewej). 1. SRAAM, nuklearny (USA) a. 1000 kg b . 160 km c. programowane kierowanie bezwładnościowe. 2. HARM (USA) a. 354 kg b . 16 km c. samonaprowadzanie bierne na źródło promieniowania. 3. Kormoran (AS-34), (Niemcy) a. 600 kg b . 37 kg c. programowane - bezwładnoś­ ciowe, w fazie końcowej - samo­ naprowadzanie aktywne radiolokacyjne. 4. SNEB 70 mm - rakieta lotnicza na wyposażeniu armii Francji i NATO. 5. RB 04 E (Szwecja) a. 600 kg b . do 32 km c. samonaprowadzanie aktywne radiolokacyjne. 6. Maverick (AGM-65), (USA) a. 209 kg b . 50 km c. samonaprowadzanie (głowica TV). 7. Sea Skua (Wlk .Brytania) a. 210 kg b. ponad 15 km c. samonaprowadzanie w półaktywne radiolokacyjne. Objaśnienie: a) masa b) zasięg c) układ kierowania

Samoloty mogą przenosić rakiety i pozostałe środki zrzutowe (po lewej), na zaczepach bądź w zasobnikach pod skrzydłami (a), i pod kadłubem (b). Samoloty bombowe dalekiego i średniego zasięgu mają luki bombowe (na bomby i pociski rakietowe). Niektóre pociski rakietowe klasy „powictrze-ziemia" zawieszane są na końcu skrzydeł (c), bądź z przodu, po obu stronach kadłuba samołotu (d).

Niekierowane lotnicze pociski rakietowe (po lewej), z reguły używane są przez samoloty do zwalczania celów naziemnych lub nawodnych, obecnie przenoszone są w specjalnych zasobnikach pod skrzydłami. Stateczniki pocisku po opuszczeniu zasobnika ulegają rozwinęciu. W zasobnikach mieści się od sześciu do czterdziestu rakiet. Na szkicu pokazany jest zasobnik szwedzki Bofors fvi-70, zawierający sześć rakiet niekierowanych do zwalczania celów naziemnych. Schemat pokonywania współczesnych systemów obrony powietrznej (po lewej). 1. Podczas lotu koszącego piłoci usiłują wyzwolić się z wiązki opromieńiowania nieprzyjacielskich radarów, 2. Zasięgi pocisków rakietowych pozwalają samołotowi-nosicielowi na pozostawanie poza zasięgiem działania systemów obrony powietrznej (a). Pociski rakietowe posiadają sterowanie współosiowe toru lotu (b), i system naprowadzania w końcowej fazie lotu (c). Dla każdej formy ataku stosuje się specjalne pociski rakietowe. 259

(USA) a. 6. komendy radiowe. 110 km c. Goa (SA-N-1). Penguin (Norwegia) a. 120 km c. bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. (USA) a. rakiety przeciwlotnicze: A. 68 kg. torpedy (patrz także str. Exocet (MM-40). torpedy do zwalczania okrętów podwodnych. bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. były rakietami na paliwo stale. Morskie pociski rakietowe (po lewej). Zostały one zastąpione przez torpedy na początku XX w. 6. Talos RIM-8. 96 km c. Objaśnienie. system bezwładnościowy i na podczerwień. 1. Przy niektórych typach brak danych. 770 kg b. Gabriel (Izrael) a. 330 kg b . Terrier (RIM-2). kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. 3. stosowane na m o r z u w XVIII i XIX w. b . 1360 kg b . Pociski rakietowe klasy „woda-powietrze" (po lewej): 1. 242). (USA) a. Pociski rakietowe klasy „woda-woda".5 kin c. Niektóre z nich dzielą się także na inne kategorie. kierowanie w wiązce prowadzącej/komendy radiowe. 20 km c. 2. 300 kg b . 1360 kg b . 3. klasy „woda-powietrze" B. 260 . 200 km c. 70 km c. 3175 kg b. zasięg c. 20 km c. Otomat (Włochy/Francja) a. 3. (WNT) b . system bezwładnościowy i samonaprowadzanie w fazie końcowej. Można nawet wymieniać części składowe. (Francja) a. Seacat (Wlk. (USA) a. kierowanie w wiązce prowadzącej. 3.rSrytania) c. balistyczne pociski rakietowe wystrzeliwane z wyrzutni pod­ wodnych (SLBM). kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny.Morskie taktyczne pociski rakietowe Pierwsze pociski z własnym n a p ę d e m . kierowanie komendowe oraz aktywny system radiolokacyjny. jak np. 2. Harpoon (RGM-84). 400 lub 500 kg b. 35 km c. 5. masa. bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. klasy „woda-woda" C. Standard (SM-2ER). kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. 30 km c. 635 kg b.Brytania) a. b. Seawolf (Wlk. metoda naprowadzania. 22 lub 41 km c. które niewiele różnią się od systemów naziemnych i lotniczych. Sea Killer Mk 2 (Włochy) a. 2. 5. torpedy do zwalczania celów nawodnych. a. 825 kg b . Obecnie występuje d u ż a różnorodność' morskich systemów pocisków rakietowych. 4. (po lewej) : 1. 4. klasy „woda-glębina wodna" D.

Ikara (Australia/ /Wlk. 3. Bomba eksploduje na zaprogramowanej głębokości. 1. Jeśli torpeda nie osiągnie celu przy pierwszym zajściu kontynuje „poszukiwanie celu" bądź wykonuje wielokrotne próby podejścia do atakowanego celu. przenoszącym ładunek nuklearny detonowany w wodzie. i samonaprowadzającycn się w sposób aktywno-akustyczny (3). 3 k m c. kierowanie komendowe oraz torpeda akustyczna. 1815 kg b . podczas lotu . Komputer przekazuje dane z sonaru okrętu. Może także przenosić ładunek nuklearny detonowany w wodzie. 2.torpedę bądtf ładunek nuklearny detonowany w wodzie. 458 k g b . •^m0^% Subroc (po prawej).torpeda akustyczna. „Terne" . 10 k m c. Asroc i Ikara (po prawej). 56 k m c. samonaprowadzających się w spo­ sób pasywno-akustyczny (2). są pociskami rakietowymi na paliwo stałe. Po starcie. Następnie pocisk rakietowy wynurza się nad zaprogramowany tor lotu i nastę­ puje odłączenie się bomby głębi­ nowej.torpedę. Subroc (UUM-44A). poprawiły skuteczność działania torped. 261 . Terne (Norwegia) a. 2. uzbrojonym w strategicznepociski rakietowe.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Pociski rakietowe klasy „woda-głębina wodna" (po prawej): Pocisk „Asroc" ma głowicę bojową . Asroc (RUR-5A). „Ikara" . 4. niekierowany. „Subroc" (wystrzeliwana z wyrzutni torpedowej okrętu podwodnego w zanurzeniu) ma ładunek nuklearny detonowany w wodzie. Torpedowce i okręty pod­ wodne używają torped kie­ rowanych przewodowo (1). jest pociskiem rakietowym dwustopniowym na paliwo stałe. 135 k g b. (USA) a. 1.50 kg głowicę bojową. Ikara.niekierowany. maksymalny zasięg sonaru (namierzanie akustyczne obiektów podwodnych) c. w wodzie . Układy kierowania (po prawej). (USA) a. kierowanie bezwładnościowe. których silniki napędzają akustyczną torpedę samonaprowadzającą się na cel. Kierowanie i zwalnianie torpedy następuje przez sygnały sterujące z komputera. Asroc leci po torze balistycznym i uwalnia torpedę nad zaprogramowanym punktem. jeszcze pod wodą zapa­ la się silnik rakietowy. Używany jest przez okręty podwodne w zanurzeniu przeciwko nieprzyjacielskim okrę­ tom podwodnym.Brytania) b.

2. 1969 r. (WNP) a.(WNP) a. Polaris A-3 (po lewej).(WNP) a. 6. 9500 km d. SLBM b. Sandał (SS-4). i „Cruise Missile" (2). (WNP) a. może być uzbrojony albo w jedną głowicę bojową o mocy ok. (WNP) a.Strategiczne i taktyczne nuklearne pociski rakietowe Pociski rakietowe z głowicami nuklearnymi dzielą się na strategiczne i taktyczne (do wsparcia pola walki). 1978 r. 10. 5. TCBM b. ICBM b. 8x100 KT c. nuklearna do 250 KT. celność trafienia: prawdopodobnie do 1 m. IRBM b. ICBM b . (USA) a. Mogą one przenosić także głowice konwencjonalne. 3x350 KT c. 5700 km d. 7800 km d. 1 MT. Pocisk rakietowy (a). ICBM b. 262 Tomahawk i pociski samosterujące Amerykańskie pociski samosteru­ jące typu „Tomahawk" (1). prędkość max: ok. (WNP) a. 9. Marynarki Wojennej USA. Ostatnia wersja pocisku Polaris o zasięgu 4630 km. 10500 km d. Minuteman III. max. zespół bojowy c. SLBM b . rok wprowadzenia do użytku. 6x200 KT c. w tym także pod­ wodnych. dalsze informacje znajdują się na stronach 274 i 275. 1977 r. . bądź w trzy głowice typu MIRV. W pociski „Toma­ hawk". Strategiczne balistyczne jądrowe pociski rakietowe (po prawej): 1. 7. 1x1 MT c. Uwaga: SS-20 składa się z d w u wyższych stopni SS-16. składają się z tych samych podzespołów i spełniają także takie same zada­ nia strategiczne i taktyczne. (Francja) a. 1x1 MT c. 2. 1975 r. 1959 r. SS-16. W niniejszym podrozdziale położono nacisk na systemy wprowadzone w latach siedemdziesiątych. 12000 km d. 1x18 MT c. uzbrojono siedemdziesiąt jeden okrętów. SS-20. 8x1-2 MT c. (USA) a. 4x200 KT c. 3000 km d. 2000 km d. 13000 km d. SS-17. 1975 r. Objaśnienie: a. i przewidziany jest do niszczenia strategicznych celów naziemnych. SS-19(WNP) a. SS-18 wz. 1980 r. 3. 3x150 KT c. 10000 km d. IRBM b . 930 km/godz. Znajduje się na uzbrojeniu okrętów pod­ wodnych (b). zasięg: 2500 km. Scarp (SS-9). głowica bojowa: konwencjonalna typu W 80. każda o mocy 300 KT. Mogą być" także uzbrojone w głowice nuklearne. W latach'1981-1986 dwieś­ cie pięćdziesiąt siedem bombow­ ców lotnictwa amerykańskiego zostało uzbrojonych w pociski „Cruise Missile"' napęd: turbinowy dwuprzepływowy kierowanie: TE RCOM masa: 1452 kg. 1976 r. 8. 1975 r. zasięg d. rodzaj pocisku rakietowego (objaśnienie na str. ma jeszcze napęd na paliwo stałe oraz układ kierowania bezwładnościowego. Trident C 4. prędkość marszowa: 660 km/godz. MSBS M-20. 1977 r. ICBM b. 234) b. TCBM b. 3x300 KT (?) c. 12000 km d. 4.

niekierowany: brak. jest naj­ większym amerykańskim takty­ cznym pociskiem rakietowym (głowica bojowa o mocy ok. masa: 2700 kg. zasięg: 270 km. osiąga on cel na polu bitwy. Pershing (po prawej). 120 km. 4.zawarty w pamięci komputera . Pershing li (a). „Pluto" może być wystrzeliwany z wyrzutni na czołgu AMX-30 (b). 400 KT). paliwo stałe. Radzieckie taktyczne pociski rakietowe. (po prawej): 1. który podczas lotu porównuje zaprogramowany tor lotu . Scud C . głowica bojowa: konwencjonalna z ładunkiem burzącym bądź z ładunkiem nuklearnym. systemu kierowania i napędu podobny jest do pocisku typu Scud. głowica bojowa: konwencjonalna z ładunkiem nuklearnym. nuklearny pocisk rakietowy (a). napęd: jednostopniowy. masa: 6300 kg. 3. . napęd.25 m. startuje z wyrzutni na ciągniku siodłowym (b). rakietowe paliwo ciekłe. Typu FROG. FROG7 długość: 9 m. Lance (po prawej). Głowica jądrowa prawdopodob­ nie o mocy wybuchu 1 KT. Scaleboard (SS-12).450 km. Jest wyposażony w radar korelacyjno-powierzchniowy. francuski taktyczny. Głowica bojowa zawiera sześć lub dziewięć ładunków samonaprowadzających się na cele (c). długość: 11. Pocisk p o d względem długości. Pocisk (a). wystrzeliwany jest z wyrzutni samobieżnej (o). zasięg: 60 km. i ma system samonaprowadzania w końcowej fazie lotu. 7 znajdują się na wyposażeniu armii WNP. Pociski FROG 3. nuklearny pocisk z uproszczo­ nym systemem kierowania bezwładnościowego o zasięgu 120 km. zasięg 800 km. Ten pocisk rakietowy został opracowany przez Amerykanów przecie wszystkim jako taktyczny. 2. Na uzbrojeniu znajduje się Scud B i C . Pociski rakietowe typu Scud (SS-1). Ze względu na wysoką dokładność trafienia celu posiada niewielką głowicę bojową.z rzeczywistym obrazem przelotu. Dzięki prostemu systemowi kie­ rowania bezwładnościowego (c). lecz ma większą średnicę.Pluto (po prawej). kierowanie: bezwładnościowe. Zasięg pocisku z głowicą o mocy wybuchu 15 lub 25 KT wynosi ok.

podczas ćwiczeń w wykrywaniu skażeń chemicznych na pozorowanym polu walki. rurką wskaźnikową. niszcząc przy tym siłę żywą. wprowadzonej w tej książce klasyfikacji. Wszystkie środki masowego rażenia charakteryzują się tym. 264 . Zabiegu tego dokonano w celu dokładnego pomiaru wielkości kuli ognistej i chmury pyłów w kształcie grzyba towarzyszących wybu­ chowi jądrowemu. użyte podczas I wojny światowej. Posługuje się on przyrządem rozpoznania chemicznego wz 54. Środki te mogą być przenoszone za pomocą systemów broni pokazanych uprzednio. Dodatkowo wyposażony w przenośny sygnalizator skażeń radioaktywnych.Rozdział siódmy BROŃ CHEMICZNA. tworzące „siatkę". nie mieszczącymi się we wcześniej. ale efekty ich działania mogą być całkowicie odmienno. BIOLOGICZNA I JĄDROWA W rozdziale tym zajmiemy się niektórymi ze środków masowego rażenia. od dawna zresztą wykorzystywanego w technice wojennej. Na końcu przedstawimy sposoby użycia broni biologicznej. Smugi dymu widoczne na tle nieba. Próbny wybuch jądrowy (na sąsiedniej stronic). Zaliczamy tu środki chemiczne. O m ó w i m y również czynniki działania niszczącego oraz wojskowe zastosowania broni jądrowej. w jego dłoniach widoczna pompka 7. takie jak gazy bojowe. że ich działanie może rozprzestrzeniać się w nieprzewidywalny sposób. uzyskano wystrzeliwując rakiety na paliwo pozostawiające wyraźny ślad. Do broni chemicznej m o ż e m y zaliczyć zastosowanie ognia. na poligonie Maralinga. ale na szeroką skalę użytego od II wojny światowej w postaci masowych bombardowań bombami zapalającymi. w połudruowej Australii. 1956 r. Żołnierz radziecki (po prawej).

.

Pociski zapalające i małokalibrowa amunicja zapalająca są stosowane nadal. sulfidem antymonu. Ma ona 3 zbiorniki o poi. wypełniane były prawdopodobnie pochodnymi ropy naftowej. Jest to zwykła butelka napełniona benzyną. 3. Wojska regularne wyposażone są w etatowe środki w postaci granatów zapalających (2). jej zapalenie następuje u wylotu rury miotacza. siarki. zapalającym się samorzutnie przy kontakcie z powietrzem. „koktajl Mołotowa". Artylerii od dawna używano do wywoływania pożarów budowli i statków. Pociski zapalające miotane ręcznie (powyżej). dlatego będą one omówione dokładniej. Pokazano brytyjską „bombę ognistą" wystrzeliwaną z dziewiętnas­ towiecznych dział gladkolufowych. W Bizancjum powszechnie używano jako broni wojskowej „ognia greckiego". tzw. Wprawdzie bomby zapalające zrzucano z pokładów sterowców lub samolotów podczas I wojny światowej. Pokazano wygląd współczesnego żołnierza amerykańskiego uzbrojonego w tego rodzaju broń. zgromadzonej w zbiorniku ciśnieniowym.3 1 na mieszankę zapalającą. Skorupę takiego pocisku wypełniano mieszaniną saletr}'.13. Głównym środkiem przenoszenia broni zapalającej stały się bomby lotnicze. Do jego wytworzenia używano jako podstawowego surowca ropy naftowej mieszanej z rozmaitymi dodatkami. inne wymagają stosowania specjalnych utleniaczy. Plecakowy miotacz płomieni (powyżej). Szyjkę butelki zatyka się łatwopalnym materiałem. które wymagają wymuszonego zapalenia. Używa się również podręcznych miotaczy płomieni jednorazowego użytku. Zwiększało to intensywność spalania. Naczynia wypełnione palną cieczą stosowano już podczas wojen w pierwszych pięciu wiekach naszej ery. stosowanej już na skalę strategiczną. Magnez w postaci metalicznej stosowano w lotni­ czych bombach zapalających.6 kg) z czasów II wojny światowej. Maksymalny zasięg wynosi 70 m. a ciecz zapalana jest elektrycznie. Pociski zapalające (powyżej). Niektóre z nich palą się wyko­ rzystując tlen zawarty w powie­ trzu. zwraca uwagę specjalna odzież ochronna. 266 . choć przez długi okres miała ona ograniczoną skuteczność.Broń zapalająca Od niepamiętnych czasów ogień był używany jako groźna broń. Tablica (po prawej). wypełnianych grubymi płytkami tego metalu. „slrzałów". żywicy. Miotano je za pomocą różnych maszyn oblężniczych. Większość z nich wypełniana jest białym fosforem. Brytyjska bomba 30-funtowa (ok. zapoznamy się z niektórymi współczesnymi środkami zapalającymi. Za pomocą broni zapalającej. Do miotania płomienia służył specjalny syfon. to jednak masowe bombardowa­ nia tego rodzaju bombami zaczęły się w latach II wojny światowej. Bomby zapalające (powyżej). Butelka zapalająca (1). dodając odpowiednie środki chemiczne. Pokazano radziecką konstrukcję 1JPO-50. Duże miotacze montowane są leż niekiedy na czołgach. Prześledzimy sposoby używania ognia jako broni. Ręczne miotacze płomieni (powyżej). atakowano tereny zurbanizowane. Umożliwiają wyrzuca­ nie płonącej cieczy. łojem i terpentyną. Po raz pierwszy broń lego rodzaju zastosowano podczas 1 wojny światowej. Można wywoła? również samozapłon rozlanej po rozbiciu o przeszkodę benzyny. Zawartość zbiorników wystarcza na oddanie kilku 2-3 sek. Niektóre z tych substancji zapalają się samorzutnie. Zastosowanie ognia w starożyt­ ności (po lewej). są również takie. przedstawia najważniejsze środki i materiały zapalające stosowane w XX w. głównie ze względu na trudności związane z wytworzeniem ognia na polu walki. w tym również z wapnem.

biologiczna i j ą d r o w a Lotnicze bomby zapalające (po prawej). jedna z kilku od­ mian tego typu będących w uz­ brojeniu amerykańskim w latach sześćdziesiątych i siedemdzie­ siątych. C. Wytwarzają one intensywny płomień skupiony w punkcie upadku bomby. Ładunek inicjujący (powodował również odrzucenie statecznika) f. Tym samym. Rozpryskowe. zwiększając skuteczność bomby. f. W wyni­ ku wstrząsu wywołanego upadkiem. Istnieją również inne rodzaje napalmów nowej generacji. Punktowe. To z kolei. inicjowało zapalenie się magnezowego kadłuba bomby. powodując zapalenie się wkładki termitowej. Począt­ kowo stosowano w tym celu sole kwasu naftenowego i palmitowego (naflen glinu i palmit Efekt „burzy ogniowej" (po prawej). że metalowa wkład­ ka całkowicie się topiła. Jeśli zrzuci się dostatecznie dużo bomb zapalających np. na miasto. tworząc jedno ognisko. z 11 wojny światowej. na Wielką brytanię już w 1915 r. Po upadku powodują rozrzucenie płomienia na dużym obszarze. Paliła się punktowo. Była to niezwykła konstrukcja. Powstawała przy tym tak wysoka temperatura. pożary skupione. było wystrzeliwanych kolejno 7 kaset z materiałem palnym. Pierwsza kaseta zapalająca g. W momencie uderzenia o ziemię roztopiony metal rozpryskiwał się razem z płonącym ładunkiem żywicy. Perforowany kominek metalowy wypełniony termitem c. Zapalnik b. obszary leśne itp. B. stosu­ je się je do wzniecania pożarów w budynkach jak i miejscach kon­ centracji sprzętu pancernego itp. Tego rodzaju bomby zrzucano ze sterowców niemiec­ kich (Zeppelinów). Pręt bezpiecznika d. Ładunek termitu glinu). występowanie zjawiska nazwanego „burzą ogniową". Powoduje to zassanie mas zimnego powietrza ku środkowi ogniska pożarów. w postaci cieczy. Żywica d. impuls ogniowy inicjował zapalenie się ten nit u w ypełn łającego bombę. ruchomy detonator uderzał w stałą iglicę. w czasie 10 minut. wynaleziono w 1943 r. żywioł staje się niemożliwy do opanowania. Oplot z liny e. ZapalniK e. 267 . US Navy MK 78 Mod 2. wywoła to tzw. wówczas ciepło wytwarzane nad centrum pożaru powoduje unoszenie się olbrzymich ilości gorących gazów. jest znacznie skuteczniejszy. Pokazana odmiana za­ wierała 416 litrów napalmu.Broń c h e m i c z n a . Dzięki temu Napalm B. ben­ zen i benzyna. a z kadłuba bomby. które powodowały żelo­ wanie ropy. Płonie wytwarza­ jąc temperaturę 850 st. W czasie 11 wojny światowej stwier­ dzono. c. a. Po uderzeniu o ziemię wybuch małego ładunku wybuchowego odrzucał ogon ze statecznikiem. co wzmaga intensywność procesu spalania. Niemiecka bomba typu BI EZB (po prawej). Zapalnik zaczynał działać w momencie zwolnienia bomby. mogą być używane do ataków na siłę żywą. Pierwsze bomby zapalające (po prawej). b. Jego istotnymi składnikami są zagęszczacze polistyrenowe. przy czym czas palenia wydłuża się dwa do trzech razy w porówna­ niu ze zwykłym napalmem. Niewielki ładunek wybuchowy miał na celu odstraszanie ludzi usiłujących gasić pożary. Waga 1 kg. d. zwiększając jej ełekt zapalający . Jej nazwa pochodzi od pierw­ szych liter nazw substancji zagęszczających dodawanych pierwotnie do ropy lub innych ciekłych węglowodorów. Statecznik z blachy stalowej Skorupa magnezowa Otwory zapałowe Detonator Iglica Ładunek wybuchowy I 1 a. na obrzeżu powstanie strefa obniżonego ciśniema. Ze względu na sposób palenia zastosowanego w nich środka dzielą się na dwa zasadnicze typy: A. Bomba napalmowa 750 funtów (po prawej). Bomba spadała na małym spadochronie. Obecnie stosuje się Napalm B. Ładunek termitowy umieszczony w przedniej części kadłuba. Statecznik bomby (blacha stalowa) c. Ponieważ ma to charakter reakcji łańcuchowej. e. Brytyjska bomba zapalająca 25 funtowa (po prawej). charakteryzujące się przedłużonym czasem palenia i dużą przyczepnością do podłoża. spalał się w miejscu upadku bomby. Mieszaninę palną zwaną na­ palmem. Podstawa metalowa a. Brzechwy statecznika b.

Maska przeciwgazowa typu filtracyjnego (a). Tabela (poniżej). Podrażniające BST powodują czasową niezdol­ ność do działań. co izo­ luje organizm od wpływów zew­ nętrznych. trujące gazy paralityczno-drgawkowe zostały użyte przez wojska irackie w 1984 r. Skuteczność i trwałość działania gazów bojowych zależą w dużej mierze od lokalnych warunków. Wykaz (po prawej). wydane w Nowym Jorku . podczas zmagań ł wojny światowej. duszące. Również w tym okresie zastosowano gazy drażniące. (Dane przytoczono za „Środki chemiczne w wojnie światowej" autorstwa A.) W grudniu 1987 r.1% wszystkich strat poniesionych przez walczące armie zostało spowodowane użyciem gazów bojowych. Osiągnięto to poprzez zas­ tosowanie impregnowanego pa­ pieru (b). wyrażone w tvsiącach ton. rodzajów środków chemicznych stosowanych jako gazy bojowe. zwłaszcza przy dużej wilgotności powietrza. Tabela pokazuje ilości gazów bojowych zużytych przez strony konfliktu. Prentissa. i pończoch ochronnych (d). władze ZSKR przyznały się do posiadania 50000 ton bojowych środków chemicznych. Dawka śmiertelna jest to taka ilość substancji trującej.M. Bojowe środki trujące (BŚT). skórę i drogi oddechowe. Bojowe środki trujące mogą wnikać do organizmu wieloma drogami. Gazy drażniące i her­ bicydy omówiono na następnej stronie. w postaci n p . Użycie gazów bojowych w I wojnie światowej (po prawej). które stosowane są po dzień dzisiejszy przez siły policyjne do tłumienia rozruchów.. mogą być śmiertelne dla organiz­ mu ludzkiego. Środki pa­ rzące działają na odkrytą tkankę. 268 . 1937. Pokaza­ ny brytyjski model odzieży och­ ronnej chroni ciało przed przeni­ kaniem środków trujących przez skórę. Około 1. Są to środki z grupy parzących. Inne BST mogą wywołać rozległe obrażenia. Skutecznym sposobem ochrony jest zastosowanie speq'alnej odzieży i maski filtracyjnej (po lewej). substancji roślinobójczych.' ogólnotrujące. środki duszące prowadzą do wypełnienia płuc płynami fizjologicznymi. chroni oczy. środki atakujące krwioobieg wiążą się z hemoglobiną. Działanie takie cechuje środki: paralityczno-drgawkowe. a zwłaszcza od pogody. Środki paralityczno-drgawkowe atakują centralny układ nerwowy. Ostatnią grupą BST są środki pośrednie. tym samym tlen nic dociera do komórek ciała. Pomimo podpisanych konwenq*i i powszechnego potępienia przez opinię publiczną świata. rękawic gumowych (c). Ter­ min „ogólnotrujące" odnoszony jest do szeregu substancji będą­ cych silnymi truciznami o kom­ pleksowym działaniu. Gazy bojowe.Broń chemiczna Pomimo stosowania trucizn jako narzędzia zbrodni od niepamiętnych czasów. podaje dokładniejsze informaq"e o wybranych substancjach. Dzieli się je na drażniące i psychochemiczne. która wywoła 50 % zgonów wśród porażonych. era wojny chemicznej zaczęła się dopiero 22 kwietnia 1915 rv kiedy to po raz pierwszy użyto gazu bojowego pod Ypres.

skorupa pocisku Wyrzutnia Livensa (powyżej). Środek chemiczny wraz z mieszanką pirotechniczną 6. Tzw. używany niekiedy do wystrzeliwania nabojów z gazem CS. otwierano jednocześnie zawory wszystkich butli. Gazy drażniące (po lewej). co rozrywało skorupę pocisku i rozpraszało skroplony gaz. Zwykle pali się wydzielając gryzący dym. 1. Otwór w skorupie. Strzelba-granatnik Smith and Wesson 210. Niemiecki pistolet sygnałowy P2A1 przystosowany do wystrzeliwania granatów łzawiących. Powyżej okazano schematycznie oprysiwanie za pomocą samolotu. lub amunicji gazowej do strzelb i granatników (C). Zawleczka zabezpieczająca 2. a. (tzw. chmury gazu (C). w rzędach po 25 luf. miotacza min lub moździerza. Własne oddziały postępujące za chmurą gazową musiały być" wyposażone w maski przeciwgazowe. 1. ł a d u n e k wybuchowy 6. Gdy wiał sprzyjający wiatr (B). z czasów I wojny światowej. granatów ręcznych (B). Nr 4 MK 1/1). 269 . brytyjska prosta wyrzutnia pocisków gazowych z czasów I wojny światowej. ładunek wybuchowy c. płynęły w kierunku okopów nieprzyja­ cielskich. ataki falowe) podczas I wojny światowej wykonywano w opisany niżej sposób. które powodują zniszczenie liści. Paląc się wydziela gaz C N I . Wystrzeliwuje się z niej różne typy granatów na odległość do 100 m. Spłonka inicjująca 3. 3. Już w starożytności np. c.Broń chemiczna. Przy upadku pocisku zapalnik powodował wybuch niewielkiego ładunku. Pyrotechnic. komora zapalnika b. biologiczna i jądrowa Chmura gazowa (powyżej). Współ­ czesnym przykładem podobnych działań może być opryskiwanie wielkich połaci leśnych (np.5 cala. Worki z piaskiem 2. za pomocą defoliantów. są obecnie powszechnie stosowa­ ne do rozpędzania tłumów podczas zamieszek. Ładunek zapalający 4. z których korzystał przeciw­ nik w obleganej twierdzy. Amerykański granat typu USA BC-M25A2 z gazem łzawiącym. Tym samym pozbawia się przeciwnika osłony jaką daje roślinność. 1. skroplony gaz d. 2. Dzięki tego rodzaju substancjom siły porządkowe uzyskują dodatkowy skuteczny środek pozwalający wyeliminować użycie broni palnej.5 cala. Lufa cienkościenna 4. Niemiecki pocisk gazowy (powyżej). b. Gazy łzawiące mogą być stosowane w postaci aerozoli (A). wszystkie lufy odpalano jednocześnie. Francuski miotacz gazu typu 63 FDM. dżun­ gli). Ładunek miotający E Pośrednie metody użycia broni chemicznej. Wystrzeliwano go z tzw. „łyżka" zapalnika 5. starano się zatruć źródła wo­ dy. Miotacze granatów łzawiących (po prawej). Brytyjski pistolet sygnałowy (Pistol. 1. Zbiornik z ciekłym gazem 5. którym wyrzucany jest gaz. Może wyrzucać strumień gazu CŚ przez 30 sek. w praktyce stosowano to podczas wojny wietnamskiej. Przewody elektryczne 3. Brytyjski nabój gazowy typu L3A1 do pistoletu specjalnego kal 1. Butle z gazem (A). Typowy granat łzawiący (powyżej). Tego typu moździerze wkopywano w ziemię. a. Pierwsze ataki gazowe. umieszczano na pierwszej linii okopów.

który trafia w jądro uranu. 2. taką. Źródło neutronów g. przy'doko­ naniu eksplozji na wysokościach od 600 m do 15200 m. 3. Wskutek tego masy powietrza zaczynają gwałtownie przemieszczać się ku epicentrum wywołując gwałtowny huragan — prędkość wiatru dochodzi do 1000 km/godz. przy czym zachodzi identyczna reakcja. W wyniku tego rozpoczyna się reakcja łańcuchowa. Do zapoczątkowania reakcji łańcuchowej rozszczepienia jąder potrzebny jc. wokół którego krążą elektrony. 1. sposobami jej przenoszenia oraz omówimy skutki jej działania. Mechanizm jądrowej bomby jednofazowej (powyżej). lżejsze pierwiastki. powoduje to odparowanie materii. uwalnianych jest ponad 36 megawatów' energii.000. Ekran odbijający neutrony c. jak w czasie wybuchu 1000 t TNT (trotylu). stwierdzono bowiem. za czołem fali powstaje strefa podciśnienia. Większa jednostka. W czasie wybuchu ładunku jądrowego o mocy 1 kilotony (KT) wydziela się taka sama energia. że największą skuteczność bojową wybuchu powietrznego uzyskuje się (w zależności od mocy użytego ładunku jądrowego). Jeśli kula ognista dotknęła powierzchni ziemi.edzeniowej fali Macha. C i tworzy kulę ognistą. Energię wybuchu jądrowego mierzy się tzw. Po przejściu fali uderzeniowej .Na następnych stronach omówimy metody wywołania eksplozji nuklearnych i towarzyszące im zjawiska. W czasie wybuchu wydziela się promieniowanie świetlne w postaci niezwykle silnego błękitnawego światła i dużej ilości ultrafioletu. Masę podkrvtyczną"uranu U 235 lub plutonu Pil 239.xl0-' 2 ). Porusza się ona z.000 t TNT. Zjawisku. Jedno­ cześnie wybucha właściwy ładu­ nek wybuchowy powodując ściśnięcie materiału rozszczepial­ nego do masy nadkrytycznej. której towarzyszy znaczne nadciśnienie. Po uruchomieniu zapalnika. Powstaje charakterystycz­ na chmura w kształcie grzyba. w punktach przecięcia obu tych fal (c). Wykorzystuje reakcję rozszczepienia jąder uranu U 235 lub plutonu Pu 239. przy czym kula rozrzedza się szybko i porywa za sobą pyły z powierzchni ziemi. rozpadających się na dwa inne. Część fali odbija się od gruntu. i.czynniki rażące wybuchu jądrowego. W wyniku zderzenia jądro uranu rozpada się na dwa inne lżejsze jądra. bliżej epicentrum mająca charakter fali uderzenio­ wej. nakłada się na falę pierwotną (a). równoważnikiem trotylowym. a. Uran ściśnięty do masy krytycznej 270 . Za falą cieplną pojawia się fala podmuchu. 4. Ładunek miotający źródło neutronów e. następuje dwukrotny wzrost ciśnienia i prędkości. (tj. lala odbita (b). Razem z pyłami zostaje ona zassana ku górze. W efekcie fala czołowa ma charakter rozrz. 4. tj.45 kg uranu U 235. Komory z materiałem wybuchowym d. wybuch małego ładunku mio­ tającego wrzuca źródło neutro­ nów do kadłuba bomby. Towarzyszy temu wyzwolenie d w u swobodnych neutronów i 32 pikowatów energii (piko-tj. a następnie płaszczem . Jeśli z jądra zostanie wyrzucony neutron. W ten sposób. powstaje ogromna strefa obniżonego ciśnienia.kadłu­ bem odbijającym neutrony. Każdy atom ma jądro złożone z protonów i neutronów.:l spowolniony swobodny neutron. temu towarzyszy unoszenie się kuli ognistej ku górze. w której nie może dojść do samo­ rzutnej reakcji łańcuchowej) ota­ cza się ładunkiem wybuchowym. Źródło neutronów po wystrzeleniu i. Broń jądrowa jednofazowa (powyżej). Kula ognista wytwarza promieniowa­ nie cieplne rozchodzące się kuliście z olbrzymią szybkością. towarzyszy temu wyzwolenie dużych ilości energii. 3. Kula ognista nie musi się stykać 7 powierzchnią. Zjawiska towarzyszące wybuchowi jądrowemu (powyżej) . dalej przebiega ona już lawinowo. 2. zwanej jądrową. prędkością nieco większą niż prędKOŚć dźwięku (230 m/sek). przy rozpadzie 0. Zapalnik b. Tłok £. odpowiada energii wybuchu 1. Zjawisko to wykorzystano w broni. zwana megatoną . Masa podkrytyczna n.Broń jądrowa Materia zbudowana jest z atomów. Następnie zajmiemy się rodzajami broni jądrowej. Otaczające punkt zerowy powietrze nagrzewa się'do 10 000 000 st. Swobodne neutrony zderzają się z dwoma kolejnymi jądrami.

co wywoływało wybuch jądrowy. a) Atomy deuteru i trytu zderzają się. e 1. Tryt jest to izotop wodoru o liczbie masowej 3. W wyniku eksplozji niewielkiego ładunku wybuchowego. co tysiące bombowców przenoszących broń konwencjonalną. termojądrowe przy tej samej masie daje 3-4 krotnie więcej energii niż materiały rozszczepialne.jego masa winna być co najm niej równa tzw. klasyczna bomba wodorowa. Ekran neutronów 5. Ich jądra łączą się. odizolowano niewielką ilość uranu. 2. Synteza deuteru i trytu (powyżej). Wytworzona energia powoduje zapoczątkowanie reakcji syntezy deuteru i trytu. Uran 238 7. Zapalnik ciśnieniowy 2. Ten z kolei otacza się płaszczem z U 238. masie krytycznej tj. nie ma tu też problemów związanych z masą krytyczną. przy czym wydziela się olbrzymia ilość energii i jeden swobodny neutron (3). Tak wielka koncentracja wyzwalanej energii w praktyce oznacza.Broń chemiczna. Chociaż podczas syntezy atomu He 3. wyzwala się przy tym duża ilość energii i jeden neutron. Ab\' mogło dojść do wybu­ chu jądrowego. Wydzielające się przy tym szybkie neutrony owodują rozszczepianie jąder 238. Przyjęto założenie. jako materiału rozszczepialnego użyto uranu 235. Urządzenie inicjujące Podobnie skonstruowana jest broń jądrowa dwufazowa tj. Ładunek konwencjonalnego materiału wybuchowego 3. Następuje również sześciokrotne zwiększenie emisji neutronów. Tłok 3. zwana powszechnie wodorową. Uran (masa podkrytyczna) 4. Dzięki warunkom wytworzonym przez wybuch jądrowy możliwa stała się synteza" (fuzja). Uran 235. biologiczna i jądrowa „Little Boy" (powyżej). Bron termojądrowa. Deuterek litu otacza się płaszczem U 235 lub Pu 239. musi zostać zgro­ madzona pewna ilość uranu . Synteza deuteru (powyżej). wykorzystuje zupełnie inne zjawisko niż rozszczepienie jąder. Synteza jądrowa. Deuter jest lo izotop wodoru o liczbie masowej 2. nie występuje tu jedynie warstwa U 238. b) W wyniku tego powstaje jądro helu o liczbie atomowej 4. Źródło neutronów 4. lub Pluton 239 8. takiej w której dochodzi do samorzutnej reakcji łańcuchowej. Dzięki energii uzyskanej z eksplozji jądrowej. Ekran neutronów 5. to dzięki nieporównywalnie mniejszym wymiarom atomów deuteru czy trytu. mały kawałek zostawał połączony z resztą uranu. wybuch taki wytwarza dużą ilość substancji promieniotwórczych. wyzwala się znacznie mniej energii niż podczas rozbicia jądra uranu (plutonu). Materiał wybuchowy 6. od pewnej masy uranu 235. często nazywana termojądrową lub woaorową. 1. Ładunek wybuchowy 2. Materiały potrzebne do uzyskania paliwa termojądrowego są o wiele tańsze i łatwiejsze do zdobycia od materiałów rozszczepialnych. Mieszanina deuterku i trytku litu 9. W tej właśnie fazie wydziela się najwięcej energii. Dlatego w pokazanej bombie. porównano objętości i masy uranu 235 i TNT przy odpowiadających im energiach wybuchu. paliwo Broń jądrowa trójfazowa (po lewej). jąder lekkich pierwiastków. co dostarcza dużych ilości energii. Masa drugiej części uranu została dobrana tak. mniejszej od masy krytycznej. że całość uranu ulega rozszczepieniu. 1. Pojemnik ocnronny ź ołowiu W tabeli (powyżej). dwa atomy deuteru zderzają się. lub He 4. 271 . tak nazwano bomfję zrzuconą na Hiroszimę. W pierwszej fazie dochodzi do reakcji łańcuchowej i towarzyszą­ cej jej eksplozji jądrowej. Uran (masa podkrytyczna) 6. W tej 20 kilotonowej bombie. że pojedynczy samolot lub pocisk rakietowy jest w stanie wywołać zniszczenia na tą samą skalę. by masa obu kawałków tworzyła masę krytyczną. dając w efekcie atom izotopu helu o liczbie masowej 3.

21000 / 1078 2. Strefy zniszczeń oznaczone) 1-9. Pierwszy stopień oparzeń (rumień) 21 3i Strefy działania rażącego fali uderzeniowej 0-1 Całkowite zniszczenia 1-2 Zniszczenia konstrukcji betonowych 2-3 Większość budynków ulega zniszczeniu 3-4 Budynki wielokondygna­ cyjne zostają uszkodzone 4—5 Zrujnowane zostają urządze­ nia przemysłowe. Trzeci stopień oparzeń (martwica) F.porównaj poniżej). Tabela poniżej podaje zasięgi stref dla bomb o większej mocy. a w dalszych odległościach jej gwałtowne spalanie. 3500 / 257 7. Strefy zniszczeń wywołanych przez falę cieplną oznaczono G (opis zniszczeń . Głębokość stref zmienia się proporcjonalnie. fala podmuchu. 50 % fala uderzeniowa b. 10500 / 611 4. W dolnej części diagramu pokazano zasięg działania fali uderzeniowej. 7000 / 466 5. Skutki wybuchu bomby jądrowej o mocy 20 KT przedstawione na planie Waszyngtonu. Wydzielające się promieniowanie przenikliwe (składające się z promieniowania gamma i neutronów) oddziały wuje na istoty żywe w wyjątkowo niebezpieczny sposób i choć jest niewidoczne. 14000 / 766 3. Fala podmuchu działająca w postaci fal ueferzeniowych wywołuje powstanie niezwykle gwałtownych wiatrów. fabryk itp. Wyparowywują metale B. na tle mapy Wysp Brytyjskich. 85 % energii zostaje wyzwolone w postaci energii cieplnej. Przedstawiono hipotetyczną sytuację jaka zaistniałaby po wybuchu powietrznym ładunku o mocy 100 KT. Nadciśnienie w poszczególnych strefach rażenia. Założono. 35 % fala cieplna c. 272 . powstałych w wyniku wybuchu strategicznego ładunku nuklearnego. 4900 / 362 6. ale znaczna jej część zamieniona zostaje w falę podmuchu. Drugi stopień oparzeń (pęcherze) G. z epicentrum nad miastem Manchester. w zależności od mocy użytego ładunku. Guma t tworzywa sztuczne zapalają się D. Podczas wybuchu powietrznego. Rozkład energii powietrznego wybuchu jądrowego (po lewej). 1. 5 % początkowe promieniowanie przenikliwe Strefy działania rażącego promieniowania cieplnego A. że epicentrum wybuchu znalazłoby się w pobliżu Pentagonu. Ostatecznie cała energia rozkłada się w następujący sposób: a. oznaczone jako 8-9. Poniżej podano nadciśnienie wyrażając je w k p / m 2 i szybkość wiatru wyrażoną w km/h w poszczególnych strefach. Okręgami zaznaczono strefy /niszczeń wywołanych falą uderzeniową. oznaczonymi od A do G. 1400/112 700 / 77 9. Drewno pali się lub ulega zwęgleniu E. Poszczególne strefy zostały omówione poniżej. Skutki działania promieniowa­ nia cieplnego i fali uderzeniowej (po prawej). promieniowanie przenikliwe i skażenie promieniotwórcze. W górnej części planu pokazano zasięg skutków działania impulsu cieplnego z wyodrębnionymi strefami zniszczeń. 2 1 0 0 / 1 6 8 8. wywołuje śmiertelne skutki. 5-6 Zrujnowane zostają domy mieszkalne 6—7 Przewracają się pojazdy 7—8 Uszkodzenia budynków murowanych 8-9 Uszkodzenia budynków drewnianych Zasięg zniszczeń (powyżej). 10 % skażenie promieniotwórcze d.Skutki wybuchu jądrowego Głównymi czynnikami wywołującymi zniszczenia podczas wybuchu jądrowego są: promieniowanie cieplne. Impuls cieplny powoduje parowanie materii. Metale topią się C.

1. w górne warstwy stratosfery (b). przy czym przenika przez wodę. będzie miała falę podmuchu iden­ tyczną do wytworzonej przez bombę o mocy 10 MT.4 km (a). y) na organizm człowieka przy jednorazowym naświetleniu. Może to powodować skażenia na skalę światową (c). mRAD) lub w remach i milircmach. mury ceglane a nawet ołów. Tym samym zasięg skażeń promieniotwórczych jest niewiel­ ki i ma znaczenie lokalne (a). Tabela pokazuje skutki działania promieniowania jonizującego (a. obłok pyłów może sięgnąć wysoko.Broń c h e m i c z n a . b i o l o g i c z n a i j ą d r o w a Przenikliwego (po prawej). cllatcgo wprowadzono pojęcie dawki napromieniowania odnoszące się do organizmów żywych . Np. wybuchająca tak jak w (b). Przenikając przez żywe tkanki promienie (wywołują naruszenie struktury molekularnej. lub gdy dawka promieniowania została pochłonięta w ciągu 1 godziny. wydzielone w pierwszych sekundach wybuchu jądrowego oddziaływujc w promieniu wielu setek metrów. Promieniowanie mierzone jest w rentgenach (R). wybucha­ jącą na wysokości 2. wchodzące w jej skład atomy zostają zjonizowane.podaje się ją w radach. Kiedy kula ognista wybuchu jądrowego dotknie powierzchni ziemi. Gdy pary te wystygną. a następnie ulegają samorzutnemu rozpadowi. ziemię. Materia ta wraz z odparowanymi częściami korpusu bomby jest silnie bombardowana strumienia­ mi neutronów towarzyszącym pierwotnemu promieniowaniu wybuchu. Z niej właśnie powstaje grzyb atomowy. milifadach (RAD. beton. w określonych odległościach i przy określonej mocy ładunku jądrowego. Wysokość. Skażenie promieniotwórcze (powyżej). Przy niewielkiej mocy użytego ładunku jądrowego grzyb nie jest wysoki i mieści się w troposferze. opadają na ziemię w postaci silnie radioaktywnego pyłu. 273 . B. Optymalna wysokość" po­ wietrznego wybuchu jądrowego (powyżej). spowoduje to odparowanie i zassanie dużych ilości materii. działanie fali pod­ muchu na poziomie gruntu stano­ wić będzie zaledwie 1/5 tego co uzyskalibyśmy detonując te samą bombę na wysokości ok. i milirentgenach (mR). jeśli bomba o mocy 1 MT wybuchnie na wysokości ok.2 km (b). Jednostki te oznaczają stopieii jonizacji atomów ośrodka poddanego działaniu promienio­ wania przenikliwego. 2. zwanego skażeniem promieniotwórczym. Dzięki temu cząstki pyłów mogą być przenoszone przez wiatry na olbrzymie odległości.4 km (c). Skutki promieniowania Przybliżony poziom promieniowania początkowego (po prawej). Tkanka żywa pochłania 14% więcej promieiiiowania niż powietrze. na której wykonano wybuch jądrowy ma istotny wpływ na osiągnięte efek­ ty. Natomiast przy wybuchu ładunku wielkiej mocy. Promieniowanie typu gamma. Bomba o mocy 1 MT.

264 e. Poszczególne głowice charakteryzują się dużą dokładnością trafienia i niewielką mocą. Wlk. (B) pociskach artyleryjskich. Rodzaje głowic nuklearnych stosowanych w pociskach rakietowych (powyżej). vv przypadku wykrycia antyrakiet wystrzelonych naci celami głównymi. Nowszą generacją pocisków wie­ logłowicowych jest pocisk z mane­ wrującymi głowicami przeznaczo­ nymi do niszczenia niezależnych celów (MARV). Głowice maja wła­ sne silniki rakietowe i układ stero­ wania sprzężony z komputerem. Indie dysponują materiałem rozszczepialnym na 12-38 głowić. Całkowita ilość głowic jądrowych: a. Brort jądrowa jest bronią odstraszającą tj. co zmniejsza prawdopodo­ bieństwo ich zniszczenia i pozwala zniszczyć cele rozproszone na dużym obszarze. został on już zastąpiony przez wielkie mocarstwa innymi. 4. Głowice zmierzają indywidualnie do celów oddalonych od siebie o wiele kilometrów. zmieniły się środki ich przenoszenia. Ostatni odcinek lotu głowice pokonują samodziel­ nie. nazywanymi MIRY i MARY. USA 9 970 c. istniejących obecnie arsenałów strategicznych broni jądrowych (dane po układzie SALT II. Białoruś i Kazachstan 10 456 b . 'Brytania 192 f. Pocisk wielogłowicowy z głowicami przeznaczonymi do niszczenia niezależnych celów (MIRV). Francja 512 d. obecnie w uzbrojeniu znajdują się pociski wielogłowicowe o dużej dokładność trafienia. te ostatnie mają wprowadzić w błąd systemy antyrakietowe nieprzyjaciela. Głowice nuklearne mogą być przenoszone w: (A) bombach zrzucanych 7 samolotów. nowszymi systemami wielogłowicowymi. I )zięki wspomnianym właściwoś­ ciom pociski wielogłowicowe sta­ nowią większe zagrożenie dla prze­ ciwnika niż pociski wcześniejszych generacji. 274 . System taki zastosowano po raz pierwszy w pociskach strategicznych w latach 1970-71. Porównanie (po prawej). 1. Sposoby przenoszenia (po prawej). Izrael do 100 (przypuszczalnie) g. (przypuszczalnie) h. Pierwsze pociski rakietowe przenosiły tylko jedną głowicę jądrową. 2. z czerwca 1988 r. Chiny ok. (przypuszczalnie). Przedstawimy także ilość i rodzaje broni jądrowej będącej współcześnie na uzbrojeniu. Początkowo stosowano pociski rakietowe z pojedynczymi głowicami o wielkiej mocy. sposoby przenoszenia głowic jądrowych do celu. Pakistan dysponuje materiałem rozszczepialnym na 1-7 głowic. 3. Dzięki temu głowice w samodziel­ nej fazie lotu mogą zmienić kurs na cele zapasowe. Pocisk wielogłowicowy (MRV) jest lak zaprojektowany. Ukraina. który musi w swych planach brać p o d uwagę możliwości niszczące tej broni.). Od lat pięćdziesiątych. Wiatach pięćdziesią­ tych i sześćdziesiątych monto­ wano na nich głowice o wielkiej mocy mierzonej w megatonach.Użycie broni jądrowej O m ó w i o n o tu główne sposoby użycia broni jądrowej. Rosja. by mógł przenieść kilka głowic na duży cel powierzchniowy. (C) pociskach rakietowych startujących z ziemi. kiedy to b r o ń jądrowa osiągnęła swe dominujące znaczenie w rozgrywkach politycznych. jej skuteczność opiera się na stwarzaniu zagrożenia dla potencjalnego przeciwnika. Pełniejsze informacje na temat pocisków rakietowych z głowicami jądrowymi zawarto w rozdziale szóstym. typy głowic i przewidywane cele dla takiej broni. jest czymś w rodzaju „autobusu" przewożącego pewną ilość głowić bojowych i pozorowanych. obecnie przeważają pociski wielogłowicowe. Gdy tor lotu takiego pocisku zaczyna opadać. wystrzeliwane są głowice bojowe i pozorne. wody lub powietrza.

3. i Płd. RFN. SP (Self Propeled) . Globalne i międzykontynentalne. państwa NATO potrzebują amerykańskiej zgody na użycie broni atomowej. 2. ZSRR. Wiochy. Tego rodzaju rakiety typu „woda-woda" znajdują się na pokładach szeregu okrętów nawodnych. państwa NATO.ZSRR. ZSRR. b. Hiszpania. b. pociski artyleryjskie. b. 275 . Rakietowe pociski przeciwlotnicze z głowicami jądrowymi. Indie. RPA (nie potwierdzone).średniego zasięgu 4830-9650 km Zadania taktyczne broni jądrowej (po lewej). Jako broń morska. Francja. b. Indie. NATO. Holandia. Inne ł a d u n k i jądrowe Bomby lotnicze USA. Francja i Włochy (prace badawcze). USA. USA. Konwenq'onalne bomby głębinowe niszczą kadłuby okrętów podwodnych działając na nie fafą uderzeniową wywołaną eksplozją w wodzie. Ładunki jądrowe znajdują inne jeszcze zastosowanie jako broń morska. większość państw Trzeciego Świata. Izrael (prace badawcze). Układu Warszawskiego (bez Rumunii). ZSRR. Izrael. Jądrowe bomby głębinowe. Pociski „powietrze-ziemia" i „powietrze-woda". Irak. Kraje dysponujące środkami przenoszenia broni jądrowej Pociski rakietowe (ICBM). Pakistan.zasięg ponad 6400 km IRBM . Argentyna. (MRLS). ZSRR. Włochy. Wlk . (SLCM). ZSRR. Francja. ZSRR. 1.ZSRR (ASAT). Podział ze względu na zasięg Pociski rakietowe: ICBM . b. Pociski manewrujące wystrzeliwane z okrętów podwodnych. Indie. Tajwan. Pociski manewrujące wystrzeliwane z ruchomych wyrzutni naziemnych. Izrael. (SLBM). Państwa NATO. Chiny.dalekiego zasięgu. b. ale większość tych państw nie dysponuje jeszcze nowoczesnymi zminiaturyzowanymi głowicami jądrowymi jak i systemami naprowadzania takich broni. Syria. RFN. Iran. (ASM).woda" i „woda-woda". Lotnictwo taktyczne lądowe Państwa NATO i b.ZSRR. Paktu Warszawskiego. Brytania. Strategiczne pociski balistyczne. ZSRR.poniżej 800 km Lotnictwo: LR . Chiny. mogą niszczyć okręty podwodne ze znacznie większych odległości niż bomby konwencjonalne. Antyrakiety do niszczenia taktycznych pocisków balistycznych. Belgia. b. USA. Podobnie było w państwach b. Indie. Bombowce średniego zasięgu USA. Małe ładunki jądrowe mogą znaleźć zastosowanie do niszczenia samolotów nieprzyjacielskich. Pociski „ziemia. pociski rakietowe. ZSRR. USA. Państwa członkowskie NATO i b.) Bomby głębinowe USA. ZSRR. biologiczna i jądrowa Dodatkowe skróty użyte w tabeli (inne skróty objaśniono na str. Pociski do niszczenia satelitów. b. Brytania i Francja . Może być użyta do niszczenia koncentracji wojsk i sprzętu nieprzyjaciela. b.Francja. Izrael. b. ZSRR. stacjonarne. 4. Globalne i międzykontynentalne. USA. Japonia (prace badawcze).Strategiczne pociski balistyczne dużego zasięgu 2400-6400 km MB RM . Lotnictwo taktyczne bazujące na lotniskowcach USA. Strategiczne pociski balistyczne wystrzeliwane z okrętów podwodnych.Turcja (użytkowane jest tylko 75 głowic). W głowice jądrowe mogą być uzbrajane rakiety typu „ziemia-powietr/e". USA. stanowiące uzbrojenie samolotów.. ruchome. Brytania.Brytania. Systemy rakiet przeciwlotniczych z głowicami jądrowymi. Taktyczna broń jądrowa tj. ZSRR. Brytania. Arabia Saudyjska. Wlk. (miały być używane podczas ćwiczeń w Turcji) Artyleria Działa samobieżne Działa ciągnione Państwa NATO (w 3 krajach nie zezwala się na posiadanie amuniq'i jądrowej). Hiszpania. b.Strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu 800-2400 km SRBM . Turcja Uwaga: Z wyjątkiem Wlk. (ICBM). Układu Warszawskiego (z wyjątkiem Polski i Czechosłowacji). Torpedy z głowicami jądrowymi USA. Miny lądowe NATO. W celu zwiększenia szansy zniszczenia konkretnych jednostek lub zespołów okrętów można używać różnych pocisków z głowicą jądrową. b. ZSRR. (IRBM). b. (SAM). Hiszpania. Zapewnienie wsparcia na polu walki. ZSRR. b. Arabia Saudyjska. Irak. Pociski manewrujące wystrzeliwane z samolotów USA. Argentyna. a nawet miny. Jemen Pm. Układu Warszawskiego-użycie tej broni wymagało zgody ZSRR. ZSRR. Lotnictwo Bombowce strategiczne USA. Operacyjno-taktyczne pociski balistyczne. Strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu. MR (Medium Rangę) średniego zasięgu. Chiny.samobieżny. Libia. USA (w stadium prób). Pociski antyrakietowe staq"onarne. ZSRR. Wlk.w stadium prób).. b. Pakistan (te kraje porównaj na str. Miny morskie b. Wlk. Jądrowe bomby głębinowe wytwarzają potężną falę uderzeniową. Francja. USA. (ASW). 234) SRBM (Short Rangę Ballistic Missile) . Niektóre kraje Trzeciego Świata uzyskały dostęp do środków przenoszenia broni jądrowej. b. USA. Francja. (Wlk. (ALCM). i Płd. Brytanii i Francji. ZSRR.dalekiego zasięgu ponad 9650 km MR . zastępując dotychczasowe u/brojenie główne w postaci dział dużego kalibru. USA. państwa b. Chiny.pocisk balistyczny operacyjno-taktyczny (małego zasięgu) LR (Long Rangę) .Operacyjne pociski balistyczne . tym samym nie wymagają dużej dokładności zrzutu. Układu Warszawskiego (z wyjątkiem Polski i Rumunii). 274. Korea Pin. Chiny.Globalne pociski rakietowe mogące krążyć po orbicie okoloziemskiej . Wieloprowadnicowe wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych. (ASW). (MRBM). odgrywa istotną rolę w walce. b.Broń chemiczna. Indonezja. USA. (GLCM). Chiny. Egipt. (ATBM). (SRBM). Pociski powietrze-woda. ale także „powietrze-powietrze". państwa b. (ABM). b.

by objąć tym systemem obronnym również terytorium ZSRR. ostatnia linia obrony w postaci przeciwpocisku przechwytują­ cego cel na małej wysokości. Rosjanie dysponują dwoma systemami anlyrakietowymi. W marcu 1983 r. że przech­ wycenie celu ma miejsce powyżej atmosfery ziemskiej (1). Zaproponował jednocześnie władzom ZSRR. a. działo laserowe prowadzi ogień w początkowej fazie lotu pocisku. prezydent Regan ogłosił przystąpienie do programu popularnie określanego jako „Wojny gwiezdne". Pocisk znajduje się w kontenerze służącym do transportu. ułatwiając jego lokalizacje. Systemy pocisków przeciwrakietowych mogą być tak zaprojektowane. Radziecki pocisk antyrakietowy z głowicą jądrową. może być zastosowane jako wari­ ant rezerwowy. Wysokość przechwycenia celu (po prawej). Eksperci uważają. f. d. g. 276 E . b. określamy w kodzie NATO jako Galosh (po prawej). System „Gwiezdne wojny" (po prawej). h. orbitujące zwierciadło skupia i przekazuje energię wytworzoną przez laser wielkiej mocy uloko­ wany na ziemi. stacja odbiorcza. Jednakże układ SALT I z 1972 r. pocisk przeciwrakietowy przechwytuje cel ponad atmosferą. Tym samym stają się istotnym czynnikiem wyścigu zbrojeń pomiędzy mocarstwami. Sposób ten jest najkorzystniejszy.Systemy antyrakietowe Systemy pocisków przeciwrakietowych). W następnych latach ograniczanie funduszy i kontrola zbrojeń sprawiły. jest połączeniem nowych orbitalnych broni przeciwrakietowych z klasyczny­ mi systemami przeciwrakietowy­ mi. że Rosjanie pracują nad własnym programem tego rodzaju. tzw. i. choć badania i prace rozwojowe kontynuuje się nadal. radar optyczny (system omiaru parametrów lotu pocisu) zainstalowany na pokładzie samolotu dostarcza danych o po­ cisku wchodzącym w atmosferę. że jeszcze obecnie w skład systemu obrony Moskwy wchodzi 16 wyrzutni tego typu pocisków. c. Na łączną liczbę 100 dozwolonych wyrzutni. akcelerator cząstek emituje skoncentrowany wysokoeiiergetyczny promień w następnej fazie lotu pocisku. Rysunek obok. Pozwala to na wykrywanie i niszczenie nadlatujących pocisków balistycznych w każdej fazie ich lotu. Wiązka zostaje nakierowana na lecący pocisk. ale Gorbaczow ogłosił w 1987 r. że przyszłość programu „Gwiezdnych wojen" stała się niepewna. podpisany przez ZSRR i USA wprowadził ograniczenia na tego typu systemy z wyjątkiem jednego przeznaczonego do obrony Moskwy. reflektor podczerwienny oświetla lecący pocisk. są to pociski rakietowe z głowicami jądrowymi. e. oparło na oficjalnym schemacie ideowym opracowanym przez armię USA. służące do zestrzeliwania atakujących rakiet przeciwnika.. Trafienie celu w atmosferze (2). wystrzelony pocisk mięci / y kontynentalny.

d r o b i n cieczy l u b ciał s t a ł y c h rozpraszanych w powietrzu. Przez układ oddechowy. D r o g a nr 2 jest najskuteczniejsza. z d a n y m i w y b r a n y c h ś r o d k ó w biologicz­ nych. l u b g r y z o n i (d). b y ich d u ż a ilość znalazła się na terytorium przeciwnika. podczas wdychania powietrza z mikroorganizmami. Rysunek w e d ł u g starego m a n u s k r y p t u przedstawiający przygotowania do przerzucenia rzez m u r y o b l e g a n e g o m i a s t a ońskiej p a d l i n y . n i e dają s t u p r o c e n t o w e g o zabez­ pieczenia p r z e d z a c h o r o w a n i e m . Na następnych stronach omówimy możliwe drogi zarażenia. 2. P r z e z skórę. Rodzaje środków biologicznych. 3 . N a w e t szczepienia (o ile istnieje s z c z e p i o n k a ) . M i a ł o t o p r z y c z y n i ć się d o r o z s z e r z e n i a zarazy w ś r ó d o b r o ń c ó w . Zakainość Wysoka Względnie wysoka Niska Przenoszenie Wysokie Średnie Niskie Terapia antybiotykami N i e istnieje Średnio skuteczna Skuteczna Szczepionka Nie istnieje Stadium prac badawczych Dostępna 277 . w wielu krajach nadal prowadzi się badania w tej dziedzinie. przyj­ m o w a n e z żywnością l u b w o d ą . d l a t e g o istnieje d u ż e p r a w d o p o ­ d o b i e ń s t w o jej z a s t o s o w a n i a w p r z y p a d k u a t a k u biologicznego. Stosowanie tej broni polega na rozprzestrzeniu infekcji wśród nieprzyjaciela. D o d a t k o w o w y m i e n i o n o wywoływane przez nic choroby. 1 . ś r o d k ó w biologicz­ nych. Przedstawimy wykaz chorób wywoływanych użyciem broni biologicznej. P r z e z u k ł a d p o k a r m o w y . G ł ó w n e drogi zakażenia ( p o lewej). M o ż n a r ó w n i e ż u ż y ć nosicieli w postaci zarażonych o w a d ó w (c). Do przenoszenia mikroorganiz­ m ó w m o g ą s ł u ż y ć pociski rakie­ t o w e (a). l u b artyleryjskie (b). W tabeli p r z e d s t a w i o n o c z t e r y g ł ó w n e rodzaje m i k r o o r g a n i z ­ mów. Pomimo wysiłków. k t ó r y m i wnikają d o ciała l u d z k i e g o ś r o d k i b r o n i biologicznej. T a b e l a ( p o prawej).Broń biologiczna „Broń" biologiczna wykorzystuje naturalną skłonność ludzkiego organizmu do zapadania na niektóre choroby. n p . które mogą być użyte w potencjalnej wojnie biologicz­ nej. W l y m celu w y s t a r c z y . p r z y u k ą s z e n i u owadów. Sposoby przenoszenia ( p o p r a w e j ) . by w drodze traktatów i wielostronnych deklaracji o niestosowaniu broni biologicznej ograniczyć jej użycie. E „Wojna biologiczna" w Ś r e d n i o w i e c z u (poniżej). Mikroorganizmy mogą być rozpylane w postaci aerozoli tj. opiszemy krótko ich przebieg.

rakietowych typu „Hydra" 278 . Pociski i pociski rakietowe mogą w coraz w y ż s z y m stopniu samoczynnie „myśleć". czy według powszechnie przyjętych rodzajów. działka automatyczne stosowane jako broń do osłony bezpośredniej. „uderzeń z góry" . zaliczane do szczególnych osiągnięć technicznych. Nowoczesne śmigłowce bojowe (po prawej). zwłaszcza w dziedzinach czujników samonaprowadzania i zapalników głowic bojowych. Wprawdzie niewiele z tych „innowacji" może rzeczywiście być uważana za nowy etap w rozwoju broni. która wkrótce zostanie zastosowana także w moździerzach piechoty.znajdują się kierowane p r z e w o d o w o torpedy. Zbyt wysokie koszty nowoczesnych technologii zmusiły w końcu oba supermocarstwa. oraz ośmiu przeciwpancernych pocisków rałcietowych typu TOW. binarną amunicję chemiczną i udoskonalone samobieżne haubice opancerzone. względnie szesnastu typu „Hellfire". stała się coraz bardziej wielostronna dzięki zastosowaniu czujników i układów kierowania. Jest godnym ubolewania fakt. Następnie omówione będą bronie piechoty lat dziewięćdziesiątych. włącznie z „pięścią przeciwlotniczą" Stinger i n o w y m amerykańskim ręcznym km M 249. Większość z nich została udoskonalona na podstawie istniejących już technologii bądź wcześniejszych koncepcji. lub osiem podwieszeń dla różnych głowic bojowych. kierowanych przewodo­ wo. 290-291). Przy omawianiu rozwoju w dziedzinie samolotów poruszono „technologię powłok maskujących". USA i ZSRR do podjęcia poważnych rokowań w dziedzinie kontroli zbrojeń. Pancerze reaktywne i nowoczesne transportery opancerzone stanowią tutaj drugą stronę medalu. Przy prowadzeniu tego rodzaju działań wojennych wydaje się. O m a w i a m y tu postęp techniczny jaki dokonał się w technice broni w latach osiemdziesiątych i wybiegniemy w wiek XXI. Dwuosobowy model amerykański AH-64 „Apache" (od 1968 r. 290). W obronie przeciwpancernej położony zostanie nacisk na rozwiązania koncepcyjne tzw. 70 mm (w każdym po 19 sztuk). że kosztowna strategiczna broń ABC straciła w sposób widoczny na znaczeniu (także dzięki limitom ustalonym w układach rozbrojeniowych). nową wyrzutnię wieloprowadnicową NATO średniego zasięgu. wśród nich są bomby kasetowe i bomby do niszczenia pasów startowych.Rozdział ósmy BRONIE INTELIGENTNE Mikroelektronika udoskonaliła nowoczesne układy kierowania. wykorzystujące światłowody i n o w e rodzaje amunicji. W sposób zaskakujący nowoczesna masowa produkcja i miniaturyzaqa różnorodnej broni uczyniła je nieskomplikowanymi w obsłudze i tańszymi pod względem nakładów. bez dalszej ingerencji obsługi po starcie czy odpaleniu. są wielofunkcyjnymi nosicielami broni. kierowanych lase­ rowo. że w konfliktach regionalnych i w wojnach domowych rzeczywiście używana jest już „broń przyszłości". W dziedzinie broni morskich . Rozdział rozpoczynamy przedstawieniem rozległego arsenału sprzętu sił bezpieczeństwa. na wyposażeniu wojsk) dysponuje nowoczesnymi czujnikami umożliwiającymi działanie w każdych warunkach atmosfe­ rycznych i prowadzenie walki w nocy (patrz str. W dziedzinie artylerii przedstawimy MLRS.w centrum omawianego procesu rozwojowego . celownik masztowy. Uzbrojenie składa się z „działka łańcuchowego" zamontowanego pod kadłubem (patrz str. W coraz wyższym stopniu kraje rozwijające się nastawiają się na b u d o w ę własnych przemysłów zbrojeniowych. Od połowy lat osiemdziesiątych broń chemiczna („bomba atomowa krajów ubogich") i pociski rakietowe średniego zasięgu przedstawiają największe zagrożenie militarne. Śmigłowiec może alterna­ tywnie przenosić cztery zasobni­ ki niekierowanych pocisków kal. Coraz trudniej broń daje się klasyfikować w e d ł u g pierwotnego zastosowania. nisko lecące n a d wodą rakiety typu „Exocet" i p o n o w n i e przeżywające renesans. Oprócz tego dla samolotów bombowych i myśiiwsko-bombowych wynaleziono dużą ilość nowych rodzajów amunicji. zdolnego do obrony przeciwpancernej i zdalnie kierowanych niewielkich środków bezpilotowych. poczynając od elektrycznych pałek i kończąc na współczesnych opancerzonych pojazdach policyjnych. noktowizor dla pilota oraz tzw. Do wyposażenia śmigłowca należy celownik wykrywania celu i celownik oznaczania celu.na kierowane pociski rakietowe. Rozwój statków powietrznych w kierunku bezpośredniego ich użycia na polu walki dostarczył n o w e g o typu śmigłowca.

.

Nowe technologie W tym podrozdziale przedstawiamy wybrane procesy w rozwoju nowoczesnej broni. W pocisku po opuszczeniu lufy wychylają się stateczniki usterzenia. . przedłużające głównie ich okres używalności. Po wymianie kilku podzespołów może być używany jako ręczny km (c). Lekki pocisk leci płaskotorowo. bądź jako przyrząd do celowania. który w najszerszym rozumieniu zaliczany jest do broni. jest wzmacniacz szczątkowego obrazu (b). choćby jako kompu­ tery do kierowania ogniem artyleryjskim. Półprzewodnik silikonowy jest najlepszym przykładem na to. Eksperci liczą się z tym. „Copperhead" (powyżej). np. i pistolet maszynowy (b). Nowe karabiny automatyczne (powyżej). Kolejnym ważnym sprzętem.223 cala (zamiast dotychczasowego 0. 280 Noktowizory (powyżej). rejestrujący „niewidoczne" promienie bądź „niedostrze­ galne" wstrząsy geofoniczne. 286-287). służący do zwalczania czołgów. Szczególnie wyraźnie zauważalne staje się zastosowanie małych kompute­ rów we wszystkich systemach powietrznych. Copperhead łączy w sobie zalety pośredniego ognia artyleryjskiego z manewrowością Kierowanego pocisku rakietowego (patrz str. Nowa broń jest nieskomplikowana w obsłudze. W literaturze fachowej poświęcono mu bardzo wiele miejsca i w technice woj­ skowej znajdzie jeszcze wiele zastosowań. CLGP (pocisk kiero­ wany wystrzeliwany z lufy) wystrzeliwany jest przez haubicę polową lub haubicę samobieżną opancerzoną (a). Ponieważ naboje są mniejsze i lżejsze żołnierze mogą być wyposażeni w większą ilość amunicji. Nowa broń służbowa SA 80. na wyposażeniu brytyjskich wojsk lądowych. Półprzewodnik silikonowy określany jest często mikroprocesorem. kal. zwłaszcza w systemach broni kierowanych i satelitach. Kiedy pocisk zbliża się do rejonu celu (niewidzialnego przez obsługę działa) czujniki emitują promień laserowy i kierują pocisk do celu. Nawet po sześciuset latach funkcjonowania broni strzeleckiej wciąż ulega ona udoskonaleniu.albo w powietrzu (a). podręczne i tanie komputery mogą przejąć nowe zadania w dziedzinie wojskowej. 155 m m . Tylko wśród niewielu rodzajów broni nastąpił epokowy przełom. Do niego zalicza się sprzęt alarmowy (a). może być szybciej opanowana przez rekrutów i słabiej wyszkolonych strzelców. ma mniejszy kaliber 0. Używane są do kontroli pola bitwy. albo na ziemi. a także można dzięki niej osiągnąć" lepsze wyniki w szkoleniu strzeleckim. Optycy i naukowcy dokładają wielu wysiłków w celu udoskonalenia noktowizorów i pozostałego osprzętu. Przedstawiamy także sprzęt. jak ogólny postęp techniczny oddziaływuje na rozwój w dziedzinie techniki wojskowej. Copperhead wymaga wysuniętego obserwatora . Ten pasywny noktowizor wzmacnia promieniowanie gwiezdne do tego stopnia. pocisk kierowany w końcowej fazie lotu. wypróbowywanym od lat. Karabin SA 80 jest używany w dwóch wersjach: jako karabin (a). Chodzi częściowo o poprawione kolejne modele istniejących broni. że w przyszłości działania bojowe będą prowadzone w warunkach nocnych.308 cala). jest lżejsza i posiada celownik optyczny. który opromieniowuje cel promieniem laserowym. Wzmacniacze szczątkowego obrazu trudne są do wykrycia. wywołane posuwaniem się nieprzyjacielskich oddziałów rozpoznawczych. gdyż krótki karabin z racji Stosowania mniejszej amuniqi umożliwia łatwiejsze jego opanowanie podczas strzelania (mniejszy odrzut). Małe. W pozostałej części omawiany jest ogólny postęp techniczny dokonany w dziedzinie wojskowej. że obserwator otrzymuje jednobarwny obraz rzeczywistości. Półprzewodniki silikonowe (powyżej).

USA. unieruchamianiu nieprzyjaciel­ skiej elektroniki. promieniowanie laserowe wykorzystywane jest w dalmierzach (powyżej). kontrprzeciwdziałania radioelektronicznego. przerywaniu połączeń radiowych. Rywalizacja militarna w kosmosie datuje się od dość dawna. 200 m nad ziemią. Rozpoznanie radio­ elektroniczne prowadzone jest również w okresie pokoju w celu rozpoznania struktury i stanu wyszkolenia radiokomunikacji przeciwnika. zdolnych do niszczenia zgrupowań pancernych. Wojna (walka). W USA i ZSRR rozwinięto tzw. W skład pojęcia wojny radioelektronicznej wcho­ dzi także przeciwdziałanie radioelektroniczne. polegających na zakłócaniu. a promienie poruszają się z prędkością światła. WNP i Chiny utrzymują w kosmosie satelity wojskowe. 7.Bronie inteligentne Wojny gwiezdne. Z drugiej strony przeciwdziałanie radioelektroniczne wymaga odwrotnej reakcji ze strony przeciwnika. zdolne do zwalczania nieprzyjacielskich pojazdów kosmicznych. Amerykanie ponownie wznowili produkcję broni neutronowej i zdążyli wyprodukować „tylko" 925 pocisków. prowadzone doświadczenia nad wykorzystaniem tej broni nie przyniosły jeszcze generalnych rozstrzygnięć. Pociski neutronowe podczas użycia miały (teorety­ cznie) eksplodować ok. broń laserowa nadaje się szczególnie do zwalczania samolotów i pocisków rakietowych. Bomby neutronowe (powyżej). Chociaż układ o przestrzeni kosmicznej z 1967 r. (Outer Space Treatv) zabrania umieszczania środków masowego niszczenia w kosmosie. Promieniowanie laserowe znajduje szczególne zastosowanie w urządzeniach celowniczych (patrz także „Copperhead"). bądź błędnemu naprowadzaniu broni zdalnie kierowanej. Zwłaszcza w broni pancernej. Projekt amerykański przedstawiony w 19/8 r. są już w stanie rozpoznać pojedyncze wyloty luf broni strzeleckie] na polu bitwy. 281 . Najskuteczniej niszczą organizmy żywe. czyli głowice bojowe z ładunkiem o wzmocnionym działaniu promieniotwórczym stanowią nowy rodzaj broni nuklearnej. W 1981 r. Wojna radioelektroniczna jest ściśle powiązana z programami kosmicznymi. Np. jest pojęciem bardzo szerokim. Satelity obserwacyjne (powyżej). że wiele systemów broni zależnych jest coraz bardziej od elektroniki wzrasta tym samym znaczenie przeciwdziałań radioelektronicznych. radioelektro­ niczna. to wiele satelitów realizuje także zadania wojskowe. mogącym niszczyć nieprzyjacielskie satelity. cechuje się prostym „torem lotu". Francja wysłała w kosmos satelitę wojskowego w 1983 r. przewidywał wyko­ nanie neutronowych głowic bo­ jowych do taktycznych pocisków rakietowych „Lance" oraz do pocisków do haubic amerykań­ skich kal. broń antysatelitarną (ASAT) czy niszczyciele satelitów. Według oficjalnych danych. 203 i 155 mm. Tzw. Obecnie naukowcy pracują nad laserem kosmicznym o dużej mocy. Olbrzymie wiązki wzmocnionego promieniowania neutronowego i gamma wywołane wybuchem przenikają przez najgrubsze płyty pancerne i wały ochronne. satelity mogą być używane jako stacje wczesnego ostrzegania do wypełniania zadań w dziedzinie nawigacji bądź do połączeń telekomunika­ cyjnych. Z racji. a wydzielone promieniowanie czyniłoby w ciągu kilku minut nieprzyjacielskie załogi czołgów niezdolnymi do działań bojowych. usług których także częściowo korzystają zaprzy­ jaźnione państwa. tzw. jest ona wysoce precyzyjna.

Bronie policyjne
W ostatnim dziesięcioleciu ogromnie wzrósł zestaw broni i sprzętu dla organów bezpieczeństwa w celu zwalczania zamachowców i terrorystów. Obejmuje on środki stosowane przeciwko uzbrojonym rebeliantom czy brutalnym demonstrantom oraz sprzęt służący do rozbrajania tzw. bomb zawartych w przesyłkach listowych. Bomby te konstruowane są przy wykorzy­ staniu nowoczesnego plastycznego materiału wybu­ chowego - semtexu, wynalezionego w Czechosłowaqi w latach dwudziestych obecnego stulecia.

Wyposażenie osobiste policjanta 1. Pałka paraliżująca. W brytyj­ skich oddziałach antyterrorysty­ cznych SAS na bazie zwykłej palki policyjnej skonstruowano pałkę paraliżującą. Podczas akcji u zyskuje sic dzięki niej impuls elektryczny o napięciu 6-7 kV oraz trzaskający szum. Długość" 58 cm; masa 5,4 kg. Na wyposażeniu policji USA. 2. Tarcza ochronna policyjna z przezroczystego poliwęglanu. Wymiary: 900x600x3 mm; masa 1,8 kg. 3. Miotacz, izraelski aparat do miotania mgławicowego środka nękającego CS o zasięgu 15 m, zdolny do wytworzenia w ciągu kilku sekund ściany gazu o szerokości sześciu metrów. Masa poniżej 9 kg. 4. Przenośny zestaw miotający gazu łzawiącego (Franq'a). Minimalna odległość użycia 10 m. Masa 16-21,5 kg, w zależności od rodzaju środka napełnienia (żel, proch lub płyn). 5. Karabin do tłumienia demonstracji (brytyjski Arwen Ace-37), broń precyzyjna przys­ tosowana do użycia pięciu rodzajów pocisków specjalnych: AR-1 - pocisk gumowy, 282

E

skutecznie „rozpędzający" demonstrantów do 100 m; AR-2 - pocisk zawierający gaz drażniący; AR-3 - „pocisk okrą­ gły", wypełniony dwoma grama­ mi środka nękającego (przejś­ ciowo obezwładniającego) CS; AR-4 - pocisk dymny oraz AR-5 - tzw. „łamacz barykad", pocisk zawierający gaz drażniący (proszek CS), przebijający deskę o grubości 13 mm. Kaliber 37 mm, masa 2,1 kg. W latach 1984-1988 policja amerykańska zakupiła 500 sztuk. 6. Granatnik rewolwerowy używany przeciwko demonstr'aq'om (brytyjski „Excalibur"); na szkicu zademonstrowano olicjanta w ubiorze ochronnym: amizelce kuloodpornej, hełmie ochronnym i masce przeciwga­ zowej. Pojemność bębna: pięć nabojów kal. 38 mm; masa 4 kg. W Malezji podczas tłumienia demonstracji użyto 500 ich sztuk. 7. Granat, tzw. „pierścień skrzydłowy" - na wyposażeniu żandarmerii wojskowej USA. Wystrzeliwany jest za pomocą karabinu automatycznego M 16. Granat wypełniony jest proszkiem nękającym CS.

8. Granat łzawiący (Zick-Zack), (Francja, wersja dla żandarmerii). Miotany leci lotem nieregu­ larnym i po osiągnięciu podłoża „podskakuje" przez co niemożliwy jest do odrzucenia przez demonstrantów. 9. Granat ręczny paraliżujący bądź piorunujący („Stun bomb", Francja). Przy detonacji wytwarza do kilka ogłuszających wybuchów i oślepiające światło. Przydamy do likwidacji zamieszek ulicznych czy podczas uwalniania zakładników. Niemiecka GSG - 9 i brytyjska SAS użyły podobnych granatów podczas uwalniania zakładników w Mogadiszu w 1977 r. 10. Naboje z pociskami: plastikowym i gumowym, Zostały użyte po raz pierwszy w Hongkongu w 1960 r. a. nabój kal. 37 mm z pociskiem plastikowym. Pocisk razi silnym uderzeniem do 60 m; b. nabój kal. 37 mm z pociskiem gumowym, podobny do (a) lecz tańszy. Masa 170 g, prędkość wylotowa 100 m/s. Może razić śmiertelnie poniżej 20 m.

Bronie inteligentne

Opancerzona jednostka manewrowa do likwidacji demonstracji (AMAC). Załoga - 12 osób, prędkość do 88 km/godz. Zwykle pojazdy tzw. miotacze wodne (na wypo­ sażeniu policji od lat sześćdzie­ siątych) nie mogą być używane w działaniach dłużej niż pozwala na to zapas wody. Miotane mieszanki, składające się ze środ­ ków gazowych i nękających bądź z barwników, zwiększają sku­ teczność działania sił policyjnych podczas likwidowania demon­ stracji i służą do oznaczania bru­ talnie zachowujących się demonstrantów. Miotacze wodne

używane są do gaszenia płonących barykad. a. pług do niszczenia barykad, b. armatka wodna, c. instalacja wodna, zabezpieczona przed możliwoś­ cią uchwycenia się z zewnątrz i dostaniem się na pojazd, d. granatnik czterolufowy (na pociski dymne i środki nękające - CS), e. otwory strzelnicze (łącznie osiemnaście), f. kadłub, g. elementy konstrukcji pod napięciem elektrycznym, chroniące przed „wspinaniem" się na pojazd. Pojazd zdalnie sterowany do usuwania ładunków wybu­ chowych („Whcelbarrow" - taczka) na wyposażeniu od 1972 r. Jest to pierwszy model z rodziny robotów - pojazdów gąsienicowych bądź kołowych. Podejrzane przedmioty są pod­ dawane oględzinom z wykorzys­ taniem kamery telewizyjnej, pracującej w obwodzie zamknię­ tym. Operator steruje zdalnie pojazdem z bezpiecznej odległości (do 300 m). Można nawet oddać strzał z odległości w celu otwarcia drzwi dla pojazdu bądź przerwania obwodu zapłonowego niebezpiecznego ładunku. Pojemność baterii elektrycznych wystarcza na dwie godziny pracy. Przy pomocy pojazdów typu EOD (do usuwania środków bojowych), brytyjskie siły bezpieczeństwa mogły rozbroić w latach 1969-1989 w Irlandii Północnej w 40000 przypadkach podłożenia bomb - 2767 ton materiału wybuchowego. Opancerzony wóz terenowy „Hotspur Hussar" (powyżej), trzyosiowy pojazd patrolowy, pojemność maksymalna - 8 osób. Posiada przedział bojowy, reflektor poszukujący i urządzenia nagłaśniające.

283

Bronie piechoty
W dziedzinie strzeleckiej broni ręcznej wprowadzono niewiele innowacji technicznych. Nadal utrzymuje się tendencja do zmniejszania ciężaru broni, zwiększenia precyzji i szybkostrzelności. Amunicja bezłuskowa umożliwia wprowadzenie następnej generacji karabinów na przełomie tysiąclecia, uzyskujących dwukrotnie wyższą szybkostrzelność, przy zachowaniu tej samej masy broni.

Wyposażenie pododdziału piechoty USA lat dziewięćdziesiątych (do szczebla kompanii) • bagnet wielofunkcyjny M 9 • karabin M 16 A2, wysoce funkcjonalny karabin automatyczny ACR, (wprowadzony będzie do wyposażenia do 2000 r.) • karabin wyborowy M 24, kal. 7,62 mm. Model koncernu zbrojeniowego Remington. Ma zamek cylindryczny i celownik (optyczny) lunetkowy, umożliwiający dziesięciokrotne przybliżenie celu • ręczny km M 249, kal. 5,56 mm (patrz niżej) • granatnik M 203, kal. 40 mm (patrz str. 154) • rakietowy granatnik przeciwpancerny - M 72 A3, kal. 66 mm (model A 2 patrz str. 254); zastępowany jest przez model AT 4 • granatnik półautomatyczny MK 19 - 3 (na podwoziu), kal. 40 m m • moździerz lekki M 224, kal. 60 mm • moździerz bezpośredniego wsparcia M 252, kal. 81 mm • „pięść przeciwlotnicza" Stinger z głowicą samonaprowadzającą się na promieniowanie podczerwone (patrz str. 256-257) • przeciwpancerny pocisk rakietowy średniego zasięgu Dragon M 47, kierowany przewodowo z ulepszoną głowicą bojową (patrz str. 254). Nowe systemy przeciwpancerne na etapie wdrożeń.

Bagnet SA 80 (powyżej). A. Pochwa z piłą składaną i urządzeniem do cięcia drutu (a). Ostrze osadzone jest na czopie (b). B. Bagnet - nóż z krawędzią tnącą (c) do cięcia drutu. Ostrze i rękojeść wykonane są z jednego odlewu. Większość bagnetów nowoczesnej broni, tak jak SA 80, stanowią wielofunkcyjne noże bojowe, które coraz rzadziej spełniają zadania starych bagnetów kłujących.

Beretta M9 92 SB (powyżej). Pistolet ten w amerykańskich silach zbrojnych zastąpił stary pistolet samopowtarzalny wz. 1911 kal. 0,75 cala, mający /a sobą najdłuższy okres używal­ ności (patrz str. 147). Beretta jest łatwiejsza i bezpieczniejsza w obsłudze. Ma mechanizm napinania kurka przez nacisk na język spustowy (samonapinanie), umożliwiający szybkie otwarcie ognia jedną ręką z pistoletu uprzednio zabezpieczonego; większą pojemność magazynka - 15 szluk i strzela nabojami typu Parabellum, kal. 9 mm (norma NATO). W lipcu 1986 r. dostarczono na wyposażenie 315 930 sztuk pistoletów.

Ręczny karabin maszynowy M 249. Od 1984 r. w armii USA. karabin M 16 na podstawie dwunożnej, zastępuje się ręcznym km M 249. Służy on jako broń bezpośredniego wsparcia dla drużyny piechoty: jeden karabin przypada dla czterech członków drużyny (łącznie w drużynie dwa km). Automatyka broni oparta jest na wykorzystaniu odprowadze­ nia gazów. Kal. 5,56 mm; masa 6,5 kg; szybkostrzelność 700 strz./min. Zasilanie taśmowe lub magazynkowe.

284

Amunicja bezłuskowa (po prawej), znacznie zwiększa siłę ognia piechoty. Pocisk osadzony jest w środku ładunku miotającego (powyżej). Nabój bez łuski mosiężnej waży znacznie mniej od naboju normalnego; poza rym w broni wykorzystującej amunicję bezłuskowa nie ma wy rzutnika łusek. Nie usunięto jednak jeszcze całkowicie problemów związanych z funkq'onowaniem w pełni automatycznej broni samopowtarzalnej, wykorzystującej amunicje bezłuskowa. 1. spłonka zapalająca, 2. ładunek miotający, 3. pocisk, 4. zapłonnik wzmacniający (wprawia pocisk w ruch w lufie zanim ładunek miotający zostanie zapalony co powoduje, że nie powstaje poślizg w wytwarzaniu gazów), 5. łuska nabojowa z mosiądzu, 6. czepiec uszczelniający z tworzywa sztucznego (odrzucany po wystrzale przy wylocie lufy).

Bronie inteligentne

Niemiecki karabin G 11 (po prawej). Z magazynka o pojemności 50 naboi, naboje bezłuskowe doprowadzane są do obrotowego cylindra, gdzie ulegają zapaleniu, zanim znajdą się w lufie. Ta konstrukcja kali­ bru 4,7mm firmy Heckler i Koch może prowadzić ogień poje­ dynczy, seryjny - trzystrzałowy bądź ciągły. Na odległość 600 m pocisk przebija standardowy hełm stalowy. W konkursie ogłoszonym przez USA na „wysoce funkcjonalny karabin automatyczny' (ACR), (następcę karabinu M 16), G 11 był jedyną ofertą na amunicję bezłuskowa.

Czujniki ziemne. Mogą być stawiane ręcznie bądź z powietrza przy użyciu środków miotających i należą do wyposażenia nowo­ czesnych instalacji obronnych. W Wietnamie w latach siedem­ dziesiątych nastąpiło pierwsze zas­ tosowanie czujników na dużą ska­ lę. Czujniki sygnalizują wstrząsy, hałas lub występowanie metalu. Brytyjski system Racal-Classic gro­ madzi iiiformacje na monitorze napływające od ośmiu czujników. Czujniki pracują / geofonami bądź

detektorami promieniowania pod­ czerwonego. Pracują w zaprogra­ mowanym obwodzie elektrycz­ nym, którego zmiana parametrów podlega klasyfikacji, a wyniki wy­ świetlane są na monitorze. Infor­ macja przedstawiana jest graficz­ nie lub jest drukowana. Czujniki są wkopywane, układane bądź ustawiane w terenie i maskowane. Amerykanie wprowadzili w 198/ r. do użytku system REMBASS (system czujników zdalnego nadzoru pola bitwy).

Termowizory są najbardziej rozwiniętymi urządzeniami obserwacyjnymi. Wykrywają one - niezależnie od natężenia światła - bardzo małe różnice temperatur (o 1-2"C) i obrazują je na ekranie. Nagrzane silniki samolotów, znajdujące się nawet za przeszkodą maskującą, są tak samo wykrywane jak obecność

człowieka czy jakiegokolwiek innego sprzętu. Przy pomocy termowizorów wykrywa się obecność ludzi i innych istot żywych, znajdujących się w pomieszczeniach zadymionych lub zasypanych pod gruzami budynków, albo lawinami śniegu.

Systemy bezpieczeństwa i sygnalizacyjne Taśmy z drutu kolczastego stosowano już w okresie! wojny światowej (patrz str. 223). Druty /. rdzeniem ze światłowodu nadają się doskonale do zabezpieczenia stref bezpieczeństwa, Jeśli drut zostanie przerwany czy skrzywiony, przerwaniu ulega także rdzeń światłowodu. Obraz z miejsca przerwania obwodu jest przesyłany na stanowisko kontroli.

Systemy artyleryjskie
Artyleria konwenq'onalna także w przyszłości odgrywać będzie ważną rolę - czy to w formie ciągnionych dział polowych, pojazdów samobieżnych czy artylerii pancernej. W latach osiemdziesiątych, ogromnie wzrosła siła uderzenia i celność pocisków kierowanych samonaprowadzających się w końcowej fazie lotu i chemicznej amunicji binarnej. Zastosowanie automatycznych urządzeń ładowania zmniejszyło ilość osób obsługujących działo, a ulepszone systemy kierowania ogniem obniżyły zużycie amuiuq"i, przypadające na zniszczenie celu.

a. b. c. d. e.

zapalnik głowicowy materiał pędny boczne dysze ciągu przedział systemu kierowania smugacz

Haubica samobieżna opancerzo­ na Vickers AS 90 kal. 155 mm. W 1989 r. artyleria brytyjska wprowadziła te haubice na wyposażenie w miejsce starych, amerykańskich haubic M 109 A2/A3, będących w uzbrojeniu od 1963 r. Model AS 90 nie różni się w sposób zasadniczy od haubicy M 109 A2/A3. Działo wymaga tylko pięciu osób obsługi zamiast sześciu, posiada dłuższą lufę i ma możliwość zamontowania dodatkowych środków walki. Mechanizm jezdny z amortyzatorami gazo­ wymi (wodór) umożliwia szybką jazdę w terenie. Półautomatyczne ładowanie pomocnicze zmieniono na ładowanie zau­ tomatyzowane. System kierowa­ nia ogniem współdziała z różnymi celownikami optyczny­ mi i urządzeniem nawigacji bezwładnościowej. Kaliber 155 mm, donośność 24700 m (amunicja standardowa), prędkość max. 53 km/godz.

MARS, (wieloprowadnicowy system artylerii rakietowej), nazwa angloamerykariska MLRS (system rakietowy średniego zasięgu). W 1983 r. w amerykańskich siłach zbrojnych wprowadzono wyrzut­ nię wieloprowadnicową określaną symbolem M 270; w Turcji w 1988 r. iw Bundeswerzew 1990r.MAKS wystrzeliwuje dwanaście niekiero­ wanych pocisków rakietowych kal. 227 mm. Ładowane są óne w dwa pojemniki sześciostrzałowe. Pocisk rakietowy o długości czterech metrów może być uzbro­ jony w m.in. głowicę bojową typu M 77, zawierającą 644 podpocisków do zwalczania piechoty i celów opancerzonych. W f985 r. rozpoczęto prace nad głowicą bojową, kierowaną w końcowej fazie lotu. Kolejną głowicą bojową na wyposażeniu jest głowica za\vierająca chemiczny pocisk binarny. Komputerowe kierowanie ogniem czyni z MARSa system skuteczniejszy niż wyrzutnie wieloprowadnicowe starszego tvpu, nadające się tylko do niszczenia celów punktowych.

286

Bronie inteligentne Pocisk kierowany (po lewej). Przed odpaleniem następuje zaprogramowanie pocisku. Boczne dysze ciągu umożliwiają dokonywanie poprawek podczas lotu pocisku. Pierwszy model pocisku kierowanego „Copperhead" (patrz str. 280), wprowadzili Amerykanie już w 1980 r. Zasięg 16 km. Chemiczny pocisk binarny (po prawej). Wynalezienie tego pocisku stanowi przełom w dziedzinie granatów gazo­ wych, w budowie których nie było większych zmian od 1918 r. Pocisk binarny przed odpaleniem zawiera w miejsce śmiertelnej substancji wypełnienia (idea stosowana w granatach gazo­ wych) dwa nieszkodliwe środki chemiczne. Dopiero ulegają one wymieszaniu po odpaleniu i wydzielają gaz paraliżująco-drgawkowy.

a. b. c. d. e.

zapalnik ładunek łączący ładunek A w części przedniej przegroda ładunek B w części tylnej

Połączony system obrony prze­ ciwlotniczej i przeciwpancernej z manewrującymi pociskami rakietowymi stanowi dalszy etap w rozwoju idei działa przeciwlotniczego i działa przeciwpancernego (patrz str. 195). Ten pojazd gąsienicowy - opracowany przez USA i Szwajcarię - ma osiem prowadnic do odpalania pocisków rakietowych i może zwalczać zarówno cele naziemne jak i powietrzne. Pojazd został skonstruowany wspólnie przez specjalistów z wielu krajów, dysponuje wyrzutnią do odpalania zunifikowanych pocisków rakietowych przeznaczonych do wykonania obu zadań bojowych. Pocisk rakietowy kierowany jest przy pomocy TV, lasera i posiada, obok czujników optycznych, także czujniki na podczerwień.

Amerykański transporter opancerzony M 2 Bradley Transporter opancerzony prze­ mienił się w wielofunkcyjny wóz bojowy piechoty zmechanizowa­ nej. Uzbrojony jest w lekką broń pokładowa, (działka automa­ tyczne) i/lub w kierowane pociski rakietowe, służące do bezpośred­ niego wsparcia działali bojowych. „Bradley' posiada dwuosobową wieżę stabilizowaną automatycz­ nie, wyposażoną w działko auto­ matyczne 25 mm, na strome bocz­ nej wieży podwójną wyrzutnię TOW dla odpalania przeciwpan­ cernych kierowanych pocisków rakietowych (patrz str. 254-255) i sześć otworów strzelniczych dla stanowisk broni ręcznej, umiesz­ czonych po obu stronach i z tyłu transportera. W 1983 r. rozpoczęto dostawy picnvszych egzemplarzy z zamówienia liczącego ponad 1000 sztuk. Powszechnie uznaje się radziecki bojowy wóz piechoty, uzbrojony w gładkolufówe działko kal. 73 mm i wprowadzony na uzbrojenie w 1967 r. za pierwszy transporter opancerzony tego typu.

287

spełniają dokładnie to. Grot ładunku kumulacyjnego zapala folię burzącą w „dachówce". Reaktywna płyta pancerna pokrywając zwykły pancerz przy­ pomina rodzaj dachówki ceramicz­ nej. Pociski APFSDS-T osiągały przebicie pan­ cerzy czołgu nawet po ześlizgnię­ ciu się z lufy armaty atakowanego czołgu. Kweslię przebi­ cia pancerza reaktywnego usiłuje się rozwiązać przy zastosowaniu głowic dwustopniowych (tandemo­ wych) w przeciwpancernych kiero­ wanych pociskach rakietowych. nawet gdy uderzy w ceł pod ostrym kątem. Operator śledzi cel przez celownik i kieruje pocisk rakietowy bezpośrednio w cel. Operator może dokonać poprawek w torze lotu pocisku przy pomocy połączenia przewodowego . Pociski przeciwpancerne stabili­ zowane brzechwowe z odrzuca­ nym sabotem. Na krótko przed osiągnięciem celu pocisk rakietowy zmienia samodzielnie kurs i uderza we właz kierowcy bądź pokrywę Kierowane pociski moździe­ rzowe również zwalczają czołgi z góry. umieszczonego w głowicy pocisku poszukuje samodzielnie cel w promieniu 300 m. 199). Pancerz reaktywny (powyżej). uodpornionej na zakłócenia. co oznacza ich nazwa. APFSDS-T (po prawej). pancerza reaktywnego aktywną osłonę. Była to technologia przez długi okres utrzymywana w tajemnicy. pociski „atakujące z góry" („Top Atack"). która odpala pocisk stabilizowany brzechwowe Impuls fali milimetrowej radaru. która dodatkowo wzmacnia pancerz pasywny. Wielkokalibrowe pociski przeciwpancerne zostały zastąpione przez „pierzastą strzałę" o nadzwyczajnej twardoś­ ci. Wysunięty obserwator przekazuje współrzędne czołgu nieprzyjacielskiego obsłudze moździerza. 81 mm Pociski rakietowe kierowane światłowodami stwarzają szansę operatorowi na ukrycie się po wykryciu celu i odpaleniu pocisku.fali świetlnej. otrzymały dzięki zastosowaniu t/w. która znacząco zmniejsza jego silę przebicia pancerza. System Merlin uczynił z moździerza kał. Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe tzw. Do najznaczniejszych zmian w broni przeciwpancernej zalicza się przemianę moździerza w środek niszczenia czołgów. stanowią rozwinięcie koncepcji wykorzystania powierz­ chni napędowej pocisków (patrz str.Bronie przeciwpancerne Pociski rakietowe samonaprowadzające się na cel i lecące torem stromym coraz bardziej wypierają broń strzelającą w dolnej grupie kątów. Tymczasem. Została przedstawiona opinii publicznej po raz pierwszy w 1982 r. (Liban). Ich opancerzenie składa się z coraz bardziej skomplikowanych materiałów. której ostry i bardzo twardy grot nie ulega „ześlizgnięciu" z pancerza. Kamera TV zainstalo­ wana w głowicy pocisku przekazuje obraz z dolotu do celu (linie przerywane).. Pociski te mają kaliber w przedziale 30-120 mm. opancerzone wozy bojowe. 288 . kiedy Izrael zdobył radziecki czołg T-62 na Syryjczykach w Dolinie Bekaa.

Zwalcza samodzielnie wskazane cele. przy pomocy tego rodzaju broni linie obrony przed przypuszczalnym uderzeniem. na którym działania wojenne prowadzone są bez udziału wojsk.Broń inteligentna Miny zdalnie kierowane (po prawej). Broń ta. został zbudowany przez firmę francuską Matra. stanowią dalszy wkład do zautomatyzowanego. jako jednostrzałowa broń przeciwpancerna z programowaną głowicą bojową. używana jest do kontroli pola minowego w wariancie stacjonarnym. Dwóch ludzi obsługi wraz z samochodem ciężarowym wystarcza. lub może być zastosowana do położenia zapory w wypadku zagrożenia np. MINOS. wąskiego przejścia w polu minowym. bezosobowego pola walki. aby zabezpieczyć. 289 . buz względu na porę roku.

Zasobnik zasila bron z prawej strony śmigłowca i wyrzuca puste łuski na lewą stronę. Broń kierowana jest przez układ czujników w przód zie kadłuba lub przez celowniki znajdujące się w heł­ mach obu pilotów. System amerykański „Vólcano". małych celów latających tzw. Szybkostrzelność dziesięć razy na sekundę. zbu­ dowano specjalne podwieszenia i pojemniki.cztery ramy. wersja z 32 przedziałami zawiera 128 min przeciwpancernych. Amunicja doprowadzana jest beztaśmowo z zasobnika zawierającego 1200 sztuk pocisków. Systemy minowania powietrznego (powyżej). Instalacja w wieży zapewnia stabilizację broni po odrzucie.w mniejszym zakresie . z którym zakończono pomyślnie próby w 1987 r. Odnosi się to . Pojedynczy śmigłowiec Black-Hawk może rozsypać do 960 min. wprowa­ dzonym w 1968 r. Wersja rozdzielacza z 64 prze­ działami rozsypuje 1536 min przeciw piechocie. stanowiący ładunek zewnętrzny śmigłowca. Włosi wynaleźli rozdzielacz magazynkowy (a). Podczas lądowania w sytuacjach awaryjnych broń znajduje się między dwiema kabinami i nie stanowi zagrożenia dla załogi. Dla działek automatycznych. 7 którego wyrzucane są . 30 mm (działko łańcuchowe). kal. zyskują coraz bardziej na znaczeniu. składa się ze stałego rusztu rurowego wbudowanego na zewnątrz śmigłowca. jak np. 290 . każda zawierająca czterdzieści min.do bezzałogowych. samolotów bezzałogowych. na śmigłowcu przeciwpancer­ nym AH-64 Apache. (6). dla działka M 230 „Chain Gun". Na początku były to proste roztrząsacze (patrz str. później były to systemy minowa­ nia przy pomocy zrzutni. na wyposaże­ nie armii amerykańskiej. Także i ta nowa broń taktyczna zyskuje na znaczeniu.po obu stronach . stanowiących uzbrojenie śmigłowców (powyżej).. Napęd elektryczny obraca wieżę o 100 stopni w każdą stronę. o 11 stopni do góry i 60 stopni do dołu. 230).Uzbrojenie śmigłowców i samoloty bezzałogowe Śmigłowce bojowe i przeciwpancerne odgrywają coraz to ważniejszą rolę na współczesnym polu walki.

a. Możliwe jest jeszcze wydłużenie zasięgu prowadzenia obserwacji dzięki zastosowaniu reflektorów oświetlających cel. wyrzutnik łusek d. Przy pomocy celownika antenowego PAH może prowa­ dzić obserwację w ukryciu (a). 291 . Śmigłowiec bojowy (powyżej). obsługi­ wane przez strzelca na stanowis­ ku w przedniej części dziobu. powyżej.7 mm b. Rozpoznanie przy pomocy bezpośredniego przekazu obrazu przez kamery bądź przy pomocy fotografii lotniczej. Są one podporządkowane lotnictwu. albo wprost z ziemi. małymi i wolnolecącymi maszynami.7 mm. wielkokalibrowy km M 3 Browning. Przeprowadzenie ataku przy pomocy broni kierowanej np. Zdalnie sterowane obiekty latające (RPV). 3. Lot docelowy nad stacje radiolokacyjne nieprzyjaciela. Samoloty bezzałogowe mogą także prowadzić uchwycenie celu przv pomocy lasera. Na szkicu przedstawiony jest szwedzki zasobnik uniwersalny 0127. Zadania samolotów bezzałogowych (powyżej): 1. kaliber 12. Walka radioelektroniczna: samoloty bezzałogowe w powietrzu aktywizują nieprzy­ jacielskie stacje radiolokacyjne. W większości radzieckie pociski rakietowe. jako bomba lotnicza. 12. Te bezzałogowe obiekty będące tanimi.. Ź pogodnego nieba na Bliskim Wschodzie przekazują one czysty obraz telewizyjny zna d pa trolowanego terenu. zbliżają się do celu niespostrzeżenie lotem koszącym (profil lotu śmigłowca PAH) i zwalczają go poza zasięgiem jego broni przeciwlotniczej.in. powstały na bazie pierwszych celów powietrznych zdalnie sterowanych w latach pięćdziesiątych. zakłócającymi odbiór urządzeń radioloka­ cyjnych (paski folii metalowej). Użycie broni przy wykorzystaniu zasobników cechuje się wprawdzie większym rozrzutem niż broni na slałe zamontowanej na statkach powietrznych. zwalcza cele naziemne. pojawiły się w znacznych ilościach na współczesnych polach bitewnych. Śmigłowce przeciwpancerne (powyżej). Radzieckie zasobniki zawierają przeważnie po 32 po­ ciski rakietowe kal. Izrael prowadząc operacje w Libanie użył sześć rożnych typów samolotów bezzałogowych do rozpoznania.) oraz w wojnie irarisko-irackiej (1980 1988) to odegrały one wraz ze śmigłowcami bojowymi kluczową rolę podczas wojny w Zatoce Perskiej w 1991 r. 2. Śmigłowiec Mi-28 „I Iavoc".Zasobniki (powyżej). słynny radziecki Mi-24 „Hind". używany w Afganistanie od 1979 r.na odległości 4000 m (b). przy szczególnie niebezpiecznych i ryzykownych zadaniach bojowych. Na rysunku przedstawiony jest zdalnie sterowany mały śmigłowiec Sprite (B). Pociski te mogą być uzbrojone w dziewięć typów głowic bojowych. Startują one albo z wyrzutni na pojazdach (A). magazynek 200 nabojowy c. są pociskami jednoli­ tymi. ładowanie i łatwiejsze magazynowanie. wchodzi do wyposażenia w miejsce Mi-24. m. uzbrojony w zasobni­ ki niekierowanych pocisków rakietowych. uzbrojony w czterolufowe działko rewol­ werowe kal. uchwycić cel i ponownie zniknąć z pola widzenia nieprzyjaciela zanim on użyje kierowanych pocisków rakietowych . rękaw odprowadzania łusek (wyrzucanych na zewnątrz). na środkowym Wschodzie (1970 r. z ładunkami burzącymi. będące na wyposażeniu śmigłowców bojowych. którego najnowsza wersja ma licznik oddanych strzałów i urządzenie spustowe zdalnie sterowane. 57 mm i są ładowane od tyłu. Ten sposób działania znany był już w okresie II wojny światowej. są to środki służące do zwiększenia skuteczności uzbrojenia strzeleckiego sta tków powietrznych. Artyleria stosuje zdalnie sterowane obiekty latające przecie wszystkim do rozpoznania celów na małych wysokościach. Możliwa jest jednak szybka wymiana zasob­ ników. odłamkowymi. mocowane pod skrzydłami i wielolufowe km zamocowane w nosowej wieży dziobowej. podwieszane są p o d kadłubami bądź skrzydłami samolotów i śmigłowców. Mi-24 „Hind". które pracując namierzane są przez samolot rozpoznania radioelektronicznego. ma silniejsze uzbrojonie. Od kiedy zaczęto używać śmigłowców PAH w Wietnamie. 4.

należy w tej grupie do najbardziej Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze" (powyżej) b y ć m o ż e b ę d ą w przyszłości gromadzone w bębnowym magazynie nabojowym. wychwytuje wiązkę promieniowania nieprzyjaciel­ skich radiolokacyjnych stacji śledzenia i wykrywa cały zestaw stacji.. pocisk na który zdecydowali się Brytyjczycy w 1983 r. Pod względem konstrukcyjnym u t r z y m y w a n e jest jeszcze t y l k o u s t e r z e n i e s k ł a d a n e . d o z w a l c z a n i a siły żywej i m a ł e b o m b y z ł a d u n k i e m kumulacyjnym przeciwko czołgom. by następnie opadać w dół przy pomocy spadochronu (b). Pociski posiadają g ł o w i c e samonaprowadzania. b o m b k i o d ł a m k o w e . ALARM (antypromieniowy kierowany lotniczy pocisk rakietowy). Są to m . Podczas fazy opadania wyszukuje on cele. zamiast głowic bojowych o dużej Bomby kasetowe przypominają p o d względem kształtu zwykłe b o m b y . Z drugiej strony. Dzięki tej zmianie mogła rozwinąć się taktyka „cichego pojedynku". Rosjanie r o z w i n ę l i k o n c e p c j ę b o m b k a s e t o w y c h j u ż w latach trzydziestych. dokonując zmiany częstotliwości. rozwiniętych i najlżejszych pocisków. zwalczania czołgów oraz do zakłócania pracy stacji radiolokacyjnych. była w k o ń c u lat osiemdziesiątych ostatnim krzykiem m o d y na rynku broni. (cena j e d n o s t k o w a w y n o s i ł a w 1989 r. Chilijska b o m b a C a r d o e n CB-500 (pierwsza z góry) zawiera 240 b o m b e k . Pociski rakietowe mają c o r a z mniejszą m a s ę . i n . 500 m i n d o l a r ó w ) i myśliwiec bombardujący F-117. Na określonej wysokości u l e g a u w o l n i e n i u ich z a w a r t o ś ć i r o z s y p u j ą się m a ł e b o m b y ( p o d p o c i s k i ) . Przy pomocy silnika rakietowego wznosi się on na wyso­ kość 12000 m (a). zwiększone możliwości oddziaływania lotniczej broni kierowanej wywołały reakcję w dziedzinie obrony przeciwlotniczej. O b a t y p y p r z e z n a c z o n e są p r z e d e wszystkim do przenoszenia broni konwencjonalnej. W odróżnieniu od starszej generacji antyradarowych pocisków rakietowych może on pośrednio za­ atakować cel. Głowica radiolokacyjna pocisku rakietowego (poniżej).Lotnicze pociski rakietowe i bomby kasetowe Uzbrojenie samolotów w latach osiemdziesiątych osiągnęło w dziedzinie zwalczania celów naziemnych duży postęp. że precyzyjna b r o ń kierowana (w większości p r o d u k o w a n a p r z y malejących k o s z t a c h ) zmusiła konstruktorów lotniczych d o p r a c n a d d r o g i m i samolotami z minimalnym echem r a d a r o w y m . i pocisk uderza w cel. kolumn pojazdów lub z g r u p o w a ń wojska. Po dokonaniu wyboru celu następuje odrzucenie spadochronu (c). 292 . Do nich z a l i c z a się a m e r y k a ń s k i b o m b o w i e c B 2. N i e jest p o z b a w i o n y ironii fakt. Jego głowica bojowa zaopatrzona jest w precyzyjny laserowy zapalnik zbli­ żeniowy. Bomba podczas zrzutu z samolotu rozprzestrzenia ładunek na określonym odcinku. t w o r z ą c elipsę r o z r z u t u . Technologia „Stealth" (powyżej). T e n r o d z a j o o m b y n a d a j e się idealnie do niszczenia p a s ó w startowych. Powstały nowe rodzaje amunicji do niszczenia pasów startowych. Powodują one z w i ę k s z e n i e siły o g n i a s a m o l o t u i z m n i e j s z e n i e siły o p o r u p o w i e t r z a . Naziem­ na stacja radiolokacyjna może odwieść pocisk rakietowy od celu.

osiągające cel przy prędkości poddźwiękowej.. rozwinięto ok.5 Macha. Podpociski wyrzucane są z tyłu. w przypadku memiecko-francuskiego systemu Apache (prototyp w 1985 r. a z kolei ładunek główny detonując wytwarza Krater. Chile). bądź „podpociski" (po lewej). bądź z boku zasobnika. 293 . Nowe kierunki rozwojowe broni przeciwlotniczej (po lewej) a. System został opracowany do użytku w wojskach lądowych i marynarce wojennej. jako kontynuację idei bomb kasetowych. Zasobniki bomb kasetowych stanowią najnowszy etap w rozwoju bomb kasetowych. przy czym bezzałogowa wyrzutnia startowa jest połączona. ok.74 kg. „Podpociski" służące do zwalczania celów żywych działają podobnie jak granaty ręczne . uderzają w cel z dużą energią kinetyczną. 4. produkowane są w wielu formach i różnych wielkościach. b. szwedzki system przeciwlot­ niczy RBS 90 z wyrzutnią dwuprowadnicową. masa 0. o ile wcześniej nie zostanie zdetonowana przez nacisk prze­ jeżdżającego pojazdu. Odpalany z ramienia operatora do zwalcza­ nia samolotów wsparcia takty­ cznego. A. Np. B. wystrzeliwane z dużej odległości. przypuszczalnie na wyposażeniu wojsk) następuje pokrycie powierzchni 350xl000 m. Ich użycie na polu walki eliminu­ je przelot samolotu nad celem. Może też być zrzucany i wyhamowywany podczas zrzutu przy pomocy spadochronu. szybkie kierowane pociski rakietowe. w fa­ zie końcowej kierowany jest lase­ rem. z urządzeniami samonaprowadzania i sterowania. Tego rodzaju broń powierzchniowa pokrywa obszar 60x240 m. Bomby kulkowe. a trzy strzały burzące. W rzeczywistości sa to małe. Nowsze modele są wyposażone w opóźniacze (spadochron). długość 36 cm. Istnieje także w wersji pocisku rakietowego klasy „powietrze-powietrze". jest zdalnie sterowany wiązką promieniowania lasero­ wego. że samolot musi przelecieć nad celem na wysokości 50 m z prędkością poddźwiękową. Osiąga podłoże na amor­ tyzatorach teleskopowych i detonuje po określonym czasie. manewrowe podnośniki dźwigowe umożliwiają użycie sprzętu radiolokacyjnego wykry­ wania i naprowadzania w ukryciu bądź zza wysokich drzew. przy czym pierwszy ładunek przebija warstwę betonu pasa startowego.Broń inteligentna Współczesne systemy bomb kulkowych. 1966 r. 35 ha. w 1992 r.5 kg. Bomba kulkowa przeciw­ pancerna (Cardoen.mają mocniejszy ładunek i są zrzucane w setkach sztuk. tj. Zasobnik kasetowy JP 23$ zamontowany na samolocie Tornado uwalnia podczas jednego wylotu 430 podpocisków HB 8/6. Zapalnik zbliżeniowy aktywny powoduje zwiększenie siły prze­ bicia ładunku kumulacyjnego (do 150 mm). Mogą one służyć także jako wyrzutnie pocisków rakietowych. brytyjski pocisk rakietowy „Starstreak" zaliczany jest do najnowocześniejszej generaq"i pocisków. 12500 m2. Po odpaleniu osiąga on prędkość lotu ok. Podobnie zbudo­ wane są bomby kulkowe do niszczenia pasów startowych. stano­ wiące głowicę pocisku. Mina kulkowa HB 876 masa 2. Wadą jest to. pod osłoną. który jest zamocowany na stałe w samolocie.

Francja zastosowała ten morski pocisk rakietowy ANS w wersji pocisku klasy „głębina wodna-głębina wodna".0. Argentyńczycy przy pomocy pocisku raki­ etowego z rodziny „Exocet". „jeźdźców falowych" (pociski lecące tuż nad lustrem wody). Zasięg do 30 km. dokonał się również ogromny postęp. materiał pędny dla startowego silnika rakietowego g. które przeżywają nowy renesans w obronie nawodnej. albo ze zwłoką pod kilem (b). Głowice ojowe z ładunkami kumulacyjny­ mi zdolne są do przebicia nawet grubych kad łubów p o d wodnych okrętów atomowych. w najskuteczniejszą broń do niszczenia celów pływających. materiał pędny dla marszowego silnika rakietowego f. znajdują się na wypo­ sażeniu okrętów podwodnych od końca lat pięćdziesiątych. współczes­ nych torped mogą detonować ładunek albo przy zetknięciu się torpedy z burtą okrętu (a). zwłaszcza w zakresie systemów samonaprowadzania. (poniżej). zwłaszcza działek automatycznych. przemieniły się w tzw. len typ pocisku rakietowego został wprowadzony na uzbrojenie ścigaczy dziewięciu marynarek wojennych (B).Współczesne systemy broni morskich Morskie pociski rakietowe. Pocisk rakietowy morski „Exocet" AM-39. 3. Torpedy kierowane przewodowo (po prawej). g Morskie pociski rakietowe. 261). Okręt podwodny odpala tor­ pedę kierowaną przewodowo.69 m zasięg . Są one precyzyjniejsze i mniej czułe na zakłócenia niż wcześniejsze torpe­ dy z napędem elektrycznym i akus­ tyczną głowicą samonaprowadzającą się (patrz str. a. 260). Model ten cechuje się trzykrotnie większym zasięgiem i prędkością od wersji pierwotnej.1982r.4. radiowysokościomierz c. Od lal siedemdziesiątych pojawiają się na rynku zbrojeniowym nowe warianty tych pocisków. Przyczyniły się one do powstania nowych systemów obrony bezpośredniej. przy czyni kadłub okrętu ulega rzeważnie przełamaniu. służącego do obrony wybrzeża (C). komputer kierujący d. System kiero­ wania przewodowego jest uodpor­ niony na zakłócanie elektroniczne. Do najbardziej znanych modeli zalicza się „Exocet" (patrz str. głowica bojowa (165 kg) e. ciężko uszkodzili brytyjski niszczyciel „Clamorgan" (I2. 2. Ciężka torpeda Mk 24 kierowana przewodowo posiada głowicę sa­ monaprowadzania akustycznego. Cel zmienia kurs. obok nuklearnych pocisków rakietowych. w wojnie na Falklandach i w Zatoce Perskiej użyty jako lotnicza broń kierowana (A).()6. 1. Torpeda zmienia kurs i zatapia cel. mechanizm sterowania h.70 km przekrój poprzeczny . Komputer okrętu podwodnego przekazuje nowe komendy do tor­ pedy przez urządzenia kierowania przewodowego. W dziedzinie min i torped (w ogóle pierwsza broń kierowana). Zapalniki głowic bojowych (po lewej).).8 m 294 . głowica samonaprowadzana (radiolokacyjna) b. długość .

że głowica pocisku rakie­ towego była niewypałem . jak włókno szklane. Produkowane są z tworzyw niemetalicznych. okrętów i ruchomych wyrzutni. Działko takie posiada radar śledzenia celu i kierowania ogniem. 207 i 218).przez impuls magnetyczny.40 mm i więcej. wystrzeliwuje pociski z zapalnika­ mi zbliżeniowymi. Radar śle­ dzenia celu kieruje pocisk rakietowy w stronę okrętu. są coraz bardziej wielo­ funkcyjne i „inteligentniejsze". dzięki dużej szybkostrzelności mogą zniszczyć pociski rakietowe atakujące okręt jeszcze w ostatniej fazie dolotu do celu. 192. Miny „Stonefish" mogą być stawiane na głębokości 5-^200 m i pozostawać tam aktywne przez ponad 700 dni. albo we wnętrzu. a następnie przekazane do systemu kierowania. 193) z końca lat siedem­ dziesiątych. rakietowy silnik marszowy może wywołać pożar. Pierwotnie. Niszczy on pocisk rakie­ towy (b) „uformowanymi odłam­ kami" (kulami wolframowymi). Pociski rakietowe tzw.to palący się. 1. działka automa­ tyczne służyły do obrony przed torpedowcami. żywica epoksydowa i inne tworzywa sztuczne. kiedy wszystkie dane zostały wprowadzone do jego pamięci kom­ puterowej. śmigłowce. Nowoczesne działka automatyczne. akustyczny lub ciśnieniowy. startują zza hory­ zontu (poza strefą widoczności). okręty nawodne i podwodne. To umożliwia stworzenie lekkiej konstrukcji oraz utrudnia ich wykrycie i rozminowanie. Nowoczesne miny morskie (poniżej)./min. Jeżeli okaże się nawet.Broń i n t e l i g e n t n a Systemy obrony bezpośredniej (CTWS) mają na celu zwiększenie siły ognia wielotorowych działek automatycznych (patrz str. w zasięgu echa rozproszonego fal morskich. „jeźdźcy falowi" (powyżej). Mogą być stawiane przez. Ich średnica ma przeważnie poniżej 53 cm i tym samym mogą być one także stawiane przez wyrzutnie torpe­ dowe okrętów podwodnych. System „VukanPhalanx" śledzi zbliżający się pocisk rakietowy przy pomocy własnego radaru (a). które czyni go niewidzial­ nym dla radarów okrętu. Pocisk przebija bur­ tę okrętu detonując na pokładzie. Nosiciel pocisku rakietowego opromieniowuje cel przy pomocy głowicy samonaprowadzarua (radarowej). pocisk rakietowy leci możliwie najniżej. samoloty. Działka te są kierowane automatycznie i strzelają pociskami z rdzeniem uranowym o zasięgu do 5000 m z szybkostrzelnością 6600 strz. Wielkokalibrowy system obrony bezpośred­ niej (Ć1WS). kał. 20 mm dla marynarki wojennej jest odmianą pokładowego sześdolufowego działka lotniczego (patrz str. 2. W latach trzydziestych wprowadzono dział­ ka automatyczne przede wszyst­ kim do obrony przeciwlotniczej. Odpalenie pocisku następuje wów­ czas. które rozróżnia­ ją echo radarowe celu od echa fali morskiej. które pracują z syste­ mem elektronicznym na rufie (a). Firma brytyjska Marconi produkuje miny „Stonefish" z głowicami bojowymi o pięciu wagomiarach (na szkicu pokazany jest model o masie 300 kg).jak miało to miejsce w wojnie falklandzkiej podczas trafienia niszczyciela bry­ tyjskiego „Sheffield" . Małokalibrowe systemy obrony bezpośredniej (CIWS) jak „VulcanPhalanx" tworzą przy zwalczaniu celu tzw. „ścianę ognia" (c). Nowoczesne miny morskie mogą być detonowane . Model amery­ kański „Vulcan-Phalanx" M 168. kał. 3. Pociski są wystrzeliwane z samolo­ tów.w zależności od celu . 295 . Podczas gdy samolot-nosiciel dokonuje zwrotu o 180 stopni.

W podobny sposób korzystamy z indeksu historycznego. z wysp Pacyfiku lub z okresu wojny secesyjnej 1861-1865 r. również wymienionej w odsyłaczu.-Wsch. Ameryka Północna i Południowa Indeks historyczny 302 Paleolit i neolit w Europie Starożytny Bliski Wschód 303 Starożytna Grecja i Rzym 304 Średniowieczna Europa 305 Europa w XVI wieku 306 Europa w XVII wieku 307 Europa i Ameryka Płn. gdzie można znaleźć informację na dany temat. W kolejnych rozdziałach zestawiono podobne obiekty. Każde hasło ma odsyłacze do konkretnej strony książki. znaleźć na jednej stronie reprezentatywny wybór broni np. z którego pochodzą. uporządkowaną wg regionów pochodzenia. Przyjęty podział opiera się bowiem o funkcjonowanie broni. choć pochodzi z lat 1860-tych. W odnoszącym się do oszczepu podpisie znajdujemy informację. gdzie na ilustracji możemy odszukać interesujący nas obiekt.Indeks geograficzny i historyczny Celem obu indeksów jest ułatwienie dostępu do informacji zawartych w książce. Hasło to odsyła nas na stronę 82. przedstawiona w rozdziałach 1-7. w USA. Jeśli Czytelnik chce uzyskać więcej informacji. Na stronie 83. zatytułowana „Ależ proszę! Ja po tobie". została pogrupowana chronologicznie. w XVIII wieku 308 Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 309 Lata 1816-1860 310 Wojna secesyjna 311 Lata 1866-1913 312 I wojna światowa 314 II wojna światowa 316 Świat współczesny. powinien odszukać w kluczu hasło numer 6. n p . 296 . czy szerzej mówiąc: zachodnia. znajdziemy jeszcze jeden oszczep z tego regionu. Litografia (po prawej). W indeksie geograficznym przedstawiono broił z innych części świata. Pozwala to Czytelnikowi. którego rysunek umieszczono pod hasłem „Oceania" na następnej stronie (nr 6). nie biorąc pod uwagę okresu ich powstania czy rejonu świata.kapitana Cooka. ze pochodzi z Hawajów i wiązany jest z osobą wielkiego odkrywcy . W indeksie historycznym broń europejska. o oszczepie z haczykowatym grotem. Indeks geograficzny 297 Australia i Nowa Zelandia Oceania 298 Płd. Azja (Chiny) 299 Japonia 300 Indie. który zaczyna się na stronie 302. to komentarz nadal jest aktualny. Korzystanie z indeksu. francuskiego artysty Daumiera. w razie potrzeby. Iran 301 Afryka.

4. L 2. Z kolei aborygeni wynaleźli bumerang. Oceania Przedstawiono broń z Polinezji. Maczugi (15) 2. 6. 9. wykonana na Wyspach Salomona. 5. 7. przedstawia wojownika maoryjskiego uzbrojonego w maczugę. Z braku metali ostre krawędzie wykony­ wano z kości. 1. Statuetka (po prawej). Pochodzą stąd pięknie rzeźbione okazy maczug. Nadziak (20) 3. zębów zwierząt i ryb. Melanezji i Mikronezji. na których należy szukać informacji). Maczuga miotana (78) 6. wreszcie z odpowiednich gatunków kamienia. ludy te nie znały metalu. Maczugi (15) Nadziak (20) Nadziak (20) Sztylet (27) Miecz drewniany (35) Maczuga miotana (78) Bumerangi (79) Oszczep (82) Miotacz oszczepów (83). Pierwotny miecz (36) 4. 3. Oszczepy (82.Australia i Nowa Zelandia Przedstawiono tu broń australijskich aborygenów oraz Maorysów z NowefZulandii. Maorysi zasłynęli ze swych niezwykle misternie rzeźbionych drewnianych i kamiennych maczug. Proca (77) 5. 8. . Przed przybyciem Europejczyków. 83) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. Rzeźba przedstawiająca wojownika (po prawej). jego ciało pokrywają tatuaże.

Borneo. Arbaleta (105) 11. 8. Broń drzewcowa (62) 5. Rysunki (po prawej). Birma. Kusza magazynkowa (105) 12. Jawy. stosowane w dżunglach tego regionu. Pokazano również pułapki. Pułapka (224. na których należy szukać informacji). „Strzały ogniste" (244). Celebesu. Lekkie działko (173) 7.225) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. Jej bliższe poznanie wymaga jeszcze długich badań. Dmuchawki (106) 6. 4. Chiny. są fragmentem dekoracji malarskiej odkrytej w jednym z grobowców w północnych Chinach. przedstawia ucieleśnienie zapału wojennego. Miecze (40) 4. 3. 9. O wiele większa jest wiedza na temat uzbrojenia ludów zamieszkujących Birmę i Assam. Pokazany tu wybór broni chińskiej nie jest wyczerpujący. we współcześnie toczących się konfliktach. 1. 2. 1. Filipin. 6. Krisy (30) 3. Assam Pochodząca z Bali rzeźba (po prawej).maczuga (73) Oszczep naga (82) Łuk do miotania pocisków kamiennych (96) 10. Maczuga (18) Topór zwanv dao(25) Sztylet (27) Pierwowzór miecza dao (35) Miecze (40) Broń do odbijania ciosów (73) Łańcuch . 7. 5. 298 . Topory (25) 2.Azja Południowo-Wschodnia Przedstawiono tu broń z Półwyspu Malajskiego.

Oprócz mieczy pokazujemy inne tradycyjne bronie japońskie. groty do strzał (101) Muszkiet lontowy (117) Pistolet z zamkiem lontowym (122) 299 . 12. Przedstawiają one samurajów wprawiających się we władaniu bronią. na Zachodzie szybko doceniono styl i jakość. 2. 6. 9. namalował japoński malarz Hokusai (1760-1849). zarówno sztuki jak i rzemiosła japońskiego. Na ich temat powstała bogata literatura w językach europejskich. Rysunki (po prawej). Szczególnie popularne stały się miecze. 10. 8. 3. 13. Dzięki temu wiele okazów broni znalazło się w europejskich i amerykańskich kolekcjach. 62) „Łamacze głowni" (73) Dzirvty (83) Kołczan (95) Łuki (98) Strzały.Japonia Niemal natychmiast po nawiązaniu kontaktów handlowych z Japonią. Pałka (16) Cep bojowy (17) Nadziak (20) Sztylet (28) Miecze (28) Broń drzewcowa (59. 4. I n d e k sg e o g r a f i c z n yihistoryczny 1. 5. 7. 11.

przedstawiono bron starszych kultur tego regionu. 300 . 12. że oba te regiony omawia sie zwykle wspólnie. 8. 5. 6. 16. 7. 9. Fotografia z lat 50-tych XIX w. to szable tulwar i muszkiety lontowe. Dodatkowo. 14.Indie i Iran Zakres wpływów perskich na broń incwjską jest na tyle wielki. 10. 11. 15. 1. Ich uzbrojenie.25) Sztylety (28-30) Szable "(37-39) Broń drzewców a (59) Lanca (63) „Tygrysie pazury" (72) Pierścienie do miotania (81) Włócznia (82) Strzała (101) Muszkiety lontowe (117) Pistolet lontowy (122) Moździerz spiżowy (169). 13. 3. przedstawia żołnierzy radżputanskich z Indii Północnych (po prawej). 17. Maczuga (16) Cep bojowy (17) Buzdygan (18) Nadziaki (20) Nadziaki (21) Topory (24. oprócz broni perskiej i indyjskiej. 4. 2.

Pokazano tu broń używaną przez rozmaite ludy z Północnej. 7.81) Oszczepy (82) Łuki (96) Kusza (105) Strzelba północnoafrykańska z zamkiem skałkowym (118). 3. została wykonana na podstawie rysunku Mandan'a. 6.16) Tomahawk (24) Sztylety (27. 9. 2. Ilustracja (po prawej). 1 Kanady przedstawiono również uzbrojenie Hskimosów z Północy oraz wybrane przykłady pochodzące z Ameryki Środkowej i Południowej. 1. 8. i. 7. Południowej. Maczugi (15. Ilustracja (po prawej). 24) Sztylety (28) Miecze i szable (36) Włócznia (58) Maczuga do miotania (78) Noże do miotania (80.Afryka Region ten wyodrębniono wg kryterium geograficznego. 5.28) Tomahawk (80) Łubie i kołczan (95) Łuk (97) Strzała i groty (101) Dmuchawka (106). Przedstawia wodza Czejenów pokonanego w bitwie £ 1. 3. Zachodniej i Centralnej Afryki. a nie wg kręgów kulturowych. 10. przedstawia wojownika z plemienia Zulusów. Maczuga (15) Topory (22. 2. 8. Ameryka Północna i Południowa Oprócz broni plemion indiań­ skich z terenu Ameryki Pin. 5. Broń używaną w Starożytnym Egipcie omówiono pod hasłem Starożytny Bliski Wschód. 4. 11. 301 . 6.

Głowica maczugi (19) Topory (22. Topory (22) Sztylety (27) Groty oszczepów (83) Łuk (96) Groty strzał (101). 5. Paryż).e.Paleolit i neolit w Europie Najstarszą bronią wykonaną w Europie. w których do produkcji broni używano brązu lub miedzi. 5. Warto zwrócić uwagę. 4. zwłaszcza do produkcji grotów strzał. w Egipcie (Luwr. że nawet po odkryciu metalu. 6. 3.n. z jednej z jaskiń na terenie Hiszpanii. wiązany z jedną z kultur okresu paleolitu. Przedstawia grupę wojowników. na której przedstawiono ludzi walczących nożami i maczugami. Rękojeść z rzeźbionej kości słoniowej (po prawej). Malowidło naskalne (poniżej). nadal używano krzemienia. 3. 7. wykonanego 3000 lat p. 2. (sir. Jest częścią krzemiennego sztyletu. 23) Miecz brązowy (35) Proca i pociski (77) Kij do miotania (78) Grot włóczni (83) Łuk (96) Groty strzał (101). Asyrii i Luristanu. Starożytny Bliski Wschód Pokazano wytwory kultur Egiptu. 83). 2. 1. 302 . 4. 1. 8. pokazaną w tej książce jest prawdopodobnie drewniany grot oszczepu.

45) Włócznie (57) Amentum (76) Kamień do procy (77) Oszczep (82) Łucznik (95) Kusza oblężnicza (161) Onager (162) Balista (162) Kolce przeciw konnicy (222) „Ogień grecki" (226). pełniących rolę ówczesnej artylerii. 11. z ok. 8.e. przedstawiający wojowników ateńskich uzbrojonych w tarcze i włócznie (Muzeum Narodowe. 303 . W Grecji stosowano je od dawna do obrony miast. 3. Rzymianie stosowali je bardziej ofensywnie. proc i miotających maszyn oblężniczych. p.. 5. 6. 500 r. 2. na których należy szukać informacji). Pokazano tu broń miotającą w rodzaju łuków. ale i w otwartym polu. (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. Sztylet (31) Miecz (44. Marmurowy relief (po prawej). Indeks geograficzny i historyczny 1.n. Ateny). aź po żelazną broń Imperium Rzymskiego. 9.Starożytna Grecja i Rzym Przedstawiony tu wybór obejmuje obiekty od wczesnych mieczy brązowych pierwotnych państewek greckich. 4. 7. nie tylko do zdobywania twierdz. 12. 10.

1. Znacznym postępem było zastosowanie prochu dymnego. Opony z Bayeux przedstawiający Normanów w trakcie przygotowali do inwazji na Wyspy Brytyjskie w 1066 r. Kusze (102-104) 14.Średniowieczna Europa Istotnym czynnikiem w historii uzbrojenia tego okresu był wzrost znaczenia kuszy i głównego jej konkurenta: łuku angielskiego.47) 9. kawaicrzysta używał miecza. Katapulta (162) 19. Proca drążkowa (77) 11. Fragment (po prawej). Działa odtylcowe (178) 22.168) 21. nie tylko jako broń. Pokazano załadunek broni na statki. Nadal podstawą uzbrojenia piechura były różne rodzaje broni drzeweowej. Luk angielski (97) 12.16.116 7 127) 17. Nadziała (21) 6. Trebusz (163) 20. Topory (24) 7. Sztylety (31. Grotv strzał (101) 13. lancy lub kopii. 32) 8. Buzdvgany irp. Działa odprzodowe (166. Maczuga (15) 2. Zapory i zasieki (222) 23. Miotacz sprężynowy (161) 18. ale także narzędzie i ozdobę. Bełty (103) 15. Brorj biologiczna (277). Aakownice (109. traktując go jednak bardzo uniwersalnie. Miecze (46. (18) 5. 304 . Głowica maczugi (16) 3. Cepy bojowe (17) 4. ale nie były w sianie wyprzeć broni dotychczas używanej. a nawet maczu­ gi. Broń drzewcowa (58-62) 10. Wspomniane bronie miały duży wpływ na taktykę walki i uzbrojenie ochronne.Powszechnie noszono sztylet.

14. 5. 9. 3. Używano dział odprzodowych. 11. pojawiły się nawet działa odtylcowe. Prymitywna ręczna broń palna przekształciła się w arkebuzy i muszkiety lontowe. która przybrała wyrafinowane kształty. 8.123) Broń palna dwulufowa (1 Broń palna odtylcowa (130) Pistolet odtylcowy (132) Garłacz (154) Działo odprzodowe (168) Oszczep z napędem rakietowym (240) (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. (po prawej). 17.rapier stał się nieodzownym elementem ubioru. 12. 15. 7. Nowy rodzaj długiej broni białej . Tndcks geograficzny i h 1. 305 . na której znajdują się informacje). 13. Zastosowanie zamka kołowo-krzosowego pozwoliło na powstanie broni palnej dla kawalerzystów. Widać leżącą hakownicę.Europa w XVI wieku Wiek XVI był bardziej wiekiem udoskonaleń. Niemiecki drzeworyt z 1529 r. aniżeli rewolucyjnych wynalazków. 2. a ich klasyczne formy wykształciły się w Hiszpanii. 10. 6. 4. zwłaszcza broni drzewcowej. zarówno na lądzie jak i na morzu. Łuki i kusze zaczęły tracić na znaczeniu. Buzdygany (18) Nadziaki (2 Topór (24) Sztylety (32) Miecze (48-50) Broń drzewcowa (5 Kopie (63) Długi łuk angielski (9 Kusza (103-105) Arkebuzy (116) Petronel (117) Pistolety (122. Nadal używano broni wywodzącej się ze średniowiecza. 16. Pokazano również ładowanie ciężkiego działa. 18. moździerz i lufy armat małego kalibru.

szpady i pałasze. g 1 lustracja (na górze). 6. 3. 66) Długa broń palna (117. równolegle istniało szereg odmian: rapiery. 306 . Karabin rewolwerowy (128) Rewolwer (129) Karabin powtarzalny (136) M k o n e t (169) Armata okrętowa (173) Organki śmierci (207) (Liczby w nawiasach odsj do strony. 9. 17. w niektórych krajach również lanc lub kopii. Największym chyba wynalaz­ kiem okazał się zamek skałkowy. pozostawała pod wpływem muszkietu i piki. 7. a przy tym względnie tani. Kawaleria używała broni białej w postaci pałaszy lub szabel. na której znajdują się informacje). 13. W broni białej. przedstawia muszkieterów i pikinierów. 1. 10. Cep bojowy (17) Sztylet lewak (32) Bagnet szpuntowy (33) Pałasze. Kawalerzyści uzbrojeni byli również w pistolety.Europa w XVII wieku Taktyka działali wojennych w XVII w. 11. Wraz z jego po­ jawieniem się zaczął się proces zastępowania zamka lontowego w broni wojskowej. miecze (49) Rapiery (50) Szpady (51) Broń drzewcowa (58-62) Bagnety (64. 5. Ta ostatnia broń odgrywała ważną rolę. pozwalając na osłonę bezbronnych muszkieterów odczas nabijania broni. 15. •opiero w końcu stulecia po­ jawiły się bagnety umożliwiające natychmiastową zamianę muszkietu w rodzaj krótkiej piki: tym samym piechur otrzymał wyjątkowo uniwersalną broń. 8. 16. 14.123) Pistolet dwulufowy (126) 12.118) Pistolety (122. 4. wygodny w użyciu. albo karabinki. opublikowanego w 1633 r. pochodzi z cyklu Wojna Trzydziestoletnia francuskiego artysty Jacquesa Callota. szable. 2.

8. 12. 15. zwane strzelecki­ mi . Kawalerzyści uzbrojeni byli w szable. 21. 17. 18. 10. tromblon (118) Karabiny skałkowe gładkolufowe (119) Karabiny skałkowe wintowane (120) istolety (123. 5. Od ok. Podczas ataku prowadzono ogień salwowy. wyspecjalizowane oddziały zwane grenadierami . 1. 14. w trzech szere­ gach. lustracje (po prawej). 19. Wśród osób cywilnych popularne było stosowanie do obrony osobistej gadaczy i pistoletów kieszonkowych. Podstawową bronią stał się gład kołu Iowy karabin skałko­ wy z bagnetem tulejowym. 24.używały również granatów ręcznych. Sztylet (33) Szpady (51) Pałasz (52) Tasaki (54) Broń drzewcowa (59-61) Bagnet sprężynowy (67) Bagnet tulejowy (68. 25. 11.124) Pistolety dwulufowe (126) Strzelba wielolufowa (127) Pistolet z odkręcaną lufą (132) Karabin gwintowany odtylcowy (133) Karabin powtarzalny (136) Granatnik ręczny (154) Karabin z nasadką do granatów (155) Luta armatnia (169) Armata polowa (170) Działo forteczne na lawecie depresyjnej (172) Działo okrętowe (173) Broń rewolwerowa systemu Puckle'a (207). 6. a więc w latach siedemdziesiątych XVIII stulecia. Broń ta jednak z różnych względów nie bvła w stanie wyprzeć karabinów gładkolufowch.otrzymały karabiny gwin­ towane. 3. 22. W ostatnim ćwierćwieczu specjalne oddziały. Tylko niektóre rodzaje konnicy miały karabinki. Piechoto szykowano w wydłużone linie. 4. Piechu­ rzy byli dodatkowo uzbrojeni w krótkie tasaki.walczące w szyku rozproszo­ nym . 7. 16. 23. 20. pochodzą z podręcznika musztry. P 307 .Europa i Ameryka Północna w XVIII wieku W XVIII wieku wykształciła się tak­ tyka linearna. lub pałasze oraz pistolety. 69) Tomahawk (80) Granat (84) Garłacz tzw. 9. obowiązującego w czasach wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. 2. 17/0 roku szlachcic europej­ ski posiadał zwykle parę pistoletów fiojedynkowych.

Sztylet (33) 2. Rakiety takie stosowano jeszcze do połowy XIX w. Jednakże biorąc pod uwagę wygodę Czytelnika i fakt wykształcenia się specyficznego stylu tej broni. Karabiny skałkowe (119) 11. rakiet: tzw.125) 13. Pokazuje żołnierzy francuskich podczas bitwy pod Waterloo. początkowo przez Brytyjczyków. Pistolety (124. Jedyną znaczącą nowością stało się wprowadzenie. Armata'polowa (170) 14. Tasak (53) 5. 18 czerwca 1815 r. Bagnet . 308 . klóre nastąpiły po Rewolucji Francuskie] nie różniła się zbytnio od broni używanej w poprzednich latach. Działo okrętowe (173) 16. pochodzi z popularnej książki francuskiej wydanej w 1816 r.Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 Broń używana w wojnach. (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. rac kongrewskich. na której znajdują się informacje). 69) 9. Pałasz (52) 3. 1. Ilustracja (po prawej). Wzorowano je na broni stosowanej przez Hindusów walczących. Wiatrówka (107) 10. „Raca kongrewska" (244).tasak (65) 8. Szabla (55) 6. w Indiach. Bagnety (68. przeciw wojskom brytyjskim. Szabla (53) 4. Szponton (58) 7. Armata forteczna (172) 15. zdecydowaliśmy się na wyodrębnienie takiego hasła w indeksie. Karabiny gwintowane (120) 12.

5. 14. ukazujący żołnierzy brytyjskich czyszczących broń i ekwipunek w Gallipoli. Wymagał przy tym znacznie mniej treningu od żołnierza. 2. bez względu na warunki atmosferyczne.Laska (107) Karabiny gładkolufowe (119) Karabiny gwintowane (120) Karabiny systemu Minie" (121) Pistolety (124) Pistolet-karabinek (125) Karabin gwintowany dwulufowy (127) Karabin rewolwerowy (128) Rewolwery (129) Rewolwery wiązkowe . 18. 12. 10. 19. 21. każdy piechur mógł zostać uzbrojony w celną i dalekonośną broń gwintowaną. Od 1840 r. 9. 11. 8. 4. 1854-56. Ciągły postęp technologiczny i gwałtowny rozwój przemysłu wpływał na szybkie zmiany uzbrojenia wojskowego.„pieprzniczki" (129) Pistolet (132) Karabin odrylcowy (133) Derringer . 3. Indeks geograficzny i historyczny 1. Lata wojny krymskiej. 6. 17. Szabla (53) Tasaki (54) Grot lancy (63) Bagnety (68-70) Wiatrówka .Lata 1816-1860 W okresie tym wprowadzono szereg udoskonaleń broni palnej. Tym samym. W końcu tego okresu upowszechniła się masowa produkcja przv wyko­ rzystaniu odpowiednich maszyn. 20. 7. 13. 16. Zamek tego typu działał niezawodnie. w broni wojskowej wprowadzono zamki kapiszonowe. W latach pięćdziesiąt)'eh XIX w.pistolet kieszonkowy (135) Karabin powtarzalny (136) Rewolwer odtylcowy (142) Armata polowa (171) „Race kongrewskie" (244) Miedzioryt (po prawej). pojawił się pocisk samouszczclniający systemu Minie. 15. 309 .

Zastosowano wówczas karabiny powtarzalne. ukazuje produkq'ę pocisków armatnich.Wojna secesyjna Podczas wojny secesyjnej. kolce przeciw konnicy (222) 24. Rewolwer (128) 11. Rakieta (244). Mina lądowa (230) 25. Szabla (53) 3. Stosowano nadal broń białą w postaci szabel czy noży. kartaczownice różnych systemów. Jak to zwykle bywa. Karabinki odtylcowe(137) 15. Karabinek odtylcowy (133) 13. 1. Działo gwintowane (175) 21. w latach 1861-1865. Karabin rewolwerowy (128) 10. Rewolwery (129) 12. Kartaczownica Gatlinga (207) 23. Karabiny gładkolufowe (119) 7. Działo polowe odtylcowe (179) 22. Typową bronią tej wojny był karabin systemu Minie z bagnetem rulejowym. Rewolwery odtylcowe (142) 16. 86) 6. na uzbrojeniu piechura. Bagnet (69) 4. Moździerz gładkolufowy (174) 20. Pistolet wielolufowy (135) 14. Mina morska (232) 26. Kastet (72) 5. odprzodowy rewolwer wraz z odtylcowym karabinkiem dla kawalerzysty. Karabiny systemu Minie (121) 8. Typowym sprzętem artylerii było działo z gwintowaną lufą. miny morskie i lądowe. zastosowano wiele nowych rodzajów broni na wielką skalę. Pistolet kieszonkowy (125) 9. Ilustracja (po prawej). i w wojnie tej użyto również wielu zupełnie przestarzałych wzorów broni. Działko burtowe (173) 19. Zapory. Armata polowa (171) 17. artylerię gwintowaną i odtylcową. 310 . Armata fórteczna (172) 18. Nóż typu Bowie (33) 2. Granaty ręczne (84. Doświadczenia tej wojny zostały uwzględnione przez armie innych państw.

Rakiety (244) (Liczby w nawiasach podają numery stron na których znajdują się informacje). Ale nawet te prawdziwe olbrzymy były wrażliwe na trafienia torped. I n d e k s geograficzny i historyczny 1. wyrzutnia torpedowa (242) 23. Były uzbrojone w działa arty­ lerii głównej wielkiego kalibru. Pistolety (132) 8. 203) 21. szable (l 3. Pałasze. Okręty wojenne przeszły ewolucję od jed­ nostek drewnianych pokrytych żelaznym pancerzem.Lata 1866-1913 W początkach tego okresu używa­ no jeszcze broni odprzodowej. Strzelby (134) 10.207) 22.. Działo górskie (190) 18. Broń kombinowani 6. Działo okrętowe (202. Rewolwery (142-144) 14. zaczerpnię­ ta z czasopisma „The Navy and Anny Iliustrated" z 1897 r. 67-1 5. Karabiny powtarzalne (133 12. aż po nie­ mal współczesne okręty liniowe. zwane w swoim czasie „drednotami". Bagnety (65. Pistolety wielostrzałowe i 11. 311 .pom-pom (192) 20. Podpis głosił: „Przerwa na kawę'. Karabiny maszynowe (206. Bagnet nożowy I 2. pod koniec zaś .podstawową bronią stał się karabin powtarzal­ ny z zamkiem tłokowym. Karabiny (133) 9. Granat (86) 7. Torpeda. Karabiny powtarzalne z zamkiem tłokowym (138 13.to właśnie umożliwiło skonstruowanie broni powtarzal­ nej i automatycznej oraz szybko­ strzelnych dział polowych. Ilustracja (po prawej). Małokalibrowe działko automatyczne . wystrzeliwanych z najmniejszych okrętów wojennych. Karabin samopowtarzalny (150) 16. Działa polowe (182-3) 17. Działo nadbrzeżne (191) 19. torpedowców. Lanca (63) 4. Pistolety samopowtarzalne (146-7) 15. a niektóre ich wzory używane są do dziś. przedstawia brytyjskich żołnierzy w Indiach. Najważniejszym wynalazkiem tego okresu stała się amunicja zespolona z metalową łuską . zaczęto też stosować karabiny maszyno­ we.

Jako reakcja na ló. po raz pierwszy użyto bojowo okrętów podwodnych. t/w. Powszechnie stoso­ wano granaty ręczne. Do walk w okopach wykorzystywano bagnety. noże i pałki. pojawiły się nowe rodzaje broni: bomby głębi­ nowe.I wojna światowa Podczas I wojny światowej. Artyleryjskie przygotowanie natarcia osiągnęło niewyobrażalną dotychczas skalę. ogień huraganowy mógł trwać nawet kilka dni. rusznice przeciwpancerne i działa przeciwlotnicze. czołgów. a zwłaszcza moździerze. Obrona oparta o ogień karabinów maszynowych i zasieki z drutu kolczastego wymusiła przejście do wojny pozycyjnej. bomb lotniczych. skutkiem tego do łask powróciła artyleria stfomotorowa. pokazujących osiągnięcia produkcyjne rzemysłu zbrojeniowego. samolotów. pochodzą z brytyjskich plakatów z tego okresu. S 312 . mio­ taczy płomieni i gazów bojowych. fiemiecki plakat (na sąsiedniej stronie) obrazuje wyniki ofensywy z marca 1918 r. Ilustracje (po prawej).

Indeks geograficzny i his 1. 23. 5. 29. 17. Drut kolczast.233) 31. 2. 7. 24. 70. 25. 3. 22. 71) Kastet-nóż okopowy (72) Granaty (85-89) Karabiny powtarzalne (139) Rewolwery (144) Pistolety samopowtarzalne (146-7) Karabin samopowtarzalny (150) Pistolet maszynowy (148) Granaty nasadkowe (155) Katapulta(lól) Moździerz (177) Pocisk artyleryjski (180-181) Działa polowe (183. 14. Materiały wybuc. 18. 229) 30. Bomby głębinowe (239) 33. 204) Lekki karabin maszynowy (212) 26. Lotniczy karabin maszyi (219) 28. 10. 12. na której znajdują się informacje). 4. Torpedy (242) 34. 269) E (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. Bomby lotnicze (237) 32. Bomby zapalające (267) 35. 189) Działo górskie (190) Działko automatyczne om-pom (194) 'ziało przeciwlotnicze (194) Działo czołgowe (196) Rusznica przeciwpancerna (198) Działa okrętowe (203. Gazy bojowe (268. Minv morskie (232.184) Działo najcięższe (188. 11. Maczuga (16) Sztylet okopowy (33) Szabla (53) Lanca (63) Bagnet (68. 6. 16. . Ciężki karabin n (219) 27. 13. 9. 20. 19. 8. 15.

Po raz pierwszy użyto pocisków balistycznych i bomby' jądrowej. skalę zastosowano pistolety maszynowe. Wprowadzono też powszechnie karabiny samopowtarzalne. Jana iiadie przedstawia lądowanie sprzymie­ rzonych na Sycylii w 1943 r. Wykształciły się nowe formy wojny powietrznej w postaci bombardowań strategicz­ nych. Rysunki (na sąsiedniej stronie) przedstawiają emblematy malowane na kadłubach samolotów bombowych lotnictwa USA. Pojawiły się nowe typy broni maszynowej w postaci ręcznych i uniwersalnych karabinów maszynowych. 314 . a więc tych broni. W marynarkach wojennych wyznacznikiem potęgi stało się posiadanie lotniskowców. ale w znacznie bardziej udoskona­ lonej formie. Obraz (po prawej). Stosowane przez wszystkie armie czołgi miały uzbrojenie umieszczone w obrotowych wieżach. okręty liniowe straciły na znaczeniu.II wojna światowa W drugiej wojnie światowej powszechnie używano broni skon­ struowanych w latach 1914-18. których posiadanie jest nadal ważnym argu­ mentem politycznym. por. a na masowa.

Miny morskie (223) 33.237) 35. Bomby głębinowe (239) 36. Karabiny (139-141) 8. Torpeda (242) 37. Działa przeciwpancerne (198. Działo przeciwlotnicze (195) 21. 4. 315 . Zapory i zasieki (223) 29. Działa górskie (190) 19. 2. Lotnicze karabiny maszynowe (219) 28. Pistolety samopowtarzalne (146-7) 11. na których znajduje się informacja). Amunicja artyleryjska (180) 17. Miotacz płomieni (266) 42. Pocisk balistyczny V2 (253) 40. Pancerzowruca (254) 41. 231) 32. 205) 25. 26. Artyleria polowa (185) 18.I n d e k s geograficzny i historyczny Sztylety (33) Kukri (39) Szable i szpady paradne (55) Bagnety (65. Mina magnetyczna (223) 34. 67. Miny (230. Działka lotnicze (193) 20. Karabinki automatyczne (152) 14.199) 23. Karabiny maszynowe (212-217) 1. Karabin wyborowy (141) 9. 3. Czołgowe karabiny maszynowe (218) 27. Działa czołgowe (196) 22. 6. Moździerze (176. Bomba latająca (243) 38. Bomby lotnicze (236. Bomby zapalające (267) 43. Działa okrętowe (204.177) 16. 69-71) Granaty ręczne (86-90) Granaty przeciwpancerne (91) 7. Działa bezodrzutowe (200) 24. Materiały wybuchowe (228) 31. Granaty karabinowe (155) 15. Pistolety maszynowe (148-9) 12. Bomba jądrowa (271) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. Rewolwery (144) 10. Zapalnik czasowy (226) 30. Karabiny samopowtarzalne (150) 13. 5. Rakiety niekierowane (252) 39.

Świat współczesny Nadal używa się wszystkich typów broni jakie kiedykolwiek wymyślił człowiek. 69. Mimo. w pewnych okolicznościach stają się atrakcyjne dla innych użytkowników. 4. 67. 3. 1. pochodzi z północnowietnamskiego plakatu z lat sześćdziesiątych. wydany przez Komitet Rozbrojenia Nuklearnego. Dlatego zdecydowaliśmy się na pokazanie zarówno najbardziej skomplikowanego sprzętu wojskowego. że istnieją wielogłowicowe pociski rakietowe. Te rodzaje broni. jak i bomb domowej konstrukcji . 71) Kastet (72) 316 . które Si\ zbyt przestarzałe dla sił zbrojnych. to podczas zamieszek improwizuje się naprędce broń z kijów lub kamieni. 2. Ilustracja (po prawej). Palki (15) Nóż szturmowy (33) Bagnety (65. Plakat (na sąsiedniej stronie).używanych przez terrorystów i prymitywnych pałek.

14. Mina kierunkowa (227) (134. 21. Bomby napalmowe (267) (192. Przeciwlotnicze (256. 8.153) Granatniki ręczne (154) 41. Bomby głębinowe (239) Karabinki automatyczne 40. 9. 12. 27. 23. 231) Pistolety maszynowe (149) 37.259) Moździerze (176. Pułapki (224-226) Strzelby głacłkolufowe 33. Gazy drażniące. Materiały wybuchowe (228 Rewolwery (145) 35. łzawiące (269) (194-5) 51. Torpeda (242) Pociski rakietowe: (152. Lotnicze karabiny maszynowe (219) Granat przeciwpancerny (91) Improwizowany pistolet (132) 32. 18. Okrętowe (260. Broń improwizowana (73) 29. Broń biologiczna (277) (200-201) 54. Najnowsze osiągnięcia techniki uzbrojenia (280-295) Działa okrętowe (205) • 1 i — . 26.261) Artyleria polowa (186-7) 46. Lotnicze (258. 28. Na paliwo stałe (245) Granaty nasadkowe (155) 42. Bomby używane pry terrorystów (229) Pistolety samopowtarzalne (146-7) 36. 257) (156-7) 44. 20. 15. 13. Karabiny maszynowe (213 Improwizowany granat (85) 30.Indeks geograficzny i historyczny 5.177) 45. Miny (230. 263) Działa górskie (190) 47. Środki chemiczne (268) Armaty przeciwlotnicze 50. Czołgowe karabiny maszynowe (218) Granaty ręczne (86-89) Granaty chemiczne (90) 31. 7. Bomby lotnicze (236-238) (151) 39. Przeciwpancerne (254. 22. Miny morskie (233) Karabiny samopowtarzalne 38. 10. 25. Miotacz płomieni (266) Działka automatyczne 48. 24. Systemy przeciwrakietowe (276) Armaty przeciwpancerne (198) Działa bezodrzutowe 53. 255) Granatniki przeciwpancerne 43.193) 49. Broń nuklearna (270-275) Armaty czołgowe (197) 52. 16. 6.137) 34. 11. 17. 19. Nuklearne (262.

wywodzących sic z karabinka szturmowego AR 10. było bowiem synonimem najwyższej jakości (por. 201). Allen. Opracowała wiele znanych konstrukcji pistoletów samopowtarzalnych. 120). z kolei nazwa kartaczownicy pochodzi od jej wynalazcy Richarda Jordana Gatlinga.str. Zginął pod Alamo. Używa się go do chwili obecnej. 1893) Żołnierz armii USA i wynalazca kilku systemów karabinów odtylcowych jednostrzałowych. str. używanego w armii brytyjskiej na szczeblu batalionu. jako broni pokładowej niektórych zachodnich samolotów myśliwskich. Arisaka Nazwa szeregu japońskich karabinów powtarzalnych. Konkretne wzory broni oznaczono jako MOBAT. Ethan (1808-1871) Konstruktor i producent szeregu wzorów broni myśliwskiej i obrony osobistej. str. str. działający w stanie Massachusetts (USA). w szczególności zaś dział przeciwlotniczych (por. 141). skonstruowane w końcu lal czterdziestych XX w. Znany głównie z charakterystycznych pistoletów kieszonkowych. Nazwa od pierwszych liter: Armaments Development. 1550-1634) Francuski malarz i rusznikarz. Nazwa często łączona z pistoletem maszynowym MP 18/1. BESA Brytyjski czołgowy karabin maszynowy z II wojny światowej. znana ze swych konstrukcji sprzętu artyleryjskiego. Tu znajdujemy informację.str. William George (1810-1900) Otrzymał tytuł szlachecki barona. śtr. karabinek Nazwa kalifornijskiej firmy Armalite Inc. Bowie. rusznikarze działający w XIX wieku w Anglii. rusznikarzy.. (por. nazwę karabinu Spriengfield. na której znajdują się dodatkowe informacje lub ilustracja odnosząca się do tematu. Jim (1799-1836) Poszukiwacz przygód z Kentucky. który tam właśnie produkowano. 148)'. Bergmann Theodor Bergmann Waffenbau AG. ale także producentów uzbrojenia. skonstruowali i wyprodukowali wiele rewolwerów w połowie ubiegłego stulecia (str. włoska Firma wytwarzająca broń strzelecki]. 318 . Jego nazwiska używali potem inni wytwórcy. będący wersją brytyjskiego Stena. Hiram płk (zm. Boutet. 175. Bourgeoys. gdzie znajdowała się państwowa fabryka broni. str. (por. czy kartaczownicy Gatlinga. którego wyczyny spopularyzowały typ dużego noża bojowego . Zasłynął jako konstruktor pierwszego karabinu gwintowanego. na bazie niemieckiego działka z okresu II wojny światowej. 1610 r. Berdan. 157). Produkował ją jeszcze na zlecenie ostatniego króla francuskiego a potem rządu rewolucyjnego. 125). Nazwa od dyrektora Arsenału Tokijskiego płk Nariake Arisaka (por. Kontynuacją był karabinek AR 15 (przez armię USA n a z w a n y M 16. szczególnie zasłużony w dziedzinie konstrukcji luf armatnich i mechanizmów zamkowych. Bofors Szwedzka firma zbrojeniowa. niemiecka firma wytwarzająca broń strzelecką. przyjętych do uzbrojenia przez Hiszpanie i Rosję. 153).191). pięknie dekorowanej broni skał! Łowej. Pierwszy wzór wprowadzono w 1897 r.Nfield. Baker. CONBAT i WOMBAT (poritr. 129. Zastosowano w nim nowy sposób eliminacji odrzutu (patrz str. 218). a także i w czasach Cesarstwa (por. 194. Amakuni Pierwszy znany w historii Japonii miecznik. str. str. Działał w prowincji Jama to około 7U1 r. Często bywa tak. że nazwa karabinu pochodzi od miejscowości Spricngfield w stanie Massachusetts (USA). słynnych fabryk i ośrodków produkqi. że nawet osoby niezbyt interesujące się uzbrojeniem słyszały bądź znają wiele z nich.Słowniczek nazwisk i nazw Ta część książki dostarcza uzupełniających informacji dotyczących konstruktorów. 193).142). Adams. Nicolas-Noel (1761-1833) Francuski rusznikarz słynący ze znakomitej jakości. przypisuje się mu wynalezienie zamka skałkowego (bateryjnego) ok. 33). (str.obecnie dla określenia'tego typu broni używa się jego nazwiska (por. Włoski miecznik z Ballimo. pistolet str. Hasła ułożone w porządku alfabetycznym i zawierają odsyłacz do strony. Beretta Piętro Beretta SpA. Austen Australijski pistolet maszynowy. Angielski wynalazca i inżynier. Armbrust Słowo niemieckie oznaczające kuszę. Ezekiel (zm. Zaprojektował również używany do dzisiaj typ spłonki do amunicji małokalibrowej. 205) stosowanych w większości armii i marynarek świata. Andrea Ferara Właściwie Andrea dei Ferrari. Z pewnością wiele osób słyszało np. ADEN Brytyjskie działko lotnicze. używanego w większych ilościach przez armię angielską. (por. BAT Skrót nazwy systemu bezodrzutowej broni przeciwpancernej. Armstrong. John i Robert Bracia. Marin les (ok. będący licencyjną kopią czeskiego karabinu maszynowego ŻB 53 (por. Armalite. 1836) Londyński rusznikarz i producent broni myśliwskiej i wojskowej. Jest odnoszona do szeregu opracowanych tam wzorów długiej broni palnej.182. obecnie istnieją jego odmiam' oznaczone Al i A2) oraz karabinek AR 18 (por. 49). naukowców. F. obecnie nazwano tak w RFN ręczny granatnik ppanc.

Creedmoor Strzelnica w dzielnicy Nowego Jorku. używanego przez oddziały strzeleckie armii brytyjskiej od 1837 do lat 1853-54. Zasłynął z tanich i niezawodnych rewolwerów. 1841.214. 178). str. str. którą skuwano na kowadle. 132).129.142-145. który w znacznym stopniu przyczynił się do rozwoju techniki rakietowej i lotów kosmicznych. siedzibą jest Brescia. str. na Bliskim Wschodzie i w Indiach. która wprowadzona do uzbrojenia armii pruskiej przyczyniła się do odniesienia szeregu zwycięstw w latach 1864-1870 (por. Opisana technologia była stosowana powszechnie w Europie.137. Trzy z opracowanych przez niego wzorów przedstawiono w te) książce (patrz str. str. po II wojnie światowej w USA. Congreve. Następnie podgrzewano je i skuwano na pręcie. Dum-Dum Miejscowość w pobliżu Kalkuty. Deringer. działo okrętowe o krótkiej lufie (por. Henry (1786-1868) Amerykański rusznikarz słynący z produkcji jednostrzalowych pistoletów kieszonkowych. 209. gdzie Brytyjczycy wybudowali zakłady zbrojeniowe . miejscowości. Charleville Francuskie miasto w pobliżu granicy belgijskiej. 208. Początkowo pracował w Niemczech (V 2). Damast Lufy z damastu skuwanego wykonywano z wiązki wysokogatunkowego drutu stalowego. 1891 (por. 125. Wernher von (1912-1977) Inżynier niemiecki. stosowała m. Podobnej broni używano w Rosji oraz w armii indyjskiej do 1870 r. Carl-Gustaf I landlowa nazwa ręcznego granatnika przeciwpancernego. str. Cominazzo Znana rodzina włoskich ludwisarzy działających od końca XVI wieku w okolicy Brescii.in.Arsenał. pionier produkq'i masowej. 319 . Jego konstrukcje nadal są używane. str. Dreyse. wynalazca systemu zamka artyleryjskiego. używaną do tego celu broń. twórca teorii lotów kosmicznych (por. Carcano.wa karabinu gwintowanego. BREN Nazwa ręcznego karabinu maszynowego.215). De Bange Francuski oficer artylerii. jaki najnowsze uzbrojenie wojskowe (por. W innej metodzie. Canon Co. którego specjalna konstrukcja powoduje zgrzybkowanie w czasie trafienia o przeszkodę. Szkocka huta żelaza produkująca armaty.Słowniczek nazwisk i nazw Braun. Dreadnought Nazwa brytyjskiego okrętu liniowego. firma nadal produkuje stare modele rewolwerów. Jego konstruktor (Jeorge Lovell wzorował się na karabinie opracowanym przez kapitana Berners'a. Karabin ten często porównuje się z bronią przeciwnika . Konstanty (1857-1935) Rosjanin. Brunswick Na/. 119) Browning. Produkowano tu między innymi amuniqę karabinową z pociskami półpłaszczowymi . 173). 147. który opatentował w 1818 r. Ta właśnie firma wyprodukowała karonadę. obywatel USA. pociski armatnie i kartacze w XVIII i XIX stuleciu. Założona przez niego w 1836 r. wybudowanego w 1906 r. (por. 135). Rakiety jego pomysłu. używanych powszechnie w XIX w. Ten rodzaj amunicji zakazany został Konwenq'ą Haską w 1899 r. pisane zresztą rozmaicie. 128. Produkowano go w co najmniej d w u odmianach. Nazwa powstała z pierwszych liter BRno i ENfield.str. odprzodowy. gdyż niektóre zostały zaprojektowane na zamówienie takich lirm. przez armię brytyjską. Związek nazwy z miastem Damaszek jest raczej wątpliwy. było później odnoszone do innych małych pistoletów (por. str. Chassepot Antoine Alphonse (1833-1905) Konstruktor karabinu odtylcowego używanego przez Francuzów w wojnie z Prusami w 18/0 r. Znana głównie z karabinów maszynowych i działek używanych przez armię włoską podczas II wojny światowej. ładowanych odprzodowo. str. str. 141). iglico w kę. a w żargonie strzelców sportowych w USA. produkowanego na licencji czeskiej. choć nie zawsze noszą jego nazwisko. 246). 146. (por. 214). Brno Czeskie miasto.211. Collier. Pochodzenie nazwy niepewne i dyskutowane wśród historyków brytyjskich. w których opracowano konstrukcję (por. Produkowano je w Cieszynie w XVII i pocz. produkcji szwedzkiej firmy Forenade Fabriksverken. armia Królestwa Polskiego & (1816-1831). (1855-1926) Wybitny konstruktor klasycznych pistoletów samopowtarzalnych. Jej nazwa oznacza również sportowe strzelanie 7 broni długiej na duże odległości.204). 133). nazywane racami kongrewskimi. XVIII w. Samuel (1814-1862) Amerykański konstruktor broni palnej. W wersji brytyjskiej wprowadzono szereg modyfikacji i zmian. było ośrodkiem produkcji broni palnej począwszy od XVII w. rewolwer skałkowy. 121). 213. Z zamka jego pomysłu wykształciły się współczesne zamki śrubowe. Lufa tej broni miała tylko dwie bruzdy. Obecnie termin ten odnoszony jest do każdego pocisku. Colt. 157). Jego nazwisko. Zaprojektował karabin odtylcowy z zamkiem tłokowym tzw. 213). Cieszynka Nazwa lekkich karabinków myśliwsko-tarczowych z zamkiem kołowo-krzosowym o specyficznej konstrukq'i. XIX w. Włoski urzędnik państwowy zaangażowany w prace nad rozwojem karabinu Manlicher-Carcano wz. zwanej Long Island. Sir William (1772-1828) Brytyjski wynalazca rakiet przenoszących ładunki wybuchowe. Następnie termin „drednot" zaczęto używać jako nazvvy klasy dużych okrętów liniowych. używanych w czasie 1 wojny światowej (patrz str. Nazwę tę często odnosi się do francuskiego gładkolufówego karabinu skałkowego z 1763 r. M. na pręt odpowiedniej grubości nawijano spirale z drutu stalowego. ośrodek przemysłu zbrojeniowego. (por. 203. Diegtiarjew. Breda Pełna nazwa firmy brzmi Societa Anonima Ernesto Breda.iglicówką Dreyscgo wz. (str. Elisha Haydon Amerykański konstruktor z Bostonu. Używany obecnie w co najmniej 11 krajach (por. Remington i FN (por. w oparciu o nowoczesne założenia. John M. Ciołkowski. Colt. Tego typu amunicji używa się w zasadzie tylko do polowań lub celów specjalnych. jak winchester. Johann Nikolaus von (1787-1867) Pruski rusznikarz pracujący początkowo z Paulym. karabinów maszynowych i karabinów. Wasilij (1890-1959) Radziecki konstruktor broni samoczynnej. gdzie został szefem programu rozwoju pocisków balisty­ cznych. str. 214). str. adiutanta księcia Brunszwiku. Opracowano tu wiele konstrukcji broni strzeleckiej. Brown Bess Popularna nazwa karabinów gładkolufowych z zamkiem skałkowym używanych w XVIII i pocz.

107) Goddard. 192). firma z Genewy przez długi czas była wiodącym producentem działek automatycznych (por. (por.str. konstruktor opatentowanej w 1862 r. System ten nazwano później „systemem Kalthoffa" (por. albo „sztucer pensylwański". który jako pierwszy opracował skutecznie działający zamek typu kapiszonowego ok. Alexander John (1768-1843) Szkocki pastor.tzw. produkowanego przez zakłady Kruppa dla armii niemieckiej w latach I wojny światowej. Gerlich Inżynier niemiecki. Kentucky. Nazwa „sztucer z Kentucky'. Dwulufowy sztucer Jacoba wprowadzono do uzbrojenia dwóch batalionów piechoty armii indyjskiej. karabin gwintowany W7 1853 . Urodził się w Worcester w stanie Massachusetts (patrz str.Słowniczek nazwisk i n a z w Enfield Tak popularnie nazywana jest Królewska Fabryka Broni Strzeleckiej (Royal Smali Arms Factory) znajdująca się w dzielnicy Londynu. 150). str. 120). broń tego typu jest wyjątkowym rarytasem dla kolekcjonerów (por.str. 212. 420 mm. kartaczownicy z obrotową wiązką luf. (por.stąd nazwa. Gruba Berta Popularna nazwa moździerza kal. Basile kpt. Fergusson. str. 1874 (por. ma najmniej uzasadnień w faktach (por. Karabin. stosowanej przez austriackie oddziały strzeleckie. (por. Ole H. Hotchkiss. Jego syn. Mechanizm broni napędzano obracając korbę (por. Hall. Jacob. który zaproponował stosowanie stożkowatego rzewodu lufy dla osiągnięcia dużej prędkości wylotowej pocisku. (1837-1912) Norweski konstruktor broni palnej. P 320 . Henry. płodnym pisarzem i wybitną osobistością w tym istotnym okresie w historii broni palnej. John. Richard Jordan (1818-1903) Amerykanin.str. Essen Niemieckie miasto przemysłowe w Zagłębiu Ruhry. Najbardziej znana jest seria karabinów powtarzalnych z zamkiem tłokowym (Krag-J0rgensen). poruszanym za pomocą dźwigni będącej przedłużeniem osłony kabłąka spustowego. (1882-1945) Amerykański pionier techniki rakietowej. będący jednym z większych producentów broni strzeleckiej w świecie. 151. Broń ta nazywana była również „długi sztucer amerykański'. używanego przez armie USA podczas II wojny światowej. odpowiedzialny za opracowanie karabinu M 1. 153. 207. Z czasem nazwę tą odnoszono do wszystkich dział wielkiego kalibru. produkowana tam broń strzelecka jest nazywana po prostu Hn field (Np. William (1844-1869 i William Wellington (1864-1900) Angielscy rusznikarze. 217).. ojciec i syn. str. FN Inicjały oznaczające belgijski koncern zbrojeniowy Fabriąue Nationale d'Armes dc Cuerre. 137). str. John C. choć stosowana najczęściej. 138). Gribeauval. 139. P Girandoni. bagnet do tego karabinu . produkowany w USA karabin M 17 (skonstruowany w Enfield). Forsyth. str.odrzutowych. 216).. mjr (1744-1780) Brytyjski oficer piechoty walczący przeciw wojskom amerykańskim podczas wojny o niepodległość. omysł ten wykorzystano w niektórych armatach przeciwpancernych (patrz str. Z czasem. Broni jego pomysłu na ograniczoną skalę używała armia USA (patrz str. str. Otrzymał szereg nagród państwowych ZSRR i odznaczenia bojowe za waleczność w latach II wojny światowej (por. 246). Enfield.str. 121). sir. Ziarna kordy tu mają kształt rurek. Benjamin Berkeley (1826-1885) Amerykański inżynier i przemysłowiec działający we Francji. sprawdź również hasło „Lee Enfield"). 111) Garand. wynalazek ten odegrał istotną rolę w dziejach broni palnej. Kałasznikow.. Dziś. (por.136). str. str. (1888-1974) Amerykański konstruktor broni strzeleckiej. 1805 r. Gras. bawełny strzelniczej i wypełniacza mineralnego. Bartolomeo (1744-1799) Wynalazca wiatrówki powtarzalnej. str. Jean Baptiste Vaquette (1715-1789) Oficer artylerii francuskiej odpowiedzialny za zaprojektowanie nowego sprzętu artyleryjskiego i reorganizację etatów jednostek artyleryjskich . wynaleziony w 1891 r. Była to jedyna wiatrówka. centrum przemysłu zbrojeniowego. Krąg. Gatling. na terenie dzisiejszego USA. przyjęty do uzbrojenia w 1936 r.por. (str. John Hancok (1778-1841) Amerykański wynalazca udanego karabinka odtylcowego z zamkiem skałkowym. jaka w całej historii została przyjęta oficjalnie do uzbrojenia wojska. Hispano-Suiza Societe Anonyme Suisse Tlispano Suiza. 111. 112). str. będąca zbitką pierwszych liter obu nazwisk (patrz. projektował karabiny gwintowane i pociski do nich. William. Podobnie jest w innych krajach: n p . Tu też został ostatecznie opracowany karabin maszynowy tzw systemu Hotchkiss wz 1914 (patrz str. system zamka System zamka dział bez. pełnił służbę w Indiach. str. 214). był uzdolnionym wynalazcą. 127). używany owszechnie do dziś w amunicji małokalibrowej i artyleryjskiej. „awtomat Kałasznikowa' z 1947 r. (1836-1904) Konstruktor francuskiego karabinu w/.171). Greener.str. gen. major (1812-1858) Oficer brytyjski. 133). W 1972 r. 200). Robert H. opracowany przez Krugera i Mussera . Przez jakiś czas dowodził pododdziałem strzeleckim wyposażonym w odtylcowe karabiny gwintowane swojego pomysłu (por. (str. Michaił Konstruktor radziecki. Projektował także karabin maszynowy PK (Pulemiot Kałasznikowa). powszechnie nazywany „Garand' (por. system Gribeauyala (por. był znanym konstruktorem odtylcowych strzelb myśliwskich. Tu znajdowały się największe z zakładów Kruppa. Kromus. 209). Patrick. Kordyt Brytyjski proch bezdymny. W latach czterdziestych i pięćdziesiątych XIX w. 70). Benjamin Tyler (1821-1898) Konstruktor amerykański znany głównie z konstrukcji karabinka z zamkiem blokowo-wahadlowym. Kalthoff Rodzina rusznikarzy niemieckich produkująca broń powtarzalną własnego systemu w XVII w. 165. opracował po II wojnie światowej karabinek AK 47 tj. Jego zakłady produkowały nowoczesne działa i broń ręczną. firma Ocrlikon weszła w posiadanie większościowego pakietu akcji w koncernie Hispano Suiza (por . 133). nosi tę właśnie nazwę (por. Założono ją w 1804 r. 199). także Oerlikon). sztucer Jedna z nazw na określenie długiej gwintowanej broni palnej produkowanej w ciągu XVIII w. rodukowany z nitrogliceryny.

skonstruowano armatę. Opracował kilka wzorów karabinów powtarzalnych. 142). 189). 214.F. James Paris (1831-1904) Z pochodzenia Szkot. które zrzucono na miasta japońskie w 1945 r.str. Działał w prowincji Sagami (por. nazwanego później jego nazwiskiem. Jego nazwisko łączone jest również z amunicją rewolwerową (por. Wynaleźli zapłon tzw. który skonstruował pierwszy znakomicie działający karabin maszynowy (por. 139). Sir William (1856-1932) Brytyjski wynalazca. Ferdinand Ritter von (1848-1904) Austriacki konstruktor licznych wzorów karabinów powtarzalnych (wykorzystujących oryginalny system zamka i magazynka) i pistoletów samopowtarzalnych (por. nazywany systemem Lefaucheux (por. str. też Lee Metford). Lebel. opracował m. Metford). Lange Niemieckie działo kolejowe z końca 1 wojny światowej. Nazwa pochodziła od osoby wiceadmirała Maxa Rogge odpowiedzialnego za jego użycie w działaniach lądowych. w celu uzyskania materiału wybuchowego o niespotykanej dotąd mocy. Zastosowano w nim zamek systemu Friedricha von Martini i lufę z gwintem pomysłu Aleksandra Henryego (por. z silnie rozwiniętym przemysłem zbrojeniowym. Lorenzoni. wprowadzony w 1888 r. Isaac Newton (1858-1931) Amerykański konstruktor broni. Manton. Opracować również odtylcowy rewolwer i strzelbę myśliwską (por.A. str.str.121).130). LeMat Rewolwer wynaleziony przez J. 111 i 138. porównaj też Lec. str. Lancaster. str. str. Firmę założył w 1840 r. Wielkiej Brytanii i innych krajach (por. Miało to wielki wpływ na donośność i celność ówczesnej broni odprzodowej oraz wywołało zmiany w stosowanej taktyce (por. 141. 212. * 321 . Dla upamiętnienia zasług pomysłodawcy nazwano je „Linią Maginota". Również jego brat był znanym rusznikarzem. Martiru-Henry Nazwa karabinu odtylcowego. Nicolas. Peter Paul (1838-1914) Niemiecki konstruktor i przemysłowiec. Lee. Prace zaczęte w 1942 r. Charles William (1820-1878) Rusznikarz angielski. Metford.212. str.219). ppłk (1838-1891) Francuski konstruktor. Hiram Stevens (1840-1916) Konstruktor amerykański. Był połączeniem zamka i magazynka systemu Lee z lufą o gwincie Metforda (por.112. Max. ojciec i syn żyjący w XIX w. Masamune (1264-1343) Jeden z największych japońskich mistrzów wykonujących miecze.str. Lewis. str. 140). W oparciu o konstrukcję tego działa.118. Alfred Krupp. str. ciężko ranny podczas I wojny światowej. Nazwa pochodzi z języka hiszpańskiego. Lahti Fiński pistolet samopowtarzalny nazwany tak od konstruktora: Aimo Lahtiego.209.146). Zamierzano wykorzystać zjawisko rozszczepienia jąder uranu. Lee Metford). Maxim. projektował karabiny i uruchamiał ich produkcję w latach 1830-1850. który wprowadził lufę z gwintem owalnym. 144). Istotą wynalazku było zastosowanie krótkego odrzutu lufy do napędu mechanizmu broni (patrz str. paryską (por. str. Michele Florencki rusznikarz. żyjący w XVII w.123). 42). Maubeuge Miasto w pobliżu granicy francusko-belgijskiej. Określenie „koktajl Mołotowa'. Zastosowano w nich zamek i magazynek systemu Lee oraz lufę z gwintem systemu Fnfield (por. niegdyś jeden z głównych ośrodków produkcji broni strzeleckiej. Joseph (1760-1835) Jeden z najsłynniejszych rusznikarzy angielskich swoich czasów. str. Broń ta była powszechnie używana (patrz str. str. 1915. zwany niekiedy po prostu granatem Millsa. ręczny granat wz. Miquelet jedna z odmian zamka skałkowego używana w regionie Morza Śródziemnego. ale dokładne znaczenie tego słowa me jest jasne (por. 139). 219). skonstruował też udane wzory odtylcowej broni myśliwskiej. Lee Enfield Brytyjskie karabiny powtarzalne produkowane w latach 1895-1957. który udoskonalił konstrukcję pocisku Samouszczelniającego. Georg (1848-1922) Z pochodzenia Austriak. rządu radzieckiego podczas II wojny światowej. str. Lefaucheux Francuscy rusznikarze. działał w USA i Kanadzie. George (1785-1854) Angielski urzędnik służby uzbrojenia. „Manhattan" Kryptonim planu opracowanego przez Ministerstwo Obrony USA. Minie. 139. Firma Krupp była jednym z bardziej znaczących dostawców uzbrojenia w obu wojnach światowych. Zajmował się głównie konstrukcjami luf broni strzeleckiej (Por. 147). 138.139.str. Jego najsłynniejsze konstrukcje to wymienny magazynek pudełkowy i niektóre systemy zamkowe broni powtarzalnej (patrz: Lee Fnfield. 115. który po raz pierwszy zastosował stal w produkcji sprzętu ciężkiego. 131. 266). Działał na rzecz budowy linii umocnień pomiędzy Francją i Niemcami. Jego ojciec również produkował wysokiej jakości broń myśliwską. zasłynął skonstruowaniem powtarzalnego karabinu skałkowego (por. Tu znajdowały się główne zakłady zbrojeniowe rządu francuskiego w latach 1704-1830.192. 111.Słowniczek nazwisk i nazw Krupp Niemiecki koncern zbrojeniowy będący własnością rodziny Kruppów. str. używanego przez armię niemiecką. William Ellis (1824-1899) Angielski wynalazca i projektant broni palnej. Le Mata. igłowy. Mills. produkowany w latach 1850-1870 w USA. 111. 206).. 88). doprowadziły do wyprodukowania dwóch bomb atomowych. Lee Metford Pierwszy karabin powtarzalny armii brytyjskiej. Lovell. Był prze­ wodniczącym i zastępcą przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych tj. 165. wynalazca licznych usprawnień zastosowanych w broni myśliwskiej. działa do dziś. Ostatecznie fortyfikacje takie wzniesiono w latach trzydziestych. współkonstruktor sławnego pistoletu P 08 „Parabellum" (por.133). Mauser. kojarzony głównie z karabinem powtarzalnym z magazynkiem rurowym (patrz str. Używany jest on w niektórych armiach do dzisiaj (por. używane jest w odniesieniu do im­ prowizowanych środków zapalających w postaci butelek z benzyną (por. Andre (1877-1932) Polityk francuski. 129).in. Maginot. 136). Lićge Miasto w Belgii. Luger. jednostrzałowego przyjętego do uzbro­ jenia armii brytyjskiej w 1871 r. Claude-Etienne (1804-1879) Oficer francuski. Mołotow (1890-1986) Prawdziwe nazwisko: Wiaczesław Michajłowicz Skriabin. znany głównie z konstrukcji karabinu maszynowego działającego na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy (por. Mannlicher. Była to pierwsza małokalibrowa wojskowa broń powtarzalna na amunicję elaborowaną prochem bezdymnym.str.

Wynalazek uzyskał tylko częściowe powodzenie. jedna z jego firm wytwarzała udany model kartaczownicy salwowej (por. 07 z zamkiem swobodnym.. kiedy miasto zostało zniszczone.). Saint-Etienne Miasto w płd-wsch Francji. 197). Charakteryzują się niewielkimi rozmiarami. 114. str. 14).138. 1891 r. Pierwszy wzór pochodził z 1889 r. czasem uważana jest za pierwowzór kartaczownicy. znana głównie jako wytwórca małokalibrowych działek przeciwlotniczych i pokładowych (por. str. str.?) Niemiecki konstruktor broni palnej i przemysłowiec. Był fundatorem najbardziej prestiżowej nagrody za wybitne osiągnięcia . Napoleon Tak nazywano armatę 12-sto funtową podczas wojny secesyjnej 1861-1865. Sharps. który wynalazł nowe materiały wybuchowe i miotające . Naganta (por. Nazwa pochodzi od okrętu pancernego USS „Monitor". 1820) Szwajcar z pochodzenia. słynące z produkcji broni palnej wyróżniającej się stylem ozdób i wykonania. nazwa od wynalazcy J. który opracował system wzmacniania luf armatnich w poł. Znane z produkcji broni strzeleckiej. Johannes Samuel (1766-ok. str. Thorsten (1842-1920) Szwedzki finansista.. Charles Sir (1872-1942) Projektant karabinów powtarzalnych z zamkiem dwutaktowym. wsławionego pojedynkiem / konfederacką fregatą pancerną „Virginia". Schwarzlose. typowego uzbrojenia przeciwlotniczego statków i okrętów podczas IT wojny światowej.Nagrody Nobla. 140). 35. Mosin-Nagant Rosyjski karabin powtarzamy wz. 174). Mosina i belgijskiego przemysłowca M. kal. Eliphalet Remington. 30 mm. Puckie. XIX w. (patrz s. który zaprojektował amunicję oraz płk Schmidta.215). odlewano z żelaza. James Brytyjski wynalazca szybkostrzelnej broni rewolwerowej opatentowanej w 1718 r. str. centrum francuskiego przemysłu zbrojeniowego. Założył go w 1816 r. armatę z lufą pomysłu tego konstruktora. MP 18/1. używano go głównie w broni myśliwskiej. zamkiem tłokowym dwutaktowym. str. który opatentował w 1812 r. Henry (1741-1804) Angielski producent broni palnej i wynalazca. znanych na Zachodzie właśnie pod nazwą „Radom". konstruktor odtylcowego karabinka z zamkiem kapiszonowym (patrz str. (1867-1936) Niemiecki konstruktor broni samoczynnej. Pedersen Tak nazywano urządzenie. Christian (1811-1874) Amerykański rusznikarz. Niderlandzki zamek Jedna z odmian wczesnego zamka skałkowego (por. m. Parabellum Kod telegraficzny firmy Deutsche Waffen und Munitions Fabrik tj.najbardziej znane są dynamit i nitroceluloza (por.str. 214. 133. 111. 127). str. dyrektora fabryki amunicji w Thun. (por. że jego zakłady produkowały wspomnianą broń. Nazwa powstała ze zbitki liter RARDE będących skrótem nazwy ośrodka badań uzbrojenia i ENfield.143) Ripoll Miasto w płn-wsch Hiszpanii. sil­ nym uzbrojeniem artyleryjskim i opancerzeniem. Lufy takie.Słowniczek nazwisk i nazw Monitor Nazwa odnoszona do klasy okrętów wojennych przeznaczonych do obrony wybrzeża. Nie odniosła ona większego sukcesu. str. Purdey Rodzina rusznikarzy londyńskich. Produkował broń wiełostrzałową. Karabiny Rossa były używane przez armię kanadyjską podczas I wojny światowej. pierwszym słynnym jej członkiem był James Purdey (XIX w. Parrot Wynalazca. w latach wojny secesyjnej 1861-1865. str. projektanta systemu zamka i magazynka. Nazwa od irlandzkiej maczugi z tarniny (por. 141). 322 . Ta francuska konstrukcja została nazwana dla uczczenia cesarza Napoleona Tli (por. 29 i pistoletu samopowtarzalnego VIS wz. Powszechnie używane określenie armata „Oerlikon" odnosi się zwykle do działka plot. Wyprodukowano pewną ilość tych przystawek w 1918 r. Pedersena. Niemniej nabój Paulyego był pierwowzorem nowoczesnej amunicji zespolonej. 20 mm. Pauly. Również obecnie ich firma słynie ze znakomitej broni myśliwskiej i sportowej. Rarden Automatyczne działko pokładowe przeznaczone do pojazdów pancernych.in.broń wojskową dla armii brytyjskiej (por.in. Alfred Bernhard (1833-1893) Chemik szwedzki. Schmidt-Rubin Szereg szwajcarskich karabinów powtarzalnych z. 207). Nazwy używa się w odniesieniu do szeregu udanych wzorów broni strzeleckiej.U. 192). Tylna część lufy była wzmacniana płaszczem z kutego żelaza. opracował m. Remington Amerykański koncern przemysłu metalowego. aż do 1839 r. 147). jako pierwszy zastosował nabój zespolony centralnego zapłonu. Schmeisser Hugo (zm. firma z Zurychu. 112. Nazwa karabinów od konstruktorów: mjr Rubina. str. kal. w Polsce również do pistoletu P 08 (Bordchardta-Lugera) (por. str. Nock. Nazwę tę powszechnie stosuje się w odniesieniu do naboju 9 mm x 19.165). które pozwalało zamienić amerykański karabin Springfield w broń samopowtarzalną. Shillelagh System rakietowy wprowadzany w ostatnich latach do uzbrojenia wojsk lądowych USA. używany nadal w niektórych krajach Trzeciego Świata. (por. produkowano ją tu od końca XVI w. 207). Niemiecka Wytwórnia Broni i Amunicji. Andreas W. o gwintowanym przewodzie. o opóźnionym otwarciu oraz pistoletów samopowtarzalnych (patrz str. Choć nazwę Schmeisser żołnierze alianccy odnosili do niemieckich pistoletów maszynowych MP 38 i 40. Nordenfelt. to konstruktor nie miał nic wspólnego z ich projektem. str. 133). zakładanym na gorąco. Oerlikon Ocrlikon-Buhrle AG. 122) używanego powszechnie w XVTI stuleciu. 171). Nobel.. nie zostały jednak użyte bojowo. broń myśliwską i na masową skalę . Nieporozumienie wynikło być może z faktu. Nazwa pochodzi od konstruktorów: rosyjskiego oficera S. ciężkiego karabinu maszynowego wz. od końca XVI w. Przed II wojną światową Fabryka Broni Radom zasłynęła głównie z produkcji karabinków systemu Mauser wz. 1945 r.123) Ross. (por. W latach sześćdziesiątych tego wieku słowo to oznaczało również. pierwszych liter nazwy producenta (por. Radom Miasto wojewódzkie. produkowanej przez tę firmę (patrz str.

Nazwa od wynalazcy. W 1784 r. projektanta karabinków firmy Armalite. 138). 142.e. Wszystkie produkowane tu karabiny t y ł y nazywane „Springfield" (por. Tutejsze wyroby. 133. ośrodek przemysłu zbrojeniowego od 1690 r. Również dzisiaj firmajest czołowym producentem rewolwerów (patrz str. potem główny ośrodek produkcji zbrojeniowej. lufę. jak i karabiny maszynowe (por. Zajmował sie wszystkimi aspektami kultury materialnej średniowiecza.139). firmę. Największe zakłady zbrojeniowe w Czechach. produkowano tu od XIX w. Tower Twierdza Tower w Londynie. W tym celu wymienia się jedynie niektóre podzespoły. Tulle Miasto we Francji. Sten Jeden z najsłynniejszych pistoletów maszynowych TI wojny światowej.został on opracowany przez firmę Sterling Armamenl Company. Pociski takie nazwano szrapnelami i stosowano powszechnie (por. 217).145). i Daniel Wesson (1825-1906). Tranter Jeden z brytyjskich rewolwerów kapiszonowych projektu słynnego w XIX w.n. Z zakresu historii uzbrojenia pozostawił prace dotyczące maszyn oblężniczych (por. karabinka i ręcznego karabinu maszynowego (por. Thompsona. krótkiej broni palnej do wystrzeliwa­ nia rakiet oświetlających i sygnałowych. str. Była to adaptacja odprzodowego karabinu En field do systemu zamka opracowanego przez amerykańskiego konstruktora Jacoba Snidera. Toledo Miasto w południowej części Hiszpanii. W wersji jednostrźałowej stosowany również we Włoszech. Frederick Vetterli (1822-1882) (por.181). rusznikarza z Birmingham. System został opracowany przez Fugene Stonera. nazwa żołnierzy specjalnych formaq'i wyposażonych w broń gwintowaną i wyszkolonych w prowadzeniu walki ogniowej w szyku rozproszonym. Jeden z najbardziej znanych wyrobów to karabin maszynowy systemu Maxima (por. całkowicie blednie. Eugene Emmanuel (1814-1879) Architekt francuski odpowiedzialny za rekonstrukq'ę licznych budowli zabytkowych.Słowniczek n a z w i s k i na?:w Shrapnell. opatentowany w 1860 r. skoda R 323 . Smith & Wesson Horace Smith (1808-1893). Broń może spełniać rolę pistoletu maszynowego.217). to złożenie inicjałów konstruktorów Shepparda i Turpina oraz pierwszych liter nazwy wytwórni Eniield (por. Viollet Le Duc. co wynikało /. Do dziś jest ośrodkiem przemysłu zbrojeniowego. która przechodziła tu tylko odbiór tecnniczny . na dystansach do (maksymalnie) 400 m. rząd USA założył tu wielką wytwórnię broni. 90 m. mieściły się tu liczne fabryki broni strzeleckiej. gdzie mieściły się warsztaty produkujące uzbrojenie. np. Pierwowzór miał lufę o gładkim przewodzie i dwójnóg umożliwiający zmianę kąta jej podniesienia. karabiny i karabinki automatyczne. stan Massachusetts. Thompson Pistolet maszynowy skonstruowany przez gen.143. która uzyskała ochronę patentową rewolweru odtylcowego. Sun-tsu Chiński autor (żyjący w IV w. Projektował samodzielnie budowle w stylu neogotyckim i neoromańskim.n. Pierwsze wzmianki o produkowanej tu stali i broni pochodzą z 1 w. Johna T. Williama Trantera. Sloner Nazwa systemu strzeleckiej broni automatycznej. str. Zaprojektował go Szwajcar. sygnowano nim również broń. 137). SIG Schwcizerische Industrie .) traktatu o sztuce wojennej zatytułowanego „Sztuka wojny". która początkowo była jedynym producentem tej broni (por. Nazwa Steyr odnoszona jest również do karabinów systemu Mannliehera. 148). W 1777 r. 216).str. p. jako ośrodek rodukcji żelaza. Vickers Brytyjska firma zajmująca się budową okrętów wojennych i broni strzeleckiej. str. Zapalnik powodował rozerwanie się pocisku nad głowami przeciwnika.Gesellschaft (Szwajcarskie Towarzystwo Przemysłowe) z miejscowości Neuhausen am Rheinfall. str.str. zresztą. były eksportowane do wielu krajów europejskich. które tu były produkowane (por. którym był por. kariery wojskową zakończył w stopniu generała porucznika. przez amerykańskiego konstruktora Cnristophera M. Snider Pierwszy odtylcowy karabin armii brytyjskiej. Springfield Miasto w USA.dotyczy to zwłaszcza broni palnej z XVIII i XIX w. mar. Spandau Zachodnie przedmieście Berlina. począwszy od Średniowiecza. 1912 czy MP 69. przez Sir Williama Stokcsa.str.. skonstruował pocisk artyleryjski zawierający kulki ołowiane. Znak (puncę) „Tower" wybijano na produkowanej broni. Spencera (por. 149). str. a przed II wojną światową rozpoczęto również produkcję czołgów.str. wzmiankowana już w X w. późniejszego założyciela i dyrektora technicznego firmy Auto Ordonance Corporation. 216. 174. Na konstrukq'i tej wzorowano wiele klasycznych moździerzy używanych do dziś (por.str. Spencer Pierwszy udany i zastosowany na większą skalę karabin powtarzalny. Edward Very. 165. potrzeby szybkiego dostarczenia broni tego rodzaju dla armii brytyjskiej.163). fazwa używana również w odniesieniu do produkowanych tam wzorów broni palnej m. założyli w 1857 r. Dla porównania. str. Henry (1761-1842) Oficer artylerii brytyjskiej. sprzęt artyleryjski. Nazwa ta. Niemczech słynące z produkcji głowni broni białej. p. ówczesna broń gładkolufowa pozwalała na celny strzał do ok.in. Vetterli Karabin powtarzalny z magazynkiem rurowym i zamkiem tłokowym używany przez armię szwajcarską w II polowie XIX w. Steyr Miejscowość w Austrii. Strzelcy W XVIII i pocz. 215. 161. Znak ten był również fałszowany przez licznych drobnych wytwórców. USA. była przez żołnierzy alianckich odnoszona do niemieckich karabinów MG 34 i MG 42 (por. Patent wygasł dopiero w 1869 r. 167.e. 176). Nazwa. Skonstruowano go w rekordowo krótkim czasie. Zgłosił on odpowiedni patent w 1877 r. Firma produkuje udane pistolety samopowtarzalne. Sterling Czasem tak nazywa się będący aktualnie w uzbrojeniu armii brytyjskiej pistolet maszynowy . XIX w. Solingen Miasto w płn-zach. Stokes Moździerz okopowy wynaleziony w 1915 r. pistoletu wz. Very Nazwa pistoletu sygnałowego tj. 139).str.str. 218). 209.

przez OJivera Winchester w Connecticut i działa do dzisiaj. „małpi ogon" (por. założona w latach trzydziestych XIX w. produkowana przez Volcanic Repeating Arms Company. Henry opracował słynny karabinek Winchester (por. 137). Broń ta nie została przyjęta do uzbrojenia (por.144). Zaprojektował rewolwer oraz maszyny dla przemysłu bawełnianego. Grand Slam) (por. Był prekursorem gwintu poligonalnego.149). popularnie nazywane „Walterami (por.str. Działająca jeszcze dziś w Londynie firma Wilkinson Sword Co. Jako pierwszy skonstruował karabin o heksagonalnej lufie. 236. Willie. Mały i Duży „Mały Willie" była to nazwa eksperymentalnego pojazdu gąsienicowego testowanego przez Brytyjczyków w latach 1915-1916. produkuje broń białą oraz żyletki do golenia. cechujący się znakomitą celnością. 131. niektóre z nich są nadal wytwarzane (por. B. Działał w prowincji Hoki. Najsłynniejsze pistolety samopowtarzalne to P-38 oraz PP i PPK. str. Podupadająca firma została przejęta przez Winchester Repeating Arms Company i na bazie produkowanej dotychczas broni. Bames (1887-1979) Brytyjski inżynier i wynalazca z zakresu techniki lotniczej. Wdrażał metody produkcji masowej. 143. Winchester Firma Winchester Repeating Arms Company została założona w 1866 r. str. 121). str. Zasłynęła z produkcji karabinków powtarzalnych z magazynkiem rurowym (por. Skonstruował również najcięższe brytyjskie bomby lotnicze o wagomiarach 12000 i 22000 funtów (Tallboy. jak i karabinka odtylcowego z zamkiem kapiszonowym.str. znani z produkcji wysokiej jakości broni myśliwskiej. Sir Joseph (1803-1887) Inżynier angielski. 137). Westley-Richards Angielscy wytwórcy broni palnej. co pozwoliło na ich całkowitą wymienność w ramach jednego wzoru. Jego następcą był czołg MK 1. 196). nazwany następnie „Wielki Willie" . Firma nadal działa w Birmingham.T. 806 r. str. Wilkinson Rodzina rusznikarzy angielskich. Był projektantem „bomby skaczącej" użytej w 1943 r. produkujących s/pady i szable od początku XIX wieku. 324 . 146. Eli (1763-1826) Wynalazca i przemysłowiec amerykański. n.Słowniczek nazwisk i nazw Volcanic Jedna z pierwszych broni powtarzalnych z magazynkiem rurowym. do niszczenia zapór wodnych w Niemczech. przez braci Pnilipa i Jamesa Webley. 132). ze stanu Connecticut. Walther Szereg pistoletów produkowanych przez niemiecka firmę Carl Walther Waffenfabrik AG. zwiększające jej celność". Firma produkowała wiele wzorów udanych rewolwerów. Anglia. Yosutsuna (ok.e. Whitney.) Japoński mistrz wytwarzający miecze. Whitworth.pierwszy bojowo użyty pojazd pancerny (por. Wprowadził standaryzację części produkowanej broni. 237). zajmował się pracami z zakresu standaryzacji miar. str. Wal lis. Wypracował klasyczne kształty miecza japońskiego. Zaprojektował liczne usprawnienia broni strzeleckiej. str. Webley Brytyjska firma produkująca broń palna. tzw.

Londyn. Vickers Shipbuilding & Engineering Ltd (VSEL Armaments) Barrow in Furness. Prochów i Silników Rakietowych) Ministerstwa Obrony. The Manchester Museum (Muzeum Miasta Manchester). Panu Nigel Arch. Panu Helmuthowi Nickel. Waszyngton. British Aerospace Dynamics. Landeszenghaus. Fundacji Heye'go. Nowy Jork. Edynburg. Ttf jhusmuseet. Wydziałowi Historii Wojen Uniwersytetu Londyńskiego. Ambasadzie USA w Londynie. Department of the Navy Ilistorical Center (Wydziałowi Morskiemu Centrum Historycznego). Orpington. Londyn. Profesorowi Lawrence Martin z Uniwersytetu Newcastle-upon-Tyne. Bazylea.Petersenowi ze Stowarzyszenia Miłośników Luku. Wydziałowi Egiptologii Uniwersytetu Londyńskiego. Londyn. Museum of the American Indian. Londyn. Edynburg. Panu Davidowi Edge. Londyn. Defence Research Information Centre(Centrum Informacyjno-Badawczemu Ministerstwa Obrony). Wielka Brytania. Sztokholm. Museum fur Volkenkunde und Schweizerisch. US National Park Service. Szwajcaria. Germanisches Nationalmuseum. US Army Ordonance Museum (Muzeum Uzbrojenia Armii USA). Royal Ordonance Cun and Yehieles. Paryż. International Institute for Strategie Studies. Schweizerisches Landesmuseum. Szwecja. Musee de 1'Armee. . Explosives and Rocket Motor Establishment (Sekcji Badawczej Materiałów Wybuchowych. Skokloster Zamek. Delft. Francja.. Sztokholm. Compagne Industrielle des Lasers. Bibliotece Ministerstwa Obrony w Londynie. Londyn. The Ashmolean Museum z Oksfordu. Luwr. Hjarth-Andersen. Rzym. Museo del Ejercito. Kunsthistorisches Museum. Holandia. Madryt. US Marinę Corps Historical Center (Centrum Historycznemu Piechoty Morskiej USA). Livrustkammaren. Kopenhaga. Londyn. Royal Air Force Museum (Muzeum Królewskich Sił Powietrznych). National Museum of Antiquities of Scotland. The Metropolitan Museum of Art (Miejskiemu Muzeum Sztuki). Graz. Norymberga. Aberdeen. (Międzynarodowemu Instytutowi Studiów Strategicznych). Nowy Jork. Museo Civilita. USA. (Muzeum Ludzkości). Maryland. kustoszowi Muzeum Zamku York. Marconssis.Wielka Brytania. Paryż. Rzym. Wielka Brytania. The Museum of Mankind. Oberndorf. Republika Federalna Niemiec. The Castle Museum z Yorku (Muzeum Zamku York). Londyn. Londyn. The British Museum z Londynu. Tower. Londyn.Podziękowania Wydawca pragnie wyrazie podziękowanie niżej wymienionym instytucjom i osobom.F. Statens Historiska Museum. kustoszowi Zbiorów Wallace w Londynie.es Museum fur Volkskunde. Szwecja. kustoszowi Królewskiego Muzeum Wojska w Sztokholmie. Gosport. Angelo. które udzieliły pomocy przy powstaniu tej książki: AMAC Corporation. Państwu Jonatanowi i Dianie Moore z Wojskowych Służb Historyczno-Archiwalnych (M A KS|. Stevenage. Naval Ordonance Museum. Propellants. Podpułkownikowi Ulfowi G. Kunliga Armemuseum. Zurych. Hallwylska Museet. The Rotunda Museum of Artiliery (Muzeum Artylerii). Wiedeń. Scottish United Services Museum. Sztokholm. Wielka Brytania. Koniklijk Nederlands Leger eu Wapenmuseum. Wielka Brytania. Museo Nazionale di Castel S. Heckler & Koch Gmbh. Imperial War Museum (Muzeum Wojskowemu Imperium Brytyjskiego). Department of Air Forcc (Dowództwu Wojsk Lotniczych). The Wallace Collection (Zbiorom Wallace). Waszyngton. kustoszowi Miejskiego Muzeum Sztuki w Nowym Jorku. Wielka Brytania. National Maritime Museum (Narodowemu Muzeum Morskiemu). Komandorowi porucznikowi W. The Victoria and Albert Museum (Muzeum Alberta i Wiktorii). Austria. Nottingham.

Ewart Miecz w wiekach rycerskich (Luttcrworth Press. 1975) Broń morska Bacon. 1964) Skennerton. Howard L. 1907) Bidwell. 1983) Friedman.J. 1986) Bethell. 1984) 326 .) Broń świata (Bonanza Books. Defense (Balland. Denis (Ed. 1976) Bronie palne Bames. Renć Wielka bojowa ręczna broń palna (Błandford Press. T.Jack. F. 1987) Quick.N. łan V. Major E.) Perkins.C.H. 1984) 1 łackman. Bt. Szukaj i uderzaj: Sonar. Peter Księga bagnetu (published bv the authors. 1964) Pope. Jim Średniowieczny łucznik (The Boydell Press. Norman Konstrukcja i rozwój okrętów podwodnych (Naval Institute Press. Harry Wczesne uzbrojenie lotnicze: Samoloty i broń do 1918 roku (Arms and Armour Presss. Votre. Dudley Broń palna (Spring Books. Donn F. Artyleria i sztuka artyleryjska marynarki wojen­ nej (Wiley& Son.) Wspaniała Flota Brytyjska (Odhams. E. Col. 1971) Smith. (Ed. 1970) lleld. łan V. Chris Czerwony bóg wojny (Artyleria radziecka) (Brasseys.B. Raymond Les Armes de. Ken Broń i Wojna.E. wydawnictwa różne) Blackmore.i E. łan V. 1972. J. Rewolwery 1870-1940 (Arms and Armour Presss.P. Artyleria grecka i rzymska (Oxford. 1989) Artyleria Amunicja do broni lotniczej (US Depts of the Army and the Air Force. C. 1976) Stone. 1973) Leksykon II wojny światowej (Macdonald and Jane's. 1965) Stephens. 1987) Johnson. Brytyjska wojskowa broń palna 1650-1850 (Herbert Jenkins. łan Artyleria niemiecka xv U wojnie światowej (Arms and Armour Presss. Hrederick J.L. Hans (Ed. (Ed. 1977) Peterson. 1976. John D.D.B. 19761 Heath.) jane. Frans C.avauz. ]. Thomas F. 1960) Roads. W. 1971) Tanner. sprężynowa i wiatrówki świata (Arms and Armour Presss.'s Pocket Book 18: Artyleria ciągniona (Macdonald and Jane's. 1930) Rogers. łan V.R. Broń i sztuki walki Archipelagu Indonezji (Charles E. Karabin Lee-Enfield (Herbert Jenkins. łan Brytyjskie uzbrojenie systemu Lee: Lee-Metjbrd i Is. reprint 1961) Broń biała Ashdown. 1980) Wise. Capitaine L. 1946. F. Księga broni palnej (Hamlyn. Leroy i Smeets. 1934. Enterprises. UArtillerie Nouvelle (Charles ł. 1903. Broń palna i jej rozwój (1910. Broń i uzbrojenie brytyjskie i zagraniczne (T. 1968) Stephens. McCann & Geoghegan. 1978) Swenson. John Słownik broni i terminów wojskowych (McCraw-Hill. 1973) Hobart. Werner & Zirngibl. 1965) Renet te. Broń Afrykańska (Prinz-Verlag. 1978) Fuller. Robert Wiek broni palnej (Kompendium broni. Waldemar Das Schwert der Skythen und Sarmaten in Sudrussland (Verlag Van Walter De Gruyler & Co. Cattermole.e-Enfield karabiny i karabinki 1880 1980 (Annual Armour Presss. 1977) Jane's Infantry Weapons (Jane's annual.W.W. Alan & Hogg. H. 1986) Ginters. 1975) ' Hogg. 1986) Hogg.L. William Wiedza o uzbrojeniu (Mitchell Beazley.. Działa samobieżne świata 2 tomy (Arms and Armour Presss. 1972) Hogg. Broń palna i jej działanie (Marshall Cavendish. 1967) Łuki Bradbury.H. Gastinne I. Broń palna żołnierzy brytyjskich 1858-1864 (Herbert Jenkins.B. H. W. 1969) Hogg. Księga Lugera (Arms and Armour Presss. 1962) Draeger. Jean Un Siecle D'Armament Mondial Tome 1 et 2 (CrepinLeblond.P.S. 1975) Seitz. Norman Uzbrojenie Marynarki USA (Navał Institute Press. W. Richard & Gregory. Commander A. Broń konwencjonalna i jej rola w bitwie (Brasseys.A. & Weeks. George Cameron Closariusz konstrukcji. Col H. łan Ilustrowana Encyklopedia Artylerii (Stanley Paul. |ohn & White.A.W. 1973) Reid. Skrzydło szarej gęsi (Osprev Publications.) Rocznik broni i uzbrojenia tom 1 (Digest Books Inc. 1978) Swearengen.. H. 1968) Thiuvenin. 1971) Watts. 1987) Walter. 1977) Woodman.. Sir Ralph.) Smith.J. 1962) Peterson. wydawnictwa różne) Hogg. L.W.. F. Capt. 1972) Fischer. Brian Szable Armii Brytyjskiej (Arms and Armour Presss. 1977) Thompson. Broń gazowa.Russell japońska broń i uzbrojenie (Arms and Armour Presss. T. Pojazdy i wyposażenie armii brytyjskiej (łan Allan. Ron Szable wojskowe Japonii 1868 1945 (Arms and Armour Pfesss. 1969) Robson. 1986) Hardy.) Encyklopedia broni palnej (The Connoisscur.W. Nowoczesna broń i uzbrojenie (F. Berlin 1928) Mollo F. reprint Bonanza Books) Kompendium broni (roczniki specjalistyczne. Shelford Artyleria świata (Brasseys. Mnafred A. 1979) I togg. dekoracji i użycia broni i uzbrojenia we wszystkich krajach i we wszystkich czasach (Jack Brussel. łan V. & Thurston. Ogólne opracowania o broni jane'a Weapons System (Rocznik Jany's. Kusza ( t h e Holland Press. Naboje świata (Arms and Armour Press / DBI. W. Ilustrowana księga bagnetów dla kolekcjonerów (Arms and Armour Presss / Ilippocrcne Books Inc. Charles Edward Księga cen broni dla kolekcjonerów (Coward. Artyleria przez wieki (Seeley Service. 1975) Kenyon.C. 1982) Smith.Bibliografia Uwaga: tytuły książek przetłumaczono na jeżyk polski i pochodzą od Wydawcy niniejszego polskiego wydania „Encyklopedii Broni". C. R.. Heribert Blankwaffen 2 whtmes (Klinkhardt & Biermann. 1903) Marsden. Tuttle Company.G. 1968) Robinson. F. 1978) Reynolds. Robert Artyleria brytyjska na ladzie i na morzu 1790-1820 (David & Charles.L. Col. P. Arne Feuerwajfen 2 vols (Klinkhardt & Biermann. 1971) Hoff.C. 1964) Rawson.S. 1971) Payne-Callwey. 1969.B.) Huon.F.H. 1977) Chanel. 1977) Bellanw. Ilustrowana historia karabinu (lan Allan. 1957) Archer. Claude Uzbrojenie europejskie i amerykańskie w latach 1100-1850 (Batsford. Robert (Ed. Robert Longbow: Historia społeczna i militarna (Patrick Stephen.) Nelson. R. Curt Artyleria (Octopus. H. Europejskie bronie białe (Almark. Bojowa broń myśliwska na świecie (T. 1875) Friedman. 1975 .G.B. R.H. 1974) Bagnety Stephens. 1961) Caranta. Bagnety (Arms and Armour Presss.. 1984 . 1924) Wilkinson-Latham. Brytyjskie bagnety wojskowe (Hutchinson. G. 1969 & 1971) Miller.) Rocznik broni i amunicji (Petersen) Held. Szabla Indyjska (Herbert [enkins. Brytyjska broń artyleryjska i amunicja 1914-1918 (łan Allan. Jołin Małe armie 20-go wieku (Arms and Armour Presss. Noże walki (Arms and Armour Presss. Małe armie świata (Stackpole Books / Arms and Armour Presss. Współczesne osiągnięciu w dziedzinie artylerii polowej na Kontynencie (Royal Artillery Institution. Księga dział i rusznikarzy (Chartwcll Books Inc.elle et Cie. 1942) Rocznik Brassey'a okrętów i statków (Wm Clowes & Sons) Cooke. Ilustrowana historia broni maszynowej (lan Allan.. 1975) Wilkinson-Lalham. Rosyjskie szable wojskowe 1801-1917 Oakeshott..B. 1981) North. 1973. H. broń przeciw okrętom podwod­ nym oraz Marynarka Królewska 1914 1954 (HMSO.e Gastinne Renette des Armes de Poing (Editions Garnier. Admirał Sir Reginald H. Broń Paryża (Harrap. 1909) Blair. 1972) Greener.

1978) Jones. Edward Wojna chemiczna (Macmilian Press.Bibliografia Hodges. 1986) Graham. Narzędzia i broń jaskiniowców (The British School of Archeology in Egypt. 1974) Rosa. Cottie Ludzie bez maszyn (Aldus Books. Charles Indiańskie i eskimoskie artefakty w Ameryce Północnej (Bonanza Books. Artyleria (J-Griffin.) Nowoczesne prawo stosowania broni i zasad walki (DBI. reprint The Combat Bookshelf. Rivka Broń świata starożytnego (Cassell. of Tatton Opis uzbrojenia indyjskiego i wschodniego ilustrowany kolekcją byłego Biura Indii (W. 1986 i 1988) Spiers. Anglia Weller & Dufty Ltd. C. Sir John (Ed. Encyklopedia wojny cywilnej dla kolekcjonerów (Castle Books. Rodney W. 1987) Gutteridge. Clive Bitwa o Bogside (Penguin Books.M. Anglia . 1963) Victuria & Albert Museum. Hans-Georg Sztuka w erze zlodowacenia (George Allen and Unwin. Londyn Broń i uzbrojenie starej Japonii (1951.N. Johannes i Bandi. 1959) Katalogi muzealne i podręczniki British Museum Podręcznik zbiorów etnograficznych (1910) British Museum Narzędzia kamienne (1968) British Museum Myśliwi i zbieracze (1970) British Museum Człowiek . 1988) Uzbrojenie w poszczególnych okresach Bonds. Nowy Jork Sztuka rycerska Royai Ontario Museum Iroąuoians of the Eastern Woodlands (1970) Tower of London Kusze (1976) Victoria & Albert Museum. W. Ronald (Ed. Joseph G. 1986) Broń chemiczna Haber. 1965) Congreve. 1986) LIS Army Systemy broni Armii USA 1986 Warry. Birmingham. Francis A.) Zagrożenie nowymi systemami broni (Macmilian. Jr. Major James E. 1988) Broń kosmiczna Aspen Strategy Group Broń antysatelitarna uraz amerykańska polityka wykorzystania przestrzeni kosmicznej do celów militarnych (University Press óf America. Lord. L. 1917 / Aris & Philips Ltd. Peter Armie rzymskie (Macdonald Educational.W. Małe siły nuklearne (Greenwood Press. & Kennard. E. 1985) Rosser-Owen. Wiley M. tom II (1962) Katalogi aukcyjne Wallis & Wallis. 1893) May. 1987) Limpkin. 1977) Departament Marynarki USA. 1978) Chant. 1975) Hackett.. Malter & Co. 1980) Bezpieczeństwo wewnętrzne Clapp. Sir William Szczegóły systemu rakietowego (London. Max Ilustrowany przewodnik po broni strategicznej (Salamander.Bruce Ocalenie Sądu Ostatecznego (Shaw & Sons. 1983) Martin. 1968) Random.1988) Parśon". Szable i broń palna marynarzy (HMSO. 1973) Równowaga militarna 1979-1980 i 1988-1989 (Międzynarodowy Instytut Studiów Strategicznych. Michael Broń i wyposażenie antyterrorystyczne (Arms and Armour Presss. 1953) Petrie. A. David Podręcznik broni wietnamskiej (Patrick Stephens. 1977) Connoly.'1986) Spiers. Pociski kierowane podczas wojny i pokoju (Harvard University Press. 1986) Payne. Daniel O. Obrona przeciwnuklearna miast (Abt Books.G. Lewes. Edward Ludzie prymitywni dzisiaj (Hamish Hamilton. 1989) Lord. (Ed. 1896) Hicks.1965) Maringer. 1984) Sibley.) Wojny w świecie starożytnym (Sidgwick and Jackson. 1979. & Hadcock. Col.twórca narzędzi (1961) Muzeum Miasta Exeter . Nowy Jork Broń i uzbrojenie The Metropolitan Museum of Art. Sussex. Edward Uzbrojenie chemiczne (Macmilian Press. Donald B. 1983) Gunston. Bill Uzbrojenie lotnicze (Salamander. David Rakieta (New Cavendish Books. Anglia Czerwonoskóry w Ameryce Północnej (1974) Kolekcja broni palnej Fullera (US National Park Service) Hallwyl House collcction Broń i uzbrojenie Tom II (1962) The Metropolitan Museum of Art. Devon. 1962) Ćonnoly. 1969) Weyer. Norman Uzbrojenie niszczycieli li wojny światowej (Naval Institute Press. lan & Batchelor.H. łan Księga wojny nuklearnej (Edbury Press. Broń Amerykańskiego Zachodu (Arms and Armour Presss. with Joel L. 1972) McI-ean. Sir W. Michel Les Arts Martiaux ou l'espńt des budo (Fernand Nathan.. 1956) Pretty. Laurence Broń i strategia (Weidenfeld and Nicolson. Peter Armie greckie (Macdonald Educational. 1963. 1977) SlPRl Rocznik (SIPRI.F. 1962) Rakiety i broń nuklearna Baker. William (Ed. Trujący obłok: Wojna chemiczno w I wojnie światowej (Clarendon Press. Christopher & Hogg. The Plumbefs Kit chat (Normount Technical Publications) Rozmaitości Burland. Londyn Szable i sztylety (1963) Wallace Collection European Broń i uzbrojenie. John Działa marynarki wojemiej (Blandford. 1814) Egerton. Jack Uzbrojenie i wyposażenie w wojnie cywilnej (Doiibleday. 1985) Coggins. Flayderman & Co. Rav Ilustrowany przewod?iik po nowoczesnej broni radzieckiej (Salamander.Allen. Peter and Friedman. David Ilustrowany przewodnik po wojnie kosmicznej (Salamander.E. A. 1987) Dewar. 1983) Tlobbs. Keith Obrona strategiczna: „ Wojny gwiezdne" w perspektywie (University Press of Amenca.) Miles. Biuro Artylerii Niemieckie materiały wybuchowe i amunicja Tom I (1946. 1975) Gonen. Francuskie uzbrojenie wojskowe 1717 1938 (N. John Wojna w świecie klasycznym (Salamander. Nels A. 1978-1989) Walmer.) Jane's Pocket Book 10: Rakiety (Macdonald and Janc's. 1979) Hogg. [978) Lloyd.