7 0 0 0 lat historii uzbrojenia

pod redakcją

Davida Hardinga

Przekład z języka niemieckiego

Jan Bańbor i Tomasz Nowakowski

Opracowanie naukowe

płk prof. dr hab. Stanisław Torecki

Scan By Bug for Torrenty.org

Encyklopedia

Broni

Pierwsze w y d a n i e w Polsce u k a z a ł o się w 1995 roku n a k ł a d e m Spółki z o.o. Penta, 01-806 W a r s z a w a , Z u g a 2 7 / 1 C o p y r i g h t © for Polish cdition by Penta, W a r s a w 1995 Tytuł oryginału Weapons. An international encyclopedia from 5000 BC to AD 2000. C o p y r i g h t © D i a g r a m Visual Information Ltd. L o n d o n , 1980, 1990 P o d redakcją Davida Hardinga O p r a c o w a n i e graficzne _ Richard Hummerstone Ilustracje Alan Cheung, Sleven Clark, Brian Hewson, Susan Kinsey, Ravel Kostal, Kathleen McDougall, Janos Marjfy, Graham Rosewarne, Darren Bennett, Peter Crossman, Lee Lawrence, Paul McCauley P r z e k ł a d z języka niemieckiego Jan Bańbor i Tomasz Nowakowski C o p y r i g h t © for Polish translation Jan Bańbor ćk Tomasz N o w a k o w s k i , 1995 O p r a c o w a n i e n a u k o w e w y d a n i a polskiego płk prof. dr hah. Stanisław Torecki O p r a c o w a n i e typograficzne w y d a n i a polskiego Stanisław Małecki O p r a c o w a n i e redakcyjne Edward Piekarski Książka, a n i jej fragmenty n i e m o g ą b y ć r e p r o d u k o w a n e w jakiejkolwiek formie b e z pisemnej z g o d y w y d a w c y

Wydawnictwo Penta, Warszawa 1995 Wydanie pierwsze Skład: „ D o m i n o " sp. z o.o., Warszawa Druk: Slovart Trend, Bratysława, Słowacja ISBN 83-85440-32-1

Wstęp
„Encyklopedia Broni", którą o d d a j e m y w P a ń s t w a ręce, ukazuje szereg p r z e d m i o t ó w i u r z ą d z e ń służących człowiekowi jako b r o ń . W j e d n y m tomie z n a l a z ł o się r e p r e z e n t a t y w n e p r z e d s t a w i e n i e większości z n a n y c h t y p ó w b r o n i p o c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h okresów i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h . Z a p o d s t a w ę p o d z i a ł u przyjęto k r y t e r i u m funkcji. Całość p r o b l e m a t y k i p o g r u p o w a n o w e d ł u g tej w ł a ś n i e zasady, j e d n o c z e ś n i e wyjaśniając teoretyczne p o d s t a w y d z i a ł a n i a d a n e g o rodzaju b r o n i i w w i e l u w y p a d k a c h w z b o g a c o n o je ilustracjami. Przyjęto o g ó l n e założenie, b y p o s z c z e g ó l n e g r u p y (odpowiadające r o z d z i a ł o m ) u p o r z ą d k o w a ć wg narastającego s k o m p l i k o w a n i a — od najprostszych p r z e d m i o t ó w a ż p o z ł o ż o n e s y s t e m y w s p ó ł c z e s n e g o uzbrojenia. Rozdział p i e r w s z y zaczyna się od p a ł e k i m a c z u g , a r o z d z i a ł ó s m y k o ń c z y się na w s p ó ł c z e s n y c h systemach broni okrętowych. Ze w z g l ę d u na to, że p o s z c z e g ó l n e obiekty nie są u p o r z ą d k o w a n e w n a s t ę p s t w i e c z a s o w y m , d o g ł ó w n y c h z a g a d n i e ń , takich jak n p . b r o ń p a l n a , d o d a n o tablice pozwalające śledzić chronologię najważniejszych d o k o n a ń w danej dziedzinie. W p r o w a d z o n o też i n d e k s o b r a z k o w y na str. 296—317, w k t ó r y m b r o ń ś w i a t a z a c h o d n i e g o została u p o r z ą d k o w a n a w e d ł u g okresów historycznych, i n n e z a ś obiekty w e d ł u g r e g i o n ó w p o c h o d z e n i a . Interesowała n a s p r z e d e w s z y s t k i m b r o ń w ścisłym tego słowa z n a c z e n i u tj. p r z e z n a c z o n a do walki z l u d ź m i . Tym s a m y m m a r g i n a l n i e p o t r a k t o w a n o wszelkie p r z e d m i o t y p o w s t a ł e jako b r o ń m y ś l i w s k a czy s p o r t o w a , n a w e t jeśli ich rozwój był ściśle z w i ą z a n y z rozwojem b r o n i wojskowej. „Encyklopedia B r o n i " została p o m y ś l a n a jako leksykon zawierający informacje z d z i e d z i n y b r o n i o z n a w s t w a , a s y s t e m i n d e k s ó w p o z w a l a na ł a t w e i w i e l o s t r o n n e k o r z y s t a n i e z tekstu. W p o s z c z e g ó l n y c h rozdziałach z a w a r t o s p e q a l i s t y c z n e informacje p r z e d s t a w i o n e n a tle rozwoju uzbrojenia. Czytelnik zyskuje o g ó l n y p r z e g l ą d całości z a g a d n i e n i a , co czyni z encyklopedii b e z k o n k u r e n c y j n e i p o d s t a w o w e ź r ó d ł o informacji dla fachowców i szerokich rzesz Czytelników.

Rozdział pierwszy
14 15 16 17 18 19 20 22 26 27 28 31 34 36 38 40 41 44 46 48 50 51 56 64 66 67 68 70 72

Rozdział drugi
74 76 77 78 79 80 82 84 Wsparcie rzutu Proce Maczugi miotane Bumerangi Topory i żeleźce Oszczepy Granaty ręczne

12 BROŃ BIAŁA RĘCZNA

Maczugi Maczugi proste Maczugi złożone Maczugi z ruchomymi głowicami Maczugi metalowe Berła Nadziaki i młoty rycerskie Siekiery i topory Sztylety, noże, puginały Sztylety niemetalowe Sztylety w różnych rejonach świata Sztylety europejskie Miecze Miecze i szable Afryki i Bliskiego Wschodu Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego Miecze i szable Dalekiego Wschodu Miecze japońskie Miecze europejskie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza Miecze średniowiecznej Europy Miecze renesansowe i późniejsze Rapiery i szpady Przepisowa broń biała w różnych armiach Broń drzewcowa Bagnety Bagnety szpuntowe Bagnety stałe Bagnety tu lej owe Bagnety nożowe Varia

POCISKI M

R o z d z i a ł trzeci

Łuki Łuki proste Łuki laminowane i dwuwarstwowe Łuki kompozytowe Strzały Kusze Dmuchawki Wiatrówki Indywidualna broń strzelecka Nauka strzelania z ręcznej broni palnej Chronologia rozwoju ręcznej broni palnej Amunicja małokalibrowa Strzelecka broń odprzodowa Długa broń palna odprzodowa Pistolety od przód owe Pistolety jednostrzałowe od przodowe Pistolety odprzodowe wielostrzałowe Rewolwery odprzodowe Broń palna odtylcowa Jednostrzałowa broń odtylcowa Odtylcowa broń wielolufowa Powtarzalne karabiny odtylcowe Rewolwery odtylcowe Pistolety samopowtarzalne Pistolety maszynowe Karabiny samopowtarzalne, karabinki automatyczne 154 Granatniki ręczne, granaty nasadkowe 156 Ręczna broń bezod rzutowa 94 96 98 99 100 102 106 107 108 110 111 112 114 116 122 124 126 128 130 132 134 136 142 146 148 150

92 INDYWIDUALNA B R O Ń MIOTAJĄCA

torsyjne 163 Machiny barobalistyczne 164 Działa prochowe 166 Działa od tyko we 168 Działa pierścieniowe z kutego żelaza 169 Działa odprzodowe odlewane 170 Gładkolufowe działa polowe 172 Gładkolufowe działa forteczne 173 Gładkolufowe działa okrętowe 174 Działa gładkolufowe w XIX wieku 175 Działa odprzodowe z lufami gwintowanymi 176 Nowoczesne moździerze 178 Działa odtylcowe 180 Amunicja do dział odtylcowych 182 Działa polowe 184 Działa polowe odtylcowe 188 Działa oblężnicze i kolejowe 190 Działa górskie 191 Artyleria nadbrzeżna i forteczna 192 Działka automatyczne 194 Armaty przeciwlotnicze 196 Armaty pokładowe pojazdów opancerzonych 198 Armaty przeciwpancerne 200 Działa bezodrzutowe 202 Odtylcowe działa okrętowe 206 Karabiny maszynowe 207 Poprzednicy karabinów maszynowych 208 Amunicja do karabinów maszynowych 209 Rozwój karabinów maszynowych 210 Systemy karabinów maszynowych 212 Ręczne karabiny maszynowe (rkm) 214 Ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe 216 Uniwersalne karabiny maszynowe 218 Broń pokładowa Zapory fortyfikacyjne Pułapki proste i zmechanizowane Pułapki wybuchowe Pozycyjne miotacze pocisków Materiały wybuchowe Miny lądowe Miny morskie BRONIE POZYCYJNE Rozdział szósty 234 236 239 240 241 242 243 244 246 248 249 250 252 254 256 258 260 262 Bomby lotnicze Bomby głębinowe Pociski z własnym napędem Rodzaje napędów Torpedy Napędy odrzutowe Rakiety z silnikiem na paliwo stałe Rakiety z silnikami na paliwo ciekłe Sposoby startu Główne zespoły rakiet Systemy kierowania Rakiety w okresie II wojny światowej Przeciwpancerne pociski rakietowe Pociski rakietowe przeciwlotnicze Lotnicze taktyczne pociski rakietowe Morskie taktyczne pociski rakietowe Strategiczne i taktyczne nuklerarne pociski rakietowe BOMBY I POCISKI z WŁASNYM NAPĘDEM .Rozdział czwarty 158 D Z I A Ł A Rozdział piąty 220 222 224 226 227 228 230 232 160 Mechaniczne machiny miotające 161 Machiny neurobalistycznc wykorzystujące siłę sprężyny 162 Machiny neurobalistyczne .

Assam 299 Japonia 300 Indie i Iran 301 Afryka.Rozdział siódmy 266 268 270 272 274 276 277 264 B R O Ń CHEMICZNA. Ameryka Północna i Południowa 302 Paleolit i neolit w Europie 302 Starożytny Bliski Wschód 303 Starożytna Grecja i Rzym 304 Średniowieczna Europa 305 Europa w XVI wieku 306 Europa w XVII wieku 307 Europa i Ameryka Północna w XVIII wieku 308 Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 309 Lata 1816-1860 " 310 Wojna secesyjna 311 Lata 1866-1913 312 I wojna światowa 314 II wojna światowa 316 Świat współczesny 296 INDEKS GEOGRAFICZNY I HISTORYCZNY 318 SŁOWNICZEK NAZWISK I NAZW 325 326 328 Podziękowania Bibliografia Skorowidz rzeczowy . Nowa Zelandia i Oceania 298 Azja Południowo-Wschodnia. Birma. BIOLOGICZNA I JĄDROWA Broń zapalająca Broń chemiczna Broń jądrowa Skutki wybuchu jądrowego Użycie broni jądrowej Systemy antyrakietowe Broń biologiczna Rozdział ó s m y 278 BRONIE INTELIGENTNE 280 Nowe technologie 282 Bronie policyjne 284 Bronie piechoty 286 Systemy artyleryjskie 288 Bronie przeciwpancerne 290 Uzbrojenie śmigłowców i samoloty bezza ługowe 292 Lotnicze pociski rakietowe i bomby kasetowe 294 Współczesne systemy broni morskich 297 Australia. Chiny.

Rozdział pierwszy BROŃ BIAŁA RĘCZNA Opisano tu broń. Opera Nom. że nie ma możliwości przedstawienia jej w jakimś logicznym i ścisłym porządku. napisanego przez Marozzo w 1536 roku. z pierwszych celowo wykonanych przez człowieka rodzajów broni. Cykl ilustracji (po prawej) z włoskiego podręcznika szermierki. nadziaki. będących z całą pewnością jednymi. W rozdziale omówiono topory. Broń ta. Istnieje tak wielka różnorodność typów i sposobów użycia broni ręcznej. jaka dziś jest powszechnie wykorzystywana w uzbrojeniu nowoczesnych armii. jedynej. Nie ma to jednak większego znaczenia przy omawianiu jej głównych typów i rodzajów. lecz jest jedynie przedłużeniem ręki człowieka. najpóźniej skonstruowanej i wprowadzonej broni białej. nie mieszczącej się w ramach wspomnianych kategorii. z założenia nie służy do miotania. broń drzewcową. Należy zacząć jednak od pałek i maczug. trzymana w dłoni lub dłoniach. którą walczący posługuje się za pomocą ręki. Przegląd kończymy na bagnetach. miecze i szable. a także przykłady mniej znanej broni białej. sztylety. 12 .

.

Wykonane z jednolitego.e. mogą być użyte w celu zadania ciosu przeciwniko­ wi. lub kij (b). siły porządkowe do rozpraszania demonstrantów tradycyjnie stosują Lahti. Maczugi proste. umocowując go na końcu kija. jest nadal używana na całym świecie przez siły policyjno-porządkowe. są przykładami najbardziej rozwiniętych technologicznie maczug. niemetalicznego materiału. Niektóre z nich. jest jednym z najrostszych rodzajów broni. 78). . Maczugi Dynamika maczugi (powyżej) Ciężki przedmiot (a). Maczugi złożone. a w efekcie: skuteczność ciosu.(Więcej na temat maczug. Ich początkiem były niewątpliwie nieobrobione kije lub kamienie przypadkowo używane w potrzebie przez pierwotnych ludzi. po umocowaniu ciężkiej głowicy (c). 1. e. stanowiące insygnia władzy. trzymane w dłoni. b. Maczugi z ruchomymi łowicami.n. Na świecie większość policjan­ tów nadal nosi na służbie pałki. . 14 d. Irlandzka maczuga Shillelagh (po prawej). Zamykają one jednocześnie długi okres rozwoju tej broni. tj. Maczuga. Wyróżniono tu pięć podstawo­ wych typów. Działanie kamienia można uczynić znacznie skuteczniejszym. c. owstawała poprzez przycięcie odpowiednio ukształtowanego kawałka grubej gałęzi. są jedynie insygniami władzy. W Indiach i Pakistanie. 2. przedstawiają ludzi uzbrojonych w maczugi. P f Typy maczug (po lewej). Nie wszystkie maczugi miały mieć głowicę o tępych kształtach. maczugi były podsta­ wową bronią do czasu przybycia tam Europejczyków. najczęst­ sza forma to buzdygan. zwykle przybierają formę buławy. na końcu kija znacznie wzrastał moment bezwładności. 6000 r. Stosowana jest powszech­ nie jako broń policjantów z oddziałów prewencji. Maczuga była technologicznie zaawansowanym rozwinięciem obu tych pra-broni.Maczugi mogą być uznane za pierwszą. str. 5. Stąd też pochodzą najpiękniej zdobione okazy maczug. Rysunki naskalne z Afryki Południowej datowane na ok. Pomimo swego prymitywizmu i prehistorycznego pochodzenia jedna z odmian maczugi szturmowa pałka policyjna odgrywa znaczącą rolę również dzisiaj. w postaci prostej pałki z drewna. Podobny efekt uzyskamy pogrubiając koniec zwykłej pałki. różniących się budo­ wą i zastosowanym materiałem. świadomie wykonaną przez człowieka broń. czyniono bardziej efektywnymi. Wykonane co najmniej z dwu materiałów. jak i berła. Te właśnie formy przekształciły się później w topory bojowe czy nadziaki.p. Użycie maczug (po lewej i powyżej) a. mają wydatną głowicę. okutego na końcu metalem. gumy lub tworzyw sztucznych. Wykonane w całości z metalu buzdygany. 3. Maczugi ceremonialne (berła) mają najrozmaitsze formy. Broń tę zwykle wykonuje się z długiego'pręta bambusowego. Na Nowej Zelandii i Wyspach Oceanii. poprzez wykonanie ostrych krawędzi czy też dodawanie zaostrzonych kolców. Maczugi metalowe.

Gujana. wykonywany jest również z kości. Spośród wszystkich znanych okazów tego typu broni. uchwyt opleciony trzciną. Ich forma uzależniona jest od dostępnego w danym miejscu materiału. Zuluska maczuga. Maoryjska maczuga merę 7. Maczugę dzierży także biskup Odo i niektórzy spośród anglosaskich wojowników. kamienne lub kościane z Nowej Zelandii. temblak ramienny. Pałka policji miejskiej Nowego Jorku. wybrzeże Alaski. zwana rzez białych KnoBkerrie ( z afryanerskiego: Knopkłrie). 7. Nazywana również patu pounamon. o asymetrycznym kształcie. Maoryjska maczuga drew­ niana wahaika. ok. nazywana patu. przedstawiono Wilhelma Zdobywcę trzymającego maczugę.Maczugi proste Broń biała ręczna Maczugami prostymi nazywamy maczugi wykonane z jednorodnego materiału. Wykony­ wana z jednego kawałka twarde­ go drzewa. Do grupy tej zaliczamy zarówno proste pałki. Płn-zach wybrzeże Stanów Zjed­ noczonych. Oponie z Bayeux. 10. 1960 r. ok. wykonywane najczęściej z drewna i kości. Maoryjska maczuga z miękkiego drewna. Ten typ maczugi. (po lewej). 5. Nowa Zelandia. USA. jak i wyjątkowo pięknie rzeźbione maczugi z Polinezji i Oceanii. Pałka z kości wieloryba. 15 . a także wynika z chęci znalezienia najbardziej efektywnego kształtu. maczugi drewniane. wschodnia część USA. Postać Wilhelma pojawia się na tkaninach wielokrotnie. Indiana Coast. Wykonana z twardej gumy. Wyspy Umiak. Nowa Zelandia. 2. obsydianu. Drewniana maczuga (powyżej) z Archipelagu Markizów. 6. Południowa Afryka. Drewniana maczuga z Fidżi. 9. 4. używane przez współczesne siły policyjne. Pałka z kości wieloryba. 1970 r. Maczuga kościana plemienia Irokezów. Wykonana z drzewa rrikorowego. z XI w. miejscowej tradycji. Polinezji i Oceanii mają najbardziej wyszukane kształty i ornamentykę. 8. Na haftowanej tzw. 11. innego niż metal. 3. zawsze uzbrojona w maczugę. przedstawieni w trakcie ucieczki. Środkowy Pacyfik. Drążona ręko­ jeść służyła za schowek. E Maczugi proste (powyżej) 1. Pałka brytyjskiej żandarmerii wojskowej. Maczuga nazywana przez tubylców macana.

Aby zapobiec odłupywaniu się fragmentów głowicy. ciężkiego materiału na prostym trzonku. Londyn. Głowica kwarcowa. Maczuga Plemion Prerii. 8. Tego rodzaju maczuga stanowiła pierwotną formę tomahawka. 1510 r. w głowicy której osadzono 3 lufy. 2. połączenie dwu lub więcej materiałów. używaną podczas rytualnych tańców. Maczuga. USA. Innym. Brązowa głowica maczugi. XVI w. Tower. Północne Indie. Kolce wykonano z gwoździ o obciętych łebkach. Castle Museum. opleciono ją drutem. w której przewiercono otwór i nasunięto na zwężający się. pochodząca z XIV w. znaleziona na terenie Szwecji. 7. 16 Maczugi złożone (powyżej): 1. trzonek pokryty surową skórą. Maczuga z głowicą kamienną. York. Kiribati. są zwykłe proste maczugi. 3. Japońska maczuga fuńbo. Ameryka Płn. Nie jest znany wykonawca. głownię i szereg kolców. wykorzystuje się. Maczuga z pręta bambusowego z osadzoną głowicą. Najczęściej powstają one w wyniku osadzenia głowicy z twardego. w celu zwiększenia ich skuteczności. 4. wyobrażającą głowę bizona.Maczugi złożone W konstrukcji maczug złożonych. Ubrany w obrzędową maskę. s ..prymitywna forma miecza. 6. Front Zachodni. głównego uzbrojenia Indian Prerii przed przybyciem białych do Ameryki i wprowadzeniem przez nich żelaza.). Lekka maczuga drewniana z osadzonymi na obwodzie zębami rekina . Drewniana pałka okuta żelazem. Kamienna. co znacznie zwiększało skuteczność ich działania. Papua Nowa Gwinea. stożkowaty trzonek. Indiańska maczuga Plemion Prerii z Ameryki Płn. Wojownik indiański (po lewej) z Plemion Prerii (Ameryka Płn. Archipelag Gilberta. kulista głowica umocowana za pomocą niewyprawionego rzemienia. w gło­ wicy której osadzono kamienne ostrze. Drewniana maczuga. z dwu naciętych pierścieni. często występującym typem. 5. uzbrojony w maczugę z kamienną głowicą i włócznię. Improwizowana maczuga okopowa z lat 1914-18. Stan Omaha. 10. w głowicach których obsadzono metalowe ostrza lub kolce. Kombinowana broń angielska z ok. Takiej broni używano podczas nocnych patroli i wypadów do okopów nieprzyjacielskich. 9.

używanego w dalekowschodnich sztukach walki oraz niektórych pałkach policyjnych. rawdopodobnie XVII w. używanej raczej do parowania ciosów. wydatnie zwiększając jej energię. Współczesna pałka na wyposażeniu policji niemieckiej. XV w. XVI w.broń tego typu zwano kiścieniem.1530 r. Krótki cep bojowy o trzech głowicach. 7. z ok.. Chigiriki (po prawej).Maczugi z ruchomymi głowicami Broń biała ręczna Maczugi z ruchomymi głowicami (po lewej) 1. a co za tym idzie . XV w. 5. P W maczugach tego rodzaju stosuje się elastyczne połączenie głowicy z rękojeścią.XIX w. O wiele skuteczniejszą bronią wobec przeciwnika osłoniętego zbroją były tzw. 4. 6 ze zbiorów Metropolitan Museum of Art. rzegub żelazny. Drewno. Szwajcarska gwiazda zaranna (morgenstern).skuteczność ciosu. 6. 17 . 3. Niemcy. Była to masywna kula. W Polsce. będący odmianą narzędzia rolniczego używanego do młócenia zboża. mocowana łańcuchem do drzewa. nabijana zwykle kolcami. 2. Nowy Jork). Niemiecki morgenstern na krótkim łańcuchu. Najprostszym i chyba najstarszym przykładem takiej broni jest cep bojowy. (Obiekty nr 1. Jest lo odmiana broni zwanej kusarigama. Składa się z dwu sprężyn wsuwanych w rękojeść. 5. maczuga japońska. Francuski morgenstern z niezwykle krótkim trzonkiem i gładką głowicą. gwiazdy zaranne. umożliwia znaczne przyspieszenie ruchu końca głowicy. giętkość jednak łańcucha czyni znacznie trudniejszym sparowanie zadanego ciosu (c). Indyjski łańcuchowy cep bojowy o dwu głowicach. Podobnie działa ciężka kula przyłączona łańcuchem do drzewca (b). Zasada działania (po lewej) Przegub cepa bojowego (a). Jednoręczny cep bojowy z terenu Niemiec. 2. Maczugi o ruchomej głowicy stosowane są do dziś w postaci nunczako. z niemiecka nazywane morgenszternami. co podnosi skuteczność ciosu i utrudnia jego sparowanie.

zadany nimi cios był znacznie skuteczniejszy niż w przypadku np. Metropolitan Museum of Art. Włoski buzdygan o ozdobnie wywiniętych piórach głowicy. 8. XVIII w.buzdygany 1. Sztokholm) 5. (po lewej). Kunshistorisches Museum. 38). najprawdopodobniej niemiecka. Indyjski buzdygan z XVTlY w. str. Buzdygan z pistoletem kołowo-krzosowym. Wykonana w Mediolanie ok. 9. 6. Londyn. Z temblakiem na nad­ garstek. Europa Zachodnia. Niemiecki buzdygan żelazny z ok. 18 . Węgrzy uzbrojeni w ciężkie metalowe buzdygany. Maczugi metalowe . Buzdygan stalowy. w ściankach kuli osadzono liczne kolce. 1560 r. Głowica w postaci kutej stalowej kuli. 1530 r. 1580 r. Nowy Jork. Indyjski buzdygan stalowy. Zwraca uwagę rękojeść utrzymana w typie ręko­ jeści mieczy khanda (por. XVI w. Żelazo zdobione złoceniami na tle braunirowanym. twardości materiału i sile ciosu ogniskującej się na ostrych krawędziach piór czy kolcach głowicy. XVIII w. Żelazo. 2. Pochodzi z Prywatnej Zbrojowni Habsburgów. miecza. Wallace Collection. pustej w środku. Broń kombinowana. początek XVI w. 7. (Livrustkamm aren. złocony. Pozłacany buzdygan niemiecki. Włoska maczuga typu gwiazdy zarannej (morgenstern). Wykonany w Mediolanie ok. XVI w. Wallace Collection. Damast skuwany. 4. uchwyt owinięty plecionką z ratanu (rodzaj trzciny). którego lufa jestjednocześnie trzonkiem. Chiński buzdygan.Maczugi metalowe Maczugi wykonane całkowicie z żelaza lub stali (buzdygany) pojawiły się wraz z rozpowszechnieniem się zbroi płytowej. Żelazo. Wiedeń. Widoczny nad rękojeścią otwór służył do mocowania temblaka zapobiegającego przypadkowej utracie broni. Dzięki swej masie. Londyn. 3. Madras.

Wlk. Bogota). Londyn). Wyspy Salomona. 2900 r.Elektora Brandenburskiego w latach 1608-19. Berła i maczugi ceremonialne (po prawej) 1. (Skarbiec koronny.e.n.Być może dlatego. Brytania. Wlk. Berło kamienne. 4. Srebro pozłacane. p. Berło wchodzące w skład klejnotów koronnych monarchów brytyjskich. rektorskich czy burmistrzowskich. (Katusz Miasta Stamford. Kamienna głowica berła tzw. Brytania 2. Woźny magistratu miasta Clochester. 3. Maczugi — insygniami władzy (po prawej) a. Rysunek pochodzi z plakiety kamiennej datowanej na ok. Błazen dworski dzierżący imitację berła królewskiego. Przetrwały one niemal do naszych czasów w postaci bereł królewskich. symbolem władzy książęcej. ceremonialne maczugi zwane berłami były używane jako insygnia władzy. Ukazano go z berłem w dłoni.n. Berła Broń biała ręczna Berła w Starożytnym Egipcie Faraon Górnego Egiptu Nar-mer uderzający berłem jeńca (po prawej). Berło miasta Stamford. Moneta księcia Jana Zygmunta. hrabstwo Lincolnshire. Pochodzi z okresu przed kolonizacją Ameryki Płd. Tambur-major orkiestry wojskowej armii brytyjskiej z paradną laską.e. 1660 r. b. wykonaną z pęcherza na Kiju. da­ towana jest na ok. 19 . iż maczuga była jedną z pierwszych broni stworzonych celowo przez człowieka i w sposób oczywisty kojarzyła się z użyciem przemocy. Króla Skorpiona (po prawej. Tower. c. (Museo dcIOro. p. d. Drewniane berło inkrustowane macicą perłową. 3200 r. na skraju) pochodzi również z Egiptu. Wykonane ok.

20 . powszechnie osadzano głownie noży na brązowych trzonkach. Nadziaki i młoty rycerskie Nadziak indyjski. Nadziak z epoki brązu. Zdobiony mosiądzem i srebrem. 3. nazywana jest kusarigama. 5. Jego odmiana z łańcuchem i kulistą głowicą przeznaczona głównie do parowania ciosów przeciwnika. 6. przeznaczonym do rozbijania hełmów. Stalowy nadziak z pogranicza a fgańsko-pakistańskiego. znaleziony podczas prac archeologicznych w Skane. Wykonany ze stali. Jego odmiana. Zaghhal . ze względu na masowe używanie kolczug. zwana młotkiem rycerskim. Kolekcjonerzy określają go mianem „kruczy dziób" (crowbill). 2. W Polsce XVI i XVII w. W tym okresie. Najpiękniejsze przykłady tej odmiany pochodzą z terenu Indii i Persji (Iranu) gdzie były powszechnie ato&owaną bronią. była powszechnie używana w Europie. 7. Drewniany nadziak z Nowej Kaledonii. składa się z głowni (zwanej dziobem) osadzonej pod kątem prostym na stosunkowo krótkim trzonku. W najprostszej formie. że niektóre ze znalezionych okazów miały czysto ceremonialny charakter. trzonek posrebrzany. Toki ~ nadziak Maorysów z Nowej Zelandii. Szwecja.nadziak indyjski. Obsydianowe ostrze mocowane oplotem do rzeźbionego trzonka. chętnie używano ich jako broni przeznaczonej do osobistej obrony. kiedy noszono zbroje płytowe i kolczugi.Nadziak jest bronią przeznaczoną do przebijania osłon noszonych przez przeciwnika. 4. Dziób młotka rycerskiego połączony był z obuchem. Nadziaki (po lewej) 1. Nadziak rdzennych mieszkańców Australii aborygenów. W literaturze archeologicznej określany niekiedy jako halabarda ze Skane. Obsydianowa głownia była umocowana na drewnianym trzonku za pomocą gumy. Persji i Indiach w okresach. Wydaje się jednak. Japoński nadziak kama yań.

Głownia połączona z obuchem. Nadziaki (po lewej) 1. z łat 1450-1500. 1490 r. Włoski nadziak z ok. Nadziak. Niemiecki nadziak (po prawej) zdobiony złotym i srebrnym ornamentem przedstawiającym sceny myśliwskie. nawet wówczas gdy płyta zbroi nie została uszkodzona. umieszczona na trzonku. na dębowym trzonku.młotek rycerski. pozwalał przebić uzbrojenie ochronne. 1450 r. a gdy to się nie udało.Rękojeść wyłożona aksamitem. zwany w tym okresie również młotkiem rycer­ skim. 5. Bawaria. Prawdopodobnie Włochy. była chyba najskuteczniej­ szą broniąumożliwiającą przebicie zbroi płytowej lub kolczugi. Prawdopodobnie francja ok. Indie lub Persja. wywołać groźną kontuzję czy wręcz złamanie kości. Londyn). Nadziak z czwórgrannym dziobem i młotkiem o wypukłym obuchu. 21 . 2. Żelazna rękojeść owinięta plecionką z drutu miedzianego.. ukazana na obrazie P. na drewnianym trzonku okutym długimi wąsami. 6. złocony.Broń biała ręczna Walka nadziakiem (po prawej). Typowy nadziak . (Victoria and Albert Museum. XVI w. Trzonek drewniany okuty żelazem.Ucella „Bitwa pod San Romano" (w zbiorach National Gallery. Nadziak z ośmiokątnym dziobem i młotkiem o kwadratowym przekroju na drewnianym trzonku. Londyn). 4. Nadziak stalowy z damastu skuwanego. 3.

e. Znalezisko z terenu hrabstwa Yorkshire. Tanzania. hrabstwo Yorkshire. Egipt. w rozdziale o pociskach miotanych ręcznie. Kamienna siekierka słusznie uważana jest za poprzedniczkę zarówno późniejszych narzędzi jak i toporów bojowych. znaleziony w Oldoway.n.n. 13. Jednak. epoka brązu). Anglia. Toporek bojowy z terenu Syrii. Lany brązowy toporek ozdobiony sylwetką lwa umieszczoną na tulei. ale za to przedstawiają ważny etap rozwoju. Sposoby mocowania (powyżej) Najbardziej typowe metody mocowania głowicy (żeleźca) do trzonka. Głowice i żeleźca siekier (po prawej). 3. Koptyjskie ostrze miedzianego topora. omówiono na str. Trzonek przywiązany do głowicy kamiennej z wyżłobioną bruzdą . 14. Pięściak w kształcie siekierki. Egipt. czy toporki miotane.e. Ceremonialny topór brązowy z terenu Szwecji. 2000 lat p. Brązowy toporek bojowy z wyrytym imieniem faraona Sanuserta II. h. Ich głowice mają dostatecznie ostrą krawędź. Brązowa siekierka z terenu Danii. Drewniany trzonek osadzony w pionowym otworze odl lewanego żeleźca (epoka żelaza. Pochodzi z terenów Węgier.n.Siekiery i topory Siekiera jest narzędziem powszechnie znanym z życia codziennego. 7. wiele pierwotnych siekier służyło obu tym celom jednocześnie. „Kultury toporów bojowych". Kamienna lub brązowa głowica. Głowica siekierki kamiennej (gładzony krzemień) z okresu neolitu.e. cyzelowanej w kształcie świni i złoconej. 12. 10. 6. ale nie nadawały się do cięcia czegokolwiek. £. 1. osadzone w szczelinie wyżłobionej w trzonku. 2. 2400-1200 p. b. Datowany na 800-700 rok p.n. e. Oprócz niej. Brązowy toporek ze średniej epoki brązu. Odlewany i zdobiony ornamentem rytym. ok. (Plemiona indiańskie Ameryki Płn). W tym rozdziale nie będziemy w stanie uniknąć przedstawienia siekier. 80. od kamienia łupanego po epokę żelaza.n. 2500 p. Niewątpliwie. ok. w niektórych częściach świata można znaleźć drewniane czy kościane maczugi o podobnych do siekiery kształtach. Gładzony kamienny toporek pochodzący z kręgu tzw. Miedziane lub brązowe wąskie ostrze. 11. g.300 p. jego koniec wchodzi w otwór w tylnej części brązowej głowicy. Głowica miedziana lub brązowa. do drewnianego trzonka (Starożytny Egipt). Takim narzędziem posługiwano się trzymając je bezpośrednio w dłoni. 4.. z wąsami umożliwiającymi jej trmocowanie za pomocą rzemienia itp. z którym każdy z nas niewątpliwie się stykał. Znaleziony na terenie Londynu.e. Siekiera brązowa z terenów Luristanu (Iran) słynącego z wysoko rozwiniętej technologii obróbki brązu. 1. Z późnej epoki brązu. 22 9. połączenie dodatkowo wzmocnione rzemieniami przechodzącymi przez otwory w ostrzu. Anglia. . Brązowa siekierka tulejowa do osadzania na zakrzywionym trzonku. by mogły być używane w walce. trudno jest z całą stanowczością wyrokować czy były bronią czy narzędziami. Zeleźce z zaostrzonym trzpieniem wbitym w drewniany trzonek (Afryka). Wydłużony topór z czasów XII Dynastii. 8. Egipt. d. Zakrzywiony trzonek drewniany. została tu przedstawiona. Ostrze żelazne osadzone w brązowej tulei. które być może były wyłącznie narzędziami. Połączenie wzmacnia dodatkowo rzemień ściągający głowicę do trzonka (tereny Europy. Natomiast siekierki.e. ten sposób stosowany jest do dzisiaj). 5. c. obejmujący znaczną część terytorium Europy ok. a. o jej wczesnych egzemplarzach. Datowany na środkowy plejstocen.. Luristan. osadzona w otworze wywierconym w trzonku. Drewniany trzonek osadzony w otworze wywierconym w kamiennej głowicy. Kamienny toporek z wczesnej epoki brązu. Również i taka broń.

przedstawia Faraona Ahmosa uderzającego nieprzyjaciela. Początkowo stosowano prymitywne. Krzemień był znakomicie nadającym się materiałem na siekierę. osiągały przy tym niezwykle piękne formy. otwarte formy odlewnicze. Następnie. mocowany oplotem do drewnianego trzonka. dostatecznie twarde ostrze. Widoczna scena. 19). Odlewanie topora (powyżej). . Obróbka siekierki krzemiennej (powyżej). nauczono się wykonywać siekiery z otworem do osadzania trzonka. głowica maczugi ze str. techniki odlewnicze udoskonalono. Wykonany z brązu i złota.Broń biała ręczna Ceremonialny topór bojowy (po prawej). wreszcie szlifowano ostrze. w epoce brązu. temat powszechnie występujący na broni egipskiej (por. Z biegiem czasu. pozwalające uzyskiwać tylko proste kształty. był utwardzany w procesie kucia. metodą łupania. ze Starożytnego Egiptu (Muzeum Kairskie). Łupany daje naturalne. U schyłku epoki kamiennej głowice siekier i toporków były starannie gładzone. gotowy odlew.

jako towar na wymianę z Indianami.Siekiery i topory Topór wikiński (poniżej). Prawdopodobnie pochodzi z końca XVIII w. 2. Niemcy. XIX w. XVI wieku. Topór bojowy. Datowany na X w. 9. Topory bojowe (poniżej) 1. Wytwarzany masowo przez białych. Toporek o dwu symetrycznych ostrzach. Europa pocz. platerowane srebrem. Dania (Nationalmuseet. Toporek indyjski w całości wykonany z żelaza. Ceremonialny toporek sztygara. 7. połączony z fajką. 6. datowany na 1610 r. Toporek bojowy Shoka iemienia Basuto z rejonu jeziora anganika. 3. XV lub pocz. pokryty ornamentem (osada). Znaleziono go w Jutlandii. Afryka. Ceremonialny topór wolnego kmiecia norweskiego. Toporzysko zrekonstruowane. na szyjce i ostrzu stylizowany smok. Pómocnoamerykański tomahawk. pochodzący z terenu Tndii lub Persji. z żelaza. koniec XVII w. 5. XVI w. Kopenhaga). Toporek strzelców amerykańskich z czasów wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. 4. prawdo­ podobnie niemiecki. noszono go na pasie. 8. Topór bojowy o d w u symetrycznych ostrzach. C 24 .Pocz.

Tungi . Topór plemienia lgorot z okolic Luzonu. Topór bojowy indyjskiego plemienia Naga. 15.10. indyjska odmiana toporka z nożowatym ostrzem.topór bojowy plemienia Khonol z południowych Indii. 14. Zeleźce jest mocowane na wąskim trzpieniu wbitym w toporzysko. używanych od Nepalu po Birmę. Inna odmiana topora z rejonu Chota Nagpur. 13. Bhuj. Topór bojowy z rejonu Chota Nagpur w Indiach. całość dodatkowo wzmacnia oplot. z w prowincji Assam. Filipiny. 25 . Broń biała ręczna Topór bojowy typu persko-indyjskiego (po prawej). wykonany w całości ze stali. 16. 12. Bilong . na półksiężycowatym ostrzu perska inskrypcja. Nazwa własna broni ciao. 11.topór bojowy z okolic Sarwaku na Borneo. odnosi się do licznych jej odmian w typie zbliżonych do topora lub miecza.

a niektóre. Cechy i podstawowe części sztyletu (po lewej) Podstawowe cechy sztyletu to ostrość i sztywność głowni. miały rękojeść mocowaną nitami do głowni. Głownia liściasta. Czasem spotyka się głownie o okrągłym przekroju. poprzez wykonanie na głowni ostrza. by sztych głowni był skie­ rowany KU dołowi. puginały Jednym z podstawowych sposobów zabicia czy zranienia człowieka było zadanie pchnięcia prostym zaostrzonym narzędziem. 4. 3. Praktycznie nie jest ograniczona różnorodność materiałów i kształtów stosowa­ nych do wykonywania rękojeści. Rękojeść (po lewej). Pewne kształty głowni stały się charakterystyczne dla niektórych rejonów. którymi można zadawać ciosy we wszystkich kierunkach (5). Profile przekroju poprzecznego głowni (powyżej) Stosowanie różnych profili wyni­ ka z dążenia do optymalnego połączenia niewielkiej średnicy głowni z jej dostateczną sztyw­ nością. 5. jest takie ujęcie. Pierwsze jego okazy. by zapewnić im opty­ malne cechy.są znacznie sztywniejsze. optymalny kształt. że pchnięcie zadane od góry ku dołowi jest najskuteczniejsze. Sztylet jest podstawowym typem broni używanym przez ludzi. 6. Najmocniejsze połą­ czenie zapewnia jednak trzpień którego długość odpowiada długości rękojeści. Często też. W czasie walki sięgano po niego w zwar­ ciu. popularna w Persji i Indiach.wynika to z faktu. Początkowo. Szeroka. Schematyczne rysunki przedsta­ wiają typowe kształt}' głowni. E . choć znane są egzemplarze. Najprostszą bronią przystosowaną do tego celu jest sztylet. już tylko drugorzędne znaczenie z punktu widzenia właściwości użytkowych. Niektóre z nich mają zredukowany jelec osłaniający dłoń (b). indyjski katar) przeznaczone są do pchnięcia w przód (4). Inne z kolei. stożkowata głownia rozwiązanie stosowane dla zrównoważenia miękkości użytego materiału. Głownia wąska. Kształty głowni (powyżej) W celu jak najlepszego przystosowania do pchnięcia.Sztylety. Ma to jednak. mają najrozmaitsze kształty i przekroje głowni. ale i atrakcyjną ozdobę. Użycie sztyletów (z lewej) Sztylet jest bronią przeznaczoną do samoobrony i do skrytobójczego ataku. 1. Zakrzywiona głownia arabskiej dżambii. Najmniejszą sztywność ma głownia o równoległych. Wielość ks/taUów jest nieograni­ czona. aby zaoszczędzić w ten sposób drogiego brązu (a). łączą oba te sposoby dzięki dwu głowniom (3). głownia nie zawsze bywa płomienista. głownia była zwykle stożkowata i często ostrzona na krawędziach. powoduje rozlegle i ciężkie obrażenia. z charakterystycznym sztychem ostrzonym obustronnie. Znacznie cwniejszym rozwiązaniem jest rótki trzpień odkuty z tylnej części głowni . Najstarsze znane sztylety metalowe. Jeszcze inne (np. nie tylko jako broń. noże. Głownia o podwójnej krzywiźnie. pozwalającego na cięcie lub krojenie. jak w wypadku zwykłego noża. Właściwe połączenie rękojeści z głownią jest niezwykle ważne. gdy zbyt długa szabla czy miecz nie mogły być z braku miejsca użyte. stożkowata. Głownia amerykańskiego noża typu Bowie. Jego zaletą jest łatwość ukrycia i możliwość błyskawicz­ nego użycia. sztylet pełnił rolę obrzędową. przeciwnie do kciuka . Spotyka się go we wszystkich szerokościach geograficznych. Asymetryczny „kris" malajski. 2. pojawiły się z początkiem epoki kamiennej. Sztylety składają się z rękojeści (a) i głowni (c) o zaostrzonym sztychu (d). Często. Poszczególne ich okazy wykonywane były z najrozmait­ szych materiałów. noszono go na co dzień. nadające się wyłącznie do kłucia . Wkrótce nadano mu cechy bardziej uniwersalne. 7.wpuszczany w rękojeść wykonaną z innego materiału (b). Równie wielka różnorodność panuje w wyko­ nawstwie rękojeści czy stylu ozdób. Sposoby trzymania i kierunki pchnięcia (po prawej) Zwykłym sposobem (1). bez krawędzi tnących. podobnie jak głownia z ością (D) czy graniaste o trzech (E) lub czterech (F) płaszczyznach. Większość znanych sztyletów daje się trzymać sztychem ku górze (2). W walce posługiwano się nim jedną ręką. Ma on krótką głownię. płaskich ściankach (A). Clownie o wypukłych ściankach (B) lub z podłużną bruzdą zwaną zbroczem (O . zwłaszcza przy składaniu rytualnych ofiar. są wynikiem zastosowania dostępnych materiałów. był przystosowywany głównie do pchnięcia.

7. 4. 1500 r. Skandynawia. p. 2. Kościany sztylet z rękojeścią w kształcie renifera. wykorzystane jako grot włóczni. Minerały. Ten egzemplarz wykonano z rogu. jak drewno. Z tych względów.drawidyjski sztylet z Indii Środkowych. 9. przystoso­ wany wyłącznie do kłucia. przy czym jego twórca osiągnął prawdziwą doskonałość formy. Najprawdopodobniej wzorowany na wczesnych sztyletach brązowych. amerykańskiego). rękojeść owinięta ścięgnami zwierzęcymi. wykonanej współcześnie. ukazanymi na tej stronie. Krzemienny sztylet (po lewej). inne. Głownia kwarcy- Broń biała ręczna towa oprawiona w rękojeść z drewna i gumy. Płn-zach. jeszcze bez wyraźnie wyodręb­ nionej rękojeści. (British Museum. Sztylet Tndian Jivaro o dwu naprzeciwległych głowniach. 10.p. Starożytny chiński sztylet z zielonego obsydianu. starano się wykonywać sztylety z metalu. Francja. 1800 r. Wyjątkiem od tej reguły bywały sztylety i noże ofiarnicze. choć dawały ostrą krawędź. Wykonany z drewna. Sztylet krzemienny z wykształconą rękojeścią. Londyn) 5. Drewniany sztylet Indian północnoamerykańskich. Ameryka Płd. 8. Kościany sztylet Eskimosów. 6. Sztylety niemetalowe (poniżej) 1. 2 terytorium Ekwadoru. dostępne powszechnie materiały. Bich"wa . Sztylet Indian północnoamerykańskich. Forma przejściowa pomiędzy dwoma innymi sztyletami krzemiennymi. kość czy róg były zbyt miękkie i szybko się tępiły. Nóż ofiarniczy Azteków z głownią z chalcedonu.n. Znaleziony na terenie Danii. Używany do wyrywania serc z ofiar ludzkich. 11. pozwala zadawać ciosy w obu kierunkach. Sztokholm). wybrzeże USA.e. niż wykonane z metalu. Kalifornia. 27 .j. (Statens Historiska Museum. Późny egzemplarz datowany na 1600 r. wykonany z rogu wapiti (jelenia płn. Sztylet krzemienny w najwcześniejszej formie.e. 3. Wykopaliska paleolityczne Dordogne. Ten egzemplarz Montezuma ofiarował królowi hiszpańskiemu za pośrednictwem Cortesa. Sztylet aborygenów australijskich. XIX w. łatwo się kruszyły. ok. Tego typu ostrze mogło być również mocowane na drzewcu t.Sztylety niemetalowe Ten typ sztyletów jest ze zrozumiałych względów o wiele gorszą bronią.n. Ok. Mógł służyć wyłącznie do kłucia. Prawdziwy przykład broni jak z epoki kamiennej. Prawdopodobnie był wykonany jako przedmiot kultowy lub jako ozdoba. z charakte­ rystyczną ażurowaną rękojeścią.

5. 10. 9. czy też służyć jako ozdoba lub przedmiot rytualny oraz od poziomu technologii w danym społeczeństwie. nie wszystkie egzem­ plarze wykonywano z jelcem. Głownia miała zwykle przekrój trójkąta równoramiennego. Rękojeść drewniana. Noszony jest na wewnętrznej stronie lewego przedramienia. Pesh kobz. 3. japoński sztylet dla kobiet. 600-5U0 p. XTX w. choć zdarzają się egzem­ plarze o lekkiej krzywiźnie. Tcintu. sztylet Tuaregów z płn. perski nóż ze stalową głownią ostrzoną jednostronnie. Afryki. nabyta w drodze wymiany z białymi. Chiński sztylet brązowy z okresu dynastii Czon. różniły się jednak mniejszym jelcem lub jego brakiem. Podziałka na głowni umożliwiała pomiar kalibru luf i pocisków. ok. Telek. wyciąga się go prawą dłonią. Sztylety o prostych j łowniach 1. Sudański nóż noszony na lewym przedramieniu.n. Stalowa głownia w kształcie ogona bobra. Kard. 2. 8. ndiach. XVII-XV1U w. Głownia o przekroju poprzecznym w kształcie litery „ T ' . Kindżał. 6. Ameryki. znakomicie nadawała się'do przebijania oczek kolczugi. 11. Wykonany z jednego kawałka metalu. uniwersalny sztylet artyleryjski. 28 . Zwykle głowica rękojeści zdobiona była kamieniami półszlachetnymi. Skean dhu. Ich kształt zależy od spełnianej przez elany sztylet funkcji .e. 7. f Góral kaukaski (po lewej).czy ma być on skuteczną bronią. Przeważnie o prostej głowni. rękojeść* ażurowana. choć występują również egzemplarze z jednym ostrzem. Kwaiken. 4. rękojeścią ku dłoni. mogą być używane podobnie jak krótkie miecze. czyszczono nim otwory zapałowe i rozcinano worki z prochem. japoński sztylet z małym tarczowatym jelcem i jednosieczną głownią. Włochy. Podobnie wyglądały sztylety „hamidashi" i „aikuchi". sztylet noszony >owszechnie w Persji i Płn. zdobiony złotym ornamentem. Widoczny tu egzemplarz ma głownię ostrzoną obu­ stronnie. Tradycyjny szkocki sztylet noszony w górnej części pończochy. Sztylety osiągają długość od 15 do 50 cm. XVII w. długi sztylet z Kaukazu. poprzez podcięcie tętnicy szyjnej. Przeznaczony do ceremonialnego samobójstwa. Nóż indiański z PŁ i. Te najdłuższe.Sztylety w różnych rejonach świata Przeglądając broń tego typu na świecie dostrzegamy wielkie bogactwo form rękojeści i głowni. noszący kindżal na pasie. Fusetto.

Oparty o identyczną zasadę. Katar o rozwidlonej głowni. USA. Choć podstawową korzyścią było psychologiczne oddziaływanie na przeciwnika to sztylet taki mógł służyć również do wychwycenia jego głowni. pozwala maksymalnie zwiększyć siłę pchnięcia. pozwalając na wychwytywanie broni przeciwnika bądź parowanie jego ciosów. Katar indyjski. Typ ten osiągnął pewną popularność w połowie wieku XIX. Kształt głowni zbliżony do amerykańskich noży Bowie. 14. Jedna z odmian indyjskiego sztyletu katar określana'czasem w literaturze jako „katar nożycowy". gdy poprzeczne pręty rękojeści zostaną ściśnięte dłonią. Sztych głowni często był dodatkowo wzmacniany. by mógł przebić oczka kolczugi. nóż pochodzący Cejlonu (Sri Lanka). Nóż do pchnięcia. rzadsza odmiana zwykłego typu tej broni. co indyjski katar.Broń biała ręczna 12. z koszową osłoną rękojeści. głownię trzymano pomiędzy palcami dłoni zaciśniętej w pięść. 13. . boczne głownie rozchylają się. Dopiero. sztych ostrzony obustronnie. 15. Głównie tych noży bywają niezwykle masywne. sztylet służący do prostego pchnięcia w przód (po prawej). Trzymany dłonią zaciśniętą na dwu poprzecznych prętach osadzonych między długimi wąsami rękojeści. Gdy broń nie jest używana. Katar o trzech głowniach. 16. Rzadko występująca odmiana pozwalająca na zadawanie ciosów w trzech kierunkach. gdyż używano ich również do cięcia. często są bogato zdobione srebrem lub mosiądzem. Piha-kaetta. broń wygląda jak zwykły katar (porównaj dużąilustracjępo prawej). obie dodatkowe głownie są złożone.

5. Rękojeść z charakterystyczną głowicą. nad prawym pośladkiem f. zwykle ma ośrodku wydatną ość. z paskiem zabezpieczającym przed wypadnięciem.zwykle w cholewie 30 . wygoda w noszeniu i szybkość vvvdobvcia broni. ostrzoną obustronnie. 3.ekka i wytrzymała. okazany egzemplarz pochodzi z Muszkatu. od arabskiej dżambii. Pochwa skórzana noża szturmowego piechoty morskiej USA. Khanjarli. rękojeść z pozłacanego metalu. centralnie (plemiona arabskie) h. a nawet przypominać indyjski sztylet „khanjarli". T. Decydowały o tym sposób najlepszego ich ukrycia. na łydce . Mogła ona być wygięta zarówno w lewo jak i w prawo. 2. P Sposoby noszenia sztyletu (po lewej) Sztylety mogą być noszone w najrozmaitszych miejscach. w kształcie chwytu ówczesnych pistoletów niż kształt głowni. Pochwa drewniana obita cienką blachą.Sztylety w różnych rejonach świata Sztylety o krzywych głowniach 1. Dżambia. Malajski „kris" cechuje sic asymetryczną głownią u nasady. 2. Typ ten miał bardziej charakterystyczną rękojeść. a. 111 Rzesza. od noża okopowego z czasów 1 wojny światowej. odmiana sztyletu używana w Persji i Indiach. Pozostała część głowni nie zawsze bywa płomienista. wykonaną z damastu śkuwanego. Pochwa skórzana z metalowymi okuciami. Pochwa z drewna obciąganego skórą. pochodzi z terenu Indii. indyjski sztylet o podwójnie zakrzywionej głowni zaostrzonej obustronnie. 4. Pochwa ze złoconej i ażurowanej miedzi nakładanej na drewno często wykorzystuje się również inne metale. ma rękojeść z kości słoniowej i inkrustowaną złotem głownię. Pokazano najprostszą formę. Sztylet w typie arabskiej dżamhii. na brzuchu. Pochwa drewniana. 3. 6. Głownia stalowa. w górnej części ramienia (Sudan) b. wewnętrzna strona przedramienia (Sahara) c. Pokazany egzemplarz pochodzi / Nepalu.' Typowe pochwy sztyletów (po prawej) 1. Pochwa metalowa (blacha stalowa niklowana) od niemieckiego kordzika oficerskiego. 7. prawa tylna okolica krzyżowa (poziomo) e. 5. Noszona na rapciach przypinanych do pasa i d w u Koluszek. występowanie kabłąka nie jest tu regułą. 4. zewnętrzna strona przed­ ramienia (komandosi orytyjscy) d. arabski sztylet występujący w licznych odmiach. Wszystkie charakteryzują się zakrzywioną głownią. buta. lewe biodro e. Kandżar. prawe biodro i. Typ stosowany w wielu krajach. Piękny egzemplarz pokazany po lewej. Przedstawiono pochwę od szkockiego skean dhu.

7. p. Osobna rękojeść mocowana rutami do głowni.n. nazwa nadana współcześnie sztyletom z lat 1320-1550. głowni i rękojeścią jedno.p. puginał tarczkowy.n. datowaną na ok. rzymski sztylet wojskowy z ok. 5. Scramasax.Sztylety europejskie Rozwój tej broni w dużej mierze zależał od aktualnych trendów mody. Żelazo zaczęto stosować ok. 100 r.e.krótkiego miecza rzymskiego. 500 r.n. niektóre z opisanych elementów nie zawsze występują). strudziny (lub zbroczę) (Wobec istnienia szeregu odmian. Okres brązu. konstrukcja typowa dla tego okresu. typowe znalezisko z cmentarzysk angielskich. trójkątnej tarczki) d. Nazwa ta obejmuje szereg odmian różniących się długością Broń biała ręczna Części sztyletu (po lewej). średniowieczny puginał o krzyżowym jelcu i głowicy rękojeści. Oto przykłady najważniejszych typów. rikasso (tępa część głowni) f. 3000 lat p. hrabstwo Yorksire ok. n.c. Sztylet brązowy. do pojedynków (tzw.e. (Statens llistoriska Museum.. Sztylety starożytne i średniowieczne (po lewej i poniżej) 1.n. a około 1500 lat p. 550 r. 31 . Pokazano najkrótszą od­ mianę. człowiek opanował już technologię wytwarzania stali. Od tego czasu wprowadzono jedynie nieznaczne modyhkaq*e. 4. 1350-1200 r. germańskich plemion Franków i Sasów po okresie wędrówek ludów. 6. Sztylety cywilizacji zachodniej składają się z: a. Jako przykładu. trzon rękojeści c. W mniejszym stopniu kierowano się praktycznością rozwiązań. od charakterystycznej dyskowatej głowicy rękojeści i tarczki . jelec krzyżowy (tu w postaci wypukłej. Już w epoce brązu. Broń cechowała się wąską głownią. 2000-1600 r. jako reguła.jelca.e.e.e. użyto hiszpańskiego lewaka. o różnych profilach przekroju poprzecznego. wynikające ze specyficznego przeznaczenia danej broni. rodzaj broni białej. lub do przebijania słabych punktów uzbrojenia ochronnego (oczka kolczugi lub styków poszczególnych blach zbroi płytowej). ok. sze­ rokiej głowni.e. co oznaczało wielki postęp w technice uzbrojenia. 2. pugio. Tzw. lewak). Z lat 1300-1500. Była to skrócona wersja gladiusa . typowa broń związana z kulturąlialsztacką. Tzw.n. Sztokholm). pojawiła się głownia z długim trzpieniem do mocowania rękojeści. Sztylet brązowy o krótkiej. Baselard. 3. Sztylet żelazny. głowica rękojeści b. Przeważnie miał stożkowatą głownię o d w u ostrzach. Ruropa Środkowa. Mogły zależeć" one od przy­ stosowania sztyletu np.n.lub dwu­ ręczną.p. Szwecja ok. jelec krzyżowy e.

We Włoszech i Hiszpanii używano go jako uzupełnienia rapiera podczas pojedynków. nóż). Odmiana włoskiego lewaka z ok. ale też chwytać głownię jego rapiera czy . Stąd charakterystyczne zęby na głowni.złamać ją. sztylet (puginał. Londyn). wytworzył się zwyczaj noszenia nie tylko rapiera. Broń ta pozwalała me tylko parować ciosy przeciwnika. a także dla ozdoby.jako bron. narzędzie pomocne przy pracy i jedzeniu. (poniżej). ale również sztyletu.w sprzyjających okolicznościach . a ich oprawa harmonizowała z oprawą rapiera. Lewaki te służyły głównie do parowania ciosów przeciwników. 1600 r. (Wallace Collection. nazywana czasem „łamaczem głowni". . W XVI w.Sztylety europejskie W Średniowieczu. jako części ubioru. był powszechnie noszony przez ludzi wszystkich stanów .

10. 1650 r. ale już w końcu XIX w. Broń noszona na pasie. 16. jak nóż stołowy. 15. przeznaczony wyłącznie do pchnięcia. Egzemplarz z pocz. Plebejski lewak. Noszony na lewym przedramieniu. termin ten określa szereg odmian. lata 1939-45. Egzemplarz datowany na ok. W TT Rzeszy praktycznie T każdy rodzaj wojsk posiadał własną odmianę kordzika. 14. głównie przez osoby cywil-ne. często improwizowanych na froncie. Pokazany egzemplarz wykonano w Szwajcarii ok. połowy XVI w. 17. iwaiiy też krzy­ żowym albo mieczowym. jako broni bocznej. Typowa dla okresu po II wojnie światowej konstrukcja uniwersalnego noża. używali kordzików. Pokazany egzemplarz ma maksymalnie uproszczoną konstrukcję rękojeści. ma Kształt głowni charakterystyczny dla noży określanych tym terminem . Sztylet komandosów brytyjskich. koniec XVIII w. 6. Zwykle bogato zdobiony. stosowano przez pewien czas jako lewaki.nazwa od charakterystycznej głowicy ręko­ jeści w kształcie ukośnie rozchylonych okrągłych tarczek. Wlk. włoski sztylet w klasycznej formie. w przekroju poprzecznym. 9. gdyż taka była w przybliżeniu szerokość główni u nasady. W końcu XPX w. ostrzony obustronnie. 1700 r. Występował w wieki odmianach. Używano ich w hitach 1250-1500. Bagnet szpuntowy. Niemcy. Nazwa oznacza „piec palców". w wersji podoficerskiej. Niezwykle popu­ larny w latach 1300-1600. 18. niemal identyczną. 1500 r. Nazywano tak broń. 4. przeważnie romboidalna lub trójkątna. Również obecnie wykonuje się je w tej właśnie formie. Głownia. Brytania. Prosta i skuteczna głownia. Powyżej. na terenie Niemiec nazywany Hanswehr. Brytania. którego rękojeść jest skrytką na różne przedmioty ułatwiające przeżycie w trudnych warunkach. SS). późniejsze odmiany. Datowany na ok. zaczęto przystosowywać sztylety i kordelasy myśliwskie do osadzania (rękojeścią) w lufie muszkietu. Sztylet nerkowy. stał się tylko ozdobą stroju naro­ dowego. 5. lata 1790-1810. 13. Egzemplarz datowany na ok. Sztylet szwajcarski. Sztylet uszaty . XVI w. Włochy. spełniające jednocześnie rolę wielofunkcyjnego narzędzia. Lewaka używano podczas walki (czy pojedynku) na rapiery. Pokazany egzemplarz pochodzi z tego okresu. wszystkie cechowały się jelcem o większej lub mniejszej krzywi/nie. Sztylet ideowy. 11. zachowywał charakter broni. dla kordzików niektórych organizacji nazistowskich (SA. bagnety ponownie przybrały formę zbliżoną do sztyletu. Bagnet nożowy (alho sieczny). Cinquedea. 1860 r. będących znakiem przynależności do korpusu oficerskiego oraz ozdobą munduru. Kordzik oficera Kriegsmarine z 1938 r. 2. austro-węgierski bagnet M. Jeszcze w XVIII w. Od drugiej połowy XVTTI w. Nóż okopowy. z mocno wygiętym ku sztychowi jelcem. Wlk.Broń biała ręczna Sztylety. nazywany tak od kształtu jelca. Lewak hiszpański.tj. Z okresu 1400-1550. Obecnie masowo podrabiany w Europie Zachodniej. XVII w. Stanowił zwykłe uzbrojenie euro­ pejskiego wieśniaka. od schyłku Średniowiecza po lata współczesne (powyżej) 1. W końcu XVII w. Sztylet śródziemnomorski. Powstawał w ten spo­ sób rodzaj krótkiej piki. 12. Głownia ostrzona zvvykle jednostronnie. Nóż typu Bowie. włoski sztylet renesansowy. W związku z powyższym rękojeść musiała być stożkowata.1888. 8. jej kabłąk tworzy jednocześnie rodzaj kastetu. charakteryzującą się brakiem jakiegokolwiek jelca. Formę tę skopiowali Niemcy w latach trzydziestych. zwany też holbeinowskim. zaprojektowany przez Sykesa i Fairbairna (stąd inna jego nazwa w krajach anglosaskich). Kordzik oficera marynarki. pod­ czas walk pozycyjnych I wojny światowej. Pokaza­ no egzemplarz z końca XV w.głownia ma sztych z pazurem. Współcześnie nazwa Bowie od­ noszona jest (nie zawsze właściwie) do większości dziewiętnastowiecz­ nych noży myśliwskich lub bojo­ wych wyprodukowanych w USA. nad pośladkiem. stanowiącą uzupełnienie munduru paradnego i wyjściowego. Szkocki sztylet (dirk). Nóż szturmowy piechoty morskiej USA. w wielu marynarkach europejskich oficero­ wie. 3. zaprojektował szereg opraw i pochew do tego typu broni. 7. Rikasso zakończone dodatkowymi wąsami do chwytania głowni przeciwnika. Pow­ szechnie noszony we Włoszech w XVII i XVIII wieku. Stiletto. o kształcie zna nym już w Starożytnym Egipcie. 33 . Włochy. ponieważ Hans Holbein Mł. Szwajcaria. W Hiszpanii wykształciła się najbardziej rozwinięta forma tej broni z rozbu­ dowaną osłoną rękojeści. ok.

rękojeść b. rozdzielonych ością biegnącą w podłużnej osi głowni (2). takiej.bez wątpienia .jest to starcie dwu ludzi oddalonych od siebie na wyciągnięcie ręki. jak i broń o czysto ceremonialnym charakterze. który był . Na przestrzeni wieków można zauważyć. topór. Jak widać. ostrze g. całego świata. pozwalająca parować ciosy. Prosta głownia (a). Szkic autorstwa Hokusai oddaje istotną cechę walki mieczem . przyczyniła eh się Jo powstania różnych. broń oparta o tę zasadę. rangi wojskowej. istniało dużo możliwości rozwiązania wspomnianego problemu. Rzeczywiście. Daje się znacznie łatwiej przystosować do aktualnych potrzeb niż np.Miecze Idea miecza jest niezwykle prosta: jest to długa głownia z odpowiednim uchwytem. szpada) . trzon rękojeści e. jest symbolem wojny. Obie byty obosieczne. uznania umiejętności militarnych. Prawdopodobnie z tych względów. dlatego też głownie były proste. Istnieje tu wielka różnorodność. Zawsze jednak ciążono do uzys­ kania głowni o jak największej wytrzymałości przy możliwie najmniejszym ciężarze. z których każda ma określone zalety. ilustruje odwieczny problem związany z tego typu bronią. Ilustracja zaczerpnięta z siedemnastowiecznego hiszpańskiego podręcznika szermierki. miecz uzyskał szereg znaczeń symbolicznych. parowania ciosów jak i cięcia. Stwarza to równe szanse obu przeciwnikom. 34 Kształty głowni (powyżej). która nadawałaby się równie dobrze do cięcia jak i do pchnięcia. (Słownictwo odnoszące się do miecza japońskiego. nie wspominając o sposobach jej użycia. zwłaszcza gdy ma wydatny koniec (zwany piórem). W znacznie większym stopniu niż jakakolwiek inna broń. sprawiedliwości. Specjalną uwagę poświęcimy mieczom europejskim. Jego wszechstronność. że broń cywilna ulegała aktualnie obowiązującym modom. stąd zawsze uznawany był za broń godną człowieka honoru (i to w wielu kulturach). znakomicie nadającą się do cięcia. włączając w to ich pierwowzory. Przedstawiono go jako opozycję Zachodu i Wschodu. Wybór któregoś z kształtów często zależał od obowiązującej aktualnie mody. jelec f. ciąć i zadawać pchnięcia. Cięcie przeciw pchnięciu (powyżej). indyjskim i japońskim. daje możliwość konstruowania licznych odmian. jak i innych odmian podobnej broni europejskiej (rapier. jest najlepsza do pchnięcia.patrz str.Prześledzimy tu szereg odmian mieczy 7. mają wzmocniony grzbiet (3) i wklęsłe zbroczę (4). głowica d. Są hvy podstawowe typy głowni. Często poszczególne egzemplarze są dziełami sztuki. Jego duże wymiary uniemożliwiają łatwe ukrycie. podczas gdy niektóre armie siliły się nieustannie na wprowadzanie idealnej głowni tj. Znakomicie nadaje się do pchnięcia . Głownia. przy cięciu jest podobnie skuteczna. podczas gdy w Europie Zachodniej zwykle preferowano pchnięcie sztychem. Bywał cennym dziedzictwem i klejnotem rodzinnym przekazywanym z pokolenia na pokolenie. sztych. długa biała broń pochodząca ze Wschodu ma zwykle zakrzywioną głownię. Do dziś. Głownia zakrzywiona sztychem ku tyłowi z wydatnym brzuśćcem (b) znakomicie nadaje się do cięcia. Jednosieczne głownie (3 i 4). głownia c. W praktyce. .poprzedni czkiem miecza. honoru. Walka na miecze (po lewej). 41 i 50) Profile przekroju poprzecznego głowni (po lewej). o wypukłych ściankach (1) i jej odmiana ó dwu strudzinach. oczywiście przy porównywalnych umiejętnościach i jakości broni. czasem lo owstania rózny< dośćst dość sformalizowanych szkół walki czy teorii szermierczych. Podstawowe części miecza (po lewej) a. Głownia zakrzywiona ku przodowi (c). miecz zyskał na całym świecie tak wysoką rangę.

1. Tasak z Malabaru (Indie). miecz powszechnie kojarzony jest z symbolem wymiaru sprawiedliwości („karząca ręka sprawiedliwości") Protoplaści miecza (po lewej) Broń podobna do miecza była wytwarzana również w tych kulturach. 35 . naśladujący tasaki białych marynarzy przybywających na wyspę. Kiribati. często przypisywano mu specjalne znaczenie. w Japonii był przedmiotem kultu samurajów. Assam. by określić go lnianem miecza.Status miecza (powyżej) Miecz był bronią otoczoną szczególnym szacunkiem. Australijski aborygen (poniżej). pełnej formie. 4. Dopiero opanowanie technologii produkcji brązu pozwoliło na wytworzenie skutecznych mieczy. gotowy do zadania ciosu długą. szpada. b. przypominającą miecz. Brązowy miecz ze Starożytnego Babilonu (powyżej). Nowy Jork). Stanowi przy tym broń wyróżniającą oficerów. w średniowiecznej Europie stał się symbolem chrześcijaństwa. drewnianą bronią.Nirari króla Asyrii" (Mc-tropolitan Museum of Art. 2.Był zbyt kruchy w praktycznym używaniu. pełnił istotną rolę w życiu stanu rycerskiego. Napis wykonany na głowili pismem klinowym głosi: „Svn Eniil . 5. Oto przykłady: a. bywa czasem dostateczmc długi. Znane są „mieczopodobne" tasaki i topory. w szczególności krzyżowców. Indie. jaką było można uzyskać przy zastosowaniu kamienia jako materiału. 3. Ten okaz osiągnął maksymalną długość. jeszcze dziś w wielu armiach miecz (pałasz. szabla) używany jest w ceremoniale wojskowym. Krzemienny nóż ze Starożytnego Egiptu. Dao. Drewniana maczuga z osadzonymi na krawędziach zębami rekina. zwykle zaliczany do toporów. które z braku metalu nie były w stanie wytworzyć go w prawdziwej. Drewniany miecz z Nowej Gwinei. będący w gruncie rzeczy uproszczoną formą miecza. d. c. Wyspy Gilberta. walczących z wrogami wiary.

Pokazany egzemplarz ma piętnastowieczną głownię oprawioną w XVIII w. Choć na tych terenach miecze czy szable stanowią powszechnie używaną broń. miecz Kabylów zamieszkujących tereny Maroka. Krzywizna głowni u nasady. Miecze afrykańskie. nie jest zbyt duża.Miecze i szable Afryki i Bliskiego Wschodu Przedstawiono tu miecze i szable z terenów Afryki. Ze względu najednosieczną głownię należałoby użyć określenia „pałasz'. Miecz arabski z Dongoli. Arabska szabla z głownią najprawdopodobniej importowaną z Europy. zaś pewna część dotarła na Zachód już w początkach XX w.rodzaj etiopskiej broni białej o obosiecznej. rękojeść oplatana drutem mosiężnym i miedzianym. XVIII w. z wydatną głowicą. Powstała wówczas legenda mówiąca. Kaskara. Fłyssa. co miało umożliwić' sięgnięcie za tarcze przeciwnika. o charakterys­ tycznej wydatnej głowni obosiecznej i krzyżowym jelcu. Takouba. że proste miecze derwiszów wywodzą się bezpośrednio z broni średniowiecznych krzyżowców. Porównaj z tuareskim sztyletem telele (str. Miecz sudański.28). 8. wydatnie zwężająca się ku sztychowi. 5. Większość obiektów znajdujących się obecnie w zbiorach czy też na rynku kolekcjonerskim zostało przywiezionych przez dziewiętnastowiecznych podróżników. sierpowato wygiętej głowni. Głownia stalowa obosieczna. 9. 11. bez jelca. 6. 36 4. Turcji. . 3. Typowa dla tych szabel głownia z wydatnym piórem. Rękojeść z hebanu i kości słoniowej. Bliskiego Wschodu. nabijanym mosiądzem. Miecze i szable bliskowschodnie 10. 7. pokonał wojska brytyjskie w Sudanie. Zdobiony ornamentem rytym. fanatyczny zwolennik doktryny Mahdiego. wygiętą sztychem ku przodowi. szabla turecka. Podobny do mieczy sudańskich. rękojeść bez jelca. Kilidż. Obosieczna głownia o romboidalnym przekroju poprzecznym. Zachodnia Afryka. obosieczny miecz plemienia Baghirmi z Sahary. Derwisz sudański (po lewej). który w latach osiemdziesiątych XIX w. Ta turecka broń miała głownię jednosieczną. ażurowana ornamentem geometrycznym i zwierzęcym (krokodyl). Szczególnie dotyczy to Czarnej Afryki. miecz Tuaregów z Sahary. Miecz z Gabonu. Jatagan w typowej formie. Krótki miecz Masajów ze Wschodniej Afryki. to jest niezmiernie t r u d n o określić powstanie poszczególnych egzemplarzy. Iranu i południowych rejonów byłego ZSRR. pozłacana. 2. Shoteł . 1. Rękojeść z kabłąkiem wykonana ze srebra. Trzon rękojeści kościany. Głownia stalowa.

klasyczna szabla perska o silnie zakrzywionej głowni. Zdjęcia rentgenowskie i inne nowoczesne techniki badawcze pozwalają stwierdzić. Wyrób perski. Tego typu szable były używane w Indiach. Szumszir z płomienistą głownią i złoconą stalową rękojeścią. głownia trawiona i zdobiona złotym ornamentem. jatagan z rękojeścią z masywnego srebra. używanej oczątkowo przez Czerkiesów. Rękojeść kościana. kaukaska broń występująca zwykle w dwu odmianach: pokazanej tu dłuższej o lekko zakrzywionej jednosiecznej głowni. Kama lub auadaara. Saif. 16. rodzaj szabli kaukaskiej. 18.15). jak i krótszej (patrz str. rzadki okaz uzbrojenia Sarmatów.n. p. nazwy używane w odniesieniu do największych kindżałów kaukaskich (por. szeroko rozpowszechniona jako typowa broń niektórych rodzajów kawalerii rosyjskiej (Kozacy). które rozprzestrzeniło się po Europie pomiędzy 300 a 600 r. że tego rodzaju destrukty pierwotnie cecnowała niezwykle wysoka jakość materiału i wykonania. głownia sadzona koralami. Saszka. Głownia perska datowana na 1819 rok. 15. str. koczowniczego plemienia.e. Pochodzi z Turcji. arabska szabla o charakterystycznej głowicy rękojeści. 17. 14. Występuje praktycznie na całym terytorium zamieszkanym przez plemiona arabskie. 13.Żelazny miecz (po prawej). óźniej.28). Kindżał. . Rękojeść z zakrzywioną głowicą. F 12. Szumszir.

2. rękojeść stalowa. Sosun pała. Głownia jednosieczna. Miecz o płomienistej. 3. Talwar o szerokiej głowni. XVI w. Często. samo zaś zagadnienie nadal czeka na dokładne opracowanie. Indie Południowe. Północne Indie. Bardziej typowa odmiana kandy. rodzaj indyjskiego miecza: rękojeść pozłacana starszego typu. Rękojeść mosiężna. Madras. Głownia zakrzywiona ku przodowi. koszowym). służący do egzekucji. Indyjska szabla.pakistańskie. 5. Pochodzi z Oudh (obecnie Uttar Pradesh). 6. Pata. Nepal XVIII w. pochodzenie czy datę powstania niektórych okazów tej broni. Kimdu.Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego Broń biała przedstawiona na następnych stronach pochodzi z Tndii i sąsiadujących z nią regionów. rękojeść stalowa o drewnianej głowicy. 38 . 9. Talwar (Tulwar). Bron biała z Południowych Indii. XVIII w. trudno jest podać nazwę. Zwraca uwagę wydatny grzbiet wzmacniający głownię. XVIII lub XIX wiek. Pochodzi z Tanjore w Indiach Południowych. Produkowano tu niektóre z najlepszych i najpiękniej zdobionych głowni stalowych na świecie. Pochodzi z Indore. Rękojeść z jelcem tarczowym i szerokim kabłąkiem (tzw. nóż plemienia Kyberów. nazywanej też czasem tulwar. o wydatnej krzywiźnie głowni i rękojeści z dyskowatą głowicą. 10. zakrzywiona sztychem ku przodowi. 4. Podane informacje odnoszą się wyłącznie do przedstawionych przykładów. głownia obosieczna. Ten egzemplarz wykonany został przez muzułmanów zamieszkujących północną część Indii. cyzelowanej i złoconej. XVIII w. by umożliwić dwuręczny chwyt. koniec XVIII w. Talwar o rękojeści stalowej z kabłąkiem. typowy dla Pcndżabu. uzbrojony w szablę talwar i okrągłą tarczę (po lewej). indyjski miecz z charakterystyczną rękojeścią w kształcie stalowej rękawicy. Cnoora. XVIII w. Trzpień rękojeści przedłużono. Maratha. Datowany na XVII w. stalowa obosieczna głownia. zamieszkującego pogranicze afgańsko . Większość plemion zamieszkujących północną część Półwyspu Indyjskiego używała odmian takiej właśnie szabli. 8. Tamtejsze plemiona używają właśnie takich długich i ciężkich noży o jednosiecznej głowni. Broń pochodząca ze świątyni plemienia Nayar. obosiecznej głowni. Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego (powyżej) 1. 7. XVIII w. Rękojeść z koszową „indyjską" osłoną. 11. grzbiet głowni wzmocniony przez pogrubienie. Obszar ten obfituje w bogactwo odmian szabli i miecza. Madras. Wojownik indyjski z Radżputu.

14. by wygodnie spoczywała na niej dłoń.pozwalające szczególnie doświadczonym kolekcjonero rozpoznać miejsca pochodzenia danego okazu. Firangi. Standardowy kukri armii indyjskiej. stanowiących nadal przepisowe wyposażenie niektórych oddziałów armii brytyjskiej. rodzaj długiego. Kształt głowicy dobrano w taki sposób. 18. od dostawcy z Północnych Indii. 19. walka kukri nie polega na rzucaniu nim w przeciwnika. XVII w. odnoszone w Indiach do europejskich głowni oprawionych przez miejscowych mistrzów. wygięta ku przodowi. 20. uzbrojony między innymi w Kukri. Nepal. Rękojeść z rurki żelaznej. Typowa forma kory. Szczegóły szabli (poniżej). Indie Południowo-Zachodnie. 12. Głownia niemiecka z XVII w. ciężka jednosieczna głownia. indyjskiej i nepalskiej. ok. jednosieczna. Centralne Indie. Do XIX wieku Ghurkowie znacznie częściej używali białej broni nazywanej Kora. (Victoria and Albert Museum. Nepal. Krótka. Kukri. 17. cyzeł i złocona. krzywego nepalskiego noża. wykonano prawdopodobnie w pocz. z okresu TI wojny światowej. Miecz dwuręczny. Adya Katti w typowej formie. z cyzelowaną i pozłacaną żelazną rękojeścią i staranie dobranej krzywiźnie głowni.Żołnierz z brytyjskich oddziałów Churków (po lewej). XIX wieku. .w przeciwieństwie do kukri. Nepal. Ten egzemplarz. słowo oznaczające coś obcego. Zafar Takich broń ceremonialna używana jako insygnium władzy przez władcę udzielającego audiencji. Rok produkq'i 1943. Wbrew obiegowym opiniom. prawdopodobnie XIX w. XVIII w. wykazując charakterystyczne dla miasta Lahore w PencŁ Rękojeść stalowa. Rękojeść srebrna. o długim wąskim ostrzu. Ram dao. forma dość popularna w XIX wieku. Kora w dzisiejszych czasach jest mało znana . Kukri. 13. Pochodzi z Maharatha. rodzaj miecza ofiarniczego używanego w Nepalu i Północnych Indiach do składania ofiar zwierzęcych. 16. 15. Coorg. 1850 r. Istnieją subte różnice w proporcjach rękoj . Londyn). zakrzywiona ku przodowi głownia była ostrzona również na szczycie. Często występują egzemplarze o udziwnionych kształtach.

zamieszkującego prowincję Assam. 5. Trzon rękojeści powstał przez owinięcie trzpienia plecionym sznurkiem. 2.Miecze i szable Dalekiego Wschodu Mężczyzna z plemienia Naga (po lewej). 6. rodzaj broni używanej przez plemię Moro. Łowca głów z plemienia Dajaków. zwany też nokłang. Rękojeść drewniana. Trzon rękojeści drewniany z rzeźbioną głowicą. Uzbrojony w charakterystyczny miecz noszony na pasie. plemię łowców głów z Borneo. Talibon. 1. 3. lekko zakrzywionej głowni. 9. Trzon rękojeści cylindryczny. 11. uzbrojony w dao. 8. owinięty plecionką trzcinową. 10. żyjące na Filipinach i Borneo. Sri Lanka. Barong. rzeźbiona. pokryty białym metalem. W rejonach nadgranicznych.pałasza o jednosiecznej głowni. Campilan. Rodzaj miecza używanego prze/ Dajaków. charakterystyczna rzeźbiona rękojeść. Trzon rękojeści drewniany. Rękojeść żelazna. pomiędzy indyjską prowinqą Assam a Birmą. Używany przez plemię Khasi z Assamu. broń używana przez Filipińczyków . miecz birmański o jednosiecznej. okucia mosiężne. Kaslane. głownia inkrustowana srebrem i złotem. Mandau albo parang ihlang (nazwa malajska). Klewang.chrześcijan. Dha. szabla cejlońska. pochwa przewieszona przez prawe ramie. rodzaj jednosiecznej broni plemienia Moro i Morskich Dajaków. 40 . Dao. Borneo (po lewej). Azji. Dao. Zdobiona srebrną i mosiężną inkrustacją. 4. jelec i kabłąk stalowe. ale także uniwersalnym narzędziem. Jest to rodzaj dwuręcznego miecza .-wsch. Chiński miecz żelazny o jednosiecznej głowni. dao jest nie tylko bronią. broń plemienia Kachiu. Parang pandit/brof\ plemienia Dajaków zamieszkujących wybrzeża płd. 7. wygięta ku przodowi. broń z archipelagu Celebes. Głownia jednosieczna. Miecze Dalekiego Wschodu (powyżej). Pokazano jedną z najczęstszych odmian. gdzie żyje plemię Naga. Głownia jednosieczna.

wsunięte za pas. płaz.Miecze japońskie Miecze japońskie są szeroko znane ze względu na piękną formę i jakość. Wzory szwu ostrza (po lewej). Terminologia (po prawej). pozwala na rozpoznanie warsztatu. C) i tachi (D). ponadto noszono je zwrócone brzuścem głowni ku górze. Części głowni (po lewej) a. c. w którym bito sygnaturę płatnerza. przed tym. wcześniej również jako bron bojową do zbroi. Kobuse san mai kitae. Przykłady pokazane obok zostały zaczerpnięte z japońskiego traktatu Honcho Tani/a Buco. Przedstawiamy tu główne typy. W środowisku kolekcjonerów zwykle używa się terminologii japońskiej podanej obok. Broń biała ręczna Daisho (powyżej). miękki rdzeń z częściowo utwardzonymi płazami i grzbietem. Noszono je na rapciach na pasie. pomiędzy twardym metalem ostrza. podając terminologię i ilustrując przykładami mieczy najczęściej spotykanych na rynku kolekq*onerskim. jak wykształciły się miecze daisho. Zasadnicza różnica między mieczami katana i tachi polega na innym sposobie oprawy i noszenia. łanło. ostrze Przekroje poprzeczne głowni (po lewej) Głownie skuwano z prętów żelaznych i stalowych tak. utwardzone jedynie ostrze 3. Jest to broń wotywna. z wyjątkiem miejsca. wykonana w XVIII w. b. by uzyskać maksymalnie twarde ostrze przy jednoczesnym sprężystym rdzeniu i grzbiecie. a w niektórych przypadkach i mistrza. wakizashi. c. fachi i krótszy od niego. z miękkim rdzeniem i grzbietem 4.. Przedstawiono tu 4 typy przekroju poprzecznego głowni i ich japońskie nazwy: 1. grzbiet. Istniały dwa rodzaje takich zestawień: a. Wzór granicy. była używana w Japonii ok. gdyż głownie są prawie identycznie. (Wg tradycji japońskiej powinna się ona zawsze znaleźć od zewnętrznej strony jeśli miecz jest noszony). jednolicie twarda 2. Mam kitae. Lejda). noszone były na co dzień. oprawy miecza katana (B. który wykuwał głownię. d. Katana i krótszy. b. Przedstawiono nazwy poszczególnych części głowni (A). rdzeń. a pozostałą częścią głowni. Shihozume kitae. Słowo to oznaczające „duży i mały" określało parę mieczy noszonych przez samurajów. noszono do stroju dworskiego. a nie na rapciach. 41 . pochodząca z Chin. d. VIII w. Wariha tetsu kitae. (Rijksmuseum Voor Yolkenkunde. Ken (poniżej). Ta odmiana miecza.

Miecze ( po prawej ). datowana na 1317 r.Miecze japońskie Sztuka walki mieczem (powyżej) Miecze japońskie miały niezwykle długie rękojeści. 6 z Festing Collection). (Egzemplarze 1. zdobionej ornamentem roślinnym. Głownia tachi. oznaczająca początek sztychu. Tachi. Głownia miecza katana. W XIV wieku. sygnowana przez Cikakaga z Osafune w prowincji Bizen. Katana w pochwie saya. powszechnie uznawanego za największego japońskiego płatnerza. zwraca uwagę wyraźna pozioma linia yokołe. 6. Chociaż dobre i piękne głownie przekazywano z pokolenia na pokolenie jako najcenniejszą część spadku. pokrytej czarną i złotą laką. sygnowana przez Nasamune. 42 . 4. zwracają uwagę ryfki z kółkami do mocowania rapci. w oprawie o charakterze dworskim. zdobiona rytem horimono. Czasem jednak samuraj walczył trzymając oba miecze tworzące parę daisho każdy w jednej ręce (b). Głownia miecza tanto. 3. 3. 2. nadzwyczaj długiego miecza nodachi (c). znak mistrza Inouye Shinkai z datą 1673 r. pozwalające samurajowi na uchwycenie jej obu dłońmi (a). przedstawiającym dwugłowego smoka owiniętego dookoła miecza ken. to często kolejny właściciel oprawiał je zgodnie z upodobaniami i aktualnie panującą modą. niektórzy wojownicy używali jeszcze dodatkowego. 2. Zaletą była możliwość wyprowadzenia niezwykle silnego ciosu. Na trzpieniu. Zwraca uwagę świetlista stal yakiba (hartowanego ostrza). 5 pochodzą ze zbiorów Victoria and Albert Museum w Londynie. Krótkie miecze japońskie (po lewej) 1. 4 z Craig Collection. Głownia wakizashi. Wykonana przez mistrza Nobukuni w 1713 r. 5.

(Ashmodean Museum. zbieranym ze względu na piękno formy.wykształciło się ich szereg odmian i stylów zdobienia. na którym broń spoczywała prawie pionowo. 43 . Odmiany jelca tsuba (po lewej). może oyć sam w sobie przedmiotem obszernych badań . W domu. Są poszukiwanym obiektem. Pokazany egzemplarz wykonano z brązu. były noszone po obu stronach pochwy. Całość kunsztownie oplatano jedwabiem w ten sposób. zwaną tsuka (c). Ich kształty i ażurowanie różnią się między sobą. Dla mieczy tachi. Ich rękojeści wystawały poprzez otwory o odpowiednich kształtach. Oksford). Stojak do mieczy (po prawej). Po jego bokach. Elementy oprawy (po prawej) Nożyk kozufca (a) i szpilka kogai (b).Jelec płytowy (po lewej). by przez pozostawione geometryczne otwory widać było zdobioną ornamentem płytkę menuki jak i skórę same. łsuba. Zwykle płaski. jak i cyzelowaniem nakładanego reliefu. Rękojeść miecza. czasami wykonywano stojak o innej konstrukcji. wykonywano z drewna oplecionego skórą płaszczki (same). daisho. wykonane w tsubie. Londyn). ozdobiony jest wypukłym reliefem srebrnym. przypominającej naszego jaszczura. zwany katana-kake. z otworem w środku o kształcie odpowiadają­ cym kształtowi trzpienia. co widać obok. jak pokazana hi z mieczami katana i wakizashi (Victofia and Albert Museum. jeden lub dwa otwory służące do noszenia specjalnego nożyka i szpilki. Wykonywano je właściwie wszystkimi znanymi w Japonii technikami z inslćrustacją włącznie. przechowywano na specjalnej podstawie.

jakimi były brąz i żelazo. Rękojeść z kości słoniowej i bursztynu.e. Wykonany 7. Poczynając od Renesansu. 5. 1300 r. ok. wykonany z jednego kawałka metalu. by dotychczas używane formy wycofać z produkcji. aż po Średniowiecze.e. Dekorowany typowym rytym ornamentem geometrycznym (Slatens Historiska Muscum.n.Miecze europejskie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza Historia miecza w Europie.e. typ „mieczy antenowych". p. jako już przestarzałe. stal zastąpiła o wiele gorsze materiały. Długi miecz brązowy. ok. Znaleziony w Mykenach. 6. 1200-1000 r. 44 .n. W istocie jednak. 850-650 r. 3. Całość zakończą przykłady broni białej o ceremonialnym charakterze z czasów współczesnych. Omówione będą również szable i pałasze wojskowe aż do XIX wieku. Krótki miecz brązowy z t u r o p y środkowej. Oczywiście. rękojeść" nitowana do głowni (początek epoki brązu). p.n. p. jednosieczny tasak z terenu Szwecji. ok. W pewnych okresach miecze wykonywano zgodnie z aktualnymi teoriami szermierczymi. 4. Sztokholm). Ok.n. w których osobna rękojeść była nitowana do głowni.n. podobnie jak w przypadku sztyletu. rapiery i szpady. Tzw.p. z lat 1350-1200 p. niż rzeczywistymi ulepszeniami. Miecz nordycki (po lewej). Brązowy miecz grecki z okresu homeryckiego. Miecze z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza (powyżej) 1. Przedstawimy tu miecze europejskie trzymając się porządku chronologicznego: od epoki brązu i żelaza. 650-500 r. 1600-1350 r.. koniec epoki brązu. p. Zakrzywiony.e. Miecz brązowy. była bardziej związana ze zmianami wprowadzanymi wskutek aktualnie panującej mody.e. jednego kawałka brązu. podobny do używanego przez greckich hoplitów (ciężkozbrojnej piechot}'). z Europy Centralnej. ok. Znaleziony na jednej 7 wysp bałtyckich'. Nazwa oćl znalezisk w Hallstatt. halsztacki. nigdy nie pojawiła się na tyle istotna innowacja w konstrukcji miecza. choć naśladujący wcześniejsze rozwiązania.n. 7. ok.e.e. Wykuty z jednego kawałka brązu.n. zwrócimy szczególną uwagę na miecze dwuręczne. Miecz żelazny.p. 2. VI w. Żelazny miecz tzw.

nadany za kampanię z 71 r. p. Późniejszy typ gladiusa charakteryzujący się równoległymi ostrzami i krótszym sztychem. 9. Londyn). zdobionego mosiądzem. Ok. p. walczący krótkim mieczem. emaliowany.n. II połowa pierwszego stulecia n. p. schowaną w pochwie. Miecz żelazny z rękojeścią brązową. Szwajcaria. 43 . Tego typu broni używano' również w antycznej Grecji.e. Rzymski gladius. p. ok. Ok.Broń biała ręczna Wojownik grecki (po lewej). 11 w. p. VT w. Ze znalezisk w Pompejach. pochodzi z Aquila we Włoszccn. zawie­ szony nad prawym biodrem. I w. ze stalową głownią.e. krótki miecz żelazny. Wręczany jako nagroda za wybitno zasługi bojowe. używany jako broń legionistów. z okresu klasycznego.n.e. uzbrojony w krótki miecz. kultury „B" z La Tcne. Anglia. II w. n. 12. Rzymski legionista (po prawej). V-VI w. sądząc po charakterze ozdób.e.e.e. Jcdnosieczny tasak żelazny z Hiszpanii.n. Przedstawiony egzemplarz ma pochwę z brązu. tzw.e. Znaleziony w Aube. Ok. (Z kolekcji uzbrojenia rzymskiego wystawionej w oddziale National Museum ot Wales w Caerleon). Pochodzi z Cumbrii. Rzymski gladius (po prawej). Znaleziony w Mainz w Niemczech (British Museum. Głownia miecza żelaznego. Galijski miecz żelazny z antropomorficzną rękojeścią wykonaną z brązu. 10. Miecz żelazny z rękojeścią drewnianą. Datowany na początek pierwszego stulecia naszej ery. Francja. 8. Rękojeść nie zachowała się. 13. Fragment malowidła na wazie ceramicznej. 11.n.n. 14. Ok.

wykonywano je w najprostszych formach. 800 r. IX lub X w. stosując miedź albo technikę niello. Dania. początkowo kolczugi. Obosieczna głownia miała szerokie. Żelazo. Pod koniec Średniowiecza. Miecze średniowieczne (powyżej) 1. Poczynając oa XII w. miały szeroką głownię przystosowaną wyłącznie do cięcia. Bogato zdobione były jedynie głowice rękojeści. którym poddano zachowane destrukty głowni. 3. Saks. Była to broń o krótkiej jednosiecznej ciężkiej głowni. z X w.e. Niemiecki miecz z lat 1150-1200. Wiele mieczy skandynawskich czy germańskich miało niezwykle bogato zdobione rękojeści. wydatnym brzuścu. Sztokholm). 4.. a do produkcji używano dobrych gatunkowo stali.e. Pokazany miecz został znaleziony w jeziorze. Grzbiet głowni przy sztychu mógł być prosty. n.. płaskie zbroczę. 2. jednosieczny tasak z lat 100-300 n. wykazały. ze spłaszczoną łowicą rękojeści (tzw. Wąskie ostrze było bowiem najlepiej przystosowane do penetraqi słabych punktów wspomnianych typów zbroi. Znaleziony w Norwegii. zwłaszcza na północy kontynentu. 6. n.. miecz stał się jedną z najważniejszych broni. Rękojeść platerowano srebrem i nabijano ornamentem plecionkowo-zwierzęcym. koło miejscowości Uppland. mimo wysokiej rangi miecza. f 5. co pozwalało używać je do pchnięcia. a badania rentgenowskie. znaleziony w bagnach na terenie Danii. Miecz o głowni przystosowanej do cięcia. Miecz wikiński (po lewej). zachowany z Katedrze w Durham. Żelazny miecz skandynawski. że miały one warstwową konstrukcję. a następnie zbroi płytowej. Angielski tasak z lat 1260-70. Miecz żelazny z brązową rękojeścią i okuciami pochwy. jednosieczna broń wikingów. ok. Miecze wczesnośredniowieczne (po prawej).Miecze średniowiecznej Europy W okresie wczesnego średniowiecza. często z żelaza. tak jak to widać na fragmencie Opony z Bayeux. Z lat 400-450 n. w Szwecji (Statens Historiska Museum. z widocznymi resztkami pierwotnej świetności tego rodzaju broni. Szeroki.e.e. 46 . orzech razylijski). Wiązało się to z coraz powszechniejszym stosowaniem zbroi. coraz powszechniejsze stały się głownie zwężane ku sztychowi. zakrzywiony lub ścięty.

przez długi czas uznawany był za symbol rycerza . . 1380 r. Rękojeść z małym kabłączkiem osłaniającym palce. 7. dyskowa (G) 5.. Miecz półtoraręczny (po prawej). z silnie zwężającą się ku sztychowi głownią. króla Anglii. zmarłego w 1442 roku. w kształcie ciężarka ( T l ) Bron biała ręczna Płyta nagrobna angielskiego rycerza. Broń tego typu miała dostatecznie długą rękojeść. Miecze wyważano montując na rękojeści ciężką głowicę. Czasem. orzechowa. by w razie potrzeby.. z trójkątną głowicą rękojeści. Miecz półtoraręczny z ok. Wykonano go w latach 1410-20.Kształty głowic (po lewej). Hiszpański miecz z końca XV w. 10. Rękojeść z krzyżem i dwoma kabłączkami osłaniającymi przełożone przez niego palce. kolista (J) 6. Uzbrojony w miecz o głowni przystosowanej do pchnięcia. Pozwalało to na wzmocnienie uchwycenia broni. Miał on jakoby należeć do Henryka V. grzybkowa ( B I ) 2. Włoski miecz z końca XIV w. 9.typowy sposób dla tej epoki. „rybi ogon" (V) 8. znaleziony w Tamizie pod Londynem (Museum of London). Miecz z ok. 1380 r. (W nawiasach oznaczenia literowe klasyfikacji Oakeshotta) 1.chrześcijanina (Z brązowej płyty nagrobnej Sir Simona de Pelbrigg w kościele Felbrigg w Norfolk). przystosowaną tym samym do pchnięcia. z ok. Francuski miecz z końca XIV w. trójkątna (T 1) 7. „orzech brazylijski" (B) 4. miecze te nazywano „bastardowymi". 1440 r. 8. 11. pokrywkowa 3. Średniowieczny miecz mający kształt krzyża. na lewym biodrze . Pochodzenie nieznane. móc uchwycić ją obu dłońmi. Miecz noszono bardzo nisko. Pokazano niektóre powszechnie występujące typy oraz ich współczesne nazwy. Porównaj jego wymiary z jednoręcznym mieczem zachowanym w Opactwie Westminsterskim w Londynie.

co pozwalało na wygodne uchwycenie jej drugą dłonią.na całej długości. Niemiecki miecz dwuręczny o charakterze ceremonialnym. Szkocki miecz dwuręczny z poł. Niemiecki miecz dwuręczny z pocz. Rozbudowywano rękojeść zapewniającą dobrą osłonę dłoni. Głownia.. 5. XVI w. Półksiężycowaty występ w tego typu mieczach. Wprowadzane zmiany były głównie wynikiem postępującego zaniku uzbrojenia ochronnego. (Castle Museum. Głownia płomienista. pojawił się rapier. spiralną głowicą i zagiętymi ku dołowi krzyżami. 6. ostrzona tylko na 1/3 długości. W tym samym okresie miecz jednoręczny zaczął szybko się zmieniać. bez ostrzonych krawędzi. Niemiecki miecz półtoraręczny z lat 1540-80.. g Miecze dwu. Koniec XVT w. miat osłaniać dłoń trzymającą zastawę. drugie ostrze . 48 . Zastawa (tj. z głownią o spłaszczonym romboidalnym przekroju. XVI w. Niemiecki dwuręczny koncerz (broń ta służyła do przebijania ancerza). York). 3. W efekcie. 4.Miecze renesansowe i późniejsze Wieki XVI i XVII przyniosły szereg zmian. tępa część głowni) owinięta skórą. (claidheamh mo'r). z I poł. iłownia o kwadratowym prze­ kroju. ze. 2. XVI w. Południowoniemiecki miecz półtoraroczny z pocz. Nazywany także Claymore. wzdłuż jednej z krawędzi. zarówno jako broń bojowa jak i ceremonialna.i półtoraręczne (powyżej) i. Początkowo popularność zyskały miecze dwuręczne. XVI w.

(Castle Museum. Angielski miecz z koszowym jelcem. z zamkniętą rękojeścią o 3 kabłąkach. (Castle Museum. XVII w. rodzaj broni używany zwłaszcza przez zaciężnych żołnierzy słowiańskich w służbie Republiki Weneckiej. 7. Kalzoalger. 1583) sławnego miecznika włoskiego. York). z tarczką pionową. którymi oznakowywano głownie. z ok. zwłaszcza przez rzemieślników z Solingen w Niemczech. Yiuk passawski" znak bwany początkowo w Passau. Ok. 2. 3. tworzący coś w rodzaju tarczki. Cinauedea. że miały one upamiętnić króla Anglii Karola I. 4. 7. 1500 r. rękojeścią. Typ ten nazywano w Anglii morluaty. Szpada angielska z ok. 1570 r. z ok. 1556 r. wspominającej króla Karola I. rodzaj „miecza miłosierdzia". 1610 r. York). (Livrustkammarcn. głownia obosieczna. . straconego w 1649 r. 2. Uważa się. 1640 r.Bron biała ręczna Njsłynniejsze punce (po prawej). Szabla szwajcarska z poł. rodzaj włoskiej broni białej z ok. straconego w 1649 r. 6. Sztokholm). . Gustawa Wazy. XVI w v miał jelec wygięty w kształcie litery „S". Rapier króla Szweqi.Znak hiszpańskiej rodziny Sahagun z Toledo. Broń biała z XVI i XVII w. rodzaj miecza używanego przez niemieckich landskncchtów. będącej sztyletem.Imię i nazwisko Andrei Ferari (żyjącego w latach 1530 -ok. 3. która to nazwa nawiązywała do ornamentu z cyzelowańvch główek ozdabiających kosz. wygrawerowanej na rękojeści żelaznej.. 1640 r. Znaki te z biegiem czasu powszechnie były kopiowane. Schiavona. Wykonany w Niemczech ok. Występowała również w znacznie krótszej odmianie. (powyżej) 1. Charakterystyczny jelec koszowy. Pokazana tu punca jest późniejszą podróbką. Nazwa szpady odnosi się do inskrypq'i. 5. Wykształcony w pocz.

Cyzelowana i złocona bez kabłąka. Prawdopodobnie niemiecka. Dopiero potem zniknęła z życia codziennego. 3. 1530 r v zdo­ biona złotem. pozosta­ jąc jedynie elementem ubioru ceremonialnego. obłąk boczny c. Angielska. stąd nazwa.. Stalowa z niezwykłą ilością bocznych obłęków. ok. krzyż g. Powszechnie stosowanym sposobem walki w XVI i pocz.. Żelazna. lewaka do parowania ciosów przeciwnika. Dzwon zdobiony ażurowaniem. 32) był często opra­ wiany identycznie.) Kękojeści rapierów (powyżej) 1. Szpadę noszono powszechnie po 1780 r. Prawdopodobnie hiszpańska. Francuska. nabijana srebrem.Rapiery i szpady Rapier. kabłąk b. Hiszpańska. z krótkim zbroczem. Cyzelowanie i nabijanie innym metalem były dwiema podsta­ wowymi technikami stosowany­ mi do zdobienia tego typu broni. ( Livrustkammaren. (Museo Lazaro Galdiano. Madryt). ośla podkowa (pas d'&ne) d. była niezwykle bogata. 1650 r. Sztokholm). z lat 1640-50. z ok. i. która stopniowo wyparła rapier. Lewak (str. Sztych o przekroju romboidalnym. Wykonano go ok. 5. e. 50 . Różnorodność oprawy. 1620 r. Włoska. koszo­ wa. (Rysunek z podręcznika szer­ mierki wydanego. ricasso Szermierka rapierem i lewakiem (powyżej). Madryt). Po 1630 roku. Hiszpański rapier z rękojeścią dzwonową (po prawej). tarczka ażurowana. Trzymano go w lewej dłoni. znacznie lżejszej broni. w 1628 r. ok. stając się powoli istotnym elementem codziennego ubioru. 1570 r. Rapier ten miał należeć do konkwistadora Francesco Pizzaro. Głownia obosieczna na zastawie. (Real Armeria. wyrażającej się głównie kształ­ tem rękojeści. 1620 r. kabłąk boczny h. Części rękojeści (powyżej) a. ok. 2. z którym tworzył parę. 1530 r.. 6. i. Pokazana broń była używana przez szwedzkiego króla Gustawa II Adolfa podczas tragicznej dla niego bitwy pod Lutzen w 1632 r. broń biała o długiej. wąskiej głowni przezna­ czonej do pchnięcia pojawiła się w Europie ok. Typ ten nazywano l'appenheimer. 1580 r. pojawiły się pierwsze egzemplarze szpady. jak rapier. XVII w. było uży­ cie tzw. Powstało wiele stylów i szkół walki tą bronią. w typie rękojeści dzwonowej. 4. ok.

Piękny egzemplarz szpady (po prawej). Rękojeść wykonano we Francji w latach 1660-80. Głownia późniejsza. 1570 r. Włoska szpada wykonana w Brescii. 3. 2. Szpada. w typowej formie. 4. który zazwyczaj w kunsztowny sposób zdobił je różnymi technikami. początek XX w. . ale także jako broni do ćwiczeń i pojedynków. Profile poprzecznego przekroju głowni (powyżej). 1680 r. Angielska szpada z rękojeścią z masywnego srebra. Angielska szpada dworska z ok. Rękojeść złocona. obosieczną głownię. jako nagroda za męstwo wykazane podczas oblężenia Seringpatam w 1789 r. 6. Szpady (powyżej) 1. zdobiona ornamentem geometrycznym i liściastym. Rękojeść wykonana w Danii.trwało to aż do XX wieku. 5. złocony brąz. wywodziła się w prostej linii z. zdobiona ornamentem symbolicznym (znaki masońskie). syreny i potwory morskie. ze zbroczeni (a). szpady „do poduszki". jak i tzw. ok.Szpada stała się obowiązkowym Uzupełnieniem stroju zachodnioI europejskiego szlachcica (podobnie jak w Polsce szabla) w latach 1630-1780. Tarczki miały chronić rękę szermierza. Jednakże większość późniejszych głowni miała w przekroju poprzecznym trójkąt bez podstawy (b). głownia z Solingen w Niemczech. Dawały jednocześnie pole do popisu rzemieślnikowi. przedstawiający Neptuna. Dla tego typu ceremonialnej broni charakterystyczne były stalowe ażurowane rękojeści. Pozwalało to uzyskiwać bardzo lekkie głownie o wystarczającej do pchnięcia sztywności. z tarczkami osłaniającymi przełożone przez krzyże palce dłoni. szmelcowana (Wallace Collection. Londyn). a w późniejszym okresie także polerowaną stal. wręczona jednemu z brytyjskich oficerów. Rękojeść klasycznej szpady (powyżej). Na matowozłotym tle cyzelowany relief. Typ głowni silnie zwężającej się ku sztychowi. rękojeści rapierowych. . Rękojeść bez kabłąka. czasem nazywana „do poduszki". Wczesne szpady. Rękojeść złocona i emaliowana. Używano jej nie tylko jako ozdoby czy symbolu stanowego. miały zwykle płaską. Szpada masońska z USA. ok. Stosowano do ich wykonania masywne srebro. Szpada. zwany Coliche marudę. 1900 r. Później stosowano ją nadal na ograniczoną skalę: wyłącznie jako uzupełnienie ceremonialnego stroju dworskiego itp.

o głowni obosiecznej. Zwracają uwagę pionowe wąsy w miejscu połączenia rękojeści z głownią. z mosiężnym krzyżem i kabłąkiem. Brytyjski pałasz kawaleryjski z rękojeścią Koszową wzorowaną na broni szkockiej. najcięższej jazdy francuskiej w czasach Napoleona. z mosiężną rękojeścią koszową. tj. Szwedzki pałasz ciężkiej kawalerii z 1/55 r. w wielu armiach świata. Francuski pałasz. Choć w większości rodzajów wojsk. Jeszcze dziś. Rękojeść zamknięta. 1775 r.Era broni przepisowej zaczęła się w Zachodniej Europie w XVTIT w. o głowni obosiecznej. Brytyjska szpada oficera piechoty. Broń tę zwykle nazywano spadroon. ok. wzór z 1786 r. Stalowa rękojeść z kabłąkiem i tarczką w kształcie muszki. 7. ciężkiej kawalerii. mosiężne. długa broń biała egzystuje jako uzupełnienie munduru oficerskiego w szczególnie uroczystych okazjach. Ujednolicenie szabel czy pałaszy wojskowych podyktowane było wieloma względami: począwszy od konieczności dopasowania wyglądu broni do noszonego munduru. a skończywszy na dążeniu do zapewnienia odpowiedniej jakości i ułatwieniu dostaw. 1805-06). Austriacki pałasz ciężkiej kawalerii z 1/16 r. Przepisowa broń biała w różnych armiach Przepisowa długa broń biała (powyżej) 1. Model XIII roku Republiki (AN XIII. 5. Duński pałasz kawaleryjski z 1734 r. Tego typu broń była powszechnie używana przez obie strony walczące podczas wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. 2. tzw. York). 6. 3. 4. Pokazano również pochwę z blachy stalowej (Castle Museum. Niektóre z tych pałaszy miały głownię obosieczną. szabla czy pałasz były bronią drugorzędną. Tego rodzaju broni używały pułki kirasjerów. Kabłąk i krzyż. 52 . to w kawalerii nadal uznawano je za podstawę uzbrojenia.. Szabla amerykańska..

Typowa rękojeść" zamknięta z bocznymi kabłąkami. Modelu tego używano jeszcze podczas wojny secesyjnej. 1806 r. używany jeszcze w czasie I wojny światowej. Szable. Brytyjski tasak marynarki. Brytyjski pałasz kawalerii. Brytyjska szabla kawaleryjska. wzoru 1796. Amerykańska szabla dragońska wzór 1840. zwłaszcza te o mocno zakrzywionej głowni. w latach 1861-65. 12. Głownię kompromisowo przystosowano zarówno do cięciajak i do kłucia. wzór 1796. broń o starannie zaprojektowanej do pchnięcia głowni. Dużą liczbę tych szabel wyprodukowano i użyto podczas wojen napoleońskich. sztych ku tyłowi. W sławnej szarży Brygady lekkiej Kawalerii podczas wojny krymskiej w 1854 r. Brytyjski pałasz ciężkiej kawalerii. były przeznaczone do cięcia i zwykle trzymano je w górze. wzór 1804. 9. Zwraca uwagę sposób trzymania pałasza: sztych opuszczony lekko ku dołowi. Brytyjska szabla lekkiej kawalerii. Tak trzymano broń białą jeśli jej głownia była prosta lub lekko zakrzywiona. Charakterystyczna krótka głownia. 10.Szarżujący kawalerzy sta (po prawej). 14. Typowa broń do cięcia. rękojeść z kutego żelaza. wzór 1853. Przeznaczony głównie do cięcia. wzór 1908. . Broń biała uznawana była za podstawowy rodzaj uzbrojenia kawalerii.. nie miał zwężonego sztychu (pokazany tu sztych nazywa się przy grzbietowym). kabłąk i jelec z blachy stalowej. Pruska szabla lekkiej kawalerii z ok. jeszcze do wybuchu I wojny światowej. 8. ręka maksymalnie wyprostowana. z potrójnym kabłąkiem i mosiężną rękojeścią. 11. 13. wzięły udział co najmniej dwa pułki wyposażone w ten typ szabli (zbiory prywatne).

saperzy. wykonana . Wśród żołnierzy nazywany szatkownicą. z płaską jednosieczna głownią i serduszkowatą tarczką jelca. Rosyjski tasak saperski z 1827 r. francuski tasak z 1831 r. E Tasaki wojskowe (po lewej i powyżej). sztych symetryczny z wyraźną ością w osi symetrii. Grzbiet głowni z piłą. Sztych przystosowany do kłucia. które w celu przystosowania do pchnięcia. Pruski tasak piechoty z ok. Wszystkie pokazane egzemplarze mają mosiężne rękojeści. Kształty sztychu (po prawej) a. wzór 1856. umożliwiający pchnięcie. sztych kończysty. 1740 r. Kształty inspirowane rzymskim gladiuscm. obok głównego uzbrojenia jakim był gładkolufowy karabin skałkowy z bagnetem. otrzymywali tego rodzaju broń przez cały XIX w. 1. Szerokie. Francuski tasak piechoty tzw. np.. dla artylerii i saperów. decentryczny albo „fałszywe ostrze" na jednosiecznych głowniach. 2. rzez cały XVIII w.. 54 . pełniły rolę roni pomocniczej. ostrzono po obu stronach sztychu. kończysty. Hiszpańska maczeta. Występuje zarówno na głowniach jednosiecznych. 7.sądząc po puncy . Tasaki piechoty. York). przygrzbietowy. b. Grzbiet głowni uformowany w piłę o dwu rzędach zębów . wzór 1843. uzbrojony również w tasak noszony na osobnym pasie przez ramię. nazywany brujuet. Używany również w armii Królestwa Polskiego do 1831 r. artylerzyści czy orkiestranci. Brytyjski tasak pionierów. wzór 1751. 5.p r z e z Samuela Harvey'a (Castle Museum.umożliwiał cięcie drewna. W wielu armiach żołnierze niektórych rodzajów wojsk. 4. jednosieczne ostrze ma ścięty sztych. 6. c. 3. Model 1816.Przepisowa broń biała w różnych armiach Francuski piechur (po prawej). Jednosieczna głownia ze zbroczem. występuje na głowniach przeznaczonych wyłącznie do cięcia czy rąbania. Neoklasycystyczny w formie. przystosowanych do pchnięcia jak i na głowniach obosiecznych. Brytyjski tasak piechoty.

od stuleci były powietrznych. 2. ok. Rękojeść mosiężna. 1940 r. pułk nosi nazwę Black Watch). Okucia niklowane. zdobiona złotem. wzór 1827. darowywane jako nagrody Głowica w kształcie głowy orła. Oficerski pałasz marynarki brytyjskiej. . 3. 4. Niklowana (po prawej). Szabla oficerska armii Paradna szabla i jej pochwa serbskiej. związanego z pobożnością chrześcijańską: ucałowania na znak szacunku krzyżowego jelca średniowiecznego miecza. Rękojeści broni białej paradnej (powyżej) 1. Ofiarowana ppłk rękojeść o trzech kabłąkach Jamesowi Stirlingowi przez z orłem Królestwa Serbii. Szabla oficera konnej artylerii armii Cesarstwa Niemieckiego. 1900 r. Zwyczaj ten wywodzi się jakoby z gestu. z niewielkimi zmianami. Francuska szpada generalska z okresu napoleońskiego. Szabla oficerska włoskich sił żołnierskiego. 1940 r. głownia szmelcowana na błękitno. Oficer (powyżej) salutujący przez uniesienie szabli tak" by jelec znalazł się na wysokości warg. trzon rękojeści i pochwa pokryte Piękne okazy broni białej. z ok. uważanej za symbol zawodu 6. 1910 r. złocona. za szczególne osiągnięcia tarczka rękojeści cyzelowana (Scottish United Sendces. Edinburgh Castle). piechoty Hihglanders (obecnie ok. Miecz oficerski Luftwaffe.Najczęstsze typy rękojeści (poprawej) A Zamknięta koszowa B Zamknięta półkoszowa C Zamknięta z kabłąkiem D Otwarta (karabelowa). podoficerów i żornierzy 42 pułku 5. Taka broń. zawsze szaroniebieską skórą. w kształcie piór. z ok. Złocona mosiężna rękojeść. używana jest do dziś.

Miały one ok. Kształtowała się ona w różnych epokach i rejonach. Najliczniej reprezentowane są piki.żeleźce jednosieczne) 8. tuleja e. tylec b . 350 r. glewie i partyzany. Glewia (rodzaj długiej jednosiecznej głowni typu tasak) 7. drzewce c. drzeworyt Hansa Burgkmaiera (1473-1532). grot. do obrony czworoboków muszkieterskich (a). 4. Rozmiary (po lewej) Piki były najdłuższym rodzajem broni drzewcowej. ale widać również halabardy. Najważniejsze kształty głównych typów występujących w Europie. Macedońska Sarissa stanowiąca główną broń macedońskiej falangi osiągała podobne rozmiary (OK. drzewcowa broń piechoty była najróżnorodniejsza i mogła służyć dopchnięcia. wąs (zwykle drzewce okuwa się nimi dwustronnie) d. Jak widać. Halabarda (połączenie topora. Prześledzimy różne sposoby użycia broni drzewcowej i omówimy wielość kształtów żeleźca. Starcie piechoty (powyżej). gdyż pełniły funkcję ceremonialną. Gizarma (wywodząca się z narzędzia do trzebienia Krzaków . Piechur. Włócznia 2. Widły bojowe 3.e. Odnosi się to zwłaszcza do broni używanej w XVII w.n. a także do parowania ciosów. Z tych powodów powstały liczne odmiany broni drzewcowej.. Trójząb 4. Berdysz 6. wykonywano niezwykle ozdobnie.p. włóczni i haka) 9. Specjalną uwagę zwrócono na broń używaną przez piechotę w Europie w Średniowieczu i Renesansie oraz broń drzewcowa kawalerii (kopie i lance). Tuleja i grot (w najróżniejszych nieraz kształtach) tworzą razem żeleźce.8 m długości. 1. zaczepienia o przeciwnika i obalenia go na ziemie. że dodanie długiego drzewca do jakiejkolwiek broni białej daje użytkownikowi niewątpliwą przewagę: można bezpiecznie razić przeciwnika dysponującego krótszą bronią. Wiele z nich występowało w znacznie bardziej skomplikowanej formie. z bronią drzewcowa może nawiązać walkę z kawalcrzystą czy utrzymać go w bezpiecznej odległości.Broń drzewcowa Łatwo zauważyć. rąbania. Użyte nazewnictwo stosowane jest w odniesieniu do podobnej broni na całym świecie. niektóre egzemplarze. Podstawowe części broni drzewcowej (poniżej) a. Młot lucerneński . Partyzana (szeroki grot rozsze­ rzający się u nasady w dwa haki) 5.) W niniejszym przeglądzie nie będziemy zajmować się okazami broni długości mniejszej niż wzrost człowieka (b). Często. 56 Kształty żeleźców broni drzewcowej (powyżej).

pułków straży przedniej.n. ok. powstała cała gama różnorodnych broni drzewcowych niezwykle pięknie zdobionych. Choć kopia najczęściej kojarzy się ze średniowiecznym czy renesansowym turniejem (7). zaczęły używać lancy po udomowieniu konia. Poczynając od VII w. Jej działanie wspomagała energia rozpędzonego konia z jezdźcem. uzbrojona w krótkie początkowo włócznie. Pik (1).. ciężkozbrojna piechota grecka . którymi walczono w epoce homeryckiej. Używano go w średniowiecznej Europie. w okresie napoleońskim. ułani) i przetrwała aż do wybuchu I wojny światowej. zabezpieczającego przed atakiem kawalerii. służących funkcjom paradnym i ceremonialnym (3).Broń drzewcu w a piechoty i jej użycie (po prawej) Broń ta mogła pemić różnorodne funkcje. Za osłoną pikinierów. Długo jeszcze potem broń drzewcowa wyróżniała podoficerów i młodszych oficerów piechoty . trudny do przełamania. Znacznie krótsza lanca była bronią lżejszej kawalerii. rozprzestrzeniła się po całej Europie (lansjcrzy. używano w szczególności w XVII w. a w XVIII w. W czasie szarży trzymano ją pod pachą. wykonywano z drążonego drewna. „jeża". Zarzucono tym samvm wcześniej używane oszczepy. 1815 r. zaczęła formować zwarty szyk falangi. Można jej było użyć do ściągnięcia przeciwnika z konia. jak i do pchnięcia czy rąbania. (4). Za przykładem formacji polskich.tu pokazano podoficera piechoty brytyjskiej ze szpontonem. Halabarda (6) była najbardziej wszechstronną bronią drzewcowa XV i XVI stulecia.hoplici (2). Kopia (po prawej). zwany pałką lub palcatem (5) był najprostszym rodzajem broni drzewcowej. . była znana już w starożytności. (9). Kij. p. Również plemiona Indian Prerii w Ameryce Pin. lanca.. Lżejsze formy kopii. ciskając nimi w przeciwnika. W renesansowe] Europie. by sformować tzw.e. głównie do ćwiczeń lub jako broni noszonej stale. tzw. używane były przez polską i węgierską jazdę ciężką husarię (8). była groźną bronią orzewcową kawalerzysty. muszkieterzy mogli spokojnie nabijać broń.

5. 9. . 58 . z lat 1450-1550. W tym okresie. 2... Niderlandy. 6. prawdopodobnie XVl w. włócznia Masajów z Afryki Wschodniej. używana przez jednego z oficerów szwedzkich podczas bitwy pod Liit/en w 1632 r. Prawdopodobnie szwajcarska. Niemcy lub zwajcaria. 8. albo celów paradnych (Kunsthistorisches Muscum. 1700 r. Wyprodukowana w Niderlandach. XV w. Żeleźce o romboidalnym przekroju oprzecznym. Spisa węgorzowa albo szydło. XIX w. Datowane na 1588 r. króla Danii. Europa. 11.Broń drzewcowa P Broń drzewcowa wywodząca się od włóczni 1. XX w. Assagai. Pika abordażowa marynarki hiszpańskiej. 1880 r. ostrze w kształcie wolego języka. ozdobiona herbem Gustawa II Adolfa. gwardii pałacowej cesarza Ferdynanda I. 3. Szwedzka partyzana. Partyzana. 13. XV w.wczesna forma szpontonu. Partyzana. Żeleźce szwajcarskiej piki o liściastym grocie. XVI w. Wczesna partyzana (Langdebeve). Prawdopodobnie szwajcarska. Partyzana gwardii pałacowej Gustawa V. 7.. Europa. ok. 1670 r. Niemcy. 12. Wiedeń). Pika z ok. 14. Oszczep myśliwski. króla Szwecji. 1510 rok. Włócznia sudańskich derwiszów z ok. z lat 1450-1550. tego rodzaju broń służyła już wyłącznie do polowań. Wczesna partyzana ozdobiona herbem miasta Duivenoord. z 1626 r. 10. Źeleźce ceremonialnego oszczepu (powyżej). Partyzana . drzewce bambusowe. 4.

angielskie: rawcon). ok. 28. Włochy. Boczne ostrza stylizowane na zęby wystające z paszczy smoka. Korseka ze składanymi ostrzami bocznymi. Partyzana zdobiona herbami Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa I itewskiego. 59 .Broń biała ręczna 15. W bocznych wąsach mocowano wolno tlący się lont. ok. 19. 1550 r. Piemont. Włochy. Lontownica. Szponton podoficera angielskiego. Złocona. Wenecja 1565 r. ok. XVIII w. Cejlońska partyzana (patistnanaya). 22. oficera gwardii przybocznej Ludwika XIV. można było się bronić wykorzystując grot. ok. Na żeleźcu przedstawiono postaci Heraklesa i Apolla. 20. Szwajcaria. 1550 r. 21. Uniwersalne połączenie broni z przyrządem do odpalania armat. Partyzana. 1500 r. sepetum. Korseka. Lontownica. 27. diauve souris. cyzelowaniem. ok. Europa Północna* koniec XVII w. 16. 1700 r. Zdobiona czterema różnymi technikami: ażurowaniem. Paradna partyzana (powyżej). 1475 r. Runka. Sri Lanka. Londyn). Niemcy. ok. francuskie nazwy: ranseur. króla Francji. 23. nazywana czasem „czeską włócznią uszatą". 17. Mngari yari rodzaj japońskiej włóczni z zeleźcem o trzech ostrzach. Broń w typie partyzany. 26. (Wallace Collection. trawieniem i złoceniami. 1800 r. 1590 r. 24. północno-zachodnie Włochy. Włócznia o trójzębnym żeleźcu. (nr 20-22 . Persja. Korseka. 25. Lata 1670-80. Koreański trójząb. W razie potrzeby. 18.na określenie tych typów broni spotyka się też terminy: spisa firuiska.

. Nazwę tę odnoszono do szeregu podobnych broni drzewcowych. służące jednocześnie jako podpór­ ka pod muszkiet i narzędzie). (Livrustkammaren.Broń drzewcowa Berdysze i halabardy (po prawej) 1. nazwę „topór typu Jedburg". 1600 r. Szwajcaria. 4. początek XVI w. Topór bojowy z wykształconymi cechami halabardy. 1600 r. Szwajcaria. ok. 7. mocno wypukłe os­ trze. Sztokholm). broń występowała powszechnie w Rosji. Anglosascy bronioznawcy stosują do tego rodzaju broni. ok. w swej najbardziej rozwiniętej formie. 2. Halabarda przybocznej gwardii bllektora Saskiego. 5. Żeleźce berdysza odznaczało się bardzo długim ostrzem. Halabarda. Pokazany egzemplarz pochodzi z końca XVI w. Charakterystyczna forma topora bojowego na długim drzewcu. żeleźce było mocowane do drewna w dwu punktach. Zwraca uwagę topór o podwójnie zakrzywionym ostrzu i niezwykle wydamy grot. Halabarda. Typ pokazany tutaj nazywany jest wuge. 6. Ok. Szkocki topór bojowy zwany Lochuber.. 1400 r. Wczesne halabardy tego kształtu są obecnie nazywane „typem Sempach". W tym kraju należy szukać początlćów tej broni i jej nazwy. Berdysz jest toporem osadzonym na długim drzewcu. 8. 3. Halabarda. Berdysz (po lewej). który miał jakoby ułatwiać" wspinanie się na mury. Ok. ok. Rosyjskie berdysze miały zwykle bardzo długie. Szwajcaria. pochodzącej głównie ze Szkocji. Tu berdysz rosyjski z początków XVIII w'. 1600 r. Używana zwłaszcza w Rosji (w czasach Jana I T Sobieskiego T piechota polska miała berdysze. Topór bojowy z dodatkowym hakiem. 1475 r.

1500 r. Odmiana halabardy. Dekorowana ornamentem trawionym. XVI w. ok. 1470 r. Guards" (3 pułk Gwardii Pieszej). 6. Halabarda. gwardii przybocznej cesarza Ferdynanda I. 5. Rodzaj młotka rycerskiego (nadziaka). 1650 r. XVI w. Włochy. 7. Prawdopodobnie Francja. 61 . Datowana na 1563 r. Charakterystyczny dla tego typu broni. 9. potem zastąpiono je szpontonami. w której hak ma kształt obucha. Młot lucerneński. 3. Pokazany egzemplarz ma ażurowany topór i hak oraz niezwykle długi grot. Z żeleźcem charakterystycznym dla gizarmy. 1500 r. ok. Europa. Halabarda z grotem w kształcie głowni szabli. 8. pochodzącej z Półwyspu Iberyjskiego jest półksiężycowaty topór. Halabarda wykonana w Arboga (Szwecja). Prawdopodobnie Szwajcaria. Wiedeń). Brytyjska halabarda odoficcrska. halabardy były w armii brytyjskiej oznaką stopnia. ok. opór nosi oznaczenie „3rd Regt. Odmiana halabardy. koniec XVII w. Do 1792 roku. C Topory i halabardy (po lewej) 1. Szwajcaria lub Niemcy. ok. 4. Wariant występujący rzadko. Hiszpania.Broń biała ręczna Halabarda paradna (poniżej). Prawdopodobnie Francja. Żeleźce topora bojowego z wydatnym obuchem. Halabarda. zaprojektowanym przez Hansa Polheimera Młodszego (Kunsthistorisches Museum. 2. z lat 1400-1450. osadzonego na długim drzewcu. w drugiej połowie XVII w. Zwraca uwagę tarczkowata osłona dłoni.

Anglia. rodzaj japońskiej broni drzewcowej. XVI w. z monogramem cesarza Rudolfa 11. 3. owszechnie noszony w tym raju. Hiszpania. Zwykle związana z ruchami plebejskimi. 18. Zwykle należało do wyposażenia E straży miejskich. Odmiana glewii z hakiem. grot żeleźca w kształcie nurka. Prawdopodobnie szwajcarska. powstała /. Ok. ok. gizarmy i pozostała broń drzewcowa 1. 1500 r. Naginała. szyję lub u d o . popularna broń drzewcowi. Sprężynujące ramiona pozwalały złapać przeciwnika za szyję. Tzw. 14. Francja. 7. i w Powstaniu Styczniowym 1863-64. Gizarma. 6. tasaka do trzebienia krzewów. Konstrukq'a umożliwiała schwytanie człowieka za n p . Włochy. Glewia. Weneq'a. Połowa XVII w.Broń drzewcowa Glewic. uniemożliwiał schwytanemu jakikolwiek ruch. Anglia. Niemcy lub Szwajcaria. 1450 r. Urządzenie podobne do przedstawionego pod nr. Gizarma. tu skomplikowana forma pochodząca z Włoch. 1600 r. Żeleźce trawione. 16. Gizarma angielska. Broń tego typu we Francji nazywano coteau de breche. ok. 1530 r. 1685 r. 1675 r. japońska broń drzewcowa. groźnej broni. Buntu Momoutha. Żeleźce w kształcie skróconej głowni miecza japońskiego. ok. Francja. ok. Paradna glewia straży Pałacu Dożów w Wenecji. pocz. ok. 4. Konstrukcja żeleica umożliwiała schwytanie przeciwnika za obszerny ubiór. XV w. półksiężyc. Urządzenie do chwytania i prowadzenia przestępców. 9. Rolnicza kosa okuta na sztorc . Gizarma. 12. 16. 8. Glewia. Nazywana tam faudiard. Hak u podstawy. 10. Augsburg. XVI w. Widły bojowe. 13. Stąd też nazwa „chwytacz rękawów". Pokazany egzemplarz z czasów tzw. ok. W Polsce na szeroką skalę użyta podczas Insurekcji Kościuszkowskiej w 1794 r. 17. garami. 15. Broń drzewcowa z Jawy (środkowa część wyspy). 11. broń drzewcowa o d w u grotach. 1577 r. Sodę.rodzaj improwizowanej. 5. Widły bojowe. Glewia. ok. 1515 r. 1500 r. Anglia. 2. 62 . okVi500 r.

4. należąca prawdopodobnie do Henryka VIII. 1916 r. Kopie i lance (po lewej) 1. wzór 1842. drzewce jesionowe. w przekroju poprzecznym. zaopatrzona w charakterystyczną tarczkę żelazną osłaniającą dłoń. że w sprzyjających okolicznościach lance zapewniają przewagę nad przeciwnikiem. wzór 1885. Proporczyk czerwono-biały. podczas szarży. Stalowa lanca plemienia Mahratta z zachodnich i centralnych rejonów Indii. Wiązana z niemiecką zbroją turniejową z końca XV w. Silnie zwężony odcinek w tylnej części. Drewniana kopia turniejowa. T. Wykonana jako rura stalowa o cienkich ściankach. XVIIT w. temblak i uchwyt z rzemienia. 3. Grot stalowy. mające chronić drzewce przed cięciami szabli. połączony był z cylindryczną tuleją wyposażoną w dwa krótkie wąsy. Wydrążona drewniana kopia turniejowa. Łączna długość pokazanej lancy wynosiła 2. jednego z pułków armii indyjskiej. t Trawiona dekoracja (poniżej). Kopia turniejowa. tworzył uchwyt dla dłoni. Uważano. Brytyjska lanca. Wiązana z niemiecką zbroją turniejową z początku XVI w. kanclowana dla zmniejszenia ciężaru.5m (Museo de Artilleria. Lance stosowano jeszcze w wielu armiach biorących w udział w I wojnie światowej. < CC U 63 O < . Grot romboidalny. Madryt).B r o ń biała ręczna Lansjer (powyżej). króla Anglii. 2. fego typu kopie konstruowano z myślą o ich efektownym skruszeniu w momencie uderzenia o przeciwnika (Tower. Londyn). rotu hiszpańskiej lancy awaleryjskiej. 5.

. E Sposób mocowania bagnetu (po lewej). bagnety zwykle miały sprężynę umożliwiającą błyskawiczne ich rozłożenie. 4. przez długi czas był wynikiem określonego sposobu ładowania broni odprzociowej. Jego pierwotną i najważniejszą rolą była zamiana muszkietu w rodzaj krótkiej piki. Większość armii wprowadziła krótkie bagnety typu nożowego. Wykluczone było umieszczenie go poniżej lufy. Ponieważ broń tę przeznaczano do samoobrony w nagłych sytuacjach. jak i poniżej jej wylotu. ale także i piechocie przeciwnika. Jedynym prostym rozwiązaniem.Bagnety Bagnet. by móc swobodnie poruszać dłonią trzymającą stempel. z Francji. zaszły jednak istotne zmiany w tym zakresie. W ciągu XVII w. Wynalazek bagnetu dawał muszkieterowi możliwość samoobrony. gdyż zasłaniałaby muszkę. to najczęstsze przykłady takich rozwiązań. Bagnet szpuntowy. często miała stałe. Od czasów I wojny światowej. Głownia musiała być odsunięta od ścianki lufy na tyle. Głownia zakończona tuleją dopasowaną do zewnętrznej średnicy wylotowej części lufy.bagnet mógł mieć głownię położoną znacznie bliżej lufy. Jedna z klasyfikacji bagnetów. 2. Często. będące w istocie rzeczy bardziej użytecznymi na co dzień nożami niż uniwersalnymi narzędziami. Jednocześnie tuleja służyć mogła jako prymitywna rękojeść. jak ten bagnet przedstawiony na XIX-wiecznej ilustraqi (powyżej). dającą się umocować do wylotowej części lufy broni palnej. Pierwsze wzmianki o bagnetach pochodzą z 1647 r. umożliwiającą szybkie rozłożenie. w tulei wykonano prowadnicę współpracującą z od­ powiednim występem na lufie (np. Najwcześniejszy bagnet. gdyż posiadał dzięki niemu skuteczną broń drzewcową. składane bagnety. oddziały pikinierów były niezbędne. 3. Broń do obrony osobistej XVIII i XIX w. Dla lepszego zamoco­ wania. dla lepszego zamocowania bagnetu. opiera się na sposobie osadzania ich na broni palnej (powyżej) 1. Bagnet stały. był agnet tulejowy z charakterystycznie wygiętą u nasady głownią. Czasem stosowano sprężynę. Zwracano na to uwagę jeszcze w obecnym stuleciu. Dopiero wprowadzenie broni odtylcowej poprawiło sytuację . najczęściej zawiasem umożliwiającym składanie głowni pod lufę. Były to bagnety szpuntowe. aby zapewnić skuteczną osłonę muszkieterom podczas ładowania broni. 64 . Głownia bagnetu nie mogła być osadzona nad lufą. o łącznej długości ok. ponieważ tu znajdował się stempel do nabijania broni. muszką). Konstrukcyjnie związany (zwykle) z lufą broni. blokowanej zatrzaskiem) współpracujący z odpowiednim występem na lufie. w jelcu wykonuje się otwór dopasowany do wylotu lufy. Garłacz (a) i krócica (b). Wyglądały podobnie. W rękojeści bagnetu wykonano zaczep (zwykle w postaci prowadnicy. Bagnet nożowy. prosta głownia ze stożkowatą rękojeścią umożliwiającą wsunięcie jej w przewód lufy. 30 cm. spełniającym wszystkie rzedstawione wymogi. Bagnet tulejowy. można najogólniej określić jako głownię. Żołnierzy szkolono w używaniu bagnetów przeciw atakowi kawalerii.

Druga wersja bagnetu wprowadzonego w 1801 r. Bagnet w obronie. 65 . nic wytrzymywała nerwowo i uciekała.narzędzie przydatne żołnierzowi w warunkach polowych. Ćwiczenia we władaniu bagne­ tem. co dawało piechurowi możliwość dosięgnięcia jeźdźca. Niegdyś. Bagnet . wprowadzono go w 1962 r. Zaprojektowany do karabinka powtarzalnego Lee Enfield No 1. mają jednak na celu w więk­ szym stopniu rozwój agresywności niz rzeczywiste przygotowanie do walki wręcz. Przekonanie o wysokich walorach bagnetu jako broni przetrwało do XX w. Bagnet . Bagnet był istotną bronią podczas natarcia piechoty. Bagnet . mogącej przemieszczać się na polu walki na tyle szybko. a tym samym umożliwiało skuteczną obronę. Bagnet nożowy. Nawet i dziś karabinki automatyczne i pistolety maszynowe wyposaża się w bagne­ ty. otrzymywało się krótką mackę. zwykle stosowano szyk dwuszeregowy. Istnieją świadectwa. w XVIII i XIX w. 6. Pozwalało to żołnierzowi na poruszanie się po terenie zaminowanym. skuteczne przecinanie drutów kolczastych. formacja od czoła najeżona była bagnetami. których żołnierze musieli dysponować skutecznym narzędziem umożliwiającym cięcie drewna lub faszyny. 2 m. c. Zwykle przeznaczony dla saperów i artylerzystów. tj. dla oddziałów strzelców armii brytyjskiej. Po założeniu brytyjskiego bagnetu No 4 na trzonek łopatki. Prusy.maczeta. Rękojeść mosiężna.tasak do skałkowego karabinu gwintowanego Bakera. Typ ten z założenia miał pełnić funkcję noża. Atak na bagnety. d. potrzebnych do prac fortyfikacyjnych itp.Broń biała ręczna £ Walka na bagnety (powyżej) a. Bagnety wielofunkcyjne 1. Wprowadzona w USA pod oznaczeniem US M 1873 do karabinu Spriengfield. Z tego właśnie względu. w 1943 r. Erzez długi czas łączna długość arabinu z bagnetem wynosiła ok. któraś ze stron. że nie starczało ' iż czasu na powtórne nabicie roni. 4. wzór M 1871. Zwykle. Bagnet .nożyce cio cięcia drutu. 3. Stosowanie takiej taktyki wymagało od własnych oddziałów znacznie lepszej dyscypliny niż w wojskach nieprzyjaciela. Australijski eksperymentalny bagnet. umożliwia m. że do zwarcia dochodziło niezmiernie rzadko. pierwszej przepisowej broni odtylcowej armii amerykańskiej. mający służyć do wyrąbywania ścieżek w dżungli.łopatka. Niezwykła konstrukcja pozwalająca na okopywanie się. rosyjski bagnet do karabinka automaty­ cznego AK 47 (Kałasznikow). a oba szeregi osłaniały się nawzajem podczas nabijania broni. 5. największym zagrożeniem dla piechura był nagły atak kawalerii.in. Pierwotny sposób użycia. Bagnet . b. przy czym żołnierze pierwszego szeregu przyklękali. Wykonuje się go zwykle jako wielofunkcyjny nóż . W efekcie. Razem ze specjalnie zaprojektowaną pochwą.macka saperska. Bagnet . Pokazano bagnet US M7 do karabinka automatycznego Ml 6. 7. 2.piła. a więc tych rodzajów wojsk. W czasach świetności bagnetu. Głównym argumen­ tem przemawiającym za utrzyma­ niem współcześnie bagnetu jest jego uniwersalność.

ok. Był to niezwykle istotny krok w dziejach bagnetu. 66 . zaś blokadę stanowiła sprężyna widoczna w rękojeści . Jego dhigość pozwalała na samodzielne użycie jako tasaka. okucia mosiężne. ze stożkowatą rękojeścią. Bagnet szpuntowy z muszelkowatą tarczką jelca. 4.Bagnety szpuntowe Bagnety szpuntowe (po lewej) 1. Anglia. Bagnet szpuntowy z płaską głownią. jako broń myśliwska przetrwał do XIX w. Służył również do patroszenia i zdejmowania skóry z ubitej zwierzyny. żelazna. 1680 r. 2. Myśliwski kordelas szpuntowy. Bagnet szpuntowy o lekko zakrzywionej głowni i obustronnie ostrzonym sztychu.. Podstawowymi jego w a d a m i była możliwość łatwego wypadnięcia z lufy lub przeciwnie: zaklinowanie się w niej. Zdobienie głowicy rękojeści i jelca. Szwedzki bagnet. 5. szczególnie w Hiszpanii. typowy przedstawiciel tego typu broni żołnierskiej w Końcu XVII w. która mogła być w s u w a n a do lufy. stylizowanymi główkami w nełmach było dość powszechną praktyką w końcu XVII w. Angielski bagnet szpuntowy (poniżej). trzon rękojeści z kości słoniowej. Założenie bagnetu wykluczało załadowanie czy oddanie strzału. Mimo to. Mógł być użyty jako ostatni środek obrony przed szarżującym dzikiem. Stanowił formę przejściową rękojeść osadzano w d w u pierścieniach umocowanych u wylotu lufy. Głownia sygnowana „Carolus Rex Dei Gratia". Bagnet szpuntowy jest najwcześniejszą i zarazem najprostszą formą bagnetu: był to po prostu sztylet. Głownia płomienista. o szerokiej i zwężającej się głowni. Szpuntowy bagnet.co odróżniało go od innych bagnetów szpuntowych. 1670 r. powszechnie stosowany w Hiszpanii do polowy XIX w. 3. wprowadzony w 1692 r. 6. ok. gdzie u ż y w a n o go jako ostatecznego środka obrony w polowaniach na dziki.

Bagnet do holenderskiego karabinka M 1826/30. po złożeniu ku tyłowi. Wioski bagnet składany do karabinka Mannlicher Carcano 1891. mocowana do lufy zawiasem. Teleskopowo chowany „wycior" do karabinu Spriengfield M 1884. we Włoszech i Chinach. tórej całkowita długość wynosiła 101 cm. 6. Jedna z wielu odmian głowni. Chiński składany bagnet. stosowany w karabinkach Arisaka. Czechosłowacki bagnet . ZSRR. Ma on głownię o długości 22. Pokazano tu f łownie częściowo wysuniętą. Po rozłożeniu głownia blokowana była specjalnym występem pod lufą i sprężynującym zatrzaskiem. 2. ale po bocznej ściance łoża. Japoński bagnet składany typ 44 z 1911 r. Często montowano je do krocie i garłaczy. E Bagnety stałe to bagnety na trwałe połączone z bronią. 3. Zwykle składane (lub rzadziej: wsuwane) wzdłuż lufy ku tyłowi. typ 53. była utrzymywana w tym położeniu dzięki zatrzaskowi.1 cm i różni się oa pierwowzoru jedynie szczegółami. Jest to wierna kopia AK 47 z bagnetem wzorowanym na bagnecie do kbk Mosin wz. Głownia o trójkątnym przekroju od typowego bagnetu tulejowego. 5. Głownia typu nożowego.Bagnety stałe Broń b i a ł a r ę c z n a Bagnety stałe (po lewej) 1. 4. W użyciu były również inne systemy łączenia jej z lufą.składany od karabinka samopowtarzalnego M 1952. 1944. Osobliwością jest sposób składania głowni . . Chiński karabinek typ 56/1 (poniżej).. do karabinka samopowtarzalnego SKS. używanych w XVIII i XIX wv do obrony osobistej. Bagnet wsuwano w wyżłobienie łoża pod lufą pozostałe po stemplu niepotrzebnym już w broni odtylcowej (broń tę rzerabiano z odprzodowych apiszonówek). 7.ku tyłowi. Głownia. Bagnet od garłacza do samoobrony. zwłaszcza w krajach b. Występują też w broni współczesnej.

Tuleja (będąca po prostu kawałkiem rury o tak dobranej wewnętrznej średnicy. by tworzyły rękojeść. Pochwa z twardej skóry. Bagnet tulejowy był istotnym ulepszeniem pierwot­ nych bagnetów szpuntowych. nazywanego przez żołnierzy Brown Bess. 6. kolanko d. Nadzwyczaj długa głownia miała rekompensować niewielkie wymiary karabinka. 1841. ponieważ pozwalał na strzelanie i ładowanie broni bez konieczności jego ściągania. Brytania. a później także blokadę. Gdy nie był używany. ok.Brytania. od angielskiego karabinu skałkowego. Bagnet tulejowy do karabinka minerów i saperów wz.Bagnety tulejowe Bagnety tulejowe (po lewej) 1. Był to standardowy bagnet piechoty brytyjskiej w latach 1740-1840. 2. tworzącą w przekroju krzyż równoramienny. Ścianki tulei ukształtowano tak. Jego odmiany stosowano jeszcze w II wojnie światowej. Produkowany w latach 1845-53 dla potrzeb brytyjskich oddziałów w Indiach. Bagnet tulejowy do francuskiego karabinka M1837 i karabinu wałowego M1838 (nazwa francus­ ka: Baionette Sabre). Bagnet do karabinka Egga z 1784 r. zapobiegającą przypadkowemu zsunięciu się z lufy. a nawet i później. Mosiężną rękojeść zdejmowano przed założeniem bagnetu na broń. W bagnety tego rodzaju zaopatrywano się indywidualnie.. Części bagnetu tulęj owego a. 3. 68 . Po założeniu. pozwa­ lało na zwiększenie użyteczności bagnetu. 4. z pochwą. szczelina c.pozwalało to na ruchy stemplem podczas nabijania broni. W. W. Brytyjski bagnet dla oddziałów ochotniczych obrony terytorialnej z czasów wojen napoleońskich. tuleja b. Przeznaczony był dla kawalerzystów. ramię e. głownia jednosieczna typu jataganowego. 1891. 5. używany przez armię rosyjską i radziecką.Nagant wz. Bagnet tulejowy do karabinka saperów Kompanii Wschodnioindyjskiej. poniżej lufy. okuta mosiądzem. Miał charakterystycz­ ną głownię. głownia Bagnet tulejowy (poniżej). 1865 r. Przed założeniem bagnetu na lufę należało ściągnąć z tulei widoczną rękojeść. Bagnet do karabinu powtarzal­ nego Mosin . Prancuski bagnet tulejowy do karabinka rewolwerowego systemu Perrina. głownia bagnetu znajdowała się po prawej stronie broni . bagnet noszono skierowany sztychem do tyłu. Eksperymentalne połączenie głowni typu tasaka z piłą.. 7. by dała się wsunąć na wylot lufy) miała wyciętą szczelinę na podstawę muszki.

łopatka M 1873. Bagnet kłujący No 4. Głownia płaska. Amerykański bagnet . Współczesny belgijski bagnet tulejowy do karabinu automatycznego FNFAL będącego podstawowym typem broni strzeleckiej w Holandii. ale z łatwiejszą do wykonania szczeliną spiralną. Szwedzki bagnet z 1696 r. 7. obosiecznej głowni. ówczesnych karabinów. i. b. Sprężynujący zatrzask na głowni miał zapobiec nieprzewidzianemu wyrwaniu bagnetu z pochwy przez np. 2. 7 z 1946 r. We wczesnych bagnetach tuleiowych. 1840 r. Brytyjski bagnet Nr. Bagnet tulejowy o płaskiej. w karabinie angielskim Brown Bess. Przeznaczony do karabinka powtarzalnego Enfield No. Zaskakiwał on na kołnierz tulei. Stosowany na ograniczoną skalę w oddziałach brytyjskich w Indiach. zwężającej się ku sztychowi. od 1740 do 1840 r. 3. Zwraca uwagę ryty ornament. RPA i innych krajach. Bagnet ze zwijaną tuleją. Podobnie wyglądały bagnety wszystkich niemal. Anglia. c.pozwalało to używać bagnet jak zwykły nóż (było to unikalne rozwiązanie). Tuleja ze sprężyną blokującą. 1700 r. zakończona przy kolanku prymitywną tarczką. wskrzeszająca ideę tulei. ostrze ząbkowane. Bagnet policyjny. by muszka weszła w odpowiednie wycięcie. Szczelinowa. Identyczne rozwiązanie jak wyżej. Aby zdjąć bagnet. bagnet Kompanii Wschodni oindyjskiej. Po nałożeniu tulei na lufę tak. Tzw. Po założeniu bagnetu na lufę należało przekręcić pierścień. Tuleja ze śrubą dociskową. Duński wynalazek z 1794 r. że nie było często kopiowane. g. należało obrócić o 90 tylną część tulei. konwojowanego przestępcę. Tuleja francuskiego bagnetu z pierścieniem blokującym. 4 i pistoletu maszynowego Sten Mk 5. 69 .. którym ozdobiono tę broń. Myśliwski bagnet hiszpański z potowy XIX w. co zapobiegało przypadkowemu odłączeniu bagnetu. 4.pełna tuleja z wyciętą szczeliną. Tuleja austriacka. i. Do łoża umocowano sprężynujący hak. Brytyjska konstrukcja z czasów II wojny światowej. W przekroju poprzecznym głownia trójkątna. 6. do odtylcowego jednostrzałowego karabinu Spriengheld. dziwne. e. Typu tego używano w Anglii jeszcze w początku XVIII w. d. Na lufie umieszczono dwa rygle współpracujące z odpowiednimi wycięciami tulei (na rysunku niewidoczne). Zaczep hanowerski. Proste i skuteczne rozwiązanie. tuleję zwijano z płaskownika pozwalało to na łatwe dopasowanie jej średnicy do różnych egzemplarzy broni. h. Tuleja obracała się na osi o 180 stopni. wprowadzonego w tym właśnie roku. z ok. używany przez armię tego kraju przez 50 lat. Stosowana np. Wykonany z mosiądzu. blokując ją muszką. tworząc głowicę rękojeści blol Lowaną zatrzaskiem . Głownia płaska. Republice Irlandii. Rodzaje tulei a. Zaczep sprężynowy systemu Kyhla. Amerykański bagnet tulejowy M 1872. Zwykłe rozwiązanie .Broń biała ręczna Bagnety tulejowe (po lewej) 1. należało dwoma palcami unieść skrzydełka zaczepu pociągając jednocześnie za tuleję. Prawdopodobnie angielski. f. 5.

z założoną nań skórzaną żabką. umożliwiającą noszenie bagnetu na pasie. 4. do odtylcowegojednostrzałowego karabinu Chassepot. Proćlukowany w latach 1914-45. że próbowano stworzyć bardziej uniwersalną odmianę tasaka. w praktyce okazały się zbyt duże i ciężkie jako bagnety. do karabinu odtylcowego z magazynkiem rurowym Grass. zarówno armia cesarska jak i Wehrmacht. 1788/1801. W XVIII w. Bagnet F. Pokazano również pochwę ze stalowej blachy. Bagnet . 2. Trzon rękojeści mosiężny. drugi model. został przystosowany do osadzania na lufie karabinu. Jednakże bagnety o dużych głowniach. moletowany. jego drugie ramię mogło pemić funkcję haka. Głowica rękojeści mosiężna. charakterystycznym dla bagnetów amerykańskich i hiszpańskich. była ona jednak zbyt ciężka jako bagnet. Zrozumiałe. Pozwalało to na swobodne manipulowanie stemplem podczas nabijania broni. Duński bagnet . W. rozwiązanie: zaczep w postaci poziomego pręta umieszczonego nad rękojeścią. 5. tasaki.Bagnety nożowe Bagnety nożowe (po lewej) 1.lcho (nazwa od nazwiska projektodawcy). Bagnet marynarki USA M 1870. wzór 1859. wzorem „rybiej łuski".tasak wz. mogące dobrze spełniać rolę tasaka. okładziny czernione. 6. Przeznaczony do odtylcowego. Niemiecki bagnet M 84/98 (poniżej). Kształt głowni nawiązuje do głowni kukfi. Brytyjski tasak marynarski. . Francuski bagnet M 1866. 7. Bagnet francuski M 1874. Rękojeść stalowa / czernionymi okładzinami. jelec zakończony półksiężycowatym toporem. osiągano to za pomocą prowadnicy z zatrzaskową blokadą w głowicy rękojeści i pierścienia wykonanego w jelcu. pierwszy model. do hiszpańskiego karabinka M 1857. żołnierze powszechnie uzbrajani byli dodatkowo w tzw. Rękojeść stalowa. Jataganowy kształt głowni jest reminiscencją wcześniejszych bagnetów do karabinów odprzodowych. Rękojeść mosiężna. Zastosowano tu inne niż zwykle. 3. Zaprojektowano je z zamiarem spełniania funkcji użytecznego dla żołnierza narzędzia. W tego typu bagnety wyposażone były niemieckie siły zbrojne. Pokazany tutaj tasak. Grzbiet głowni z piłą. Jej konstrukcja pozwalała na osadzenie bagnetu u wylotu lufy.Henry. Większość współczesnych bagnetów jest typu nożowego. Lekki i skuteczny w użyciu.halabarda. 1871 r. Zwykle. był produkowany w dużych ilościach. jednostrzałowego karabinu Martini . Wyprodukowano niewielkie jego ilości. Brytania. Bagnety nożowe miały w pełni wykształconą rękojeść. do karabinka Enfield w wersji Short Naval (skrócona wersja odprzodowego Enfielda 1853). okładziny drewniane. Głownia płomienista. W niektórych krajach używany do dziś.

zaczep szynowy g. 4. Rękojeść była schow­ kiem na uniwersalny przybornik przypominający scyzoryk (7 b). od 1850 roku. Powszechnie używany do karabinów Mauser 1898.bagnet do kb Mauser 98. do karabinu'powtarzalnego Lee . Pokazano wersję saperską Z piłą na grzbiecie. nabywając pry­ watnie.nfield. Wielka Brytania. umieszczono w głowicy rękojeści bagnetu. Niemiecki nóż okopowy . Brytyjski bagnet wz. Dodatkowo wzmacniano połączenie wykonując pierścień w jelcu . c. Części rękojeści bagnetu głownia pierścień jelca jelec okładziny rękojeści zatrzask sprężynowy (tu z płaską sprężyną) i. w pełni odpowiadający nowoczesnym kryteriom. Zrezygnowano z niego w 1913 r. Okładziny rękojeści z tworzywa sztucznego.4). 8. Niemiecki karabin Mauser 98.Enfield wz. do karabinka automatycznego AK 60 (Valmet). 6. 1940 r. 3. Sposoby mocowania bagnetów nożowych (po lewej) Stosowano głównie dwie metody: prowadnicę ze sprężynującym za­ trzaskiem w głowicy rękojeści (1. 1. Niemiecki bagnet M 189 zwykle nazywany „nożem rzeźnickim' ze względu na kształt głowni. 1907 do kbk Lee Enneld. Karabinek Mauser . współpracującą z odpowiednio ukształtowanym zaczepem szyno­ wym na lufie czy łożu. ok. podczas I wojny światowej. 2. Bagnet nożowy do karabinka automatycznego AR 10. Stosowany na ograniczoną skalę przez armie brytyjską i amerykańską. 2. ale dość powszech­ nie go używano. Karabin gwintowany Bakera. Brytanii. Był noszony jako przepisowa część munduru służbowego.2). głownia daje się złożyć. e. . 71 £ ^ O ^ @ (powyżej) a.Broń biała ręczna Bagnety nożowe (po lewo) 1. Zwraca uwagę haczykowato wygięty jelec przeznaczony do wychwytywania głowni bagnetów przeciwnika. ze sprężyną spiralną. blisko jej ścianek. Pokazano kilka charakterystycznych rozwiązań. Podobnie jak w przy­ kładzie nr 1. przycisk zatrzasku n. W broni odtylcowej bagnet mógł być mocowany poniżej lufy. Fiński bagnet M 1960. Całość wykonana ze stali. wprowadzony w Wlk. Był to pierwszy bagnet nożowy.Metford. Bagnet brytyjski M 1888 Mk 2. Sprzedawano go tylko komercyjnie. Wielka Brytania 1800 r. z ostrzem zwróconym ku dołowi. 7a. Połączenie wzmacniał zatrzask w postaci płaskiej sprężyny (c).. Po zdjęciu z karabinka. Odprzodowy karabinek gwinto­ wany F.Niemiecki bagnet policyjny. współpracującą z odpowiednio ukształtowanym zaczepem (b). Większość egzemplarzy nie miała zaczepów do osadzania na karabinie. b. 4. 5. Ostrze obosieczne. Nie był oficjalnie wprowadzony. 1888 r. Mosiężna rękojeść miała wyfrezowaną podłuż­ ną szczelinę (a). 1914 i 1917. konieczność dostępu' do stempla wymusiła mocowanie bagnetu po prawej stronie broni.obejmował on wylot lufy (3. głowica Części b) i c) tworzą całość krzyża (jelca). d. Okładziny z rogu jelenia z nałożoną niklowaną miniaturą godła policyjnego. III Rzesza. Zatrzask. 3. Po założeniu bagnet znajdował się po prawej stronie karabinu. zaskakujący za hak zaczepu (d). w postaci płaskiego pręta umocowanego na stałe do luf)'. firmy Armalite. Radziecki bagnet nożowy do karabinka automatycznego Kałasz­ nikowa (AK 47). Duże ilości pierwszego modelu tego bagnetu są nadal używane.

Indyjska broń do odbijania ciosów. 5. Współczesny francuski kastet metalowy. Wykonany z przeznaczeniem do walk wręcz. mogące służyć jako broń. Często używana jako uzupełnienie szabli i miecza. trzymana w lewej ręce. USA. Podrozdział obejmuje przedmioty służące do wzmocnienia skuteczności ciosu pięści lub ręki ludzkiej. 72 . Kastet odlany z ołowiu. Wiele spośród tych ostatnich mogło być używane również ofensywnie. gdzie boks był popularnym sportem. 2. 8. 6. Rękawica żelazna. Kastet . str. naśladujących obrażenia zadane przez dzikie zwierzęta. 29). to idea wywodząca się. Zaostrzone końce rogów mogły służyć do zadawania przeciwnikowi ciosów. g d y tylko nadarzała się do tego sposobność. 7. aż po urządzenia skonstruowane z myślą o parowaniu ciosów. Wzmocnienie skuteczności ciosu pięści. znalezisko z jednego z pól bitewnych wojny secesyjnej 1861-65. Urządzenia wzmacniające skuteczność ciosu (po lewej) 1. kastet i mały rewolwer. By ułatwić poderżnięcie gardła schwytanego od tyłu przeciwnika (najczęściej zaskoczonego wartownika) głownię ostrzono do samej rękojeści. łączącą głownię noża. 4. Skonstruowana jako narzędzie do zadawania ran.Varia Pokazano tu przedmioty. przedstawiającej odpoczywającego pięściarza (powyżej). Bagh nakh. "Pistolet Apacza". 3. pochodząca ze średniowiecznej zbroi. Hora. Indyjska broń o pięciu ostrzach. co najmniej ze starożytnego Rzymu. rodzaj broni indyjskiej. indyjski kastet kościany. a nie mieszczące się w przyjętej klasyfikaq'i.nóż okopowy. składająca się z rogów antylopy z tarczą osłaniającą dłoń. Tak nazywano w handlu dziewiętnastowieczną broń kombinowaną. jak można sądzić po rzeźbie. „tygrysie pazury . Madu (po prawej). Jedna z licznych odmian sztyletu katar (por. toczących się na pierwszej linii frontu.

Choć pokazane przedmioty nie nadają się do zastosowania jako broń wojskowa. Japonia. jest nieskończenie wiele. chińska broń w kształcie łańcucha. Kan sin ke. to jednak często używane są. B. Japońska bron do odbijania cios6w. jak i zadawania ciosów kulą lub dziobem nadziaka. zaostrzony na obu końcach z półksiężycowatym żeleźcem. z Kon sin ke).. które w potrzebie. Jittei. łańcuchy A. 20) z przymocowaną n łańcuchu kulą. Turecka nahajka z rękojeścią z masywnego pozłacanego srebra.str.Broń biała ręczna Kusarigatna (po prawej). 2. nazwa oznacza mniej więcej „łamacz hełmów". Jednym z charakterystycznych przykładów z naszych czasów. używany w bijatykach gangów młodzieżowych w USA (por. Okrągły pręt żelazny. 3. jako improwizowana broń w nagłych sytuacjach. prosta pałka stalowa 7 rękojeścią. osłaniającym uchwyt. (powyżej) Broń improwizowana (po prawej) Przedmiotów.„łamacz głowni"). Broń do parowania ciosów (po lewej) 1. Hachiwara. parowano nim ciosy przeciwnika. 73 z < o: < © . może być łańcuch od roweru czy motocykla.32 . Chiny. Japonia (por. Pejcze. lub przy okazji stają się bronią. ewentualnie mógł służyć do łamania głowni. składająca się z nadziaka (por. nahajki. str. Miał być trzymany lewą ręką.'Używano jej do parowania ciosów miecza.

Rozdział drugi POCISKI MIOTANE RĘCZNIE Przedmioty. Niektóre przyrządy. Pociski miotane ręcznie. oszczepy. to skuteczne ich użycie wymaga jednak zręczności i siły fizycznej. zostaną omówione w tym rozdziale.nie kumulują energii napędowej. oręż ta może być przydatną bronią. I 74 Grad kamieni (po prawej). Świadczy o tym skuteczność aborygenów podczas polowań za pomocą bumerangów. 1972 r. znacznie zwiększają rozmach i skuteczność działania. Irlandia Północna.w odróżnieniu od łuków czy prochu strzelniczego . Nie posiadają one urządzeń umożliwiających wystrzał. n p . ponieważ one . . Chociaż pociski miotane ręcznie cechują się prostą budową. wyposażone w proste przyrządy. Historia tej broni wywodzi się z prymitywnego kija lub kamienia. gdyż energia napędowa pochodzi zawsze z mięśni użytkownika. W rękach ludzi. nadają się idealnie do wykorzystania jako broń prosta. nadające się do rzucania ręką. Mogą o n e jedynie wzmacniać tę energię. n p . W wielu przypadkach. którzy osiągnęli tę zręczność dzięki systematycznemu treningowi. proce. rozwój ten przebiegał niezależnie. Kamień nadal jest używany jako najprostszy rodzaj broni rzutowej. których rozwój zastosowań doprowadził do wykształcenia się prostej broni ręcznej.

.

2. zwiększając rozmach i zasięg miotania (np. bola). wzmacnia działanie dźwigni na ręce oszczepnika. poprzez wprowadzenie go w ruch obrotowy. 5. dźwignia wzmacnia skuteczność rzutu maczugi z masywną głowicą. Kij lub drąg przedłuża ramię rzutu i działa jak dźwignia. Wgłębienie wydrążone u nasady drzewca do umieszczenia kamienia. rzymski amentum). australijska woomera). Korzystna aerodynamicznie forma przekroju poprzecznego zwiększa zasięg działania (np. luźno przymocowany do drzewca działa jako dźwignia. części pocisku (po prawej) 1. W tym przypadku. pierścień miotający. bumerang).Wsparcie rzutu W podrozdziale tym przedstawiono środki pomocnicze. czakram.jak pokazuje to scena z oblężenia. Wykorzystanie specjalnych narzędzi jako procy (po prawej) A. D. działa jak dźwignia. Pętla rzemienna na oszczepie. Inkowie obrzucali kamieniami hiszpańskich konkwistadorów). w momencie wyrzutu (np. przed wykonaniem rzutu (np. E. C. Sznur z uchwytem. zwiększające skuteczność i zasięg pocisków miotanych ręcznie. szuriken). 76 . 3. Obrońcy zrzucali z wież i murów na oblegających kamienie. średniowieczny fustibal). Specjalny. Omówione zostaną także przedmioty oddzielające się od pocisku. Proca oszczepowa. 4. Jeśli drzew­ ce jest w środku wydrążone. opływowy przekrój poprzeczny pocisku zmniejsza opór powietrza podczas lotu (np. Inne. Zasada działania dźwigni wykorzystana jest w procy drzewcowej (np. Proca umożliwia uzyskanie większej energii kinetycznej przez pocisk jeszcze przed jego rzutem (patrz str. bądź zawdzięczać tę funkcję swojemu kształtowi. Wykorzystanie siły ciążenia (po lewej) Najprostszym sposobem zwiększającym skuteczność pocisku jest wykorzystanie naturalnej siły ciążenia . 77). Wykorzystuje się jako dźwignię do miotania kamieni. zdolne do ponownego ich wykorzystania. B. przedstawiona w średniowiecznym rękopisie. Środki pomocnicze. Mogą one stanowić integralną cześć samych pocisków. ważniejsze środki pomocnicze zostaną wyczerpująco omówione w dalszej części encyklopedii. to pozwala na miotanie niewielkich i płaskich kamieni (w ten sposób. Sznur lub rzemień zwiększa siłę rzutu pocisku.

Londyn). koniec XIX w. Pociski procowe w skali 1:1 (po prawej) a. podczas szturmu Rzymian. Prawdopodobnie należała do żołnierza zaciężnego lub była zdobyczą wojenną.n..n. pocisk jak w a.. Użycie jej zostało rozpowszechnione w epoce kamienia w Europie i na Bliskim Wschodzie. d. Afryka Wschodnia.Proce Proca jest najprostszym i prawdopodobnie najlepszym środkiem. Procarze asyryjscy na płaskorzeźbie / Niniwy (po prawej) Pociski m i o t a n e ręcznie Użycie procy (po lewej). Podczas miotania wykonywał procą dwa lub trzy koła (najczęściej wokół głowy) i w odpowiednim momencie puszczał jej wolny koniec. zwiększającym zasięg rzutu kamieniem. Prawdopodobnie pozostałość po oblężeniu Asyryjczyków w 171 r. Jeden z tysięcy krzemieni morskich. Procarz zawijał pętlę wokół palca i przytrzymywał końce kciukiem (a). Przedstawiamy kilka rodzajów proc i autentycznych pocisków. Proca drze w co w a czyli fustibal (po prawej). 77 . 4. pocisk ołowiany z symbolem kotwicy. ze starożytnego Egiptu (brak końcówki). zgromadzonych przez obrońców celtyckich w 44 r. . Anglia. w dwóch kolorach z Mongolii. Proca skórzana z Erytrei. Proca sznurowa. b. pochodzący z Memphis. c. XVIII w. Następnie wkładał pocisk do kieszeni procy. Proce znane są we wszystkich częściach świata. 2. cieszyła się dużym powodzeniem w średniowiecznej europie i była wprawiana w ruch tak jak zwyczajna proca (według ilustracji z ówczesnego rękopisu).e. Proce (po lewej) 1. starogrecki pocisk ołowiany z wyrytym napisem „weź to (Muzeum Brytyjskie.p. p. 3. Egipcjanie prawdopodobnie nie stosowali proc. pocisk kamienny z zamku w Maiden. Wykorzystywano ją do późnego Średniowiecza. Egipt. Proca sznurowa. Proca pleciona z Hawajów.e. Pocisk leciał do celu dzięki sile odśrodkowej (b).z symbolem gwiazdy.

jako broni obuchowej i miotanej. 78 . Laska aborygeńska z owiniętym trzonkiem. W czasie lotu maczuga kieruje się czołem łowicy do przodu (Muzeum tnograficzne. Victoria. Maczugi z drewna (powyżej) 1. Myśliwy ze starożytnego Egiptu. Wyrzeźbione zęby wokół głowicy zwiększały efekt uderzenia. 3. Australia. polujący z lekką laską na ptaki (malowidło ścienne z jednego z grobowców). wykorzystywana przez Zulusów jako broń miotana. f Drewnianych pałek używano podczas polowań na ptaki i małe zwierzęta.Maczugi miotane Większość maczug nadaje się również do miotania. czy uzasadniony jest wysiłek włożony w wykonanie dobrej maczugi. Efekt uderzenia maczugi z masywną głowicą ulega zwiększeniu dzięki zastosowaniu długiej rękojeści. W tym podrozdziale. Londyn). Należy postawić pytanie. maczuga z twardego drewna z okrągłą głowicą. Yictoria. Maczuga z twardego drewna używana przez mieszkańców wysp Fidżi. Maczuga mieszkańca wyspy Melville. Maczuga drewniana (po prawej). Maczuga aborvgeńska. Wisa. Australia. leżącej na północno-zachodnim wybrzeżu Australii. mieszkańca Australii PółnocnoWschodniej. przedstawiamy maczugi specjalnie przystosowane do tego celu. 5. 2. jeśli porówna się jej działanie z nieobrobionym Kamieniem? Główne zalety maczugi tkwią w jej wielostronnym zastosowaniu. 4. a także na wojnach.

Aborygen (powyżej). obracając się jednocześnie wokół własnej osi. Bumerangi bojowe aborygenów (powyżej) 1. Pociski m i o t a n e ręcznie Bumerang bojowy (poniżej). z głęboko wciętymi liniami falistymi. Bumerang silnie zakrzywiony z gładką powierzchnią.Bumerangi Bumerang jest kijem. Bumerang z białym wzorem na czerwonym tle z Queensland. w czasie lotu poruszają się ruchem prostolinijnym. 2. Bumerang mały. z okolic Carnarvon w Australii Zachodniej. nie powracające po rzucie do rzucającego. Londyn). 3. prostymi i skośnymi. Nie powracają one do rzucającego. Bumerangami. z nie obrobioną powierzchnią. Wszystkie bumerangi bojowe. (Muzeum Człowieka. z płytkimi rowkami bocznymi.„dziób". nawet jeśli nie trafią w cel. Nazwa pochodzi z języka aborygenów w dzisiejszej Nowej Południowej Walii. z okolic Victorii. z okolic Brisbane na wschodnim wybrzeżu Australii. 79 . któremu nadaje się odpowiedni kształt aerodynamiczny w celu zwiększenia donośnosci. Bumerang . określa się także podobną broń myśliwską w innych regionach świata. 4. Przedstawiamy tu bumerangi myśliwskie i bojowe. Ich ostre krawędzie ranią lub ogłuszają ofiarę. Wykonany z twardego drewna. rzucający bumerang bojowy z „dziobem".

Żelazny tomahawk plemienia Siuksów. Plemię to osiedliło się w V i VI wieku. Określenie pochodzi od zeleźca o tym samym kształcie. Mały czakram z XIX w. oszczep i franciscę. Żeleźce z Konga. pochodzi z Afryki Zachodniej i Centralnej. Londyn). region Darfur. pierścień miotany Sikhów z Pendżabu w Indiach północno-zachodnich. Żeleźce z południowo-wschodniej Nigerii. Fundort. uzbrojony w miecz. wyrabiany w Anglii na handel z Indianami północnoamerykańskimi. Żeleźce w kształcie głowy ptaka plemion Kota i Fang z Gabonu. 7. Czakram (chakram). 2. 10. 9. Wojownik frankoński (po lewej). 11. 4. Londyn). Najbogatszy zestaw żeleźców. określanych jako typ kipinga. Siekiery i żeleźce (po prawej) 1. we wschodniej Francji i południowo-zachodnich Niemczech. 8. XIX w. Łączy siekierę z fajką. typu „szponton". określanych często mianem topora bądź noża i nie podobnych do innej znanej broni. wyspa Wight u południowych wybrzeży Anglii (Muzeum Brytyjskie. Żeleźce z Sudanu. Jednak powyższy egzemplarz francisa został znaleziony w hrabstwie Kent (Muzeum'Brytyjskie. 80 . 12. Francisca z V lub VT w. 5. Tomahawk pochodzenia europejskiego z indiańskim wzorem ozdobnym. Tomahawk mikowy z żeleźcem żelaznym. 3. Tomahawk fajkowy. XVIII lub początek XIX w. siekiera żelazna Franków. 6..Topory i żeleźce W dziedzinie żeleźców i toporów istnieje wiele typów. Żeleźce z terenów Afryki Centralnej. Francisco (po prawej).

to cienki.Pociski miotane ręcznie Żeleźce stalowe (po prawej). Nóż z kilkoma ostrzami do rzucania. plemienia Bwaka w Afryce Centralnej. o wyszukanych formach. Przedstawiony tu pierścień miotany z XIX w. Większe czakramy miotano podobnie jak dysk. był bardzo rozpowszechniony w Afryce. wprowadzając go w ruch wirujący wokół kciuka (po lewej).w przeszłości typowa broń Sikhów. 81 . Podczas lotu obraca się wokół środka ciężkości i zawsze uderza w cel ostrzem. wykonany był ze stali zdobionej blaszkami złota (Kolekcja Wallacc'a. Czakram (powyżej). Posiada wklęsłe ostrza i rękojeść owiniętą w skórę. Sikhowie prawdopodobnie rzucali czakramem. Londyn). ostry pierścień stalowy ..

Występują znaczne różnice (powyżej). Oszczepy (po prawej) 1. pochodzący z Wysp Salomona. / długim żelaznym grotem. określane są jako włócznie bądź dziryty. Dodatkowa masa drzewca zwiększa energię kinetyczną podczas uderzenia.ciężkiej dzidy legionisty. 30 cm długości. Oszczep z rozszczepionym żelaznym żeleźcem używany rzez Bengalczyków z Assamu. Rekonstrukcja rzymskiego pilum . Afryka Południowa. długie drzewce gwarantuje. Oszczep Zulusa. 3. z I w.W skład tej grupy wchodzi broń miotana z długim drzewcem i grotem. z haczykami na żelaznym żeleźcu.jak widzimy na statuetce z brązu. w której zginął kpt. Jednoczęściowy oszczep drewniany z Hawajów. Krótkie dzidy. pji. g 82 . 5. 8. ale są także krótsze rodzaje (b). Londyn). Oszczepy Największa wada oszczepu tkwi w tym. Kształt i czynności są możliwie proste. 2. oszczepnicy mogą nosić ze sobą kilka oszczepów. Prosty oszczep jednoczęściowy z Australii Zachodniej. że po oddaniu rzutu znajduje się on u przeciwnika i tym samym niedostępny jest dla oszczepnika (przynajmniej przez pewien czas). w długości oszczepów. 7. przedstawiającej wojownika etruskiego (po prawej). mające ok. •rzewce przyozdabiano farbowanymi włosami.e. Oszczep plemienia Mobuttu w Zairze. Najważniejszym przedstawicielem jest oszczep. z żeleźcem żelaznym.. W związku z tym oszczepnicy . Oszczep 7 wyrzeźbionym i dziurkowanym grotem drewnianym z Wysp Salomona. posiadali dodatkową broń do prowadzenia walki wręcz . koniec XIX wieku. 6. LSroń zdobyta podczas bitwy w 1779 r. 4. z polerowanym drzewcem. Naczęściej przewyższają one użytkownika (a). Ponadto.tarcze i puginały. Cook (Muzeum Człowieka. że broń uderza w cel ostrym grotem. Oszczep z haczykowatym grotem z kości.

kolec osadzany na rozpołowionym końcu drzewca. Krzemień . w Australii. Europa. na wyspach Pacyfiku. Azji. Grot kamienny. Proce oszczepowe (po prawej). 83 . 6. początkowy okres neolitu. okres późnego neolitu. w kształcie cietrzewia. Krótkie dzidy (na prawo) a. hrabstwo Essex. koniec epoki brązu. podczas ruchu ramienia do przodu Jvoomera działa jak dźwignia i nadaje oszczepowi dodatkowego rozmachu. Użycie procy oszczepowej (po prawej) a. dziryt japoński z piórami. 4. 3. Grot z tuleją.Pociski m i o t a n e ręcznie Groty oszczepów (po prawej). dziryt turecki. d. cała wykonana ze stali damasceńskiej. nakładany. uchi-ne. Grot odlewany z brązu z tuleją i uszami. Przykłady stosowania różnorodnych materiałów i sposobów mocowań grotów: 1. znane były w całej Ameryce. dzida drewniana z Hawajów. b. pochodzi z Francji. Ułamany grot oszczepu drewnianego. Francja.grot oszczepu. procarz chwyta koniec procy i podciąga tylec oszczepu na małym haku. Drewniana proca oszczepowa albo woomera aborygenów. ze starożytnego Egiptu. mocowany na drzewcu. Fundort. c. z kutej miedzi. Anglia. służącymi prawdopodobnie do mocowania na drzewcu. z epoki kamienia.nageyari. 5. Proca oszczepowa z kości. 1. używany przez aborygenów. b. 2. Grot ź brązu . 2. i w epoce kamienia w Europie. krótka dzida. krótka dzida japońska .

91). (Kwatera Główna Waszyngtona. używany w wojnie domowej w USA. Zdetonowanie może nastąpić w różnorodny sposób. musi być najpierw doprowadzony do wywołania eksplozji. używane przeciwko „sile żywej" i granaty przeznaczone do niszczenia celów specjalnych. 3. Rozdmuchuje tlący się koniec lontu w celu zapalenia konopnego lontu prochowego. w latach 1904-1905. (po prawej) 1. A. wprowadzone zostały do użytku we wszystkich armiach europejskich. granaty używane przeciwko „sile żywej". zapalnik czasowy pozwala na eksplozję granatu ręcznego po pewnej zwłoce. przyjmuje się okres 4-5 sekund. stosowano je głównie podczas oblężeń. Żelazny granat ręczny. gdy granat nie osiągnął celu. Współczesne granaty ręczne dzielą się na następujące rodzaje: 1. a w okresie od końca XVII w. Powoduje ją zapalnik czasowy lub uderzeniowy. uzbrojony w zapalnik uderzeniowy. należały do głównych środków walki piechoty. W wojnie rosyjsko-japońskiej. niezależnie od przeznaczenia. Granat „keczowy" . podczas ćwiczeń rzutu granatem ręcznym (po lewej). stan Nowy Jork. w granacie ręcznym inicjuje wybuch w momencie zetknięcia się z powierzchnią. 2. zapalnik uderzeniowy (wcześniej znany także jako zapalnik pistonowy). Newburgh. Granaty ręczne były znane już w XVI w. W XVIII w. niezależnie od momentu uderzenia o powierzchnię. do początków XIX w. Z uwagi na większe bezpieczeństwo przy użytkowaniu granatów zapalniki uderzeniowe znalazły szersze zastosowanie. ani leż odrzucie granatu nawet wówczas. Zapalniki (po prawe)]. nastąpił renesans ich stosowania. wystającego z granatu ręcznego. 84 . znaleziony w forcie Ticonderoga. Zalety użycia: nieprzyjaciel nie może ani uniknąć. Typowy model granatu z zapalnikiem czasowym (lontowym) z XVIII w... granaty przeciwpancerne. oddziaływujące na cel przy pomocy odłamków i fali uderzeniowej.granat ręczny ze statecznikiem. Granat ręczny. przeważnie podczas zdobywania umocnień. Rodzaje granatów (po prawej). 2. granaty specjalne: dymne. oddziaływują na cel głównie mocą wybuchu bądź przy pomocy efektu kumulacyjnego (patrz s. Za optymalny moment zwłoki w eksplozji granatu. W tym podrozdziale omówiono głównie granaty ręczne.. Granaty ręczne z XVIII-XIX w. zapalające i łzawiące (przeciwko demonstrantom). B. Granaty ręczne Grenadier pruski z XVTTI w.W zastosowaniu granatów ręcznych wykorzystano od dawna znane zasady posługiwania się ręczną bronią rzutową. Zwykłe granaty ręczne wykonywano z lanego żelaza i wyposażano w zapalniki czasowe. a w czasie I wojny światowej.

Puszkę po tytoniu napełniano materiałem wybu­ chowym i przymocowywano do drewnianego trzon ka.. Podczas detonacji w pomieszczeniach rozprzestrzeniają się śmiertelnie rażące odłamki i fala podwyższonego ciśnienia. w okopach (a).„rakieta tenisowa" (po prawej). np.Improwizowany granat ręczny . Granaty ręczne często używane są w walkach pozycyjnych i w zamkniętych pomieszczeniach. w Irlandii Północnej. B. wytwarzana na początku lat siedemdziesiątych XX w. burzący granat ręczny z 1914-15 r.„rakieta tenisowa" z początku 1915 r. Używa się ich w takich sytuacjach. 6. Improwizowane granaty ręczne (po prawej). 2. zwany „puszką marmolady". bądź w walkach ulicznych (c). 4. napełniany bawełną strzelniczą jako materiałem wybuchowym. ręczne granaty zaczepne charakteryzują się niewielką strefą rażenia i mogą być stosowane przez żołnierzy nie mających osłony podczas wykonywania ataku. 1. 5. ponieważ rzucający nie jest bezpośrednio narażony na ogień nieprzyjaciela. na froncie zachodnim. Taktyka użycia (po prawej). brytyjski ręczny granat burzący z 1914—15 r. W celu zwiększenia rażenia odłamkami dodawano odpadki żelaza. niż wynosi maksymalny zasięg rzutu). Podstawowe rodzaje granatów ręcznych do niszczenia „siły żywej" (po prawej) A. francuska „bomba gwożdziowa" z lat 1914-15.. brytyjski granat ręczny. wykonany przez Francuzów w 1915 r. grube gwoździe przymocowywano do materiału wybuchowego. 3. Rzut następuje przeważnie ze stanowisk osłoniętych. ręczne granaty obronne. Całość przymocowana jest do drewnianego trzonka. składa się z materiału wybuchowego i lontu zapalanego zapałką. podczas alaku na bunkry (b). „bomba gwożdziowa". mogą niszczyć i ranić na większą odległość (większą nawet. Składa się z niewielkiego ładunku wybuchowego. W celu zwiększenia rażenia odłamkami dodawano grube pręty metalowe. . spłonki detonują­ cej i lontu. którego zapalnik pobudzano przez zapalenie lontu. Żołnierze walczący na frontach 1 wojny światowej szybko dostrzegli korzyści wyni­ kające ze stosowania granatów ręcznych w walkach pozycyjnych. niemiecki granat ręczny ..

podczas uderzenia granatu ręcznego. b . Amerykański granat odłamkowy M 68. granat ręczny z zapalnikiem ude­ rzeniowym o działaniu bezwład­ nościowym. Na rysunku pokazany jest w gotowości do rzutu Cl). Kształt gruszki zapewniał odpowiednie uderzenie o powierzchnię. z najnowocześniejszym zapalnikiem uderzeniowym. 86 . posiada on iglicę bezwładnikową inicjującą eksplozję granatu w chwili zetknięcia się z powierzchnią.złączka (jedna z ] 4 sztuk). 5. Granaty ręczne z zapalnikiem uderzeniowym używane przeciwko „sile żywej" (po prawej) 1. a złączką i eksplodowała. Granat „Excelsior" (po prawej). posiadał zapalnik o działaniu natychmiastowym. i w stanie rozłożonym (2): a .obie połowy zewnętrznego płaszcza. 2. wyposażony w zapalnik ze zwłoką. 87). Kiedy zawodzi ten zapalnik. Brytyjski granat ręczny nr 1K1K2 z lat 191)8-1915. siła bezwładności powoduje uderzenie iglicy w detonator. Okazał się jednak niebezpieczny dla rzucających i z tego powodu był rzadko używany. C. lecz różnił się dłuższym trzonkiem. Nr 1MK1 bvł podobny. Został opatentowany podczas amerykańskiej wojny domowej. 3. Podczas uderzenia. Francuski granat ręczny z 1915 r.część wewnętrzna napełniona czarnym prochem. zapalnik o działaniu natychmiastowym. c. co najmniej jedna z 14 spłonek pistonowych ulegała zmiażdżeniu między zewnętrzną osłoną. Otwarta dźwignia bezpieczeństwa i mała chorągiewka na sznurku poprawiały dodatkowo „aerodynamikę" lotu. 4. detonujący granat po 3-7 sekundach. z zapalnikiem o działaniu bezwładnościowym. powodując zapalenie się prochu wypełniającego wnętrze granatu. Wioski granat ręczny „SRC Modello 35". Elektryczny zapalnik uderzeniowy zaczyna działać 1-2 sekundy po rzucie. podobny do granatu nr 2 (patrz str.muszą uderzyć czołem granatu o powierzchnię. używany podczas 11 wojny światowej. wyposażonego w zapal­ nik bezwładnościowy o przesz­ kodę. zaczyna wówczas działać zapalnik pirotechniczny. d . Granaty wyposażone w powyższe rodzaje zapalników . nowoczesny granat zaczepny z zapalnikiem ze zwłoką. Czeski granat ręczny RG-4.w odróżnieniu od zapalnika „ze zwłoką" . B.Granaty ręczne Wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje zapalników uderzeniowych (po prawej): A.

Przed rzutem należało zdjąć kaptur i zawleczkę. następowała detonacja spłonki. lekka skorupa granatu z tworzywa sztucznego c. Po zetknięciu się. z okresu T wojny światowej. dzięki czenru wierzchołki gwiazdy wprawiały się w ruch obrotowy. Zapłon następuje podczas uderzenia granatu o powierzchnię: a. blokującą iglicę. Przed użyciem usuwa się uszko zabezpieczające. 1. c.czarnego bakelitu.Pociski m i o t a n e ręcznie Brytyjski granat ręczny nr 2Mk2 (zwany także granatem pistonowym Hale'a). korpus granatu z blachy mosiężnej d. cztery trzpienie 4. Iglica przemieszcza się do środka granatu uderzając w detonator. zawleczka f. wkręcona zatyczka. Podczas uderzenia. zawleczka zabezpieczająca 3. żelazna skorupa odłamkowa. z 1914 r. wyciągała podczas rzutu zawleczkę i uderzała w zapalnik. uwalniający ołowianą taśmę wokół zapalnika. zawleczka podtrzymywująca kaptur 2. r u c h o m a iglica sprężyna zabezpieczająca ładunek wybuchowy żelazna skorupa odłamkowa detonator. Brytyjski granat ręczny nr 69 (po prawej). Współczesny granat z zapalnikiem o działaniu bezwładnościowym. 1. miał skorupę z tworzywa sztucznego . kula metalowa. Był wyposażony w pierwszy zapalnik o działaniu bezwładnoś­ ciowym. Jednocześnie usuwa się zawleczkę zabezpieczającą. Ciężka. sworzeń zabezpieczający 3. Przed użyciem należało odkręcić kaptur zabezpieczający. ładunek wybuchowy 6. g. Granat zaczepny. e. (u góry i po prawej). Ciężka kula metalowa. zdejmując przy tym 7 korpusu granatu metalowy pierścień. powodująca wybuch granatu. oddzielając się od granatu. ładunek wybuchowy d. zawleczka zabezpieczająca z uszkiem b. a. Przedstawione modele posiadały także krótsze rękojeści. wyposażony w zapalnik ze zwłoką. z okresu II wojny światowej. obsada zapalnika e. a następnie wykonać4 rzut przypominający miotanie dyskiem. siła bezwładności kierowała tylną część spłonki detonatora ku jednemu z wierz­ chołków gwiazdy. taśma ołowiana g. cztcrbramienna gwiazda 5. umieszczona w zapalniku. detonator 7. f. ładunek wzmacniający bądź wzmacniacz zapłonu 5. ładunek wybuchowy. 2. Taśma. Podczas lotu granatu siła odśrodkowa wyrzucała sworzeń zabezpieczający. iglica 87 . do walk pozycyjnych (w okopach): Niemiecki granat ręczny w kształcie dysku (po prawej). Następowało wówczas zadziałanie zapalnika bezwładnościowego. detonator b. zamontowana na przodzie oraz lotki stabilizacyjne rozwijające się w locie zapewniały czołowe uderzenie granatu. detonator 4. wywoływała detonację niezależnie od kąta upadku granatu: Czeski granat ręczny RG 34 (po prawej).

z okresu II wojny światowej. uruchamianym przez długą dźwignię. wz. 6. W korpusie granatu znajdował się zwój drutu. b. Użycie granatu ręcznego nr 36 (po prawej). Sposób trzymania granatu znalazł licznych naśladowców: 1. Działa podobnie jak niemiecki trzonkowy granat ręczny (patrz str. wprowadzony do użytku przez Brytyjczyków w 1915 r. najmniejszy obecnie granat wytwarzany na świecie. W okresie I wojny światowej znany był jako „bomba odłamkowa". by jego ręka mocno naciskała na kabłąk bezpieczeństwa i następnie wyciąga uszko zawleczki. n. . d. 89). zwany "ananasem". zwiększający siłę jego rażenia granatu. wystającą z rączki. pod wpływem działania sprężyny iglicy uderzeniowej. Mechanizm zapalania rozpoczyna działanie w chwili opuszczenia przez granat ręki rzucającego. jest odrzucany. 5. Kiedy granat opuści rękę rzucającego. w kształcie jaja z zapalnikiem pirotechnicznym. Jedna z wielu konstrukcji zaopatrzona w kabłąkowaty uchwyt (patrz niżej: granat nr. 36. rzucając)' obejmuje granat tak. 4. g. Radziecki granat ręczny. / okresu TI wojny światowej. Brytyjski granat ręczny L2A. Granat obronny skonstruowany przez Amerykanów. i. a części składowe wykonywano z mosiądzu lub ze stopów cynku: a. Trzonkowy granat odłamkowy. używany obecnie w armii brytyjskiej do zwalczania „siły żywej". e. 93 z okresu 11 wojny światowej. skorupa ładunek wybuchowy iglica ze sprężyną masa zapalająca korek zawleczka z uszkiem kabłąk bezpieczeństwa detonator masa opóźniająca. „bomba odłamkowa"). lecący granat. Francuski granat zaczepny OF. używany w wojnie wietnamskiej przez partyzantów z Frontu Wyzwolenia Wietnamu Północnego. Holenderski "najmniejszy granat ręczny" V 40. z zapalnikiem czasowym.Granaty ręczne Granaty ręczne z zapalnikiem czasowym do zwalczania „siły żywej" (po prawej) 1. 8. 2. używany jeszcze w niektórych armiach Europy Środkowowschodniej. skonstruowany w CHRL. będący ulepszoną wersją brytyjskiej „bomby o d ł a m k o w e j . 2. ze specyficznym mechanizmem uderzeniowym. Amerykański granat ręczny Mk2. c. 3. Radziecki granat zaczepny KG-42. przed użyciem. kabłąk bezpieczeństwa. Sprężyna powoduje uderzenie iglicy w masę zapalającą i następuje spalanie się masy opóźniającej (4 sekundy). i. Korpus odlewano z żeliwa. z okresu II wojny światowej. Ręczny granat odłamkowy nr 36 (poniżej). wz. 7. Niemiecki granat ręczny. 1914/30.

z okresu II wojny światowej (po prawej). Na haczyku opaski zawieszał on węzełek druciany zapalnika pirotechnicznego (ciernego). d. który detonował po 4-5 sekundach. pokrywa gałka porcelanowa sznur naciągający trzonek drewniany zapalnik tarciowy (cierny) t f. Szarpnięcie wywołane podczas rzutu granatem uruchamiało zapalnik czasowy. e. ale charakteryzuje się nowocześniejszymi rozwiązaniami. z pirotechnicznym zapalnikiem czasowym.jako granat obronny. b. Używany jest jako granat zaczepny (1). Funkcjonuje podobnie jak granat odłamkowy nr 36 (patrz str. spłonka (detonator) .po nałożeniu skorupy odłamkowej (2) . wystającej u góry granatu. Zapalała się masa opóźniająca. W skorupę odłamkową z tworzywa sztucznego wtopiono około 5700 stalowych kulek (3). Japoński granat ręczny wz. z 1915 r. Przed użyciem. Nowoczesny niemiecki granat roczny DM 51 (po prawej). bądź . Francuski granat ręczny „bransoletka" (po prawej). Jest to granat zaczepny. 97. dokonano niewielkich zmian w jego konstrukcji. Rzucający trzymał opaskę skórzaną założoną na rękę. odkręcano pokrywę co powodowało zwolnienie gałki porcelanowej. c. a rzucający uderzał trzonem granatu o twarde podłoże (po prawej) i natychmiast odrzucał granat. aktywizujące w ostatnim momencie zapalnik czasowy. 89 . Posiada szczególne urządzenie. po czym metalowe zabezpieczenie kapiszonu (b) spadało z zawleczki. bezpośrednio przed użyciem wyciągano pierścień (a). Opóźnienie detonacji wynosiło 4-5 sekund: a. masa opóźniająca . nawleczonej na sznurek wewnątrz trzonka. 88). puszka blaszana.Pociski miotane ręcznie Niemiecki trzonkowy granat ręczny (powyżej i po prawej) Podczas obu wojen światowych. ładunek wybuchowy i.

amerykański ręczny granat zapalający TI 13 AN-M14 z lat sześćdziesiątych. przez 15-35 sekund wydziela się gaz łzawiący. Zapala się wówczas. uzyskiwał dopływ tlenu i zapalał się. 8-12 sekund. Wprawdzie mechanizm zapłonowy urucha­ miany jest przez zapalnik che­ miczny. należy do pierwszego rodzaju. 90 . napełniany fosforem. Granat ten cechuje powolne spalanie ładunlcu. aż w wyniku palącego się materiału palnemu i mieszance chemicznej (b). b. łzawiące i zapalające (po prawej): a. Detonator (2) niszczył ocynkowany korpus blaszany (3). zostanie wytworzone takie ciśnienie.1A2.wydziciając dym. Granaty ręczne pierwszego rodzaju. a fosfor ulegał spaleniu w ciągu minuty i Ręczne granaty dymne. używa­ ny w Bundeswenrze. dzięki czemu ładunek fosforowy (4). podczas uśmierzania rozruchów w Irlandii Północnej. Służył do niszczenia pojazdów i sprzętu. brytyjski ręczny granat nr 80 dymnó-zapalający. 77. Posiadał taki sam zapalnik ze zwłoką (1). Znajduje się jeszcze w użyciu. z okresu II wojny światowej (po prawej i poniżej). Tworzył się natychmiast gęsty obłok dymu. Najbardziej rozpowszechnionym granatem ręcznym tego rodzaju jest granat napełniony Diałym fosforem (b). to ładunek fosforowy za­ pala się dopiero wówczas. ale uważany jest już za granat przestarzały. posiada zapalnik czasowy. Amerykański ręczny granat dymny CS M 54 (po prawej i poniżej). niemiecki ręczny granat zapalająco-oślepiający DM 19. d. wydzielając wysoką temperaturę. z zapalnikiem czasowym. Zwłoka trwa ok. 87).Granaty ręczne Ręczne granaty dymne i gazowe. a ładunek zetknie się z tlenem. jak brytyjski granat ręczny nr 69 (patrz str. dzielą się na dwa podstawowe rodzaje. podczas detonacji następuje rozkład ładunków na składniki aktywne. z zapalnikiem czasowym. Brytyjski granat ręczny nr. brytyjski granat ręczny CST. napełniony białym fosforem. ogień i falę ciśnienia. Ładunki tych granatów podczas detonacji wytwarzają obłok (a) dymu bądź gaz łzawiący.. który podczas detonacji ulega procesowi rozkładu. używane są w celu osłony ruchu wojsk. c. używany w latach siedemdziesiątych. kiedy zwolniony jest uchwyt bezpieczeństwa (a). W granatach drugiego typu. Następnie. tak długo. Ładunek spalał się w ciągu 30—40 sekund. kiedy osłona korpusu granatu ulegnie rozbiciu podczas uderzenia. które wysadzi górną pokrywę granatu (c).

bądź na wieżę czołgu (b). a stateczniki rozkładały. rzucane były przeważnie pod układ jezdny (a). spełniające funkcję stateczników. ogon konopny (po prawej). przebijały także pancerz wieży i kadłub (b). z początkowego okresu D wojny światowej. Podczas rzutu. miał cztery stateczniki z płótna. Był używany jeszcze podczas wojny arabsko-izraelskiej w 1973 r. W celu zapewnienia statecznego lotu granatu i uzyskania celności rzutu. 3 z okresu I[ wojny światowej (po prawej). Przed użyciem zdejmowano obie połkuliste osłony. granat miał tzw. z okresu 11 wojny światowej. Brytyjski granat ręczny nr 74 (ST). Pierwsze granaty tego typu. W czasie lotu odrzucane są sworznie zabezpieczające. co umożliwia zadziałanie w wyniku uderzenia zapalnika bezwładnościowego. Niemiecka mina ręcznie miotana (L). sprężyna wypycha cylindryczny. Rzucający dołączał rękojeść. i przenoszona jest na wkładkę miedzianą. dzięki fali uderzeniowej wydzielanej podczas eksplozji ładunku. len trzonkowy granat ręczny z ładunkiem kumulacyjnym. wyciągający dwa paski materiału. która przebija nawet grubą płytę pancerną (ii). Ładunki kumulacyjne granatów przeciwpancernych z okresu II wojny światowej. 91 . Kulisty ładunek wybuchowy (2) pokrywano środkiem klejącym o duże] przylepności. Podczas rzutu kaptur zsuwał się.Pociski miotane ręcznie Ręczne granaty przeciwpancerne (po prawej). z okresu II wojny światowej. blaszany „spadochron hamulcowy". Energia wytwarzana podczas eksplozji ładunku kumulacyjnego jest skupiana poprzez wydrążenie stożkowe (i). wz. znany także jako „bomba klejowa". Radziecki granat przeciwpancerny RPG-43 (poprawej). Japoński ręczny granat irzeciwpancerny. wyciągał zawleczkę i rzucał granat. Granat przylepiał się do czołgu i detonował po 5 sekundach. Granat transportowano w skorupie (1). zakończone blaszanym kapturkiem. Posiadał ładunek kumulacyjny z zapalnikiem kontaktowym. umożliwiając uderzenie granatu czołem w cel.

Do miotania pocisków wykorzystuje się tu energię gazów. Omówimy także bronie palne.Rozdział trzeci INDYWIDUALNA BROŃ MIOTAJĄCA W rozdziale tym. Rozpoczniemy od łuków i kusz. omówimy brori pneumatyczną. dalej). pochodzą /. Będą to zarówno prymitywne dmuchawki. Następnie przejdziemy do strzeleckiej broni palnej. gdzie w broni kumulowana jest energia • inaczej niż miało to miejsce w np. miotaczach oszczepów. w której do miotania pocisku używa się sprężonego powietrza. 92 Ilustracje (po prawej). a tym samym napięcia łuku (łęczyska). które ze względu na kaliber należałoby zaliczyć do artylerii. zwanych prochami. co pokrywa się również z historycznymi okresami w jej rozwoju. Chodzi tu o broń przeciwpancerną w postaci ręcznych granatników ppanc. powstających w wyniku szybkiego spalania miotających materiałów wybuchowych. jak i znacznie bardziej skomplikowane wiatrówki. nie mieszczące się w pojęciu typowej broni strzeleckiej. Ich konstrukcja jednak umożliwia obsługiwanie przez jedną osobę. tak zbudowanej. Ta grupa. zajmiemy się urządzeniami umożliwiającymi miotanie pocisków. Broń tego typu wykorzystuje pośrednio energię mięśni. nazywanymi ogólnie bronią miotającą. została podzielona według różnic w funkcjonowaniu mechanizmów broni. . Podręcznika Wyszkolenia Strzeleckiego Armii Brytyjskiej z 1931 r. użytą do naciągnięcia cięciwy.samopowtarzalną strzelbę śrutową (z prawej. chociaż nigdy nie stanowiły one skutecznej broni. Dwóch Ajnów (lud zamieszkujący północne części laponii) uzbrojonych w jednq z najstarszych broni miotających: łuk i broń najnowszej generacji . Jednocześnie zakres tematyczny ograniczymy do broni indywidualnej. tj. W dalszej kolejności. by mogła być obsługiwana przez jednego człowieka. Mamy tu zatem do czynienia z przypadkiem.

.

Łuk prosty. Łęczysko klejone 7 trzech podstawowych warstw różnych materiałów. ł ę c z y s k o 3. Majdan 5. Czasem są to ozdobne rogowe nakładki osadzone na końcach ramion tuku. a potem gwałtownie wyzwala energię. tj. zwykle z jednego gatunku drewna. używa się też terminu „łuk złożony" w odniesieniu do l u k ó w 3 i 4. to proste urządzenie było najlepszym rozwiązaniem. Dla porównania. 94 .łęczysko wykonane z co najmniej trzech klejonych warstw podobnego materiału. Łuki. 2. innego gatunku drewna. łęczysko z nałożoną na grzbiet warstwą elastyczniejszego materiału. zamieszkującego Cejlon. W literaturze przedmiotu. w kształcie litery „B" f. Gryf (zaczep. Do czasu wynalezienia i udoskonalenia broni palnej. zwykle drewna. służący do zakładania cięciwy. 1. jak niewielki może byćtuk. przedstawiający tatarskiego łucznika. Przedstawimy najpierw łuki. zwykle drewna.Łuki Luk jest rodzajem sprężyny. róg). Łuk laminowany. o podwójnie podgiętych ramionach d. Typowe konstrukcje łęczyska (powyżej) wykonane z jednorodnego materiału. Pogrupowano je w zależności od konstrukcji łęczyska. ścięgien zwierzęcych. na końcach obu ramion. mogą mieć różne kształty. 2. a. np. strona łęczyska zwrócona ku celowi. Siodełko strzały 4. broń miotającą napinaną i zwalnianą bezpośrednio ręką. uzbrojony w łuk o wymiarach większych niż wzrost człowieka. albo częściej. trójkątny h. o czterokrotnie podgiętych ramionach g. rogu i ścięgien. wojownik z plemienia Weddów. Istnieje wiele innych jeszcze podziałów. Dokonuje się tego za pomocą cięciwy. pokazuje. na rysunku obok. które tu pominiemy.. w celu zwiększenia sprężystości. prosty o podgiętych ramionach c. prosty b. celności i szybkostrzelności. Kształty łuków (po prawej). Łuk kompozytowy. Grzbiet. naciąganej ręką łucznika. Brzusiec. 8. która leci dalej i szybciej. Główne części łuku: 1. Górne ramię 3. Puszczona cięciwa przekazuje zgromadzoną w łęczysku energię strzale. niż jakikolwiek pocisk rzucony ręką. Dolne ramię 6. Cięciwa 7. która gromadzi. trapezowy Porównanie wymiarów (poniżej Rysunek z XVI w. asymetryczny e. Łuk dwuwarstwowy. albo wielowarstwowy . pod względem zasięgu. strona łęczyska znajdująca się od łucznika napinającego łuk. 4.

dość' sztywne odcinki. Pierwotny sposób. Wykonana z dwu kawałków drewna i sznurka. podkładka przywiązywana rzemykiem na lewy nadgarstek. chroniący kciuk ręki naciągającej cięciwę. Zekier. fragment chińskiej cięciwy. XVI w.pojemnik na strzały. d. 2. pochodzi z jednej z wysp u wybrzeży Queensland w Australii. Na ilustracjach (po prawej). Poniżej szczegóły zekiera wykonanego z obsydianu w Indiach.specjalny pojemnik do przenoszenia łuku. b. Azji: dwa palce ciągnące za cięciwę podtrzymują jednocześnie strzałę. Cięciwy (po prawej). składającej się z podłużnych włókien oplecionych gęsto nicią. Holandia. Tu. Dwa lub trzy palce ciągną za cięciwę. specjalny pierścień (zekier). nazywano sajdakiem. Turecka cięciwa jedwabna. Łubie/tworzące komplet z kołczanem. połączono w jedną calośc by zachować odpowiednią elastyczność' cięciwy. Sposóo używany w Europie od czasów Średniowiecza oraz w Afryce i Azji. pokazano trzy nietypowe rozwiązania. od Turcji po Chiny i Koreę. Jeździec tatarski (po lewej). Pierścień łucznika wykonany z kory.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Zakładanie cięciwy. przez prawe ramię przewieszone tubie z kompozytowym lukiem refleksyjnym. Do wykonania cieciw stosowano włókna roślinne. chroniący go np. służąca do precyzyjnego prowadzenia strzały. Krótkie. pierścień na kciuk. Ekwipunek łucznika (po prawej) Zwykłymi jego elementami było łubie . pokazano. U prawego boku kołczan. kołczan . na końcach pętle ze ścięgien. Przyginając lęczysko pomaga sobie nogami. b. Wykonany z kości słoniowej. Wykonane ze skóry jelenia.-Wsch. że na łuki o dużej długości cięciwę zakładano stojąc: łucznik opierał jeden koniec łuku o ziemię i zginał łęczysko ręką i kolanem wykorzystując przy tym ciężar ciała. można go stosować tylko przy relatywnie słabym łęczysku. konopie czy jedwab oraz ścięgna i jelita. Najczęściej stosowane metody napinania ł u k u (po prawej): a. od wpływów atmosferycznych. Sposób stosowany w Ameryce Północnej i Płd. 1. Nazywa się go czasem „potrójnym'. c. takie jak len. a. między nimi trzyma się strzałę. c. widzimy scytyjskiego łucznika zakładającego cięciwę na krótki łuk z kompozytowym łęczyskiem.Na fragmencie rysunku z greckiej wazy (poniżej). 95 . d. Japoński kołczan skórzany ze złoconymi okuciami. Łubie połączone z kołczanem północnoamerykańskich Indian. Chińska cięciwa stosov\ ana w łuku do miotania kamieni. Z użyciem specjalnego pierścienia (zekier). 3. Stosowany prawie w całej Azji.

96 . 4. długi łuk angielski z okresu Średniowiecza. jakim jest drewno.e. wymagał siły naciągu rzędu 356 N. bez cięciwy. a przewyższający ją prostotą. zwykle drewna. Łęczysko podwójnie wygięte. 5. 2000-1500 lat p. Łuki współczesne (powyżej).widok od strony brzuśca. Łęczysko bambusowe. Szczegół (poniżej) ukazuje łucznika tuz przed napięciem luku. dlatego ten typ łuku był rzadko wykorzystywany w boju. asymetryczne. Birmański łuk do miotania kamieni. Łuk o płaskim łęczysku.e. By móc wystrzeliwać kamienie zastosowano niezwykłą kon­ strukcję cięciwy ze specjalną kieszonką.e.n. Egipski łuk z czasów Nowego Państwa. Chociaż robiono je z nietrwałego materiału. z osobnym majdanem (uchwytem). 6000 lat pJi. Łuk plemienia Hadza. 1400 rok p. do jego napięcia potrzeba przyłożyć siłę rzędu 530 N. Ib . lekkością i szybkostrzelnością . używane głownie do polowań. Nienapięty. Datowany na koniec epoki kamiennej.) ocalały w bagnie pod Holmcgaard. Malowidła jaskiniowe są najstarszym. które przynajmniej w otwartym polu stawiały go znacznie wyżej od kuszy. Dla porównania. łęczysko nie napięte* 2. Szczegóły kieszonki na podwójnej (6a) i pojedynczej (6b) cięciwie. ok.zaletami. Kamienne pociski mają w porównaniu do strzał niewielką skuteczność rażenia. Chociaż większość malowideł przedstawia sceny myśliwskie. używanej już przed 10 000-5 000 lat. fragment pochodzący z Castellon w Hiszpanii). znanym przedstawieniem tej broni. trzymającej równocześnie łęczysko. Wykonany z drewna akacjowego. Znaleziony w torfowisku koło Viborga w Danii. 6. la . 3. Łuk dębowy. Łuki prehistoryczne i starożytne (powyżej). zapasowe strzały trzyma w lewej dłoni. pokazany z boku (2a) i od strony grzbietu (2b). Łuk pochodzący z Kenii i sposób jego użycia. ukazane z boku.n. charakteryzujący się skutecznością rażenia i zasięgiem porównywalnym z kuszą. pochodzący z późnego mezolitu (ok. Szczytowym osiągnięciem w historii łuku był długi łuk angielski. z Afryki i Azji. w Danii. niektóre znaleziska zachowały się w wyjątkowo dobrym stanie. nomadów zamieszkujących Tanzanię.widok z boku. Jeden z najskuteczniejszych współczesnych łuków prostych. Prehistoria łuku.Łuki proste Łuki proste mają łęczysko wykonane z jednorodnego materiału. 1. to można wskazać również sceny bitewne (po prawej.

3. Pochodzi z Oklahomy. na które nakładano cięciwę. 1. 4. Henryk VIII. wobec dostatku doskonałych gatunków drzew. uzbrojony w łuk prosty. będące tradycyjną umiejętnością na Wyspach Brytyjskich. wydobyty z wraku okrętu „Mary Kosę". a długość strzały . że każdy dorosły mężczyzna w Królestwie ma posiadać łuk i odbywać co niedzielę. Szczegół przekroju poprzecznego łęczyska (a). 7. tworzyły miękkie zewnętrzne słoje. w 1513 r. 2. że tuk był bronią tanią i niezwykle skuteczną. uznawano ich za najniżej stojących w hierarchii. Łuk używany w bitwie pod Flodden. Długi łuk angielski z założoną cięciwą. zwężające się i twardniejące ku brzuścowi. Długi łuk angielski.rym terminem określacie luk prosty. wyparły one całkowicie inne typy łuków. Najlepszym materiałem na łęczysko był cis. który zatonął w 1545 r. Łuk plemienia Madok. Luki proste były stosowane na całym kontynencie amerykańskim. tylko nieliczni nosili uzbrojenie ochronne. Pomimo istotnej roli. pokazuje rogowe zaczepy. widoczny z boku. w okresie największych sukcesów tej broni. częściowo owinięty tkanymi taśmami. król Anglii (powyżej). Usiłował on popierać łucznictwo. Pochodzi z Południowej Dakoty. Na wschodzie.równała się połowie długości łuku. W tym celu wydał dekrety stanowiące. wykształcony w Średniowieczu na terenie Walii i Anglii. Zewnętrzną część. Kysunek na podstawie akwareli Johna Withea. Długi łuk angielski . Rysunek. od strony spłaszczonego grzbietu łuku. Malowany. w trakcie ćwiczeń łuczniczych. w wypadku jego braku używano wiązu. t u k i północnoamerykańskie (powyżej). tj. Indianin z plemion zamieszkujących Florydę. Długość" luku była w przybliżeniu równa wzrostowi łucznika. odpowiednie ćwiczenia. będący ilusrraqą bitwy pod Shrewsburg w 1403 r. był bronią wojskową. w XTV i XV w. Pomimo. ukazuje w jaki sposób układały się słoje.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Łucznik angielski (powyżej). 6. Zdobiony ornamentem geometrycznym. uczestnika ekspedycji kolonizacyjnej Ralegha z 1580 r. Od XIV do XVI w. 97 . Szczegół (b). to drogę torowała sobie już wówczas broń palna. silnie zwężony majdan.. podwójnie wygiętym łęczyskiem. 5. jaką odgrywali łucznicy w wojskach angielskich. po rannej mszy. Łuk plemienia Siuksów. Łęczysko spłaszczone.

Łuki laminowane i dwuwarstwowe
Łuki laminowane wykonywane są przez połączenie, przynajmniej trzech warstw, identycznego materiału. Niekiedy, zwyczajny prosty łuk bywa wzmacniany przez nałożenie dodatkowej warstwy od strony grzbietu, zwykle jako materiału, używa się ścięgien zwierzęcych. Pozwala to zwiększyć sprężystość łęczyska. Nałożona warstwa może być mocowana przez oplot albo przyklejona, co jest znacznie lepszym rozwiązaniem.
Indianin z plemion prerii (po lewej), zamieszkujących zachód Ameryki Pin., uzbrojony w warstwowy łuk i włócznię.

Japoński łuk asymetryczny (powyżej). Rysunek na podstawie uzbrojenia ochronnego wystawionego na wystawie w Muzeum Alberta i Wiktorii w Londynie. W lewej ręce, łuk typu shtge-to-yumi - jego łęczysko sklejono z warstw tego samego gatunku drewna, oplatano ratanem i pokrywano laką. Tego rodzaju tuki uznawano za broń godną szlachcica. Często, posługiwano się nim siedząc na koniu,

pomimo tak znacznej długości. Zwraca uwagę niskie położenie majdanu. Zarówno warstwowy łuk shige-lo-yumi, jak i prosty luk marnki, miały podobne kształty i rozmiary. Rysunek (b), pokazuje kształty i proporcje łęczyska przy napiętej cięciwie. Zwraca uwagę dalekie odciągnięcie cięciwy, odpowiednio do tego strzały były długie i ciężkie, co czyniło ich działanie wysoce skutecznym.

Północnoamerykańskie łuki dwuwarstwowe (powyżej) 1. Łuk o spłaszczonym łęczysku z północnozachodniej Kalifornii, nazywany też łukiem typu Yurok Hupa. Z drewna cisowego, grzbiet oklejony ścięgnami, malowany w geometryczne wzory. Pokazany od strony grzbietu, cięciwa nie nałożona. 2. Łuk Indian z Zachodu, pokazany z boku. Łęczysko wykonane z kawałków rogu, połączonych oplotem ze ścięgien zwierzęcych.

3. Łuk Eskimosów z łęczyskicm drewnianym, wzmocnionym przez nałożenie na grzbiet warstwy ścięgien, mocowanej oplotem, a) - grzbiet, b) - widok z Doku. 4. Łuk Eskimosów, o złożonej budowie łęczyska, wykonanego z 3 kawałków rogu renifera pokrytych warstwą ścięgien na grzbiecie.

98

Łuki kompozytowe
Łuki kompozytowe powstają z połączenia co najmniej trzech różnych materiałów, dobranych w taki sposób, by zwiększyła się ich wypadkowa sprężystość. Najlepsze łuki kompozytowe powstawały w Turcji. Tradycyjnie wykonywano je z warstwy odpowiedniego drewna oklejonego rogiem i ścięgnami. Współczesne łuki sportowe mają kompozytowe łęczyska z wielu warstw tworzyw sztucznych, wzmacnianych włóknem szklanym oraz włóknami węglowymi. Nie wchodzą one jednak w zakres niniejszego opracowania.
Tureckie łuki refleksyjne, z łęczyskami o kompozytowej konstrukcji, były najbardziej skuteczną indywidualna bronią miotającą, jaką znano do początków naszego stulecia. Schemat (po lewej), przedstawia kształty takiego łuku w 3 fazach: (A) łuk napięty, (B) łuk z założoną cięciwą, (C) łuk po zdjęciu cięciwy. Kształt, będący wynikiem wielowiekowych doświadczeń, pozwalał na możliwie najlepsze wykorzystanie sprężystości użytych do budowy łęczyska materiałów.

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

Elementy używane do budowy łęczyska łuku refleksyjnego (powyżej). Do drewnianego rdzenia (b) przyklejano od strony brzuśca warstwę rogu (a), od strony grzbietu oklejano rdzeń ścięgnami (c). Sam rdzeń wykonywano z trzech kawałków drewna (d, e). Grzbiet luku pokrywano korą brzozową lub obciągano skóra, po czym malowano.

1. Turecki łuk refleksyjny z XIX w. Lęczysko kompozytowe, malowane purpurą, ze złoceniami na końcach. Cięciwa jedwabna z pętelkami ze ścięgien. Próby wykazały, że tego rodzaju łuk przewyższał wszystkie inne znane typy. Sir Ralph Payne-Gallwey, autorytet w tej dziedzinie, podaje, że maksymalny zasięg strzały o specjalnej konstrukcji wynosił ponad 600 m, a zwykłej strzały bojowej ok. 400 m.

2. Kompozytowy łuk baszkirski, Pochodzi z Baszkirii, azjatyckiej części b. ZSRR, gdzie wykształciły się własne tradycje budowy łuków. Łęczyska z rdzeniem drewnianym, od strony brzuśca nakładki rogowe, od grzbietu warstwa ścięgien — obydwie mocowane oplotem. Pokazano widok boczny, z założona cięciwą (a) i bez cięciwy (b).

Łuki indyjskie (powyżej) 3. Łuk o łęczysku wykutym ze sprężystej stali, Indie Północne. Jeszcze przed przybyciem Europejczyków umiano tu wytwarzać choć w niewielkich ilościach, wysokogatunkowe stale. Czasem wytwarzano /. niej łuki, naśladujące kształtem znane, również w tym kraju, łuki refleksyjne. Pokazany egzemplarz to najprawdopodobniej broń myśliwska, wykonana w XIX w.

4. Łuk kompozytowy z północnych Indii, lęczysko z rdzeniem drewnianym, od brzuśca warstwa rogowa, grzbiet ze ścięgien, całość lakierowana. Tego rodzaju łuków używano na terenie Indii nawet po rozpowszechnieniu się broni palnej. Obok łucznik, posługujący się takim łukiem.

99

Strzały
Strzała jest bardzo skutecznym rodzajem pocisku. Zasięgiem przewyższa miotany ręcznie oszczep czy dziryt. Ze względu na małe rozmiary i ciężar, m o ż n a nosić ze sobą spory zapas strzał. Mimo pozornej prostoty konstrukcji, w y m a g a wysokiej precyzji wykonania. Jej masa i wymiary muszą być dostosowane do łuku, z którego będzie wystrzelona. Drzewce musi być proste i mieć odpowiednio dobrane lotki zapewniające stabilizaq'ę lotu. Musi ono być w y k o n a n e ze sprężystego materiału, a konstrukcja grotu winna odpowiadać rodzajowi celu, by zapewnić największą skuteczność rażenia.
Części typowej strzały (po lewej) a. grot (żeleice) b. tuleja, albo trzpień grotu z owijką c. promień (drzewce, brzechwa) d. pierzysko (lotki) e. owijka f. osada. Niektóre typy strzał nie mają odrębnego grotu, jego rolę spełnia zaostrzone drzewce. Znane są również strzały bez upierzenia, jednak mają ograniczony zasięg i celność.

Kształty grotów (po lewej) Pokazano tu najczęściej występujące rodzaje grotów, które pojawiły się już w epoce kamiennej. Większość" z nich była nadal stosowana, choć zaczęto produkować je z metalu: a. romboidalny b. liściasty c. trójkątny d. z zadziorami e. rozwidlony f. dłutowaty.

Osada (po lewej) Jej rolą, jest utrzymanie strzały na cięciwie do momentu całkowitego przekazania przez nią energii napiętego i zwolnionego łęczyska. Może to być zwykła szczelina wycięta w drzewcu (1). Niektóre strzały, np. tureckie, miały osobno nakładaną osadę. Wykonywano ją 7 rogu i miała sprężyste ramiona (2).

Sposób mocowania grotu (po lewej). Najczęściej stosowane połączenia: 1. Najprostsze kamienne groty liściaste osadzano w rozszczepionej końcówce drzewca. Dla wzmocnienia, połączenie oplatano nicią, łykiem itp. 2. Bardziej rozwinięte formy grotów kamiennych miały często dodatkowe zadziory, wzmacniające opisane wyżej połączenie. 3. Długi trzpień japońskiego grotu stalowego wciskano w miękki rdzeń drzewca - sposób stosowany także w innych częściach świata. 4. W okolicach, gdzie stosowano drzewce z litego drewna, wykształcił się grot z tuleją, zwykle zwijaną. Koniec drzewca mógł być w nią wklejony lub czasem przybijany gwoździkiem. Tego typu strzał, używano np. w średniowiecznej Europie.

100

Pierzysko (po lewej), pełni funkqę stabilizatora lotu : a. niektóre strzały, np. używane przez Buszmenów zamieszkujących Południową Afrykę, nie mają lotek; b, c, d. lotki (wykonane z piór ptasich lub innego materiału) mocowane są po dwie, trzy lub cztery. Niekiedy jedna z lotek, barwiona jest po to, by zawsze zachować jednakowe położenie zakładanej na cięciwę strzały; e. niektóre strzały tureckie, służące do ćwiczeń, miały lotki spiralne; f. lotki najczęściej mocowano oplatając końcówki rozszczepionego pióra nicią. Połączenie czasem wzmacniano klejem, którym smarowano przestrzenie między lotkami.

Paradoks łucznika (powyżej). Ze względu na przedstawione tu zjawisko, niezwykłej wagi nabiera dobór właściwej sprężystości drzewca strzały. 1. Tuż po zwolnieniu cięciwy, linia będąca przedłużeniem strzały, nie pokrywa się z torem lotu. 2. W momencie zwolnienia cięciwy bezwładność grotu i stopki powodują wygięcie się drzewca. Jeśli ma ono odpowiednią sprężystość, to strzała lecieć będzie po właściwym torze.

3. Jeśli jednak drzewce jest zbyt sztywne, strzała zboczy z linii celowania. 4. Przy zbyt sprężystym drzewcu, zacznie ona drgać, co wywoła zaburzenia lotu.

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

a. strzała z Północnych Indii, o czterech lotkach, z wydłużonym grotem, o sześciobocznym przekroju poprzecznym, zaprojektowanym z myślą o przebijaniu oczek kolczugi. Malowana w różnokolorowe wzory; b. japońska strzała, z malowanym na czerwono drzewcu i rozwidlonym grocie stalowym; c. strzała-amulet plemienia Siuksów, pokryta wzorami geometrycznymi o znaczeniu rytualnym.

Strzały (powyżej)

Groty strzał (powyżej). Pokazano tu rozmaite groty strzał, z różnych okresów i rejonów świata. Zgrupowano je wg materiału, z jakiego zostały wykonane oraz pod względem różnic kształtu. Szczegóły dotyczące miejsca powstania podano poniżej. Groty krzemienne: 1, 7. Anglia 2, Egipt 3, 4. Francja 5, 6.Północna Irlandia 8, 9. Dania

10. Szwecja, małe ostrza krzemienne osadzone w kościanym promieniu 11. Grot Eskimosów Pozostałe groty niemetalowe 12. Grot kościany Eskimosów 13. Północno-zachodnie wybrzeże Ameryki Północnej, z kłów zwierzęcych 14-17. Północna Ameryka, obsydian 18-21. Północna Ameryka, kamienne 22. Północna Ameryka, skamieniałe drewno

Groty metalowe 23. Asyria, brąz 24. Grot scytyjski, brąz 25. Luristan, prowincja staroperska, brąz 26. Mezopotamia, brąz 27-33. średniowieczna Europa, żelazo 34-37. Japonia, stal 38. Kaszmir, stal

Grot japońskiej strzały wotywnej (powyżej), wykuty ze stali. Ażurowany ornament wycięty piłką, daje się odczytać jako poemat o gradobiciu. Groty tego rodzaju nie byty przeznaczone do strzelania: osadzano je na strzałach ofiarowywanych jako wota.

101

Kusze
Kusza jest bronią miotającą. Składa się z łuku u m o c o w a n e g o do łoża, którego konstrukcja umożliwia trzymanie napiętej cięciwy bez wysiłku użytkownika. Łoże, pozwala na zastosowanie urządzenia mechanicznego do napinania łuku, jak i urządzenia spustowego. W efekcie, uzyskuje się celną i groźną broń, której obsługa nie wymagała długiego treningu, koniecznego do osiągnięcia dobrych rezultatów. Kusze różnią, się sposobami napinania, materiałami użytymi na łęczysko, urządzeniami spustowymi, rodzajem miotanych pocisków i wreszcie przeznaczeniem. Jako broń wojskowa, kusze zaczęły wychodzić z użycia ok. 1550 r., niemniej używano ich nadal do p o l o w a ń i strzelania tarczowego. Dziś przeżywają swoisty renesans jako broń do polowań podwodnych i sporadycznie do działań speqalnych.
Części k u s z y ( W Polsce, u ż y w a n o r ó w n i e ż nazwy samostrzał) a. kolba b . łoże c. dźwignia spustowa d. orzech e. b r u z d a f. c i ę c i w a g. antaba h. łęczysko albo łuk i. s t r z e m i ę

m. grot
P o s ł u g i w a n i e się k u s z ą ( p o prawej). W s t o s u n k u d o ł u k u , występują z n a c z n e r ó ż n i c e : 1. N a c i ą g a n i e . W n a j p r o s t s z y c h (i najwcześniejszych), k u s z a c h cięciwę n a p i n a n o r ę k o m a , t a k by z a c z e p i ć ją o o r z e c h ( p o r ó w n a j szczegóły o b o k ) . P o j a w i e n i e się m e c h a n i c z n y c h naciągów pozwoliło z czasem na wprowadzenie znacznie m o c n i e j s z y c h łęczysk.

Części bełtu j.osada k. lotki ( d r e w n i a n e l u b pergaminowe) l. d r z e w c e

2 . Z a k ł a d a n i e b e ł t u . Trzymając k u s z ę p o z i o m o , j e d n ą ręką w k ł a d a n o bełt w wyżłobienie ł o ż a tak, b y j e g o o s a d a s t y k a ł a się z cięciwą ( p o r ó w n a j o b o k ) . Niekiedy, kuszę zaopatrywano w s p r ę ż y s t y przycisk, zapobiegający p r z e m i e s z c z a n i u się b e ł t u .

3 . Z ł o ż e n i e się d o s t r z a ł u , z w o l n i e n i e cięciwy. Z k u s z y celowano p o d o b n i e jak ze współczesnego karabinu, dociskając ł o z ę d o r a m i e n i a . Dźwignię spustową naciskano jak najdelikatniej, b y z a p o b i e c d r g n i ę c i u ł o ż a . Szczegół o b o k , pokazuje najprostsze urządzenie spustowe, stosowane w kuszach bojowych. W późniejszych kuszach myśliwskich c z y t a r c z o w y c h , pojawiły się znacznie bardziej u d o s k o n a l o n e i p r z e m y ś l n e r o z w i ą z a n i a tego mechanizmu.

Tablica chronologiczna. 500 r. p.n.e. Chiński autor Sun Tsu w traktacie „Sztuka wojenna" wspomina o skutecznych kuszach wyrzucających strzały. 206 r. p.n.e.-220 r. n.e. Powszechne zastosowanie kusz w Chinach (czasy dynastii Han). 0-100 r. n.e. Pojawienie się w Chinach kuszy magazynowej. 1100 r. Kusza powszechnie stosowana w Europie, zwłaszcza przez żołnierzy najemnych. 1139 r. Papież Innocenty II zakazuje używania kuszy przeciwko Chrześcijanom, co oczywiście nie było respektowane. 1199 r. Podczas oblężenia Chaluz, ginie król Anglii Ryszard I, trafiony bełtem kuszy. Skądinąd wiadomo, że król ten był gorącym zwolennikiem stosowania kuszy. Kon. XIII w. Na Wyspach Brytyjskich kusza zostaje wyparta przez długi łuk angielski, na kontynencie nadal jest główną bronią miotającą. Pocz. XIV w. Zaczęto wykonywać stalowe łęczyska do kusz. XIV-XV w. W miastach Francji i Belgii cechy rzemieślnicze organizują całe oddziały kuszników, mających bronić w potrzebie murów miejskich. 1521,1524 r. Cortes i Pizzarro, wyruszając na podbój Nowego Świata dysponują w swych oddziałach kusznikami. 1555-57 r. W wojnie przeciwko Rosji, Szwedzi stosują kusze. XVI w. W ciągu tego stulecia ręczna broń palna wypiera kuszę z zastosowali militarnych (w Europie). Począwszy od tego stulecia zastosowanie kuszy w Europie ogranicza się do myślistwa i strzelania tarczowego. 1894-95 r. Podczas wojny chińsko-japońskiej strona chińska stosuje kusze z magazynkami na bełty. 1914-18 r. Sporadycznie stosowano kusze w wojnie okopowej.

102

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

Ciężko kusza myśliwska (powyżej). Na łożu, angielskie nazwisko Fanshave i data 1565. Loże inkrustowane kością słoniową, łeczysko stalowe mocowane takąż antabą, strzemię stalowe. Cięciwa konopna, jako naciągu używano t/w. lewara angielskiego, nie pokazanego na rysunku (Castle Museum, York).

$

Porównanie łuku i kuszy ' owyżej). Porównano osiągi ugiego łuku angielskiego (1) i kuszy (2), która była głównym konkurentem w uzbrojeniu europejskim w XIV i XV w. Szybkostrzelność a. Długi łuk angielski pozwalał na wyrzucenie 6 celnych strzał (do 12 bez celowania}/ w ciągu minuty. b. Kusza lewarowa tylko jeden belt na minutę (lżejsze ku s/e napinane hakiem na pasie - do 4 bełtów).

Maksymalny zasięg c. Długi łuk - do ok. 250 m. d. Kusza - do ok. 360 m. (zasięg skuteczny obu broni był z pewnością mniejszy) Skuteczność rażenia Zarówno strzała, jak i bełt, były w stanie przebić płytę uzbrojenia ochronnego pod warunkiem odpowiedniego doboru grotu. (Dane podano za dziełem Sir Ralpha Payne-Gallwey'a)

Celność rażenia (po lewej) Kusza z natury jest bronią precyzyjną. Łucznik z reguły wykorzystuje górną krawędź grotu pocisku jako muszkę.

f

Rodzaje kuszy (po lewej). Pokazano zarvsy sylwetek dwu głównych typów: A. Kusza miotająca bełty, używana jako broń bojowa lub myśliwska - do polowań na grubego zwierza. B. Tzw. arbaleta, miotająca kule kamienne lub ołowiane, zwykle z podwójną cięciwą i wygiętym łożem. Służyła do >olowań na drobna zwierzynę ub do strzelań tarczowych.

Bełty bojowe (poniżej). Nieliczne tylko bełty przetrwały w całości do naszych czasów. Zachowała się natomiast duża ilość grotów pochodzących z wykopalisk archeologicznych. Pokazane tu okazy, są typowe dla późnego Średniowiecza. Groty kute z żelaza, promienie drewniane. Lotki wykonywano z płatków drewna (1) lub pergaminu (2). (Egzemplarz nr 1 pochodzi ze zbiorów Muzeum Zamku Grandson w Szwajcarii, nr 2 - Tower, Londyn).

103

których głównym zadaniem było zapewnienie osłony kusznikom. zwłaszcza w angielskich kuszach myśliwskich i tarczowych ok. a. Dodatkowo uzbrojony w tasak. Rodzaj dźwigni jednoramiennej. f. by zapewnić osłonę żołnierzowi w czasie przygotowania broni. Na plecach przewieszona pawęż. wykonana z prętów opieranych o tzw.dźwignia jednoramienna. Istniała też speqalna kategoria żołnierzy zwanych pawężnikami. Czasem. Rysunek wg YiolJet Lc Duc'a przedstawia kusznika z pełnym oporządzeniem.. bardziej popularny wśród myśliwych niż żołnierzy. e. Dźwignia pchająca. rodzaj dużej prostokątnej tarczy zapewniającej osłonę podczas długotrwałego napinania cięciwy i nakładania bełtu. na lewym boku. kuszach do miotania kul. Nie przyjął się w kuszach myśliwskich. 1800 r. Wynaleziony ok. b. mimo kłopotliwej i powolnej obsługi. Ustawiano ją na ziemi tak. Kusza zawieszona łęczyskiem na wysokości pasa. hak do napinania cięciwy. Sznur z krążkiem zaopatrzonym w korbkę. ustawiano na podpórkach. Pawęż (po lewej). Nieznaczne ulepszenie metody (b). tarcza dla kusznika. mogącym wówczas skupić się na rażeniu przeciwnika. ze względu na powolność obsługi. tarcze te. Umożliwiała napięcie najsilniejszego łęczyska. Wbudowana na stałe dźwignia jednoramienna. Stosowano go w najcięższych kuszach (oblężniczych i bojowych). Przy odpowiedniej długości ramienia wystarczyło przyłożyć stosunkowo niewielką siłę. g. h. c. Naciągiem nazywano przyrządy służące do napięcia cięciwy. zaczepianej hakiem o niewielkie strzemię. Faktycznie cięciwę naciągano nie tylko rękoma. Na prawym biodrze Kołczan z bełtami. z tyłu nad pośladkami. Zginając tułów. stosujący listwę i koło zębate napędzane korbą. 1450 r. ale również pomagając sobie mięśniami grzbietu. Pierwsze kusze napinano chwytając dłońmi cięciwę i przytrzymując łoże stopą włożoną w strzemię. Pas z hakiem. Kusznik (powyżej). Lewar niemiecki.es Landesmuseum.Kusze Sposoby napinania i rodzaje naciągów do kusz. Zurich). by odciągnąć je ku tyłowi. „Kozia nóżka" . Rozwiązanie popularne w arbaletach. kusznik zaczepiał hak o cięciwę i następnie prostował się. Obok. Lewar angielski (winda korbowa z wielokrążkiem). Pokazano szwajcarską pawęż z drugiej ćwierci XV stulecia (Schweizeriscb. Cięciwę popychało dodatkowe ruchome ramię. .czopy na łożu kuszy. d. Sposób ten wyszedł z użycia wraz z pojawieniem się sztywniejszych łęczysk.

Chińska arbaleta. Taką broń stosowano głównie przy obronie fortyfikaqi. poniżej łoża. 4. podczas gdy drugą ręką obsługiwał dźwignię do napinania cięciwy. 3. autorstwa Sir Ralpha Payne-Gallwey'a). o charakterystycznym dla kusz tego typu kształcie łoża i podobnych do europejskich rzyrządach celowniczych. Prymitywna kusza wykonana w całości z drewna. Niemiecka kusza myśliwska z początku XVI w. 105 . z terenów Konga.B 1. napina łęczysko do momentu. Pocnodzi z początków XX w. Prymitywne kusze spotykano również w Zachodniej Afryce. powoduje zaczepienie cięciwy o występ. pełni funkcję dźwigni spustowej i zaczepu cięciwy. czarno i zielono. Londyn). Powoduje to wyrzucenie bełtu znajdującego się najniżej w magazynku (e). wchodzący w bruzdę orzecha. Pozwalało to strzelcowi celować jedną ręką. Używana głównie jako broń myśliwska. umieszczono w pionowym magazynku ulokowanym nad łożem/Przygotowanie kuszy do strzału pokazano poniżej. do momentu zwol­ nienia cięciwy (Tower. Chińska kusza magazynkowa. (Ilustracje wg „The Ćrossbow". Przesunięcie dźwigni do przodu (a). Utrzymywał on we właściwej pozycji bełt. Długie ramię. zostaje zwolniona przez stały występ (c). gdzie istniała możliwość oparcia kuszy o parapet wału itp. pełniący rolę spustu. malowane na czerwono. Zwraca uwagę sprężysty przycisk bełtu. pokryte pergaminem. Tajlandii i Birmie. Zapas krótkich bełtów. Łęczysko kom­ pozytowe.. Pociągnięcie dźwigni ku tyłowi (b). w którym cięciwa (d). pozbawionych lulek. żywana do polowań na drobną zwierzynę lub ćwiczeń w strzelaniu. typu używanego jeszcze podczas wojny z Japomą w latach 1894-95. Łoże inkrustowane kością słoniową. 2.

5. służące do wyrzucania małych strzałek. Sama rura dmuchawki może być zbudowana w najróżniejszy sposób. Tykwa na bawełnę do uszczelniania. Plemię Sakai z Półwyspu Malajskiego. Większość dmuchawek jest dostatecznie lekka by można je było trzymać tuż przy ustniku. Wykonana z drążonego kawałka drewna. strzałka przygotowana do wydmuchnięcia: a. wykonywana z żyłek niektórych liści. a w Malezji . osada strzałki e. „strzelca ? Południowej Ameryki. uszczelnienie d. albo zabawy w różnych częściach świata. przez ustnik i tylną część dmuchawki. ustnik b. z fragmentem rury. Strzałka. 106 . są to drewniane rury. Ustnik dmuchawki (poniżej). Kłębuszek bawełny stosowany jako uszczelnienie strzałki.miękki rdzeń niektórych roślin. 3. zamieszkującego południowe Borneo w trakcie miotania strzałek z dmuchawki. 2. ale również bojową. Kołczan na strzałki. że używano ich do polowania. Plemię Sakai. Na tych terenach dmuchawka z zatrutymi strzałkami była nie tylko bronią myśliwską. Wykonana z długiej wewnętrznej rurki bambusa. 1. Pokazano rzeczywiste rozmiary. kurarą w Ameryce PłdJ Do uszczelnienia strzałki najczęściej stosuje się w Ameryce Południowej bawełnę. używana przez Dajaków z Borneo. Wojownik z plemienia Kenyah. w pokazany sposób. B. mają proste przyrządy celownicze ułatwiające trafienie. 4. Dmuchawki z Malezji i Indonezji (powyżej) A. przy czym konieczne do tego ciśnienie powietrza wytwarzają płuca „strzelca".Dmuchawki Dmuchawki. osadzona na miękkim trzpieniu w celu dopasowania do przekroju dmuchawki. n p . ostrze strzałki (zwykle zatruwane. w której umieszcza się strzałkę. Najpowszechniej stosowano je (i stosuje się nadal) w Malezji i Ameryce Południowej. Wiadomo. Dmuchawka i ekwipunek (powyżej). w płaszczu drewnianym pokrytym ornamentem geometrycznym. Przekrój wzdłużny (po prawej). Niektóre z nich. Dmuchawka. rura c. Półwysep Malajski. u wylotu osadzony grot włóczni. rura wykonana z trzciny owiniętej łykiem drzewnym.

powszechnie używana w XIX wieku. z rurowym magazynkiem na 20 pocisków o kalibrze 13 mm. w kształcie laski spacerowej. Po naciśnięciu spustu. sprężone powietrze ze zbiornika umieszczonego w kolbie przedostawało się do lufy. „Kurek" (a). Angielska wiatrówka myśliwska z kulistym zbiornikiem gazu.wiatrówka. Ilość sprężonego powietrza w zbiorniku (a). W XVTTI i XIX w. w latach 1793-1801. Jego powrotny ruch ku górze wymuszała sprężyna (d). Podobne kombinacje były w tym stuleciu często spotykane. użytej jako broń wojskowa. Laska . W celu napełnienia. zbiornik najczęściej stanowił jednocześnie kolbę broni (1). Sprężenie powietrza można uzyskać poprzez gwałtowny ruch tłoka. w której stosuje się różnego rodzaju zbiorniki na sprężone powietrze lub inne gazy.Wiatrówki Wiatrówki wywodzą się w prostej linii z dmuchawek. Ładowanie zbiornika (po lewej). a więc był porównywalny z ówczesną gładkolufową bronią palną. Zamek z kulą zatrzymywał się na wysokości przewodu lufy. należało odciągnąć ku tyłowi. Dziewiętnastowieczne wiatrówki (po lewej) 1. zbiornik zdejmowano z broni i dołączano do specjalnej pompki. o konstrukcji podobnej do pompek samochodowych starszego typu. Tego typu wiatrówki używane są zwykle do strzelań sportowych lub polowań na drobną zwierzynę. i^g* Wiatrówka Girandoniego (powyżej i po lewej). 107 . Przedstawiono tu broń znacznie skuteczniejszą. nadając odpowiednią prędkość kuli. donosząc kolejne kule z magazynka (c). wówczas ciśnienie powietrza wypycha pocisk (c). Zasada działania wiatrówki ze zbiornikiem sprężonego powietrza (po lewej). Byłto jedyny typ takiej broni. Angielska broń przeznaczona do obrony osobistej. popychanego sprężyną po zwolnieniu spustu. Mają jednak mechaniczne urządzenia do sprężania powietrza. Zasięg skuteczny wynosił ok. Była to wiatrówka powtarzalna. Schematyczne przekroje komory wiatrówki (po lewej) ukazują główne jej części. Blok zamka (b). Naciśnięcie na spust powoduje otwarcie zaworu (b). z lufy (d). wystarcza na kilka. Częściowo uzbrojono w nią oddziały strzeleckie w Austrii. albo przybierał postać doczepianej z zewnątrz kuli (2). do kilkunastu strzałów. 120 m. Jej użycie pokazano na rysunkach (3) i (4). 2. by napiąć sprężynę zaworu. poruszał się w pionie.

pod względem najbardziej istotnych cech danej broni. c. aby ułatwić zrozumienie. ale ze względu na niski poziom ówczesnych technologii produkcyjnych nie mógł się upowszechnić. Broń powtarzalna. Przy takim zdefiniowaniu. ciśnienie wypycha pocisk nadając mu dużą prędkość (a).prochowi strzelniczemu. od najprostszych do bardziej skomplikowanych. nie mówiąc już o zespołowej obsłudze. Przez długi czas broń palna miała o wiele mniejszy zasięg. że mógł jej użyć skutecznie człowiek. Każdy ze wspomnianych rodzajów uporządkowany jest w ciągu logicznym. by móc prowadzić ogień. a ich konstrukqa umożliwia trzymanie broni w rękach. 2. umożliwiający użycie podobne do broni samopowtarzalnej. W broni palnej wykorzystuje się zawsze ten sarn sposób miotania pocisku. Wykorzystuje ona część energii gazów prochowych do przeładowywania broni. a mimo to rozpowszechniła się być może i dlatego. przechodząc następnie do broni odtylcowej. Broń palną można podzielić ze względu na sposób jej funkcjonowania. Najpierw wsypywano proch. Szybkie spalanie prochu powoduje wydzielenie dużych ilości gazów. Broń jednostrzałowa. znacznie mniej wyszkolony niż wymagało tego posługiwanie się łukiem. Dodano także skrótowe wyjaśnienia najważniejszych pojęć z zakresu balistyki. aż do drugiej połowy XIX w. Sposób ten ma istotne zalety. Po każdym strzale konieczne jest oddzielne wprowadzenie naboju do lufy. 108 . Ładowanie broni (po prawej). Za każdym naciśnięciem spustu pada jeden strzał. Jedną z odmian takiej broni są rewolwery. Była to główna metoda stosowana do połowy XIX w. Strzela ogniem ciągłym. Broń odprzodowa jest ładowana od wylotu lufy. po czym następuje samoczynne wyrzucenie łuski i wprowadzenie następnego naboju do komory. Zawdzięczano to niezwykłej substancji . które mogą być obsługiwane przez jedna osobę. zasad działania i budowy broni. Jednym z podstawowych kryteriów podziału broni palnej jest sposób jej ładowania: 1. Nie będą tu brane pod uwagę karabiny maszynowe. Była też o wiele droższa. często klasyfikowane inaczej. wykonując proste czynności. Broń odtylcowa ładowana jest od komory nabojowej. potem wkładano kulę posługując się przy tym stemplem. b. Tego rodzaju broń omówiona będzie w rozdziale czwartym. e. W krajach anglosaskich broń ta nosi nazwę broni półautomatycznej. aż po dzień dzisiejszy (b) i (c). Broń samopowtarzalna. ponowne ładowanie następuje po wystrzeleniu wszystkich nabojów.Indywidualna broń strzelecka Pod terminem tym rozumiemy i przedstawiamy poniżej te z broni palnych. albo maszynowa. Zjawisko strzału (po prawej). Broń samoczynna. Broń wielolufowa. d. wprowadza po każdym strzale nabój do komory. znajdującej się na wlotowym końcu lufy. związany z szybkostrzelnością: a. do broni indywidualnej zaliczymy również niektóre bronie o dużym kalibrze. jak długo trzymany jest spust lub wyczerpie się amunicja. staraliśmy się uporządkować według różnic w funkqonowaniu. Ma ona własny magazynek mieszczący naboje i ręczny mechanizm przeładowania. gdyż wymagają one specjalnej podstawy. dzięki któremu strzelec. Z tych względów zaczynamy od broni odprzodowej. Pokrywa się to z historycznym rozwojem broni palnej. Niekiedy ma przerywacz. jak funkcjonowała (i funkcjonuje) w warunkach bojowych. Ponieważ ma to miejsce w zamkniętej z jednego końca rurze. Sposób funkcjonowania (po prawej). Strzały padają tak długo. Można tu strzelać kolejno z każdej lufy. celność i szybkostrzelność niż łuk czy kusza. Przedstawiono również rozwój amunicji na tle historii broni palnej. Zasada ta obowiązuje w broni palnej od czasów najdawniejszych. Po raz pierwszy w historii uzbrojenia energii koniecznej do wyrzucenia pocisku nie dostarczały mięśnie ludzkie. Całość materiału z tej bardzo obszernej dziedziny.

która z biegiem lat uległa daleko idącym przemianom. gdy tego typu broń nie była rozpowszechniona jeszcze w Łuropie. Broń długa jest trzymana oburącz. Poręczna broń samoczynna. broń gwintowana jest znacznie skuteczniejsza i cetniejsza niż broń gładkolufowa. 109 . bez odwracania uwagi od celowa­ nia i zachowaniu stabilności broni. pomiędzy powierzchnią kuli. W niektórych przypadkach. odnoszony również do szeregu broni samoczynnych.. Pistolet (rewolwer). wcinają się w pocisk powodując jego obrót wokół osi. Wiele terminów odnoszących się do ręcznej broni palnej. Termin wprowadzony początkowo dla odróżnienia jej od gładkolufowego muszkietu. często z nakładką. Pola. Szwajcaria). na przykładzie broni długiej (1). pewne nazwy historyczne odnosi się zwyczajowo do broni. strzela się nią głównie śrutem. 6. Nadają się do wystrzeliwania pocisków kulistych lub śrutu. Podobna broń w XVIII i pocz. XIX w. Długa broń palna. powszechnie stosowanych w odniesieniu do ręcznej broni palnej. Broń długa. Chwyt (g). nazywana była karabinem.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wczesna hakownica (powyżej). termin ten odnoszony jest do broni siedemnastowiecznej. Rodzaje broni palnej (powyżej). Datowana jest na lata przed 1400 r. która przejmowała odrzut przy strzale (Bemisches Historisches Museum. Przeznaczona do polowań. i krótkiej (2). l o ż e (f). wpływająca niekorzystnie na energię miotanego pocisku i celność strzału. Dzięki temu pocisk porusza się ruchem wirowym. o względnie krótkiej lufie. o gładkiej lufie. co zapewnia stabilizację w locie. z której można strzelać bez pod­ pórki czy speq"alnei podstawy. 4. 2. wykonane z drewna lub tworzyw sztucznych. Karabinek. z lufą gwintowaną. „dołku strzeleckim"). pola (b). siedząc na koniu. Pistolet maszynowy. Przewody luf (powyżej). Główne części broni i ich zadania (powyżej). Zarówno jeden jak i drugi typ pocisków nie ma stabilizacji w locie. 1. bandoletu). Dzisiaj. 5. ładowana odprzodowo. by dało ją się nabić. Strzelba. poprzez opisanie wyglądu czy cech konstrukcyjnych. między którymi znajdują się bruzdy. Powierzchnia ich przewodów jest gładka. opiera się o ramię (w tzw. pistoletu umożliwia celowanie i trzymanie broni jedną ręką. Mechanizm zamkowy zamyka wlot lufy — komorę nabojową (d). B.Spust (b). w której naboje umieszczono w komorach obrotowego bębna. Umożliwia strzelanie jedną ręką. Dzięki ścisłemu dopasowaniu pocisku do ścianek przewodu lufy i stabilizacji obrotowej. ochrania dłoń strzelca przed poparzeniem o gorącą lufę i ułatwia składanie się do strzału. Długa broń palna. Jest więc jedną z najstarszych broni palnych. Dawna. W Polsce. Wywodzi się z broni kawaleryjskiej (tzw. a wiec na okres. z lufą gładkościenną. Termin rewolwer odnosi się wyłącznie do broni wieiostrzałowej. długa broń palna piechoty. Wzdłużny otwór w lufie to przewód lufy składają­ cy się z części prowadzącej i ko­ mory nabojowej. tak aby kolba (a). 3. właściwie jedyny rodzaj broni maszynowej. a ścianką przewodu lufy ist­ nieje szczelina (a). Lufy gładkościenne. Podajemy sześć nazw. Często. Muszkiet. Widoczny hak opierano o podstawę. łatwiej daje się definiować poprzez sposób jej użycia niz np. pozwala zwolnić kurek lub bijnik mechanizmu uderzeniowego (c). Karabin. Istnieją dwa zasadnicze typy luf: A. z zamkiem skałkowym. która musiała być na tyle krótka. Lufy gwintowane mają śrubowo żłobione ścianki przewodu. przeważnie z zamkiem lontowym. Pocisk opuszcza lufę przez jej wylot (e). Są to tzw.

regulaminy wyszkolenia strzeleckiego wpajały żołnierzom wiedze niemal na uniwersyteckim poziomie. po czym tor lotu znacznie się zakrzywia.badającą zjawiska występujące przy trafieniu pocisku w cel. nie pokrywa się z linią rzutu (a). mające wpływ na taktyczne użycie broni palnej. na określoną odległość. Lot pocisku (powyżej). Jest to obszar. mechaniką lotu pocisków i ich działaniem na cel zajmuje się nauka.badającą zagadnienia związane z lotem pocisku w powietrzu. Strefa rażenia (po lewej). W początkach XX w. opór powietrza. 11 0 . może się zdarzyć. Dzieli się ona na: balistykę wewnętrzną . na broń działa siła odrzutu będąca reakcją na ruch pocisku ku przodowi. Na jego długości może się znaleźć odcinek. na którym pocisk przelatuje powyżej głowy nieprzyjaciela. umieszczonej na statecznej podstawie. balistykę zewnętrzną .badającą zjawiska zachodzące w lufie. gdy karabin powtarzalny był najważniejszym rodzajem broni. Jego przeciwieństwem jest rozrzut. Im mniejsza prędkość początkowa pocisku (1). Podczas strzału. przy strzelaniu na duże odległości. Obydwa te pojęcia używane są do oceny celności broni. Seria strzałów oddana w jednakowych warunkach daje grupę (e) przestrzelin skupioną wokół średniego punktu trafienia — mówimy wtedy o skupieniu. Tu przedstawimy podstawowe zagadnienia balistyki zewnętrznej. powodująca zakrzywienie toru. Przcstrzeliwanie broni (po lewej). Jedna. Strzelając z broni. że przestrzelmy będą się układać poza środkiem celu lub w ogóle poza nim (A). zwany wierzchołkową (oru (c). Ilustracja (po lewej). Wpływ na to mają: siła przyciągania ziemskiego. Niezależnie od tego. Pokazuje prawidłową postawę przy strzelaniu w pozycji stojąc. Rzeczywisty' tor lotu pocisku (b). Oczekiwano. Środek takiej grupy przestrzelin nazywamy średnim punktem trafienia (B). zjawisko to można wyeliminować. tym bardziej stromy jest jego tor. lufa musi być podniesiona pod odpowiednim kątem. strzelec musi tak wyregulować położenie przyrządów celowniczych by średni punkt trafienia (C). z Podręcznika Wyszkolenia Strzeleckiego armii brytyjskiej z okresu I Wojny Światowej. powodująca jednocześnie podrzut broni (lufa „podskakuje' ku górze). Przy odpowiednio płaskim torze pocisku (2). Tylko przy strzelaniu na najbliższe odległości wystrzelone pociski trafiają w jeden punkt. przy tej samej nastawie celownika. pokrywał się ze środkiem celu to właśnie nazywamy przestrzeliwaniem broni.'W opisa­ nym powyżej przypadku. w którym tor pocisku przebiega poniżej wysokości stojącego człowieka. Jeśli strzelec nastawi właściwie przyrządy celownicze. który osiąga najwyższy punki.. wreszcie balistykę końcową .Zasady strzelania z ręcznej broni palnej Zagadnieniami związanymi z miotaniem pocisków z broni lufowej. nazywana balistyką. że ogień karabinowy będzie prowadzony na odległościach niemal do 2 km. z głównych przyczyn wspomnianego zjawiska są różnice ilości i jakości ładunku miotającego użytych nabojów. to tor pocisku przetnie się z linią celowania (d).in. ze względu na m.

1850-60 Karabiny gwintowane systemu Minie zastępują broń gladkolufowa 1886 We Francji zostaje wprowadzona małokalibrowa amunicja z prochem bezdymnym 1887-88 Nobel patentuje szereg bezdymnych materiałów miotających 1888 Wprowadzenie karabinu powtarzalnego Lee Metronl z zamkiem tlokowo-ślizgowym w armi brytyjskiej 1904-05 Wojna rosyjsko-japońska 1914-181 wojna światowa 1933-39 Wojna domowa w I liszpanii 1939-4511 wojna światowa 1950-53 Wojna koreańska 1961-75 Wojna wietnamska 1979 Konflikt wietnamsko-chiński 1980-88 Wojna iracko-irańska 1991 Wojna w zatoce 1914-18 Podstawową bronią jest nadal karabin powtarzalny 1918 Wprowadzenie pistoletu maszynowego 1939-45 Coraz szersze stosowanie broni samopowtarzalnej 1947 Kałasznikow opracowuje karabinek automatyczny AK 47 1961 Wprowadzenie do uzbrojenia armii USA małokalibrowego karabinka firmy Armalitc (późniejszy M16) po 1980 Pojawienie się amunicji bezluskowej 111 . broń myśliwska rozwijała się własną i odrębną drogą.Chronologia rozwoju ręcznej broni palnej Tablica chronologiczna (po prawej). Podobnie powstała pierwsza amunicja zespolona systemu Lefaucheaux. 1570 Rozpowszechnienie się ciężkiego muszkietu opieranego przy strzale o forkiet . któremu nie dawał spokoju problem polowania na kaczki w złych warunkach pogodowych. 1375 Upowszechnienie sic broni palnej w Europie 1453 Koniec wojny stuletniej 1453 Lpadek Konstantynopola 1411 Najwcześniejsza ilustracja przedstawiająca prymitywny zamek lontowy ok. Jednakże od końca XLX w. Było to możliwe dzięki zastosowaniu piorunianów. 1470 Pojawienie się udoskonalonego zamka lontowego 1494 Początek wojen włoskich 1503 Bitwa p(*ł ("crignola ok. za pomocą piorunianu rtęci 1812 Pauly patentuje broń odtylcową na nabój zespolony 1835 Lefmicheux patentuje nabój i łuską metalową 1835 Colt zgłasza patent na swój pierwszy rewolwer 1840 Armia pruska wprowadza karabin iglicowy Dreysego ok. Największy rozwój w tej dziedzinie przyniosła z pewnością rewolucja przemysłowa w XIX stuleciu. później wykorzystywano te związki do konstruowania amunicji zespolonej. Wraz z wprowadzeniem zamka kapiszonowego przez armie europejskie. poprzednio niewykonalnych idei.nazywanego „hiszpańskim" 1559 Koniec wojen włoskich 1568-1648 Wojna hiszpańsko-nkierlandzka 1588 Rozgromienie hiszpańskiej Wielkiej Armady 1618-48 Wojna trzydziestoletnia 1642-48 Wojna w Anglii ok. 1338 Wybuch wojny stuletniej I n d y w i d u a l n a broń miotająca 1326 Pierws/a ilustracja przedstawiająca armaty 1364 Pierwsze zachowane informacje o ręcznej broni palnej w Perugii. Niemniej. że toczące się wojny byty bodźcem dla rozwoju uzbrojenia. 1540 Pojawienie się pierwszych pistoletów 1543 Brori palna z zamkiem lontowym zostaje przywieziona przez Portugalczyków do Japonii 1547 Pierws/e dokumenty potwierdzające stosowanie ulepszonego zamka lontowego ok. ok. 1500 Leonardo da Vinci przedstawił rysunek zamka kokwo-krzosowego 1503 Użycie na dużą skalę ręcznej broni palnej podczas bitwy pod Cerignolą 1518 Pojawienie się na terenie Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego zamków kotowo-krzosowych. Przedstawiamy tu główne wynalazki w dziedzinie broni palnej na tle toczonych konfliktów i wojen. pierwotnie przeznaczona do strzelb myśliwskich. Stało się to najistotniejszą przyczyną szybkiego rozwoju broni. 1550 Na małą skalę pojawia się broń gwintowana uk. 1640 Pojawienie się pistoletów z odkręcaną lufą. 1840 Armie europejskie (i amerykańska) wprowadzają broń kapiszonową 1849 Minie opracowuje stożkowy pocisk samuuszczelniający się przy strzale. Forsythowi. Jest oczywistym lakiem. można wymienić szereg innych czynników mających na to wielki wpływ. w coraz szybszym tempie zaczęto wprowadźcie nowe wynalazki i to zarówno w okresie pokoju jak i wojen. znacznie zresztą wolniej niż broń wojskowa. Ten niezwykle ważny wynalazek w dziejach broni palnej zawdzięczamy myśliwemu. 1775-83 Wojna o niepod ległose USA 1775-83 Zastosowanie na szeroka skalę broni gwintowanej podczas walk w USA 1792 Początek francuskich wojen rewolucyjnych 1796-1815 Wojny Napoleońskie 1848 Wiosna Ludów 1854-56 Wojna krymska 1861-65 Wojna secesyjna w USA 1899-1902 Wojna burska 1807 Forsyth patentuje nowy sposób zapłonu. ok. 1650 Szerokie rozpowszechnienie się zamka skałkowego 1689-97 Wojna Ligi Augsbur­ skiej przeciw Francji 1700-21 Wielka wojna północna 1701-14 Wojna o sukcesję hiszpańską 1740-48 Wojna o sukcesję austriacką 1756-63 Wojna siedmioletnia ok. Jednym z pierwszych istotnych wynalazków z zakresu techniki uzbrojenia było wprowadzenie przez Aleksandra Forsytha zamka kapiszonowego. począlkowo jako materiału inicjującego w broni odprzodowej. 1700 /amok lontowy wychodzi z użycia w Europie 1770-80 Pojawiają się precyzyjne pistolety pojedynkowe. 1470 Wykształcenie się loża w drugiej broni palnej ok. Ulepszenia technologii obróbki metali pozwoliły na wcielenie w życie. przy dużej wilgotności powietrza. zaczął się prawdziwy wyścig. 1840 r. 1641 Peler Kalthoff uzyskuje monopol na brori z magazynkiem na terenie Niderlandów ok. 1610 Pojawienie się pierwszych zaników skałkowych ok.

w dnie osadzono spłonkę. Istnieją setki typów amunicji małokalibrowej. płaszczem). . łuska c. stała się nawet obiektem zainteresowania kolekcjonerów. zakładany na kominek. zwykle mosiężna. obecnie zostały scalone. wobec rosnących prędkości początkowych i malejących kalibrach pocisków (3). Początkowo używano ich osobno. Nabój bocznego zapłonu. Nabój typu Lefaucheux (na Zachodzie zwany igłowym). b. Prochy bezdymne spalają się bez wydzielania dymu i dają niewiele zanieczyszczeń osiadających w rzewodzie lufy. Łuska. Wystarczała przeciętnie na 20 strzałów z broni skałkowej. jedynym używanym materiałem miota­ jącym był proch czarny. Z lewej. Obecnie obserwujemy trendy zmierzające do zmniejszania kalibru pocisku przy jednoczesnym wzroście jego prędkości początkowej. 1. Pocisk ze śladami gwintu po wystrzeleniu. Powszechnie stosowanym rodzajem pocisku do broni gładkolufowej była ołowiana Kula (1). Na początku naszego stulecia wprowadzono pocisk ostrołukowy (4). elementy te były przenoszone osobno. Systemy zapłonu i spłonki (poprawej). 2. Zawierały niewielkąjlość piorunianu rtęci. pociski ołowiane były zwykle pokrywane warstwą twardszego metalu (tzw. Do produkcji prochów bezdymnych stosuje się nitrocelulozę (bawełnę strzelniczą) oraz nitroglicerynę. Są również ezpieczniejsze w użyciu niż proch czarny. Od końca XIX w. dno łuski. chcielibyśmy przedstawić charakterystyczne cechy współczesnej amunicji wojskowej. Lot jej nie był stabilizowany obrotowo. Skałka. Dzięki temu. Nie miała integralnej spłonki. Pociski (po prawej). których powierzchnia jest tak wyliczona. okazano typową formę apiszonu ćlo broni wojskowej. Kapiszony wykonywano z cienkiej blachy miedzianej. W połowie XIX w. Wykonywano ją z krzemienia. b). Przy nabijaniu broni rozrywano papier (zwykle zębami). Części współczesnego małokalibrowego naboju zespolonego: a. amunicji zespolonej: a. produkowany jest w formie długich pałeczek brązowego koloru. Nobel w Szwecji oraz Abel i I )ewar w Wlk. nie łącząc z pozostałymi elementami amunicji. by utrzymać pożądaną szybkość spalania. w którym iglica uderza w spłonkę umieszczoną w środku dna łuski. ładunek miotający (proch) g. Wykonywano je ze specjalnie zwiniętego papieru. ładunek inicjujący (spłonka) h. kapiszon używany w broni myśliwskiej i pojedynkowej. g Prochy . Zawierały odmierzony ładunek prochu potrzebny do nabicia broni i podsypania panewki oraz kulę. będący mieszaniną w różnych proporcjach węgla drzewnego. kryza łuski z wtokiem d. Brytanii. płaszcz pocisku e. Proch nitrocelulozowy jest zwykle barwy szarej. wałeczki (e). często z wyraźnie wydłużoną częścią tylną (5). Kurek broni uderzał w pręcik. Wynalezienie łuski metalowej (O.. która spalała się (B). ładunku miotającego i pocisku. Elementy amunicji potrzebne do załadowania broni odprzodowej mogły być przenoszone oddzielnie w prochownicy i specjalnych torbach i kieszeniach. po prawej.Amunicja małokalibrowa Zwykle amunicja małokalibrowa składa się z trzech głównych elementów: ładunku iniq*ującego.. co miało zapobiegać uszkodzeniom pocisku przez wrzynające się w niego gwinty. rdzeń pocisku f. siarki i saletry potasowej. nabój jest wodoszczelny i bezpieczny w użyciu. Korodyt (c). bez konieczności zwiększenia kalibru lufy. jego poszczególne ziarna formowane są w płatki (d). pocisk b. Jednak dla potrzeb wojskowych stosowano tzw. Początkowo. lub kulki (f). zawiera ładunek miotający. dzięki zastosowaniu metalowej łuski. co powodowało eksplozję piorunianu rtęci umieszczonego w masywnym dnie łuski. Tu. W jej szyjce obciśnięty jest pocisk. niektóre typy broni palnej dostosowano do naboju z papierową lub płócienną łuską. dało możliwość skonstruowania skutecznej broni odtylcowej i pozwoliło zwiększyć jej szybkostrzelność. Było to istotne. E Materiały inicjujące (po prawej).materiały wybuchowe miotające (po prawej). ładunki (A). c. Kapiszon służył do jednokrotnego użycia. 112 Naboje (po prawej). w postaci różnej wielkości ziaren (a. Jednocześnie wydłużony kształt umożliwiał zwiększenie masy pocisku. Poczynając od Xlii do końca XIX w.. Uderzenie iglicy wgniataio punktowo kryzę powodując detonację piorunianu. wyprodukowano pierwsze prochy bezdymne Ich recepty opracowali Vieille we Francji.. Do inicjowania strzału służył zwykły kapiszon. Materiał inicjujący umieszczano wewnątrz kryzy łuski. Nabój centralnego zapłonu. W latach osiemdziesiątych XIX w. Lufy gwintowane umożliwiły stabilizację lotu pocisków wydłużonych.

wgniata ją powodując detonację ładunku inicjującego. oznacza łuskę z wystającą kryzą ( O . Zjawiska wewnętrzne (powyżej). nabój Karabinowy pochodzi z Niemiec i oznaczony jest 7. uderzając w spłonkę (2). obecnie przyjmuje się. Tym samym np. ale różny kształt łuski. jest liczbą określającą najmniejszą wewnętrzną średnicę przewodu lufy.62 mm x 54 R. aż do chwili opuszczenia lufy. Podawany jest w jednej z dwu iorm. N p . System ten wprowadzono by umożliwić rozróżnianie nabojów mających ten sam nominalny kaliber pocisku. Kalibry (po prawej). Zjawiska zewnętrzne towarzyszące strzałowi (poniżej). wagomiar 12 oznacza. z kryzą nacinaną) . dziś stosowanego w odniesieniu do broni gładkolufowej. Np. wyrażana w jednostkach długości. objętość wytworzonych gazów prochowych wzrasta 14 000 razy w stosunku do chwili „0". (czyli bezkryzowych. a ich siła ciśnienia nadaje pociskowi (6). Podanie we właściwy sposób kalibru współczesnej broni palnej i amunicji jest dość złożonym zagadnieniem. Należy zauważyć. przy czym temperatura wzrasta do 2700"C Po upływie ok. broń wagomiaru 16 ma mniejszą średnicę przewodu lufy niż broń wagomiaru 12. Używa się również pojęcia tzw. Dla zilustrowania posłużono się przekrojem amerykańskiego karabinu Spriengfield. stosowane w broni strzeleckiej.30 cala (7. w odróżnieniu od tzw. 0. którego pochodzi dana broń czy amunicja. zwiększa się wraz ze wzrostem prędkości pocisku (dane zaczerpnięte z instrukqi do amerykańskiego karabinu Model 1917-Mauser Enfield). 7.62 mm). ścianki łuski (5). Naj icięzszc okazy broni myśliwskiej rzadko kiedy mają lufy o wagomiarze 4 (b). wz. Pierwsza liczba oznacza nominalny kaliber lufy (A). Broń o większym kalibrze zaliczana jest do broni artyleryjskiej. Dodanie litery „R". Obecnie najmniejszym stosowanym kalibrem jest 43 mm (a). że górną granicą kalibru broni strzeleckiej jest 20 mm (c). pokazany (po prawej). wagomiaru. W praktyce. . Gorące gazy zapłonowe (3). powodując jego gwałtowne spalanie.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Kaliber (po prawej). że pocisk na bliskich odległościach jest w stanie przebić znacznie mniejszą warstwę piasku niż na średnich dystansach.w zależności od kraju. Tabelka podaje podstawowe dane dotyczące lotu pocisku po opuszczeniu lufy.(D) znacznie częściej używanych. Wykorzystuje się tu jednostki metryczne lub system calowy . Iglica (1).92 mm x 57 Mauser. ruch przyspieszony. że gazy prochowe nie są w stanie przerwać się ku tyłowi. łusek z wtokiem. Częściej spotykana. w rosyjskim naboju 7. to jeden z podstawowych parametrów broni palnej.0005 sekundy od zainicjowania zapłonu. np. że z jednego funta ołowiu można wykonać 12 pocisków kulistych. o średnicy odpowiadającej średnicy przewodu lufy danej broni. ze względu na wielość rodzajów nabojów. Z kolei grubość przebijanej warstwy drewna czy metalu. przedostają się kanalikami ogniowymi do ładunku miotającego (4). używana głównie w odniesieniu do broni gwintowanej. Druga liczba to długość łuski (B) wyrażona w milimetrach. zostają dociśnięte do ścianek komory nabojowej tak silnie. towarzyszące strzałowi ze współczesnej broni palnej na nabój karabinowy. 1906 na nabój 0. Powoduje to wzrost ciśnienia w komorze nabojowej do 350 MPa.

c. Jednocześnie kurek uderza w krzesiwo. Myśliwy (po lewej). skrytka (trzymano w niej natłuszczone plastry . Części broni odprzodowej (powyżej). z XVIII w. gdzie umieszczano ładunek miotający. e. są poszukiwanymi obiektami kolekq"oncrskimi. Po naciśnięciu spustu (zwykle w postaci dźwigni) kurek. Poprzez wąski otwór zapałowy przekazywany był on do komory prochowej. Pokrywa panewki wymagała ręcznego otwarcia.. stempel a. urządzeń służących do odpalenia ładunku miotającego. f. W tym właśnie OKresie wykształciła się typowa strzelba myśliwska o d w u gładkich lufach . d. łoża i lufy. a. które zostaje odchylone ku przodowi. n. był dociskany do panewki. z podstawowych rodzajów zamków. Dziś egzemplarze tej broni. Panewka i jej pokrywka były połączone z lufą. wsuwający stemplem ładunek. jednak skomplikowana budowa podnosiła jego cenę. Przy naciśnięciu spustu. e. celownik f. a piryt umieszczony w szczękach kurka. muszka t g. Przy naciśnięciu języka spustowego automatycznie otwiera się pokrywa panewki. Powstające przy tym iskry inicjowały zapalenie podsypki na panewce. e. Zamek lontowy W Europie używany do ok.dubeltówka. pokrywa panewki była-przesuwana ku przodowi. g. tj. b.Strzelecka broń odprzodowa Większość produkowanej i używanej do połowy XIX w. f. wręby na palce przedłużonego kabłąka spustowego i. zamek e. c. antabki do pasa nośnego m. Długi okres użytkowania tego rodzaju broni zaowocował wprowadzeniem niezliczonych odmian i niewielkich ulepszeń (początkowo niezwykle prostych) konstrukcji zamka. Części mechanizmu zamkowego umieszczano na metalowej płytce zamkowej. a nie z mechanizmem zamka. w Indiach i Japonii stosowano go do połowy XIX w.. albo zapasowe skałki) h. g. h. ukazanej na rysunkach jedynie w zarysie. b. Jej zasadniczą zaletą była prostota i taniość. 1700 r. Istniało wiele odmian tego typu zamka.w broni gwintowanej. tuleje do stempla. stosowanych w broni odprzodowej. wąs trzewika c. Wykrzesane iskry padają na podsypkę prochową. Pokazano tu 6 głównych typów /druków. a. h. w którym zastosowano krzemień uderzający w stalowe krzesiwo. c. b. broni palnej. w którego szczękach tkwił żarzący się lont. zaczep dźwigni spustowej kurek krzemień (skałka) wspornik kurka panewka krzesiwo pokrywa panewki sprężyna krzesiwa 114 . stanowiła broń odprzodowa. d. w której ź kolei umieszczono podsypkę z drobnoziarnistego prochu. a. Pokazano przykłady najprostszej formy każdego. Z tego powodu nigdy nie wyparł zamków lontowych w broni wojskowej. Służyły one do wytworzenia impulsu ogniowego w pożądanym przez strzelca momencie. d. szyjka kolby d. był dociskany do obracającego się kółka o szorstkiej powierzchni. trzewik kolby (stopka) b. płytka zamka panewka pokrywa panewki kurek („łabędzia szyja") lont Zamek kołowo-krzosowy Działał skutecznie. panewka pokrywa panewki siarczek żelaza (piryt) kurek koło oś koła zwalniacz pokrywy panewki sprężyna kurka Zamek skałkowy niderlandzki Niezwykle istotny wynalazek. Sposoby odpalania. kabłąk spustowy l.

składający się z narzędzi do czyszczenia i rozbierania broni. Przybić stemplem 5. Odciągnąć całkowicie kurek 6. rzy naciśnięciu spustu. kurek (z ogonem i młotkiem) kapiszon kominek gniazdo kominka (piston) Przekrój przez kominek z nasadzonym kapiszonem e. skałka uderzała w krzesiwo. panewka f. wojskowy przybornik. f. Si02) d. 1840 r. bateria) d. Wycelować broń i wystrzelić Elementy wyposażenia strzelca w okresie stosowania broni odprzodowej a. Podsypać panewkę 3. kapiszon f. bateria) e. prochownica używana w XVI w. kominek h. Różnił się stylem wykonania poszczególnych części. kurek c. 1810 r. pokrywa panewki i jednocześnie krzesiwo (tzw. d. krzesiwo .ewantu.pokrywa panewki (tzw. typ. a. sprężyna pokrywy panewki Zamek skałkowy (hiszpański. zaczep kurka zwalnia go i pod wpływem sprężyny kurek uderza w krzesiwo. skałka (krzemień. prochownica cywilna. Po naciśnięciu spustu. ok. wyparł poprzednio używane zamki lontowe i kołowo-krzosowe w Europie. jak i zastosowaniem zewnętrznych sprężyn. prosty i skuteczny.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Regulaminowe ładowanie karabinu skałkowego (po prawej). kurek b.. d. sprężyna baterii f. ok. a. a. c. formy do odlewania k u l . piętka kurka g. panewka e. System ten. Istniały także inne odmiany konstrukcyjne. Do zainicjowania strzału wykorzystywano związki chemiczne zwane piorunianami. b. piorunian rtęci g. Po naciśnięciu spustu. Wsunąć pozostały proch i kulę do lufy 4. przez muszkieterów. używany w niektórych krajach T. F Zamek skałkowy (bateryjny albo francuski). Wariant poprzedniego rozwiązania. Wszystkie armie uczyły ładowania na tempa. odrzucając je ku tyłowi i krzesząc snop iskier. Impuls ogniowy dociera kanalikiem do ładunku prochowego. co zapobiega to możliwym pomyłkom w ogniu bitwy. Rozgryźć nabój 2. miquelet). sprężyna kurka Zamek kapiszonowy. Główne tempa t o : 1. Pokazano najczęściej stosowany w XIX w. b. w którym połączono w jedną całość okrywę panewki z krzesiwem. zaczep zabezpieczający h. Udoskonalenie zamka niderlandzkiego. kanalik ogniowy 115 . prochownica żołnierza elitarnych oddziałów strzeleckich. c. e. skałka c. zaczep spustowy i. Śruba szczęk kurka b. co powoduje jego zgniecenie na otworze kominka i detonację piorunianu. kurek uderza główką w miedziany kapiszon.

i Historii. 1505 r. Arkebuz z zamkiem lontowym. (Muzeum Sztuki i Historii. Przez prawie sto lat. G e n e w a ) . podczas gdy drugi przykłada rozżarzony pręt do zapału. Genewa). 1500 r. Niektóre egzemplarze były wprawdzie gwintowane. (Bernisches Historisches Museum. 1400 r. ale przeważała broń o gładkich lufach i ona stanowiła uzbrojenie wojskowe. Hakownica wykonana w całości z metalu. 1470 r. 6.. Szwajcaria). Bazylea. Hakownica wykonana w całości z metalu. (Muzeum Sztuki 4. jeden z żołnierzy musi użyć obu rąk. w Rzymie. c. Hakownica (puszka). Arkebuz lontowy z celownikiem przeziemikowym j w postaci rurki. 2. użytego podczas wojen: krymskiej i secesyjnej. Hakownica wałowa. aż do celnego i skutecznego karabinu Minie. Ilustracja ukazuje użycie wielkiego arkebuza bez mechanizmu zamkowego. drewniane łoże rekonstruowane. z ciężkich muszkietów strzelano używając speq'alnej podpórki zwanej rorkietem. Hal cownica (puszka) z tuleją do drewnianego drążka (niezachowany). 7. Szwajcaria). aż do ok. ok. odprzodową długą broń palną. 1850 r. Stanowiła ona podstawową broń strzelecką na przestrzeni czterech wieków. broń oparta jest o przenośną podstawę. pozwalającymi na złożenie się do strzału. Kopenhaga). Znaleziona w Tybrze. W ciągu tego okresu. ok. ok. 1. Aby wycelować arkebuz. druga połowa XV w. 1567 r. 3. Południowe Niemcy. Z okresu 1400-1450 (w zbiorach Bernischeas Historisches Museum. Znane były też kolby opierane o policzek lub klatkę piersiową. 116 . Użycie długiej broni palnej (poniżej): a. Datowany na 1537 r. długa broń palna przeszła ewolucję od prymitywnej hakownicy. Szwajcaria. W celu wyhamowania odrzutu. obecnie w zbiorach Tfijhusmuseet. (Muzeum Historyczne. Szwajcaria). b. Lufa z kutego żelaza. Widać też prymitywny zamek umożliwiający odpalenie w wybranym przez strzelca momencie. (Bayerisches Nationalmuseum. ukazuje ręczną broń palną z wykształconym łożem i kolbą. Ilustracja pochodząca z tego samego źródła (akwarele Mikołaja Glockenthona z ok. Znaleziona na południu prowincji Schleswig-Holstein. poczynając od ok. Pokazujemy tutaj jednostrzałową. Monachium).Długa broń palna odprzodowa Hakownice i arkebuzy (po lewej).). 5.

Austria ok. ok. Kształt kolby wskazuje na pochodzenie z rejonu prowincji Sind. Sztucer kołowo-krzosowy wykonany w Dreźnie w 1606 r. Wojskowy muszkiet kołowo-krzosowy. proste nie zdobione łoże. łoże inkrustowane kością i rogiem. płytka zamkowa stalowa. aby uzbroić wszystkich piechurów. 5. tzw. 1. 7. Części mechanizmu żelazne. . 1675 r. przez portugalskich kupców. Prawdopodobnie Niemcy. 6. lżejszy niż typowa ówczesna broń piechura. mocowana okuciami ze złoconego brązu. 4. zatrzaskowym. Pokazana broń pochodzi z Francji. lekka broń palna. Drewniane łoże inkrustowane rogiem. Karabinek kołowo-krzosowy z gwintowaną lufą. 1600 r. (Muzeum Wiktorii i Alberta.I n d y w i d u a l n a broń m i o t ą c a Muszkiety i arkebuzy lontowe i kołowe (powyżej). Jezail. lekki muszkiet lontowy z terenu Indii. 2. była zbyt droga. Pierwowzorem była broń przywieziona ok. Włochy. Tego typu broń występowała rzadko. używano na tym terenie do XX wieku. 1540 r. Zamka lontowego.datowana na ok. Toradar (bandukh lorador) rodzaj lekkiego muszkietu lontowego używanego w Indiach. W niezmienionej formie stosowano go do 1860 r. 1575 r. Londyn). 1600 r. ma łozę inkrustowane kością . 3. obecnie Pakistan. Petrynał. Japoński muszkiet z zamkiem lontowym. Lekki muszkiet zwany czasem dragonem. z kolbą zaprojektowaną z myślą o oparciu o klatkę piersiową. płytki rogowe rytowane.

tzw. Długa broń palna. 3.. Sztucer z zamkiem skałkowym. z zamkiem niderlandzkim. U wylotu mosiężnej lufv. Typowy okaz tego typu broni. Cechą charakterystyczną XVTI-wiecznych cingiclskich zamków skałkowych było wprowadzenie zaczepu spustowego w kształcie haka. rasak. tzw. Pochodzi prawdopodobnie z XVIII lub XIX w. Wykonany w koloni­ ach brytyjskich w Ameryce Płn. 4. często była bogato dekorowana.' 1. ok. Pokazany egzemplarz wykonano praw­ dopodobnie w Szwecji ok. 2. 1650 r. gładkolufowej broni palnej (powyżej). Strzelba bałkańska. charakterystyczna kolba. XIX w. odmiany bałtyckiej. zamocowany na zawiasie składany bagnet ze sprężyną. 118 . 1640 r. Garłaczy używano powszechnie w XVIII w. powszechnie stosowany w Skandynawii w XVTT i XVIII w. do obrony statków i dyliżansów. ale także i domów prywatnych (zbiory prywatne). 5. Muszkiet z zamkiem skałkowym w odmianie angielskiej. z różnych stron świata. XIX w. Angielski garłacz (powyżej). Strzelba algierska (tzw. produkowana w Turcji miała charakterystyczne kształty. z końca XVIII w. umieszczonego za kurkiem. Janczarka turecka z zamkiem skałkowym hiszpańskim. Broń tego typu była szeroko rozpowszechniona w Północnej Afryce. Zamek hiszpański.Długa broń palna odprzodowa Przykłady długiej. rogu).

Można go było wykonywać na różne sposoby.podobny w wielu karabinach europejskich tego okresu. W porównaniu ze współczesną bronią palną muszkiety i karabiny skałkowe z XVII. Jego odmiany były odstawowym uzbrojeniem rytyjskim w latach 1720-1840. Kaliber 0. Wykonywano ją z części przygotowanych do produkcji wcześniejszych karabinów skałkowych. wz. T al < O 5 @ 119 < . Była to broń o charakterze przejściowym. przed atakiem na bagnety. by utrzymać przeciwnika na dystans. XIX w. 1839.75 cala.70 cala. W przypadku potrzeby salwę mógł oddać jednocześnie cały oddział. ostatnia gładkolufowa broń armii USA. 6 Gładkołufowe karabiny odprzodowe (powyżej).7 cm. Od 1793 r. mający lufę długości tylko 106. 1. że uda się trafić w przeciwnika na odległość większą niż 80 rn. Lufa kalibru 0. Wykonano go na zamówienie jednego z „Komitetów Bezpieczeństwa". Kaliber 0. Warto zwrócić uwagę na przedni bączek . Kaliber 17. XVIII i pocz. Podstawowa broń piechoty francuskiej w czasie rewolucji i wojen napoleońskich. np. podczas gdy inne ładowały w tym czasie broń. Duże ilości tej broni poddano potem przeróbkom. Karabin kapiszonowy US Model 1842. Wprowadzono go do pułków pieszych w 1768 r. W okresie tym wprowadzono wiele drobnych modyfikaq'i. stopniowo był zastępowany tańszym w produkqi. Dla zaradzenia tym mankamentom wprowadzono ogień salwowy. a ich ładowanie zajmowało dużo czasu. czy w czasie jego odpierania. Wyszkolony żołnierz był w stanie oddać strzał co mniej więcej 20 sekund i nie oczekiwano.69 cala. 4. strzelały kolejne pododdziały. wzorowany na broni angielskiej. Używano ich podczas wojny secesyjnej. Brytyjski karabin skałkowy. gdy chciano zadać straty przeciwnikowi. np. zamki kapiszonowe. modelem India Pattern.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Ogień salwowy (powyżej). w latach 1861-65.75 cala. Francuski karabin skałkowy. Nazywany potocznie „Brown Bess".tj. Brytyjski karabin kapiszonowy. 5. wz. Pokazano tu wersję Short Land Pattem. tworzonych przez kolonistów podczas wojny o niepodległość USA w 1776 r. 2. gwintując lufy. były niecelne. 1777. 3. Większość armii wprowadziła w latach 40-tych XIX w. Kaliber 0. karabinem używanym uprzednio przez wojska Kompanii Wschodnioindyjskiej. Dzięki temu prowadzono niemal ciągły ogień o dostatecznej gęstości. zwłaszcza. skrócony karabin piechoty.5 mm. Amerykański karabin skałkowy.

Brytyjski karabin gwintowany Bakera używany jako broń specjalnych oddziałów strzeleckich w latach 1800-40. 6. Była bardzo skuteczna. są cechą charakterystyczną tej broni. 1800 r. Krzywizny. 1. Brytanii.7 mm. Kaliber 0. wytworzona przez amerykańskie zakłady rządowe. Zwracają uwagę delikatne. Kaliber 0. zwykle niezbyt poprawnie określany jako „sztucer z Kentucky". sztucera pensylwańskiego. Była to pierwsza broń gwintowana używana w większych ilościach w Wlk. Była to pierw­ sza gwintowana broń wojskowa.ten wzór.72 cala. Gwintowana odmiana duńskiego karabinu piechoty. z 1763 r. nie powoduje strzału. 1810. wz. był wynikiem użycia drewna klonowego. Sztucer pensylwański. 5. o łagodnym nachyleniu i okucia mosiężne wokół skrytki na flejtuchy. w tygrysie pręgi. 3. dlatego też chętnie ją kopiowano od końca XVIII w.Długa broń palna odprzodowa Broń gwintowana z zamkiem skałkowym (powyżej). Pokazano odmianę z lat 1806-15. Pruski sztucer strzelców. Kaliber 27 mm. Tego rodzaju broni używano dość wcześnie na terenie Niemiec.44 cala. 2. Kaliber 0.54 cala. .605 cala. Kolba i zamek (poniżej). Kaliber 14. który staje się teraz tak miękki. a jedynie odblokowanie drugiego języka spustowego. że do oddania strzału wystarczy jedynie jego lekkie muśnięcie. Zwraca uwagę zastosowanie przyspiesznika „niemieckiego". w postaci dwóch języków spus­ towych. pionowe. Długa lufa i wygięta ku dołowi kolba były typowymi cechami broni amerykańskiej z XVIII i XIX w. Zewnętrzna różnica z wersją gładkolufową była niewielka. ciemniejsze pasy . Kaliber 0. Szwajcarski sztucer z ok. Naciśnięcie pierwszego z nich. Karabin gwintowany US Model 1803 Harpers Feny. 4. Dla tych sztucerów były również typowe nieduże rozmiary zamka.

Jest naśladownictwem brytyj­ skiego Enfielda. 2. Duński gwintowany karabin kapiszonowy. 1853. Kaliber 0. Kaliber 0.702 cala. albo drewniany szpunt. Podobny typ lufy zastosowano w brytyjskirn karabinie gwintowanym Brunswick. 3. 4. 1.. Miał przewód lufy. 1. Model 1855. Pokazano tu drugą odmianę karabinu. 2. Zamiast prowadnic na pocisku. wz. Podajnik ładowano papierową taśmą. Amerykański karabin gwintowany. Opracowany na wzór wcześniejszych karabinów typu Minie. Kaliber 0. wz.58 cala. używany głownie jako broń tarczowa. Kaliber 0. 5.451 cala. Szereg starszych wzorów kara­ binów zostało dostosowanych do (ego systemu. 6.indywidualna broń miotająca Pocisk typu Minie (powyżej). Karabin gwintowany Enfield.69 cala. miał minimalnie mniejszą średnice. Kaliber 0. wykonano okrągły kołnierz. Było to rozwiązanie wygodniejsze niż stosowanie łatwo gubiących się metalowych kapiszonów. ciśnienie gazów wciskało miseczkę w pocisk. Zaprojektowany jako broń wojskowa o nieco skróconej lufie. którego ścianki g zostawały dociśnięte do ścianek gwintowanej lufy (d). Po zapaleniu prochu . Później. Był to jeden z najcenniejszych karabinów odprzodowych. karabinek gwintowany pro­ dukcji Arsenału Tallassee w Alabamie. 1851. Wystrzeliwano z niego stożkowe pociski. Pozwalało to na łatwe włożenie go w lufę. nawet jeżeli była zabrudzona po wielu strzałach. Rosyjski karabin gwintowany. Zrewolucjonizował wojskową broń palną w latach pięćdziesiątych XIX w. z 1863 r. pomysłu Maynarda. że nawet bez tych dodatkowych części. Brytyjski karabinek Whitwortha. mające na ściankach dwa występy dopasowane do dwu bruzd gwintu lufy. a nie wojskowa. na której w równych odstępach przyklejano małe ładunki piorunianu. byl wynalazkiem francuskim. pocisk z wydrążonym dnem uszczelniał się sam równie dobrze. 'kazało się jednak. które powszechnie kopiowano we wszystkich kra­ jach. żelazną miseczkę zastąpiła wypalana z liny. 121 . 1841. wz. Kurek umieszczono od dołu. W ten sposób łatwość i szybkość ładowania broni gładkolufowej została połączona 7 celnością i donośnością sztucerów i karabinów gwintowanych. co miało chronić oczy celującego żołnierza podczas detonacji kapiszona. jednym ze stanów należących do Konfederaci pod­ czas wojny secesyjnej (1861-65). Kaliber 0. Zamek z podajnikiem taśmy z kapiszonami. Napięcie kurka powodowało podanie następnej porcji piorunianu na kominek.577 cała. który w przekroju poprzecznym był sześcioboczny (lufa heksagonalna). W wydrążonym dnie pocisku osadzono żelazną miseczkę (b). różniącą się nieznacznie od broni z czasów wojny krymskiej czy buntu Sipajów. a przekrój pocisku odpowiadał ściśle przekrojowi przewodu lufy. 1853. Karabiny kapiszonowe (powyżej).58 cala. dając każdemu żołnierzowi dalekonośne i celne narzędzie walki. wz. Pocisk (a). niż lufa.

Kurek wymagał każdorazowo ręcznego napięcia. lufa baczek okucie kolby kabłąk spustu przedłużenie kabłąka spustu tulejka poboczyjka zawias pobojczyka pobojczyk.). jako broni cywilnej dó osobistej obrony. Pistolet. bateryjnego). że stał się cechą szkockiej broni palnej w tym okresie. i. Włoski pistolet z zamkiem niderlandzkim. e. Kolby. 1. 122 . Ponieważ pistolet ma ograniczoną donośność. Poczynając od XVI w. f. wygoda użycia i noszenia przyczyniły się do szybkiego rozpowszechnienia pistoletu. do trzeciej ćwierci XIX w. Niderlandzki kawaleryjski pistolet z zamkiem kołowo-krzosowym.Pistolety odprzodowe Jednostrzałowe pistolety odprzodowe (po lewej). Zwraca uwagę różnica w stosunku do klasycznego zamka skałkowego (rj. znakomicie nadawał się na broń palną kawalerzysty. pochodzi z Toskanii. zamek d. z późnego okresu stosowania tego zamka. 3. g. pierścień do temblaka b. j. Części pistoletu odprzodowego (powyżej). Z kolei. 2. a. panował zwyczaj uzbrajania kawalerzystów w parę pistoletów mocowanych w specjalnych olstrach przy siodle. 4. Niemiecki pistolet / zanikiem kołowo-krzosowym. po naciśnięciu spustu serpentyna z lontem dotyka panewki. Tak wyglądały pólnoćnoeuropejskie pistolety wojskowe. z początków XVII w. o małym kącie nachylenia. 5. skuteczność i celność. Szkocki pistolet 7 zamkiem niderlandzkim. a g d y nacisk na spust zostanie zwolniony. Japoński pistolet z zamkiem lontowym zatrzaskowym. z której można było strzelać jedną ręką. były charakterystyczną cechą wczesnych pistoletów europejskich. lufa o profilu ośmiobocznym. k. Krótka broń palna pojawiła się w Europie dopiero z początkiem XVI w. h. którego konstrukcja pozwalała na oddanie strzału jedną ręką. od początku do połowy XVII w. język spustowy w kształcie kwiatu lotosu. Indyjski pistolet z zamkiem lontowym. wyraźnie widać. kolba lub chwyt c.. Broń kawalerii (po prawej). W tym właśnie czasie. potrzebującego drugiej ręki wolnej do powodowania koniem. zawsze był przez żołnierzy traktowany jako broń drugorzędna. XVTII w. Zamek ten był na tyle popularny w Szkocji. 6. wynalazek zamka kołowego umożliwił skonstruowanie broni. W indyjskiej odmianie zamka lontowego.. (Rysunek wg drzeworytu z 1601 r. serpentyna powraca samoczynnie na pierwotne miejsce. (Niektóre występowały tylko w broni kawaleryjskiej). XIX w. że krzesiwo nie jest połączone 7 pokrywa panewki.

charakteryzującej się eleganckimi kształtami zamka i preedłużonym okuciem kolby. Belgijski pistolet skałkowy z lufą gwintowaną. Widoczna na kolbie kulka wykręcała się. Zamek jest częścią szkieletu. wykonany w Ripoll. Pistolet z zamkiem hiszpańskim (miquelet). 123 . Datowany na ok. 1. były powszechnie używane we Francji i Anglii przez okres prawie stu lat.. Wyproduko­ wany w 1725 r. mieście u stóp Pirenejów. 2. w którym wyKSZtalcił się charakterystyczny styl zdobienia i kształtów broni palnej. w Liege. Murdocha z Doune. z ok. w której sprężyna główna naciska na ogon kurka w dół. 3. Ok. Pistolety w takiej formie. Była to wczesna odmiana zamka skałkowego. zaczepianego o ogon kurka. Datowany na 1600-50 r. wyposażona w dodatkowy bezpiecznik w postaci obrotowego haka (dog). Pistolet kawaleryjski. 5. 1640 r. Francuski kawaleryjski pistolet skałkowy. 1770 r. wykonany w całości z metalu przez słynnego rusznikarza J. 4.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Jednostrzałowe pistolety od przodowe. osadzono w niej przetykacz do czyszczenia otworu zapałowego. Szkocki pistolet skałkowy Dag. z zamkiem skałkowym angielskim. Zamek w odmianie. 1680 r.

Jeden z pary rosyjskich pisto­ letów kapiszonowych z gwinto­ waną lufą. pojemnik na oliwę g.56 cala. oprawy do skałek itp. pobojczyk do nabijania i czyszczenia. Pistolety angielskie cechowało proste łoże i kolba ze znakomitej jakości materiału oraz ośmioboczna. Francuski pistolet kawaleryjski. Kaliber 0.jej pokrywę połączono zawiasem ze stalową sprężyną.. 1840 r. szczotka do czyszczenia panewki r. Po 1770 r. przyrząd d o wycinania przybitek k. najczęściej o gładkim przewodzie.50 cala. zewnętrzny profil lufy ośmioboczny. zwłaszcza angielskich i francuskich. Zamek skałkowy w późnej odmianie. Datowany na 1800 r. przeznaczonych do obrony przed abordażem i będących uzbrojeniem oddziałów desantowych. forma do lania kul n. Płytka zamkowa stanowi integralną część szkieletu broni. Kaliber 17 mm. zawierającej niezbędne przybory służące do przygotowania broni do strzału i jej konserwacji. zacisk do sprężyny j . skrytka na kule. Kaliber 0. Jeden z pary pistoletów poje­ dynkowych. jako uzbrojenie kawalerii tubylczej w służbie brytyjskiej na terenie Indii. Produko­ wany w Londynie.Pistolety jednostrzałowe odprzodowe Późniejsze pistolety skałkowe (po lewej). Uczestnik pojedynku (poniżej). 4. Broń wysokiej jakości. 1. Mortimer and Son z Londynu. Kaliber 0. b. Pobojczyk umocowano na zawiasie u wylotu lufy. produkcja pistoletów pojedynkowych stała się specjalnością licznych rusznikarzy. Kaseta na pistolety pojedyn­ kowe i ich wyposażenie. Wykonany początkowo jako skałkowy ok. W specjalnej kasecie. Pistolet marynarki brytyjskiej. 2. wz. z wodoszczelną panewką . pochodzących z firmy T. Pistolety pojedynkowe (po lewej). podobnie jak i pobojczyk.52 cala. 124 . oczekujący na komendę do strzału.65 cala. przed przypadkowym wysunięciem zabezpieczała go zewnętrzna sprężyna. śrubokręt i. a. cechujący się niezwykłą konstrukcją. Kaliber 0. w latach 1820-40. 1820 r. 1777. pudełko na lniane przybitki (flejtuchy) d. zapasowa skrytka. skałki. 3. Na okrętach wojennych znajdowała się zawsze odpowiednia liczba karabinów i pistoletów. prochownica e. jego gałka mogła służyć jako młotek c. sprężyna kurka ukryta jest głęboko w kolbie. przerobiony na kapiszonowy ok. lufa. 5. Pistolet kawalerii Kompanii Wschodnioindyjskiej.

ok. 125 . trzymano go razem z innymi przyborami w kasecie. Pistolet marynarki USA. wykonany przez Deringera w Filadelfii. Zwraca uwagę zastosowanie częściowo zakrytego kurka. Kaliber 0. 3.577 cala. Wyposażony w dostawianą kolbę i chwyt z pierścieniem do temblaka. 1850 r. 7. 4. Broń nie ma pobojczyka. XIX w. Gwintowany pistolet z zamkiem kapiszonowym. 1845 r.54 cala. wz. Kaliber 0.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Pistolety kapiszonowe (po lewej). 2.45 cala. Krócica kapiszonowa z bocznym kurkiem i zamkiem pudełkowym. Język spustowy chowany w łożu. Pistolet kapiszonowy wykonany przez Rigby'ego rusznikarza z Dublina. Ze względu na rozmiary. Brytyjski pistolet wojskowy. Anglia. Zamek z płytką zamkową i sprężyną umieszczoną za osią kurka. Ok. 1856. Francuski pistolet kawaleryjski. 5. Jego nazwisko było często bezprawnie wykorzystywane przez innych rusznikarzy. tego typu broń nazywano czasem „pistoletem do płaszcza". ok. Jeden z pary pistoletów pojedynkowych gwintowanych. 1840 r. W podobnym stylu utrzymana była cała francuska broń krótka w I poł. 6. 1. Model 1843. wykonany przez Le Pagea z Paryża. Kaliber 0. 1825 r. ok. podczas odciągania kurka wysuwał się na zewnątrz.

lub jedna nad drugą (B). Rewolwerowy pistolet dwulufowy. 3. Aby przesunąć zamek. Takie rozwiązanie było najpowszechniejsze w broni wielolufowej. 1600 r. 2. jak poprzednio. ok. Niektóre prace zmierzały do umieszczenia w komorze nabojowej kilku nabojów wystrzeliwanych jeden po drugim. 1790 r. Potem należało ją obrócić i ponownie napiąć kurek. umieszczone obok siebie (A). Wykonany przez londyńskiego rusznikarza Dursa Fgga ok. że wyprodukowano sporo egzemplarzy takiej broni . Pistolet dwulufowy z zamkami skałkowymi. 5. Mechanizm zamkowy dawał się przesuwać ku tyłowi. Anglia. drugi był nadal gotów do użycia. Mimo to. ustawiając od razu panewkę zaworową w pozycji drugiej. Wykonany w Monachium ok. Od początku istnienia broni palnej czyniono wysiłki. Istniało szereg odmian tego rozwiązania: z przesuwaną pokrywą panewki i większą ilością luf.przeważnie dwulufowej. Lufy umieszczone jedna nad drugą. Lufy umieszczono jedną nad drugą. ala każda lufa wyposażona była we własną panewkę i pokrywękrzesiwo. g Pistolet z panewką zaworową (po lewej). Anglia. 4.jeśli zawiódł jeden zamek. proces powtórnego ładowania broni był równie powolny. należało nacisnąć drugi spust. przewaga jaką zyskiwało się nad przeciwnikiem dysponującym bronią jednostrzałową była na tyle wyraźna. Znacznie częściej. 1750 r. ok. 1. lecz to nie było zamierzeniem konstruktorów. umieszczonymi po óbu jego stronach. problem rozwiązywano łącząc ze sobą kilka luf w jednej broni. Po naciśnięciu spustu. zmierzające do zwiększenia jej szybkostrzelności. Oficerski pistolet dwulufowy z zamkami skałkowymi. umieszczonymi po obu stronach broni. sprężyny kurkowe zewnętrzne. Lufy umieszczone jedna nad drugą. i dwa zamki.Pistolety odprzodowe wielostrzałowe Pistolety odprzodowe wielostrzałowe (po lewej). niemniej jednak zaprezentowane rozwiązanie było najpowszechniejsze. Większość pistoletów miała dwie lufy. Zaletą tego rozwiązania była duża niezawodność . 1700 r. luf}" umieszczone na obrotowej osi obracano ręcznie. następował gdy panewka zaworowa była zamknięta (a). Zastosowanie jednego zamka (po lewej). Strzał z górnej lufy (1). Pistolet skałkowy mogący wystrzeliwać koleino kilka załadowanych kul i ładunków prochowych. skrzesana iskra inicjowała podsypkę umieszczona w zaworze co odpalało ładunek rochowy w odrębnej lufie (2). Wprowadzenie panewki zawo­ rowej umożliwiło rozwiązanie problemu odpalenia dwu luf za pomocą jednego zamka. 126 . umieszczonymi na wspólnej płytce zamkowej. 1785 r. Pistolet dwulufowy z zamkami kołowo-krzosowymi. Europa Zachodnia. lożna było również odpalić obie lufy jednocześnie. ok. pozwalając odpalić kolejne ładunki poprzez odrębne otwory zapałowe. Jednak po oddaniu kolejnych strzałów. Zamek miał tylko jeden kurek. Niekorzystna była duża masa i nieporęczne kształty.

3. Dwulufowy arkebuz gwintowany. ok. zamki kapiszonowe. Celownik wyskalowano do 2000 jardów (1828 m). •la marynarki brytyjskiej produ­ kował ją Henry Nock w Londynie. Przedni zamek inicjował odpalenie serii 11 połączonych ze sobą ładunków. Konstrukcja komory umożliwiała załadowanie kilku ładunków inicjowanych kolejno przez odrębne otwory zapałowe należało w tym celu przesuwać zamek ku tyłowi.! rzez Jamesa Wilsona w 1779 r. w 1780 r. 2. XV w. Gwint lufy o czterech bruzdach. E Karabin salwowy (poniżej). 1. Mortimcra" w Londynie.' Pozwalał on także na używanie broni jak zwyczajnego karabinu. z poł. York).I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wielostrzałowa odprzodowa broń długa (powyżej). Konstrukcja opracowań. Uroni tej używała brytyjska armia w Indiach. Rezerwowy ładunek był w razie potrzeby odpalany drugim zamkiem. Połączone ze sobą 7 luf odpalano jednocześnie. Eksperymentalny skałkowy karabin angielski z 1815 r. 127 . 1588 r. Sztucer dwulufowy systemu Jacoba. Pokazano wcześniejszą odmianę (Castle Museum. 5. 4. Skałkowy karabin wykonany prze/ Tl.W'. dwoma zamkami kołowo-krzosowymi na jednej płytce zamkowej. Używano wydłużonych pocisków ołowianych lub specjalnej amunicji zapalającej. 1858 r. Saksonia. /. Czterolufowa żelazna hakownica z prymitywnym łożem drewnianym w postaci kija. 1800 r. ok.

128 . by uniknąć obrażeń dłoni podtrzymującej broń w przypadku detonacji ładunków we wszystkich komorach.Rewolwery odprzodowe Najskuteczniejszą wielostrzałową bronią odprzodową okazała się broń rewolwerowa różnych systemów. coraz bardziej rozpowszechniły się rewolwery z jedna lufą i wielokomorowym bębnem. Tę odmianę. z 1855 r. do każdej /. a do ich rozwoju przyczynił się w dużym stopniu Samuel Colt. Od końca lat trzydziestych XIX w. Dopiero jednak wprowadzenie zamka kapiszonowego i postęp w technologii obróbki metalu w XIX w. dociskając je kciukiem (C). 4. Paryż). rusznikarza z Concord w stanie Masachusetts. zakładało się kapiszony na kominki. ok. wprowa­ dzoną w 1847 r. kaliber luf 0.. Początkowo dużą popularność zyskały rewolwery wiązkowe. umożliwił uzyskanie niezawodnej broni tego typu. przyjęła do uzbrojenia armia USA. Skałkowy karabinek wiązkowy wykonany przez Artemiusa Wheelera. W jej konstrukcji uwzględniono uwagi płk Walkera (stąd nazwa Colt Walker). Wiązka siedmiu luf obracana ręcznie. Rewolwer systemu Colta (powyżej). komór bębna (A). Najpierw należało załadować nabo­ je (ładunek prochowy zawinięty w papier lub cienkie płótno lniane połączony z ołowianym pociskiem) od przodu. który panował w latach 1610-43. Karabinki te były jednymi z bardziej udanych konstrukcji. (Musee de 1'Armee. 2. który opracował własny system. broń opatentowano w 1818 r. 1850 r. Rewolwerowy muszkiet z zamkiem lontowym. należący niegdyś do kolekcji króla Francji Ludwika XIII. Przebieg ładowania (po lewej). nadając rewolwerowi szereg cech charakterystycznych dla późniejszych wzorów.56 cala. takie wypadki miały często miejsce przy posługiwaniu się bronią tego typu. 1. Kaliber 0. 3.56 cala. Długa rewolwerowa odprzodową broń palna (powyżej). Ze względu na niedoskonałość ówczesnych rozwiązań. Przypomina w istocie powiększony rewolwer wiązkowy. Produkowano go z lufą o różnych długościach. dociskając je dźwigniowym pobojczykiem (B). Zwraca uwagę specjalny chwyt umieszczony pod bębnem. Następnie. Pierwsze z nich powstały już w początkach XVII w. Rewolwerowy karabinek odprzodowy wykonany przez Langa w Londynie. Zastosowano go. Rewolwerowy karabinek systemu Colta.

ale ściąganie „twardego" spustu wpływa niekorzystnie na celność.442 cala. 1680 r. Francuski rewolwer kapiszonowy systemu !. 0. na poprzedniej stronie). 0. Był to pierwszy z rewolwerów. Główny rywal systemu Colta w Wielkiej Brytanii. W pierwszej fazie ruchu spustu zostaje napięty kurek (a). Sześdostrzałowy. Termin angielski: DA . przy dalszym nacisku.5 cala. na wspólnej osi i samonapinanie kurka.42 cala. Angielski rewolwer typu przejściowego.umożliwia oddanie celnego strzału. z ok. systemu Allena. 1850 r. Broń tego systemu była powszechnie stosowana w latach czterdziestych XIX w. Aby oddać strzał. Pięciostrzałowy rewolwer systemu Colliera. Nazwa ochodziła oa miejscowości aterson w stanie New Jersey.. który odniósł sukces komercyjny. gdvż oś bębna była jednocześnie lufą o ładkim przewodzie kalibru 5. 7. kurek uderza w spłonkę (b). Punktem wyjścia do prac nad tą bronią stał się patent Wheeler'a (por. Termin angielski: SA . Zasadniczą zaletą jest możliwość szybkiego oddania strzału. Te konstrukcje. Czynność te powtarzać należy przed kolejnymi strzałami. 4. Kaliber 036 cala. Niezwykła konstrukq'a. lufa gwintowana kal. Pokazano odmianę ięciostrzałową o kalibrze . Zastosowano mechanizm samonapinania kurka z rewolwerów wiązkowych. 6. ok. Opatentowany w 1836 r.36 cala. 1.34 cala. pięciostrzałowy. 8. Kaliber 0.« Matt. wystarczy mocno nacisnąć spust. z zamkiem skałkowym. typowy dla tego rodzaju broni angielskiej. Rewolwer wiązkowy z samonapinaniem. gdzie był produkowany. Rewolwery z samonapinaniem (po prawe)). kurek nie miał samonapinania. opisano na następnych stronach. Wczesny okaz z ręcznie obracanym bębnem. Angielski rewolwer sześciostrzałowy. Kaliber 0.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Rewolwery bez samonapinania (po prawej) . Ten okaz ma 6 luf kal.44 cala. Rewolwer kapiszonowy systemu Adamsa z samonap­ inaniem kurka. zwykle czynność tę wykonuje się kciukiem (a). po czym wyparły ją rewolwery Colta. 2.Wymagają przed każdym strzałem odciąenięria kurka. kaliber 0.36 cala. 129 .5 mm (wagomiar 20). Kaliber 0. 3. z zamkiem skałkowym. które posiadały mechanizm obrotu bębna (lub wiązki). Rewolwer wiązkowy (używa się też nazwy „pieprzniczka").single action. System ten ma zasadniczą zaletę . Pokrywa panewki miała automatyczny dozownik podsypki prochowej. jak i klasyczny bęben. Bęben o 9 komorach. 5.double action. f S P Wczesne rewolwery (po lewej). Rewolwer kapiszonowy Colt Paterson. Często miały wiązkę luf zamiast bębna.

Łuska systemu Lefaucheux (po prawej). Następnie. dającą się bez problemów załadować od strony komory nabojowej. Londyn). identyczny z zamkami powszech­ nie wówczas stosowanymi. Kopenhaga). Jedna z najprostszych form broni odtvlcowej. Wynalazek opatentował w Paryżu. osadzonej na mosiężnym dnie. Widok w przekroju. Ten wynalazek francuskiego rusznikarza powstał w 1835 r. często nazywano też igłowym. Broń odtylcowa (poniżej). Pistolet Paulyego (po prawej). z pochodzenia Szwajcar. do którego konstruktor opra­ cował kilka wzorów broni.Broń palna odtylcowa Choć idea broni odtylcowej jest równie stara. 130 . Użycie karabinu odtylcowego (po lewej) przedstawione na podstawie rysunku Federica Remingtona. Pauly. Był to pierwszy nabój zespolony. wskutek czego zmieniła się też taktyka walki. Ten system zapłonu. należąca niegdyś do króla Anglii I Tenryka V1TT. to nie mogła być powszechnie zastosowana do czasu wynalezienia naboju zespolonego z metalową łuską. Po raz pierwszy pocisk. Nabój systemu Paulyego (po prawej). Na rysunku pokazano egzemplarz mający dno mosiężne. wsypać proch i włożyć do komory kulę . za osłoną lub w siodle. połączona zawiasem z komorą zamkową. Strzelec po odwiedzeniu zamka wyjmuje nabój z ładownicy. Jednak wczesne egzemplarze. Dźwignia przypominająca kurek.) wynalazku był nabój zespolony. takie jak ten. w 1812 r. (Tower. str. ścianki wykonano z papieru. (por. Do zainicjowania strzału zastosowano zewnętrzny zamek skałkowy. Broń odtylcowa. Amunicję tego typu stosowano przeważnie w broni myśliwskiej. l.ufa. pozwalała odchylić się w dół. Umożliwiało to ładowanie komory nabojem w sposób zaznaczony strzałką. Karabiny odtylcowe ładowały się łatwiej i szybciej niż karabiny odprzodowc.jak pokazuje to strzałka na rysunku. Dopiero wówczas zaistniały możliwości opracowania skutecznej broni powtarzalnej i automatycznej. należało wkręcić lufę. w porównaniu z bronią odprzodową. należało odkręcić lufę. szczególnie w pozycji leżącej. 112). (T0jhusmuseet. Aby załadować pistolet. były wielce niedoskonałe i rzadko stosowane. jak sama broń palna. ładunek mio­ tający i inicjujący zespolono w jedną całość. Łuska miała ścianki z papierowej rurki. cechuje się znacznie większą szybkostrzełnością i celnością. (później również kapiszonowy). Istot. używana w latach 1640-1850. służyła do napinania wewnętrznego bijnika. który zdobył dużą popularność. rozwiązał problemy związane z odtylcowym ładowaniem broni. Pistolet kieszonkowy z odkręcaną lufą (po prawej). Był jednym z ważniejszych wynalazków w dziejach broni palnej.

przez otwór boczny w ściance lufy odprowadzana jest część gazów prochowych. odryglowujc i otwiera zamek napinając zarazem kurek. dla określenia uszczelnienia komory nabojowej. Jego tłoczysko. Następnie należało włożyć nabój do kornory. c. systemu pik Boxera. zamek c. automatyczna umożliwia odd anie m i ę d z y kolejnymi strzałami.stanowiło uniesienie dźwig­ ni do góry i tym samym zamknięcie komory. napędzany ręcznie. Uszczelnienie komory nabojowej (po prawej). co skutecznie zapobiega przedostaniu się gazów prochowych ku tyłowi. W rosyjskim karabinku SKS podczas strzału. d. poprzez suwadło. miały różnego rodzaju magazynki. zamek c. naciśnięcie na dźwignię w dół powodowało opuszczenie zamka i jednocześnie napinała się sprężyna iglicy umieszczonej w trzonie. Karabiny jednostrzałowe (po prawej). Mechanizm zanika. do brytyjskiego kara­ binu Snidera. a. ze spłonką (b). Jest ono wynikiem działania ciśnienia na ścianki łuski. mieszczące zwykle po kilka naboi. Np. W pokazanym obok pistolecie maszynowym Thompsona. sprężyna powrotna zamek naboje w magazynku komora nabojowa a. Czasem. co wprowadza olejny nabój do komory i broń jest gotowa do strzału. przeładowuje się samoczynnie po każdym strzale. sprężyna powoduje powrót zamka. b. w karabinie systemu Winchestera pokazanym obok. zastosowany na szeroką skałę w broni wojskowej. Po całkowitym zatrzymaniu. kolejny nabój e. dźwignia d. c. Broń samoczynna (po prawej). sprężyna powrotna zamek naboje w magazynku komora nabojowa tłok gazowy E następnie ruch zamka ku rzodowi. wykonano ze zwiniętej blachy mosiężnej po czym zespolono je z żelaznym dnem (c). który po drodze wybiera nabój ze szczęk magazynka i po wprowadzeniu do komory odpala go. 1867 r. które zostają dociśnięte do ścianek komory nabojowej. Wymagały ładowania przed każdym strzałem. komora nabojowa f. używany jest termin „obturacja".I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Nabój systemu Boxera (p<) prawej). wcześniej wypchniętym przez sprężynę. W zamku systemu Martini (pokazanym obok). kurek b. Cykl ten powtarza się tak długu. komora nabojowa a. Był to jeden z pierwszych naboi zespolonych z łuską metalową. Kolejną czyn­ ność. zostawał także napięty zewnętrzny kurek i nastep nie wsunięty nabój do komor}'. Broń samopowtarzalna (po prawej). jak pokazuje strzałka. jak długo naciśnięty jest język spustowy i nie skończ)' się amunicja. podlufowy magazynek rurowy a. Wielką zaletą nabojów z łuską metalową jest samouszczelnianie komory nabojowej podczas strzału. Gazy prą na tłok umieszczony w komorze gazowej. Sprężyna powrotna wymusza 131 . lub serii strzałów po każdym naciśnięciu spustu. b. dźwignia b. z. Karabiny powtarzalne (po prawej). Ścianki łuski (a). ruch dźwigni w górę i w dół powodował najpierw cofnięcie zamka ku tyłowi i jednocześnie unosił się ku górze podajnik z nabojem. d. Zastosowano tu centralny zapłon Ten typ spłonki jest powszechnie używany jeszcze dziś. ciśnienie gazów powstających podczas strzału odrzu­ ca do tyłu zamek hamowany sprężyną. dosyłał kolejne naboje z magazynka do ko­ mory nabojowej. e.

Pistolet skałkowy z odkręcaną lufą. Zastosowano tu zamek tłokowy. ze względu na kształt długiej zakrzywionej dźwigni. ok. już wkrótce znacznie lepszym rozwiązaniem miało się okazać wprowadzenie broni powtarzalnej. 1720 r. W pistolecie zastosowano zewnętrzny zapłon i nabój ze spalającą się łuską. Model 1867. Pistolet domowej roboty z Północnej Irlandii. by następnie uderzyć" w spłonkę (t). Ta. Komora zamkowa wychylała się na bok. Dla celów militarnych. szybkim zanieczyszczaniem się broni i zużywaniem iglicy. przebijała papi­ er dna łuski i cały ładunek pro­ chowy. Po naciśnięciu na spust. Pistolet odtylcowy kapiszonowy zaprojektowany przez angielskiego rusznikarza Westleya Richardsa. .. Pozwalała ona uzyskać znacznie większą szybkostrzelność. E Zamek i nabój systemu Dreysego (po lewej). Zamek jego pomysłu nazywano często „małpim ogonem". R Okresem szczytowego rozwoju jednostrzałowej wojskowej broni odtylcowej była druga połowa XIX w. 2. Anglia. celna i niezawodna. bowiem po raz pierwszy w broni wojskowej zastosowano zamek tłokowy oraz nabój zespolony. stanowiąc istotny krok naprzód w rozwoju broni palnej. Belgia. Kaliber 0. wypierając tym samym karabiny jednostrzałowe. 4. Była bowiem prosta. Odtylcowy pistolet z zamkiem kołowo-krzosowym. która inicjowała strzał. ok. 2. spłonka (b). umieszczona w podstawie drewnianej przybitki (c). Pomimo pewnych problemów z rzedostawaniem się części gazów u tyłowi.Jednostrzałowa broń odtylcowa Pistolety odtylcowe jednostrzałowe 1. stanowił istotny postęp. 1972 r. ok.22 cala (5. Wykonany w 1867 r. karabin okazał się udany.45 cala.patrz str. 1540 r. choć broń ta straciła całkowicie znaczenie broni wojskowej. produkowany dla amerykańskiej marynarki. boczny zapłon). Później. oraz pocisK (d). z zamkiem blokowym ryglowanym występem kurka system ten pochodził z karabinu tegoż konstruktora.6 mm. 3. nadal stosowano ją do polowań i strzelań tarczowych. Pistolet Remington.50 cala. Kaliber 0. W łusce znajdował się ładunek prochowy (a). 6. Szczegóły obsługi takiej broni . sprężyna popychała w przód niezwykle długą iglicę (e). dzięki nabojom zespolonym. pozwalając na włożenie oddzielnej komory prochowej przypominającej rymitywny nabój. 1850 r. Kaliber 0. przyjęty przez armię pruską w 1848 r. 1. naboje centralnego zapłonu. ok. na zawiasie. ryglowany przez obrót. służącej do jego otwierania. 5. Południowe [iemcy. Kurek zamontowany z boku. przy czym rączka zamka służyła jako rygiel. 130. Kieszonkowy pistolet kapiszonowy z odkręcaną lufą i zamkiem pudełkowym. System Dreysego. Nabój miał papierową łuskę spalającą się podczas strzału. sześciotaktowy.

używany również przez kawalerię brytyjską. ok. Przeróbka na broń odtylcowa wcześniejszych odprzodowych karabinów Enfield. Stanowił podstawę uzbrojenia armii francuskiej podczas wojny z Prusami w 18/0 r.43 mm). ryglowanym przez występ kurka. 6.. w zastosowaniu samospalającej się łuski papierowej. Kaliber 0. W niektórych rozwiązaniach. Istniał szereg odmian tego systemu.450 cala (tj. Ta amerykańska konstrukcja była produkowana w wielu odmianach i weszła do uzbro­ jenia szeregu krajów. wzorowany na pruskiej lgucówce. Model 1855 (u dołu). Ryło to brytyjskie ulepszenie francuskiego systemu La Cnaumette. Broni tej. Prosta i niezawodna konstrukcja z zamkiem blokowym. 5. użyto na niewielką skalę podczas wojny o niepodległość USA. 4. ale z zewnętrznym zapłonem kapiszonowym. Karabinek Springfield. Karabinek Sharp. Symbol 0. Karabin Remingtona. Pokazano wersję hiszpańską kalibru 11 mm.577. dostosowana do amunicji systemu Boxera. Cechowała go podnoszona ku górze komora zamkowa (na rysunku częściowo podniesiona). Karabin Snidera.45"-70 Springfield. o gwintowanej lufie. Tego typu karabinki były uzbrojeniem 7 pułku kawalerii USA. Używany w armii USA po 1819 r. 2. 11.577 cala. Karabin Fergussona. Karabinek na amunicję zespoloną z łuską metalową. 3. Model 1873 (poniżej). Standardowy brytyjski karabin z zamkiem blokowo-wahadlowym konstrukcji Martiniego i gwintowaną lufą Henryego.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Jednostrzałowe karabiny odtylcowe (powyżej) 1. Francuski karabin z zamkiem tłoko­ wym obrotowym. Wprowadzony do uzbrojenia w 1867 r. po 1776 r. Karabin Martini-Henry.577/0. Ładunek prochowy i pocisk umieszczano w łusce z płótna lnianego. Modele 1866. w różnych odmianach. stąd otrzymał on oznaczenie 0. Wykorzystywano pomniejszoną wersję wcześniejszego naboju od karabinu Snidera. np. Karabin Chassepot. Karabinek HalTa. . zarówno ? zamkiem skałkowym jak i kapiszonowym. Kaliber 11 mm. Kaliber 0. Produkowany w USA. Była to broń odtylcowa. Zastosowano w nim zamek w postaci śruby wkręcanej w komorę (na rysunku komora jest otwarta). z 1871 r. podczas słynnej bitwy z Indianami pod Little Big Horn w 1876 r.

nip mają one jednak powszechnie przyjętych nazw. Stąd rozwiązanie to stosowano głównie w taniej broni przeznaczonej na rynek cywilny . Ponadto spotyka się czasem broń o większej liczbie luf (c. (na Dzikim Zachodzie. Strzelba . Najczęściej produkowana jest broń o dwu lufach. Lufy i kolba obcięte. 2. 1968 r. 1. Sposoby łączenia luf (po lewej). Używana przez Viet Cong przeróbka myśliwskiej dubeltówki bezkurkowej. Kurki zewnętrzne.pokazano je powyżej/po prawej.3 mm . Wagomiar 10. W większości znanych broniach dwu. Wagomiar 12. bczkurkową broń myśliwską. Konstrukcję oparto o podobną. USA). Lufy połączone zawiasem z łożem. dlatego też nie będziemy jej szerzej omawiać. 1 34 . Używa się jednej z wielu odmian zatrzasku zwalnianego prze/. Produkt wypuszczony mi rynek amerykański w latach 20-tych naszego stulecia. Określa się ją jako dubeltówkę . odchylają się ku dołowi. lub kniejówkę („bokówkę") .i więcej-lufowych stosuje się to proste rozwiązanie. Konstrukcja łamana (po lewej).dubeltówka firmy Ithaca. Obecnie. ze składaną kolbą od karabinka Ml.w pistoletach do obrony osobistej i strzelbach myśliwskich. Opracowany w 1940 r. dla Home Guard (Obrony Terytorialnej w Wielkiej Brytanii)". Broń wielolufowa nie mogła jednak konkurować z pojawiającą się bronią powtarzalną. pojawiła się również odtylcowa broń wielolufowa. Strzelby dwulufowe (powyżej). Model Aulo and Burgfar. „Obrzyn" belgijskiej dubeltówki z zewnętrznymi kurkami używany przez „Doca" Hollidaya podczas walk w OK Corral w 1881 r. Rodzaj taniej broni przeznaczonej do samoobrony. wychylenie dźwigni (A). d). Strzelba konwojenta dyliżansów. Przeróbki dokonano ok.gdy lufy ułożone są w poziomie (a). umożliwiając dostęp do komór nabojowych (B). łamaną konstrukcję. Brytyjski nabój śrutowy wagomiaru 12 (po prawej). Jej skonstruowanie było możliwe dzięki zastosowaniu amuniqi zespolonej. broń wielolufowa jest przeznaczona do polowań.gdy lufy umieszczono jedną nad drugą (b). wobec spodziewanej inwazji niemieckiej. 4. Zawierał 9 ziaren śrutu o średnicy 8. 3.Odtylcowa broń wielolufowa W drugiej połowie XIX w. Wszystkie cechują się tzw. Wagomiar 12. obie lufy skrócone.

476 Enfield. Amunicja bocznego z a p ł o n u . Pistolet kieszonkowy systemu Remingtona-Elliota. Pierwsze egzemplarze wyprodukowano ok. USA. Czterostrzałowy. Pistolet Lancastera. konstrukq'a „łamana" . 4.lufy odchylało się ku górze. amunicja bocznego zapłonu kal. pięciostrzałowy. Opatentowany w 1860 r. Pistolet kieszonkowy systemu Remingtona (po lewej). 2. co umożliwiało załadowanie broni. Dwustrzałowy.32 cala. Konstrukcja łamana. 0. naboje kolejno odpalała obrotowa wewnętrzna iglica. przystosowany do ładowania odtylcowego.41 cala. 7. 0.. 1. 0. kal. USA.31 cala. 3.22. produkowano też tego tvpu strzelby. Opatentowany w 1868 r. Amunicja bocznego zapłonu. Z samonapinaniem. Trzystrzałowy. Dwie lufy w układzie pionowym. Amunicja 0.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wielolufowe pistolety odtylcowe (po lewej).30 cala. Pistolet systemu Marstona z 1864 r. cztery lufy o gładkich ściankach. Patent z. Wielka Brytania ok. 135 . Amunicja bocznego zapłonu 0. kaliber 0. Blok luf wychylał się na prawo.41 cala. 1860 r. Łamany. Jego konstrukcja umożliwiała trzymanie go w zamkniętej dłoni. 6. Iglica obracała się przv naciśnięciu spustu. powodując koleino odpalenie naboi w czterech lufach. dawały się obracać ręcznie. (Rysunek w skali 1:1). 1849 r. USA. umieszczone na osi. Stosowano amunicję bocznego zapłonu. Po każdym strzale należało ściągnąć widoczny przed spustem pierścień . Pistolet systemu Shatrucka. 1882 r. USA. Lufy były nieruchome. z lufami wystającymi między palcami. Aby odpalić kolejne naboje. Dwie lufy.32 cala. Kopie tvch pistoletów wytwarza się po dzień dzisiejszy Amunicja bocznego zapłonu 0. Pistolet systemu Franka Wessona. USA.powodowało to obrót wewnętrznego bijnika. 5. kal. 0. Konstrukcja łamana. Pistolet kieszonkowy systemu Sharpa z 1859 r. USA. kal. połączony z głownią sztyletu. Pistolet kieszonkowy systemu Robbinsa i Lawrencea. należało obracać widoczną obok kurka gałkę.

Problem zanieczyszczania się komory nabojowej i przewodu lufy przezwyciężono wprowadzając nowe prochy bezdymne. W ramach każdego rodzaju istnieje szereg odmian. Magazynek rurowy po lufą 3. umożliwiają umieszczenie odpowiedniej ilości amunicji. Włochy. Magazynek pudełkowy pod komorą zamkową 136 . była zespolona amunicja w metalowej łusce. Poprzednik Winchestera. wiatach 1780-88. 2. wykonany w USA ok. druga na kule. A. Karabin powtarzalny Jenningsa. zwykle określanych nazwą wynikająca z ich kształtu i sposobu działania.jedną z odmian zamka kapiszonowego. 1. w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Pokazano najczęściej występujące typy i ich umiejscowienie. dźwigniowy B. wykonany przez Duńczyka. z zamkiem skałkowym. 3. Wprowadzone po 1890 r. Karabin powtarzalny. koniec XVII w. Wykonany w Indiach. Karabin powtarzalny systemu Chalembrona. konstrukcje karabinów były tak udane. Zamek skałkowy. Proch i kule na 20 strzałów umieszczono w rurkach poniżej lufy. Stosowano tu 3 zasadnicze rodzaje zamków. Gwintowany karabin odtylcowy z zamkiem skałkowym. w 1646 r. 1. tłokowo-obrotowy C. Jednym z nich. Magazynek rurowy w kolbie 2. rusznikarza francuskiego. gotowej do załadowania do komory. Magazynki (po lewej). 1849 r. Zamki broni powtarzalnej (po prawej). która pojawiła się w latach 60-tych XIX stulecia. a w niektórych krajach jeszcze dziś są na uzbrojeniu.Powtarzalne karabiny odtylcowe Dla rozwoju broni powtarzalnej konieczne było wprowadzenie dwóch wynalazków. Vv każdym przypadku naboje przesuwane są sprężyną. W kolbie karabinu znajdowały się dwie rurki: jedna na proch. że używano ich jeszcze dość długo po II wojnie światowej. Piotra Kalthoffa. w którym stosowano jeszcze zewnętrzny zapłon . 4. systemu Lorenzoniego. blokowo-ślizgowy Wczesne karabiny powtarzalne (powyżej). Trzon zamkowy przy obrocie kabiąka spustowego śliz­ gał się ku tyłowi. Istniały też odmiany z zamkiem kołowym.

4. 1856 r. Model 77E. 137 . Amunicja 0. bocznego zapłonu. wagomiar 12. Broń tego systemu miała amunicję zespoloną. Wszystkie pokazane przykłady miały magazynki rurowe. centralnego zapłonu. używana przez piechotę morską USA w Wietnamie.38 cala.44"-40. eksportowana do Ameryki Południowej. Była to siedmiostrzałowa broń powtarzalna. Pokazano wersję z dłuższą lufą (61 cm). Karabinek Winchester. Magazynek pięcionabojowy. Amuniq'a 0. 1860 r. ok. która zdobyła wielką popularność.56"-5Ó bocznego zapłonu. Karabinek Spencera (powyżej). 2.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne (powyżej). Kaliber 0. Karabin I Ienryego. Amunicja 0.44 cala. USA. model 1865. Kaliber 0.44"-40. Karabinek Colt Lighting z zamkiem ślizgowym. Strzelba Savage. Karabinek systemu Volcanic z zamkiem dźwigniowym. 3. USA. Tego rodzaju zamki stały się popularne zwłaszcza w broni myśliwskiej. użyta na większą skalę podczas wojny secesyjnej. pierwsza broń powtarzalna. składającą się z pocisku z wydrążonym dnem. Tak wyglądała wersja wojskowa. ok. Bezpośredni poprzednik broni Winchestera. 1885 r. w którym umieszczono bezpośrednio ładunek prochowy i spłonkę. 1. Model 1873 (powyżej).

karabin syste­ mu Mausera różnił się głównie sposobem ryglowania zamka. Pokazano tu duńską odmianę z 1889 roku. 2. 138 . 3. umieszczony z prawej strony komory zamkowej. gdzie zresztą został skonstruowany. Pokazano na przykładzie zamka brytyjskich karabinów Lec Mctford i Lee Enfield. wz. zamek zostaje odryglowany. Wprowadzony do uzbrojenia armii niemieckiej w 1884 r. 1869. Jego główny konkurent. Przesunięcie zamka ku przodowi powoduje napięcie sprężyny iglicznej (d). Jeśli obrócimy rączkę ku dołowi. Grot iglicy uderza gwałtownie w spłonkę w dnie łuski (h). 1871. Napięcie kurka w zamku systemu Mausera następowało w chwili obrócenia rączki zamkowej.Powtarzalne karabiny odtylcowe Działanie zamka tłokowo-obrotowego (po lewej). zostanie obrócona w górę. Jednocześnie czółko zamka wypycha nabój z magazynka i wprowadza go do komory nabo­ jowej (e). w wersji kawaleryjskiej. dostosowanego do 8-mio nabojowego magazynka rurowego. Charakterystyczną cechą był poziomy magazynek pudełkowy na 5 naboi.4 mm. 1. Wprowadzony w 1888 r. 1881. będących na uzbrojeniu od 1888 r. Karabin Lee Metford był pierwszą bronią powtarzalną wprowadzoną przez armię brytyjską. 2. Łączył on w sobie zamek i magazynek systemu Lec z lufą gwintowaną pomysłu Metforda. Karabin systemu Lee bvł jednym 7 lepszych rozwiązań. kaliber 0. Kaliber 11 mm. Skonstruowany przez braci Mauser na bazie jednostrzałowego karabinu wz. Karabin Mauser wz.7 mm). Odmiana wcześniejszego karabinu wz. Kaliber 8 mm x 56 K. Naciśnięcie spustu spowoduje zwolnienie bijruka (f) i połączonej z nim iglicy (g). Szwajcarski karabin Vetterli. Zwracają uwagę rygle (b) znajdujące się w tylnej części trzonu zamkowego. Gdy trzon zamkowy zostanie pociągnięty ku tyłowi. w którym zastosowano rygle syme­ tryczne umieszczone za czółkiem zamka. zamek zostanie zaryglowany. 3. 4. Magazynek rurowy o pojemności 13 naboi umieszczono pod lufą. 1871/84. Kaliber 10. Wczesne karabiny powtarzalne (powyżej). wystrzelona łuska jest wyciągnięta z komory nabojowej i wyrzucona (c).303 cala (7. Gdy rączka zamkowa (a). Karabin systemu Krag-Jórgensen. Podobny system był używany w USA i Norwegii. magazynek 8-nabojowv.. Ładowało się go przez otwór umieszczony po prawej stronie komory zamkowej. 1.

Wprowadzony po raz pierwszy w 1902 r. Brytyjski karabin 3P14. Większość armii w tym okresie używała karabinów z zamkami . którą po wybuchu 1 wojny światowej pośpiesznie dostosowywano do wcześniejszej amunicji 0. Na rysunku pokazano wersję oznaczoną jako Mk I T Star. Skrócony karabin Lee Enfield. Podstawowa broń strzelecka armii Austro-Węgier.30 cala-06 (7. 4. 1886/93. Karabin Lebel. Karabin Mannncher. używana również w Bułgani. Kaliber 0.owo-obrotowymi.7 mm). Podstawowa broń strzelecka armii USA do początków II wojny światowej. wprowadzoną do T uzbrojenia w 1916 r.Short Magazine Lee Enfield (powyżej). 3. Wprowadziła ją również armia USA poa oznaczeniem M 17 Enfield . pojemność 8 nabojów 8 x 50 R Lebel.303 cala. Magazynek pudełkowy na pięć naboi typu 7. Francja. wz. Magazynek pięcionabojowy. W swoim czasie była to przodująca konstrukcja. W tym czasie wprowadzono szereg niewielkich modyfikacji. Karabin Spriengfield. 1895. powszechnie kopiowana i poddawana ciągłym modyfikacjom. Konstrukcja niemiecka.92 x 57 mm Mauser.ta wersja była dostosowana do amuniq'i 0.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne z I wojny światowej (powyżej). 139 x < o 5: 9^ © .62 mm Sprinefield). 2. wz. stanowił główną broń strzelecką armii brytyjskiej do czasów II wojny światowe). SMLE .. eksperymentalna broń. Była to jedna z najbardziej udanych broni powtarzalnych o zamku tłokowo-obrotowym. tzw.30 cala-'06 (tj. wz. wz. 1898. 1903 (powyżej). Karabin Mauser. 10-cio nabojowy. w której zastosowano po raz pierwszy amunicję małokalibrową z prochem bezdymnym. pod oznaczeniem „Nr 1". Kaliber 8 mm x 50 R. Wprowadzono niewielkie ilości tej broni. Magazynek wymienny.62 mm). 1.303 cala (7. Magazynek rurowy pod lufą. kaliber 0 . 7.

Karabin Lee Enfield.7 mm). Karabin Mosin-Nagant. Używano dwu typów: ładownika (a). Kaliber 7.45 ACP (11/43 mm). Wyciszony karabinek De Lisie. 4. Była to lżejsza odmiana Lee Enfielda No 4. 139).Powtarzalne karabiny odtylcowe Łódki nabojowe i ładowniki (po prawej). Pojemność magazynka 10 nabojów.5 mm x 54 U 1929. Wielka Brytania. Wielka Brytania. kaliber 0. 1936. W celu przyśpieszenia procesu napełniania magazynka pudełkowego. —— . dostarczano w specjalnych kształtownikach z cienkiej blachy. Kaliber 7.303 cala (7. Opracowany w Wielkiej Brytanii z przeznaczeniem do akcji specjalnych. Wykorzystano identyczny system. jak w karabinkach Lee Enfield. a następnie kciukiem wciskano naboje do magazynka (d). pięciońabojowv. 1891/30. - 140 . opracowana z myślą o użyciu w lasach tropikalnych. Dostosowana do produkcji masowej wersja karabinu SMLE (patrz str. wz.modyfikacji dokonano w 1930 r. kaliber 0.62 mm * 54 R. wz. stosowanych w pistolecie maszynowym Thompsona.7 mm). Karabiny powtarzalne państw koalicji antyhitlerowskiej . przy zamykaniu zamka itp. 1. 3. 5. Ta skrócona wersja była przystosowana do wymogów produkcji masowej . amunicję do większości karabinów powtarzalnych. No 4 Mk 1. Magazynek pudełkowy na 10 nabojów. Przy magazynkach o większej pojemności (zwykle łódka mieściła 5 naboi) operację należało powtórzyć. Karabin Lee Enfield No 5MK1. pusty ładownik wypadał przez otwór w magazynku.II wojna światowa. np. Jeden z ostatnich karabinów powtarzalnych wprowadzonych do uzbrojenia przez jedno z ówczesnych mocarsrw. Magazynek pudełkowy. Magazynek o pojemności 4 nabojów. Zastosowano nowy celownik. po wystrzeleniu ostatniego naboju. stąd nazwa „karabinek dżunglowy". W karabinach dostosowanych do ładownika typu mannlicherowskiego.303 cala (7. lub był wypychany następnym ładownikiem podczas ładowania. ZSRR. Karabin MAS. umieszczanego razem z nabojami w magazynku oraz łódki (b). Pusta łódka wyskakiwała.Francję. 2. Łódkę umieszczano po otwarciu zamka w odpowiednim wycięciu komory zamkowej (c). Jako amunicji użyto naboi pistoletowych 0.

począwszy ód 1889 roku do iat pięćdziesiątych naszego wieku. Arisaka. ze względu na to. 1905 (Typ 38). a więc takim. o identycznej konstrukcji. Pokazano tu wersję dla spadochroniarzy. 5. Kaliber 7.92 mm x 57 Mauser. Kaliber 7. Japonia. Karabiny powtarzalne w krajach neutralnych.92 mm x 57 Mauser.5 mm x52. głównie z przeznaczeniem dla Volksturmu (oddziałów pospolitego ruszenia). Magazynek o pojemności 5 nabojów. Kaliber 6. Nazywany też Typ 38. 141 . że rok 1905 bvł w Japonii 38 rokiem kalendarza Meiii.5 mm x 50. wz. wz. wprowadzonych do uzbrojenia w ostatnim roku wojny. Schmidt-Rubin. który nie wymaga dodatkowego obrotu rączki zamkowej przy otwieraniu i zamykaniu komory. 1931. Do uzbrojenia wprowadzono też model M 38. Składała się ona na zawiasie widocznym w okolicy osłony spustu. Karabinek Volksgewehr (VG 2). 4. 1905. Pokazana broń ma kaliber 6. Z zamkiem dwutaktowym. 3. 1891/24.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne państw Osi podczas II wojny światowej (powyżej).5 mm x 54 M 11. Magazynek 5-cio nabojowy.35 mm x 51. Magazynek o pojemności 6 nabojów.wersja wyborowa standardowego karabinu Wehrmachtu w czasie II wojny światowej. 1. Magazynek o pojemności 6 nabojów. Karabinek Arisaka. ze składaną kolbą. Karabinek Mauser Kar 98 k (powyżej). Mannlicher Carcano. ale przystosowany do amunicji 7. Była to jedna z wielu odmian uproszczonego karabinu. wz. Kaliber 7. Kaliber 6. Magazynek o pojemności 5 nabojów. Szwajcaria. Włochy.5 mm x 50. Niemcy. wz. 2. z celownikiem optycznym ZF 42 W . Produkowany w wielu wersjach.

6. b. Rewolwer systemu Lefaucheux. Wielka Brytania.Rewolwery odtylcowe Wczesne rewolwery odtylcowe (po lewej) 1. Bęben miał siedem komór będących jednocześnie lufami. produkowany w licznych odmianach. Kaliber 12 mm. zwłaszcza jako broń policyjna. naboje centralnego zapłonu.22. Kaliber 0. należy po odchyleniu bębna nacisnąć na jego oś. Do ładowania wyjmowało się bębenek. „łamany" szkielet rewolweru. Systemy ładowania rewolwerów i wyrzucania łusek: a. Po raz pierwszy opatentowany 1845 r. c. Sześciostrzałowy. Sześciostrzałowy.. centralnego zapłonu. zastosowanie odchylnej klapy. zmiany te wprowadzono w latach siedemdziesiątych XIX w. Był to pierwszy rewolwer tej firmy. Każdą łuskę trzeba wybić z komory bębna rozładownikiem prętowym.45 cala Adams. stąd obiegowa nazwa „man stopper". Tu pokazano model z bębnem o 6-ciu komorach. W naszym stuleciu proces udoskonalania tego typu broni polegał głównie na wprowadzaniu nowych materiałów i systemów zabezpieczeń. Zastosowano tu rozladownik gwiazdkowy. przerabiany na broń odtylcową oprzez zastosowanie uchylnej łapy do ładowania. kaliber 0. odchylany bęben. kaliber 0.577 cala. 5.22.38 cala. działający automatycznie przy odchyleniu lufy w dół. 4. Dzięki swej wielkiej niezawodności.'Konstrukq"a szkieletu łamana. bocznego zapłonu. Pokazany egzemplarz pochodzi z 1857 r.. Rewolwer Adams z 1872 r. Pięciostrzalowy. Brytyjski rewolwer systemu Trantera. 1865 r. do ładowania zastosowano system z odchylną klapą. na amunicję 0. Siedmiostrzałowy. Zwraca uwagę masywny szkielet. Do ładowania należało wyjąć bęben. Bęben ma rozladownik gwiazdkowy. ale zawias umieszczono u góry. opatentowany przez Reida w USA. amunicja 0. E Większość podstawowych rozwiązań konstrukcyjnych. Francja. bocznego zapłonu. 3. by go uruchomić. stosowanych w rewolwerach opracowano i wprowadzono w drugiej połowie XIX w. strzelający nabojami o wielkiej mocy. Łuski zostają jednocześnie wysunięte ze wszystkich komór bębna. 2. Rewolwer Colt 1861 Navy. Rewolwer-kastet. rewolwery używane są do dziś. Pochodzi z lat 1870-80. 142 . Rewolwer Smith and Wesson No 1.

produkowany do dziś. 4. Produkowany w latach 1877-1912. ładowany przez uchylaną klapę. Legenda Dzikiego Zachodu. Sześciostrzałowy. Popularny wielkokalibrowy rewolwer kieszonkowy. (Wojskowy rewolwer. bęben obracał się i jednocześnie był napinany kurek. 1873. Rewolwer Smith and Wesson. Colt. Rewolwer Colt Lighting. Była to broń samopowtarzalna. Cklrzut po strzale powodował cofnięcie się lufy wraz ze szkieletem i bębnem. 1873. Amunicja 0. z samonapinaniem kurka. Sześciostrzałowy. Amerykańska kopia broni systemu Webley. celujący ze swego Colta Peacemakera. Konstrukcja oparta o wcześniejszy rewolwer kapiszonów)'. Sześciostrzałowy. Rewolwer „British Bulldog".38'cala centralnego zapłonu. 143 . wz.44"-40. 3.45 cala. Rewolwerowiec (po lewej). Wg rysunku Remingtona. Rewolwer Webley-Fosbery.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca 1.450 cala. Rewolwery z końca XIX w. Rewolwer Colt Peacemaker (po lewej). Pokazano wersję kawaleryjską. Dzięki odpowiednim wycięciom w ściankach. Kaliber 0.450 cala. Model 1874. (po lewej). Kaliber 0.45 cala S&W. bez samonapinania). 5. Konstrukcja brytyjska z lat dziewięćdziesiątych XlXw. Rewolwer Remington. ładowany przez uchylaną klapę. Kaliber 0. wz. Konstrukcja szkieletu łamana. Amunicja 0. na amunicje 0. z lufą o długości 19 cm. z łamanym szkieletem. 2. Sześciostrzałowy. używany przez armię USA. określaną przez armię USA jako Single Action Army Revolver Model 1873.

1895. Francuski rewolwer Lebel. 1. jak i radziecka. Wioski rewolwer Modello 89 B.0. Wytwarzany w kilku odmianach od 1889 do lat dwudziestych naszego wieku.. Pokazana wersja nie miała możliwości ręcznego odciągania kurka. Używała go zarówno armia carska. Konstrukcja szkieletu „łamana". Można / niego strzelać napinając kurek ręcznie lub tylko naciskając spust. Wersja amerykańska na amunicję 0.Rewolwery odtylcowe Rewolwery wojskowe z czasów obu wojen światowych (po lewej). Sześciostrzałowy. 2. Siedmiostrzałowy. (J. do rewolweru Webley MK VI. Wlk. z odchylanym na bok bębnem. Rewolwer Colt New Service M 1917. używany był jeszcze podczas IT wojny światowej. zmieniono niektóre szczegóły i kaliber (porównaj ilustrację poniżej). Sześciostrzałowy. Na amunicję 0. Kaliber 0. Przykład typowego wiclkokalibrowego rewolweru wojskowego. kal.35 mm. Rewolwer Nagant. Sześciostrzałowy. Ten model wprowadzono w 1915 r. Stosowany zarówno w USA jak i w Wlfc. Na naboje 8 mm Lebel (rewolwerowy).455 cala. Obie odmiany różniły się nieznacznie kalibrem. działający przy odchylaniu lufy rozfadownik gwiazdkowy.380 cala. brytyjska . używanego w Wlk. Nabój (po prawej). Rewolwer Enfield Nr 2 MK 1 Star. Rosyjska wersja powszechnie używanego w niektórych krajach rewolweru. ładowany poprzez uchylaną klapę. Brytanii. wz.45 ACP. szkielet łamany. Kaliber 10.455 cala. bębenek do ładowania wychylany na bok. Rewolwer Webley MK VI (po prawej). 144 . 3. ładowany poprzez odchylną klapę. 4. 5. Brytanii. wz. Używany w obu wojnach światowych. Z samonapinaniem.455 cala.Brytania. Na amunicję 7. Pokazano go w wielkości naturalnej. 1892. Sześciostrzałowy.62mm Nagant. Sześciostrzałowy.Rewolwer Webley.

dla porównania (5) . popularnie zwany „Chief s special".I n d y w i d u a l n a broń miotająca Współczesne rewolwery (po lewej). Rewolwer Colt Python.Wszystkie pokazane egzemplarze wyprodukowano w USA. Rewolwer Harrington i Richardson. Rewolwer Ruger Blackhawk. 3. nadającego się do skrytego noszenia.aż 1.411 kg . rodukowany w dwu kalibrach: 0. Model 29. 4. Produkowana jest też wersja na nabój 0.). Sześciostrzałowy. Z wyjątkiem (1). Sześciostrzałowy. najnowsza odmiana. Rewolwer Smith and Wesson Bodyguard Airweight. P Rewolwer Smith and Wesson M 60 (po prawej). 5. 30% większa niż jakiejkolwiek innej broni krótkiej na świecie. Sześtiostrzałowy. Bez samonapinania.41 Magnum. Rewolwer Smith and Wesson 0. Przykład typowego.357 Magnum. Kaliber 0. bęben wychylany na bok. ładowany rzez odchylaną klapę. Kaliber 0357 Magnum. Typowy przykład taniego rewolweru do samoobrony. Energia wylotowa podsku jest o ok.38 Special. 2.38 Special i 0.44 Magnum.33 kg. Stosowany głównie jako broń tarczowa i do niektórych rodzajów polowań. Broń krótka o największej skuteczności rażenia. Na amunicję 038 Special. wersja ze stali nierdzewnej. Policyjna broń o dużej skuteczności rażenia produkowana też ze stali nierdzewnej. Model900. udoskonalonego rewolweru policyjnego. mają samonapinanie. Szkielet ze stopów lekkich. bęben odchylany na bok. Kurek kryty (co zapobiega możliwości zaczepienia nim o podszewkę marynarki itp. Bęben o 9-ciu komorach wyjmowany do ładowania. 1. Pięciostrzałowy. bocznego zapłonu.22. 145 . bęben wychylany w bok. Pokazana broń ma masę zaledwie 0. Kaliber 0.

Jeden z pierwszych udanych pistoletów samopowtarzalnych. Był to pierwszy pistolet z dwurzędowym magazynkiem o pojemności 13 naboi. pokazano wersję HP Nr 2MK1. Jednak znacznie lepsze okazały się rozwiązania. Ma dostawianą kolbę i magazynek o pojemności 18 naboi. ale może być użyty tylko przy względnie słabej amunicji. wz. a ten dosyła do komory następny nabój. 146 . W rozwiązaniu tym lufa i zamek nie są zaryglowane w czasie strzału (A). 5. 4. sprężyna powrotna popycha zamek ku przodowi. gdy pocisk opuszcza lufę. w Belgii. Kaliber 7. Nadaje się do ukrytego noszenia. „Rotę Neun". a ciśnienie gazów zaczyna malec opóźnia sprężyna powrotna i odpowiednio duża masa zamka. Pistolet Browning.63 mm Borchardt. Zamek swobodny jest jednym z najprostszych zamków stosowanych w pistoletach. wytwarzaną w Kanadzie dla armii brytyjskiej. Kaliber 9 mm Parabellum. Pozwala to uszczelnić komorę nabojową do momentu wyciągnięcia łuski przez zamek (C). Pistolet Mauser. Otwarcie zamka (B). Względy konstrukcyjne wykluczają prowadzenie ognia ciągłego. Pokazana odmiana miała kaliber 9 mm Mauser. Jedna z licznych odmian pistoletu produkowanego od 1896 r. Ciekawe było zastosowanie dostawnej kolby drewnianej. 1900. 7. Dla lepszego uszczelnienia komory stosuje się nabój z łuską cylindryczną. jedna z najnowszych konstrukcji wyposażona w przełącznik rodzaju ognia umożliwiający strzelanie seriami po 3 strzały. Teraz wy starczy jedynie naciskać przed każdym strzałem spust.przeładowanie następuje bowiem w wyniku wykorzystania energii gazów prochowych. Pistolet Walther P 38. Najczęściej produkowany w wersji na amunicję 7. Następnie odciągnąć zamek tak. Pierwszy z pistoletów Browninga produkowany przez belgijską wytwórnię Fabriąue Nationale. Niektóre wczesne pistolety samopowtarzalne miały magazynki przed osłoną spustu (a). Systemy z zamkiem swobodnym (po prawej). do chwili. Kaliber 7. będącej jednocześnie kaburą. Pistolet Browning. C Prawidłowym określeniem tego rodzaju broni jest termin „samopowtarzalna" . 6. Kaliber 9 mm. Walther PPK. Sposoby umieszczenia magazynków (po prawej). był poprzedni­ kiem słynnego P 08 Parabellum. wz. Jest to wygod­ niejsze dla użytkownika oraz zapewnia dobre wyważenie broni. w których magazynki umieszczono w chwycie (b). wz. Puszczony swobodnie zamek wprowadza nabój do komory. Był przepisową bronią krótką armii niemieckiej podczas II wojny światowej. Jego zmodyfikowana wersja jest nadal produkowana i używana. u. 1. 3. Pistolet ma samonapinanie kurka. 1916. Przed strzelaniem należy włożyć do gniazda (zwykle w chwycie pistoletu) załadowany magazynek. P r o d u k o w a n y był na amunicję 9 mm Parabellum i Browning. Pistolet Borchardta z 1893 r. tzw.65 mm Browning.Pistolety samopowtarzalne Pistolety samopowtarzalne (po lewą).65 mm Browning. Zastosowano zamek swobodny. podobnie jak we wszystkich broniach samopowtarzalnych. by napiąć kurek czy sprężynę bijnika. Pistolet Heckler & Koch VP 70. 1935 znany powszechnie jako „High Power* (HP lub GP). Pistolet został zaprojektowany z przeznaczeniem dla policji kryminalnej. Większość rozwiązań stosowanych we współczesnych pistoletach zostało zaprojektowanych jeszcze przed I wojną światową. Następnie. Początkowo rodukowany od 1935 r. podobnie jak w karabinach. 2.

Produkowano kilka odmian tego pistoletu. Kaliber 0. K Colt 1911A1 (po prawej). Tym samym zamek zostaje odryglowany i porusza się nadal ku tyłowi wyrzucając łuskę. P 08 Parabellum (lub Luger . Zamek-dźwignia o dwu ramionach połączonych zawiasem jest zaryglowany tak długo. Cofające się kolanko (zawias). Następnie zamek cofa się. Ryglowanie zamka stosowano w pistoletach na amunicje o dużej energii. zamek zostaje zaryglowany . b! 0. 147 .43 mm). Magazynek o pojemności 8 naboi. Produkcję modelu oznaczonego jako 1911A1 podjęto w 1923 r. a zamek zostaje odryglowany. Najpopularniejsza amunicja pistoletowa (po lewej).w krajach anglosaskich). ma ryglowanie „kolankowodźwigniowe". pistolet samopowtarzalny w USA. jak oba ramiona tworzą linię prostą (a). Zastosowano w nim ryglowanie oparte o zasadę przekoszenia lufy. słynny niemiecki pistolet (1). Najpopularniejszy (2). W czasie strzału lufa z komorą zamkową cofają się w rowkach szkieletu. różniących się głównie długością lufy.43 mm). używany zwłaszcza w krajach europejskich. Skrót ACP od Automatic Colt Pistol . W czasie strzału lufa z zamkiem cofają się.nazwy określającej pierwotne przeznaczenie naboju. lufa zostaje przekoszona w dół.rolę rygli ełnią występy w górnej części rfy i odpowiadające im wycięcia w zamku. Ta właśnie amunicja. Przedstawiono jedynie dwa systemy wykorzystujące odrzut lufy do odryglowania i otwarcia zamka.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Systemy ryglowania broni krótkiej (poniżej). Kaliber 7. Dopiero. Pistolet jest nadal produkowany i używany w niektórych krajach świata. ze względu na dużą masę pocisku jest faworyzowana w USA.65 lub 9 mm Parabellum. Przed strzałem (a). wprowadzając szereg usprawnień do pierwotnego modelu 1911. Pokazano d w a powszechnie używane naboje pistoletowe w wielkości naturalnej: a 9 mm Parabellum. gdy obróci się łącznik. powodując wyrzucenie łuski i ściśnięcie sprężyny powrotnej. Lufa zostaje wyhamowana.45 ACP (11. natrafia na prowadnice unoszące go w górę (b).45 ACP (11.

Sten Mk2 z tłumikiem dźwięku. W broni tego typu stosuje się amunicję pistoletową. 211 „Karabiny maszynowe"). Szybkostrzelność teoretyczna 450 strz. Powstała w wyniku uproszczeń technologicznych wcześniejszego MP 38. Niemiecka konstrukcja wprowadzona podczas II wojny światowej. 2. Kolby składane (po prawej). Dzięki temu broń daje się wygodnie przenosić. Podstawowową zaletą pistoletu maszynowego jest jego poręczność./min. . jego gniazdo znajdowało się po lewej stronie komory zamkowej. Kaliber 9 mm x 19 Para. Przełącznik rodzaju ognia.45 ACP (11. 148 Zamek swobodny (powyżej). str.bez tłumika). Magazynek bębnowy. Kaliber 7. Szybkostrzelność teoretyczna 500 strz. Bergmann MP 18/1./min. pierwszego pistoletu maszynowego ze stalową kolbą składaną. i sile sprężyny powrotnej (a). Kaliber 0. Szybkostrzelność teoretyczna 450 strz. częściowo przypominała ona to urządzenie. Broń miała przełącznik rodzaju ognia. US M3 Al. Strzelał tylko ogniem ciągłym. 3. albo też stosuje się kolbę z zsuwanych teleskopowo prętów (B). jest całkowicie automatyczna. Broń wykonana podstawą uzbrojenia piechoty radzieckiej. 1. Podczas ruchu zamka do tyłu następuje wyrzucenie pustej łuski. dzięki czemu odrzut towarzyszący strzelaniu jest względnie mały. Jedna z licznych odmian produko­ wanego masowo brytyjskiego pisto­ letu maszynowego. 4. W większości znanych pistoletów stosuje się tę prostą zasadę działania. choć większość skonstruowanych wówczas modeli pojawiła się zbyt późno. Jednym ze sposobów jej uzyskania jest zastosowanie składanej kolby. 5. Większość ze znanych rozwiązań./min (650 . wprowadzając następny nabój do komory i odpalając go. MP 40. Był zasilany 2 magazynka „ślimakowego" o pojemności 32 naboi. przeznaczona była do działań specjalnych. 2. cechuje się względnie małą masą i wymiarami./min. Idea pistoletu maszynowego zrodziła się w warunkach wojny okopowej. 1. Mógł strzelać tylko ogniem ciągłym. zamek porusza się do przodu. Była to jedna z tańszych broni tego rodzaju. wykonywanej zwykle z kształtek metalowych. 211).. Broń tego typu przeznaczona jest do walki na małych odległościach. by odegrać jakąkolwiek rolę w I wojnie światowej. Pod wpływem sprężyny powrotnej.por.43 mm). Jeden z pierwszych pistoletów maszynowych zastosowany przez armię niemiecką w 1918 r.Pistolety maszynowe Pistolety maszynowe z I i II wojny światowej (po lewej). zwykle wymagających zespołowej obsługi . Kolba składana teleskopowo. ZSRR. pozwala na obrót kolby ku przodowi pod komorę zamkową (A). W czasie strzału komora nabojowa jest zamknięta jedynie dzięki bezwładności zamka (b). jak i z ramienia. Pozwala to prowadzić ogień zarówno z biodra. Szybkostrzelność teoretyczna 400 strz. (O innych rodzajach broni maszynowej. Mogła strzelać tylko ogniem ciągłym. Kaliber 9 mm Parabellum. Szybko­ strzelność teoretyczna 900 strz. Poka­ zana odmiana. PPSz wz41.62 mm x 25 Tokariew. Kaliber 9 mm Parabellum. Żołnierze amerykań­ scy nazywali tę broń „smarownica". Parametry sprężyny i zamka dobiera się tak.patrz str. Amunicja jest dosyłana z magazynka pudełkowego lub bębnowego (O innych systemach zasilania stosowanych przy silniejszej amunicji . by ciśnienie w przewodzie lufy mogło spaść do bezpiecznego poziomu przed otwarciem komory nabojowej./min. 3. z tłumikiem dźwię­ ku.

Cechuje się zwartą konstrukcją. Kolba teleskopowa ze składaną stopką. 149 . Szybkostrzelność teoretyczna 550 strz. metalową kolbą. Uwzględniając wspomniane wyżej warunki wprowadzono pojęcie szybkostrzelnosci praktycznej. kolba składa się na zawiasach na bok.380 ACP. Przełącznik rodzaju ognia. kaliber 9 mm x 19 Parabellum./min. K-50 M. g Thompson Model 1928 (powyżej). broń skonstruowana i produkowana w Izraelu.43 mm).. popularna również wśród gangsterów. Kolba składana na bok..Indywidualna broń miotająca Niektóre współczesne pistolety maszynowe (po lewej). Broń ma przełącznik ognia. 43. Walther MPL. Tylko na ogień ciągły. Jest to modyfikacja radzieckiego pistoletu maszynowego PPSz./min. była przystosowana do magazynków pudełkowych o pojemnośa 20 naboi (pokazany tutaj). głównie ze względu na małe wymiary ułatwiające ukrycie. 5. magazynek umieszczono w chwycie. wz. Port Said. 4. Przełącznik rodzaju ognia.TCaJiber 0. kaliber 9 mm * 19 Parabellum. w okresie wielkiej prohibicji. Szybkostrzelność teoretyczna: pojęcie to odnosi się do ognia ciągłego i oznacza ilość strzałów. Konstrukcja zachodnioniemiecka. UZI./min.jego pierwowzorem był Carl Gustav M 45 B. Północny Wietnam. jaka mogłaby być oddana z danej broni w jednostce czasu. kaliber 0. zakupiona przez policję i straż graniczną RFN. 3. Kaliber 7. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz. roń ta zdobyła sławę dzięki gangsterom z Chicago (po lewej) używającym wcześniej wersji Thompsona z 1921 r. Produkowana jest również wersja ze składaną. Broń te modyfikowano wielokrotnie i powszechnie stosowano jeszcze w II wojnie światowej. lub 30 naboi. 2. Ingram Model 11. Produkowany w Egipcie na licencji szwedzkiej .45 ACP (11. 1. bez uwzględnienia wymiany magazynków.62 mm x 25 Tokariew. Strzela tylko ogniem ciągłym. przeładowywania broni i celowania.. Broń opracowana w USA i dostępna na tamtejszym rynku. Wersja z 1928 r./min. W krajach anglosaskich nazywany owszechnie „Tommy-gun'. Używana też w innych krajach. kaliber 9 mm * 19 Parabellum.. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz. Można było stosować również magazynki bębnowe na 50 i 100 naboi. wprowadzonej w USA w latach dwudziestych. Szybkostrzelność teoretyczna 1200 strz.

Karabin. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Była to pierwsza w świecie broń samopowtarzalna wprowadzona jako podstawowe uzbrojenie żołnierzy piechoty. użyty na niezbyt wielką skalę podczas II wojny światowej. 4. 150 f Wczesne karabiny samopowtarzalne (powyżej). gdy pocisk mija otwór gazowy w ściance lufy.30 cala . Kaliber mmx 50 R Lebel. wyrzucając łuskę. W większości karabinów samopowtarzalnych i karabinków automatycznych stosuje się następującą zasadę. Odprowadzenie gazów z przewodu lufy (po prawej). Magazynek o pojemności 8 naboi. 2. n a z y w a n y jest karabinem samopowtarzalnym. ale dostosowana do amunicji pośredniej i mogąca strzelać również ogniem ciągłym nazywana jest karabinkiem automatycznym lub s z t u r m o w y m . Używano jej podczas II wojny .30 cała Ml Carbine (nabój pośredni 7. bardziej znany jako Garand M 1. który dla oddania następnego strzału wymaga p o n o w n e g o naciśnięcia spustu. Cofający się zamek wyciąga i wyrzuca łuskę oraz ściska sprężynę powrotną. kierowców i oficerów liniowych. Kaliber 7. od nazwiska konstruktora. 3. RSC Modele 1917. Wersja M2 miała przełącznik ognia. chociaż produkcję uruchomiono w Szwajcarii i Niem­ czech. Zamek pozostaje zaryglowany w czasie strzału (a). Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy.92 mm x 57 Mauser. z w y k l e . Jego ruch ku tyłowi powoduje odryglowanie zamka. Kaliber 7 mm x 57 Mauser. gazy prochowe prą na tłok (b).Karabiny samopowtarzalne. karabinki automatyczne Każda. Broń skonstruowana we Francji. Kaliber 0. karabinek opracowany przez firmę Winchester. konstrukcja niemiecka.światowej oraz w wojnie koreańskiej.'06 (7. Działa na zasadzie odpro­ wadzenia gazów z przewodu lufy.62 mm Spriengfield). Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych działających na tłok o krótkim ruchu. US Ml Rifle. wykorzystuje energię gazów prochowych do n a p ę d u mechanizmów przeładowania broni. część gazów o d p r o w a d z a n a jest przez otwór boczny w ściance lufy i działa na tłok gazowy. Zaprojektowany i zastosowany w Meksyku. US Ml Carbine. . Magazynek o pojemności 10 naboi. Gewehr 43. Broń p o d o b n a do kb. Stosowano dwa rodzaje magazynków: 15-stonabojowe (pokazany tutaj) i 30-stonabojowe. Pod w p ł y w e m sprężyny zamek powraca ku przodowi wprowadzając następny nabój do komory. W chwili. 5. Magazynek o ojemności 5 naboi. 1. który teraz porusza się ku tyłowi (c). tego rodzaju broń. używany równolegle z karabinem Garand. Ze względu na amunicję słabszą od karabinowej.62 mm Ml). Kaliber 0. którego ruch ku tyłowi powoduje odryglowanie zamka. z karabinka automatycznego m o ż n a strzelać p o d o b n i e jak z pistoletu maszynowego. jako broń żołnierzy służb. Magazynek o pojemności 8 naboi. użyta na ograniczoną skalę podczas I wojny światowej. Mondragon Modelo 1908. Dzięki sprężynie powrotnej cykl pracy całego mechanizmu może się powtarzać.

5 mm x 54 M 1929 (MAS). Z celownikiem optycznym. Hakim. Magazynek o pojemności 20 naboi. zrezygnowano tu jednak z tłoka gazowego.broń opracowana w oparciu o karabin Garand M 1. Kaliber 7.62 mm x 39 (amunicja pośrednia wz. Magazynek o pojemności 10 naboi. Konstrukcja francuska wykorzystująca odprowadzenie gazów. z uwagi na jej korzystne parametry balistyczne. ZSRR.62 mm x 51 NATO). Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu rufy. Typ 56. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Tak oznaczono brytyjską wersję belgijskiego karabinu FN FAL. 5.92 mm x 57 Mauser. Może strzelać tylko ogniem pojedynczym. magazynek o pojemności 10 naboi. (powyżej). Obecnie zastąpiona karabinkiem M 16. W karabinie tym zastosowano opracowaną jeszcze w końcu XIX w. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Pokazany egzemplarz ma kolbę i nakładkę z czarnego tworzywa sztucznego. Kaliber 7. hgipska kopia szwedzkiego karabinu systemu Ljungmanna. Kaliber 0. 3. Magazynek o pojemności 10 naboi. Kaliber 7. 2. Wprowadzony do uzbrojenia armii francuskiej w 1949 r. Kaliber 7. Magazynek o pojemności 10 naboi. 4.Indywidualna broń miotająca Karabiny samopowtarzalne po 1945 r. który jest jedną z najpowszechniej używanych konstrukcji tego typu na świecie. 7. amunicję. Magazynek o pojemności 20 naboi. MAS 49.62 mm x 54 R Mosin L 1 A 1 Rifle (poniżej).308 cala (tj.USM14Rifle. Nadal używany przez obronę terytorialną w Chinach. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy.62 mm x 51 NATO. chiński karabinek wzorowany na radzieckim SKS. 43). 151 . Kaliber 7. SWD samopowtarzalny karabin wyborowy konstrukcji Dragunowa. 1.

z której można prowadzić ogień ciągły. Ma to wpływ na celność broni. co pozwalało zmniejszyć Eodrzut lufy przy ogniu ciągłym. Spadkowi celności można zapobiec stosując bardziej prostą kolbę (b). Szybkostrzelność teoretyczna 500 strz./min. ku tyłowi powoduje podrzut lufy ku górze. Broń. Nazwa karabin szturmowy. Zamek półswobodny t rolkami. Magazynek o pojemności 20 naboi. Podstawową bronią na tę amunicję był karabinek automatyczny AK 47 i jego pochodne. 750 strz. 1. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. szczególnie podczas długich serii. Wprowadzony w ostatnich latach II wojny światowej./min. 152 Karabiny i karabinki automatyczne (powyżej). Szybkostrzelność teoretyczna 550-650 strz.'. . naboje te nie są wymienni. Klasyczne łoże. znacznie silniejszy. Warto zwrócić uwagę. Kaliber 7. Są przystosowane zarówno do ognia pojedynczego. Klasyczna konstrukq'a.62 mm x 51 NATO. w zależności od kraju)./min. FG 42. gniazdo magazynka po lewej stronie. W większości krajów bloku wschodniego stosowano jako podstawowy nabój pośredni wz. MP 44.92 mm x 32 Kurz. nabój karabinowy 7.92 mm x 5/ Mauser. 'ziała na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. G3A3. znana również pod nazwą Sturmgewehr 43 (StG 43). Kaliber 7.62 mm x 39 (1). Magazynek o pojemności 20 naboi. Podstawowy karabin armii zachodnioniemieckie] opracowany na bazie CETME. 3. jak i ciągłego. Zakupiony do uzbrojenia wielu innych państw. 43. W trakcie strzelania odrzut działający wzdłuż osi lufy.62 mm x 51 NATO (lub inne. 4. W rym wypadku odrzut przenoszony jest na ramię strzelca w lini prostej.62 mm x 51 (2). Kaliber 7. Broń opracowana dla niemieckich spadochroniarzy pod­ czas 11 wojny światowej. Pakt NATO przyjął jako standardowy. Szybkostrzelność teoretyczna ok. Szybkostrzelność" teoretyczna 550 strz. E Naboje (po prawej)./min. 7.Karabiny samopowtarzalne i karabinki automatyczne Kształt łoża (po prawej). niezbyt nadaje się do broni.20 naboi. na której wzorowano wiele współczesnych karabinków automatycznych. stosowane przez b. z wygiętą ku dołowi kolbą (&)'. Magazynek o pojemności 10. jest używana w krajach zachodnioeuropejskich jako ogólna nazwa tego typu broni. że mimo tego samego kalibru pocisku. CETME Model C. 2. Zamek półswobodny z rolkami. Jedna z ierwszych konstrukq'i z prostą olbą. Jedna z odmian hiszpańskiego karabinu. Układ Warszawski i NATO. Magazynek o pojemności 30 naboi. pokazano tu wersję lekką. Kaliber 7.

Zmodernizowana wersja AK 47. Broń standardowo wyposażona jest w celownik optyczny. co pozwala zastosować długą lute przy względnie małej długości całkowitej karabinu./min. skonstruowany przez M. IW Enfield (Individual Weapon). oferowana na rynku amerykańskim. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. broń opracowana w Izraelu. AK 74 (kal. Jeden z najpopularniejszych karabinków automatycznych. 1./min. Szybkostrzelność teoretyczna 700-800 strz. 43. Szybkostrzelność teo­ retyczna 800 strz. Kaliber 5. Działa f na zasadzie odprowadzenia . Wprowadzony po raz pierwszy w 1986 r./min. 43.56 m m x 45). Stosowany i produkowany nie tylko w byłych państwach bloku wschodniego.azów prochowych z przewodu ufy./min. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. AK-47. u dołu).56 mm x 45). Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Kaliber 7. Wszystkie mają przełącznik rodzaju ognia. obecnie 5. 4. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Urządzenie spustowe wraz z chwytem umieszcza się tu przed komorą nabojową. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz. chociaż wypierany przez nowe wersie Kałasznikowa. Broń wprowadzona do uzbrojenia armii brytyjskiej. 3. po doświadczeniach wojny z 1967 r. Podstawowy karabinek współcześnie używany przez armię amerykańską. Magazynek o pojemności 20 naboi./min.62 mm x 39 wz. Kaliber 0. Magazynek o pojemności 20 naboi. Kaliber 0. Szybkostrzelność teoretyczna 6Ó0 strz. 2. Galii ARM. Szybkostrzelność teoretyczna 700-950 strz. Pokazano tu pierwotną wersję z drewnianą kolbą: Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Magazynek o pojemności 20 lub 30 naboi. Amerykański M 16 A 1 (po lewej). Kaliber: początkowo 4. Szybkostrzelność" teoretyczna 650 strz. Magazynek łukowy o pojemności 35 naboi.56 mm x 45.45 mmx39). Pokazano wersję ze składaną kolba metalową. Magazynek o pojemności 30 naboi. AR 18./min. Kałasznikowa.' ZSRR. Magazynek łukowy o pojemności 30 naboi. kolba i nakładka z tworzywa sztucznego.223 cala (5. bloku wschodniego. pod nazwą SA 80. Radziecki AKM (po lewej.85 mm x 49. Ostatnia wersja karabinka Armalite.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Karabinki automatyczne (po lewej). Nadal w użyciu w krajach b.5.223 cala (5. Kaliber 7. jak n p .62 mm x 39 wz.56 mm x 45. 153 . Komora zamkowa ze stopu aluminium.

koniec XVI w. Do ładowania lufę granatnika przesuwa się ku przodowi. jest wielkokalibrową bronią ręczną. służącą do wystrzeliwania granatów. obezwładniających itp. Granatnik skałkowy z lufą odlaną z brązu. M 79 użyto w Wietnamie. albo opierając je o ziemię. siatek E Składanie się do strzału (po lewej). pojawiło się podczas I wojny światowej. Niektóre bronie tego rodzaju nazywane granatnikami . Wystrzeliwuje się z niego granaty odłamkowe i zaczepne .rażące falą uderzeniową. Granatnik (powyżej). podobna jest też technika strzelania. Stosuje się do niego amuniq"ę zespoloną (3a). cechuje silny odrzut. używanych podczas zamieszek). 3. Istnieją granatniki odprzodowe. Kaliber 40 mm. XVIII w. Granatniki ze względu na znaczną masę ocisku. Europa.tworzą odrębną grupę. Do ładowania lufa jest odchylana (na zawiasie). US M 203. US M 79. 2. granatnik karabinowy stanowiący dodatkowe wyposażenie karabinka M16 Al. 1.. Niektóre granatniki mają konstrukqę umożliwiającą wystrzeliwanie pocisków specjalnych (z gazem łzawiącym. 4. granaty nasadkowe Przedstawiamy tu broń ręczną. 350 m. obecnie wypierane jednak przez konstrukqe odtylcowe. latego zwykle strzela się z nich z ramienia (a). zwykle jednostrzałową. choć często wymaga to dodatkowej nasadki. Niektóre granatniki przypominają wyglądem pistolety sygnałowe (b). potem stosowano je jako namiastkę broni przeciwpancernej na najniższym szczeblu taktycznym. kul gumowych. Kaliber 40 mm. Maksymalny zasięg ok. Opracowano wiele granatów dających się wystrzeliwać z karabinu. Tego rodzaju uzbrojenie ma długą historię. lub też naboi oświetlających. przystosowaną do wystrzeliwania pocisków zwanych granatami. 154 .Granatniki ręczne. granatnik odtylcowy z gwintowaną lufą. pocz. Niemcy. Granatnik z kombinowanym zamkiem lontowo-kołowym. Przedstawiamy typowe przykłady i sposoby wystrzeliwania granatów.

na osi lufy. Pokazano cztery podstawowe rodzaje. Granat pomyślany był początkowo jako środek zadymiania pola walki. b. 3. wystrzeliwane są z luf długiej broni palnej. Nasadki nadają się szczególnie do wystrzeliwania granatów ręcznych. b. Brytyjski granat Nr 36. Kaził nie tylko odłamkami. pokazano garłacz zdjęty z lufy (Tower. Tego rodzaju granat nakłada się na wylot lufy i wystrzeliwuje się za pomocą „ślepej" amunicji. kolba przyciśnięta łokdem (tak by mogła przesunąć się do tyłu nie uderzając o ciało strzelca). Londyn). podobnie jak większość tego typu granatów. 2. której wewnętrzna średnica dopasowana jest do średnicy skorupy granatu. umocowany na lufie brytyjskiego karabinka skałkowego z 1747 r. dzięki czemu głowica uderza w cel wierzchołkiem czepca balistycznego. d. Stosowane są również gumowe kule wystrzeliwane wprost w demonstrantów. dzięki nim granat leci głowicą skierowaną w cel. Do rażenia siły żywej. Pozycje strzeleckie (po prawej). Znane są również granaty z pułapką kulową pozwalające na wystrzeliwanie ich „ostrą" amunicją. Francuski granat STRIM (lekki karabinowy granat przeciwpancerny). przez którą przelatuje pocisk. Przed wystrzeleniem pręt granatu należy wsunąć do lufy. skorupa bez stateczników. od nazwiska konstruktora nazwany granatem Millsa.wykorzystują one tzw. poprzez dodanie stalowej płytki . z oparciem kolby o ziemię. których skorupy wykonywano z kutego żelaza. Granat prętowy. Przeciwpancerny. 1. c. Garłacze mogą mieć przewód gładki lub gwintowany. Do wystrzeliwania granatów używa się specjalnej amunicji („ślepej"). Granat nasadkowy. pułapkę kulową lub też w kadłubie granatu. Odłamkowy. o nieco mniejszej średnicy niż kaliber lufy. 155 . Garłacz (powyżej). umieszcza się rurkę. Podobnie jak większość tego rodzaju granatów ma stabilizacje brzechwową. Dymny. Wystrzeliwanie granatów nasadkowych (po prawej). Pokazano belgijski granat z gazem łzawiącym LAC M2. Był to zwykły granat ręczny zaadoptowany do wystrzeliwania z garłacza. Garłacz. Na rurce umocowane są brzechwy. Granat łzawiący. Zastosowanie stabilizatorów zwiększa celność. Używano go w I i II wojnie światowej. Granaty nasadkowe dobrze nadają się do przenoszenia gazów i dymów o drażniącym działaniu. obecnie podobne granaty mogą służyć jako zapalające (zawierają biały fosfor) i zaczepne. Granat połączony jest z prętem stalowym. Rozwiązanie to jest szczególnie korzystne w przypadku granatów przeciwpancernych z głowicą kumulacyjną. Do nasadki wkłada się granat i odpala nabój („ślepy") w komorze nabojowej kiirabinu. Pokazano ganat amerykański M 19 A 1 WP. Granat ten nasadzany jest na wylot lufy (ma rurkę wewnątrz korpusu). Do wystrzeliwania granatu używa się wyłącznie „ślepej" amunicji. Duży odrzut przy strzelaniu granatami nasadkowymi wymaga przyjęda odpowiedniej pozycji przez żołnierza: a. Przykłady granatów nasadkowych (po prawej). a.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Granaty nasadkowe (powyżej). Gazy prochowe wyrzucają granat. Jest to warunek skutecznego działania ładunku kumulacyjnego. ale również falą uderzeniową. Istnieją odmiany garłaczy umożliwiające miotanie granatów za pomocą ostrej amunicji . Granat zakończony jest rurką o średnicy dopasowanej do zewnętrznej średnicy lufy. Na wylocie lufy mocowana jest specjalna nasadka. Służył do wystrzeliwania granatów.Obok (po lewej).

że grubość przebijanego pancerza nie zależy od odległości na jaką strzelamy. W ładunku wybuchowym wykonuje się stożkowe wgłębienie (A). zwykle osłonięte cienką wkładką z metalu kolorowego. W granatniku Miniman jak i w innych broniach bezodrzutowych tego rodzaju pociski stosuje się do niszczenia celów opancerzonych. można położyć na ramię. Zasięg 250 m do celów nieruchomych i 150 m do celów ruchomych. Ciśnienie gazów wyrzuca pocisk. Po strzale (3). W myśl tego. Masa całkowita 2. Zjawisko strzału (po lewej). wzmacnianego włóknem szklanym. Umieszczony za szczytem stożka detonator wybucha w momencie. W krajach anglosaskich dla oznaczenia pocisku kumulacyjnego używa się skrótu HEAT: 156 . Sprzyja temu również niewielka masa broni. Pociski kumulacyjne (po prawej). lufę granatnika wyrzuca się. Miniman (powyżej).9 kg. Gazy wnikają do wnętrza czołgu rażąc załogę. Skupione gazy powodują odparowanie metalu na drodze strumienia w pancerzu powstaje wąski otwór. Broni bezodrzutowej używa się głównie jako broni przeciwpancernej. Po naciśnięciu spustu zapala się ładunek miotający (2). Brzechwy rozchylają się po opuszczeniu luty. Broń tego rodzaju. Dzięki niej również pojedynczy żołnierz uzyskał możliwość wystrzeliwania pocisków o dużym kalibrze.Ręczna broń bezodrzutowa Skuteczna bron bezodrzutowa narodziła się w latach II wojny światowej. jednorazowego użytku. Zasada działania. Ta broń jednorazowego użytku jest ładowana fabrycznie (1). Strzelanie z ramienia (powyżej). ruch pocisku ku przodowi należy zrównoważyć ruchem odpowiednio dobranej pirzeciwwagi w przeciwną stronę (A). Najczęściej strzelec składa się do strzału w pozycji klęcząc. i pociskiem (b). Lufa z tworzywa 1 sztucznego. używany obecnie. należy wygiąć ciało. w tym samym czasie nadmiar gazów. W broni bezodrzutowej (po prawej) wykorzystuje się trzecią zasadę dynamiki Newtona „akcja równa się reakcji". wobec braku odrzutu. o odpowiednio dobranej długości uderza iv cel (C). Szwedzki bezodrzutowy granatnik przeciwpancerny. Pocisk stabilizowany brzechwowo. wypływa do tyłu. Zdradza to stanowisko strzelca i stwarza zagrożenie dla osób znajdujących się za strzelcem. Jeśli jednak chcemy strzelać z pozycji leżąc. w granatniku bezodrzutowym Miniman. choć jej zasadniczą wadą jest strumień gazów wypływających do tyłu w czasie strzału. Powstające gazy wydostają się do lufy. W praktyce można to osiągnąć także poprzez wypływ (do tyłu) gazów powstających w wyniku spalania ładunku miotającego (B). W tej roli jest skuteczna. Największą zaletą tego typu pocisków jest to. Pokazany wyżej Miniman jest w stanie przebić 30 cm pancerz. Powstające gazy zostają skupione w wąski strumień cechujący się niezwykle wysoką temperaturą i prędkością. perforowanym ładunkiem miotającym (a). gdy rurka czepca (B). tak by nogi nie zostały porażone strumieniem gazów.

Działanie granatnika Carl Gustaw (po prawej): 1. Jednocześnie głowica nie obraca się. urządzenie uderzeniowe d. Jeden z ruch napędza pocisk stabilizowany brzechwowo (c). Te zostają gwałtownie przesunięte ku końcom wyrzutni i tu zatrzymane. obecnie używana przez wiele innych armii. Obraca się on niezależnie od głowicy z ładunkiem kumulacyjnym (b). oś dyszy. o gwintowanym przewodzie. W nowy sposób zastosowano w nim ideę broni bezodrzutowej. chwyt przedni j . I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca a. 580 m w dągu 1. 4. Zachodnioniemiecki granatnik przeciwpancerny nowej generacji. Ponieważ obrót wpływa niekorzystnie na efekt działania ładunku kumulacyjnego. Zapewnia to dostateczny efekt żyroskopowy.wspomniana odległość jest jednocześnie maksymalnym zasięgiem. Pokazano go również w przekroju (B). miejsce przyłożenia policzka n. rączka zamka dyszy c. chwyt pistoletowy h. W ten sposób wyeliminowano jedną z podstawowych wad broni bezodrzutowej. opora i. drugi wypycha z wyrzutni przeciwwagę (b). umieszczony między dwoma tłokami. 157 .25 s . Bezodrzutowa broń piechoty zaprojektowana w Szwecji. dymne i oświetlające. Głowica z ładunkiem kumulacyjnym ma kaliber 80 mm i pokonuje odległość ok. Pocisk wyrzucany jest z lufy przez ładunek miotający. E Sposób stabilizacji pocisku (powyżej). W celu załadowania broni należy odchylić dyszę i włożyć nabój do lufy. Pocisk do granatnika Carl Gustaw ma stabilizację obrotową. Francuski granatnik łączący różne systemy bezodrzutowe. Następnie zostaje uruchomiony silnik rakietowy na paliwo stałe. Granatnik (A). Teraz ponownie otwiera się dyszę przekręcając ją ku dołowi. dysza b. jest fabrycznie ładowany. 3. wymuszaną gwintem przewodu lufy. Armbrust (po lewej). Broń składa się z cienkościennej lufy stalowej z dyszą. Dno łuski zostaje wyrzucone przez dyszę kutyłowi. ACL-APX (po lewej). 2. osłona szyny spustowej e.Ręczny granatnik ppanc RLC Carl Gustaw 84 mm (po prawej). celownik optyczny 1. napędzający pocisk w dalszej fazie lotu. po czym usuwa się łuskę po ładunku miotającym. Broń jednorazowego użytku. W czasie strzału (C) spalany jest ładunek miotający (a). jaką był strumień gazów za wyrzutnią. 5. stabilizujący lot pocisku. Lufa z wysokojakościowej stali. dzięki czemu nie zmniejsza się jej skuteczność. Granatnik umożliwia przebicie pancerza czołgu pociskiem kumulacyjnym na odległościach do 500 m. Przewód lufy gwintowany. Obsługa granatnika: dwie osoby. spust i. celownik mechaniczny m. w pocisku zastosowano łożyskowany pierścień wiodący (a). napinacz bijnika g. Z granatnika można również wystrzeliwać pociski od łamkowo-burzące. Jeden z żołnierzy pełni obowiązki celowniczego podczas gdy drugi (amunicyjny) zajmuje się ładowaniem broni. Strzela się z ramienia albo ze składanego trójnogu. muszka mechanicznych rzyrządów celowniczych . Gazy prochowe napędzają pocisk KU przodowi. Po naciśnięciu spustu zewnętrzny bijnik uderza w spłonkę ładunku miotającego. pozbawioną już dna.

strzelających pociskami o masie 100 funtów. pokazuje baterię dział gwintowanych z okresu wojny secesyjnej na stanowisku wojsk Unii. Fotografia (po prawej). Musiały mieć mocną konstrukcję i prowadziły ogień z przygotowanych stanowisk. zarówno przy budowaniu stanowisk. wielkością i ograniczoną manewrowością. dlatego wymagały kilku ludzi do tej czynności. np. średniowieczne machiny miotające. przedstawionej w poprzednim rozdziale. podczas działań bojowych wymagały wysokiego stopnia planowania i organizacji. Fort Brady nad rzeką James w Wirginii. głównie masą. Nawet najprostsze działa. Były one nieporęczne i zbyt skomplikowane do obsługi przez pojedynczego człowieka. począwszy od dział ładowanych od przodu (odprzodowych). W rozdziale. Na końcu opisano ciężką broń automatyczną. jak i ładowaniu. Działa strzelały wielkimi pociskami o dużej skuteczności rażenia. na działach odtylcowych kończąc. przedstawiono przede wszystkim mechaniczne machiny miotające oraz wykorzystanie materiałów wybuchowych jako środka napędowego. Na podstawie nakładu pracy przy technice obsługi tych machin należy je uznać za broń czysto wojskową. 158 . Następnie omówiono rozwój historyczny dział.Rozdział czwarty DZIAŁA Działa różnią się od ręcznej broni palnej.

.

machina miotająca działająca na zasadzie wykorzystania siły przeciwwagi. Sposób działania (po prawej). 161). szeregu doświadczeń. Z wykopalisk: archeologicznych pozostało niewiele świadectw z tamtej epoki. podaje dane różnych dział rzutowych. posiada ramię dźwigni. ramię 3. posiadamy informacje o praktycznym użyciu machin miotających. Dzięki studiom i eksperymentom prowadzonym po 1860 r. Wprawdzie już Rzymianie wprowadzili małe. dzięki przeprowadzeniu na przełomie XIX I XX w. Na rysunku przedstawiono mecha­ nizm spustowy na ramieniu katapulty. używano do miotania ciężkich pocisków na dużą odległość machin mechanicznych. Fragment kolumny Trajana w Rzymie. Dane ustalił Ralph Payne-Gallwey. jednakże większość ówczesnego sprzętu lepiej spełniała rolę staq*onarnych dział oblężniczycn. Pozostałe dane określono w wyniku doświadczeń).Mechaniczne machiny miotające Zanim zaczęto wykorzystywać proch jako środek napędowy. pocisk 2.. rutta jest praktycznie pionową. Rozbudowywano je do takiej wielkości. machina miotająca w rodzaju kuszy. Przekazane opisy machin są często niedokładne. hak przesuwany w pozycji po uruchomieniu katapulty. Rzymska bal i sta (powyżej). lekkiego mechanizmu spustowego. bądź odzwierciedlają bardziej fantazję artystów niż rzeczywisty ich wygląd. . b. d. a.splecionego włosia bądź przeciwwagi. przedstawia dwóch legionistów obsługujących balistę podczas wojny z Dakami (101-107 r. Natomiast zachowało się wiele pocisków.) Tabela porównawcza (powyżej). 160 . na jaką pozwalał ówczesny poziom techniki. hak przesuwany w pozycji przed uruchomieniem katapulty 4. 1. ma cięciwę z dwóch powrozów splecionych z włosów. balista. (Dane z * oznaczają przybliżone oceny dla machin miotających tego rodzaju. Wszystkie mechaniczne mach:lny miotające potrzebowały odpowiedniego.e. Znalazł on szerokie zastosowanie w różnych machinach miotających. Machiny te były wykorzystywane dzięki sile sprężystości powroza. ruchome machiny służące jako działa polowe. katapulta wykorzystuje energię skręconych powrozów bądź splecionych włosów. p.n. należycie sprężystą deską (patrz str. c.

pod dowolnym kątem i wysokością (rysunek wg Violleta le Duca „Dictionnaire Raisonne" de 1'Architecture Francaise". służącej do miotania kul . drugi w kieszeni procy. 1868 r. 161 . Machina miotająca używana w Europie w Średniowieczu.Machiny neurobalistyczne wykorzystujące siłę sprężyny Machiny miotające wykorzystywały siłę sprężystości połączonych płyt elastycznych. l a m też zastosowano machiny miotające na niespotykaną w starożytności skalę. p. Rutta (powyżej).c. Rysunek przedstawia przypusz­ czalny model osadzonej w łożu kuszy z okresu starożytnej Grecji. lub ogromny łuk. zdobyta przez Niemców w 1915 r. Katapulta znalazła zastosowanie podczas walk pozycyjnych. Katapulta do miotania granatów ręcznych (powyżej). ciskająca oszczepy umieszczone na drew­ nianym ramieniu.połączenie rogu i cięciwy. podczas oblężenia przez Rzymian. zaopatrzonej w cięciwę. Na rysunku przedstawiona jest katapulta rosyjska. Działa Kusza z łożem (po lewej). Kutta (po prawej).).jak w przypadku kuszy. z okresu I wojny światowej. bądź . znajduje się bezpośrednio na końcu drewnia­ nego ramienia wyrzutni. niż przedstawienie rzeczywistej machiny. Siła sprężystości w pewnych typach maszyn była mniejsza niż w maszynach barobalistycznych. Jeden. Prawdopodobnie pierwszymi machinami miotającymi były ogromne kusze. Rolę sprężyny spełniała przeważnie płyta drewniana. Prawdopodobnie w tym przypadku chodziło o szkic konstrukcyjny. Konstrukcja machiny umożliwiała miotanie pocisków w określonym kierunku. w celu miotania oszczepów czy kamieni.n. a napi­ nanej przy pomocy kołowrotka linowego i drążka zapadkowego.. Rysunek przedstawia ruttę przygotowaną do miotania dwu pocisków kamiennych. Archimedes zaprojektował wiele machin miotających do obrony Svrakuz w 211 r. Przy jej pomocy miotano granaty ręczne i inne materiały palne na nie­ przyjacielskie okopy strzeleckie. Jest to szkic Leonarda da Vinci zamieszczony w „11 Codice Atlantico". których budowa przypominała współczesne resory piórowe.

Ta machina oblężnicza i polowa powstała prawdopodobnie w El w.Machiny neurobalistyczne . zwierzęcia z rodziny koniowatych. budowana przez Rzymian w różnych rozmiarach. Rzymski onager (rekonstrukcja).e.torsyjne Machiny neurobalistyczne wykorzystywały w celu miotania pocisków także siłę sprężystości skumulowaną w skręconych powrozach z włosia lub włókna. Rysunek przedstawia późniejszą wersję balisty rzymskiej. Elastyczność ramienia wyrzutni przypominała Rzymianom kopnięcie tego zwierzęcia (Muzeum Corinium. p.n. Największe katapulty miotały pociski o masie 30 kg. Sposób wiązania powrozów (powyżej). nawijano na dwie osie (b). zaliczana do najskutecznkojszych machin oblężniczych. 2. Nazwa onager pochodzi od kulana. Wykorzystanie sił napinających wymagało budowania mocnych konstrukcji machin miotających. precyzyjnie miotała kamienie lub oszczepy (rekonstrukq'a wykonana przez Ralpha Payne-Ga Uwey'a). Prędkość początkowa pocisków była większa niż w innych machinach neurobalis tyczny eh. Lekka balista polowa. 3. Ten sposób działania stosowali już starożytni Grecy i Rzymianie. Katapulta. na której przeprowadzał doświadczenia. Cirencester. zrekonstruowanej według źródeł historycznych. Anglia). Powrozy skręcano za pomocą dwu kołowrotków (d). 1. 4. Długi powróz z włosów bądź włókien (a). Na rysunku przedstawiona jest rekonstrukcja katapulty. Balista. Klasyczna machina neurobalistyczna z czasów rzymskich i Średniowiecza. 162 . wykonana przez Ralpha Payne-Gallwey'a. machina oblężnicza i polowa. Następnie pomiędzy nie wkładano końcówkę ramienia wyrzutni (c).

Machiny barobalistyczne
Machiny barobalistyczne miotały cięższe pociski niż pozostałe machiny, chociaż pod względem zasięgu rzutu i prędkości pocisku ustępowały machinom neurobalistycznym. Ciężka przeciwwaga i długie ramię wyrzutni wymagały ogromnych konstrukcji, dlatego też użycie takich machin opłacało się obu walczącym stronom tylko podczas prowadzenia oblężenia. Zadziwiające, że ten prosty system miotania pocisków uzyskał wielką popularność dopiero po 1250 r.

Działa

Uruchomienie procy (powyżej). Działanie procy nie przynosiło efektu, jeśli pętelka uwalniała kamień w niewłaściwym momencie. W tej blidzie kamień pozostawał tak długo w pętelce, az lina odciągowa (a), uległa rozprężeniu/Następnie wychylała się kieszeń procy (b), i kamień opuszczał pętelkę.

Blida albo trebusz (powyżej). Rysunek zaczerpnięty z pracy Violleta le Duca, przedstawia plan udoskonalonej blidy z okresu Średniowiecza. Podniesienie ogromnej przeciw­ wagi — skrzyni napełnionej ziemią i kamieniami - wymagało zastosowania systemu kołowrotków, fin i wałków. Machiny ze stalą przeciwwagą nazywano tripantiumami.

E

Uruchomienie procy (po prawej). Na rysunku przedstawiono schemat uruchamiania procy. Kąt trzpienia (a), i układ złożenia (b) na końcu ramienia wyrzutni (c), określają optymalny moment zwolnienia pocisku. (Wszystkie rysunki poświęcone machinom barobalistycznym ochodzą z pracy Violleta ; Duca „Dictionnaire Raisonne de rArchitecture Francaise", 1868 r.).

163

Działa prochowe
Wykorzystanie energii wyzwalanej podczas spalania prochu należy do największych postępów w historii rozwoju broni. Chińczycy znali już proch czarny w XI w., a w Europie znalazł on zastosowanie jako materiał napędowy dopiero ok. XIII w. Nieco później pojawiły się pierwsze działa. W historii rozwoju dział stałej poprawie ulegała szybkostrzelność, zasięg strzelania i skuteczność działania pocisków na cele. Niekorzystne działania uboczne, jak wytwarzanie dymu i ognia po wystrzale i pozostałości w lufie po spaleniu prochu oraz odrzut czy przegrzewanie lufy wciąż stawiały nowe wyzwania przed konstruktorami .

Energia wyzwalana podczas spalania prochu (powyżej) może być wykorzystywana w różnorodny sposób. Podczas jego spalania następuje szybka przemiana prochu w gaz, którego wysokie ciśnienie napędza pocisk: a. z reguły, w lufie pocisk znajduje się przed ładunkiem napędowym;

b. niekiedy stosowane były lufy, na które nasuwano pocisk, rozłączenie następowało po opuszczeniu przez pocisk lufy; c. bezodrzutowa broń palna z dwustronnie otwarta lufą; podczas strzału strumień gazów prochowych wypływa do tyłu, równoważąc ruch pocisku do przodu co powoduje, że lufa nie doznaje odrzutu.

Błysk, huk, dym (po lewej), wywierają tak samo silne wrażenie na przeciwniku, jak wybuch pocisku. Na współczes­ nym polu walki docenia się demoralizujące działanie użycia pocisków wybuchowych. We współczesnych działach w celu zapobieżenia wykrycia stanowisk artylerii podczas prowadzenia strzelania zmniejszono do niewielkich rozmiarów wydobywanie się ognia wylotowego i dymu (ilustracja ze sztychu z XVI w.)

Rozróżnia się działa gładkościenne (a), i gwintowane (b). Te ostatnie są dokładniejsze i wydajniejsze. Chociaż fakt ten znany byl już w XVI w., dopiero wprowadzenie po 1850 r. nowych technik w obróbce luf spowodowało szersze ich zastosowanie. Gwinty, w kształcie spirali, wprawiały pocisk w ruch obrotowy, co zapewniało mu stabilizację podczas lotu. Pociski podłużne poruszają się podczas lotu częścią ostrołukową ku przodowi. 164

Działa odprzodowe i odtylcowe 1. Działa odprzodowe przez stulecia stanowiły podstawowe uzbrojenie artylerii. Pod względem wytwarzania lufy tych dział były prostsze i tańsze niż lufy dział odtylcowych. Ładowanie lufy od przodu było bardzo czasochłonne. Na okręcie czy w porcie obsługa musiała po każdym oddaniu strzału wycofać działo do tyłu, aby je ponownie załadować. Poza tym, stosowano tylko lekkie pociski podkalibrowe, co powodowało

(powyżej).

skrócenie żywotności lufy i zmniejszenie donośności oraz wpływało na dokładność trafienia. 2. Kiedy zaistniały odpowiednie przesłanki techniczne zaczęto stosować lufy odtylcowe. Osiągnięto szybsze ładowanie i dokładniejsze dopasowanie się pocisku do przewodu lufy (szczególnie ważne w lufach gwintowanych). Także łatwiejsze stało się zastosowanie tych luf na okrętach i w fortyfikacjach. Dział odtylcowych nie musiano w celu załadowania wycofywać do tyłu.

C

Tor lotu pocisku jako kryterium odziału artlerii (powyżej), radycyjnie broń artyleryjską dzieli się według toru lotu pocisku na: a. moździerze miotające pociski pod dużymi kątami (stromo torowo); b. armaty miotające pociski pod kątem płaskim; c. haubice - jako typ pośredni pomiędzy moździerzami a armatami. Mają one krótszą lufę niż armaty i miotają pociski o większej masie z niewielkim ładunkiem.

Działa
Przegląd rozwoju dział w Europie (po prawej), przedstawiony jest na przykładzie wielu bitew i wydarzeń historycznych. Najważniejszym etapem w rozwoju dział było zastąpienie luf odlewanych z brązu, żelaza czy mosiądzu lufami z kutych sztab i obręczy. Postęp techniczny dokonany w połowie XIX w. umożliwił uzyskanie lepszej jakości i techniki w budowie dział: powstały żywotniejsze lufy, wprowadzono lufy stalowe i gwintowany profil oraz zamki. Stworzono także nowe możliwości rozwojowe w tej dziedzinie. Zadania: podział artylerii na artylerię polową, obłężniczą, forteczną i okrętową ustalił się dość wcześnie i utrzymał się do XX w. W tym stuleciu powstała m.in. artyleria pancerna, przeciwpancerna i przeciwlotnicza. Środek napędowy Proch strzelniczy, opisany ok. 1242 r. przez mnicha Rogera Bacona, posiadał następujący skład: siarka - 1(1 %., saletra potasowa - 60 %, węgiel drzewny - 20 %. Proporq'e te ulegały niekiedy zmianie, jednak proch czarny pozostał najważniejszym środkiem napędowym, aż do wynalezienia prochu nitroceluzowego, w latach 1846 - 1887. W 1887 r. Szwed, Alfred Nobel opatentował bezdymny materiał miotający. Z tego materiału wywodzi się najwięcej nowoczesnych rodzajów prochu. Czarny proch wytwarza gęsty, biały dym, ograniczający widoczność celowniczemu i zdradzający jego stanowisko nieprzyjacielowi. Nowe rodzaje prochu określono generalnie jako 'bezdymny" materiał miotający, gdyż podczas strzału wytwarzana jest tylko cienka warstwa szarego dymu. Jego największą zaletą jest wytwarzanie podczas spalania się równomiernego ciśnienia na lufę i pocisk. Materiały wybuchowe Proch czarny służył do końca XIX w. także jako materiał wybuchowy do napełniania pocisków. Pierwsze nowoczesne materiały wybuchowe, np. dynamit, okazały się zbyt wrażliwe na wstrząsy podczas transportu . Problem ten rozwiązany został dopiero dzięki /astosowaniu kwasu pikrynowego.

Działa odtylcowe
Do II poł. XIX w. dominowały działa odprzodowe bez zamka. Ogólnie można wyróżnić trzy okresy w technice ich wykonywania (patrz niżej). Łoża, podobnie jak działa, przeszły różne stopnie rozwoju, począwszy od prymitywnej podwaliny, na której osadzano lufę. Rodzaj łoża pozwala wnioskować o typie działa .
Ładowanie odprzodowe (po lewej). i. ładunek prochowy upychano na dnie lufy, następnie wkładano korek uszczelniający, a na końcu do lufy wkładano pocisk; 2. ładunek prochowy zapalano w komorze nabojowej przez otwór strzelniczy (zapał). Ciśnienie gazu powstającego ze spalającego się prochu wyrzuca pocisk z lufy (pociski, patrz str. 167).

Budowa lufy (po lewej). a. początkowo większość luf armatnich wykonywano z kutego żelaza. W celu przeciwdziałania naprężeniom promieniowym, powstającym podczas spalania się prochu, podłużne sztaby lufy wzmacniano skuwanymi obręczami; b. od XV w. lufy odlewano z brązu, stosując przy tym technikę podobną do odlewania dzwonu. W zasadzie działa te były wydajniejsze i miały doskonalszy kształt niż lufy z kutego żelaza. Żeliwo i mosiądz stosowano jako materiał na lufy aż do około 1860 r. c. lufy wzmocnione. Po 1860 r. w działach o dużej masie, wzmacniano przeważnie nasadę zamkową w celu zrównoważenia wysokiego ciśnienia gazów wytwarzanego przy odpalaniu ładunków wzmocnionych. Ponownie odżyła stara technika wytwarzania luf z kutego żelaza mających kształt grubego pierścienia, które Dyły przewle­ kane bądź marszczone przez wewnętrzną koszulkę lufy.

Moździerze i haubice (powyżej), miotają pociski pod dużymi kątami (od 45° do 85"). W okresie stosowania dział odprzodowych w budowie tych rodzajów broni nastąpiły niewielkie zmiany. Haubice (1), miały węższą komorę nabojową, czopy osadzano w środku ciężkości lufy. Czopy moździerza (2), osadzano na tylnej części lufy. Perier i bombarda należą do poprzed­ niczek dzisiejszych haubic.

Łoża (powyżej) 1. Pierwsze łoża skrzyniowe. Na rysunkach średniowiecznych pokazywane są często lufy osadzane na konstrukcji belkowej w kształcie skrzyni (powyżej). Były to pierwotne działa oblężnicze. Rzadko dokonywano zmian stanowisk tych dział (np. celowanie, ustawianie, itp.). Działa oblężnicze ostrzeliwały głównie wieże zamków oraz dokonywały wyłomów w murze.

2. Łoże działa okrętowego z reguły posiadało niewielkie koła. To wystarczało na wykony­ wanie manewrów: wycofanie do załadowania, wytoczenie do oddania strzału. Łoża dział fortecznych wyglądały podobnie jak pierwotne łoża skrzyniowe i często były wykonane z że.laza. „Szczeble' ścian bocznych łoża służyły jako podpórka ' dla uzyskania dźwigni w celu podniesienia nasady zamkowej pola dennego działa i uzyskania płaskiego kąta miotania pocisków.

3. Jednoosiowe łoże na kołach służyło do uzyskania jak największego pola ostrzału przez działo. Duże koła oraz mocne i lekkie ściany łoża nadawały się najlepiej do tego celu. Podczas transportu łoże z reguły zawieszano na przodku amunicyjnym. Działo ciągnął zaprzęg złożony z sześciu lub więcej koni, mułów czy wołów. 4. Moździerz ze stałym łożem. Podczas zmiany kierunku strze­ lania musiano dokonywać zmia­ ny położenia całego moździerza.

W celu przetransportowania moździerz był przenoszony na powóz. 5. Nowoczesny moździerz stanowi ostatnie ogniwo w rozwoju broni odprzodowej. Można także zmieniać donośnośc poprzez zmianę kąta ustawienia lufy na dwójnogu oraz zwiększać moc pocisków dzięki dodatkowym ładunkom.

166

Rodzaje pocisków (powyżej). 1. Pocisk lity. Pierwotnie działa ładowano kulami kamiennymi (a), które w XV w. zostały wyparte przez kule z żelaza lanego (b). Pociski lite okazały się idealnym środkiem do robienia wyłomów w murach, niszczyły siłę żywą oraz raziły rykoszetem na dużą odległość. W bitwach morskich przebijały kadłuby statków, niszczyły działa nieprzyjaciela i odcinały szczyty masztów.

2. Pociski połączone. Kule łańcuchowe bądź kule procowe (tzw. anioły) wystrzeliwano z dział okrętowych. Podczas lotu kula łańcuchowa, wprawiona była w ruch obrotowy. Po zetknięciu się z celem niszczyła takielunek i osprzęt okrętów nieprzyjacielskich. Kula łańcuchowa pokazana na rysunku, należała do najbardziej rozpowszechnionych rodzajów pocisków łączonych (patrz str. 143).

3. Pocisk rozpryskowy (rozsuwany). Ładunki kartaczowe bądź „ładunki kanistrowe" przemieniały działa w rodzaj olbrzymiej śrutówki do strzelania na bliższą odległość. Ładunek składający się z" kul ołowianych bądź kul muszkietowych znajdował się w puszce. W innym wariancie, kule wielkości pięści były połączone ze sobą przy pomocy smoły i tworzyły wiązkę w kształcie winogrona, wyposażoną w drewniane koła napędowe. Podczas opuszczania wylotu lufy wiązka ulegała rozerwaniu.

4. Pocisk wybuchowy. Pocisk wybuchowy - kula wydrążona i napełniona prochem czarnym oraz uzbrojona w lont prochowy - służył do niszczenia celów stałych i siły żywej. Podobne zadania spełniały później szrapnele, rodzaj pocisku wybuchowego, dodatkowo wypełniony małymi kulkami. Zapalnik czasowy inicjował wybuch pocisku kilka metrów nad ziemią.

Działoczyny (powyżej). Uokladne wyćwiczenie przebiegu czynności przy obsłudze dział miało na celu zapewnienie optymalnej skuteczności podczas walki. Przedstawiamy czynności, zawarte w regulaminach większości a r m i i : a. przewód lufy wycierano na wilgotno w celu usunięcia tlących się pozostałości po ostatnim wystrzale; b. kanonier dla zapewnienia bezpieczeństwa obsługi działa

E

odczas ładowania wkładał ciuk w zapał. Oddzielnie ładowano do lufy proch i pocisk (w końcu epoki dział odprzodowych - łącznie, jako ładunek jednolity); c. działo ustawiano według wskazówek dowódcy działa, który celował wzdłuż lufy i nadzorował czynności do odpalenia działa; d. oddawano strzał obserwując trafienie pocisku, a następnie powtarzano czynności od początku.

Pomocniczy sprzęt artyleryjski (po lewej). 1. osłona na kciuk. Osłaniała kciuk ładowniczego w zapale, podczas ładowania lufy przed bezpośrednim kontaktem z rozgrzaną lufą; 2. kątomierz artyleryjski do mierzenia kąta podniesienia lufy; 3. stempel do ubijania prochu i pocisku w lufie; 4. wycior do czyszczenia lufy ; 5. igła, tzw. przetyczka, służyła do wyciągania niewypałów jak i zawilgoconych ładunków z lufy. Trzymywała także „gałgan" podczas czyszczenia lufy; 6. szufla służyła do odmierzenia i usypywania luźnego prochu. Stosowana w okresie, kiedy nie było torebek prochowych.

167

Działa pierścieniowe z kutego żelaza
Pierwsi budowniczowie dział do wytwarzania luf wykorzystywali kute żelazo . Lufa - podobnie jak beczka - składała się ze sztab żelaznych i obręczy. W ten sposób powstawały właściwie działa - olbrzymy, mające często własne nazwy - i o których współcześni wyrażali się z przesadnym respektem (patrz str. 178).

Kolubryna (powyżej). To działo kaliber 76,2 mm wykonane zostało prawdopodobnie ok. 1460 r. w Burgundii. Nazwa „kolubryna" oznaczała w miejscowym języku burgundzkirn działa o kalibrach w przedziale 38-152 mm (Musee" de la Newreville, Berno, Szwajcaria).

Mons Meng (po lewej), działo kaliber 495 mm, wykonane w 1489 r. we Flandrii, znajduje się na dziedzińcu zamkowym w Edynburgu. Strzelało 250 kg kulami kamiennymi na odległość 2560 m, a kulami żelaznymi na odlełość o połowę mniejszą. W 1680 r. lufa uległa rozerwaniu podczas oddawania salutu armatniego. Chociaż chodzi tutaj o działo odprzodowe, to w tym jednak wypadku można było odkręcić węższą komorę prochową.

Pumhardt (po lewej), ogromny moździerz o kalibrze 890 mm z początku XV w. Komora prochowa u dna lufy wydaje się wąska w porównaniu do kalibru i przypomina późniejsze haubice (Muzeum Historyczno-Wojskowe, Wiedeń, Austria).

Łoże kierunkowe (powyżej). Rysunek zaczerpnięty z opraco­ wania Violleta le Duca, pokazuje typ łoża kierunkowego dla ciężkiej lufy. Lufa zmienia kierunek wokół osi kół, przez co dłuższa część ogonowa łoża może stanowić wielkie ramię dźwigni. Podobne rozwiązanie zastosowano w łożach kolubryn lekkich (powyżej).

168

pole denne i. W tamtej epoce brąz u z n a w a n o za materiał lepszy od żelaza i który. 3. Kaliber moździerza 240 mm (Tower.lekkie działo polowe. bądź dla jego ojca Haidera Alego. czop i. Fredericka IV 169 . przewód lufy (w moździerzu: lot) c. zachowała się lufa (Muzeum Wojska. według tego wzoru odlano działo w Wenecji w 1708 r. Niektóre działa z odlanymi ornamentami (obrabianymi następnie przy pomocy młotka i dłuta) należą do najpiękniejszych dzieł artystycznych. Jana na wyspie Rodos. Tippu poniósł śmierć podczas bitwypod Seringapatamem w 1799 r. komora prochowa d. 2. otwór zapłonowy z kanałem zapałowym e. zwanego „tygrysem 7 Mysore". rozpoczął się okres odlewanych luf działowych. Vaduz). Bombarda z końca XV w. a. jakie powstały w tej dziedzinie.3 kg (Zbiory księcia Lichtensteinu. pole średnie n. Działa Budowa lufy moździerza (powyżej) i armaty (po prawej). cłdlana dla Zakonu Rycerskiego Św. strzelało kulami o masie 1. w przeciwieństwie do niego jest odporny na działanie korozji. ludwisarze stosowali technikę odlewu dzwonów. kaliber 584 mm. Wiele dział w stanie nieuszkodzonym przetrwało kilka stuleci na dnie mórz i oceanów i dzięki poszukiwaczom ujrzało światło dzienne. przy wytwarzaniu których. przypuszczalnie dla Tippu Sahiba. iż odlew nastąpił w obecności króla Danii i Norwegii. 1. w Indiach. delfin bądź ucho b. odlany w końcu XVIII w. Londyn). Znajduje się na nim herb Św. Falkonet z brązu . Moździerz z brązu w kształcie siedzącego tygrysa. Paryż).Działa odprzodowe odlewane Po 1450 r. pole długie g. Marka i napis mówiący o tym. Działo z brązu. 4. grono bądź ogon.

Anglia). E Ciężkie kule żelazne stanowiły odczas kampanii wojennych via część zapasów amunicji. W XVIII w. Francuskie działo polowe. Miały one za zadanie odparcie głównego uderzenia Lekkie działo piechoty (po prawej). Zmiany konstrukcyjne ograniczały się przeważnie do konstrukqi łóż oraz do zmniejszenia masy luf. Działa piechoty (powyżej).Gładkolufowe działa polowe W latach 1560-1860 większość dział odlewano z brązu. aterie francuskie rozpoczęły bitwę prowadząc ponad własnymi liniami ogień przeciwko Anglikom. zdobyte przez Anglików od waterloo w 1815 r. strzelające pociskami o masie 18 funtów (po prawej). Prowadziły one ogień zanim kolumny marszowe przeszły do ataku. Szwajcaria. Przedstawione poniżej działa wchodziły w skład artylerii polowej. 1757 r. Zaczęto wytwarzać lekkie lufy. wykonana jest z mosiądzu (tó-ólewska Akademia Wojskowa. Działo kaliber 68 mm strzelało kulami 0. Prowadzenie ognia (powyżej). będący z wykształcenia artylerzystą. mosiądzu i żelaza. Tch ogień potęgował siłę ognia muszkietów. złożonej z karabinów i armat. l J rzy dobrej widoczności można było zadać znaczne straty nieprzyjacielowi prowadząc ogień rykoszetowy. nieprzyjaciela prowadząc ogień na środek linii. Sandhurst. 6 170 . Używano ich także do robienia wyłomów w murach twierdz. kal. by przełamać linię przeciwnika tworzącą rodzaj stalowej ściany. Typowe dla tego okresu łoże ma kształt skrzyni z ogonem. grupował działa w tzw. w armiach euro­ pejskich podczas wojen.9 kg (2 funty). wielkie baterie na podwyższonych stanowiskach ogniowych. lekkie i średnie działa polowe zajmowały pozycje przed pierwszą linią strzelecką. To zaś wymagało od atakującego szczególnej dyscypliny. 132 mm. Na polach bitewnych ostrzeliwano ogniem bezpośrednim głęboko rzutowaną piechotę lub nieprzyjacielskie stanowiska artyleryjskie. Napoleon. W armiach europejskich lekkie działa piechoty znajdowały się na wyposażeniu wielu pułków piechoty. Lufa.

Podczas walki przodki i konie znajdowały się na stanowisku ogniowym. Ten model haubicy powstał dzięki reformie artylerii francuskiej. okresu wojny secesyjnej w USA. 6 woźniców i 12 koni. zwane także „modelem Napoleona". bądź szli pieszo. Przy osiągnięciu dobrego wyszkolenia stan obsługi w razie potrzeby mógł ulec zmniejszeniu. przeprowa­ dzonej przez Jeana-Baptistę Vaquettea de Gribeauvala. Na rysunku przedstawiona jest charakterystyczna dla haubic mocno podkalibrowana.. Lekki ładunek oddziaływuje znacznie słabiej na pocisk. zwane było Napoleonem III. komora nabojowa. (1861-1865). Donośność jest mniejsza (F). prędkość pocisku jest mniejsza. i ściany lufy mogą być cieńsze. Amerykańskie działo polowe. na wozie amunicyjnym. dlatego pocisk miotany przez haubicę potrzebuje znacznie mniej ładunku miotającego (D). Jest to jedno z ostatnich i najlepszych dział odprzodowych z gładka lufą odlewaną. Dzięki temu haubica może pomieścić więcej prochu i miotać . Maksymalna skuteczność: 1800 m.Działa Przekrój francuskiej haubicy polowej. Główną zaletą haubicy jest mniejszy ciężar (B.porównanie niektórych parametrów (powyżej). strzelającej pociskami o masie 24 funtów. C).mocniejszy ładunek niż pocisk armatni. 171 . co w następstwie powoduje mniejszy „efekt wystrzału". 165 mm z 1765 r.1 2 funtów (117 mm). Podczas marszu kanonierzy jechali na przodku działa. 12-funtowego. ?. kal. Pierwotnie konstrukcji francuskiej. jest mniejszy . 12-funtowe z 1857 r. Tabela przedstawia parametry armaty i haubicy o tym samym kalibrze . Obsługa składała się z 8 kanonierów. Do podniesienie kąta lufy służył drewniany klin. modeli amerykańskich z lat 1841-1844. Obsługa i konie pociągowe działa polowego. Działa te były powszechnie używane w okresie wojny secesyjnej w USA. (po lewej).chociaż ciężar pocisku (E). Armaty i haubice .

Lufy często pochodziły z dział okrętowych. W Europie całe miasta obwaiowy wano geometrycznym systemem fotyfikacyjnym. Łoża tzw. Lufa i kaliber dział fortecznych były znacznie większe. Łoża żelazne posiadały także elementy drewniane. dział fortecznych. Ten rodzaj loża angielskiego otrzymał nazwę „gibraltarskiego" i podlegał udoskonaleniom podczas oblężenia przyląoka w latach 1779-1783.6 tony. Były odporne na ostrzał nieprzyjacielski. Podczas procesu odlewania chłodzono wodą wnętrze lufy. 2. umożliwiały ostrzeliwanie oblegających z góry. W przypadku. Specjalny korek u wylotu lufy uniemożliwiał wypadnięcie kuli z lufy przed oddaniem strzału. często działa otrzymywały łożą żelazne. gdyż wraz z amuniq'ą. Od XVI w. na żelaznym łożu obrotowym (szynowym). z początku XIX w. 3. 1863 r. Twierdza (powyżej). Przedstawiony rysunek bastionu z systemem kątowym został zaprojektowany przez Francuza Vaubana. 172 . kaliber 380 mm. Łoże żelazne działa fortecznego. powodujące odbijanie kul i wały ziemne „chwytające" pociski. depresyjne. Przedstawiamy speq*alne łoża pozwalające na objęcie możliwie największego sektora ostrzału . Łoże szynowe umożliwiało prowadzenie ognia okrężnego (360").Gładkolufowe działa forteczne Zasadnicza różnica między działami polowymi. Armata Rodmana (columbiada). Na rysunku przedstawione jest łoże działa 24-funtowego. odrzut był hamowany dzięki tarciu. rozpoczęto w twierdzach montować coraz więcej dział. chroniły załogi forteczne o wiele skuteczniej niz mury kamienne czy ceglane. (Zamek w Edynburgu). stosowano je w sposób stacjonarny. zwłaszcza podczas obrony gniazd skalnych. 1. a działami fortecznymi tkwiła w ich ogólnym ciężarze. Skośne skarpy. Masa lufy'22. dzięki czemu struktura materiałowa działa Rodmana była twardsza i mocniejsza. gdy ciężar nie odgrywał znaczenia.

w Szkocji. z 1858 r. Karonada (3). z mosiądzu. okręty wojenne były tzw. a ulegały rozwinięciu po opuszczeniu lufy: a. w Carron. lantaka malezyjska (po prawej). W tym okresie niewielkim zmianom uległa taktyka stosowania dział. a. b. ani licznej obsługi. dawało większy kąt obwodowy. pocisk teleskopowy . działo podczas ładowania działa wycofywano do tyłu. okrętu flagowego admirała Nelsona.Gładkolufowe działa okrętowe W latach 1550-1860. Na szkicu pokazano typowe stanowisko działa okrętowego. niewiele różniło się od działa z okrętu HMS „Victory" (2) z 1805 r. Kadłub H M S „Victory" (poniżej). Gruba lina hamulcowa ograniczała odrzut działa.rozsuwalny. proces obsługiwania oraz technika ich wytwarzania. mocowana na wałach palisadowych. W związku z tym działo szwedzkie Wazów z 1628 r. Łoża obrotowe montowano na małych łodziach i na relingu statków handlowych w celu zapobiegania abordażom. Wyprodukowano je po raz pierwszy w 1779 r. Działa pokazuje prosty układ dział pokładowych. używana także na lądzie. Jedyną innowaq'ą techniczną było zastosowanie zapłonu skałkowego. Większe innowacje nastąpiły tylko przy produkcji amunicji i w sposobach zapłonu. Działa osadzone na burtach miały bardzo ograniczone możliwości prowadzenia ognia i musiały być toczone do tyłu w celu załadowania. Pociski lądowano każdorazowo w stanie złożonym. c. utrzymujący się przez okres trzystu lat. pływającymi bateriami. odlew mosiężny. b. 173 . dwa rodzaje kul łańcuchowych. ogień artyleryjski prowadzono na krótkich odległościach. z okresu bitwy morskiej pod Trafalgar. (1). Pociski specjalne do dział okrętowych (poniżej). do połowy XIX w. amerykańskie relingowe działko pistonowe (perkusyjne). okrętu wojennego nie zmieniło się w głównych zarysach w okresie od XVII w. Stanowisko działa okrętowego (poniżej). Stosowanie jej nie wymagało zbyt dużych powierzchni na okręcie. posiadała krótką i cienką lufę o dużym kalibrze. Uzbrojenie zasadnicze (po prawej). przy pomocy cienkich powrozów i kółek działo podnoszono do otworu strzelniczego w burcie. Łoże widelcowe (po lewej).

Działa gładkolufowe w XIX wieku Do połowy XIX w. przy wykorzystaniu szyn i wyciągów wielokrążkowych (c). W centralnej części wieży obrotowej znajdowały się dwa działa gładkolufowe kał. eksplodowała po zetknięciu się z powierzchnią. w użyciu były właściwie dwa typy ładunków. wkładał szydło (c). Kiedy kanonier załadował nabój. Amerykański moździerz oblężniczy (powyżej). zamykała otwory strzelnicze. Płomień dochodził do komory i zapalał ładunek prochowy. do wylotu lufy. Mimo to. Poza tym utrzymywały one zapa Inik (czasowy) w pozyq'i. masa 7. która umożliwiała wywołanie płomienia przy wystrzale. Kaliber 330 mm. Na rysunku przedstawiono je z drewnianymi płytkami u podstawy. przez otwór strzelniczy i przebijał worek prochowy. i ładunek kulowy (b). W tym podrozdziale przedstawiamy ostatnie próby modyfikaqi luf gładkościennych. . postęp techniczny doprowadził do rozwoju luf gwintowanych na opancerzonych okrętach wojennych i tym samym . Przedstawiono model okrętu nad linią wodną. Kula (f). jeden z typowych okrętów opancerzonych z lat sześćdziesiątych XIX w. Około 1860 r. Dwóch ludzi obsługi ładowało pocisk do lufy przy pomocy speq'alnych obcęgów. Podczas oddawania strzału odrzut działa wyhamowywany był przez szyny cierne. pokazano budowę wieży działowej. Płytki służyły do uszczelnienia lufy. stare okręty drewniane nie miały żadnych szans obrony. Zapłon (po lewej). Na >owiększonym wycinku (po ewej). powodował zapalenie się mieszanki zapałczanej. i przebiegał przez otwory w pokładzie statku (b). Zamontowanie działa na platformie kolejowej podczas oblężenia Petersburga w Wirginii USS „Monitor". 280 mm. Transport amunicji odbywał się w 1865 r. Działa mogły oddawać strzał zaledwie co dwie i pół minuty. Pocisk szrapnelowy (g). W artylerii polowej.do upadku odlewanych dział gładkolufowych. umożliwiło nadzwyczajne wykorzystanie czynnika manewru. 174 Ładunek wybuchowy (powyżej). miała ona grubą ściankę i stosunkowo niewielki ładunek wybuchów}'. Podczas strzału worek ulega! spaleniu i rozrywał sprasowana blachę. Przy szarpnięciu linki rozrywacza gruby drut (w zapalniku ciernym). Następnie wkładał zapalnik cierny (d) do otworu strzelniczego i zahaczał linkę rozrywacza (e). Ścianka pocisku była cieńsza co zwiększało silę rażenia odłamkowego skorupy. Cienka blacha oddzielała ładunek wybuchowy od kuli i zapobiegała wywołaniu przedwczesnego zapłonu przez tarcie. J Amunicja działowa scalona (po lewej). W takich warunkach utrudnione było ładowanie od przodu. w celu przyspieszenia ładowania działa ładunek prochowy wkładano najczęściej wraz z pociskiem do powłoki sukiennej. Podczas ładowania wygięta płyta pancerna (a). Na rysunku przedstawiono ładunek kartaczowy (a). do działa 12-funtowego (117 mm) z 1860 r. z membraną był ulepszeniem pocisków starszego typu. (po lewej).7 (.

Działo Parrota miało odlewany przewód lufy i płaszcz lufy z żelaza kutego. umożliwiający detonację ładunku przy zetknięciu się pocisku z celem. był cięższy w stosunku do przekroju poprzecznego.azów prochowych w gwinty. która podczas wystrzału wgniatana była przez ciśnienie . o pierwsze. Tradycyjna lufa gładkościenna miotała kule (a). w którym lufa została dostosowana do stale rosnącej masy ładunku i do zwiększonego ciśnienia gazów prochowych. Armstrong (po lewej). ponieważ inne pociski nie mogły poddać się stabilizacji podczas lotu i ulegały skapotowaniu. miały dodatkowe pierścienie wiodące. . dopasowane do gwintu lufy. z 1863 r. osiadały dwie duże zalety. Przeważnie pola denne luf opasywano obręczami z kutego żelaza.. 6-funtowe. Rozkład naprężeń (poniżej) we wzmocnionej lufie.Działa odprzodowe z lufami gwintowanymi Lufa gwintowana została wprowadzona do artylerii około 1860 r. po zastosowaniu jej w ręcznej broni palnej. Skręt gwintu lufy stabilizuje ruch pocisku w lufie. miały w dnie powierzchnię z miękkiego metalu. Produkowano je po niższych kosztach. strzelające pociskami o masie 150 funtów. dzięki czemu podczas strzału wyrównywane są naprężenia promieniowe. Działa Lufa gwintowana (po lewej). Umożliwiało to przebijanie grubych płyt pancernych lub murów. miały jednak opinię krótkotrwałych. Pociski do dział gwintowanych (po lewej). Projektowano różne modele z myślą o stworzeniu logicznej formy połączenia między pociskiem a gwintami. a forma cylindryczna pocisku umożliwia mu stabilny lot (b). a lufa gwintowana umożliwiła zwiększenie masy pocisku o 55 % i wzrost donośności o 26 %. Jednak nic dorównywało ono osiągom 12-funtowego działa polowego „Napoleon".'ociski orodawkowe (b). Dzięki temu uzyskano możliwość miotania dłuższych pocisków o większej masie przy zachowaniu takiego samego kalibru pocisku. ? 175 . W lufach odlewanych w całości nie jest możliwe tego rodzaju podwyższenie wytrzymałości. zbudowane według systemu Parrota (po lewej). Przewód lufy znajduje się pod ciśnieniem zewnętrznego płaszcza lufy. Miało mniejszy kaliber niż stare działo gładkolufowe. Wkrótce tą techniką wytwarzano całe lufy. ' Pociski wydłużone (po lewej). Pociski Parrota (a). działo forteczne odprzodowe z lufą gwintowaną. można było wmontować w ich część ostrołukową zapalnik uderzeniowy (c). Po drugie. 10-funtowe. Lufa posiadała ścianki wielowarstwowe o różnorodnej wielkości. masywny pocisk wydłużony (d). Amerykańskie działo polowe z lufą gwintowaną. Nowe metody przy produkcji luf umożliwiły osiągnięcie takiego stanu.

Główne części moździerza: lufa. a. 60 mm. 60 mm. typowa konstrukcja. Najczęściej towarzyszy temu wytworzenie się wysokiej temperatury. brzechwy i. 81 mm. celownik optyczny c. stosowane są w celu zapewnienia osłony wojsk własnych przed widocznością ze strony nieprzy­ jaciela. Ładowanie (po prawej). Granaty burzące. Chociaż początki rozwoju moździerzy sięgają XIV w. granat amerykański kaIT81 mm c.lufa f. rękojeść mechanizmu podniesień iowego e.zawiera składniki aktywne c. utrzymującej się przez kilka sekund. które powoli wydzielają dym przy czym powstaje mglista zasłona utrzymująca się przez kilka minut. ładunek dodatkowy . kiedy obsługa nie może osiągnąć wylotu lufy podczas czynności ładowania ciężkimi pociskami. zapobiegająca zapadaniu się moździerza w podłoże podczas strzału. 2. wz. dźwigar d. kapsułka do zapalenia ładunku podstawowego. dwójnóg i płyta oporowa. granat szwajcarski kal. Stanowią one rodzaj artylerii piechoty. który opadając na spadochronie jaskrawo świeci i oświetla pole bitwy (granat amerykański M 83 A 3 kal. 176 Granaty moździerzowe (po lewej). Forma podstawowa modelu StokesaBrandta. Są one iadowane przez prosty mechanizm zamkowy w dolnej części lufy moździerza. które przetrwały do XX w.. Budowa granatu moździerzowego (powyżej). Zapalnik granatu odpowiada za moment detonacji: stosuje się zapalnik uderzeniowy lub zapalnik ze zwloką. miotająca pod dużymi kątami pociskami wyposażonymi w stabilizatory. Moździerze z długą lufą stanowią jedyny wyjątek. 3. 120 mm (armie byłego Układu Warszawskiego wprowadziły także moździerze odtylcowe o kal. Trzy główne typy granatów: 1. klóry podczas spalania białego fosforu wytwarza gęsty biały obłok dymu. korpus . zapalnik b. płyta oporowa h. 1933. zastosowana została w wielu armiach świata. Wielkość pocisków (po lewej).może być niestosowany przy zamiarze prowadzenia ognia na małej odległości e. dwójnóg g. Części składowe (po lewej) typowego nowoczesnego moździerza (system Stokesa-Brandta): a. Granaty oświetlające. ładunek podstawowy w trzonie granatu d. Moździerz szwajcarski. do moździerzy lekkich. Zapalnik czasowy powoduje wyrzucenie na dużej wysokości materiału oświetlającego. nasadka na wlot.Nowoczesne moździerze Współczesne moździerze są jedynymi działami odprzodowyrni. ich obecna forma powstała dopiero w okresie I wojny światowej. Granatnik pozwala się zdefiniować jako przenośna broń gładkolufowa. Pokazano amerykański granat \1 302 kal. . średnich i ciężkich: a. 60 mm). 51 mm b. kal. Na rysunku pokazano francuski granat M 61 kal. 160 mm i 240 mm). Ponadto są także takie typy granatów. Moździerz średni (po lewej). wlot lufy b. Wsunięcie pocisku z usterzeniem do dna lufy powoduje załadowanie moździerza. granat brytyjski kal. Granaty zapalające i dymne..

Zestaw składa się z lufy (a). . Miedziane pierścienie wiodące pocisku dopasowane były do pola lufy. Manewrowość (powyżej). Niemiecki granat gazowy miotany przez miotacz min w okresie I wojny światowej (1). Kąt podniesienia lufy i szybkostrzelność są regulowane. oraz trzech dalszych rurek zawierających siedem granatów. Moździerz PRB 424 w działaniu (po prawej). zębaty pierścień metalowy. Granaty do moździerzy z lufą gwintowaną (po prawej). mają pierścień wiodący. Moździerz wieloprowadnicowy (po prawej). donośność wynosi ok. 120 mm (2). niektóre ciężkie moździerze ciągnione są na łożach kołowych.5 kg. Wykorzystanie nowoczesnych moździerzy pozwala na szybką zmianę stanowiska ogniowego. Ten rodzaj działania ma duże zalety. Przy pomocy PRB 426 można pokryć skutecznym ogniem teren o pow. Po zatrzymaniu się pojazdu obsługa może natychmiast otworzyć ogień. W celu zapewnienia bezpieczeństwa obsługi w tym typie broni. Granaty (c). mają wielostronne zastosowanie. Ten rodzaj transportu szczególnie upowszechnił się w armiach Europy Wschodniej i Azji. dzięki czemu zaliczany jest on do skutecznej broni defensywnej. Obsługa zapalała ładunek zza osłony przy pomocy bijnika. b. a. Pokazano żołnierzy niemieckich podczas ładowania miotacza min z lufą gwintowaną kal. Obsługa nie potrzebuje przenosić amunicji. 250 mm. d. można je używać jako granaty ręczne lub wystrzeliwać przy pomocy wyrzutni wieloprowadnicowej. ściśle dopasowany do bruzd i pól lufy. Moździerz jednorożny (po prawej). Jeśli cofa on lufę aż do naprężenia się pasa. lekki moździerz wraz z kilkoma granatami może być przenoszony przez jednego człowieka. 400 m. z okresu 1 wojny światowej.11. Żołnierz stawiając stopę na odpowiednim oznaczeniu pasa nośnego uzyskuje odpowiedni kąt podniesienie lufy do strzelania na określoną odległość. Moździerz belgijski PRB 426 miota granaty z wyrzutni będącej połączeniem lufy i napędu rakietowego. pocisk nie ulegał zapaleniu poprzez upadek na sztywna iglicę. przypomina raczej bombę lotniczą. przypomina bardzo jeden ze zwykłych granatów artyleryjskich. Na rysunku przedstawiono trzech żołnierzy niosących poszczególne części moździerza i po dwa granaty. płyty oporowej (b). a opancerzenie pojazdu zaoszczędza obsłudze wykonanie czynności okopania się. współczesny francuski granat moździerzowy kal. 2 ha. Masa całkowita . Może być obsługi­ wany nawet w pozycji leżącej. c. Moździerz belgijski PRB 424 stanowi połączenie czterech rurek. średni moździerz (kaliber około 81 mm) rozkładany jest najczęściej na trzy części. średnie i ciężkie moździerze transportowane są często na opancerzonych pojazdach. określony jest maksymalny kąt strzelania. tj.Działa Niemiecki miotacz min (poniżej).

178 . i zamykał się w sposób odwrotny (b). umożliwił budowę dział odtylcowych. i bezłuskowej (B). Tułów łuski tak mocno przylegał podczas strzału do przewodu lufy. bynajmniej nie było nowością. konstruktorzy wynaleźli dwie użyteczne metody zapobiegające niebezpiecznemu wydobywaniu się gazów prochowych przez zamek: A. Idea działa ładowanego od tyłu jest tak stara jak historia broni palnej. W tym podrozdziale przedstawiamy rozwój dział odtylcowych. iż powodował jej uszczelnienie i uniemożliwiał wydobywanie się gazów do tyłu. łuska mosiężna 3. które wykorzystywały łuskę mosiężną ładunku miotającego jako sposobu na uszczelnienie zamka. który otwierał się albo na bok. Pod koniec XIX w. Umożliwia ono ładowanie pocisków z połączeniem wtłaczanym. ich oddziaływanie na postęp w dziedzinie amuniqi oraz podział dział odtylcowych według przeznaczenia. Zamek śrubowy (po prawej). 50 mm jest lekko stożkowy (Muzeum Historyczne w Bernie. zamek śrubowy systemu de Bangea. które wykazywało teoretycznie tak wiele zalet.Działa odtylcowe Postęp techniczny dokonany w połowie XIX w. 1. Działo ze zrekonstruowanym łożem typu burgundzkiego. ma bardzo wiele zalet. albo do dołu (a). Zamki klinowe są stosowane przeważnie w działach szybkostrzelnych. (po prawej). System ten wymagał stosowania rożnych rodzajów amunicji (zwłaszcza: łuskowej (A). Na początku omówimy działa odtylcowe stosowane w wojskach lądowych. a trzonem zamkowym do tego stopnia. Wiele rodzajów zamków w działach szybkostrzelnych uszczelnia lufę według systemu de Bangea. a. ścianka lufy 5. B. d. która przedstawiona jest na stronie 18U. Ten rozpowszechniony sposób zamknięcia lufy polega na wykorzystaniu wzdłużnie przerywanego gwintu śrubowego (1). trzon zamkowy pierścień uszczelniający grzyb uszczelniający pałający się ładunek miotający ścianka' lufy przewód lufy. Szwajcaria). Zamek hermetyczny (po prawej). Przewód lufy kal. co z kolei zwiększa donośność i dokładność trafienia. i. Działo odtylcowe z XV w. b. Proces ładowania jest na ogół szybszy i co szczególnie ważne dużo prostszy w działach usytuowanych w wieżach i kazamatach. Ładowanie od tyłu (po lewej). a lufa i zamek powstały w latach 1460-1470. pałający się ładunek miotający 4. Przy tym zamek powodował spłaszczenie elastycznego pierścienia uszczelniającego między grzybem. e. Ładowanie luf od tyłu. a następnie w marynarce wojennej. przewód lufy. Wiele prostych i skutecznych sposobów zamknięcia przewodu lufy polegało na wykorzystaniu ruchomego zamka klinowego. Zamek klinowy (po prawej). Detonacja ładunku miotającego wypychała do tylu grzyb uszczelniający. Dzięki temu zamek może ryglować bądź otwierać lufę po wykonaniu niewielkiego obrotu (2). system „armat szybkostrzel­ nych". c. trzon zanikowy 2. że hermetycznie przylegał on do ścianki luty.

Do lufy oddzielnie ładowano pocisk i ładunek miotający. 179 . Kilka tych dział kal. za celem. Doświadczenia wykazują. kartacze i burzące ważące 5240 kg.2 mm. Wykorzystywano trzy rodzaje pocisków: szrapnele. Pierwszy strzał (1). S Ogień bezpośredni i pośredni (powyżej). Artylerzyści określają tę strefę upadku pocisków jako 50% rozrzut podłużny (B). drugi (2). Dokonywanie poprawełć w płaszczyźnie bocznej jest proste. Rozrzut ognia (powyżej). a nawet .przy większym oddaleniu celów . używano podczas amerykańskiej wojny secesyjnej (1861-1865). stosowane od początku XX w. Ponieważ rozrzut podłużny jest większy niż rozrzut boczny punkty upadku pocisków zakreślają prostokąt (A). Działa Teoria strzelania artyleryjskiego (poniżej). jedno z pierwszych nowożytnych dział odtylcowych. przy zwalczaniu celów naziemnych i nawodnych. ogień z dział kierowano na cel rzy pomocy celowania ezpośredniego (a). który dopasowywał się podczas strzału do bruzd i pól lufy. do kierowania ogniem.Działo 12-funtowe „Armstrong" (po prawej). Wstrzeliwanie się (powyżej). Przedstawiamy podstawowe rodzaje ognia artyleryjskiego. lecz poprawki związane z niedolotem czy przewyższeniem strzału wprowadza się znacznie trudniej. kierowany jest przed celem. Celowanie. że 50% trafień znajduje się na 1/4 powierzchni prostokąta. co należy uwzględniać przy celowaniu. ułatwiające stabilizację lotu pocisku. Następnie obserwator dokonuje poprawek (3). Pociski trafiają rzadko po raz drugi w ten sam punkt. „znoszenie". Przy celowaniu należy uwzględniać następujące czynniki wpływające na tor lotu pocisku: prędkość wiatru i ciśnienie powietrza. wprowadzono wysuniętych obserwatorów (c). strzelających pociskami 12-funtowymi. Na żelazny rdzeń pocisku podłużnego nałożony był miękki płaszcz ołowiany. „widełki". Ten typ działa znalazł się w 1859 r. na wyposażeniu brytyjskiej artylerii polowej. aż do uzyskania celnego trafienia (4). zjawisko żyroskopu. Później w artylerii (b). Do końca XIX w.obrót kuli ziemskiej. 76. Dlatego też stanowiska kierowania ogniem wykorzystują przy wstrzeliwaniu się w cel tzw.

B. C. zapalnik znajduje się w głowicy (c). amunicja składana. 105 mm. amunicja odzielnego ładowania. składający się z pocisku. ładunek (w woreczku płóciennym) i zapłonnik ładowane są oddzielnie do lufy (granat i ładunek do brytyjskiego działa okrętowego kal. w związku z poznawaniem nowych dział. amunicja zespolona. 180 . Kaliber (po prawej). a masa pocisku wzrasta ośmiokrotnie (c). mają tę zaletę. będącej na wyposażeniu Bundeswehry). lub w części denne] (d). stosowana jest najczęściej w działach mających zamek śrubowy. pociski przeciwpancerne. W tym podrozdziale przekażemy kilka podstawowych informacji o różnych rodzajach amunicji. mierzoną między dwoma przeciwległymi polami. ładowana jest do działa jako ładunek jednolity. omówimy także kolejne typy amunicji. A. Pocisk nasadzany jest na łuskę nabojową w kształcie tulei. Jako pocisk do działa odtylcowego posiada formę podłużną (a).33). Np. Długość lufy wynosi 1524 mm (114. W pociskach.75mm). 6 cali (155 mm) z okresu 1 wojny światowej). w końcu to pocisk oddziaływuje na cel. a działo jest jedynie środkiem przenoszenia. W następnych podrozdziałach. Dlatego też bardzo ważne jest poznanie zadań poszczególnych rodzajów amunicji. Cechy charakterystyczne pocisku artyleryjskiego (po lewej). Kaliber i masa pocisku (po prawej). łuski nabojowej. proporcjonalnie zwiększa się długość pocisku (b). w której znajduje się ładunek miotający i zapłonnik (pocisk i ładunek woreczkowy do haubicy kal. 1143 mm. znajduje się w części dennej pocisku. Pocisk.Amunicja do dział odtylcowych Amunicja artyleryjska jest dziedziną bardzo złożoną i wielostronną. np. Niekiedy kaliber określa długość lufy gładkościennej. że masą ładunku miotającego można regulować donośność i tor lotu pocisku artyleryjskiego. ładunku miotającego i zapłonnika (pocisk francuski W7. Dzięki stabilizaeji momentu pędu poeisku w przewodzie lufy gwintowanej można z niej miotać pociski wydłużone i masywnicjsze. Wiele ważnych informacji o wy­ dajności działa wynika z analizy masy jego poeisku. Amunicja artyleryjska. w przewodzie lufy haubicy mieści się 13.3 m m x 13. Pod tym pojęciem rozumie się średnicę przewodu lufy gwintowanej (1). ze względu na sposób ładowania do dział dzieli się na trzy grupy. Rodzaje amunicji (po prawej). Jego wielkość otrzymujemy dzięki wykonaniu mnożenia kalibru pocisku kulistego przez ilość tych pocisków kulistych (2)". Miedziany pierścień wiodący (b). Wrzyna się podczas strzału w pola przewodu lufy.33 sztuk pocisków kulistych kal. mogących zmieścić się w przewodzie lufy (3). Rodzaje (B) i (C)._kal. Wraz z podwojeniem kalibru (a). 1897.

181 . 3. zapalnik. Różnią się one pod względem użytych składników i zapalników. 1. by podczas niewybuchu w powietrzu zdołały zdetonować szrapnel na ziemi i uzyskać większą siłę rażenia. Zapalnik czasowy umożliwia zdetonowanie pocisku podczas lotu oraz rażenie dużej powierzchni gradem kul i odłam ków. lotki kulkowe c. szrapnel. Szrapnel (powyżej) a. ładunek pobudzający d. był do I wojny świa­ towej najważniejszym pociskiem artyleryjskim do zwalczania piechoty. ładunek ulegający rozkładowi c. Działanie. zapalnik. masa chemiczna b. pociski chemiczne. ładunek wyrzucający b. bądź zbliżeniowego pocisk detonując na określonej wysokości uzyskuje zwiększoną siłę rażenia (B). 2. pocisk burzący rodzaj pocisku artyleryjskiego przeznaczonego do rażenia sity żywej. Na współczesnym polu walki mogą być używane gazy parali tyczno-drgawkowe. rurka ogniowa d. Pocisk burzący (powyżej) a. wydzielając podczas spalania dym i wysoką temperaturę. Pocisk chemiczny napełniony fosforem białym: a. Ładunek pocisku był z reguły w stanie płynnym i podczas uderzenia ulegał powolnemu rozkład owi. Do zwalczania różnorodnych celów wynaleziono specjalne pociski. W podobny sposób uwalniany jest także fosfor biały. Dzięki zastosowaniu zapalnika czasowego. Niektóre rodzaje miały dodatkowo zapalnik uderzeniowy po to. Pociski te wyposażone są w zapalnik uderzeniowy (A). przedstawia najczęściej stosowane połączenia ładunków pocisków i zapalników do zwalczania typowych celów. ładunek wybuchowy b.Działa Pociski artyleryjskie przeznaczone do zwalczania siły żywej (po prawej). bądź w zapalnik ze zwłoką. zapalnik. Tabela (po prawej). Podczas 1 wojny światowej stosowano pociski artyleryjskie zawierające gazy toksyczne i drażniące. Ładunki pocisków. skorupa odłamkowa c. zapalniki.

Kiedy zaprzęgi końskie. Transportowanie dział (po prawej). Kaliber . W okresie motoryzaq'i działa polowe ciągnione są przez pojazdy (3). W tej ostatniej cała obsługa poruszała się konno. a sprężyna amorty­ zowała odrzut działa. miało obniżone dolne łoże i pozwalało jedynie na ograniczone podniesienie lufy i zasięg strzału. szrapnel . Ostroga osadzona pod osią połączona była ze sprężyną w poprzeczce łoża.34 kg. Niekiedy artyleria polowa dzieli się na lekką. Rozwój łoża (powyżej). Działo odtylcowe BL Mk 2. E a.masa pocisku . średnią i ciężką artylerię polową. miejsce do siedzenia dla kanoniera podczas marszu d. rodzaj amunicji: oddzielnego ładowania. pojęcie „artylerii polowej' nabierało szczególnego znaczenia.Działa polowe W najszerszym znaczeniu. donośność — 5500 m. i konną.6. i w związku z tym (ciężkie jednostki) często określane były mianem „artylerii pieszej". Na kolejnych sześciu stronach encyklopedii przedstawimy różnorodne rodzaje dział polowych. Łoże tego działa przypominało wprawdzie jeszcze stare łoża dział odprzodowych. lufa 182 . lina stalowa f. używane przez brytyjską artylerię polową pod­ czas wojny burskiej (1899-1902).3 cale (76. pokrętło mechanizmu odniesieniowego lufy . c. by móc dotrzymać kroku kawalerii. Stare masywne łoże ogonowe (a). Ponadto wyróżniało się artylerię zaprzężną (2).2 mm). ostroga. pochwa tuleji e. rozwiązały ten problem. haubic i moździerzy i cechuje się odpowiednią mancwrowością na polu walki. 15-funtowc. i łoża rozporowe (c). Łoża te wpłynęły na rozwój dział polowych i haubic po I wojnie światowej. Podczas strzału ostroga wkopywała się w ziemię. Obsługa maszerowała najczęściej pieszo (1). Łoża skrzy- niowe (b). artyleria polowa jako rodzaj broni składa się z armat. chociaż nie można dokładnie określić kryteriów tego podziału. muły czy osły ciągnęły działa i przodki. lecz składało się już z nitowanych blach stalowych (po prawej). Działa mające własny napęd dzielą się na nieopancerzoną artylerię samobieżną i artylerię' pancerną (4).

Sprężone powietrze ulegało ponownemu rozprężeniu i powodowało wprowadzenie lufy w położenie wyjściowe. kołyska d. ostroga q. A. w ziemię. Dzięki temu.celowniczy wykorzystywał przyrząd do mierzenia kąta podniesienia lufy i celownik działowy dla określenia kierunku bocznego. które powodowało wbicie się ostrogi łoża (e). do osłony obsługi działa przed og­ niem nieprzyjacielskim. Podczas odrzutu opornik jednocześnie przepychał olej przez wąski zawór i tłoczył powietrze do powrotnika.kierowanego przez wysuniętego do przodu obserwatora . Wbudowany mechanizm kierunkowy umożliwiał obrócenie lufy o kilka stopni bez obracania całego działa. wywołane podczas jego odpalania.Problem odrzutu (poniżej). Pierwsze działa odtylcowe. C. Lufa (a). Sposób działania hydraulicznego opornika. W celu oddania kolejnego strzału ponownie je włączano na stanowiska i powtarzano czyn­ ności celowania. oporopowrotnik c. ogon łoża o. Dane techniczne 13-funtowego działa szybkostrzelnego: Kaliber: 3 cale (7. B. maksymalny odrzut lufy p. w którym uporano się z odrzutem lufy. Sposób działania powrotnika. Urządzenie to kanalizowalo siłę odrzutu na ostrogę łoża. szrapnele. lunetka celownicza i. siedzenie n. tarcza ochronna i.62 cm). donośność: 5 400 m. masa pocisku: 5. działo podczas oddawania strzału nie ulegało cofaniu do tyłu. Zaprzęg sześciokormy ciągnął przodek amunicyjny! działo. która służyła za opornik i powrotruk. Oporopowrotnik przechwytywał ruch wsteczny lufy i wprowadzał ją w położenie pierwotne. Dla uzyskania większej szybkostrzelności wykorzystano zalety wynikające z ładowania działa od tyłu oraz zjawisko gwałtowanego ruchu wstecznego działa.66 kg. To urządzenie było mocowane na łożu (d). była umocowana na kołysce (b). Lunetka celownicza umożliwiała celowniczemu lepsze widzenie przedmiotów (celów) we wszystkich kierunkach. dźwignia ręczna. celownik działowy e. Francuskie działo piechoty kal. pociski oświetlające. 1897 (po prawej). Brytyjskie działo 13-funtowe artylerii zaprzężnej używane od początku I wojny światowej posiadało cechy charakterystyczne dla nowoczesnego działa polowego. Części składowe. wz. odbijacz h. 183 . amunicja zespolona. pokrętło mechanizmu odniesieniowego pokrętło mechanizmu kierunkowego m. po oddaniu strzału toczyły się zwykle swobodnie do tyłu na odległość kilku metrów. Dla prowadzenia ognia pośredniego . a obsługa mogła pozostać na dziale (dwa siedzenia na łożu). Wprowadzono także tarczę stalową (c). łoże f k. wkopując się w ziemię. lufa b. a. Stalowa tarcza chroniła ją przed ogniem nieprzyjacielskim. Działko szybkostrzelne z okresu I wojny światowej (poniżej). 75 mm. była pierwszym działem. przyrząd do mierzenia kąta podniesienia lufy g. sławna „siedemdziesiątka piątka".

26 cwt. 7. odpowiednik francuskiego działa 75 mm i brytyjskiego 18-funtowego. pocisk odłamkowo-burzący.8 kg. Do nich należała armata Saint-Chamond (po prawej).Działa polowe odtylcowe Niemieckie działo polowe (po lewej). z okresu I wojny światowej. Jak się oblicza. odróżnia działo od starszego typu 30 cwt. donośność 8400 m. Brytyjska haubica wz. Górna część tarczy ochronnej była wyściełana i składana.4 min pocisków na froncie zachodnim. brytyjskie haubice średnie wystrzeliły w latach 1915-1918 około 22. donośność 8 700 m. Kaliber 6 cali (155 mm). Pierwszy pojazd posiadał prądnicę. polowe i przeciwpancerne na pojazdach samobieżnych. pocisk odłamkowo-burzący. masa szrapnela 6. 184 .7 cm. Nazwa dodatkowa 26 cwt. wytwarzającą energię elektryczną dla obu silników. rodzaj amunicji: składana. szrapnel.3 kg). kal. Posiadało poziomy zamek klinowy (typ zamka faworyzowany przez niemieckich konstruktorów). 6-calowa (po prawej). Już w okresie I wojny światowej sporadycznie używano dział samobieżnych. Po złożeniu podczas transportu stanowiła siedzenie przed tarczą dla dwóch kanonierów. której łoże umocowane było na podwoziu poją7Óu gąsienicowego. W II wojnie światowej wprowadzono działa przeciwlotnicze. amunicja oddzielnego ładowania: szrapnel. gazowy masa pocisku 100 funtów (45. Kaliber 77 mm.

amunicja składana.81 kg. oświetlające. amunicja oddzielnego ładowania. Masa pocisku odłamkowo-burzącego 14. donośność: 10670 m. zapalające. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące.. bądi jako armata. pociski odłamkowo-burzące. Okrągła płyta służyła za łoże obrotowe. donośność: 12250 m. Kaliber 87. donośność 22000 m. 185 . propagandowe. Kod/aj „naubicoarmały" szeroko rozpowszechniony w latach 30-tych i 40-tych. Masa pocisku odłamkowo-burzącego: 11. znajduje się jeszcze na wyposażeniu wielu armii.Brytyjska 25-funtówka Mk 2 (po prawej). K Kaliber 155 mm. 25-funtówka wprowadzona do użytku w 1940 r. przeciwpancerne.33 kg Działa Kaliber 105 mm. przeciwpancerne.6 mm. pociski: odłamkowo-burzącc. łasa pocisku odłamkowo-burzącego: 43 kg. zapalające i oświetlające. rzeciwpancerne i zapalające. Dzięki stosowaniu odpowiednich ładunków działo to mogło być" wykorzystywane jako haubica.

a także w celu zastosowania ich jako dział przeciwpancernych. Związek Radziecki wyposażał wiele dział polowych w długie lufy. prędkość max.21 kg. M 110: ciężar 26308 kg. umulacyjne. 1942 (po prawej). 55 km. 43 kg. Ta średnia haubica samobieżna należy do jednostek wsparcia francuskich dywizji pancernych.Działa polowe odtylcowe Francuska haubica kal. zamontowane u podwozia w tylnej części kadłuba pojazdu (patrz niżej). To'ułatwia nie tylko wykorzystanie lecz także logistykę. Obie wersje znajdują się na wyposażeniu armii amerykańskiej. M 115: ciężar 14515 kg. Radzieckie działo polowe 76. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. Amunicja i przeważająca część ośmioosobowej załogi trans­ portowana jest na drugim pojeździe. F 3. Kaliber 155 mm. Dane wspólne: kaliber 8 cali (203 mm). 186 E Kaliber 76. ok. amunicja zespolona: pociski odłamkowo-burzące. 60 km. masa pocisku odłamkowo-burzącego 6. donośność 13300 m. w armiach państw NATO oraz w wielu innych. w celu zwiększenia prędkości początkowej pocisku. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące.2 mm. zapalające i oświetlające. masa pocisku ok. wz. prędkość max. Amerykańska haubica 8-calowa w dwóch wariantach (po prawej). Z wojskowego punktu widzenia praktyczne jest używanie głównych elementów budowy na różnorodnych układach jezdnych. weszło do użycia po raz pierwszy w 1942 r. zasięg 16800 m. Samobieżna haubica M 110 (1). Dzięki mm można względnie łatwo wprowadzić haubicę w położenie bojowe. amunicję i osiągi.2 mm. . oznaczania celów i nuklearne oraz pociski burzące z napędem rakietowym. i do dzisiaj znajduje się jeszcze na wyposażeniu armii co najmniej 20 państw. Posiadają tę samą lufę.155 mm wz. Przeznaczona jest do zwalczania celów taktycznych pociskami jądrowymi. rzeciwpanceme-pod kalibrowe. Podczas prowadzenia ognia część odrzutu haubicy przenoszona jest na dwa lemiesze z zaokrąglonymi krawędziami. masa pocisku odłamkowo-burzącego 91 kg. donośność: 20000 m. i ciągniona M 115 (2).

Mały ładunek i większy kąt pod­ niesienia lufy powoduje. Kaliber 155 mm. Nadwozie wykonane jest z metali lekkich . mogą zwalczać cel w dwóch różnych grupach kątów. dzię­ ki zmianie ładunku i kąta podniesienia lufy. broni ręcznej oraz ograniczają oddziaływanie broni chemicznej i atomowej. masa pocisku burzącego 43. ogień w górnych i dolnych grupach kątów. 155 mm M 109 (po prawej). także Bundeswehry.5 kg. Haubica może prowadzić. zaliczana jest.Działa Amerykańska samobieżna haubica opancerzona kal. będąca na wyposażeniu wielu armii państw NATO. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. oświetlające oraz pociski burzące z dodatkowym napędem rakietowym (donośność 30000 m). Haubica polowa 70 (po prawej). do najlepszych średnich haubic polowych. haubica średnia. że po­ cisk leci stosunkowo wolniej i jego stromy lot jest szczególnie przydatny do zwalczania celćw zakrytych (1). E Strzelanie w górnych i dolnych grupach kątów (po prawej). amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. kartacze i nuklearne (tylko na wyposażeniu armii amerykańskiej). chemiczne. haubicy 55 km. umożliwiający zajęcie stanowiska ogniowego. donośność 24000 m. Większy ładunek i mniejszy kąt podniesienie lufy powoduje większą prędkość oczątkową pocisku i płaski tor )tu: szczególnie przydatne do zwalczania czołgów (2). masa pocisku odlamkowo-burzącego 43 kg. które chronią /alogę przed działaniem pocisków odłamkowych. pod względem rozwiązań technicznych. konstrukcji niemiecko-angielskowłoskiej. prędkość max.płyt pancernych. Współczesne haubice strzelające amunicją oddzielnego ładowania. n p . ' Kaliber 155 mm. w zależności od warunków terenowych. Jest nadzwyczaj sprawna technicznie i ma silnik pomoc­ niczy. 187 . haubica M 109 (poniżej). donośność 14600 m.

Okres rozwoju tej broni przypada na I wojnę światową. pocisk do „działa przeciwparyskiego" 210 mm. Sporadycznie stosowano je jeszcze podczas II wojny światowej. 2. Brytyjska haubica obleżnicza 12-calowa Mk 4 (po lewej). 188 . Porównanie wzrostu człowieka do wielkości pocisków używanych przez działa omówione w tym podrozdziale: 1. pocisk do haubicy kolejowej 400 mm wz. Niemiecki moździerz 420 mm wz. pocisk do moździerza 420 mm „Gruba Berta". 3. odmiana „Grubej Berty" używany do burzenia fortów pancernych i betonowych w okresie 1 wojny światowej .3 t i służyła do umocowania haubicy na platformie. pocisk do haubicy oblężniczej 12-calowej Mk 4. Podczas transportu musiano rozkładać je na części.Działa oblęznicze i kolejowe Najcięższa broń artyleryjska używana była tylko jako stacjonarne działa oblęznicze i działa kolejowe. 1916. kiedy używana była do oblegania twierdz lub w walkach pozycyjnych.Pocisk ważył 810 kg" Porównanie pocisków (po lewej). 4. lecz coraz częściej zwalczanie celów dalekosiężnych przejmowały bomby lotnicze. Skrzynia stalowa poci wylotem lufy napełniana była balastem o masie 20. 14 (po prawej). typowe superdziało używane podczas 1 wojny światowej w walkach pozycyjnych.

400 mm wz. używano pocisk burzący o masie 900 kg (w praktyce okazywał się trudny do zestawienia). amunicja oddzielnego ładowania. Kaliber 400 nim. W celu wyrównania wygięcia lufy obciągano ją linami stalowymi. W celu wyrównywania zużycia lufy. zwiększania masy pocisku i masy ładunku miotającej). Cztery filary fundamentu betonowego służyły do odciążenia podwozia.Działa „Działo przeciwparyskie" (po prawej). lufy. dokonywano na bieżąco po każdym strzale. . przymocowanymi do podstawy. 70 strzałów zwiększał się do 232 mm. Kaliber lufy na początku jej użycia wynosił 210 mm i po oddaniu ok. masa haubicy' na stanowisku ogniowym 13/t. a drugą dla przyjęcia odrzutu. Ładowanie następowało w'pozycji poziomej. do ostrzeliwania stolicy Francji z odległości 120 km. Pocisk o względnie małym kalibrze leciał z dużą prędkością i przy małym oporze powietrza w górnych warstwach atmosfery osiągał ogromną donośność. Do obsługi zamka haubicy przy dużym kącie podniesienia lufy budowano jedną sztolnię. Francuska haubica kolejowa kal. 1916 (poniżej). używane prze/ arty­ lerię niemiecką w 1918 r. Stanowisko ogniowe mieściło się na odcinku toru kolejowego. na podwoziu Saint-Chamond.

wyprodukowano po raz pierwszy lekkie armaty i haubice do walki w terenie górskim. donośność 1057 m. Kaliber 70 mm.24 kg. zapalające i oświetlające) oraz amunicja zespolona (ładunek kumulacyjny). 56 (po prawej). 70 mm. donośność 2745 m. które zrzucano na spadochronach lub w paletach. Później przejęło ją dalszych 17 armii. Japońskie działo polowe kał.8 kg. amunicja zespolona (ładunek kumulacyjny) i amunicja składana (ładunek burzący). 75 mm Ml Al (po prawej). działa piechoty zostały udoskonalone podczas II wojny światowej: powstały działa do wykorzystania przez wojska powietrzno-desantowe. a podczas II wojny światowej zrzucano ją na spa­ dochronie bądź przerzucano przy użyciu szybowców. Kaliber 70 mm. Włoska haubica górska 105 mm wz.Działa górskie Na początku XIX w. Do transportu używano 5 mułów. Amerykańska haubica górska kal. Zwierzę juczne (po lewej). W niektórych armiach stosowano podobną lekką broń do bezpośredniego wsparcia piechoty. Po wojnie przemianowano ją na haubicę M116. Można je było rozkładać i przewozić przy użyciu zwierząt jucznych. Te tzw.06 kg. amunicja oddzielnego ładowania: szrapnel. masa pocisku burzącego 3. pociski burzące. Kaliber 75 mm. z przytroczoną lufą haubicy górskiej. zapalające i przeciwpancerne. Włoscy strzelcy alpejscy wprowadzili tę wielofunkcyjną broił do użytku w 1957 r. Często było przenoszone w stanie rozłożonym przez dżunglę przy użyciu transportu ludzkiego.' Dzięki połączeniu lufy z zanikiem zawdzięcza sobie nazwę „armaty śrubowej".5 kg. 190 Kaliber 105 mm. Nie posiadało mechanizmu regulującego odrzut lufy. wz. na rysunku na łożu M8. 92 (po prawej). donośność 5500 m. głównie dzięki mniejszej masie i możliwościom prowadzenia ognia stromego. Można ją transportować przy użyciu samolotów i śmigłowców lub spadochronów oraz przy pomocy lekkiego pojazdu bądź 11 mułów. Były one podstawowym uzbrojeniem baterii górskich oddziałów brytyjskich w Indiach w latach 1901-1915. Japończycy używali go po mistrzowsku w okresie Tl wojny światowej. masa pocisku 4. masa pocisku burzącego 6. Była używana prze/ brytyjskie oddziały spadochronowe p o d Arnhem w 1944 r. Na krótkich odległościach przenoszona jest w stanie rozłożonym przez żołnierzy. donośność 8925 m. Nadawały się do użycia w każdych warunkach terenowych. amunicja składana (pociski odłamkowo-burzące. . wśród nich także strzelcy górscy Bundeswehry. Znajdują się jeszcze na wyposażeniu armii Chin i Wietnamu. Brytyjskie działo górskie 10-funtowe (po prawej). masa pocisku odłamkowo-burzącego 19. W górach właściwości haubicy przewyższają walory armaty. Miały one koła blaszane i tarczę ochronną. Pierwotnie do jej transportu w stanie rozłożonym używano 6 mułów. amunicja składana: szrapnele. przy czym lufa była rozkładana na dwie części.

gdzie było ono przejmowane przez przekładnię zębatą łoża. Na rysunku przedstawiono łoże chowane działa odtylcowego 12-funtowego „Amstrong" (Cooke „Naval Ordinance and Gunnery". Ten system obrony został zaniechany po II wojnie światowej. Powstały nowe łoża wieżowe. Późniejsze rodzaje łóż chowanych zastosowano na stanowiskach baterii nadbrzeżnych. Używane w fortach nadbrzeżnych w Portsmouth. a działo było widoczne tylko w momencie odpalania.przed oddaniem następnego strzału . 1875 r. której cokół osadzony był w betonie. 1881 r. 305 mm (12-calowe) w kazamacie pancernej z ok. Lufa działa wystawała z kopuły stalowej. 3. Na schemacie pokazano cztery rodzaje stanowisk: 1. za którym znajdowało się także łoże obrotowe. Działa odtylcowe umożliwiały poprawę zabezpieczenia obsługi przed ogniem nieprzyjacielskim. Kazamata. Brytyjskie działo nadbrzeżne kal. zwłaszcza artyleria ciężka. którego załom odpowiadał zasięgowi bocznemu działa. Łoże znajdowała się w podkopie. Łoże chowane. Jedno z pierwszych tego rodzaju. a działo stawało się widoczne dla nieprzyjaciela tylko w momencie odpalania.Artyleria nadbrzeżna i forteczna W każdym stałym systemie obronnym od dawna ważną rolę odgrywały działa. Podczas oddawania strzału odrzut odpychał działo do tyłu do podkopu. Działo prowadziło ogień przez pierś muru. 2. Obsługa była niewidoczna dla nieprzyjaciela. Działo prowadziło ogień poprzez wąski olwór w murze fortecznym. 191 .ponownie do góry. Artyleria ha unii Maginota ulokowana była w wieżach opuszczanych (ruchomych). Udoskonalone użycie rakiet i samolotów pod koniec II wojny światowej prawie wyeliminowało stosowanie artylerii nadbrzeżnej i fortecznej. Łoże chowane (po lewej). 4. Podstawa łoża.). dzięki której działo podnosiło się . Odrzut lufy przyjmowały cylindry hydrauliczne umocowa­ ne z przodu kazamaty na dużym ramieniu. Forma stosowana w przeszłości w fortyfikacjach nadbrzeżnych. Ona zapewniała jednocześnie wywołanie przeciwwagi. Stanowiska osłonięte dział fortecznych (poniżej). gdyż lufy nie musiały być ładowane przez nie osłonięte wyloty. masa pocisku 323 kg. Nowe technologie doprowadziły do powstania coraz to większych i technicznie lepszych dział. kopułowe i kazamatowe. skonstruowane przez kapitana Moncrieffa z Edynburga. Donośność 7 315 m. (po lewej). Rozciągały się one między podłogą a sufitem i przenosiły siłę odrzutu na ściany kazamaty. Kopuła pancerna.

Schemat zamka (poniżej). działo do zwalczania torpedowców.używano już w latach siedemdziesiątych XIX w. nowoczesna konstrukqa Oerlikona. 7. iglica 5. W tym podrozdziale objaśnimy budowę i zadania działek automatycznych. trzon zamka 7. Maxim był modelowym reprezentantem broni samoczynnej. działom przeciwlotniczym i działom okrętowym. donośność (przy przedstawionej wersji łoża) 4 110 m. Zamek odryglovvy wany jest wprawdzie przez tłok gazowy. wykorzystującej energię gazów prochowych do uruchomienia zamka. Mniejsze działka automatyczne . działo przeciwlotnicze. a są zaliczane do broni artleryjskiej tylko ze względu na kaliber i budowę używanych pocisków. zamek 6. Dzięki różnorodności używanej amunicji i wysokiej zdolności bojowej działka automar czne szczególnie są przydatne o realizacji określonych celów: na lądzie jako: 1. szwaj­ carskiego działka automatyczne­ go 20 mm KAA pokazuje ścisłe pokrewieństwo między karabina­ mi maszynowymi. masa pocisku 450 g (1 funt angielski). z okresu 1 wojny światowej. S Użycie działek automatycznych (powyżej). którvch działanie pocisków jest za słabe przeciwko różnym celom.Działka automatyczne Działka automatyczne właściwie są powiększonymi karabinami maszynowymi. nabój w donośniku c. działka pokładowe na samolotach szturmowych (wsparcia taktycznego). 211). lufa 2. Szwajcarskie działko automaty czne 20 mm KAA (po prawej). broń uniwersalna na pojazdach opancerzonych. Łoże polowe tego modelu brytyjskiego. bufor zamka a. jednak ciśnienie ga­ zów resztkowych w lufie wyrzu­ cając łuskę powoduje cofnięcie się trzonu zamka całkowicie do tyłu. 1. Wcześniejsza wersja była używana podczas wojny burskiej (1899-1902). w samolotach jako: 6. kierunek odrzutu zamka 8.uruchamiane przez korby ręczne . broń uniwersalna na ścigaczach. Broń ta wypełnia lukę między karabinami maszynowy­ mi. Broń strzela wykorzystując amu­ nicją taśmową. które do okre­ ślonych zadań są mało manewro­ we i posiadają za małą szybkostrzelność'. wyrzucona łuska. 192 . tłok gazowy 4. nabój w komorze nabojowej b. 4. przez obie strony. a działkami. umożliwiało prowadzenie ognia w górnych grupach kątów. Dalsze przykłady i bliższe informacje znajdują się w podrozdziałach poświęconych armatom czołgowym. a działami. dysza gazowa 3. działka pokładowe na samolotach myśliwskich. 2. Firmy szwajcarskie Hispano-Suiza i Oerlikon zawsze odgrywały czołową rolę w dziedzinie produkq'i działek automatycznych. na morzu jako: 3. na okrętach wojennych do obrony przed torpedowcami Kaliber 37 mm. W związku z tym broń tę zalicza się do grupy broni automatycznej działającej na zasadzie zamka swobodnego (patrz str. 5. działo przeciwlotnicze. 1-funtowy Maxim „Pom-Pom" (po prawej) .wersja znanego karabinu maszynowego Maxim z lat osiemdziesiątych XIX w.

Działko to w wersji rozwiniętej oznaczone jako M 168 znalazło zastosowanie w artylerii powietrznej. W tym typie naboju ładunek miotający pobudzany jest przez zapalnik elektryczny. Masa 87 kg. przedstawimy naturalnie tylko kilka typów. Cztery działka myśliwca brytyjskiego Spitfire Mk 9 znajdowały się w płatach nośnych (skrzydłach). czyli 100 strzałów na sekundę. Jego 6 luf obroto­ wych pracuje według zasady Gatlinga (patrz str. miedziany pierścień wiodący 2. Nabój 20 mm (poniżej) z amerykańskiej serii M 50 (do lotniczych działek pokładowych).50 r. Amerykańskie działko rewol­ werowe M 61 A 1 (po prawej). 2. jest brytyjską odmianą konstrukcji niemieckiej z okresu II wojny światowej. szybkostrzelność teoretyczna 1200-1400 strz. koszulka stalowa pocisku 3. 3. wprowadzonej do użytku w 1950 r. Na rysunku (poniżej) przedstawiono pocisk przeciwpancerny zapalający./min. materiał wybuchowy 4. 4. Szybko­ strzelność teoretyczna wynosi 6 000 strz. serii M50. W myśliwcu Messerschmitt Bf 109 z okresu II wojny światowej działko prowadziło ogień przez wał śmigła. Śmigłowiec amerykański typu Huey Cobra posiada działko w specjalnym łożu „Kinn". 1. Działa < < • © 193 o . Przekrój (po prawej) pocisku amerykańskiego M 56 A-l (burząco-zapalający)./min. Działko 30 mm Aden (po prawej). Nowoczesny samolot myśliwsko-bombowy A-7 marynarki wojennej USA.Lotnicze działka pokładowe (po prawej). To działko rewolwerowe 20 mm. wbudowane jest na stanowiskach ruchomych albo na nieruchomych w statkach powietrznych. 207). od 19. masa zapalająca 5. zapalnik M 505 (bez przekroju). Przedstawiamy typowe miejsca montażu łoż działek pokładowych: 1. stosowane jest jako pokładowe działko lotnicze. Kaliber 20 mm stanowi dolną granicę kalibru amunicji stosowanej do działek automatycznych. ma podwieszone pod płatami nośnymi (skrzydłami) działka w zasobnikach strzeleckich. Na świecie istnieje duża ilość amunicji 20 mm. w którym kierowanie ogniem od­ bywa się elektrycznie. Odpalanie następuje z jednej z pięciu komór nabojowych bębna rewolwerowego wprawianego w ruch przez odrzut i tłok gazowy.

do którego sto­ suje się ulepszoną amuniq'ę i urządzenia radiolokacyjne. którego czas przelotu dostosowany był do wysokości toru lotu samolotu. 12-funtowa (po lewej). Impuls fali radiowej. 3. 40 m m . który detonował pocisk w obsza­ rze skutecznego rażenia celu . 194 . Brytyjska armata plot. Po II wojnie światowej rakiety kierowane przejęły większość zadań ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. używany w I wojnie światowej jako „zasłona rozpryskowa" przeciwko nieprzyjacielskim samolotom. W latach trzydzies­ tych obecnego stulecia wiele armii świata wprowadziło arma­ ty Boforsa do zwalczania samolo­ tów szturmowych. z okresu I wojny światowej. samolotów myśliwskich i bombowych w p r o w a d z o n o specjalne armaty przeciwlotnicze na łożach. Pocisk rozpryskowy z zapalnikiem czasowym. ustalał położenie samolotu i uruchamiał zapalnik. Zapalniki uderzeniowe stosowano przeważnie w działkach szybkostrzelnych do zwalczania samolotów szturmowych. Był on najczęściej używanym pociskiem w ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. Pocisk burzący z zapalnikiem czasowym. Pociski przeciwlotnicze i zapalniki (powyżej). gdy nie trafi on w cel. samo­ bieżne i okrętowe. Na rysunku przedstawiono wzór powojenny L/70.Armaty przeciwlotnicze Wraz z pojawieniem się. Zapalniki zbliżeniowe zwiększały skuteczność działania pocisku burzącego w okresie II wojny światowej.2 mm. emitowanej przez zapalnik. umożliwiało prowadzenie ognia z kątami ostrzału poziomego w granicach 0-360 i 0-90° w pionie. podczas T wojny światowej. Proste loże na cokole. mogące prowadzić ogień w górnych grupach kątów i we wszystkich kierunkach. które powodują rozerwanie się pocisku. 2. Szwedzkie działo Bofors (po lewej). Pociski przeciwlotnicze posiadają zwykle rządzenia samolikwidujące (samolikwidator). Działa posiadają różnorodne łoża o podwoziu kołowym (na rysunku). 4. przebudowane działo artylerii nadbrzeżnej 76. najbardziej znane jest działo wz. 1. Do Ó wojny światowej wykształciły się d w a p o d s t a w o w e typy dział przeciwlotniczych: ciężkie jednostrzałowe armaty do zwalczania wysokolatających celów i lekkie działka szybkostrzelne do obrony p r z e d samolotami szturmowymi. stacjonarne.

stanowiła podstawowe wyposażenie ciężkiej artylerii rzeciwlotniczej w Wielkiej rytanii. Kanonierom wystarczała tylko teoretyczna znajomość celów powietrznych. Mogła prowadzić ogień do wysokości 10700 m. cechujące się wysoką szybkostrzelnością. Odpalane pociski skutecznie zwalczały cel aż do 8000 m. Armata przeciwlotnicza 88 mm wz. przetwarzające automatycznie dane o trasie lotu celu. Ten 30 mm zestaw obrony przeciwlotniczej pokazuje współczesny kierunek w rozwoju lekkiej artylerii przeciwlotniczej. to nadal działka plot. w latach 1937-1950.7-calowa (94 mm). na bazie której powstały podczas II wojny światowej różne działa przeciwpancerne i przeciwlotnicze. 18 (po prawej). W latach trzydziestych wprowadzono automatyczne przeliczniki wyprzedzenia celu (a). mieszczących się w wieży obrotowej na podwoziu czołgu AMX-13. odgrywają ważną rolę w zwalczaniu samolotów szturmowych. Późniejsze wersje otrzymały urządzenia do automatycznego ładowania. Na rysunku przedstawiona jest armata w gotowości do oddania strzału na ruchomym łożu krzyżowym.Działa Armata przeciwlotnicza 3. aby podczas ich zwalczania pocisk trafił samolot na z góry obliczonym punkcie. 195 . wyparły ciągnione działa plot. Samobieżne działa przeciwlotnicze. Osadzane są na łożach stacjonarnych. Na rysunku pokazany jest wzór armaty Mk 2c z łożem kołowym E Przyrządy do kierowania ogniem (powyżej). w odpo­ wiedni kąt podniesienia lufy. Zestaw kierowa­ nia ogniem obejmował stanowiska ogniowe kilku dział. bez kół. Wzór 18 oznaczał wcześniejszą wersję słynnej „osiemdziesiątki ósem­ ki". kąt boczny oraz nastawienie zapalni­ ka pocisku (b). Francuskie przeciwlotnicze działo samobieżne AMX DCA 30 (po lewej). Chociaż w tym samym okresie rakiety kierowane przejęły większość zadań ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. ciągnionych i samobieżnych. Składa się z dwóch działek 30 mm i radiolokacyjnego systemu kierowania ogniem. będące na wyposażeniu współczesnej dywizji pancernej.

niezależnie od pozycji ukośnej czołgu w terenie. Jest to typowa konstukcja konwencjonalnej wieży czołgowej. siedzenie dla dowódcy czołgu. ich łoża oraz sprzęt współczesny służący do zwiększenia prawdopodobieństwa trafienia. Samobieżne armaty i haubice zostały omówione w podrozdziale poświęconym artylerii polowej. W innym z czołgów działo osadzone było w przedniej części kadłuba (B). wyrzutnik m.Armaty pokładowe pojazdów opancerzonych Do największych kroków w rozwoju artylerii w tym stuleciu należy użycie dział w pojazdach opancerzonych. 196 . koło mechanizmu bocznego lufy i. siedzenie dla ładowniczego g. Czołg brytyjski z okresu T wojny światowej. posiadał dwie armaty osadzone w osłonach pancernych no obu stronach kadłuba (A). koło mechanizmu podniesieniowego lufy h. siedzenie dla celowniczego k. Obszerne omówienie czołgu. Stanowiska armat pokładowych (po prawej). osłona pancerna działa d. chroni załogę przed odrzutem armaty. Amunicja przeciwpancerna i pokładowe karabiny maszynowe przedstawione są na str. niemieckiego czołgu „Tygrys" VII E z okresu II wojny światowej. Działo obsługiwane jest przez dwóch ludzi: ładowniczy ładuje naboje. a. lufa c. zamek z klinem pionowym f. celowniczy celuje i odpala. System stabilizacji utrzymuje wycelowaną w cel armatę pokładową podczas jazdy w płaszczyźnie poziomej i pionowej . skrzynia na puste łuski n. 199 i str. wykonujące zadania własne na polu walki. przekładnia obrotu wieży 1. jako pojazdu i systemu broni. cylinder opornika lufy e. 218. W końcu lat czterdziestych powstały hy­ drauliczne systemy stabilizacji. celownik optyczny j. Stabilizacja armaty pokładowej (po prawej). W tym podrozdziale przedstawiamy wyłącznie czołgi i pojazdy opancerzone. Wyrzutnik. pierwszy zmotoryzowany pojazd pancerny. hamulec wylotowy b. Także tu omówimy armaty pokładowe. urządzenie ochronne wykonane z blachy. Wieża i armata (po prawej). Współczesne armaty pokładowe usytuowane są w wieżach obrotowych. wykracza poza ramy encyklopedii. zapewniające pełny obrót armaty (C).

a dla ładunków kumulacyjnych gwint lufy i tak jest nawet' niekorzystny. względnie dokonywać ustawienia armaty w płaszczyźnie bocznej przy pomocy skrętu w prawo czy lewo (c). korba ładunkowa c. Następnie Rosjanie. Szkic (poniżej i po prawej).Rarden (po prawej). Armata ładowana jest od tyłu przy wykorzystaniu trzech gniazd załadowczych. powrotnik f. co potę­ guje dokładność trafienia celu. 199. i nie następu­ je ich szybsze zużycie. Stridvagn może podnosić i obniżać swój mechanizm napędowy w celu zmiany podniesienia kąta lufy (b). przycisk spustu b. występuje pod nazwą czołgu Skyddaa. Kiedy osiągnie on cel. Lufy gładkie są tańsze w wykonaniu (odpada gwintowanie lufy). gdyż szybkostrzelność wynosząca 90 strz. Tor lotu pocisku odpa­ lanego z km wstrzeli w ującego jest taki sam. Niektóre typy czołgów posiadają ciężki karabin maszynowy wbudowany współosiowo do broni głównej (armaty). pokazuje przekrój wieży. lufa. Obecnie stosowane są dalmierze. Armata z lufa gwintowaną i działo gładkolufowe (po prawei). gdyż jej mechanizm ładowania automatycznego wymagałby więcej miejsca w wieży obrotowej. zajmuje niewiele miejsca w luku bojowym (A). rura wyrzutowa e. Armata Rarden (powyżej). Niemcy i ostatnio także Amerykanie i Francuzi zbudowali armaty gładkolufowe do strzelania pociskami stabilizowanymi brzechw owo (B). tuleja łącząca g. Czołg Stridvagn 103 A (po prawej). tyłu. Tego typu wieże mogą być osadzane na lekkich czołgach. 197 ./min. otwory komory nabojowej d. a czołg z boku. celowniczy natychmiast odpala armatę pokładową (2). Jego ar­ mata pokładowa 105 mm wbudo­ wana została na stałe w kadłub (a). Armata 30 mm . tłumik drgań lufy h. Koncepcja armaty została dostosowana do wymogów współczesnego pola walki. To działko automa­ tyczne przeznaczone dla lekkich pojazdów opancerzonych wprowadzili do użytku Brytyjczycy w 1974 r. W tym szwedz­ kim czołgu wprowadzono w la­ tach siedemdziesiątych nowe roz­ wiązania konstrukcyjne. uważana była za mało znaczącą. Pocisk odpalany z tej armaty przebija transporter opancerzony z.Działa Karabin maszynowy wstrzeliwujący (po prawej). transporterach opancerzonych i samochodach pancernych. a najnowocześniejsze czołgi posiadają dalmierze laserowe. Na pierwszym miejscu postawiono celność działka. a. patrz str. Po wycelowaniu wystrzeli­ wany jest pocisk wskaźnikowy (1). jak tor lotu pocisku odpalanego z armaty pokłado­ wej. Masa zamka (B). Aż do lat siedem­ dziesiątych czołgi odpalały pociski z luf gwintowanych (A).

pocisk o dużej siłę przebicia (d). o dużej twardości rdzenia. Miotane pociski wystar­ czały całkowicie do przebicia pancerzy wszystkich czołgów z okresu I wojny światowej. W zasadzie był to karabin jednostrzałowy z dwójnogiem.pocz. będący powięk­ szoną wersję Mausera powtarzal­ nego. pocz. wprowadzono do użytku siedemnastofuntówkę.ppanc.prędkość początkowa pocisku. Po II wojnie światowej zadania armat ppanc. poc.pr. Brytyjska sześciofuntówka (po prawej).z. ranaty trzonkowe.. choć me jest już używane w państwach Wspólnoty Niepodległych Państw. . Niska podstawa (a). ładunki kumulacyjne. pociski: ppanc. większość armii używała ulepszonych rusznic.3 mm. z rdzeniem wolframowym. w miejsce starszych. Radziecka armata ppanc. mniej" skutecznych typów armat ppanc.poc. w celu skutecznego zwalczania nowoczesnych czołgów. 36 (po prawej).ppanc.ppancz.ppanc. unieruchamia prawie każdy czołg nieprzyjacielski. Kaliber 57 mm. pr. Później.pocz. Ta niemiecka rusznica z okresu T wojny światowej stanowi pierwszą broń.s. pozwala śledzić cel ruchomy. przejęły lekkie działa (patrz str. Znajduje się ona jeszcze na wyposażeniu armii co najmniej dwunastu krajów Trzeciego świata.ppanc. poc. Rozpoczął się wyścig między grubością pancerza.ppancz. 1944 (po prawej).pi n\ppanc. Działo to znajduje się na wyposażeniu kilku armii. pocz. 762 m/s. masa 122 kg pociski: poc. ta armata była podstawowym sprzętem niemieckim do obrony ppanc. masa 3650 kg.Mauser z 1918 r. . 100 mm wz. W 1942 r. pr. pociski: poc. Kaliber 100 mm. pocz. które wkrótce okazały się NIEskutcczne w walce przeciwko czołgom o coraz to grubszych pancerzach. Cechy charakterystyczne mode­ lowej armaty przeciwpancernej (powyżej). pr.Armaty przeciwpancerne Karabiny wielkokalibrowe. 200) i przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe (patrz str. pr. płaski tor lotu pocisku (c).900 m/s. która stopniowo wyparła sześciofuntówkę. 37 mm dzięki zastosowaniu nowego pocisku: do wylotu lufy wkładano nadkalibrowy granat trzonkowy. Podczas II wojny światowej okazały się jednak nieskuteczne. 198 Wykaz używanych skrótów: . smugowy p. Kaliber 13. Rusznica przeciwpancerna . stosowaną do zwalczania czołgów. W chwili wybuchu II wojny światowej.poc. wprowadzona na wyposażenie w 1941 r.pocisk przeciwpancerny ze smugaczem . (po prawej). duży zakres kąta ostrzału poziomego (b). wz. f Kaliber 37 mm. strzelające pociskami o dużej prędkości były pierwszą bronią przeciwpancerną. Używano również niektórych dział przeciwlotniczych i polowych jako armat przeciwpancernych. poc. Długość lufy uzmysławia fakt wielkości armaty ppanc. Armata przeciwpancerna 37 mm.pocisk przeciwpancerny .z. 254).ppanc. . ze smugaczem.pocisk przeciwpancerny zwykły . . Jeszcze w 1939 r.. Durzące (w przypadku zastosowania armaty jako działa polowego). zapobiega wczesnemu wykryciu.ppanc. pociski burzące. z rdzeniem stalowym. umożliwia osiągnię­ cie celu pierwszym strzałem (zanim czołg odpowie ogniem). . a bronią posiadającą zdolność jego przebijania. zwiększono sKuteczność armaty ppanc.z. 1000 m/s. Większość państw używała rusznic p p a n c . 785 m/s. ładunki umulacyjne.

będąca rozwinięciem znanej armaty plot. po jego stronie wewnętrznej. 41 (po prawej). Była transportowana na łożu czterokołowym. pocisk podkalibrowy do luf ze stożkowym przewodem.s. a dalej do celu leci tylko z dużą prędkością twardy rdzeń. b. Miękki czepiec pocisku z długą częścią głowicową zwiększa siłę przebijania. Pociski uderzeniowe działają dzięki posiadanej energii kinety­ cznej (po prawej). p. pociski burzące (przy zastosowaniu armaty jako działa polowego). 88 mm wz. Pocisk posiada niezbyt grubą ściankę skorupy i zapalnik denny. Rozpalony metal przenika pod wysokim ciśnieniem za przeszkodę. masa 229 kg. przy czym segmenty pierścienia uszczelniającego po opuszczeniu lufy odpadają od pocisku. 88 mm wz. 199 . powodują oderwanie się kawałków pancerza. wówczas pocisk jest stabilizowany brzechwowo (patrz str. Następnie skręcano prostopadle dwa wsporniki i armata osadzona była na łożu krzyżowym (jak pokazano na rysunku). pociski: poc. masa 3700 kg. 288). działająca według zasady Gerlicha: stożkowa luta podczas strzału umożliwiała spłaszczenie pocisku i nadanie mu mniejszego kalibru. które demontowano na stanowisku ogniowym.ppanc. Istnieje wersja do armat gładkolufowych. 1000 m/s.pocz. Ładunek burzący.burzących przy przebijaniu opancerzenia. Jego działanie polega na wykorzystaniu efektu Monroe'a lub ładunku kumulacyjnego (patrz str. wywołane podczas wybuchu pocisku. . Rusznica przeciwpancerna kal. pocisk przeciwpancerny. Pociski ze stali hartowanej czy wolframu przebijają płyty pancerne dzięki dużej prędkości uderzenia . pr. 41. pocisk o dużej twardości rdzenia. Pod miękkim płaszczem pocisku znajduje się twardy rdzeń. a wytwarzana energia ..ppanc. który detonuje po przebiciu pancerza. ściśle do niego przylegając. 1. c. pocisk przeciwpancerny z odrzucanym sabotem.s. Dzięki temu ciśnienie gazów prochowych nadawało pociskowi większą prędkość i moc rażenia. iż zachowują taką samą moc przebijania pancerza bez względu na odległość odpalania.Działa Niemiecka armata ppanc. d. o dużej twardości rdzenia. „Osiemdziesiątka ósemka" strzelała podobnie jak większość armat ppanc. Ma niewielki ładunek burzący i zapalnik denny. kal.koncentruje się na niewielkiej części pancerza. 28 mm wz. pocisk pizeciwpancerno-burzący. bezwładnościowy (bez materiału kruszącego). ładunki kumulacyjne. pocisk burzący (nie używany do obrony przeciwpancerne)). Zamek półautomaty­ czny wyrzucał łuski. poe. z przodu wydrążony stożkowo otoczony jest skorupą z materiału mięklćego. 43 (po prawej). pr. 2. amunicją zespoloną. Podczas uderzenia pocisku w pancerz materiał burzący „rozpłaszcza się" na jego powierzchni. 1400 m/s. Naprężenia rozciągające. Kaliber 28 mm (na stożku przejś­ ciowym) 20 mm (przy wylocie).po ude­ rzeniu pocisku w cel . niemiecka z okresu II wojny światowej. pełnokalibrowy. zbu­ dowany według koncepcji Gerli­ cha. pocisk przeciwpancerny burzący (a).z. pocisk przeciwpancerny kumula­ cyjny. Niszczą cele opancerzone dzięki ładunkowi burzącemu i cechują się tym. pocz. Zbliżając się do celu ulega on zapale­ niu. Działa jak (c). kal. Pociski wykorzystujące energię chemiczną (po prawej). 156). e.z.ppanc. pociski: pocisk podkalibrowy z rdzeniem wolframowym. Kołnierz pocisku podczas strzału ulega spłaszczeniu w lu­ fie ze stożkowym przewodem. tworząc nieckę. a. Kaliber 88 mm. Zastosowanie pancerzy grodziowych spowodowało nieskuteczność pocisków ppanc.

potem ładunek miotający w łusce nabojowej mającej dno z tworzywa sztucznego. dostosowany do używania perforowanej łuski nabojowej. donośność 7950 m. Podczas strzału d n o ulegało zniszczeniu i było wydmuchiwane do tyłu. 200 . Działo nie potrzebuje ani mecha­ nizmu oporopowrotnikowego. a) kierunek wylotu strugi gazów prochowych b) zamek c) dysza d) perferowana łuska nabojowa e) pocisk f) lufa g) nabój kompletny. strzelało pociskami burzącymi i zapalającymi przeciwko sile żywej. rozkładane. którego przekrój odpowiadał kalibrowi lufy. żołnierze na odległości 14-32 m za działem muszą znajdować się za osłoną. głównie wielkością i ciężarem. Podczas desantu na na Krecie w 1940 r. donośność 6400 m.. Niemieckie działo bezodrzu­ towe 105 mm wz. strumień gazów razi śmiertelnie do 14 m od działa. Podczas ładowania działa środkowa część zamka wykonywała półobrót. Podczas strzału część gazów prochowych wpra­ wiała w ruch pocisk w lufie. Przekrój przedstawia zamek ryglowany odchylny. Różnią się od bezodrzutowej ręcznej broni ppanc.Działa bezodrzutowe Działa bezodrzutowe zostały użyte po raz pierwszy w II wojnie światowej. nakładanej tylko na szyjkę i dno. Działa bezodrzutowe były używane przeważnie przez spadochroniarzy i strzelców górskich oraz piechotę jako działa polowe do wsparcia ogniowego bądź do obrony ppanc. Najpierw ładowano pocisk. pocisk-burzący. typu „Kromuskit" (poniżej i po prawej). Nie następuje odrzut lufy. polega na zrównoważeniu ciągu na obu końcach lufy. a część wychodziła przez perforowaną łuskę. Na szkicu przedstawiono niebez­ pieczną strefę brytyjskiego działa bezodrzutowego Lo WOMBAT (po prawej. a pociskami przeciwpancerno-kumulącyjnymi przeciwko czołgom. ponieważ z powodu powstającej fali uderzeniowej musi posiadać ono dużą strefę dla strugi gazów wylotowych. Utrudnia ona wybór stanowiska ogniowego. 201). Zostało wprowadzo­ ne do użycia w 1945 r. masa 388 kg. 156-157. W związku z tym na wyposażeniu wojska znalazły się lekkie i wysoce manewrowe armaty mogące strzelać ciężkimi pociskami. struga gazów kierowała się do tyłu przez otwór. Zasada działania działa bezod rzutowego (powyżej). c. uszkadzają słuch obsłudze i zagrażają osobom znajdującym sie za działem. i posiada­ ło zamek typu „Kromuskit".6 kg. Kaliber 105 mm. 75 mm. b. sirefa niebezpieczna do 90 m dla żołnierzy poza ukryciem. 40 (po prawej). masa 71. Obsługa mogła przewozić działo w dwóch częściach: lufę i trójnóg. a. zrzucane na spado­ chronach towarowych do działań powietrzno-desanłowych.) przedstawionej na str. ani ciężkich części składowych. Kaliber 75 mm. strzelcy spadochronowi używali mniejszej wersji działa kał. Powstający ogień i fala uderzeniowa podczas strzelania zdradzają stanowisko ogniowe. (granatników ppanc. Największą wadą dział bezodrzutowych jest powstawanie strugi gazów wylotowych podczas strzału. Jako łoże służył trójnóg od km Browning wz. 1917. (akie na str. Amerykańskie działo bezodrzutowe z lufą gwintowaną „Recoilless Rifle" M 20 (po prawej).

Płyta obrotowa na podwoziu dwukołowym służy celowniczemu na podpórkę pod łokieć. Lekkie działo szwedzkie PV-1110 (po prawej). Podczas strzału ciśnienie gazów prochowych rozrywa płytę z tworzywa sztucznego. Działa P Brytyjskie działo przeciw­ pancerne L6 WOMBAT (Weapon of Magnesium. Posiada nad lufą sprzężony z nią karabin maszynowy M 8 kal. Broń pracuje według tzw. Podobnie jak działo M 20. którego działanie opiera się na wykorzystaniu tej samej zasady co w dziale WOMBAT. 201 . Funkcje tej broni przejęły rakietowe pociski kierowane. Kaliber 90 mm. Zaopatrzone jest także w sprzę­ żony karabin półautomatyczny. lufa g. Po uzyskaniu trafienia strzelec odpala natychmiast działo. a struga gazów uchodzi przez dyszę do tyłu. płyta wydmuchująca d. o załadowaniu działa łuską mosiężną z dnem z tworzywa sztucznego następuje przekręce­ nie dyszy. Nad lufą znajduje się sprzężony z nią karabin maszynowy kal. po prawej. materiał miotający e. Tor lotu specjalnego pocisku smugowego umożliwia jego dobre śledzenie. a funkcje tego działa w armii amerykańskiej przejęły kierowane pociski rakietowe. aż do uzyskania trafienia. skuteczne zwalczanie celów 900 m. Battalion Anti Tank). Broń ta mimo dużego kalibru (120 mm) jest szczególnie lekka. pocisk f. dysza c. 106 mm M 40 (po prawej).7 mm. zasady rozrywania łyty ( p a t r z p o n i ż e j ) . masa 260 kg. a. kierunek wylotu strugi gazów prochowych c. 12. Tory lotu i punkty trafienia pocisków obu broni są prawie takie same (2). błysk przy uderzeniu i d y m wytwarzający się przy zetknięciu z celem wskazuje punkt trafienia (1).7 mm. Wykorzystanie sprzężonego karabinu (po prawej).Amerykańskie działo „Recoilles Rifle" kal. ma zamek ryglowany odchyłny. 12. nabój kompletny. Działo to znajduje się na wyposażeniu wielu armii. Dzięki zastosowaniu lekkiego metalu masa działa WOMBAT jest niewielka. Strzelec wycefowuje na czołg i oddaje strzały z karabinu maszynowego. Działo ma lekkie łoże i jest ciągnione przez jeep.

Zapłon elektryczny (po prawej). Wówczas bowiem okręty bojowe. Uzbrojenie pomocnicze liczyło 24 armaty 12-funtowe (76 mm). Pocisk artylerii okrętowej posiadał wystarczająco twardą i ostrołukową część głowicową (a). znajdowało się w górnej odkrytej barbecie. przy płaskim kącie trafienia. nie tak kruchą. jako pływające twierdze. Schemat (po prawej). Po załadowaniu działa odzywa się dzwonek (C). Byfo to rozwiązanie pośrednie w stosunku do typowej zamkniętej obrotowej wieży działowej (z „The Naval Annual". 1887 r. Jednak kilka dziesięcioleci później ich zadania przejęły samoloty. kał. wypróbowano elektryczne odpalanie. Przy naciśnięciu spustu (D). Pocisk musiał posiadać dostateczną ilość materiału burzącego (c).Odtylcowe działa okrętowe Do połowy XIX w. prowadzi do zapłonnika ładunku miotającego (B). hartowanej płyty pancernej (patrz str. Przekrój (poniżej i po prawej). Działa znajdowały się jeszcze w kazamatach o ograni­ czonym zasięgu poziomym. żarzącego się drutu. 173. 206). pokazuje przekrój pistoletu z elektrycznym sposobem odpalania. prąd przepływa do zapłonnika ładunku miotającego. przeprowadzono wiele doświadczeń z wieloma rodzajami łóż i sposobami roz­ mieszczenia dział. który po przebiciu pancerza funkqonowałby w sposób niezawodny. Na przełomie XIX/XX w. Powodował on zapalenie ładunku miotającego. dążo­ no do zmniejszenia ilości dział. gdyż postęp techniczny umożliwił zastosowanie dział odtylcowych i doprowadził także do powstania okrętów parowych. 202 .. W tym podrozdziale pomijamy etap powstania nowych pancerników i taktykę działań na morzu. Poza tym pocisk. 412 mm na HMS „Benbow' z ok. lecz. nie ulegał ześlizgnięciu z gładkiej. co świadczy. a z drugiej do zwiększenia ich masy. zmieniło się gwałtownie w końcu wieku XIX.). Z jednej strony. do cienkiego. szczególnie interesująco kształtował się rozwój uzbrojenia okrętów. prowadzono intensywne badania zarówno nad opancerzeniem okrętów jak i nad odpowiednimi środkami do ich zniszczenia. zdolnego do wyrządzenia znacznych szkód. Rozmieszczenie dział na okrę­ tach wojennych (powyżej). które umożliwiały ostonę burty przy pomocy 8 dział. str. Do tego niezbędny był zapalnik (d). porównaj także HMS „Victory". które stało się standardowym sposobem dla zapalania ładunku miotającego w działach okrę­ towych. Powszechnie przyjęto we wszystkich mary­ narkach wojennych rozwiązania zastosowane na brytyjskim HMS „Dre-adnought" (2). elektrycznego zapłonnika ładunku miotającego. Pocisk przeciwpancerny (po prawej). Podczas odpalania prąd przepływa przez trzpień (2). zdolną do przebicia pancerza. Do 1906 r. 1885 r. Już około 1870 r. Jego 10 dział 305 mm (12 cali) umieszczonych było w 5 opancerzonych wieżach. wkręcano w dno mosiężnego ładunku woreczkowego. charakterystyczną dla tamtego okresu. W centrum naszego zainteresowania znajdują się działa okrętowe z przełomu wieku XIX i XX. wraz z najcięższą artylerią przeżywały rozkwit. Działo 111-tonowe (po lewej). że obwód elektryczny nie jest przerwany. „mostu" (3). by mogła się rozprysnąć czy oddzielić od korpusu pocisku (b). Rzut z góry pokazuje aus­ triacki okręt wojenny „Don Juan d'Austria" z 1876 roku (1). Przewód (A). i do baterii elektrycznej. Jego korpus z brązu (1). z 1890 r.

Dzięki amunicji zespolonej z mechanicznym zapłonnikiem ładunku miotającego. lufa b. (po prawej). zamek śrubowy h. po prawej. 203 . na częścio­ wo zadaszonym łożu. Wiele okrętów bojowych w okresie 1 wojny światowej posiadało łoża częściowo zadaszone.do zwalczania celów powietrznych. Okręty obok ciężkiej artylerii ulokowanej w wieżach obrotowych (A). koło mechanizmu bocznego lufy e. przez łoża. celownik optyczny d. Zapłon następował poprzez impuls elektryczny. 1 Działo szybkostrzelne 6 cal. w zasadzie było ono osad zonę na łożu w kształcie cokołu. a następnie ładunek napędowy (kordyt) w mosiężnej łusce. nieruchomy. Były one osadzone w częściowo zadaszonych lożach (B). 1. płyta podłogowa. tj. najpierw ładowano pocisk. boczny pancerz statku c. 5. 4. 7. 9. opornik lufy g. odrzut działka był uciążliwy dla celowniczego. L a. 10. Te lekkie i proste w obsłudze działka szybkostrzelne chroniły małe. lufa muszka kołyska tarcza ochronna zamek klinowy pionowy szczerbinka język spustowy oparcie ramienia obrotowa część łoża cokół. które pozwalały na uzyskanie większego kąta podniesienia lufy . albo na otwartym pokładzie (D). zwrotne torpedowce. 8. 6. tarcza ochronna i. bądź na łożach w kształcie cokołu.3 kg każdy. 3. można było oddać 25 strz. które od 1880 r. gdvż jego zasadnicze uzbrojenie było zbyt ociężałe dla obrony przed tymi szybkimi Okrętami. Ponieważ podpórka ramienia była umo­ cowana nie na d7iałku. 2. prawie wszystkie. Działka szybkostrzelne na łożach cokołowych z około 1890 r. zagrażały wielkim okrętom bojowym. lecz na łożu. Mogły one łatwo zatopić okręt bojowy. Mogło ono wystrzelić w ciągu 1 minuty siedem pocisków o masie 45. Jeden z obsługi celował i odpalał. Chociaż na szkicu jego łoże wygląda trochę inaczej. Znajdowały się one albo na wieżach artylerii głównej (C).Działa Uzbrojenie okrętu klasy „Dreadnought". Przedstawione na szkicu działo 155 mm zostało wprowadzone do użytku w 1890 r. podczas gdy drugi marynarz ładował za nim działko. Ramię celowniczego dociskane było do wyściełanej podpórki ramiennej. górna osłona działa i./min. jednak w przypadku przerwania obwodu mógł być szybko przestawiony na mechaniczny zapłonnik ładunku miotającego. (155 mm). Amunicja była oddzielnego ładowania. były dodatkowo uzbrojone w działa mniejszego kalibru. cokół z wieńcem obrotowym K. Vo początku U wojny światowej zostały one zastąpione. koło mechanizmu podniesieniowego lufy i.

W celu zwiększenia kąta podniesienia lufy odpowiednio zwiększono kąt ustawienia działa w wieży obrotowej (b). W wieży obrotowej instalowano 4 działa. łoże z urządzeniem powrotnym D. 203. Ze względów bezpieczeństwa komora amunicyjna (1). okazały się najlepszym rozwiązaniem dla osadzania łóż dział okrętowych dużego kalibru. a zamkiem. dy głowica stalowa zaopatrzona yła w czepiec ochronny z miękkiego żelaza. Na szkicu (1). sworznie G. Ciężka artyleria okrętu bojowego ulokowana była wprawdzie w kilku wieżach. Na schemacie przedstawiono wieżę działa sprzężonego 380 mm. gdzie były opracowywane i nanoszone na stół sytuacji bojowej. pokazano brytyjski pocisk ze wzbogaconym czepcem. zamek w położeniu otwartym C.). Stamtąd przechodziły przez drzwi ogniotrwałe'do klatki ładunkowej (5). § Kierowanie ogniem (po lewej). nakładano jeszcze czepiec „balistyczny" o kształtach opływowych (2). Przebiegało ono w sposób następujący: na pomoście nawigacyjnym (A). Typowa wieża obrotowa (po lewej). Na właściwy ostrołukowy czepiec ochronny pocisku (3). Poza tym każda wieża miała własny dalmierz (C). okrętu bojowego z okresu I wojny światowej. 204 . Klatka kierowała się wzdłuż osi między podajnikiem (7). Wieża obrotowa (a). Wieże obrotowe (z lewej). Pociski przeciwpancerne z czepcem ochronnym (po lewej). hydrauliczny podnośnik lufy F. a działo posiadało duże możliwości prowadzenia ognia. w celu załadowania działa. pokład główny okrętu. pancerz E.lufa H. Dane o położeniu i ruchu okrętu oraz celu przekazywali pojedynczy obserwatorzy na stanowisko kierowania ogniem (D). pod pokładem. Także lekkie krążowniki przejęły system jednolitej wieży działowej dla armat średniego kalibru. służyła do zmiany położenia bocznego lufy. Klatka ładunkowa przesuwała się po szynach do góry (6). Mniejsze okręty. Zdolność przebijania pancerza przez pocisk ulegała zwiększeniu. znajdowała się grupa obserwatorów. miały przeważnie łoża cokołowe (patrz str. System hydrauliczny powodował obrót wieży. wbudowaną na wielu brytyjskich okrętach i ciężkich krążownikach. Kiedy uwzględniono wszystkie wielkości i wycelowano odpowiednio działa można było oddać salwę dzięki elektrycznemu odpalaniu. znajdowała się pod pokładem okrętu. clalmierzystów i personel kierowania ogniem. dalmierz B. Pociski i ładunki miotające transportowano podnośnikiem (3). Obsługa była dobrze osłonięta. do komory przeładowczej (4). Transport amunicji. przesuwał amunicję z niżej położonych komór amunicyjnych i ładował armaty. jak niszczyciele i fregaty.Odtylcowe działa okrętowe Działo i wieża działowa: A. lecz kierowano nią centralnie. sterował działem. Ładunki miotające w woreczkach były składowane oddzielnie (2). którego kształt zapobiegał ześlizgnięciu się pocisku przy płaskim kącie uderzenia. Podlegała ona kapitanowi okrętu (B).

Działo Bofors kal. umieszczonego pod pokładem. 40 mm pojawiła się po raz pierwszy na rynku zbrojeniowym w 1932 r. Działka automatyczne (b). znajduje się na pokładzie. przy pomocy podnośnika (3). Działo jest zdalnie sterowane przy pomocy pulpitu sterowniczego (2). jako działa uniwersalne. 194) i została wprowadzona do uzbrojenia wielu armii świata. na wypadek ewentualnych zakłóceń. Ładowanie i prowadzenie ognia . Szwedzka armata plot. Amunicja zespolona dostarczana jest z niżej położonej komory amunicyjnej (4). dzięki czemu wieża może być nieobsadzona przez załogę. Nowoczesne działa Bofors posiadają oprócz radiolokacyjnego systemu kierowania ogniem. 5 cali (127 mm). Tak zwielokrotniona siła ognia zwiększała znacznie prawdopodobieństwo trafienia celu powietrznego. Nowoczesne automatyczne działa okrętowe średniego kalibru mogą wystrzelić w przeciągu krótkiego czasu dużą ilość pocisków. nowoczesne uniwersalne działo okrętowe (po prawej). Amerykańskie działo Mk 45. mogące zwalczać także cele nawodne. a jego mechanizmy znajdują się pod kopułą pancerną o wąskim przekroju w części czołowej. których łączna masa odpowiada masie jednego ze starszych typów pocisków „olbrzymów . kal. 40 mm. miały decydujące znaczenie w okresie II wojny światowej. Objaśnienia schematu (po prawej). Na okrętach masa broni nie odgrywa tak dużej roli jak w manewrowych działaniach na lądzie. Działo (1). jeszcze nadal urządzenia sterowania ręcznego. osadzano na prostych łożach i występowały jako działka sprzężone. (patrz str.Działa przeciwlotnicze (po prawej). do zwalczania celów nawodnych i powietrznych. wersja okrętowa (po prawej).automatyczne. . dlatego też często kilka dział osadzano na jednym łożu. Kilka typów takich dział było zainstalowanych w wieżach (a). poczwómie sprzężone.

str. H i r a m Maxim zaprezentował pierwszy w pełni automatyczny karabin maszynowy. konstruktorzy pracowali n a d wynalezieniem broni szybkostrzelnej. Karabiny odprzodowe nie nadawały się do użycia jako broń szybkostrzelna. szybkostrzelnośc teoretyczna do 600 strz. Strzelec naciskaf spust i prowadził ogień aż do zwolnienia spustu. ładunek miotający (prochowy) (c). Dzięki wykorzystaniu nowego prochu bezdymnego strzelec nie znajdował się po oddaniu strzału w obłoku dymu i tym samym nie zdradzał swego stanowiska. Jako rewolucyjną innowację wykorzystał on części gazów prochowych w procesie ładowania broni. Około 1860 r. Obecnie konstruktorzy zmierzają do wynalezienia takich karabinów maszynowych. . Prototyp karabinu maszynowego Maxima (po lewej). lecz niemożliwe było utrzymanie ognia ciągłego. umożliwiał szybkie załadowanie od strony zamka. chłodzony wodą. Zasilany taśmowo. W 1884 r. były już używane funkcjonalne konstrukqe ręcznych karabinów maszynowych. zdolnej do prowadzenia ognia seryjnego. strzelec musiał dwa razy wprawie w ruch dźwignię ładowania z tyłu komory zamkowej.4 mm (0. Obecnie pojęcie to odnosi się wyłącznie do broni całkowicie automatycznej. mogące prowadzić nawałę ogniową czy o d d a ć salwę. (Imperialne Muzeum Wojny./min. umożliwiało wprawdzie oddanie salwy. Nabój ma własny środek zapalający. Główną przeszkodę stanowiło ładowanie od wylotu lufy. Wprawdzie z b u d o w a n o działka organkowe i karabiny salwowe. rozwoju i zasad użycia są ściśle spokrewnione z karabinami maszynowymi. by wprowadzić nabój do lufy. kaliber 11. armie niemiecka. spłonka (e). Pojedynczy żołnierz musiał o d d a ć w określonym czasie więcej strzałów niż jego przeciwnik. Części naboju: pocisk (b). Już w okresie późnego Średniowiecza. Z różnorodnych przyczyn udało się ten zamiar urzeczywistnić dopiero w końcu XIX w. 131). Około 1890 r. umożliwia mechaniczne ładowanie i samo­ czynnie się uszczelnia podczas oddawania strzału. wyczerpania nabojów w taśmie. o wiele łatwiejsze okazało się prowadzenie ognia salwowego przez piechotę rozwiniętą linearnie. posiadała własny środek zapłonu i p o w o d o w a ł a uszczelnienie lufy przed wydobywaniem się gorących gazów prochowych na zewnątrz.45 cala). W praktyce.Karabiny maszynowe W najszerszym rozumieniu. Nabój zespolony (a). masa broni 27 kg. każdą szybkostrzelną broń m o ż n a określić jako broń maszynową. brytyjska oraz Marynarka Wojenna USA wprowadziły do użytku ulepszoną formę km Maxima. łuska mosiężna (d). Połączenie kilku luf na jednej podstawie (po lewej). które najlepiej nadają się do użycia w działaniach taktycznych. gdyż proces ładowania trwał zbyt diugo. lecz z p o w o d u dość długotrwałego procesu ładowania. Podstawowa idea wynalezienia karabinu maszynowego wynikała p r z e d e wszystkim z dążenia do wzmocnienia siły ognia dla pojedynczego żołnierza w takim s t o p n i u . (Karabiny i pistolety samopowtarzalne pod względem funkcji. b y zapewnić m u przewagę n a d wieloma przeciwnikami. O m ó w i o n e zostały one w rozdziale poświęconym broni ręcznej. kiedy pojawiły się pierwsze jcdnostrzalowe karabiny od przód owe. Jeśli była włożona taśma amunicyjna. nie były one w stanie utrzymać dłuższego ognia ciągłego. Mechanizmy tego km nie potrzebowały żadnego zewnętrznego źródła napędu. Zasada wykorzystania wielu ładunków (ułożonych jeden na drugim) i jednej lufy okazała się niemożliwa do zastosowania i niebezpieczna. doprowadziło do przełomu w tej dziedzinie: mocna łuska umożliwiała bez większych przeszkód szybkie ładowanie. albo 206 Londyn). Wynalezienie naboju zespolonego w połowie XIX w. samoczynny. Wszystkie następne naboje ładowane były dzięki wykorzystaniu odrzutu.

3. Francja. 37 luf znaj­ dujących się w obudowie jednej większej rury prowadziło ogień jednocześnie. Kartaczownica Gatlinga. z około 1670 r. Broń wystrzeliwała w ciągu siedmiu minut 63 pociski. za pomocą dźwigni (a). Działko organkowe albo salwowe. 207 . stosowany w wojnie secesyjnej. Mitralieza Montignyego. liczący od 6 do 9 luf i wytwarzany w różnych kalibrach. w otworach której znajdowało się 37 naboi. 2. przypomina projekt Leonarda da Vinci. Późniejsze m od el e w y strzeli wały do 1200 pocisków na minutę. zwany „młynkiem do kawy". bądź kolejno. Broń z napędem ręcznym. Napęd ręczny (po prawej). z około 1860 r. Szybkostrzelność zależała głównie od prędkości kręcenia korbką przez strzelca.Puckie z 1718 r. Vaduz). Nawet po wynalezieniu naboju zespolonego konstruktorzy fawo­ ryzowali wielolufowe konstrukqe./min. jakkolwiek mechanizmy broni. Na szkicu znajduje się model używany w marynarce wojennej. w zasadzie był to wielki rewolwer na trójnogu. bądź korbki (b). Działko . montowany na pokła­ dzie. Do komory nabojowej wkładano płytkę metalową. Działka takie używano jeszcze podczas amerykańskiej wojny secesyjnej 1861-1865. Agar. Było to rozwiązanie postępowe wykorzystujące lufę stalową jako łuskę nabojową. (Zbiory Księcia ' Liechtensteinu. Szybko­ strzelność 100-120 strz. pracowały różnie. wytwarzana w wersjach liczą­ cych od 2 do 12 luf i o różnych kalibrach. 4./min. które uruchamiane były siłą mięśni.Poprzednicy karabinów maszynowych 1. z 1862 r. Szybkostrzelność 1 lufy około 100 strz. 6. Najskuteczniejszy poprzednik karabinu maszy­ nowego z ręczną korbką. w zależności od systemu.. około 1870 r. (po prawej). Karabin Nordenfeldta z 1873 r. Konstrukcja szwedzka. 5.

Przy typach lekkich i średnich udaje się z reguły spełnić to życzenie. Rdzeń napełniony jest masą chemiczną. kaliber 0. Rodzaje mieszane zawierają elementy wyżej wymienionycn pocisków. 2. Ciężkie karabiny maszynowe potrzebują jednak większych. Rodzaje pocisków (po lewej) 1. Pocisk wskaźnikowy bądź oświetlający. 6. strzelec może obserwować rezultat oddania strzału. skupione w jednym. toru średniego. Strefa rażenia (A). który był poza zasięgiem wzroku strzelca. typowy kaliber do wielkokalibrowego km. zapalający się podczas wystrzału 1 oz. 5. Poza tym specjalne typy karabinów maszynowych.50 cala (12. Po 1945 r. Balistyka karabinów maszynowych (poniżej) Na lądzie.15 g).50 cala. polega na zgrupo­ waniu punktów upadku pocis­ ków wokół tzw. Na tej stronie przedstawiamy rodzaje pocisków i ich przeznaczenie. Jest ono mniejsze przy celach punktowych na krótkich i śred­ nich odległościach. Pociski te są używane przez sprzężone karabiny maszynowe i służą do oznaczania punktów celowa­ nia dla armat czołgowych i dział lekkich. Pocisk zapalający. Na szkicu. wymagają pocisków specjalnych. Twardy rdzeń stalowy znajduje się w miękkiej koszulce ołowianej.30-06 cal (7. Pocisk z miękkim rdzeniem. 208 . przedstawiamy nabój Browninga (b). Obok typowego naboju karabi­ nowego do ręcznych i ciężkich karabinów maszynowych (a). gdzie zwięk­ sza się prawdopodobieństwo trafienia.| naczający tor lotu pocisku. przedstawia punkty upadku pocisków przy najwięk­ szych odległościach oddawania strzałów. Pocisk smugowy. jak choćby broń pokładowa na samolotach.50 cala) powiększa ciężar pocisku o 500 % (2 9. cięższych naboi. Jest ono szerokie i skra­ ca się wraz z rosnącym zasię­ giem. 4. Rozrzut (C).odkąd było to możliwe -jednolitego kalibru do karabinów i karabinów maszynowych.62 x 63 mm). karabiny maszynowe używane są według trzech zasad. Skupienie (B).30 do 0. Za ołowia­ nym rdzeniem znajduje się masa pirotechniczna (smugacz). Płaszcz wykonany jest naj­ częściej z miedzioniklu. odległość prowadzenia ognia uległa skróceniu. która po zetknięciu się z twardą powierzchnią celu wytwarzają płomień i dym. Głównie do broni pokładowej. naboju amerykańskiego M 2 kaliber 0.Amunicja do karabinów maszynowych Siły zbrojne domagały się . Naboje w skali 1:1 (po lewej). na podstawie nowych ustaleń taktycznych. Dzięki temu.7x99 mm). Ma na celu przebicie kadłuba pojazdu bądź samolotu i zapalenie celu. przedstawiony jest pocisk przeciwpancerno-zapalająco-smugowy kal. Zwiększenie kalibru o 60 % (z 0. osiągają większą skuteczność przebijania przeszkody niż przy użyciupocisków z miękkim rdze­ niem. 3.75 g d o 46. Pocisk z twardym rdzeniem. strefa w której pocisk może razić cel na całej długości toru lotu. 0. Najbardziej rozpowszechniony pocisk zwykły do zwalczania siły żywej. rdzeń ze stopu ołowiowego. W ten sposób często ostrzeliwano rejon.

Zastosowanie n a p ę d u elektrycznego umożliwiło skonstruowanie działek automatycznych w samolotach i przeciwlotniczych.Rozwój karabinów maszynowych Chociaż znaczenie karabinów maszynowych okazało się zrozumiałe już podczas wojny burskiej (1899-1902). żądała ręcznych km. lecz m i m o tego pozostały one ważną bronią. ręczne km nadające do umocowania na łożu. na podstawie nowej taktyki prowadzenia działań bojowych. do osiągnięcia sukcesu n a d oddziałami sprzymierzonymi. Przyczyniły się jeszcze do tego stanu rzeczy systemy broni zunifikowanej. w którym zespoły i części wymienne posiadają wielostronne zastosowanie i umożliwiły dostosowanie broni podstawowej do wszystkich potrzeb piechoty. samolotów szturmowych i czołgów na masową skalę podczas 11 wojny światowej pomniejszyło znaczenie km jako broni dla piechoty. oraz ciężkie i wielkokalibrowe km. polegająca głównie na skuteczności zasieków i obronie za pomocą km. system broni opracowany przez F. W działku pokładowym firmy General Electric „Minigun" odżyła ponownie zasada działania rewolweru w kartaczownicy Gatlinga. podczas wykonanego natarcia w marcu 1918 r. W końcu wojny nowe zasady użycia km przyczyniły się do znalezienia wyjścia z prawie nie dającego się przezwyciężyć systemu km i zasieków: pojawienie się czołgów stworzyło n o w e możliwości działania dla km. Taktyka uderzeń małymi grupami osłaniającymi się wzajemnie bronią ręczną. Pojawiły się uniwersalne. wpłynęły na rozwój km w latach 1930-1940. Działa 209 . oddających do 10000 strzałów na minutę.. Piechota. Podczas I wojny światowej na frontach panowała przez wiele miesięcy i lat sytuacja patowa. Doświadczenia z 1918 r. jak n p . 150). tylko generałowie niemieccy wyciągnęli odpowiednie wnioski i wyposażyli do 1914 r. Stonera. eliminującej wykonywanie /masowanych uderzeń. Użycie moździerzy. zadania km /ostały nieco ograniczone. cesarskie wojska lądowe w odpowiednią ilość ckm Maxim. Nie tylko lotnicy lecz także obrona przeciwlotnicza domagały się skutecznej broni maszynowej. i wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905). doprowadziła wojska niemieckie. Od pojawienia się w końcu II wojny światowej karabinu szturmowego (patrz str.

Ciepło pochłaniane jest przez żebro chłodzące (a). Jeśli woda zagotuje się. można zebrać parę w pojemniku i użyć ją ponownie. ciśnienie gazów prochowych jest wyraźnie odczuwalne w pobliżu wylotu lufy (uderzenie 10. naboje znajdują się pod naciskiem sprężyny. c. 1. Trzy podstawowe kwestie są szczególnie ważne dla zadowalającego rozwiązania konstrukcyjnego km: zasada działania automatyki . Użycie km (powyżej). Na rysunku przedstawiona jest obsługa km podczas strzelania.Systemy karabinów maszynowych Jednolufowy km najlepiej ucieleśnia ideę broni szybkostrzelnej: prowadzi tak długo ogień. Chłodzenie wodne. gazów) Zasilanie broni (po prawej). przemiennik zasypu działa dzięki sile ciążenia b. puste ogniwo taśmy 4. płomień wylotowy zdradza stanowisko ogniowe szczególnie w warunkach nocnych 11.w jaki sposób jest ładowany i w jaki sposób strzela broń? mechanizm zasilania . 2. Jest lżejszy i bardziej zwarty niż jego wielolufowy poprzednik napędzany ręcznie. wymaga jednak sprawniejszego i pewniejszego systemu podawania naboi. dopóki doprowadzana jest amunicja i dopóki jest ściągnięty język spustowy. Koszulka wodna wokół lufy pochłania wydzielone ciepło.w jaki sposób lufa zabezpieczona jest przed przegrzewaniem? Na rozwiązania konstrukcyjne broni wpływa także nowa taktyka prowadzenia działań bojowych. bądź absor­ bowane jest przez masę ciężkiej lufy (b). 210 .jak jest doprowadzana i ładowana amunicja? system chłodzenia . taśma metalowa o ogniwach rozłącznych. a. drgania . łódka nabojowa. wyrzucenie łusek nabojowych 5. Chłodzenie powietrzne.dokładność celowania zależy od tego czy strzelec może te drgania opanować 9. magazynek pudełkowy albo bębnowy. km skierowany jest na cel 2. podanie amunicji 6. taśma nabojowa metalowa bądź parciana c. mogący spowodować przytępienie słuchu 8. metalowa obudowa utrzymująca naboje d. Poza tym cechuje się skłonnością do przegrzania.przykry dla strzelca. huk strzału . naciśnięcie jeżyka spustowego 3. Dzięki zastosowaniu luf wymiennych chroni się je przed przegrzaniem (c). 1. System chłodzenia (po prawej). smuga cieplna z gorącej luty 7. opary spalonego ładunku miotającego.

Ten system ładowania wykorzystujący odrzut jest najstarszy z trzech zasad działania automatyki broni palnej. Osadzany jest na przenośnych podstawach trójnożnych lub kołowych. samopowtarzalnej i automatycznej . Nie mogą też zostać przedwcześnie zapalone przez gorącą ściankę lufy. 3. opóźnia ruch zamka do tyłu . do tyłu. B. nieryglowanie. Przy tym zamek wyciąga łuskę i ją wyrzuca (3). sprężyny naciskają na części broni (c. który odryglowuje zamek (2). 212. Szczególnie Amerykanie oceniają swój wkm tzw. d). Część gazów procho­ wych uchodzi przez cylinder (c). „pięćdziesiątkę" (kaliber 0. gdy ciśnienie gazów w lufie osiągnie odpowiedni poziom. które wykorzystują energię prochowego ładunku miotającego. Trzon zamkowy porusza się dalej do tyłu sam i wyciąga łuskę (f). są ze sobą złączone. zaryglowanie. kiedy naciśnięty jest język spustowy. Z pierwszego karabinu produkcji amerykańskiej BAR (Browning Automatic Rifle). Szczególnie nadaje się do obrony plot lub do zwalczania stanowisk polowych i lekko opancerzonych celów. broń wsparcia z bliskiego. Różni się od rkm przede wszystkim kalibrem (12.określają rodzaj ładowania broni. Ciężki km. Na stanowisku obok strzelca znajduje się ładowniczy. którego zadaniem jest przenoszenie skrzynek amunicyjnych i luf wymiennych. b) w wyniku odrzutu reakcja na ruch pocisku do przodu (e). i posuwa tłok gazowy (d). C. można było prowadzić ogień nawet w pozycji stojącej z wolnej ręki. zamek (a). zamek i lufa (la. Amerykanie określają rkm jako km drużyny (Squad automatic). zdolny do prowa­ dzenia ognia ciągłego i obsługi­ wany przez kilku ludzi. W tym sys­ temie (1). < et. W tym systemie (1). trzon zamkowy (a). a nie na wykorzystaniu odrzutu. Odrzut zamka. patrz str. Podczas strzału (2). Ńabine doprowadzane są wtedy. i lufa (b). (zamek bezwładnościowy) i zamek wyciąga łuskę (d). zamek (a). Ręczny karabin maszynowy (rkm).7 do 15 mm). 2. Ta lekka broń prowadzi ogień przy wykorzystaniu dwójnogu i jest obsługiwana przez dwóch ludzi.(a). zaryglowuje lufę (b). siła nacisku sprężyny (c). Wielkokalibrowy karabin maszynowy. Podczas strzału (2). odrzucane są do tyłu i odryglowane. który z drugiej strony określa manewrowosc broni. Odprowadzenie energii gazów prochowych. < 211 .5 cala) jako tzw. i wypycha go do tyłu. A. co podkreśla jego rolę jako broni wsparcia drużyny piechoty. 1. nie jest złączony z lufą przed oddaniem strzału. Przed strzałem (1).Zasady działania automatyki broni palnej (po prawej). aż ciśnienie gazów w lufie nie osiągnie określonej wartości (3). Odrzut zamka i lufy. Ładowanie broni Wszystkie trzy zasady działania automatyki broni palnej powtarzalnej. Mimo tego zasada działania automatyki polega na wykorzystaniu ciśnienia gazów. Podział i użycie km Karabiny maszynowe piechoty dzielą się według celu przeznaczenia.

07 kg c.62) b . Model duński. rkm armii amerykańskiej z II wojny światowej. woda. d. N. Chauchata. 1916. Na szkicu przedstawiony jest wz.62x63 mm) i. ale niezawodna broń. zdolne do natychmiastowego prowadzenia ognia koncentrycznego. d./min. 9. odprowadzenie gazów prochowych e.82 kg 212 . MG 08/15w wersji rkm. używana także przez armię amerykańską i grecką. 8 mm Lebel b . 2.92x57 mm b ./min. zasada działania automatyki e./min. a. kaliber b. Używana w I wojnie światowej przez armię francuską i amerykańską. BAR M 1918 A 2 (Browning Automatic Rifle). 1903/24. Obecnie uniwersalne km wypełniają zadania rkm. 250 strz. d. a. odprowadzenie gazów prochowych e. 4. Konstrukcja francuska. 3. została opracowana w zespole kierowanym przez J. magazynek talerzowy f. Rkm służy do bezpośredniego wsparcia ogniowego d r u ż y n y piechoty.07 kg c. a. 11. Używany jeszcze w sporadycznie w 11 wojnie światowej. magazynek pudełkowy f. powietrze. Chauchat. 9.30-06 cala (7./min. a. 550 strz. 7. powietrze.303 cala (i inne) b . ale używany głównie przez Brytyjczyków. odrzut lufy e. d.Ręczne karabiny maszynowe (rkm) Ręczne karabiny maszynowe mogą być noszone przez jednego człowieka. powietrze. które bardziej są p r z y d a t n e niż taśmy. 1908. 5. rodukowany dla różnych rajów w wielu odmianach.8 kg c. zwłaszcza do szybszej zmiany stanowiska bojowego. powietrze. masa rkm niczaładowanego c. Powłoka aluminiowa lufy służy do jej chłodzenia dzięki cyrkulacji wprowadzanego powietrza przy pomocy gazów wylotowych przez znajdujące sie pod lufą żebra chłodzące. magazynek pudełkowy f. w latach 1915-1939. b. długi odrzut lufy e. Wersja brytyjska konstrukcji francuskiej. Hotchkiss Mk 1 wz. 17./min. Niemiecka odmiana ckm MC wz. Wynaleziony przez Amerykanina J. d.82 kg c. odrzut lufy e. 0. a. powietrze.7 kg c. 500 strz. 450 strz. odprowadzenie gazów prochowych e. 8. mechanizm zasilania f. magazynek łukowy f. c. Z reguły nie prowadzi ciężkiego ognia ciągłego lecz strzela krótkimi seriami. Prowadzono ogień z pozycji stojącej. a. d. Madsen. Rkm Lewis (poniżej). szybkostrzelność d. Pewne typy rkm mają magazynki. 8./min. chłodzenie. 500 strz. E 1. 8 mm(i inne) b . 0. 450 strz. Lewisa. magazynek łukowy f.303 cala (7. taśma Objaśnienia: a. uznana za niedoskonałej. U. Ciężka.

Udana konstrukcja amerykańska. c.43. odprowadzenie gazów prochowych e. 520-580 strz. (DPM-Diegtiariew piechotnyj modiemizirowannyj)./min. Jeszcze w wyposażeniu armii na Dalekim Wschodzie i w Afryce. Późniejsze modele znajdują się jeszcze na wyposażeniu niektórych armii. a. 56. d. Wersja brytyjska czeskiego rkm ZB-26. magazynek łukowy f. m.62 x 39 mm b . Diegtiariew DPM wz. 213 .6 kg c. d.3 kg c. magazynek pudełkowy f. a. kilku jednostek specjalnych oraz holenderskich oadziałów kolonialnych w Indonezji.62 x 39 mm b. odprowadzenie gazów prochowych e. 7. (w zależności od rodzaju amunicji) d. 0. d.2 kg c. 7. Chińska kopia radzieckiego Diegtiariewa RPD (Rucznoj Pulemiot Diegtiariewa). a. powietrze. taśma f. d. 8. KRLD. 700 strz. powietrze. udana konstrukcja protoplasta Brena. 1928./min. a./min. 500 strz./min. krótki odrzut lufy e. 6.303 cala (i inne) b . Bren Mk 1 wz. Wietnam i Pakistan.Wz.92x57 mm (i pozostałe) b . odprowadzenie gazów prochowych e. taśma f. powietrze.62x63 m m i b ./min. 9. Egipt. powietrze./min. Jeden z najskuteczniejszych rkm. 10. 300-900 strz. odprowadzenie gazów prochowych e. l0. odprowadzenie gazów prochowych e.30-06 cala (7. powietrze.48 kg.15 kg c. Fiński KK 62. Czechosłowaq'a 1926 r.62 x 39 mm. powietrze. Powojenna konstrukcja fińska do krótkich nabojów radzieckich 7. magazynek talerzowy f. Podawana szybkostrzelność jest oczywiście teoretyczna. 7. magazynek łukowy f. 0. a. wprowadzona do wyposażenia tylko amerykańskich oddziałów . ZB-26 (poniżej). nie uwzględnia czasu potrzebnego na zmianę magazynków lub taśm oraz na zadziałanie broni.. 9.Działa 6.in. 7. 500 strz. 7.7kg c. 12. 1945. 1000-1100 strz.62 x 54 mm b . używany przez wiele państw. 41. d.Ranger. Ulepszona wersja radzieckiego modelu DP (Diegtiariewa piechotnogo) wz. a. Johnson wz. wz. 8. 1937.

d. 12. królki odrzut lufy e. a. czołgi i samoloty. do dnia dzisiejszego dnia znajduje się na uzbrojeniu wielu armii. Fiat-Revelli wz. a. przyczyniło się w znacznym stopniu do olbrzymich strat wśród wojsk biytyjskicłv*(zgineło 60 tys. odprowadzeni gazów prochowych e. nazywany „kopaczem kartofli". 19. a. Browning-Colt M 1914. ze względu na dźwignię poruszającą się do dołu. d. 07/12. Diegtiariew DSzK (Diegtiariewa-Szpagina Krupnokalibiernyj) wz. Najlepsze km. taśma f. d. Schwarzlose wz. Browning M2. 7. 8. używany w obu wojnach świa­ towych. t a ś m a b. ckm amerykański. używany w dużych ilościach od 1914. kaliber b. krótki odrzut lufy e. Objaśnienia: a. 0. d. wodne. 17 kg (tylko sama lufa) c./min. rosyjski ckm.7 mm b.92 x 57 mm b. ze wzmacnia­ czem odrzutu d. powietrze. odprowadzenie gazów prochowych e. zmodernizowany w 1935 r. 4. 500 strz. wyprodukowany w 1918 r. Użycie tej broni w bitwie nad Sommą.40kg c. później powietrzne. krótki odrzut lufy f. 0. jako automatu do zabijania na polach bitewnych I wojny światowej. a. 8 m m b. 550 strz. a. używany byl często jako km plot.4 kg c.Ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe Ciężkie i wielkokalibrowe km odpowiadają klasycznemu wyobrażeniu km. używany w obu wojnach światowych przez armie różnych krajów. 2. Jeden z niewielu udanych ckm z zamkiem e. taśma f. włoski ckm. Hotchkiss wz. 7. taśma f.8 kg 214 c. 3./min. wodne. bezwładnościowym. chłodzenie. powietrze. brytyjski Vickers czy amerykański Browning M 1917.2 kg c. wodne. odrzut półswobodnego zamka e. do 600 strz./min. spadło zapotrzebowanie na ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe. 600 strz./min. taśma f.5 mm wz. 600 strz. a.62x54 mm b . d. . mogły w ciągu godziny oddać do 10 tysięcy strzałów.32kg c./min. 400-500 strz. amerykański w km. dzisiaj jeszcze częściowo w Azji Południowowschodniej./min. d. a.9 kg (tylko sama lufa) c. i używany do końca II wojny światowe].07. 450 strz.30-06 cala li inne) d./min.. 1914. powietrze. mechanizm zasilania f. taśma f. 35. niemiecki MG 08. masa całkowita c. Znajduje się jeszcze w użyciu. 1938. 1.5 kg c. szybkostrzclność d. Maxim 08. 49. Maxim PM 1910 (PM-Pulemiot Maksima). przy odpowiednim zaopatrzeniu w amuniq'c. 93 b. używany przez wicie armii w obu wojnach światowych. 1914. francuski ckm. zasada działania automatyki e. powietrze (w tej wersji). taśma f. Kiedy coraz bardziej do wyposażenia wojskowego napływały moździerze. 1. 7. ludzi).1918 r. 6. 400 strz.7x99 mm) b. odprowadzenie gazów prochowych e. 8 mm wz./min. 5. 95 b. 45. ckm niemiecki. 69. austriacki ckm. krótki odrzut lufy z półsztywnym ryglowaniem zamka e. w wymienne lufy i sprawne chłodzenie. radziecki wielkokalibrowy km.50 cala (12. a.. wodne. 6. taśma f. wprowadzony w 1908 r.

30-06 cala (7. 92./min. 450-500 strz.303 cala brytyjskiego b.2ke c. Wąż odprowadza! parę wodną do kondensatora. 55. taśma f. ll.Vickers Mk 1. a. /. 0. ckm brytyjski. 450-600 strz.62 x 63 mm) b . krótki odrzut lufy e. taśma i. japoński ckm. 450-500 strz. wodne. 10. protoplasta dla wiciu typów broni. odprowadzenie gazów prochowych e. a. krótki odrzut lufy e. 1938 r. d. 215 . 18. znajdujących się jeszcze na wyposażeniu wielu armii.. d.Browning M 1917. wodne. p o w i e t r z e . Dzięki celownikowi optycznemu nad podwójnym chwytem i amunicji Mk 8z broń ta mogła zwalczać pośrednio cele aż do 4100 m. łódka nabojowa f.40./min. a. Osprzęt typowy dla modelu chłodzonego wodą. 0. 7. używany w latach 1912-1960. Wz. tunery kański ckm. Na rysunku przedstawiona jest wersja z końca TI wojny światowej.4 kg c.Działa 9. Konstrukcje japońskie opierały się na rozwiązaniach zastosowanych w ckm Hotchkiss.6 kg c./min.7 mm b . d.

. c. powietrzne. d. 1961 r. c. taśma.9kg. d.. rozwinęły podobne systemy broni. odprowadze­ nie gazów prochowych.. Te części składowe umożliwiają zestawienie broni podstawowej w sześciu wariantach taktycznych. eksportowany do kilku krajówpofudniowoamerykańskich.1 kg. W tym samym okresie europejskie hrmy zbrojeniowe. Stoner 63 A. obecnie pociskami kaliber 5. a. 3../min. f. (a) główne elementy składowe (b) zasilanie magazynkowe (c) zasilanie taśmowe. a. powietrzne. MG 34.3 kg c.7. Na rysunku widoczny jest rkm z zasilaniem magazynkowym. używany na podstawie trójnożnej. chłodzenie g.8. który przez wymianę trzech części można przebudować na zasilanie taśmowe. e.56x45 mm. które można złożyć w wersji rkm z zasilaniem magazynkowym. 5. 5. Początkowo produkowany dla NATO w wersji umożliwiającej strzelanie pociskami kaliber 7. e. Kałasznikow PK.62 x54R).62x54Rmm. i. 1963 r. kaliber b. 9. b . d.. taśma. szybkostrzelność d. 2. jako broń wsparcia dla piechoty do zwalczania celów na dalszych odległościach. 4.63 A./min. Na rysunku przedstawione są poszczególne części Stonera wz. zasada działania automatyki e. 12.56 x 45 (0. 650 strz. powietrzne. b .62 x 51 mm. 7. około 1964 r. Strzela starymi rosyjskimi pociskami karabinowymi z wystającą kryzą (7. W 1963 r. radziecki. która skutecznie spełniała także rolę ciężkiego km. zasilanie f. określany jest jako PKS (Pulomiot Kałasznikowa stankowyj).62 x 51 mm. a. 700 strz./min. odrzut lufy.b.25 kg. taśma. jak lufy chłodzone wodą. jak firma austriacka Steyer. Ten uniwersalny km cechuje się możliwością bardzo szybkiej wymiany lufy. 800-900 strz. masa broni w wersji rkm c. Ich zadania zostały przejęte przez moździerze.223 cala). Wprawdzie lufy chłodzone powietrzem nie mogą prowadzić tak długo ognia ciągłego. Pierwsza broń.Uniwersalne karabiny maszynowe 1. ciężar podstawy trójnożnej (ó ile egzemplarz pokazany jest na rysunku). powietrzne. taśma bądź magazynek. a na łożu trójnożnym jako ciężkich km. 216 . e. używana w okresie TI wojny świa­ towej. SiG km 710-3. Na dwójnogu używa się ich jako ręcznych karabinów maszynowych. f. System Stonera (po prawej). W większości nowoczesnych wojsk lądowych uniwersalne karabiny maszynowe spełniają dwa główne zadania. 7. odprowadze­ nie gazów prochowych./min. ale nie jest to aż tak bardzo potrzebne.92 x 57 mm. 43. Amerykanin Eugene Stoner opracował system broni opartej na uniwersalizacji części składowych. 600 strz. odrzut półswobodnego zamka. f. e. a. Objaśnienia: a. 1934 r. USA. c. d. dzięki czemu uzyskuje większą donośność niż przy strzelaniu pociskami krótszymi wz. rkm niemiecki. b. szwajcarski.

11.>7 mm b . taśma f. a.4 kg c.8 kg.8 kg. 15. 600 strz.92x. Podpórka drewniana na podstawie może być wymieniona na zderzak. Sprzężony km. Niemcy. P 6.52 kg c. Konstrukcja powstała w latach pięćdziesiątych. powietrzne g. Dzięki specjalnemu urządzeniu można prowadzić ogień w dowolnych grupach kątów. W miejsce części stalowych i drewnianych zastosowano .części z blach wytłaczanych. obecnie na uzbrojeniu co najmniej 20 pahstw. L 7 Al. MG 42. powietrzne g.62x51 mm b ./min. 1250 strz. krótki odrzut lufy e. Poza tym podniesienie podstawy umożliwiało zastosowanie MG 42 do obrony plot. d. S3.62 x 51 mm. a. Brytyjski uniwersalny km produkowany na licencji belgijskiego uniwersalnego km F N M A G . 750-1000 strz. 6.1 kg c. 7.tam gdzie to było tylko możliwe . powietrzne g. d. 7. odprowadzenie gazów prochowych e.. M 60. kaliber 7. odprowadzenie gazów prochowych e./min. a. taśma £. 7. obec­ nie używany w Bundeswehrze w wersji zmodyfikowanej jako MG 43. rzejął on wiele cech konstrukcyjriych z niemieckiego MG 42 oraz FG 42. tworzyw sztucznych i gumy. 10. d.62 x 51 mm b . taśma i. produkowany w latach ięćdziesiątych dla armii USA. 10.Działa 5. 217 . Niska podstawa umożliwia prowadze­ nie skutecznego ognia do 3500 m. 7. 1942 r.6 kg./min.

a jeden z członków załogi może prowadzić zmasowany ogień. c. taśma. b. L 37 Al.9 kg. kaliber 0. z 1933 r. e. Po zajęciu Fabryki Brom w Brnie przez woj­ ska niemieckie. śmigłowców i samolotów. powietrzne. a. 700 strz. np. powietrzne.62 x 51 mm. 37. e. f. a. współczesny pokła­ dowy km czołgu amerykańskiego M 60. e. a. wodne. b. powietrzne. taśma. W pierwszych czołgach. 10. służył jako km sprzężony z lufą (patrz str. krótki odrzut lufy. 218 . „Jeep" (a)./min. Enfield. 0./min.. współczesny czołgo­ wy km. 3. z prawej bądź lewej strony broni. Podstawy karabinów maszyno­ wych na okrętach (po prawej).92 x 57 mm. f. Zamocowanie na pojeździe (po lewej). odpro­ wadzenie gazów prochowych. Typowy ciężki czołgowy km z okresu międzywojennego. W tym ostatnim przypadku podstawy są albo odsłonięte (c). albo umieszczo­ ne w małych wieżach pancernych.). 24. System chłodzenia pojazdu chłodził także bron pokładową.. (w wariantach Mk I i II szybkostrzclność przełą­ czano na 75 strz.3 kg. Czołgowe karabiny maszynowe (poniżej). Kolejny wariant FN MAG na wieżyczce dowódcy czołgu. wersja brytyjska wzorowana na czeskim km Zb-53 wz./min. f. odprowadzenie gazów procho­ wych. 4. Podawanie taśmy w zależności od wyboru. d. c. 1. 13. Gazy prochowe odprowadzane są na zewnątrz czołgu. 7.dzięki dużej szybkostrzelności . Na szkicu przedstawiono łoże poczwórnie sprzężonego wielkokalibrowego karabinu maszynowego MK 3 na fregacie z okresu U wojny światowej. Vickers Mk V. Km znajdują się na po­ jazdach patrolowych i rozpoznaw­ czych. Na okrętach. (Brno. b. BESA Mk III.50 cala. są we wszystkich przypadkach pod­ stawami większymi niż w rozwią­ zaniach na lądzie. e. W czołgach z okresu II wojny światowej i współczesnych. taśma. taśma. i piąty w przedniej części kadłuba (b). W pojazdach opancerzonych km służą do zwalczania celów żywych. c. c. Używany przez cały okres Mocowanie na czołgach (poniżej). 750-1000 strz. Km M 73.5 kg. Smal Arms). f.3 kg./min. 7. 7. b.. przy czym jeden z nich. używane są one głównie do obrony plot. na wieżyczce dowódcy czołgu (d). 450 strz./min. krótki od­ rzut lufy. d. Jako pokłado­ wa broń lotnicza nadają się one . znajdowało się do czterech km zamocowanych w bocznych wieżach nieru­ chomych (a).50 cala (12. Zwarta konstrukcja km nie wymaga dużej powierzchni dla równoległej zabudowy wieży. czy równolegle obok armaty (e). 450-500 strz. 2. a. II wojny światowej jako pokłado­ wa broń czołgowa. km znajdują się przeważnie w kadłubach (c).7 mm).62x57 mm. czy w opan­ cerzonych pojazdach (b).Broń pokładowa Karabiny maszynowe nadają się doskonale do wbudowania w pojazdy.do ostrzeliwania szybkoporuszających się celów i do walk powietrznych. Kilka typów czołgów brytyjskich otrzymało dwa równoległe km. gdyż w tym wypadku ciężar broni i amunicji nie odgrywa decydującej roli. 208). d. gdyż ich masa nie stwarza większych problemów. 26. d. pracowała ona na potrzeby III Rzeszy.

względnie km mocowanych na ruchomych podstawach.92x57 mm b . 5. 4. z miejsca dla obserwatora do tym.303 i 0. Szybkostrzelnośc wyno­ si ok. Zbudowano także model o kalibrze 5. krótki odrzut lufy e./min. Najbardziej rozpow­ szechniony angielsko-amerykański lotniczy km z okresu II wojny Światowej. 4./min. Bombowce z okresu 11 wojny światowej miały km w oknach kabiny bądź wieżyczkach obrotowych.według niemieckiego wynalazku sterowania synchronicznego . magazynek bębnowy f. kaliber b. powstała broń o największej szybkostrzelności. GEC Minigun. na początku lat sześćdziesiątych za­ stosowała w rozwiązaniach starą za­ sadę Gatlinga. Km w dwupłatowcach z okresu 1 wojny światowej. zasada działania automatyki e.7x99 mm) b . szybkostrzelnośc d. 29. 650-750 strz. Istotą tego rozwią­ zania było sterowanie elektryczne obrotem wiązki luf. masa broni c. 14. a.do przodu przez wał śmigła. Na szkicu przedsta­ wiony jest Minigun kaliber 7.50 cala. 0. 9. Lewis Mk 2./min. 800 strz. Lekka wersja brytyj­ ska dla samolotów myśliwskich Spitfire i Hurricane oraz dla samolotów bombowych. 10. taśma f.50 cala (12. względnie pod kadłubem. powietrzne. nowoczesne samoloty odrzutowe uzbrojone są w broń pokładową bądź w ciężkie karabiny maszynowe w zasobnikach pod skrzydłami. zasilanie f. 6000 strz.303 cała.4 kg c. 1915 r. a. Samoloty myśliwskie z okresu 11 wojny światowej miały km na płatach nośnych. Parabellum wz. 0. Lotnicze karabiny maszynowe (poniżej i po lewej) 1. Wraz z lotniczym km Vickers Mk 2 stanowił główne uzbrojenie samolotów angielskich i amerykańskich podczas I wojny światowej. chłodzenie. Śmigłowce zwalczają cele naziemne za pomocą km zamocowanych na stałe. 1. Był skuteczną bronią' przeciwko ówczesnym samolotom.8 kg c. 7. kaliber 0. Chociaż rakiety przejęły wiele zadań km. d. przeróbka km Maxim.62 mm) b. 550 strz.62 mm) b . Browning Mk 2. 3.Działa Mocowanie w samolotach (po prawej). taśma f. 0.5 kg c. kaliber 0. powietrzne./min. krótki odrzut lufy e. powietrzne.56x45 mm.303 cala (7. 3. lotniczy km. Browning M 2./min. (powyżej). niemiecki lotniczy km z okresu I wojny światowej. d. 500 strz. a. 219 Objaśnienia: a. a. 2. bądź . prowadziły ogień z górnego płata nośnego nad śmigłem. krótki odrzut lufy e. szczególnie nadająca się do użycia w samolotach i do obrony plot. d.l2kg c. d. odprowadzenie gazów prochowych e. Firma amerykańska General Electric. 2. < © .62 x 51 mm na ruchomym łożu na śmigłowcu. powietrzne. W ten sposób.30-06 cala (7. po obu stronach kadłuba bądź pod kadłubem. taśma f.

Na niektórych palach mocowano miny z dużym ładunkiem wybuchowym. Wiele z tego rodzaju urządzeń było uznawanych za „maszyny piekielne". umieszczono w podkopie pod pozycją niemiecką nazywaną Redutą Hawthorn. Opiszemy tu również różne bomby stosowane przez partyzantkę miejską czy terrorystów. nie wymagającym zetknięcia się twarzą w twarz z nieprzyjacielem. tym samym. Zdjęcie (powyżej. 220 . Daje się to wytłumaczyć przekonaniem o niehonorowym sposobie stosowania tego rodzaju broni. maja 1944 r.. Podczas przygotowań wielkiej ofensywy brytyjskiej. Ostatecznie. wykonane z samolotu rozpoznawczego nad plażami Normandii. rozbiegających się w poszukiwaniu ukrycia. na dziesięć minut przed właściwym atakiem.Rozdział piąty BRONIE POZYCYJNE W rozdziale tym omówimy urządzenia mogące zranić lub zabić przeciwnika. jak i przeszkody utrudniające posuwanie się naprzód. które mogą zranić nieostrożnego nieprzyjaciela przy próbie ich sforsowania. Są to wszelkiego rodzaju pułapki. która zaczęła się 1 czerwca 1916 r. unikano wręcz ich użycia. Zdetonowano go o godz. przez długi czas armie patrzyły na nie niechętnym okiem. 18 ton materiału wybuchowego. Pracowali oni przy wznoszeniu przeszkód. poprzez różnego rodzaju pułapki i miny konwencjonalne zarówno lądowe jak i morskie. umieszczane na przewidywanych podejściach nieprzyjaciela. ok. w niektórych przypadkach będą to różnego rodzaju bronie miotające. Widoczne przeszkody z pali miały utrudnić lądowanie barek desantowych. różniące się jednak od broni strzeleckiej czy artyleryjskiej. Cztery kadry (poniżej po prawej).20. 7. po prawej). z filmu dokumentalnego nakręconego podczas wybuchu miny umieszczonej w podkopie na Froncie Zachodnim w latach I wojny światowej. Zwracają uwagę sylwetki żołnierzy niemieckich. grupa ta obejmuje szeroki zakres: od zasieków. Ukazuje przygotowania niemieckie podjęte przed przewidywaną inwazją.

.

Wilcze doły. Sucha fosa c. p. 222 . Zapory są tylko jednym z elementów obrony i muszą być osłonięte ogniem obrońców.Zapory fortyfikacyjne Na kolejnych dwóch stronach opisano różne zapory fortyfikacyjne. kolce tego typu były prawdopodobnie osadzane w drewnianych kołkach wbitych w ziemię. Kolce.n. W przeciwnym razie mogą być łatwo usunięte przez atakujących. Różne rodzaje zasieków w starożytności (po lewej). jak mury obronne (a). Zasieki ruchome (po lewej). Abatis. tak. Zasieki mogą powodować zranienia (poniżej). Kolec przeciw kawalerii. Jej zaletą jest możliwość rozwinięcia w ostatniej chwili. Często umieszczano je w ścianie fosy. Mur obronny z blankami lub wal b. 1. 2. po których poruszał się nieprzyjaciel. Te same formy stosuje się do dziś. Kolce metalowe. Kolec znaleziony podczas prac archeologicznych w rejonie Alesia (obecnie Francja).belka z zaostrzonymi palikami. Rodzaje kolców używanych przez Rzymian (po lewej): 1. 2. Mogą one powodować obrażenia atakujących żołnierzy. c). na dnie których umieszczano zaostrzone pale. tu pokaza­ na pierwotna forma . Nie będziemy się tu zajmować historią fortyfikacji czy różnymi pułapkami (te pokazane zostaną na następnych stronach). Pierwotnie przeznaczone do wysypywania na drogach. Kolczatka. tak jak pokazano to na rysunku (obok. 3. 1. których pnie wkopywano pochyło w ziemię. Rozpatrywane przez nas obiekty mogą mieć charakter stały (d). Kozioł hiszpański. po lewej). W czasie II wojny światowej sto­ sowane przez partyzantów jako środek do uszkadzania opon. ich zadaniem było ranienie nóg końskich. Podstawowym ich przeznacze­ niem jest blokowanie dróg. Rodzaj kolców połączonych łańcuchem. Pokazane tu zasieki używano zwykle do uzupełniania systemu urzą­ dzeń fortyfikacyjnych takich. Rów z zaostrzonymi palami e. lub dawać się przemieszczać w zależności od konkretnych potrzeb (e): a. 2. Z czasów oblę­ żenia tej galijskiej miejscowości przez Legiony Juliusza Cezara w 52 r. żelazny. Były już używane przez Rzymian.e. Fosa wypełniona wodą d. Używana obecnie przez siły policyjne do zatrzymywania pojazdńw w czasie blokady dróg. by zaostrzone gałęzie skierować w stronę nieprzyjaciela. Były to lejowate doły. Rodzaj zasieków wykonywanych ze ściętych drzew. i fosy (b.

Zapory przeciwczołgowe (po lewej). Porównaj zdjęcie ze str. b. a. Niemiecki drut „oszczędnościo­ wy" z czasów I wojny światowej. 220-221. (po lewej). Zwój z drutu kolczastego. Kilka zwojów tworzących płot. Cięty z taśmy stalowej. zęby zaginane. walec. Chodziło tu o maksy­ malne uproszczenie technologii produkcji i tym samym zmniejszenie kosztów. 2. Nazywa się je zaporami mało widocznymi. c. Kawałek drutu kolczastego pochodząc). Szyny stalowe (najczęściej kolejowe) zalewane betonem. Czasem na palach umieszczano dodatkowo miny. Zapory przeciwdesantowe morskie (po lewej). Zapory przeciw desantom szybowcowym. Wykonywano je z zamiarem maksymalnego utrudnienia desantów morskich. którymi je kotwiczono były szczegól­ nie niebezpieczne dla bombowców dokonujących nocnych nalotów. d. balony zaporowe. 223 . Podczas II wojny światowej. Pojawiły się dopiero w II wojnie światowej. Stalowe liny. tzw. w USA. Aby zatrzymać ruch czołgów przeszkody musiały być niezwykle solidne. W obu wojnach światowych sto­ sowano jako bierny środek obrony plot. by podczas przypływu przykrywała je woda.Bronie pozycyjne Drut kolczasty (po lewej). Opatentowany w 1867 r. Nisko rozpięte druty na kolkach. Zwykle uniemożliwiały one również przejazd pojazdom kołowym. a. wbijano pionowe pale uniemożliwiające lądowanie. Tego typu konstrukcja utrudnia wykonywanie przejść w zaporze. kończyło się to jego przebiciem. zwykle mają wysokość kolan przeciętnego człowieka. Próba sforsowa­ nia przeszkody kończyła się uszko­ dzeniem gąsienic czołgów. Bloki betonowe. b. Sieć kolczasta z krótkich odcinków drutu splątanych i mocowanych na M k u rzędach palików. Pokazano naj­ częściej stosowaną konstrukcję: drut owinięty w regularnych odstępach kawałkami drutu o ostrych ) końcach. W połączeniu z ogniem karabinów maszynowych zasieki z drutu kolczastego stały się najważniej­ szym elementem obrony podczas I wojny światowej: a. balony zaporowe. b. Zwykle składały się z dużej liczby pali umieszczonych tak.z pól bitewnych Belgii (I wojna światowa). Stworzone w ten sposób zagrożenie uniemożliwiało wysadzenie desantu na płytkiej wodzie. Jeśli kadłub Darki desantowej trafił na pal. 1. połączonych z wbitymi palikami. na otwartych przestrzeniach nadających się na lądowiska dla szybowców. c. „Smocze zęby" wykonywane z betonu. Dwa rodzaje drutu kolczastego (po lewej).

Potrzask nazywany przez amerykańskich żołnierzy „latającą pułapką Wenus". Można je umieszczać na ścieżce w dżungli. Zapadnia z kolcami bambusowymi (panjis). Kolce bywają smarowane nawozem. 222). zwykle mocowano je do drewnianej ramy (patrz u dołu strony). Rama z zaostrzonymi prętami (po prawej). Nastąpienie na taki kolec może zakończyć się przebiciem stopy. panjis. c. stosowane w Wietnamie. służące do zranienia lub zabicia przeciwnika.Taka samazapadnia jak (a). Pokazujemy 3 podstawowe rodzaje zapadni. (Porównaj wilczy dół str. Czasem kolce takie łączy się z potykaczem tj. Jeśli noga ofiary wpadła w pułapkę. w latach 1961-75. króla Lagasza. Asyryjska płaskorzeźba przedstawiająca. ale otwór zakryty wahadłową pokrywą obracającą się na osi .pułapki osadzono sprężyste zaostrzone pręty metalowe. W brzegach dołu . b. że ofiara pada wprost na ostrza. Tym samym pułapka ma o wiele bardziej ofensywny charakter niż zasieki. pręty stalowe. trzymającego nieprzyjaciół złapanych w sieć. to każda próba jej uwolnienia kończyła się wywołaniem poważnych obrażeń. by zainfekować powstałe rany. pochodząca z typowej pułapki przygotowanej przez Viet Cong (c). Paryż). to właśnie sieci były jednym z pierwszych rodzajów pułapek (Luwr. 224 . otwór zamaskowany liśćmi. Rama drewniana. (po prawej). Pręty podtrzymywały maskowanie. Często łączy się je z palami lub kolcami. Kolce. drutem rozciągniętym w poprzek ścieżki (3) tak. mają zaostrzone końce (1). będące tylko utrudnieniem dla nieprzyjaciela. Pułapki najczęściej stosuje się w dżunglach. zwykle wycinane z bamousa. Zapadnie (po prawej). gdzie są one skutecznym środkiem walki. a. Choć w tym wypadlcu jest to jedynie symbolem niewoli. Wiele opisanych poniżej pułapek używa się do polowań na zwierzynę.Pułapki proste i zmechanizowane Pod nazwą tą rozumiemy każde urządzenie.

po prawej). która uderza ofiarę. Szczęki zaciskane są przez płaskie sprężyny zakończone pierścieniem . Strzała zostaje umieszczona w dole o odpowied­ nim nachyleniu ścian.obejmą (3). A. Powszechnie używano takich ułapek jako sideł na zwierzynę. Gdy noga ofiary naciśnie na deskę opartą o krawędź dołu. „Żelaza chwytne". Deska z kolcami. W krajach Zachodniej Europy dość" często stosowane przez właścicieli ziemskich przeciw kłusownikom. Zerwanie sznurka nogą spowoduje wyrzucenie strzały. spowoduje to silne uderzenie drugim końcem deski w pierś lub twarz. spada ona na ofiarę z góry. Utrzymuje ją cienka lina połączona 2 drutem potykacza. ego rodzaju pułapka składa się zwykle z d w u żelaznych szczęk. obok ścieżki. 2. 1.jest to potykacz. Napiętą cięciwę przytrzy­ muje cienki sznurek przywiązany do Kołków . pozycyjne Dwa rodzaje pułapek mechanicznych (po prawej). Działa jak dźwignia. B. Odmiana pułapki „opadający ciężar". York).w dawnej Polsce zwane paściami.Bronie Pułapki „opadający ciężar" . 2). C 225 . gdy ofiara nadepnie nogą na środek płytki (1. Samostrzał. Kłoda nabita metalowymi kolcami. Pochodzi z hrabstwa Yorkshire (Muzeum Zamkowe. Zamiast kłody użyto ciężkiej deski nabitej gwoździami. zawieszona w koronie drzewa nad ścieżką. oklepcc . które zatrzaskują się. (samotrzask. Pociągnięcie drutu nogą człowieka idącego ścieżką zwalnia kłodę.

in. naciskowe. e. B. Znacznie częściej wykorzystu­ je się przewody elektryczne i za­ palarkę (2).tj. c. Odmiana pokazana tutaj umożliwiła spo­ wodowanie wybuchu w ciągu 24 godzin.opóźnienie uzyskuje się tu wskutek działania substancji (zwykle kwasu). 226 A. Bomba zegarowa (powyżej). wibracyjne . pułapki takie mogą być' tylko dwojakiego rodzaju : 1. Istnieją trzy rodzaje urządzeń opóźniających na określony czas wybuch ładunku: a. Zaadaptowanie broni palnej jako elementu pułapki .Rozróżniamy trzy główne rodzaje takich urządzeń: samouaktywniające się . b. Ładunek wybuchowy połą­ czony może być z obserwatorem za pomocą linki . Brytanii i USA. 2. wynalezionym w Anglii. Światło. „Opóźniacz ołówkowy".znacznie rzadziej stosowane. W celu zapewnienia wodoodporności oplot powlekano asfaltem lub gutaperką. Miał rdzeń wykonany z drobnoziarnistego prochu czarnego. Zapalnik zegarowy skon­ struowany dla tajnych służb bry­ tyjskich i amerykańskich podczas II wojny światowej. Ładunek wybuchowy. uruchamiane są przez ofiarę. Mechanizm zegarowy (sprężynowy lub elektroniczny) b. C. Zwłaszcza te ostatnie używane są przez ugrupowania terrorysty­ czne podczas organizowania zasadzek na przeciwników. Rozpuszczała ona po określonym czasie zawleczkę zabezpieczającą napiętą iglicę. naciskowe. Lont Bickforda był pierwszym skutecznie działającym lontem wolnopalnym. Jego działanie wzmagają odłamki. skonstruowany podczas II wenny światowej w Wlk. zdalnie sterowane i czasowe . działające w chwili zwolnienia nacisku. albo zapalnik urucha­ miany falami radiowymi (3). Zapalnik elektrochemiczny . wybuchające w chwili poruszenia ich przez ofiarę. Wyrzucała ona iglicę. Działanie pułapki wybuchowej (po lewej). uruchamiane przy p otrąceniu drutu potykacza.Pułapki wybuchowe Zastosowanie materiału wybuchowego podnosi skuteczność pułapek. Pułapki samouaktywniające się (po prawej). produkowano również wersje z opóźnieniem 12-godzinnym i ośmiodniowym. Lont o odpowiednio dobranej długości c. d. Bez względu na to. działające w chwili naciśnięcia zapalnika. z fotokomórką reagującą na Tego rodzaju zapalniki mogą uruchamiać najrozmaitsze ładunki wybuchowe. w 1831 r. Powodowało to wylanie się silnie korozyjnej cieczy. zwiera obwód elektryczny. mogą być urucha­ miane przez ukrytego obserwato­ ra.działające po określonym czasie. która uderzała w spłonkę bomby. . Obecnie używa się jego zmodernizowanej wersji pokrytej tworzywem sztucznym. Średnia prędkość palenia wynosi 1 cm/s.trzeba wówczas zastosować zapalnik naciągowy (1). pozwala to na rażenie dużej liczby osób i stąd rozwiązanie to jest powszechnie stosowane. Zapalniki te były stosowane m. potrzebnym na rozpuszczenie osłony. czy mechanizmu uruchamiającego zostanie użyty. Broń tego rodzaju to wszelkie miny.typowym przy­ kładem jest zapalnik akustyczny. O nastawionej przed uruchomie­ niem mechanizmu zegarowego godzinie odblokowywała się sprężyna. Byt to podstawowy rodzaj zapalnika dostarczanego przez Aliantów dla potrzeb sabotażu w okupowanej Europie. w minach magnetycznych dla płetwonurków. umieszczonego w jutowym oplocie. który po określonym czasie. jak i ładunki wybuchowe używane przez terrorystów. Stosuje się przy tym różne rodzaje zapalników : a. Pułapki zdalnie sterowane (po prawej). jaki rodzaj zapalnika. naciągowe. Należało go wkręcić w bombę po czym zgnieść rurkę.

Była to prymitywna broń palna kał.Pozycyjne miotacze pocisków Przedstawiono tu bronie palne lub urządzenia mogące miotać pociski. a. co pozwalało na spłoszenie intruza. pochyłej jamy umieszczano ładunek materiału wybuchowego. Montowane są one na stałe w różnego rodzaju pułapkach na liniach obronnych. fula. Długość (i): 137 m Szerokość (ii): 106 m Mina typu Claymore (po prawej). Do pierścieni na końcu pręta spustowego można było przyczepić dwa druty . B. nryl spustowy z pierścieniem e. Strefa rażenia w innych kierunkach 227 . zawierającej wyprofilowany łukowato materiał wybuchowy. strzelających jedynie ślepym nabojem. „miny kierunkowe" rażące pociskami w określonym kierunku.43 mm). Używany do walki z kłusownikami.45 cala (11. Tego rodzaju broń produkowano nielegalnie aż do 1830 r. „mina kierunkowa". do początkach XX w. Strefa rażenia fugasa składającego się z ładunku 36 kg prochu i 5 ton kamieni. zwykle obok leśnej ścieżki w pobliżu dobrego łowiska. pociągnięty drutem samostrzał obracał się w kierunku intruza i odpalał. Znajduje się w uzbrojeniu armii brytyjskiej. zwłaszcza wtedy. 0. od XVI w. składająca się z lufy (1). stosowano jako element obrony stałej. amerykańskiej i innych. następnie przykrywano go deskami i wypełniano jamę kamieniami. Powszechnie stosowane są również tzw. Strzał inicjowano „opóźnia­ czem ołówkowym" (3). A. Może być wykorzystywana jako mina kontaktowa lub zdalnie sterowana. Wiadomo. Składa się z obudowy z tworzywa sztucznego. Umieszczano go w rejonie prawdopodobnego działania kłusownika. mocowanej do drzewa za pomocą sprężystego zatrzasku (2). zamek skałkowy c. za tyczka z łańcuszkiem ograniczającym kąt obrotu samostrzału b. Bronie pozycyjne „Bushmaster" taką nazwę otrzy­ mał skonstruowany w latach II wojny światowej amerykański samostrzał. że takie bronie były zainstalowane po wschodniej stronie „żelaznej kurtyny". W przedniej ściance kadłuba miny zatopiono kulki stalowe. jak nazywano granicę oddzielającą RFN od krajów bloku wschodniego. oś obrotu d. W dnie odpowiednio wyprofilowanej. Wy rzucone kamienie raziły atakujących. Maksymalny zasięg 250 m b. gdy brakuje ludzi do ich obrony. Podczas ataku nieprzyjaciela detonowano ładunek w yb ue howy. Zasięg skuteczny 50 m d. Kąt rażenia 60" c. Samostrzał angielski (po prawej).potykacze. tzw. Potem pojawiło się wiele konstrukcji „straszaków" tego rodzaju. Używano go w dżun­ glach dla symulowania ognia snajperów. Fugasy (po prawej). na odległość 250 m. Gdy potykacz został poruszony. a. razi strumieniem małych kulek stalo­ wych w strefie o promieniu 60*.

228 . tanie i niewrażliwe na bodźce inicju­ jące. przemiany wybuchowej. wywołuje w nie­ zwykle krótkim czasie wybuch kolejnych partii materiału. W efekcie uzyskujemy konsystencję pozwalającą na ręczne formowanie kształtu. właściwością. sprawdzający beczki z prochem zgromadzone w piwnicach pod Gmachem Parlamentu w Londynie. Niektóre z najbardziej zna­ nych materiałów wybuchowych.Materiały wybuchowe Pomimo niewygodnej i niebezpiecznej formy. pozwala bowiem na ich bezpieczne składowanie. takie jak np. Plastyczne materiały wybuchowe powstają poprzez dodawanie tzw.tj. co jest bardzo pożyteczną materiałów wybuchowych jest mało wrażliwa na bodźce inicjujące . Wiele s p o ś r ó d Guy Fawkes (po lewej). gdyż znacznie częściej używano ich w przemyśle. Metody klasyfikowania materiałów wybuchowych. spalania. Fala detonacyjna posuwa się niezwy­ kle szybko. w 1640 r. na wiele'sposobów. Typowymi przykładami takich materiałów są materiały kruszące i inicjujące. która wywierając ciśnienie na resztę materiału i podnosząc tym samym jego temperaturę. woski czy oleje. mamy do czynienia z bardzo szybkim spalaniem.trójnitrotoluenu) prędkość detonacji wynosi 7000 m/s. albo deto­ nacji tj. Dodatkowe informacje o stosowaniu materiałów miotających można znaleźć na stronach 112. powstaje fala uderzeniowa. Działanie kruszące jest względnie łagodne. plastyfikatorów. Poczynając od lal sześćdziesią­ tych XIX stulecia. Spalanie takie zachodzi w materiałach miotających tj. W pierwszym wypadku (a). ta pobudza znacznie większy detonator. Nie nadają się one do miotania pocisków. Podstawową różnicą jest szyb­ kość przebiegu reakcji wybucho­ wej: przybiera ona postać deflagraq*i . do klasycznych materiałów wybuchowych. materiały wybuchowe używane są. np. którymi posługują się różni terroryści.164 i 227.jest to ważne. W drugim rodzaju materiałów wybuchowych (b). Chciał to osiągnąć poprzez wysadzenie całego gmachu w powietrze. które nie przechodzi w detonację nawet przy gwałtownym wzroście ciśnienia. Materiały wybuchowe używane do celów wojskowych (po lewej). dynamit i jego odmiany wyłączono z lej listy. znamy też bomby-paczki. Dlatego często koniecznym jest użycie do ich zdetonowania następującej procedury: najpierw detonujemy spłonkę. Ze względów militarnych musia­ ły być one stabilne chemicznie podczas przechowywania. omówimy główne rodzaje chemicznych konwencjonalnych materiałów wybuchowych oraz przebieg reakcji wybuchowej. Zamiar został odkryty na parę godzin przed jego urzeczywistnieniem. aniżeli do celów wojskowych. którego celem było zabicie króla Jakuba T i członków Parlamentu. prochach. Przed pokazaniem wybranych przykładów. jaico broń. Wraz z innymi należał do spisku. Tabela podaje podstawowe informacje dotyczące stosowania materiałów wybuchowych. Najstarszym sposobem było zastosowanie prochu do podmino wy wania murów czy wałów obronnych. a dopiero on inicjuje wybuch właściwego ładunku. wyproduko­ wano wiele nowych materiałów kruszących i inicjujących. dla trotylu (TNT . a więc substancji takich jak n p . znane już u schyłku Średniowiecza.

j. okop przedni (nieprzyjacielski) e. Często ładunek wybuchowy z zapalnikiem elektrycznym umieszcza się w samochodzie przyszłej ofiary. 2. Wszelkiego rodzaju bomby-pułapki lub bomby zegarowe mogą być zakładane na drogach odwrotu wojsk. wysyłanych na adres ofiary. sapę tj. Z końca sapy zaczynano drążyć tunel. Zwykle tak dobierano wielkość ładunku. w pobliżu T Iitlera. Podobnie istotnym obiektem ataków są wszelkiego rodzaju mosty i wia­ dukty (iii). Wybuch miny miał podwójne działanie: wstrząs tektoniczny powodował osunięcie się okopów nieprzyjaciela. rów w stronę pozycji nieprzyjaciela. kierunek główny wybuchu h. Tego rodzaju akcie często wykonują partyzanci lub terroryści. ich zniszczenie pociąga duże komplikacje dla przeciwnika. zasypanie tunelu (zawalenie) f. aż po XIX wiek. wysadzając poruszające się pojazdy. są typowym celem ta­ kich ataków. lub listach (c). Stauffenberga umieścili teczkę z bombą zegarową (a). sapa c. Mają one zwykle zapalnik powodujący wybuch w czasie otwierania. 1. Np. Niegdyś rozumiano pod tvm słowem dużą ilość materiału wybu­ chowego umieszczoną pod pozycja­ mi nieprzyjaciela (po prawej). Typowym celem takich ataków są budynki wojskowe lub użyteczności publicznej (A). ponownie zasypywano część tunelu. Skutki zniszczeń można potęgować. lej k. czy inne. Urządzenia komunikacyjne (po prawej). w lipcu 1944 r. tunel (chodnik minowy) d. zniszczenia planowe. 1. Zamachy bombowe na ważne osobistości (po prawej). a ponadto powstawał wielki lej nad komorą minową. (Porównaj fotografie z wybuchu miny na stronach 220-221). Bronie pozycyjne a. arterie komunikacyj­ ne (B). by móc natychmiast zająć wyłom powstały w linii obrony nieprzyja­ ciela w wyniku wybuchu miny. ładunek materiału wybuchowego g. szczególnie ważne obiekty. Sabotaż. Przeznaczone do tego celu ładunki wybuchowe umieszcza się też w paczkach (b). kopiąc tzw. który ocalał jedynie dzięki solidnemu. Zamachy bombowe na ludzi (po prawej). Materiałów wybuchowych używa się również do wykonywania plano­ wych zniszczeń lub sabotażu. powoduje eksplozję. zamachowcy z kręgu gen. okop przedni własny (własny) b. po czym. Następnie oddziały przygo­ towywały się na tym odcinku do ata­ ku. by krater na powierzchni miał średnicę dwa razy większą od swej głębokości. 2. Podczas I wojny światowej takich min używano w następujący sposób: najpierw starano się zmniejszyć od­ ległość od okopu nieprzyjacielskiego. Przekręcenie kluczyka w stacyjce (d). by znaleźć się pod pozycjami wroga. W komo­ rze na końcu tunelu umieszczano materiał wybuchowy wraz z zapalni­ kiem. 3. Wielkość miny klasyfikowano wg wielkości powstałego leja.Miny. fala uderzeniowa i. promień rozkruszerua 229 . by uszczelnić ładu­ nek. Stosują je zarówno wojska regularne jak i partyzantka. Tego rodzaju min używano od późnego Średniowiecza. Za pomocą materiałów wybuchowych niszczy się szlaki kolejowe (i) i drogi (ii). duże sklepy (C). dębowemu stołowi.

Początkowo stosowane zapalniki mogły być uruchamiane również za pomocą linki naciągowej . Stalowy korpus miny był jednak łatwo wykry­ walny ża pomocą wykrywacza elektromagnetycznego. Nadal powszechnie stosuje się tradycyjny sposób. pod gąsienicą (c). ładunek trotylu b. Korpus miny. wykonany z blachy stalowej. na pokładzie Którego przewozi się zapas min. Z powodu uprze­ dzenia do tzw. Minowanie (po prawej). A. zapalnika jest krótsza ni/ kadłub miny. Istnieją wypracowane.(tj. Jest to współczesna brytyjska mina przeciwpancerna przysto­ sowana do mechanicznego ukła­ dania. a.' zawierał 5. za liniami nieprzyjaciela. mina „talerzowa". została zaimprowizowana z pocisku do działa 24 funtowego. Zaczęto wtedy zaczęto po raz pierwszy stosować tego rodzaju broń. Zakopywano ją płytko w ziemię.a więc pozwalały zdalnie sterować miną. „maszyn piekiel­ nych".uruchamia je ofiara). poprze/ dodanie czułego zapalnika uderzeniowego. Ustawiacz min jest zwykle holowany przez trans­ porter opancerzony. Pokazane tu miny są konstrukcjami samouaktywniającymi się. Pokazana tutaj. B. 230 .zakłada się z nich tzw. Dzięki (emu w przypadku najechania gąsienicy czołgu na listwę. tj. mechanicznymi narzędziami do ustawiania pól minowych . tego rodzaju broń jest używana przez armie regularne w dużych ilościach. utrudniało to rozbrojenie pola minowego. denny zapalnik działający przy podniesieniu miny. Mina z czasów Wojny Secesyjnej. pola minowe. znajduje się dostatecznie dużo materiału wybuchowego (b). e L 9 Al Barmine (po prawej). iglica ze sprężyną e.4 kg TNT.w len sposób układa się głównie miny przeciw­ pancerne. Pokazana mina ma kadłub wykonany w całości z tworzywa sztucznego. omówione na poprzednich stronach. czułość zapalnika naciskowego pozwalała na zdetonowanie ładunku wybuchowego tylko przez odpowiednio ciężki pojazd . co utrudnia jej wykrycie. „Listwa naciskowa" (a). płytka naciskowa sprężyna płytki naciskowej d. tzw. typowy przykład miny przeciwpancernej stosowanej przez Niemców pod­ czas II wojny światowej. Zastosowano dodatkowy. by ją zniszczyć. dość schematyczne sposoby ich użycia . nazywając ją zwykle „tor­ pedą lądową .wybuch następował przy nacisku powyżej 120 kG. narzutowych pól minowych np. Miny lądowe dzielą się na dwa zasadnicze rodzaje: przeciwpancerne i przeciw piechocie. istnieją również urządzenia umożliwiające minowanie zdalne ze śmigłowców i samolotów. co pułapki wybuchowe. stosowano miny na nie­ wielką jeszcze skalę. Tellermine 35 (po prawej). C. 1861-65 (po lewej). tj. Niektóre armie dysponują usta­ wiaczami min. spłonka inicjująca detonator zapalnik denny detonator zapalnika dennego. f g h Masa 11 kg. ręczne zakładanie pola minowego. Pozwala to na zakładanie tzw.Miny lądowe Jest to rodzaj broni opartych na tej samej zasadzie.

płyta naciskowa b. Najprostszą metodą zlokalizowa­ nia min jest delikatne nakłuwanie ziemi za pomocą np. bagnetu (1). wyrzucający minę w powietrze. mała mina przeciw piechocie z końca lat pięćdziesiątych. a następnie detonuje na całej długości (3b). po prawej.Obecnie stosuje się miny. Wiele późniejszych min wzorowano na tej konstrukcji: 1. Wywołuje to eksplozję min. Przed zakopa­ niem usuwa się zawleczkę zabez­ pieczającą. detonator 231 . w efekcie uzyskuje się rozmi­ nowaną ścieżkę. zakotwiczo­ ny w ziemi drut wyszarpywal zawleczkę iglicy głównego zapalnika powodującego eksplozję właściwego ładunku (c). Miny kasetowe albo aerominy (po prawej). uderzające w ziemię przed czołgiem. detonował mały ładunek (b). zwykle ich kadłuby po­ krywa się fabrycznie siatką mas­ kującą itp. Jeśli drut został potrącony. igłica d. Do zapalnika miny podłączono drut-potykacz (a). Ponieważ jednak zastosowano zapalniki działające przy dwukrotnym nacisku. Miny te cechują się małymi roż­ ni iarami. Trały takie powodują detonację min w bezpiecznej odległości od czołgu. Sprengmine 44. lub wystrzeliwanie z dział w specjalnych zasobnikach. których konstrukcja umożli­ wia ich ustawianie za pomocą spe­ cjalnych kaset (bomb lotniczych). „mina skacząca". mogą też być" ciężkie walce toczone z przodu. Wyorywuje on miny na boki (C). 3. Miny o metalowych kadłubach mogą być odszukiwane za pomo­ cą wykrywacza elektromagnety­ cznego (2). Trały przeciwminowe (po prawej). ładunek wybuchowy e. po czym przekręca się płytkę naciskową tak.Bronie pozycyjne US M 14 (po prawej). wystarcza nacisk nogi człowieka na zapalnik. Niektóre wykorzystują ciężkie łańcuchy (A). umieszczonych w kadłubie. W jej wyniku mina raziła falą uderzeniową i dużą ilością stalowych kulek (d). aby widoczna strzałka wskazywała na „A". Uzbrojenie zapalnika nas­ tępuje automatycznie po zetknię­ ciu kadłuba miny z ziemią. co utrudnia ich odnale­ zienie. Rozminowanie (po prawej). Gdy mina znalazła się na wy­ sokości piersi ofiary.. 2. montowane na czoł­ gach umożliwiają szybkie wyko­ nywanie przejść w polach mino­ wych. rażąca falą uderzeniową. (po prawej). niemiecka mina przeciw piechocie z czasów 11 wojny światowej tzw. Wystrzeliwuje się je zwykle ze specjalnej wyrzutni. Aby mina wybuchła. sprężyna płaska c. kadłub z tworzy­ wa sztucznego. Najszybszą metodą wykonywania przejść w polach minowych jest zastosowanie ładunków wydłużonych (3a). jedynym urządzeniem dającym pewność rozminowania okazał się lemiesz. a.

minlina. W momencie gdy regulator zanurzenia dotknął dna. Rysunek pokazuje wygląd miny na pokładzie okrętu. opadała na dno. wskutek czego mina pływała zanurzona pod powierzchnią wody utrzymywana na stałej głębokości przez minlinę. mina b. 2. na skraju) przed­ stawia działanie mechanizmu kotwicznego po zwodowaniu miny. Początkowo po zwodowaniu mina pływała. rozwijając stalową linę (tzw. gdzie niemożli­ we jest zastosowanie innej metody. z samolotów. blokada bębna k. miny „magne­ tyczne". Stawianie min (po prawej). znajdują ograniczone zas­ tosowanie ze względu na zagro­ żenie stwarzane również włas­ n y m jednostkom. następowało zablokowanie bębna. Rodzaje używanych min (po prawej). W czasie tej wojny. lub tzw. zbiornik wypornościowy e. W tym czasie kotwica. Miny można również zrzucać (3). minlina) przytwierdzoną do kadłuba miny. akustyczne. materiał wybuchowy f. zwłasz­ cza na płyciznach. przyczepiane do kadłu­ ba konkretnej jednostki (D). z którego rozwijała się tzw. Miny pływające (A). które spoczywają na dnie morskim. Miny takie umieszcza się ręcznie na kadłubach konkretnych obiektów. stosowana przez Brytyjczyków w czasie J wojny światowej. zapalnik uderzeniowy z detonatorem g. podczas wojny secesyjnej (1861-65). mające wzmocnić obronę wybrzeża. Miny używane do tych celów mogą mieć zapalniki kontaktowe. zwłaszcza marynarka wojenna Południa stosowała miny morskie. magnetyczne lub ciśnieniowe. Nazywano je wówczas „torpedami". stawianych wg planu w zagrody i pola mi­ nowe. którą posługują się płetwonurkowie. Większość z nich uaktywnia się sama i służy ao stawiania zagród minowych. Stosuje się też miny denne (C). Znacznie Ebwszechniej używa się min otwiczonycn (B). 3. 232 . często korzystający z miniaturowych łodzi podwodnych. Również okręty pod­ wodne mogą stawiać miny wyko­ rzystując w tym celu wyrzutnie torpedowe. będących istotnym elementem blokady na skalę strategiczną. Umożliwia to (2). Zapas powietrza w kadłubie miny zapewniał jej pływalność.Miny morskie Przedstawiamy tu urządzenia służące do zwalczania statków i okrętów podwodnych. skryte postawienie zagród mino­ wych w pobliżu portów nieprzy­ jaciela. 1. Kotwica opadała na dno. Miny są najczęściej stawiane przez okręty nawodne — zwykle specjalnie skonstruowane stawiacze min (1). regulator zanurzenia j . Schemat (po prawej. bęben na linę kotwiczną i. dźwignia zapalnika d. zespół wózka kotwicznego c. zaczep liny kotwicznej (minliny) h. Ekspłozja miny następowała w momencie zderzenia kadłuba okrętu z dźwignią zapalnika (położoną poziomo). Mina kotwiczna typu Elia (po prawej). Ukazano ją w przekroju. Miny morskie można podzielić na cztery pod­ stawowe grupy. kółka do przetaczania miny po pokładzie Mina morska zastosowana przez konfederatów (powyżej). a. połączoną z kotwicą-wózkiem. Jeszcze inne miny morskie są bronią taktyczną.

w którym płynął prąd elektryczny wytwarzający pole magnetyczne równoważące pole wytwarzane przez kadłub. Do rejonu działania pojazdy tego typu były transportowane na pokładzie okrętu podwodnego matki. Torpeda załogowa (po prawej). Magnes (jeden z sześciu) a. d. Zapalniki czasowe b. Mina amerykańska US MK 12 Mod 0 (po prawej). elaborowano go mate­ riałem wybuchowym typu Torpex (mieszanina trotylu. a. Po zrzuceniu z luku bombowego odpadała stożkowa osłona. Ster Silnik elektryczny Skrytka na wyposażenie Bateria akumulatorów Zbiornik wypornościowy Urządzenia sterownicze Głowica bojowa. heksogenu i aluminium). Specjalna mina z magnesami (po prawej). b. Materiał wybuchowy g. Brytyjska morska mina lotnicza (po prawej). Zaprojekto­ wano ją tak by umożliwić stawia­ nie jej przez wyrzutnie torpedowe na okrętach podwodnych. c. typowa dla obu wojen światowych. Polegało to na opasaniu kadłuba kablem. Eksplozję wywoływał zapalnik czasowy. Materiał wybuchowy. Materiał wybuchowy c. Bateria elektryczna e. Po zetknięciu się miny z powierzchnią wody następowało odczepienie spadochronu. Aby zabezpieczyć okręty przed działaniem tego rodzaju min zastosowano prosty środek w postaci demagnetyzacji. po czym otwierał się spadochron. Był to podwodny pojazd o napę­ dzie elektrycznym. Wsporniki zapewniające właściwą położenie kadłuba miny na dnie. Detonator f. statek. służący dwu­ osobowej załodze do atakowania gortów. Gdy fiolka została skruszona. Głowicę torpedy można yło demontować. lub dywersantów posługujących się małymi łodziami czy płynąc wpław. Detonator d. e.5 kg. Bezpiecznik (był to wyłącznik przerywającego obwód elektryczny na czas np. Pokazano model ame­ rykański ważący poniżej 4. Tego typu używali Włosi pod­ czas II wojny światowej. Tego rodzaju miny stanowiły uzbrojenie płetwonurków zakła­ dających je poniżej linii wodnej. Czopy . Czujnik hydrostatyczny h. specjalnie z przeznaczeniem dla min mors­ kich. Dwie części osłony spadochronu b. Reagował on na silne pola magnetyczne wytwarzane przez przepływający w pobliżu pozycyjne a. 233 .Bronie Mina morska z zapalnikami czopowymi Herza (po prawej).Miała również zapalnik magnetyczny. g. Wskutek ciśnienia hydrostatycznego zostawał odbezpieczony zapalnik.ostał wynaleziony w Niemczech. Do przytwierdzenia miny do kadłuba okrętu służyło 6 magnesów. a. Zapalnik Herza /. Złożony spadochron c. później skopiowali go Brytyjczycy.zapalniki Herza b. Każdy z czopów zawierał fiolkę z roztworem dwuchromia­ nu potasu. z czasów II wojny światowej. a kadłub miny opadał na dno morza. płetwonur­ kowie umieszczali ją pod okrę­ tem stanowiącym cel. Czujnik magnetyczny d. Inne typy tych min mocowano do kadłuba za pomocą gwoździ wstrzeliwanych w poszy­ cie. Kadłub wykonano z tworzywa sztucznego.transportu miny) c. roztwór wraz z metalem tworzył ogniwo elektryczne a wytworzone przez nie napięcie inicjowało eksplozję detonatora. f.

(Multiply Independently-targeted Re-entry Vehicle) MARV . 800-2500 km. 234 .pociski manewrujące startujące z samolotów.aunched Cruise Missile) MIRV .strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu. (Intercontinental Ballistic Missile) TRBM . 2500-6000 km. (Tntermediate Rangę Ballistic Missile) MRBM . którego ładunki są alternatywnie naprowadzane na cel.pociski manewrujące startujące z okrętów podwodnych.patrz str. (Midium Kange Ballistic Missile) ALCM . Działania lotnicze podczas II wojny światowej były stosowane na niespotykaną dotąd skalę.strategiczne pociski balistyczne dużego zasięgu.wieloladunkowa głowica bojowa strategicznego pocisku balistycznego lub uskrzydlonego. ta nowa broń przejęła większość zadań bombowców. V-2 pojawiła się w ostatnich miesiącach II wojny światowej. W końcu wojny pojawiły się rakiety i inne pociski z własnym napędem (tych pojęć nie powinno się używać zamiennie .międzykontynentalne pociski balistyczne. środki bojowe i nuklearne materiały wybuchowe .są szczegółowo omówione w rozdziale siódmym. Wykaz skrótów: ICBM .wieloładunkowa głowica bojowa strategicznego pocisku balistycznego lub uskrzydlonego. (Submarine I . Na zdjęciu: i ivy niemieckie rakiety V-2 (po prawej).Rozdział szósty BOMBY I POCISKI z WŁASNYM NAPĘDEM W tym rozdziale przedstawimy bomby lotnicze i głębinowe oraz broń posiadającą własny napęd . Niektóre ładunki przenoszone przez tę broń to materiały zapalające.od torped do rakiet jądrowych. (Multiply Alternative-targeted Re-entry Vehicle). przygotowane do startu. Po 1945 r. powyżej 6500 km. Była ona pierwszą rakietą strategiczną. którego ładunki są niezależnie naprowadzane na cel. lecz także w wymiarze taktycznym na polach bitewnych. 241). (Air Launched Cruise Missile) SLCM . Bombardowania prowadzono nie tylko przy uderzeniach strategicznych na miasta.

.

pierścień głowicy (osłona przed rykoszetem bomby) 4. Zapalniki zbliżeniowe śledzą . W wojnie koreańskiej.najczęściej przy pomocy fali radiowej . albo z pewną zwloką. W końcu I wojny światowej zrzucano pierwsze b o m b y o w a d z e 1 tony.) 2. „wielki huk") / zapalnikiem radiowym. C. Często jest to wykonywane przez małe śmigło. zależ}' od jego umieszczenia w bombie i sposobu działania.przy czym w bombach. aktywizowane są dzięki przeniknięciu bomby do głębi wodnej. Schemat bomby (po lewej): 1.) 3. Zapalniki hydrostatyczne. korpus bomby 2. W tabeli (po lewej). sposobu działania. Uruchomienie zapalnika następuje dzięki własnemu mechanizmowi w stateczniku. W okresie I wojny światowej nastąpił rozwój bomb. zapalnik głowicowy (1945 r. w kształcie aerodynamicznym oraz brzechwy (stateczniki) i zapalniki służące do s p o w o d o w a n i a wybuchu. sposób bombardowania i ładunek bojowy bomby. bomby odłamkowe stosowane są przeciwko sile żywej . wprawiane w ruch siłą wiatru bocznego.) C 236 . D. Podczas 11 wojny światowej rozpoczął się rozwój bomb z napędem rakietowym i zdalnie kierowanych. bądź sposobu kierowania. Zrzut bomby (po lewej). Rodzaje bomb. dzieli się na kilka faz: A.albo natychmiast. Zrzut typowej bomby z zapalnikiem uderzeniowym. burząco-aerozolowe i przeciwpancerne zrzucane są często jako małe bomby. bombowce zrzucały ładunek z dużej wysokości nad stosunkową dużą powierzchnią. Zapalnik reaguje na wstrząs i detonuje ładunek . Podczas TI wojny światowej nastąpił burzliwy rozwój bomb: powstały b o m b y różnych rodzajów i wagomiarów. od b o m b burząco-zapalających przez bomby specjalne. Nowoczesna technika wojskowa pracuje przy konstruowaniu b o m b n a d zjawiskiem zmniejszenia o p o r u powietrza podczas startu pocisków. bądź od powierzchni ziemi. Bomby kasetowe (c). Miny morskie stawiane z samolotu niszczą przeszkody wvwołując falę uderzeniową. bądź przez urządzenie znajdując się w głowicy. O wyborze zapalnika decyduje rodzą] zaplanowanego celu. zapalnik zbliżeniowy (1965 r. Przy bombardowaniu z lotu poziomego (a). są szczególnie skuteczne przy zwalczaniu celów grupowych.Bomby lotnicze Bomby lotnicze są pociskami beznapędowymi /rzucanymi z samolotów. w celu precyzyjnego zrzutu (b).) 6. Rodzaj zapalnika bombowego (po lewej). Bombardowanie lotnicze (po lewej). Uderzenie. zapalnik hydrostatyczny (1975T.) 5. zapalnik inercyjny (1970 r. stosowany w większości bombardowań w okresie II wojn) światowej. montowane są przeważnie w bombach zapalających niestabilizowanych i powodują zapalenie się ładunku bojowgo przy każdym kącie trafienia bomby. W celu zapewnienia bezpieczeństwa dla samolotu. urządzeniami hamującymi oraz „inteligentnymi" b o m b a m i kierowanymi. Zapalnik posiadał urządzenia detonujące. wojska sojusznicze użyły po raz ierwszy bomby typu VB 13 arzan (tzw. Bomba posiada korpus. Zwolnienie. odłamkowe. Oprócz bomb wybuchowych używane są najczęściej (z największym skutkiem działania) bomby zapalające. zapalnik uderzeniowy tyłowy (1940r. zapalnik odbezpieczany jest dopiero na odpowiedniej wysokości lotu.bomb napalmowych i jądrowych. do b o m b o specjalnym przeznaczeniu . mechaniczny zapalnik uderzeniowy ze zwłoką (1960 r. B.) 4. Zapalniki inercyjne. statecznik 5. Pierwszą bombą lotniczą b y ł niemiecki m o d e l bomby APR z 1912 r. Uzbrojenie zapalnika na ostatnim odcinku lotu bomby. zawierające wiele małych bomb. uniwersalnych oba sposoby oddziaływania na cci są połączone ze sobą (fala uderzeniowa i rażenie odłamkami). Amerykańskie zapalniki bombowe (po lewej): 1. Bomby zapalające. Dzisiejsze rozwiązania taktyczne raczej skłaniają się do wykonania bombardowania z lohi wznoszącego. Samolot transportuje bombę w zasobniku | bądź w luku bombowym. stosowanym w okresie II wojny światowej. Odbezpieczenie zapalnika. w niemieckiej bombie PuW z 1915 r v w kierunku wykształcenia się aerodynamicznego kształtu skorupy stalowej. Ustcrzenie zapewnia lot bomby częścią ostrołukową. zamieszczony jest podział bomb według rodzaju ładunku. gniazda zapalników bocznych 6. n p . zaczep 3.odległość bomby od celu. skupione w bombach kasetowych. gniazdo zapalnika głowicowego.

2. 5. 1) Niemiecka Bomba zapalająca C50A. h) Brytyjska bomba („Wielki chłopiec ) 12000 funtowa. 4. nie są przeliczane na dzisiejszy system miar. 6. 8.Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Bomby lotnicze (po prawej). Amerykańska bomba Mk 83 („Niszczyciel") 1000 funtowa. k) Niemiecka bomba PC 1000 KS przeciwpancerna z przyśpiesza­ czem rakietowym. d) Brytyjska bomba zapalająca 4 funtowa (w lotnictwie amerykańskim oznaczona jako AN-M 50 A 1). T Okres międzywojenny 6. Amerykańska bomba napalmowa Mk 77. 8. b) Pakiet 4 bomb M 41. Amerykańska kasetowa bomba przeciwpancerna „Kockeye II". 476 funtów. 1. c) Amerykańska bomba uniwersalna M 34 2000 funtowa. 3000 funtowa. 7. Okres II wojny światowej a) Amerykańska bomba odłamkowa M 41 21) funtowa. model 1. Amerykańska bomba uniwersalna Mk 81 250 funtowa (z otwartym hamulcem powietrznym). Amerykańska bomba uniwersalna M 31 300 funtowa. Brytyjska bomba 112 funtowa. Mk 20. model o wagomiarze 750 funtów. f) Brytyjska bomba HC (wysokiej pojemności) 12 000 funtowa. Brytyjska bomba miedziana. Podane wyżej liczby i jednostki jako określenia oryginalne dla krajów-producentów. 1000 funtowa. Amerykańska bomba uniwersalna M 118. Okres powojenny po 1945 r. Amerykańska bomba napalmowa Mk 79. model 2. i) Brytyjska bomba („Wielki huk") 22000 funtowa. Amerykańska bomba 50funtowa Mk T I (mina lotnicza). j) Niemiecka mina lotnicza SB 1 tonowa. e) Brytyjska bomba M C (średniej pojemności) 250 funtowa. Amerykańska kasetowa bomba przeciwpancerna BJ 775. 3. Brytyjska bomba 230 funtowa. Brytyjska bomba burząca 20 funtowa. Okres I wojny światowej 1. 2. g) Brytyjska bomba zapalająca 30 funtowa. 5. Francuska bomba „olbrzym". Amerykańska bomba uniwersalna M 117 750 funtowa. Wagomiar odpowiada w przybliżeniu tym danym. . Amerykańska bomba odłamkowa Mk 5 30 funtowa. 7. 3. 4. Objaśnienie: często nazwę bomby wywodzi się od jej masy nominalnej.

znane także jako system HUBO. „Durandal" (powyżej). Bomba o małym wagomiarze z bomby burząco-aerozolowej CBU 55. Bomby elektronowo-optyczne (po prawej). każda zawiera ładunek32. Amerykańska bomba typu „HOBO" (powyżej). 238 „Paveway" (powyżej). Nowoczesne systemy przeciwlotnicze utrudniają stosowanie starych sposobów bombardowania z dużych i śred­ nich wysokości. w wojnie wietnamskiej. „Matra D u r a n d a l " (B). wytwarzają przy pomocy lotnych węglowo­ dorów nowy sposób działania broni.. Spado­ chron hamujący wyhamowuje jej lot przede wszystkim po to. by osiągnęła ona ostry kąt upad­ ku. Choć już w latach 11 wojny światowej nastąpiło użycie bomb zwanych „eksplodującą parą" (np. .bomby paliwowo-powietrzne. po czym samodzielnie nakierowuje się ona na cel (a). opóźniają prędkość opadania bomby konwencjonalnej podczas ataku z lotu koszącego. Bomby burząco-aerozolowe (FAE .Bomby lotnicze Nowoczesne bombardowanie (po prawej). niemiecka bomba „Tajfun'. dzięki czemu załoga i samolot nie są narażone na działanie bomby (A).6 kgtlenku etylenu (epoksyetanu) /Posiada oń pięcio­ krotnie większą moc wybuchu niż trotyl. Wytwarzana jest przez francuską firmę zbrojeniową „Matra". Amerykańska bomba kase­ towa CBU 55 FAE zawiera trzy małe bomby (a). Zanim ulegnie deto­ nacji wytwarza obłok (b) o śred­ nicy 15 m i wysokości 2.. jest to jedyna możliwość zagwarantowa­ nia bezpieczeństwa dla załogi i statku powietrznego. używana była w woj­ nie wietnamskiej do oświetlania i niszczenia punktowych celów strategicznych. Cel jest oświetlony laserem i obser­ wowany przez wysuniętego obserwatora (A). Dokładność trafienia waha się w promieniu kilku metrów. albo kierowana jest na cel z samolotu dzięki obrazowi telewizyjnemu (b). to uznawane są one nadal za nowy etap w rozwoju bomb. amerykań­ ska bomba naprowadzająca się na cel przy pomocy wiązki laserowej. bądź przez załogę samolotu. Aerozole burzące wykorzystuje się do ruszczenia pól minowych. Czujnik bomby obramowuje cel wiązką laserową i naprowadza bombę w cel. i nisko-nisko-nisko (3). francuska bomba do niszczenia nieprzyjacielskich pasów startowych. „Paveway" (Podłużna). kierowane przez system naprowadzania telewizyj­ nego. Bomby naprowadzane laserem.5 m (C). wyposażonymi w czujniki laserowe z przodu i za powierz­ chnią statecznika. po prawej). Dzisiejsze samo­ loty bojowe nadają się do wyko­ nania podejścia do celu i zaatako­ wania z lotu koszącego. który znajduje się w głowi­ cy bomby i stateczniku. Ten typ bomby kierowanej telewizyjnie użyto po raz pierwszy w 1969 r. Następnie napęd rakietowy zwiększa jej moc działania. jak np. nisko-nisko-wy­ soko (2). jest bom­ bą przeznaczoną do ruszczenia pasów startowych lotnisk. Typowy profil ataku lotniczego: wysokonisko-wysoko (1). Zrzut bomby programowany jest przez załogę samolotu po uchwyceniu celu. albo przez drugi samolot (B). Spadochrony hamujące lub hamulce powietrzne (po prawej). są bombami konwencjonalnymi.

Ścigacz okrętów podwodnych wyrzuca bomby głębinowe wokół okrętu podwodnego (1). każdy niszczyciel otrzymywał cztery miotacze. pistolet zapłonu d. ścigacz okrętów podwodnych mógł pokryć bombami głębinowymi większą powierzchnię. Promień rażenia bomby głębinowej był właściwie mały . Ważyła 185 kg. Ten brytyjski wielolufowy mio­ tacz bomb głębinowych z 1941 r. rozwinęły się w okresie II wojny światowej. tzw.ulu". a głębokość zanurzenia wynosiła 450 m. każda miała materiał burzący o masie 14 kg. jak amerykańska „I . Zwyczajne bomby głębinowe wyrzucane za burtę okrętu atakującego zostały zastąpione rakietowymi bombami głębinowymi. „działo K . detonator b. Wraz z rosnącą głębokością zanurzania się okrętów podwodnych bomby głębinowe otrzymywały takie formy. Ta niedoskonała metoda umożliwiała okrętowi podwodnemu dokonanie zmiany pozycji. Przy pomocy miotacza bomb głębinowych (po lewej). „Limbo". Brytyjczycy wprowadzili miotacz. miotał salwą 24 bomby. Masa bomb głębinowych rosła wraz z możliwością ich miotania na dużą odległość. Z reguły. Jednolufowy miotacz MK 101 wystrzeliwał bombę głębinową RUR-4A kaliber 324 mm. Lotnicze bomby głębinowe (po lewej). 261). Amerykański miotacz bomb głębinowych. wprowadzona została do Mary­ narki Wojennej USA w połowie lal pięćdziesiątych i użytkowana do 1973 r. Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Pierwotne bomby głębinowe (po lewej). Brytyjska bomba głębinowa MK VII (po lewej). o masie 225 kg 7 napędem rakietowym na odległość ok. Nowoczesne jądrowe bomby głębinowe. do zwalczania niemieckich okrętów podwodnych. „Broń Alfa" (po lewej). Ten trzylufowy miotacz bomb głębinowych wprowadzili Brytyjczycy na początku lat sześćdziesiątych. 239 . Jeż (po lewej). N p . ładunek wybuchowy c. był właściwie moździerzem o dónośności do 135m. które umożliwiały im uzyskanie większej prędkości zanurzenia. bomb głębinowych. na odległość 225 m. zwany Thomycroft. bądź naprowadzane na cel przy pomocy systemu „Subroc". Bomby tworzyły krąg wokół atakowanego okrętu co zwiększało prawdopodobieństwo trafienia i detonowała tylko Przy zmianie położenia celu. Przy pomocy miotacza „Hendgehog" zwalczano okręty podwodne. Anglicy po raz pierwszy użyli bomb głębinowych typu „D" Mk III. na eskortowcach klasy Courtney i Uealey. Trzy zaprogramowane bomby głębinowe o masie 200 kg obramowywały cel. Jednak fala uderzeniowa wywołana wybuchem bomby powodowała uszkodzenia w okręcie podwodnym. W końcu 1917 r. były wyrzucane za burtę przez przenośnik rufowy w chwili kiedy okręt atakujący oznaczył ostatnią znaną pozycję okrętu podwodnego. Potęgująca się lala uderzeniowa po detonacji uszkadzała okręt podwodny i zmuszała go do wynurzenia (2). (na lewo.7^5 m przy ładunku trotylu o masie 136 kg.Bomby głębinowe W 1916 r. mogą osiągnąć duży promień rażenia (do tej pory nie były stosowane). Amerykańska bomba głębinowa MK 7 posia­ dała ładunek trotylu o masie 272 kg. Schemat bomby głębinowej MK VII a. jest typową bom­ bą głębinową stosowaną w okre­ sie II wojny światowej. „Hedgehog". rakietobombami i torpedami akustycznmi (patrz także str. Kąt podniesienia i przechył obliczano na podstawie danych namierzania akustycznego obiektów podwodnych (sonaru). brytyjska bomba głębinowa MK 10 z 1944 r. z czego ładunek miał masę 179 kg. Bezpośrednio przed miotaniem zapalnik bomby był ustawiany na zadziałanie na przypuszczalnej głębokości zanurzenia okrętu podwodnego. Donośność do 2000 m. miała masę 1360 kg. 1000 m. Zrzut bomby głębinowej (po lewej). zwana także bronią inteligentną. przełącznik zanurzenia w wodzie. Bomby ponadto były wyposażone w czujniki kontaktu (sonarowe). poniżej). „Przedpiekle" (po lewej).

Prawdopodobnie reprezentuje najstarszy typ broni z własnym napędem. 252) i taktyczne pociski z głowicami nuklearnymi (str. Pociski klasy „ziemia-ziemia" dzielą się na wiele podgrup. Podobne oszczepy rakietowe używano w XVII I w . mogą zwalczać zarówno cele naziemne jak i nawodne. 258-259. Pociski taktyczne używane są na polu bitwy: na lądzie. które przedłużały donośność oszczepu. 240 . Pocisk ma za zadanie doprowadzenie głowicy bojowej do celu tak dokładnie. Pociski klasy „ziemia-ziemia" (powyżej). ze Szwecji. jak np. W porównaniu do pocisków strategicznych ich zasięg i działanie są ograniczone. w Indiach. XV w. czy z okrętu podwodnego. Pociski strategiczne przeznaczone są do niszczenia skupisk ludności cywilnej i okręgów przemysłowych przeciwnika. z okrętu (A). i „powietrze-woda". Sztokholm). jak przeciw­ pancerne pociski kierowane (str. Niektóre pociski lotnicze także mogą spełniać zadania strategiczne. Morskie pociski (powyżej). W tym podrozdziale przedstawiamy klasyfikaqę pocisków z własnym napędem. 262). pociski rakietowe artylerii polowej (str. szeroki podział pocisków morskich zależy od tego. przy czym podczas strzału ogień wylotowy spalającego się ładun­ ku miotającego zapalał cztery rakiety umieszczone pod grotem. (Muzeum Wojska. utrzymyjącym go pod­ czas lotu. PocisKi taktyczne dzielą się na wiele podgrup. na wodzie i w powietrzu. Taktyczne pociski lotnicze umówione są na str. jak to jest możliwe. będącego w zanurzeniu (B). czy start pocisku odbywa się znad powierzchni wody. 254-255). Najważniejsze pociski morskie przedstawione są na str. omawianych w tym rozdziale. spod wody i z powietrza (przykłady patrz na str. pociski samosterujące „Cruise Missile" (patrz str. dzielą się także na wiele podgrup i obejmują klasyczne torpedy (patrz str. Przypuszczalnie oszczep miotany był z działa. 263). Pierwszy. pociski „ziemia-ziemia" (b). 262). Mogą startować z ziemi. 242) i strategiczne pociski „Polaris" z głowicami nuklearnymi (patrz str. 262). „powietrze-ziemia" (2). Lotnicze pociski rakietowe dzielą się głównie na pociski „powietrze powietrze" (1). 260-261. Oszczep rakietowy (po prawej).Pociski z własnym napędem Pociski z własnym napędem poruszają się dzięki własnemu silnikowi. Pociski „ziemia-powietrze" (a) używane są do taktycznych zadań.

Silnik rakietowy (B).ciąg. nadaje zasysanej masie powietrza stosunkowo duży przyrost prędkości. Dysza silnika rakietowego (po prawej). Prędkość powietrza spada. Decydujące znaczenie w tym procesie ma precyzyjne wykonanie wylotu czy dyszy. zasysa powietrze w swojej części przedniej (1). Wszystkie omawiane techniki napędu wykorzystują wodę i powietrze lub powietrze. pracując wykorzystują napęd odrzutowy. Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Newtona można najlepiej objaśnić na przykładzie balonu wypełnionego powietrzem (po lewej). Wywołują one ruch napędowy. Powietrze w balonie wywiera równy nacisk we wszystkich kierunkach (a). które wydobywają się z dyszy do tyłu z dużą prędkością. Dzięki równomiernemu rozprężaniu się i przyspieszeniu gazów wzrasta stopień sprawności silnika. wytwarza jako reakcję ciąg skierowany do tyłu. względnie gorące gazy spalinowe jako siłę zdolną do wywołania ruchu pocisku do przodu. Następnie wtryskiwane paliwo silnikowe ulega spaleniu. Silnik odrzutowy (po prawej). na którym opiera się ten system. która wypycha śmigło (i wszystko co jest z nim powiązane) do przodu (2). Powstaje przy tym sita reakq"i. 241 . Silniki rakietowe (po prawej). wytwarzający przesuw do przodu jako reakcję na wydobywającą się do tyłu masę gazów. Silniki odrzutowe i rakietowe (po prawej). spalają paliwo silnikowe w komorze spalania (a). Ta „akcja" powietrza wytwarza odwrotną „reakcję" o tej samej sile . Najwęższy (krytyczny) przekrój. stożek (A). Gorące rozprężające się powietrze uchodzi wraz z gazami spalinowymi z dużą prędkością do tyłu (3). reguluje ciśnienie w komorze spalania. a ciśnienie wzrasta (2). torpedy (po prawej). Stożkowa dysza wylotowa (B). Działanie trzeciej zasady Wirujące śmigło np. który przesuwa balon w odwrotnym kierunku (b). Silnik odrzutowy (A). i dzięki temu powstaje wysokie ciśnienie. zmniejsza turbulencję i skutecznie reguluje strumień gazów. dzięki spalaniu paliwa wytwarza gazy.Rodzaje napędów Wszystkie metody wykorzystania napędu pocisków opierają się na trzeciej zasadzie dynamiki Newtona: „każdemu działaniu towarzyszy równe mu przeciwdziałanie". Obracające się śmigło porusza stosunkowo duże masy powietrza lub wody zyskując niewielki przyrost prędkości. Kiedy balon wypuszczony jest z ręki wówczas powietrze uchodzi. Strumień gazów wydobywający przez wylot (b). powoduje ruch do przodu i przesuwa masy Powietrza bądź wody do tyłu (1).

uważa się wynalezioną w 1886 r. Żyroskop 6.Torpedy Za pierwszą torpedę z własnym napędem. prędkość b. Komora sprężonego powietrza 3. z czego co najmniej 2000 osiągnęło cel. Przednia część wyrzutni wystawała z luku burty okrętu (patrz rysunek). powodujący ruch torpedy w wodzie. Głowica bojowa 2. C. W większości torped stosowany jest silnik elektryczny do napędu śmigła o zmiennym skoku. Komora wodna 4. Mk 9. Niemiecka torpeda G 7 Podczas I wojny światowej wystrzelono ponad 5 tysięcy sztuk torped tego typu. B. 1132 (527) kg c. a. Budowa torpedy Mk 44. 1. Przekładnia 6. dalsze dane niedostępne. i po­ wierzchni .nadają określonej masie wody ciąg do tyłu. Śmigło o zmiennym skoku (po lewej). Objaśnienia: a. torpedę brytyjską „Whitehead". Brytyjska torpeda wz. w wyrzutni torpe­ dowej. zasięg. z ok. Torpedy posiadają przeważnie dwa przeciwbieżne śmigła o zmiennym skoku. masa całkowita (masa ładunku wybuchowego) c. Czterocylindrowy silnik gwiaździsty z napędem na gorące powietrze 5. 40 węzłów b . Ta rewolucyjna torpeda tzw „rybna" umożliwiała małemu okrętowi zaatakowanie większego okrętu. Śruba. 1130 (200) kg c. Akumulatory 4. Schemat torpedy wz. składa się z kilku łopat umocowanych na obracają­ cym się wale (a). A. Reakcja powoduje ruch śmigła do przodu. 1. Żyroskop 3. Torpedę wystrzeliwano przy pomocy sprężonego powietrza bądź nie­ wielkiego ładunku miotającego umieszczonego we wnętrzu zaworu klapowego. Podczas obrotu wału. la torpeda może być odpalana z powietrza.w zależności od kąta ustawienia (b). Silnik 5. Torpedy stanowiły główną broń okrętów podwodnych i lotnictwa morskiego. 6000 m. 1890 r. Torpeda „Whitehead" (po lewej). Torpedy (po lewej). . Mk 9 z okresu II wojny światowej. Głowica bojowa 2. z okrętów bądź przy wykorzystaniu systemu rakietowego ASROC. łopaty . 13700 m (przy prędkości 35 węzłów). 36 węzłów b . Torpedę ładowano z tyłu przez zawór klapowy na wyrzut­ ni. Przekładnia. Amerykańska torpeda Mk 44 o napędzie elektrycznym. a.

3 m. do bombardowania Londynu. Zwiększa współczynnik sprawności ciągu. 3. we Francji. Sprężarka zasysa dużą ilość powietrza i spręża je. Ciśnienie podczas spalania powoduje zamknięcie zaworów. V-l była odpalana z katapulty i leciała na wysokości 900 m. 1. Silnik odrzutowy pulsacyjny . 1. 1. Turbina gazowa (powyżej).) został udoskonalony po II wojnie światowej jako napęd dla pocisków dalekiego zasięgu. które m. Silnik strumieniowy (1). Ster kierunku 9. Dane taktyczn o-techniczne: długość 8. Spaliny wypływają przez dyszę wylotową. Zbiorniki sprężonego powietrza 6. .06. 1. 2. Po raz pierwszy użyto jej 13.zastosowana jako napęd dla samolotu Heinkel He-178. 4. Niemiecki pocisk V-l z okresu II wojny światowej była pierwszym pociskiem-samolotem z napędem odrzutowym. Główne żebro profilu lotniczego 5. Dalszy rozwój turbiny gazowej doprowadził do wynalezienia silników turboodrzutowych dwuprzepływowych. zasięg 240 km. Dyruzor bądź* Ścianki wewnętrzne wlotu powietrza powodują spadek prędkości strumienia powietrza w wyniku czego wzrasta ciśnienie. Pompa paliwowa 7. 5. Gazy spalinowe wypływają z dużą prędkością z silnika. została po raz pierwszy .1944 r. Gorące gazy przepływają przez wirniki turbiny. jest najlżejszym i najprostszym napędem odrzutowym. Powietrze wpływając do komory spalania ulega wymieszaniu z paliwem. Jest ono osiągane dzięki startowi pocisku z kalapulty bądź przy pomocy rakiety startowej. latających na dużych wysokościach. Jest największym i najbardziej skomplikowanym silnikiem odrzutowym. Posiadała ładunek wybuchowy o masie 700 kg. Stalowy silnik pulsacyjny. Wypływ gazów spalinowych.w 1938 r. Wtrysk paliwa silnikowego i tworzenie się mieszanki paliwowej w dyfuzorze. silniki tego typu napędzają amerykańskie pociski samosterujące. Turbina gazowa opatentowana przez Franka Wnittlc'a w 1930 r. która podnosi prędkość strumienia powietrza bocznego poza silnikiem do tyłu (i w związku z tym zwiększa się strumień masy). Dopalacz wtryskuje dodatko­ wo paliwo silnikowe. prędkość max. 5. 3. pracuje jak silnik dwusuwowy. Z kolei ponownie otwierają się zawory i cykl rozpoczyna się od początku. Ciśnienie napływającego powie­ trza zapobiega wydobywanie się spalin do tyłu. Świeca zapłonowa zapala mie­ szań kę pali wowo-pow ietrzną. gdyż wtryskiwana mieszanka zapalana jest przez pozostałości gorących gazów. 4. napędzają współczesne amerykańskie pociski samosterujące (patrz sti 262). Po zakończeniu pierwszego cyklu nie jest już wymagany zapłon zewnętrzny. Na szkicu przedstawiony jest silnik z dmu­ chawą umieszczoną z przodu.in. Kierunek wlotu strumienia powietrza. Silnik turboodrzutowy dwuprzepływowy (po prawej). W celu uruchomienia silnika wymagane jest wysokie ciśnienie powietrza. Francuski silnik strumie­ niowy (wynaleziony w 1913 r. używany był w niemieckiej Luftwaffe w okresie I wojny światowej. 5. wynaleziony w 1910 r. dzięki dmuchawie (może być umiesz­ czona z przodu bądź z tyłu komory spalania). 4.Napędy odrzutowe W pociskach stosuje się trzy typy napędu odrzutowego. Ster wysokości. 6. Głowica bojowa wybuchowa 3. Najczęś­ ciej wymaganą dużą prędkość początkową uzyskuje się dzięki rakiecie startowej. Napędzana była silnikiem pulsacyjnym (jedyny przypadek użycia tego typu napędu w okresie II wojny światowej). Zapłon mieszanki paliwowo-po wietrznej. Ciśnienie powietrza powoduje otwarcie zaworu.Argus 8. Używany jest szczególnie w pociskach o dużym zasięgu. nad wlotem. Wtrysk paliwa silnikowego i proces spalania. Silnik pulsacyjny (powyżej). 2. które ulegając spalaniu powoduje dalszy wzrost ciągu. Zbiornik paliwa 4. 2. Po zapłonie proces spalania przebiega w sposób nieprzerwany. Stabilizator płomienia zapobiega jego zgaśnięciu. Część ich energii wykorzystywana jest do obrotu turbiny. 3. Kompas 2. 900km/godz. 243 .

Francuskie pociski rakietowe artylerii z ok. zasilanie pomocnicze. Widok z tyłu (b). Wieloładunkowa głowica pocisku rakietowego (C). modelu brytyjskiej rakiety 24 funtowej z 1880 r. Rakietę bojową typu „Hale". oraz głowi­ ca (zapalająca) rakiety „Carciass" kaliber 8 cali (203 mm). Przed stawi ono rzut poziomy (1). Poniżej wyrzutnia rakietowa. Maurowie wprowadzili pierwsze rakiety do Europy. który wyłącza silnik rakiety po osiągnięciu pożądanej prędkości. 7. wprowadzili Amerykanie i Brytyjczycy w różnorodnych wersjach (powyżej). Pierwszy (A). Tzw. utrzymujące kurs pocisku. napędzana mechanicznie (2). i pełnym (3). stosowano już granaty burzące z napędem rakietowym. Miały masę 7 kg. których ładunki są niezależnie naprowadzane na cel) i typ MARV (wieloładunkowe głowice bojowe strategicznych pocisków balistycznych lub uskrzydlonych. Nie posiadała ona stabilizatora prętowego (statecznika). 1870 roku (powyżej). i drugi (B). Poniżej wyrzutnia rakietowa dla pocisków o dużych kalibrach. system dysz wylotowych (b) i system wyłączenia ciągu (c). i pionowy (2). dwustopniowy z silnikiem na paliwo stałe (powyżej). zapalającym (2). Stabilizację pocisku zapewniał wyżłobiony drążek (a). Poniżej wyrzutnia rakietowa. Około 1250 r. W XIII w. których ładunki są alternatywnie naprowadzane na cel). systemy zabezpieczenia. 2/4). . i o m ó w i m y wykorzystanie silników na paliwo stałe w nowoczesnej technice rakietowej.Rakiety z silnikiem na paliwo stałe Stałe materiały p ę d n e napędzały już najstarsze znane rakiety. „strzały ogniste". Chińczycy wykorzystywali strzały ogniste już w X w. Wytwarzano je w dzie­ sięciu wariantach i z trzema róż­ norodnymi głowicami bojowymi. stopień mają silnik na paliwo stałe (a). Na szkicu przedstawiona jest konstrukcja rakiety 12 funtowej z głowicą bojową (1). (patrz str. Rakiety (race) kongrewskie były pierwszymi rakietami używanymi przez armie europej­ skie (1). napędem rakietowym zapalone były na końcu zamkniętego pojemnika. kierowania. systemy wyzwalania zapłonu. Jeszcze dzisiaj są one częściej używane. Współczesne głowice pocisków rakietowych dziela się na głowice typu MIRV (wieloładunkowe głowice bojowe strategicznych pocisków balistycznych lub uskrzydlonych. zapalnik i głowicę bojową (przedział bojowy) (d). W tym podrozdziale przedstawimy różnorodne rakiety z XIX w. miały trzy różne głowice bojowe: z pociskiem burzącym (1). pokazuje dysze wylotowe i odpowiednie wpusty drążka stabilizującego (stabilizatora drążkowego). zawiera systemy naprowadzania. niż ciekłe materiały pędne. Typowy międzykontynentalny pocisk balistyczny (ICBM). a była stabilizowana w locie dzięki ruchowi wirowemu powstającemu poprzez napór gazów wylotowych na trzy powierzchnie odbijające.

każdy o mocy wybuchu 170 KT. B o m b y i p o c i s k i z własnym napędem Budowa rakiety na paliwo stałe (powyżej). a następnie niewielki ciąg dla pasywnego odcinka toru lotu. albo składowane jest w specjalnej ściance w korpusie rakiety (2). A. Im większa jest płaszczyzna spalania stałego materiału pędnego. dzięki czemu zmniejszona jest masa i rozmiary rakiety. zapłonnik b. z żaroodpornych materiałów. 1. Minuteman III.Kombinacja (po prawej). W tym rodzaju płaszczyzny spalanie paliwa silnikowego uzyskuje się progresywny ciąg. 245 . Siła ciągu i zapotrzebowanie na paliwo silnikowe (powyżej). pole przekroju krytycznego h. Pociski rakietowe z napędem na paliwo stałe (powyżej). silnika na paliwo stałe z innymi rodzajami napędu. przez ściankę dyszy. . spalając s i ę j w niskich temperaturach przewodzi warstewkę względnie ochłodzonego gazu (d). Kształt koncentryczny i wewnętrzny płaszczyzny spalania określa wielkość spalającej się powierzchni. Wieloładunkowa głowica bojowa Mk 12.i dużej powierzchni w kształcie gwiazdy. izolacja d. koncentryczna płaszczyzna spalania g. 2. Na szkicu pokazano dwa typy komór spalania. Spalanie czołowe dwóch różnych paliw silnikowych o róznycn prędkościach spalania się zmienia ciąg. Dzięki odpowiedniemu kształtowi powierzchni spalania paliwa można oddziaływać na wielkość siły ciągu. Spalanie czołowe paliwa dokonuje się tylko osiowo (tak jak w papierosie) i dostarcza równomiernego ciągu. W wielu pociskach stosowany jest silnik rakietowy na paliwo stałe w połączeniu z silnikami strumieniowymi na paliwo ciekłe. Przedstawiamy cztery przykłady. 1. B. stosuje się skomplikowane urządzenia ochronne (b). W celu zabezpieczenia dyszy przed niszczącym działaniem gorących gazów wylotowych (a). amerykański międzykontynentalny trzystop­ niowy balistyczny pocisk rakie­ towy.przy określo­ nym rodzaju paliwa silnikowego . dostarcza ono na początku duże przyspieszenie podczas startu. inhibitor e. Zasięg ponad 13000 km. ładunek napędowy f. Wieloładunkowa głowica bojowa Mk 3 typu MIRV z 10 ładunkami. Zwarty ładunek posiada wszystkie niezbędne składniki do równomiernego spalania się. a. każdy o mocy wybuchu 50 KT. W rakietach ze zintegrowany­ mi silnikami strumieniowymi po zakończeniu pracy silnika rakiety (a) następuje uruchomie­ nie komory spalania silnika strumieniowego z wlotem powietrza (b). Do ochładzania ścianki dyszy służy pierścień bezpośrednio nałożony na dyszę. Znajduje się ono w specjalnym zbiorniku (1). N p . tym większy jest ciąg silnika. wytwarzany jest duży ciąg podczas startu pocisku a następnie utrzymywane jest tempo spalania się paliwa przy małej powierzchni. dwustopniowy klasa „głębina wodna-woda . C. Amerykański pocisk rakieto­ wy balistyczny Poseidon C3. może razić cele na odległość 5200 km. Jego ładunek (c). powłoka zewnętrzna c. W tym rodzaju płaszczyzny spalania paliwa . Materiał pędny do silnika strumieniowego znajduje się w przedniej części (d) głowicy bojowej (c). Wraz ze wzrostem płaszczyzny spalania się paliwa wzrasta także ciąg. Zabezpieczenie dyszy wylo­ towej (po lewej). 2. D. dysza. typu MIRV posiada 3 ładunki.

Pompy paliwowe III. który płynąc do zbiornika paliwa Koczy paliwo do komory spalania. 4. azotu i aerozyny 50. zasilający przepływ paliwa do silników. uzbrojona jest z reguły w jedną głowicę bojową o mocy wybuchu 5-10 MT i dodatkowe elektroniczne urządzenia wspomagające. amerykańska dwustopniowa rakieta między kontynentalna. a. Konstanty Ciołkowski. Zbiorniki paliwa (po prawej). Wytwornica gazu V.Rakiety z silnikami na paliwo ciekłe W 1903 r. Komora spalania. Pierwszy (A). Pompy napędzane turbinami tłoczą paliwo pod ciśnieniem. Ciężar nie spalonego paliwa silnikowego może poważnie wpłynąć na prędkość i dokładność trafienia rakiety. rosyjski pionier w dziedzinie rakiet opracował. Zbiorniki ciekłego materiału pędnego II. stopień rakiety mają silnik rakietowy (a). Zawory VI. a) zbiorniki paliwa b) czujniki pomiarowe c) zawory regulujące d) komputer. B. komora spalania. Turbma IV. Zbiorniki tandemowe z przewodami wewnątrz rakiety i wspólnym przewodem paliwowym. należą do głowicy wieloładunkowej (C). zasilanie pomocnicze (f) i głowica bojowa (g). zbiornik paliwa (b). składającymi się z ciekłego tlenu i benzyny. zawory e. 2. Może ona przenieść ciężką głowicę bojową o mocy wybuchu 20 MT na odległość 15000 km. Układy zasilania (po prawej). Schemat dwustopniowej rakiety międzykontynentalnej na paliwo ciekłe (po prawej). Specjalne urządzenia regulują podczas pracy silników rakietowych natężenie przepływu paliwa. Zbiorniki współosiowe. wytwarzanych podczas spalania się ładunku napędowego. 246 Regulowanie zużycia paliwa (po lewej). Systemy naprowadzania i kierowania (e). Zbiorniki uniwersalne dla zespołu silników. 3. . zbiorniki paliwa d. Turbo-pompowe układy zasilania. Amerykanin Robert G o d d a r d i inni naukowcy wprowadzili w latach międzywojennych teorię Ciołkowskiego w życie. Przeprowadzono wiele prób z układem zbiorników. Stosuje się dwa rodzaje układów zasilania: A. Zbiorniki tandemowe z przewodami paliwowymi biegnącymi na zewnątrz korpusu. Turbina na gazy wylotowe VII. I. Napęd powstaje dzięki rozprężaniu się gorących gazów. 1. Ciśnieniowe układy zasilania wykorzystują wysokoskroplony gaz jak azot czy hel. zespól turbopompowy (d). eksperymentując z mieszankami paliwowymi. składowany materiał pędny składający się z tetroxydu. zbiornik sprężonego gazu b. i drugi (B). teoretyczne podstawy silnika rakietowego na paliwo ciekłe. Obecnie w największych (wojskowych) pociskach balistycznych stosuje się ciekłe mieszanki paliwa silnikowego. Titan II (po prawej). Jej silniki spalają ciekły. zbiornik utleniacza (c). Rozmieszczenie zbiorników wpływa na punkt ciężkości pocisku. zawór c.

To tworzy warstwę ochronną (C). e. Zawieszenie przegubowe B.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Proces spalania i ciąg (po prawej). b. Opisujemy końcową fazę procesu. Paliwo i utleniacz doprowadzane są przewodami (a) i (b). reska pionowa wskazuje moment wyłączenia. Pompa paliwowa. Sygnał wyłączenia S 7. Amerykański silnik rakietowy H-1 (powyżej). 3. Zamknięcie zaworu głównego paliwa. Chłodzenie wtryskowe (po prawej). c. zapłonu i prędkość spalania w silniku typu H-1 pokazany jest na wykresie (A): 1. A. Wykres (B). spalający naftę świetlną i ciekły tlen. które wtryskiwana jest ciecz chłodząca. pozwala na cyrkulację jednemu z rodzajów materiału pędnego w kanałach. Na schemacie pokazane są w sposób uproszczony komora spalania i dysza wylotowa rakiety dwustopniowej. Wlot paliwowy J. lecz ich prędkość' jest niewielka. mieszczących się wewnątrz ścianki komory spalania. Przebieg (powyżej). Podanie sygnału startu 2. 2. Temperatura i ciśnienie statyczne gazów są wysokie. ciecz chłodząca 100'C. przedstawia wzrost ciągu aż do 85275 kG i jego spadek po zamknięciu dopływu aliwa do komory spalania. Przewód ciekłego tlenu I. Pierwszy stopień pocisku Saturn IB pracował przy wykorzystaniu 8 silników typu H-1. Zawór główny utleniacza (ciekłego tlenu) G. Zmienia się naturalnie czas spalania paliwa w silniku. Pompa ciekłego tlenu H. wtryskuje się dodatkowo paliwo i tym samym uzyskuje się porównywalny skutek chłodzenia. Wymiennik ciepła E. Rozrusznik turbiny D. ścianki zewnętrzne 65"C. d. przez. Zamknięcie zaworu głównego ciekłego tlenu 8. Otwarcie się zaworu głównego paliwa 5. Dysza wylotowa F. znajduje się szereg otworów (B). zanim nastąpi jego wtrysk. 247 . Włączenie się wytwornicy gazu dla paliwa stałego 3. Regeneracyjny proces chłodzenia (po prawej). ścianki wewnętrzne 200"C. został wprowadzony do użytku i stosowany w lotach"doświad­ czalnych pocisków rakietowych między innymi Saturn IB i Skylab. zewnętrzna warstewka gazu 42ffC. Otwarcie się zaworu głównego ciekłego tlenu 4. a. Podgrzany materiał pędny uzyskuje podczas spalania wyższy współczynnik sprawności. Wytwornica gazu uruchamia ładunek napędowy 6. W dyszy spada temperatura i zmniejsza się ciśnienie statyczne. W wariancie (B). Zawór główny paliwa C. W komorze spalania następuje wymieszanie paliwa i utleniacza oraz zapalenie. ma na celu chłodzenie ścianek komory spala­ nia. 1. gaz w środku dyszy 2700"C. W części rozszerzającej się dyszy ciśnienie statyczne ma wielkość zerową i następuje dalszy spadek temperatury. regeneracyjnym chłodzeniem pokazuje powiększony przekrój poprzeczny. W tym procesie pod wtryskiwaczami paliwa (A). a prędkość osiąga najwyższą wartość dostarczając pożądanego ciągu. na ściankach komory spalania. W 1958 r. z których każdy dostarczał ciąg 78 840 kG. Schemat rozkładu temperatur w dyszy wylotowej z. lecz wzrasta prędkość gazów. silnik typowy na rakietowy ciekły materiał pędny.

1814 r. Wyrzutnie rurowe (powyżej). Mogą być przenoszone i obsługiwane przez operatorów. uloko­ wany w ziemi. Pomieszczenie zasilania pocisku w energię oddalone jest 15 m od silosu (C). Ćongreve zaproponował do startu rakiet szereg różnego rodzaju pochylni.Sposoby startu W tym podrozdziale omawiamy najczęściej spotykane sposoby startu pocisków (rakiet). patrz także str. Z tych szeroko rozpowszech­ nionych urządzeń startowych. Pierwsza rakieta współczesna. USA utrzymywały w gotowości do użycia 818 międzykontynentalnych pocisków balistycznych w silosach. poza tym chciał on „ześlizgiwać" rakiety z sań-prowadnic w cel. W czerwcu 1993 r. Przenośne systemy pocisków rakietowych stanowią obecnie małe. ile jest typów rakiet. 254 i 256). (powyżej). 244). ochrony i startu miedzykontynentalnych pocisków balistycznych. W rzeczywistości istnieje prawie tyle samo sposobów startu. są one odpowiednio zabezpieczone.przenośny. Rakiety startowały ze skośnych skarp ziemnych i były stosowane podczas oblegania miast. wyd. Przy „starcie zimnym" rakieta wyrzucana jest z silosu przy pomocy generatora gazów zanim nastąpi uruchomienie silnika rakietowego. Silosy rakietowe (powyżej). które mocowane są pod kadłubem. Wyrzutnie szynowe (powyżej). B. Obecnie wiele wyrzutni rurowych służy jednocześnie do transportu i przechowywania pocisków rakietowych. Odmianą tego sposobu jest podwieszenie pocisku pod szyną startową. (Według: Congr eve. przyjmującej wstrząsy. niemiecka V-2. Wiele rakiet startuje pionowo z platformy bądź ze stołu. Mogą zostać zniszczone tylko dzięki punktowemu trafieniu w silos. Przy „starcie gorącym" uruchamiany jest już w silosie główny napęa rakiety. Muszą one podczas startu zająć odpowiednią pozycję startową. Start rakiet (rac) kongrewskich (po lewej). Wybór sposobu startu uzależniony jest od różnorodnych przesłanek. Platforma startowa i stół startowy (powyżej). W celu zamaskowania silosów przed rozpoznaniem nieprzyjacielskim i ich zniszczeniem. od rodzaju systemu nawigacyjnego czy od zastosowanego urządzenia startowego. Białoruś i Kazachstan posiadały w tym czasie łącznie 1204 pocis­ ki. nieruchomy silos betonowy. była odpalana ze stołu startowego. m. który po odpaleniu pocisku może być częściowo bądź całkowicie odrzucony (przykłady na str. Silos przykryty jest wielką płyta betonową (2). rura startowa oparta na ramieniu operatora podczas oddawania strzału na (np. Istnieją dwa rodzaje wyrzutni: pierwszy . Systemy kierowania i startowe oraz pociski znajdują się w lekkim zasobniku. Służą jednocześnie do składowania. Ukraina. jako wyrzutnia-zasobnik. manewrowe jednostki osłony przed uderzeniami czołgów i samolotów.najczęściej stały. „The Details of the Rocket System". oddalonych od siebie o co najmniej 7 km. Zasilanie jest zdalnie sterowane. 248 Silos amerykańskiego balistycznego pocisku rakietowego Minuteman 111 Rakieta spoczywa na kołysce (1).in. Podczas startu rakiety z silosu stosowane są dwie techniki: A. Jedna centrala startowa obsługuje 10 silosów. Sygnały sterujące przekazywane są podczas lotu rakiety. bazooka). która ulega przesunięciu na 12 sekund przed startem rakiety. zwłaszcza dla pocisków kierowanych jednorazowego użytku w nowoczesnych zestawach obrony przeciwlotniczej i przeciwpancernej. . Ten sposób wykorzystywany jest szczególnie w wyrzutniach pocisków lotniczych na samolotach.. Ten sposób powoduje powstanie uszkodzeń w silosie. startują przede wszystkim rakiety balistyczne. i drugi . które muszą zostać naprawione przed następnym odpaleniem rakiety. a Rosja.

albo jako części sterów eowietrznych (A). Proste pociski rakietowe posiadają tylko część tych zespołów. Informacja o pożądanej pozy­ cji (może być zaprogramowana bądź kierowana). F. oraz obrotowi (c). Reakcja systemu kierowania. W niektórych pociskach rakietowych włączane są po kolei trzy silniki. Ponadto pocisk potrzebuje dalszych zespołów do precyzyjnej zmiany toru lotu i kursu. Ono powoduje. 3. Systemy nawigacyjne służą do określania toru lotu pocisku i do wprowadzania poprawek. 7. X. 2. poka­ zano współzależność najważniej­ szych funkcji systemu nawiga­ cyjnego pocisku rakietowego. 4. 1. zmianę ciągu. Jego funkcja końcowa zależy od tego. 3. wykorzystują pociski rakietowe lecące poza atmosferą ziemską. Także ulega on wypaleniu i oddziela się od pocisku (3). C. B. 249 . Napęd trzystopniowy (po prawej). Usterzenie pocisku (po prawej). Siedzenie i określenie nowej pozycji. Ten stopień może wynieść pocisk w górne warstwy atmosfery. oddzielany jest od pocisku (2). Następnie uruchamiany jest silnik drugiego stopnia. Regulowanie położenia (po prawej). 2. Położenie pocisku można zmieniać w różnych kierunkach dzięki przechylaniu (a). oraz do " przejścia pocisku przez gęste. E. Konstrukcja nośna mocująca wszystkie urządzenia systemów. jak np. Paliwo silnikowe wtryskiwane jest z boku do dyszy wylotowej. Układ napędowy. Na wykresie (po prawej). czy pocisk jest kierowany czy leci balistycznie. 6. Może zawierać własne skomplikowane podsystemy. nowoczesnego pocisku rakietowego. Systemy specjalne. 1. Określenie każdorazowo pozycji pocisku. samohkwidator międzykontynentalnego pocisku balistycznego.Główne zespoły rakiet Nowoczesne pociski rakietowe z napędem własnym składają się z dużej liczby podzespołów. Dwa główne sposoby są omawiane poniżej. rozmieszczone na korpusie. dzięki ciśnieniu fali uderzeniowej wybuchu.. zasila zespoły 3. za nimi (B). D. wznoszeniu i opadaniu (b). Kiedy ulegnie on wypaleniu. Podczas lotu pocisku w atmosferze ziemskiej zmiany toru lotu dokonują się dzięki zastosowaniu usterzenia. Następnie kolejny silnik przejmuje trzeci stopień. Przekazanie sygnału ze stanowiska naprowadzania do systemu kierowania. bądź dysza wylotowa silnika na paliwo stałe zmienia się dzięki zawieszeniu przegubowemu.4 i 5. Źródło zasilania pomoc­ niczego. składający się z trzech „stopni'. ponieważ ten typ pocisku posiada szereg ważnych układów. Pierwszy „stopień" umieszczony jest w tylnej części pocisku i służy do jego startu (1). Systemy kierowania przetwarzają otrzymane sygnały od systemu nawigacyjnego. Cały silnik o napędzie na paliwo ciekłe. Porównanie pozycji (A) i (B). Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Systemy nawigacyjne. Stałe urządze­ nia sterujące (d) umożliwiają stabilizację toru lotu. 5. Główne zespoły (po prawej). Głowica bojowa bądź ciężar użyteczny. które dzięki realizowaniu specyficznych zadań przyczyniają się do niezawodnego funkq'onowania całej broni. niższe warstwy atmosfery. mogą przedwcześnie przerwać lot pocisku. Na podstawie broni zdalnie kierowanej przedstawimy funkcje głównych zespołów. ądź przed nimi (C). Są to powierzchnie aerodynamiczne pocisku. W dyszy wylotowej wmontowane są odpowiednie stery gazowe. Sterowanie wektorem ciągu (po prawej).

umożliwiające dodatkowo orientację w e d ł u g ciał niebieskich. można w sposób elektroniczny uchwycić stopień obrotu na podstawie kąta zawartego między żyroskopem a podstawą. Gdyby Ziemia się nie obracała. lecz znajduje się ciągle pod wpływem siły ciążenia. Tor lotu między kontynentalnego pocisku balistycznego (powyżej). od startu (a). Od punktu (b) leci on według praw balistyki po torze lotu swobodnego. do punktu zakończenia pracy silników (b). co powoduje. Systemy kierowania pocisków kierowanych omówione są w dalszej części tego rozdziału. 1. a punktem trafienia (E). składa się w zasadzie z ciężarka o określonej masie (1). Mechanizmy sterowania 8. Z przebytej odległości ciężarka obliczane są przyspieszenie. która porusza masę ciężarka. . 2. Trzy przyspieszeniomierze ułożone są na trzech wzajemnie prostopadłych osiach (5). Pocisk wyposażony w MIRY' czy MARY może być również kierowany w fazie powrotnej do atmosfery ziemskiej. Osiowe przyspieszenie (3). Przesyła on sygnały korekcyjne do systemu kierowania pocisku. Żyroskopy (po lewej).Systemy kierowania Wyróżnia się trzy systemy kierowania pociskami rakietowymi: kierowanie bezwładnościowe. iż przyspieszeniomierze funkq"onują bez zarzutu i mogą przesyłać informacje żyroskopom Kierunku. Podczas lotu pocisk rakietowy orusza się w tym samym ierunku co Ziemia. Kierowanie i sterowanie rakietowego pocisku balistycznego jest możliwe tylko w aktywnej fazie lotu. Żyroskop 4. Przyśpicszeniomierz 3. jaka zastosowana jest w wielu międzykontynentalnych pociskach balistycznych. prędkośe i pozycja pocisku.komendami oraz aktywną czy pasywną metodę samonaprowadzania. Ponieważ obrót Ziemi nadaje pociskowi rakietowemu dodatkowego „impulsu" podczas startu. że trasa lotu ulega skróceniu między punktem (A). Do platformy bezwładnościowej (po lewej). Żyroskopy zapewniają stałe utrzymanie platformy w za­ wieszeniu przegubowym (C). Korekta toru lotu 9. ten uruchamia mechaniczny układ sterowania. Jednostka sprzężenia zwrotnego przesyła ponownie dane. tor lotu pocisku ulega wydłużeniu do punktu (D). wywołuje reakcję sprężyny (4). znajdując się pod działaniem wielu sił. Ułożyskowanie przyspieszeniomierza musi być utrzymane pionowo do siły ciążenia. Wpływ obrotu Ziemi (powyżej). Zaprogramo­ wany lot pocisku rakietowego 2. Przy przestawieniu żyroskopu o odpowiedni kąt. iż tor lotu pocisku jest stale kontrolowany i podlega korektom. Na obu szkicach pokazano lecący międzykontynentalny pocisk balistyczny bezpośrednio wzdłuż równika z Zachodu na Wschód. od punktu (c) do punktu upadku (d). Mogą być stosowane tylko do zwalczania celów stacjonarnych. opadanie. który podany jest przez strzałkę (b). zaprogramowanego przed startem pocisku. Metody kierowania bezwładnościowego służą najczęściej do utrzymania kursu pocisków balistycznych. co powoduje. są umocowane stabilnie na płaszczyźnie obrotowej (a). przedstawiona jest na grafiku (po lewej). Program lotu 5. sterowanie rozkazami . Od tego punktu pocisk rakietowy podlega prawom balistyki. tor lotu pocisku byłby 250 E określony w punkcie upadku (C). by pocisk mógł osiągnąć cel. System reaguje na każde odchylenie pocisku od planu lotu. Żyroskop reguluje i mierzy przechył. Przyśpieszeniomierz (po lewej). uzyskuje się pożądaną zmianę kierunku lotu pocisku rakietowego. Muszą one być dokładnie określone i obliczone. 6. 1. wznoszenie i obrót pocisku i porównuje je z zaprogramowanym lotem. System kierowania 7. głównego zespołu kierowania należą przyspieszeniomierze (A). Pocisk rakietowy wystartował w punkcie (A). który utrzymywany jest przez sprężynę o określonej wielkości (2). i żyroskopy (B). i leci do punktu (B). Komputer Metoda kierowania bezwładnościowego. Kiedy pocisk rakietowy obraca się wokół własnej osi. tak. W ten sposób kontrolowany jest przechył oraz obrót poziomy i pionowy pocisku rakietowego. na dokładność trafienia balistycznego pocisku rakietowego. Od lego momentu między kontynentalny pocisk balistyczny leci wprawdzie poza atmosferą ziemską. gdzie nastąpiło wyłączenie silnika. Podczas lotu przyśpieszeniomierz dokonuje pomiaru współrzędnych położenia pocisku rakietowego. Jednostka sprzę­ żenia zwrotnego.

metody kierowania bezwład­ nościowego (inercyjnego). posiadają odbiornik odbierający fale elektromagnety­ czne odbite od celu. Głowice samonaprowadzające się w sposób pasywny (po prawej). którą ustaliło urządzenie śledzenia celu i przesyła sygnał poprawkowy do pocisku rakietowego. Komputer oblicza położenie pocisku względem celu 5. Amerykańskie rakiety nośne pocisków klasy „powietrze-ziemia" i „głębina wodna-ziemia". wykorzystują bezwładnościowy system kierowania. Włączenie usterzenia pocisku rakietowego 6. Pocisk rakie­ towy wchodzi na kurs przech­ wycenia. Każdy system składa się z urządzenia śledzenia celu (często jest to tylko linia celowania operatora). laserem. występuje zwłaszcza w systemach optycznego śledzenia celu (C). Odbiornik przejmuje sygnał 7. Pocisk otrzymuje sygnały do zmiany kursu za pomocą stacji kierowania z zewnętrznego stanowiska naprowadzania. Głowice samonaprowadzające się w sposób aktywny mają całą aparaturę kierowania w pocisku rakietowym. ulokowanej w korpusie pocisku. Start pocisku rakietowego 3. bądź z radarem (B)' Pocisk rakietowy śledzony jest często przy pomocy anteny na podczerwień. Sposób działania systemu pokazany jest na schemacie (po prawej). bądź stałe oraz cele powietrzne. wspierany przez metodę porównania topograficznego zwaną TERCOM(b). W lym przypadku pocisk rakietowy nie posiada pokładowych urządzeń nawigacyjnych. Pocisk rakie­ towy wchodzi na kurs przech­ wycenia celu. Ten nadajnik (a). Systemy sterowania zdalnego współpracują najczęściej z połączeniem przewodowym (A). 1. np. Odebranie przez pocisk rakie­ towy sygnałów odbitych od celu E 4. Pocisk rakietowy kierowany jest wiązką promieniowania systemu kierowania. Uruchomienie urządzenia śledzenia celu 2. posiadają odbiornik odbiera jacy energię wypromieniowaną przez cel. który mierząc wysokości kolejnych kwadratów o szerokości 20 m porównuje je z pamięcią profilu lotu. Pocisk ra­ kietowy może być odpalony z samolotu lub z ziemi. (patrz str. 251 . Głowice samonaprowadzające się w sposób półakty wny (po prawej). System śledzenia przejmuje pocisk 4. dokonując zmiany kursu w jego kierunku. np. Komputer oblicza odchylenie toru lotu pocisku od trasy. Promieniowanie to emituje nadajnik (a). urządzenia śledzenia pocisku rakietowego. Ona naprowadza pocisk na cel wykorzystując odbite od niego promieniowanie elektromagnetyczne. 1. Włączenie urządzeń sterujących 8. Pocisk rakietowy reaguje na energię elektromagnetyczną wysyłanej przez cel. komputera i nadajnika. Nadajnik przesyła sygnał korekcyjny 6. Opromieniowanie celu przez pocisk 3. „opromie­ ni owanego" przez zewnętrzny nadajnik. 262). wbudowany w pocisku rakietowym. Głowice samonaprowadzające. Obliczenie oprawek w ursie pocisku przez komputer 5. Po przebyciu odpowiedniej trasy lotu sterowanie pociskiem przejmuje radiowysokościomierz. w chwili kiedy został on uruchomiony i kiedy sterowanie lotem pocisku odbywa się przy wykorzystaniu innej metody kierowania.Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Sterowanie zdalne (po prawej). może współpracować z radarem bądź 7. Omawiane gło­ wice mogą zwalczać naziemne cele ruchome (b). Przedstawiono końcowy etap systemu kierowania. Pocisk rakie­ towy od momentu odpalenia kiero­ wany jest na cel 2. głowica samonaprowadzająca na promienie podczerwone odbiera promieniowanie cieplne silnika samolotu. W ten sposób utrzymuje on pocisk rakietowy na kursie lotu.

4. o dużej prędkości. 1. Niemiecki pocisk rakietowy burzący. dokładność trafienia do 900 m. 9. 3. T 34 „Calliope". 320 mm. zasięg 8500 m. Brytyjski pocisk rakietowy. a Mk 1 nr 6 dwadzieścia. Niektóre armie używają jeszcze obecnie wyrzutni wieloprowadnicowych. wystrzeliwała dwie rakiety. Pierwsza polowa wyrzutnia rakietowa. zasięg 2140 m. Pułap trzycalowej rakiety wynosił 6/70 m. Mk 1 nr 2 (po lewej). powstały dla wszystkich typów rakiet w celu nadania im wymaganej manewrowości. kał. kal. ale nie zapewniała wysokiej celności. kal. na wieży czołgu Sherman M 4. Niemcy położyli nacisk na stabilizacje obrotową. używana na masową skalę. Niemiecka ciężka wyrzutnia wz. 150 mm. z głowicą bojową umieszczoną za silnikiem. w okresie. którą dość szybko zastąpiono wersją 3 calową (76 mm). Rosjanie montowali słynne wyrzutnie „Katiusza" na podwoziach różnych typów samochodów ciężarowych. była rakieta przeciwlotnicza 2'calowa (oO mm). Pociski rakietowe okresu II wojny światowej (powyżej). 3 cale do niszczenia celów naziemnych. zasięg 7230 m. kal. System RS-80 będący wspólną konstrukcją niemiecko-wloską w latach sześćdziesiątych miał zasięg 60 km. 5./l. Radziecki pocisk rakietowy kal. Pierwszą rakietą brytyjską w okresie II wojny światowej. 6. Pod koniec wojny rakiety używano do samodzielnych bombardowań i były wykorzystane przez samoloty myśliwsko-bombowe do zwalczania celów naziemnych. która wprawdzie była tańsza i prostsza w użyciu. Amerykański pocisk rakietowy burzący M 8. 2. kal. były używane po raz pierwszy w końcu II wojny światowej przez samoloty myśliwsko-szturmowe. 40 na pojeździe półgąsienicowym Sdkfz 251 . 5 cale (127 mm). Pociski rakietowe klasy „powietrze-ziemia". 4. 7. Brytyjski lotniczy pocisk rakietowy RP. kiedy praktycznie nie było stosowane od końca XIX w. donośność 3720 m. 3 cale (76 mm). Brytyjski przeciwlotniczy pocisk rakietowy. Łodzie desantowe (po lewej. 3. 8.Rakiety w okresie II wojny światowej Rakiety na paliwo stałe ponownie wesoły do użycia podczas II wojny światowej. zwany „materacem polowym". 41 wystrzeliwał rakiety o kalibrze 28 i 32 cm. Amerykańska wyrzutnia dla rakiet 60x4. zasięg 2130 m. Niemiecki moździerz wielkokalibrowy wz. USA i Wielka Brytania faworyzowały stabilizację brzechwową.5 cala (113 mm). Niemiecki pocisk rakietowy burzący. Niemiecki pocisk rakietowy burzący. zdolnych do niszczenia umocnień nadbrzeżnych podczas operacji desantowych. poniżej) wyposażano niejednokrotnie w wyrzutnie wieloprowadnicowe pocisków rakietowych. Z reguły zawieszano je na szynach pod skrzydłami. Mk 1 nr 4 i Mk 2 mogły odpalić dziewięć rakiet. . 1. Amerykański lotniczy pocisk rakietowy. 132 mm. zasięg 4210 m. 2. 280 mm. Wyrzutnie ruchome i przenośne (po lewej). wyrzutnię obsługiwało dwóch żołnierzy. 4. podczas gdy ZSRR.5 cala (113 mm) wz. zasięg 7070 m. kal. kal. odpalała 6 rakiet. wz.

które kontynuowano po zakończeniu wojny przez mocarstwa zwycięskie. odpalany oyl początkowo pionowo ze stałych urządzeń startowych. stabilizowanym brzechwowo. Masa startowa 12930 kg. zbliżeniowy. 1. (powyżej). Zbiornik paliwa D. ze względu na ataki lotnicze koalicji antyhitlerowskiej. 972 km/godz. Usterzenie pocisku. zwany „żmiją". wynoszonym przy pomocy startowych rakiet na paliwo stałe. Turbina i pompa 6.1945 r. Lufy do odpalania rakiety B. (powyżej). Samolot-pocisk. był kierowanym przewodowo pociskiem rakietowym klasy „powietrze-powietrze". będącym najbardziej doskonałym pociskiem rakietowym w II wojnie światowej. z napędem rakietowym na dwuskładnikowe paliwo ciekłe. Głowica bojowa 3. masa głowicy bojowej 1000 kg. Masa startowa 60 kg. zwany „żmiją'. Pocisk A-4 (a). Układy kierowania i sterowania 3. potwierdzający pilotowi manewr wymijania celu. uderzeniowy) 2. Butla sprężonego powietrza 5. Po wystrzeleniu pocisku z samolotu matki (Focke-Wulf 190 bądź Me 262). był pierwszym lotniczym pociskiem rakietowym klasy „powietrze-powietrze" kierowanym przewodowo. Pułap 12000 m Prędkość max. Spadochron. Obudowa kierowania przewodowego 6. później. 1. Izolowany przewód kierowania.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Niemiecki pocisk rakietowy A-4 (V-2) i inne doświadczalne pociski rakietowe przezwyciężyły bariery rozwojowe między prostymi. niekierowanymi pociskami rakietowymi na paliwo stałe. W okresie od 6. Towarzystwa Akcyjnego „Ruhrstahl". odpalono ponad 4 000 sztuk ocisków A-4. 253 . Czas pracy silnika rakietowego 33 sekundy. był załogowym samo­ lotem rakietowym. Odpalany był w kierunku celu powietrznego. Poza pociskiem AA. Pilot C. Zbiornik ciekłego tlenu 5. 1000 km/godz. do 7. Samolot-pocisk. Silnik rakietowy E.03. przeprowadzono dużo doświadczeń z innymi pociskami rakietowymi.1944 r. W tym pocisku zastosowano już rozwiązania cechujące automatyczny system kierowania z wykorzystaniem zasad akustyki. Zbiorniki paliwa 4. był pierwszym balistycznym operacyjnym pociskiem rakietowym. Następnie pilot opuszczał samolot przy pomocy spadochronu. w założeniu miał startować pionowo kierując się w środek ugrupowania nieprzyjacielskich bombowców. Zbiornik alkoholu 4. Technika startu (po lewej). Silnik rakietowy 7. pocisk X-4 kierowany był na odległości 6 km (długość przewodu kierowania). Sterowanie żyroskopowe 7. Promień działania 20 km A. przeważnie na ondyn i Antwerpię.09. z ruchomych stołów startowych. Przy zbliżeniu się do celu na odległość 100 m pilot odpalał salwę rakiet z wyrzutni w przedniej części kadłuba. Skrzynie na baterie 8. „Żmija" nie weszła do działań bojowych w II wojnie światowej. a następnie rozpę­ dzany przez trzy minuty przez marszowy silnik rakietowy na dwuskładnikowe paliwo ciekłe. Pocisk X-4 (c). Prędkość max. E A-4 albo V-2 (powyżej i po prawej). Kadłub zapalnika (zapalniki: akustyczny. a nowoczesnymi niekierowanymi pociskami rakietowymi. przy pomocy naukowców niemieckich. (b). Głowica bojowa 2. Pocisk X-4.

Przeciwpancerne pociski rakietowe
Kierowane pociski rakietowe (k.p.r.), w dziedzinie obrony przeciwpancernej otrzymały ważne zadania. Większość przeciwpancernych pocisków rakietowych posiada silnik rakietowy na paliwo stałe i głowicę bojową z ładunkiem kumulacyjnym (patrz podrozdział poświęcony działom ppanc). Niektóre z tych pocisków są niekierowane. W przeciwpancernych pociskach rakietowych 1 generacji operator kierował pocisk do celu przy pomocy niewielkiego drążka sterownic/ego. W pociskach II generacji nakierowywał on pocisk już tylko w kierunku celu, a dalej aparatura pocisku prowadziła go automatycznie do celu.

Przeciwpancerne pociski rakietowe odpalane są najczęściej z wyrzutni rurowych (powyżej). W starszych systemach jak np. w „Bazooce" celowanie odbywało się przy użyciu muszki i szczerbinki. Pocisk leciał po torze balistycznym; korekta toru lotu była niemożliwa. Nowoczesne systemy kierowania

zastępują, względnie uzupełniają ten rodzaj wyrzutni rakietowej. Aparatura śledzi tor lotu kierowanego pocisku rakietowego dzięki jego systemów kierowania w wiązce na podczerwień; mierzy jego odchylenie od celu i poprawia tor lotu przez sygnały kierowania. Amerykańska pancerzownica rakietowa M 20, kał. 3,5 cala (89 mm), zwana "Super Bazooką"; zastąpiła po TT wojnie światowej pancerzownicę rakietową „Bazooka" M 9 A1 kał. 2,36 cala (60 mm). Była to broń ładowana od tyłu, a odpalający ją żołnierz trzymał ją na ramieniu. Rura (1), ważyła tylko 5,5 kg i była transportowana w dwóch częściach. Pocisk rakietowy z ładunkiem kumulacyjnym (2), ważył 4,04 kg. Zasięg skuteczny wynosił 110 m, a maksymalny 1200 rn. Amerykański rakietowy granatnik przeciwpancerny M 72 A 2, kal. 66 mm (po lewej), jest ostatnim etapem rozwoju „Bazooki". W wielu armiach wprowadza się do uzbrojenia tę broń jednorazowego użytku, obsługiwaną przez pojedynczego żołnierza. Na szkicu, broń w stanie złożonym (a) i gotowym do strzelania (b). Masa 1,36 kg, z czego na pocisk rakietowy (c) przypada 0,95 kg. Przedstawiono pocisk po odpaleniu, / wychylonymi brzechwami. Amerykańska pancerzownica rakietowa M 47 „Dragon", „Smok", (po lewej), odpalająca kierowane pociski rakietowe III generacji; obsługiwana przez pojedynczego żołnierza. Ma optyczny układ śledzenia celu i system zdalnego kierowania przewodowego. Po odpaleniu wyrzutnia rurowa (1), jest odrzucana (jest jednorazowego użytku). Przyrządy celownicze (2), są zdejmowane i mon­ towane na kolejnej wyrzutni rurowej. Brzechwy pocisku rakietowego (3), wychylają się po starcie pocisku. Masa broni w położeniu marszowym 14,6 kg.

Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe montowane na pojazdach, uzupełniają lekkie typy pocisków stosowanych przez piechotę. 1. Na pojazdach mechanicznych zamontowane są systemy przeciwpancerne takie jak „Snapper" (AT-1), „Harpoon" i „Swingfire". W kilku systemach operator może zająć" stanowisko do 100 m od wyrzutni w celu zabezpieczenia się przed przeciwdziałaniem ognia nieprzyjacielskiego. 2. Przy systemach startujących wprost z ziemi typu „Cobra 254

2000" i „Mamba" pojedynczy operator może odpalić do osiemnastu kierowanych pocisków rakietowych.

długich wyrzutni startowych (a), z podpórką, które mogą być montowane na pojazdach kołowych (b), pojazdach opancerzonych (c), i śmigłowcach (d). Ciężkie przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe mogą przebić takie opancerzenie nowoczesnych czołgów, wobec których lekkie przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe są nieskuteczne.

3. Ciężkie p r z e c i w p a n c e r n e kierowane pociski rakietowe typu T O W i „Sparvierro" o d p a l a n e są z

Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe (po prawej). 1. TOW(USA) a. dwustopniowy, paliwo stale b . 18 kg c. 3750 m d. wyrzutnia rurowa, wyrzutnia bezprowa d n i niwa, wyrzutnia na samochodzie, wyrzutnia belkowa na śmigłowcu. 2. Harpon (Francja) a. dwustopniowy, paliwo stałe b.30kg c. 4000 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie. 3. Mamba (Niemcy) a. jednostopniowy, paliwo stałe b . 11,2 kg c. 2000 m d. start bezpośrednio / ziemi; obsługa jeden operator. 4. Cobra 2000 (Niemcy) a) jednostopniowy, paliwo stałe oraz rakietowy silnik startowy b . 10,3 kg c. 2000 m d. wyrzutnia bezprowadnicowa wprost z ziemi; obsługa - jeden operator. 5. Trzmiel (w nomenklaturze NATO określany jako „Snapper", (WNP) a. paliwo stałe b . 22,5 kg c. 22 700 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie. 6. Milan (Niemcy/Francja) a. dwustopniowy, paliwo stałe b . 6,65 kg c. 2000 m d. wyrzutnia rurowa, obsługa - jeden żołnierz. 7. Swingfire (Wielka Brytania) a. paliwo stałe b. brak danych c. 4000 m d. wyrzutnia pojemnikowa, wyrzutnia na samochodzie (możliwy zestaw przenośny). 8. Malutka, w nomenklaturze NATO określana jako „Sagger" (WNP) a. jednostopniowy, paliwo stałe oraz rakietowy silnik startowy b . 11,3 kg c) 3 000 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie, zestaw przenośny. 9. Spanderro (Włochy) a. trzystopniowy, paliwo stałe (silniki rakietowe: startowy, wspomagający, marszowy) b. 16,5 kg c. 3000 m d. trójnóg, zestaw dla piechoty i wyrzutnia na samochodzie. 10. Helliire (USA) a. paliwo stałe b. 43 kg c. 5000 m d. wyrzutnia belkowa na śmigłowcu i podwieszana pod kadłubem samolotu. Objaśnienia: a. napęd b. masa startowa pociSku kierowanego c. zasięg d. sposób startu i użycia. 255

Pociski rakietowe przeciwlotnicze
Wojska lądowe bronią się przed atakami samolotów wsparcia taktycznego przy pomocy pocisków rakietowych przeciwlotniczych. Mogą być one także używane do zwalczania innych pocisków rakietowych. Dzielą się na trzy główne grupy: wielkie, wystrzeliwane z wyrzutni stacjonarnych; zainstalowane na pojazdach i systemy przenośne jednorazowe użytku.
Bloodhound Mk 2. Ten brytyjski pocisk rakietowy dalekiego zasięgu (poniżej), pierwotnie posiadał system manewrowy. Kiedy pojawiły się nowoczesne, wysoce manewrowe systemy charakteryzujące się krótkim okresem rozwinięcia operacyjnego; „Bloodhound" zostały w 1964 r. wprowadzone do uzbrojenia na stacjonarnych wyrzutniach w bunkrach. Pocisk napędzany jest przez cztery rakietowe silniki startowe (odrzucane) i d w a silniki strumieniowe (jako silniki marszowe).

Przeciwlotnicze pociski rakietowe (po lewej), zwalczają cele powietrzne na różnych pułapach. Za żelazną regule uznaje się zasadę, iż im mniejszy jest pułap, tym lżejszy i mniejszy jest pocisk rakietowy. Przeciwlotnicze kierowane pociski rakietowe dzielą się według zasięgu na trzy klasy : A. krótkiego zasięgu, do 10 km, B. średniego zasięgu, do 65 km, C. dalekiego zasięgu, powyżej 65 km. Pociski rakietowe dalekiego zasięgu napędzane są poza silnikiem startowym także silnikiem strumieniowym.

Systemy przeciwlotnicze (powyżej), składają się z siedmiu podstawowych zespołów. W wielkich systemach funkcjonują one często oddziel­ nie; w systemach manewrowych zadania wykonywane przez zespoły nr 1,3 14 mogą być realizowane przez operatorów. 1. stacja radiolokacyjna wykrywania celów powietrznych 2. centrala kierowania ogniem 3. stacja radiolokacyjna siedzenia celów powietrznych 4. stacja radiolokacyjna śledzenia pocisków rakietowych 5. stanowisko dowodzenia (startowe) 6. zasilanie w energię 7. pocisk rakietowy.

Systemy ruchome na pojazdach samobieżnych (poniżej). Amerykański system ruchomy średniego zasięgu „Hawk" (A), posiada wyrzutnię dla trzech pocisków rakietowych. Na szkicu pojazd ciągnie sprzęt radarowy - stację wykrywania celów powietrznych. System europejski „Roland" (B), krótkiego zasięgu, służy do osłony plot czołgów i wojsk na przedniej linii frontu. Wyrzutnie rurowe po obu stronach wieży bojowej ład­ owane są hydraulicznie. Pociski rakietowe składowane są w wewnętrznym luku pojazdu.

Szwedzki system przenośny RBS 70 (poniżej), krótkiego zasięgu, w którym pocisk rakietowy kierowany jest wiązką laserową. Dzięki konstrukcji wyrzutni startowej i systemu optycznego śledzenia celu powietrznego pocisk można stabilizować żyroskopowo. Dwóch operatorów przy pomocy RBS 70 może prowadzić nieprzerwany ogień.

Jednoosobowe systemy przenośne (poniżej), typu „Grail" (SA-7), „Blowpipe", „Redeye" czy „Stinger" z reguły odpalane są z ramienia operatora. Ź racji krótkiego zasięgu stosowane są do obrony przed nisko lecącymi celami powietrznymi. Kombinowany zasobnik przenośny i startowy jest jednorazowego użytku, zaś pozostałe części systemu są użytku wielokrotnego.

256

Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Przeciwlotnicze kierowane pociski rakietowe Systemy stacjonarne: 1. Gamrnon (SA-5), (WNP) a. 10 000 kg b . ok. 250 km c. kierowanie rozkazami + wiąz­ ka prowadząca radiolokacyjnej stacji śledzenia. 2. Nike Hercules (USA) a. 4 500 kg b. ponad 140 km c. kierowanie rozkazami. 3. Hloodhound Mk 2 (Wlk. Brytania) b. ponad 80 km c. kierowanie wiązką. Systemy manewrowe: 1. Ganef (SA-4) (WNP) a. 1 800 kg b . ok. 70 km c. kierowanie rozkazami. 2. Rapier (Wlk. Brytania) c. optyczne kierowanie i stacja radiolokacyjna śledzenia celu. 3. Goa (SA-3), (SA-N-4), (WNP) b . 30 km c. wiązka prowadząca + stacja pomiaru odchylenia bocznego. 4. Gecko (SA-8), (WNP) b . 16 km c. kierowanie rozkazami. 5. Gainful (SA-6), (WNP) a. 650 kg b . 60 km c. kierowanie rozkazami + stacja pomiaru odchylenia bocznego. 6. Crotale (Francja) a. 80 kg b . 8,5 km c. kierowanie komendowe. 7. Hawk (USA) a. 120 kg b . 35 km c. stacje radiolokacyjne. 8. Patriot (USA) c. sygnał sterujący / aktywną głowicą samonaprowadzania w końcowej fazie lotu. 9. Roland (Francja, Niemcy) a. 63 kg b . 6,3 km c. kierowanie komendowe. Systemy przenośne: 1. Grail (SA-7) (WNP) a. 15 kg b . 10 km c. głowica samonaprowadzania na podczerwień. 2. Blowpipe (Wlk.Br\ lania) a. 12,7 kg c. kierowanie radiowe 7 optycznym śledzeniem celu. 3. RBS 70 (Szwecja/Szwajcaria) a. 44 kg b . 5 km c. wiązka laserowa. 4. Stinger (USA) a. 13,4 kg c. pasywne samonaprowadzanie na podczerwień bądź promieniowanie ultrafioletowe. Objaśnienie: a. masa b. zasięg, c. układ kierowania. Przy niektórych typach występuje brak danych. 257

Lotnicze taktyczne pociski rakietowe
Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze' (po lewej). 1. Phoenix (AIM-54A), (USA) a. 380 kg b . 160 km c. zdalne-radiolokacyjne i w końcowej fazie lotu samonaprowadzanie radiolokacyjne. 2. Aspide (Włochy) a. 220 kg c. samonaprowadzanie półaktywne radiolokacyjne 3. Saab 372 (Szwecja) a. 110 kg, c. samonaprowadzanie na podczerwień. 4. Acrid (AA-6), (WNP) a. 800 kg b . 50 km c. samonaprowadzanie na podczerwień. 5. Matra Magie R-550, (Francja) a. 90 kg b. 6 km c. samonaprowadzani na podczerwień. 6. SRAAM (Wlk.Brytania) b. 8 km c. na podczerwień. 7. Sidewinder (AIM-9L), (USA) a. 72 kg b . 7 km c. samonaprowadzanie bierne na podczerwień. 8. Brazo/Pave Arm, (USA) a. 200 kg? b . 25 km ? Objaśnienie: a. masa b. zasięg, c. układ kierowania. Przy niektórych typach brak danych. Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze' (po lewej), wymagają: A. wysokiej manewrowości, która zwykle osiągana jest dzięki usterzeniu przedniemu pocisku bądź przez regulowanie ciągu (jak w pocisku rakietowym SRAAM), B. zdolności pokonania sil poprzecznych występujących podczas ostrego kąta toru lotu, C. systemów kierowania, umożliwiających operatorowi - pilotowi wykonanie manewru wymijania. Dwie możliwe metody wykonania ataku przy zastosowaniu pocisku raki­ etowego klasy „powietrze-powietrze" (po lewej). Pilot powinien zająć" pozyq'ę do ataku z tylu za przeciwnikiem: 1. „biały samolot myśliwski wykonuje manewr-unik przed zamierzonym atakiem z tyłu „czarnego' samolotu myśliwskiego; 2. każdy pilot samolotu usiłuje zająć wyjściową pozycję do odpalenia rakiety z tylnej półsfery: a. pozycja wyjściowa, b. odpalenie lotniczego kierowa­ nego pocisku rakietowego, c. trafienie celu.

Samoloty uzbrojone w rakiety klasy „powietrze­ -powietrze" mogą zwalczać inne statki powietrze. Te pociski rakietowe muszą być zatem wysoce manewrowe i dysponować dokładnymi systemami śledzenia celu. Do pocisków rakietowych klasy „powietrze-ziemia" należą niektóre strategiczne rakiety nuklearne, taktyczne pociski rakietowe do zwalczania celów naziemnych i nawodnych oraz niekierowane pociski do zwalczania celów naziemnych (patrz rozdział poświęcony bombom niekierowanym na str. 238).

258

Bomby i pociski z własnym napędem
Pociski rakietowe klasy „powietrze - ziemia" (po lewej). 1. SRAAM, nuklearny (USA) a. 1000 kg b . 160 km c. programowane kierowanie bezwładnościowe. 2. HARM (USA) a. 354 kg b . 16 km c. samonaprowadzanie bierne na źródło promieniowania. 3. Kormoran (AS-34), (Niemcy) a. 600 kg b . 37 kg c. programowane - bezwładnoś­ ciowe, w fazie końcowej - samo­ naprowadzanie aktywne radiolokacyjne. 4. SNEB 70 mm - rakieta lotnicza na wyposażeniu armii Francji i NATO. 5. RB 04 E (Szwecja) a. 600 kg b . do 32 km c. samonaprowadzanie aktywne radiolokacyjne. 6. Maverick (AGM-65), (USA) a. 209 kg b . 50 km c. samonaprowadzanie (głowica TV). 7. Sea Skua (Wlk .Brytania) a. 210 kg b. ponad 15 km c. samonaprowadzanie w półaktywne radiolokacyjne. Objaśnienie: a) masa b) zasięg c) układ kierowania

Samoloty mogą przenosić rakiety i pozostałe środki zrzutowe (po lewej), na zaczepach bądź w zasobnikach pod skrzydłami (a), i pod kadłubem (b). Samoloty bombowe dalekiego i średniego zasięgu mają luki bombowe (na bomby i pociski rakietowe). Niektóre pociski rakietowe klasy „powictrze-ziemia" zawieszane są na końcu skrzydeł (c), bądź z przodu, po obu stronach kadłuba samołotu (d).

Niekierowane lotnicze pociski rakietowe (po lewej), z reguły używane są przez samoloty do zwalczania celów naziemnych lub nawodnych, obecnie przenoszone są w specjalnych zasobnikach pod skrzydłami. Stateczniki pocisku po opuszczeniu zasobnika ulegają rozwinęciu. W zasobnikach mieści się od sześciu do czterdziestu rakiet. Na szkicu pokazany jest zasobnik szwedzki Bofors fvi-70, zawierający sześć rakiet niekierowanych do zwalczania celów naziemnych. Schemat pokonywania współczesnych systemów obrony powietrznej (po lewej). 1. Podczas lotu koszącego piłoci usiłują wyzwolić się z wiązki opromieńiowania nieprzyjacielskich radarów, 2. Zasięgi pocisków rakietowych pozwalają samołotowi-nosicielowi na pozostawanie poza zasięgiem działania systemów obrony powietrznej (a). Pociski rakietowe posiadają sterowanie współosiowe toru lotu (b), i system naprowadzania w końcowej fazie lotu (c). Dla każdej formy ataku stosuje się specjalne pociski rakietowe. 259

400 lub 500 kg b. torpedy do zwalczania okrętów podwodnych. Terrier (RIM-2). 20 km c. 30 km c. system bezwładnościowy i samonaprowadzanie w fazie końcowej. Seawolf (Wlk.Morskie taktyczne pociski rakietowe Pierwsze pociski z własnym n a p ę d e m . Morskie pociski rakietowe (po lewej). 825 kg b . (WNT) b . jak np. 2. kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. 22 lub 41 km c. Goa (SA-N-1). Zostały one zastąpione przez torpedy na początku XX w. (USA) a. klasy „woda-powietrze" B. Można nawet wymieniać części składowe. komendy radiowe. system bezwładnościowy i na podczerwień. 1360 kg b . Seacat (Wlk. torpedy (patrz także str. 70 km c. (USA) a. Objaśnienie. balistyczne pociski rakietowe wystrzeliwane z wyrzutni pod­ wodnych (SLBM). kierowanie w wiązce prowadzącej/komendy radiowe. masa. b . metoda naprowadzania. 35 km c. 330 kg b . 6. Talos RIM-8. Harpoon (RGM-84). 242). 2. (USA) a. 3. Pociski rakietowe klasy „woda-woda". 2. 300 kg b . były rakietami na paliwo stale. a. Pociski rakietowe klasy „woda-powietrze" (po lewej): 1. (po lewej) : 1. 4. Penguin (Norwegia) a. 200 km c. kierowanie w wiązce prowadzącej. 110 km c. rakiety przeciwlotnicze: A. 3. Exocet (MM-40). 5. 3. 3. klasy „woda-woda" C. stosowane na m o r z u w XVIII i XIX w. 635 kg b. bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. Gabriel (Izrael) a. zasięg c. 5. torpedy do zwalczania celów nawodnych. 1360 kg b . 770 kg b. kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny.Brytania) a. Przy niektórych typach brak danych. Niektóre z nich dzielą się także na inne kategorie. które niewiele różnią się od systemów naziemnych i lotniczych. klasy „woda-glębina wodna" D. kierowanie komendowe oraz aktywny system radiolokacyjny.5 kin c. 1. (Francja) a. 96 km c.rSrytania) c. bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. 3175 kg b. 68 kg. bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. Standard (SM-2ER). (USA) a. 4. 6. Obecnie występuje d u ż a różnorodność' morskich systemów pocisków rakietowych. Sea Killer Mk 2 (Włochy) a. Otomat (Włochy/Francja) a. 20 km c. b. 260 . 120 km c.

50 kg głowicę bojową. w wodzie . są pociskami rakietowymi na paliwo stałe. Bomba eksploduje na zaprogramowanej głębokości. Następnie pocisk rakietowy wynurza się nad zaprogramowany tor lotu i nastę­ puje odłączenie się bomby głębi­ nowej. „Terne" . samonaprowadzających się w spo­ sób pasywno-akustyczny (2). 10 k m c. podczas lotu . 1.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Pociski rakietowe klasy „woda-głębina wodna" (po prawej): Pocisk „Asroc" ma głowicę bojową . Ikara. 458 k g b . poprawiły skuteczność działania torped. przenoszącym ładunek nuklearny detonowany w wodzie.niekierowany. 261 . 1. Komputer przekazuje dane z sonaru okrętu. Ikara (Australia/ /Wlk. 135 k g b. (USA) a.torpedę bądtf ładunek nuklearny detonowany w wodzie. 2. Asroc i Ikara (po prawej). Subroc (UUM-44A). 1815 kg b . 3 k m c. Kierowanie i zwalnianie torpedy następuje przez sygnały sterujące z komputera. jeszcze pod wodą zapa­ la się silnik rakietowy. „Ikara" . Torpedowce i okręty pod­ wodne używają torped kie­ rowanych przewodowo (1). Układy kierowania (po prawej). niekierowany. których silniki napędzają akustyczną torpedę samonaprowadzającą się na cel. Używany jest przez okręty podwodne w zanurzeniu przeciwko nieprzyjacielskim okrę­ tom podwodnym. 56 k m c. jest pociskiem rakietowym dwustopniowym na paliwo stałe. Jeśli torpeda nie osiągnie celu przy pierwszym zajściu kontynuje „poszukiwanie celu" bądź wykonuje wielokrotne próby podejścia do atakowanego celu. kierowanie komendowe oraz torpeda akustyczna.torpeda akustyczna. kierowanie bezwładnościowe. i samonaprowadzającycn się w sposób aktywno-akustyczny (3). 3. 2. Może także przenosić ładunek nuklearny detonowany w wodzie. Asroc (RUR-5A). maksymalny zasięg sonaru (namierzanie akustyczne obiektów podwodnych) c. Po starcie. uzbrojonym w strategicznepociski rakietowe. 4. Asroc leci po torze balistycznym i uwalnia torpedę nad zaprogramowanym punktem. •^m0^% Subroc (po prawej).torpedę. (USA) a.Brytania) b. „Subroc" (wystrzeliwana z wyrzutni torpedowej okrętu podwodnego w zanurzeniu) ma ładunek nuklearny detonowany w wodzie. Terne (Norwegia) a.

1x18 MT c. Minuteman III. Trident C 4. . 8. W latach'1981-1986 dwieś­ cie pięćdziesiąt siedem bombow­ ców lotnictwa amerykańskiego zostało uzbrojonych w pociski „Cruise Missile"' napęd: turbinowy dwuprzepływowy kierowanie: TE RCOM masa: 1452 kg.(WNP) a. 3x150 KT c. 8x1-2 MT c. 10500 km d. prędkość marszowa: 660 km/godz. Mogą one przenosić także głowice konwencjonalne. 1977 r. 9500 km d. 1x1 MT c. ICBM b . 12000 km d. SS-19(WNP) a. 1959 r. 3000 km d. Strategiczne balistyczne jądrowe pociski rakietowe (po prawej): 1. (Francja) a. ma jeszcze napęd na paliwo stałe oraz układ kierowania bezwładnościowego. 7. SS-17. 7800 km d. uzbrojono siedemdziesiąt jeden okrętów. 262 Tomahawk i pociski samosterujące Amerykańskie pociski samosteru­ jące typu „Tomahawk" (1). składają się z tych samych podzespołów i spełniają także takie same zada­ nia strategiczne i taktyczne. max. 1975 r. (WNP) a. 4x200 KT c. (WNP) a. MSBS M-20. 930 km/godz. 8x100 KT c. 1975 r.(WNP) a. SS-20. W pociski „Toma­ hawk". SS-18 wz. każda o mocy 300 KT. Pocisk rakietowy (a). 1980 r. 6x200 KT c. (WNP) a. IRBM b. zasięg: 2500 km. SS-16. Mogą być" także uzbrojone w głowice nuklearne. głowica bojowa: konwencjonalna typu W 80. 2. 2. zespół bojowy c. 10. Znajduje się na uzbrojeniu okrętów pod­ wodnych (b). nuklearna do 250 KT. 234) b. 1978 r. 1977 r. 1976 r. i przewidziany jest do niszczenia strategicznych celów naziemnych. 1975 r. 10000 km d. (WNP) a. 13000 km d. rodzaj pocisku rakietowego (objaśnienie na str. Polaris A-3 (po lewej). W niniejszym podrozdziale położono nacisk na systemy wprowadzone w latach siedemdziesiątych.Strategiczne i taktyczne nuklearne pociski rakietowe Pociski rakietowe z głowicami nuklearnymi dzielą się na strategiczne i taktyczne (do wsparcia pola walki). ICBM b. 4. może być uzbrojony albo w jedną głowicę bojową o mocy ok. Marynarki Wojennej USA. (USA) a. Scarp (SS-9). 3x350 KT c. ICBM b. bądź w trzy głowice typu MIRV. 9. rok wprowadzenia do użytku. 1 MT. Sandał (SS-4). 1969 r. celność trafienia: prawdopodobnie do 1 m. (USA) a. w tym także pod­ wodnych. IRBM b . 5. TCBM b. 3. 6. TCBM b. Ostatnia wersja pocisku Polaris o zasięgu 4630 km. 3x300 KT (?) c. prędkość max: ok. dalsze informacje znajdują się na stronach 274 i 275. Objaśnienie: a. Uwaga: SS-20 składa się z d w u wyższych stopni SS-16. 1x1 MT c. ICBM b. i „Cruise Missile" (2). SLBM b. 12000 km d. zasięg d. SLBM b . 2000 km d. 5700 km d.

Pershing (po prawej). Ten pocisk rakietowy został opracowany przez Amerykanów przecie wszystkim jako taktyczny. Pocisk (a). 120 km. masa: 2700 kg. Radzieckie taktyczne pociski rakietowe. Na uzbrojeniu znajduje się Scud B i C . jest naj­ większym amerykańskim takty­ cznym pociskiem rakietowym (głowica bojowa o mocy ok. FROG7 długość: 9 m. który podczas lotu porównuje zaprogramowany tor lotu . Scaleboard (SS-12). zasięg: 270 km. napęd: jednostopniowy. Głowica jądrowa prawdopodob­ nie o mocy wybuchu 1 KT. zasięg: 60 km. Dzięki prostemu systemowi kie­ rowania bezwładnościowego (c). (po prawej): 1. 3. wystrzeliwany jest z wyrzutni samobieżnej (o). paliwo stałe. francuski taktyczny. osiąga on cel na polu bitwy. nuklearny pocisk z uproszczo­ nym systemem kierowania bezwładnościowego o zasięgu 120 km.25 m. i ma system samonaprowadzania w końcowej fazie lotu.zawarty w pamięci komputera . masa: 6300 kg. . długość: 11. głowica bojowa: konwencjonalna z ładunkiem nuklearnym. rakietowe paliwo ciekłe. Scud C . 400 KT). systemu kierowania i napędu podobny jest do pocisku typu Scud. głowica bojowa: konwencjonalna z ładunkiem burzącym bądź z ładunkiem nuklearnym. startuje z wyrzutni na ciągniku siodłowym (b). „Pluto" może być wystrzeliwany z wyrzutni na czołgu AMX-30 (b). 2. niekierowany: brak. napęd. Lance (po prawej). Jest wyposażony w radar korelacyjno-powierzchniowy.450 km.Pluto (po prawej). Pociski rakietowe typu Scud (SS-1). Ze względu na wysoką dokładność trafienia celu posiada niewielką głowicę bojową. zasięg 800 km. Zasięg pocisku z głowicą o mocy wybuchu 15 lub 25 KT wynosi ok. Głowica bojowa zawiera sześć lub dziewięć ładunków samonaprowadzających się na cele (c). 7 znajdują się na wyposażeniu armii WNP.z rzeczywistym obrazem przelotu. nuklearny pocisk rakietowy (a). Pershing li (a). Pociski FROG 3. 4. Pocisk p o d względem długości. Typu FROG. kierowanie: bezwładnościowe. lecz ma większą średnicę.

BIOLOGICZNA I JĄDROWA W rozdziale tym zajmiemy się niektórymi ze środków masowego rażenia. 1956 r. Na końcu przedstawimy sposoby użycia broni biologicznej. w połudruowej Australii. Próbny wybuch jądrowy (na sąsiedniej stronic). ale efekty ich działania mogą być całkowicie odmienno. w jego dłoniach widoczna pompka 7. ale na szeroką skalę użytego od II wojny światowej w postaci masowych bombardowań bombami zapalającymi. rurką wskaźnikową. że ich działanie może rozprzestrzeniać się w nieprzewidywalny sposób. takie jak gazy bojowe. Żołnierz radziecki (po prawej). podczas ćwiczeń w wykrywaniu skażeń chemicznych na pozorowanym polu walki. od dawna zresztą wykorzystywanego w technice wojennej. Dodatkowo wyposażony w przenośny sygnalizator skażeń radioaktywnych. Wszystkie środki masowego rażenia charakteryzują się tym.Rozdział siódmy BROŃ CHEMICZNA. O m ó w i m y również czynniki działania niszczącego oraz wojskowe zastosowania broni jądrowej. Środki te mogą być przenoszone za pomocą systemów broni pokazanych uprzednio. na poligonie Maralinga. tworzące „siatkę". 264 . Posługuje się on przyrządem rozpoznania chemicznego wz 54. użyte podczas I wojny światowej. Zabiegu tego dokonano w celu dokładnego pomiaru wielkości kuli ognistej i chmury pyłów w kształcie grzyba towarzyszących wybu­ chowi jądrowemu. wprowadzonej w tej książce klasyfikacji. uzyskano wystrzeliwując rakiety na paliwo pozostawiające wyraźny ślad. Zaliczamy tu środki chemiczne. Smugi dymu widoczne na tle nieba. nie mieszczącymi się we wcześniej. Do broni chemicznej m o ż e m y zaliczyć zastosowanie ognia. niszcząc przy tym siłę żywą.

.

Artylerii od dawna używano do wywoływania pożarów budowli i statków. dlatego będą one omówione dokładniej. Niektóre z tych substancji zapalają się samorzutnie. zapalającym się samorzutnie przy kontakcie z powietrzem. żywicy. Pokazano radziecką konstrukcję 1JPO-50. siarki. Miotano je za pomocą różnych maszyn oblężniczych. Duże miotacze montowane są leż niekiedy na czołgach. Magnez w postaci metalicznej stosowano w lotni­ czych bombach zapalających. Plecakowy miotacz płomieni (powyżej). Większość z nich wypełniana jest białym fosforem. zwraca uwagę specjalna odzież ochronna. w tym również z wapnem. Prześledzimy sposoby używania ognia jako broni. łojem i terpentyną. a ciecz zapalana jest elektrycznie. Zastosowanie ognia w starożyt­ ności (po lewej).Broń zapalająca Od niepamiętnych czasów ogień był używany jako groźna broń. Pokazano brytyjską „bombę ognistą" wystrzeliwaną z dziewiętnas­ towiecznych dział gladkolufowych. Ręczne miotacze płomieni (powyżej). Umożliwiają wyrzuca­ nie płonącej cieczy. Wojska regularne wyposażone są w etatowe środki w postaci granatów zapalających (2). Jest to zwykła butelka napełniona benzyną. W Bizancjum powszechnie używano jako broni wojskowej „ognia greckiego". Wprawdzie bomby zapalające zrzucano z pokładów sterowców lub samolotów podczas I wojny światowej. głównie ze względu na trudności związane z wytworzeniem ognia na polu walki. Maksymalny zasięg wynosi 70 m. Bomby zapalające (powyżej). „koktajl Mołotowa". Można wywoła? również samozapłon rozlanej po rozbiciu o przeszkodę benzyny. zgromadzonej w zbiorniku ciśnieniowym. 266 .13. stosowanej już na skalę strategiczną. choć przez długi okres miała ona ograniczoną skuteczność. wypełnianych grubymi płytkami tego metalu. Pokazano wygląd współczesnego żołnierza amerykańskiego uzbrojonego w tego rodzaju broń. wypełniane były prawdopodobnie pochodnymi ropy naftowej. inne wymagają stosowania specjalnych utleniaczy. Skorupę takiego pocisku wypełniano mieszaniną saletr}'. Pociski zapalające miotane ręcznie (powyżej). są również takie. sulfidem antymonu. to jednak masowe bombardowa­ nia tego rodzaju bombami zaczęły się w latach II wojny światowej. zapoznamy się z niektórymi współczesnymi środkami zapalającymi. jej zapalenie następuje u wylotu rury miotacza. Butelka zapalająca (1). atakowano tereny zurbanizowane. Zawartość zbiorników wystarcza na oddanie kilku 2-3 sek. 3. Brytyjska bomba 30-funtowa (ok. Ma ona 3 zbiorniki o poi. tzw. przedstawia najważniejsze środki i materiały zapalające stosowane w XX w. Po raz pierwszy broń lego rodzaju zastosowano podczas 1 wojny światowej. dodając odpowiednie środki chemiczne. Tablica (po prawej). które wymagają wymuszonego zapalenia. Używa się również podręcznych miotaczy płomieni jednorazowego użytku. Zwiększało to intensywność spalania.6 kg) z czasów II wojny światowej. Pociski zapalające i małokalibrowa amunicja zapalająca są stosowane nadal. Do miotania płomienia służył specjalny syfon. „slrzałów". Do jego wytworzenia używano jako podstawowego surowca ropy naftowej mieszanej z rozmaitymi dodatkami. Niektóre z nich palą się wyko­ rzystując tlen zawarty w powie­ trzu. Pociski zapalające (powyżej). Szyjkę butelki zatyka się łatwopalnym materiałem. Głównym środkiem przenoszenia broni zapalającej stały się bomby lotnicze. Za pomocą broni zapalającej.3 1 na mieszankę zapalającą. Naczynia wypełnione palną cieczą stosowano już podczas wojen w pierwszych pięciu wiekach naszej ery.

Począt­ kowo stosowano w tym celu sole kwasu naftenowego i palmitowego (naflen glinu i palmit Efekt „burzy ogniowej" (po prawej). spalał się w miejscu upadku bomby. c. Brzechwy statecznika b. Mieszaninę palną zwaną na­ palmem. Po uderzeniu o ziemię wybuch małego ładunku wybuchowego odrzucał ogon ze statecznikiem. US Navy MK 78 Mod 2. Ładunek termitu glinu). Jeśli zrzuci się dostatecznie dużo bomb zapalających np. Oplot z liny e. Powstawała przy tym tak wysoka temperatura. b. Tego rodzaju bomby zrzucano ze sterowców niemiec­ kich (Zeppelinów). Zapalnik b. W momencie uderzenia o ziemię roztopiony metal rozpryskiwał się razem z płonącym ładunkiem żywicy. ZapalniK e. było wystrzeliwanych kolejno 7 kaset z materiałem palnym. co wzmaga intensywność procesu spalania.Broń c h e m i c z n a . obszary leśne itp. Tym samym. Żywica d. impuls ogniowy inicjował zapalenie się ten nit u w ypełn łającego bombę. Ze względu na sposób palenia zastosowanego w nich środka dzielą się na dwa zasadnicze typy: A. a. Paliła się punktowo. jedna z kilku od­ mian tego typu będących w uz­ brojeniu amerykańskim w latach sześćdziesiątych i siedemdzie­ siątych. wynaleziono w 1943 r. na miasto. a z kadłuba bomby. ruchomy detonator uderzał w stałą iglicę. na obrzeżu powstanie strefa obniżonego ciśniema. Niewielki ładunek wybuchowy miał na celu odstraszanie ludzi usiłujących gasić pożary. Ładunek termitowy umieszczony w przedniej części kadłuba. Waga 1 kg. Bomba napalmowa 750 funtów (po prawej). na Wielką brytanię już w 1915 r. B. wówczas ciepło wytwarzane nad centrum pożaru powoduje unoszenie się olbrzymich ilości gorących gazów. charakteryzujące się przedłużonym czasem palenia i dużą przyczepnością do podłoża. pożary skupione. Niemiecka bomba typu BI EZB (po prawej). W czasie 11 wojny światowej stwier­ dzono. Ponieważ ma to charakter reakcji łańcuchowej. W wyni­ ku wstrząsu wywołanego upadkiem. f. Pręt bezpiecznika d. wywoła to tzw. mogą być używane do ataków na siłę żywą. Perforowany kominek metalowy wypełniony termitem c. To z kolei. które powodowały żelo­ wanie ropy. Wytwarzają one intensywny płomień skupiony w punkcie upadku bomby. przy czym czas palenia wydłuża się dwa do trzech razy w porówna­ niu ze zwykłym napalmem. że metalowa wkład­ ka całkowicie się topiła. inicjowało zapalenie się magnezowego kadłuba bomby. Pierwsze bomby zapalające (po prawej). żywioł staje się niemożliwy do opanowania. Bomba spadała na małym spadochronie. powodując zapalenie się wkładki termitowej. w postaci cieczy. 267 . stosu­ je się je do wzniecania pożarów w budynkach jak i miejscach kon­ centracji sprzętu pancernego itp. Punktowe. zwiększając jej ełekt zapalający . tworząc jedno ognisko. Obecnie stosuje się Napalm B. Podstawa metalowa a. Powoduje to zassanie mas zimnego powietrza ku środkowi ogniska pożarów. Jej nazwa pochodzi od pierw­ szych liter nazw substancji zagęszczających dodawanych pierwotnie do ropy lub innych ciekłych węglowodorów. C. Była to niezwykła konstrukcja. Statecznik z blachy stalowej Skorupa magnezowa Otwory zapałowe Detonator Iglica Ładunek wybuchowy I 1 a. Rozpryskowe. Zapalnik zaczynał działać w momencie zwolnienia bomby. Jego istotnymi składnikami są zagęszczacze polistyrenowe. Po upadku powodują rozrzucenie płomienia na dużym obszarze. w czasie 10 minut. biologiczna i j ą d r o w a Lotnicze bomby zapalające (po prawej). Statecznik bomby (blacha stalowa) c. z 11 wojny światowej. Brytyjska bomba zapalająca 25 funtowa (po prawej). Istnieją również inne rodzaje napalmów nowej generacji. Płonie wytwarza­ jąc temperaturę 850 st. zwiększając skuteczność bomby. Pokazana odmiana za­ wierała 416 litrów napalmu. ben­ zen i benzyna. e. Dzięki temu Napalm B. występowanie zjawiska nazwanego „burzą ogniową". jest znacznie skuteczniejszy. d. Ładunek inicjujący (powodował również odrzucenie statecznika) f. Pierwsza kaseta zapalająca g.

Ostatnią grupą BST są środki pośrednie. Skuteczność i trwałość działania gazów bojowych zależą w dużej mierze od lokalnych warunków. która wywoła 50 % zgonów wśród porażonych. substancji roślinobójczych. Około 1. tym samym tlen nic dociera do komórek ciała. era wojny chemicznej zaczęła się dopiero 22 kwietnia 1915 rv kiedy to po raz pierwszy użyto gazu bojowego pod Ypres. zwłaszcza przy dużej wilgotności powietrza. Gazy bojowe. 268 . Działanie takie cechuje środki: paralityczno-drgawkowe. Inne BST mogą wywołać rozległe obrażenia. Są to środki z grupy parzących. chroni oczy. Skutecznym sposobem ochrony jest zastosowanie speq'alnej odzieży i maski filtracyjnej (po lewej). mogą być śmiertelne dla organiz­ mu ludzkiego. władze ZSKR przyznały się do posiadania 50000 ton bojowych środków chemicznych.1% wszystkich strat poniesionych przez walczące armie zostało spowodowane użyciem gazów bojowych. (Dane przytoczono za „Środki chemiczne w wojnie światowej" autorstwa A. duszące. Prentissa. środki duszące prowadzą do wypełnienia płuc płynami fizjologicznymi. Pokaza­ ny brytyjski model odzieży och­ ronnej chroni ciało przed przeni­ kaniem środków trujących przez skórę. rękawic gumowych (c). skórę i drogi oddechowe.M.Broń chemiczna Pomimo stosowania trucizn jako narzędzia zbrodni od niepamiętnych czasów. Maska przeciwgazowa typu filtracyjnego (a). Wykaz (po prawej). trujące gazy paralityczno-drgawkowe zostały użyte przez wojska irackie w 1984 r. Dawka śmiertelna jest to taka ilość substancji trującej. Osiągnięto to poprzez zas­ tosowanie impregnowanego pa­ pieru (b). Środki pa­ rzące działają na odkrytą tkankę. Bojowe środki trujące (BŚT). Dzieli się je na drażniące i psychochemiczne. które stosowane są po dzień dzisiejszy przez siły policyjne do tłumienia rozruchów. podaje dokładniejsze informaq"e o wybranych substancjach. rodzajów środków chemicznych stosowanych jako gazy bojowe. środki atakujące krwioobieg wiążą się z hemoglobiną. Bojowe środki trujące mogą wnikać do organizmu wieloma drogami. w postaci n p .) W grudniu 1987 r. wyrażone w tvsiącach ton. i pończoch ochronnych (d). 1937. Również w tym okresie zastosowano gazy drażniące. Pomimo podpisanych konwenq*i i powszechnego potępienia przez opinię publiczną świata..' ogólnotrujące. Tabela pokazuje ilości gazów bojowych zużytych przez strony konfliktu. Gazy drażniące i her­ bicydy omówiono na następnej stronie. Środki paralityczno-drgawkowe atakują centralny układ nerwowy. Użycie gazów bojowych w I wojnie światowej (po prawej). podczas zmagań ł wojny światowej. Ter­ min „ogólnotrujące" odnoszony jest do szeregu substancji będą­ cych silnymi truciznami o kom­ pleksowym działaniu. Tabela (poniżej). Podrażniające BST powodują czasową niezdol­ ność do działań. a zwłaszcza od pogody. co izo­ luje organizm od wpływów zew­ nętrznych. wydane w Nowym Jorku .

Spłonka inicjująca 3. Niemiecki pistolet sygnałowy P2A1 przystosowany do wystrzeliwania granatów łzawiących. ataki falowe) podczas I wojny światowej wykonywano w opisany niżej sposób. Tym samym pozbawia się przeciwnika osłony jaką daje roślinność. Zawleczka zabezpieczająca 2. Butle z gazem (A). 1. Wystrzeliwuje się z niej różne typy granatów na odległość do 100 m. 2. Zwykle pali się wydzielając gryzący dym. 269 . otwierano jednocześnie zawory wszystkich butli. skorupa pocisku Wyrzutnia Livensa (powyżej). z czasów I wojny światowej. Własne oddziały postępujące za chmurą gazową musiały być" wyposażone w maski przeciwgazowe.5 cala. 1. Brytyjski nabój gazowy typu L3A1 do pistoletu specjalnego kal 1. (tzw. Paląc się wydziela gaz C N I . miotacza min lub moździerza. Typowy granat łzawiący (powyżej). Amerykański granat typu USA BC-M25A2 z gazem łzawiącym. Niemiecki pocisk gazowy (powyżej). lub amunicji gazowej do strzelb i granatników (C). które powodują zniszczenie liści. „łyżka" zapalnika 5. za pomocą defoliantów. Przewody elektryczne 3. Lufa cienkościenna 4. a. są obecnie powszechnie stosowa­ ne do rozpędzania tłumów podczas zamieszek. Otwór w skorupie. Gazy łzawiące mogą być stosowane w postaci aerozoli (A). chmury gazu (C). Ładunek zapalający 4. w praktyce stosowano to podczas wojny wietnamskiej. Francuski miotacz gazu typu 63 FDM. Wystrzeliwano go z tzw. Ładunek miotający E Pośrednie metody użycia broni chemicznej. Współ­ czesnym przykładem podobnych działań może być opryskiwanie wielkich połaci leśnych (np. Już w starożytności np. b. płynęły w kierunku okopów nieprzyja­ cielskich. Przy upadku pocisku zapalnik powodował wybuch niewielkiego ładunku. Tzw. 1.5 cala. brytyjska prosta wyrzutnia pocisków gazowych z czasów I wojny światowej. Tego typu moździerze wkopywano w ziemię. Środek chemiczny wraz z mieszanką pirotechniczną 6. w rzędach po 25 luf. Powyżej okazano schematycznie oprysiwanie za pomocą samolotu. Gdy wiał sprzyjający wiatr (B). którym wyrzucany jest gaz. wszystkie lufy odpalano jednocześnie. 1. Pyrotechnic. granatów ręcznych (B). a. biologiczna i jądrowa Chmura gazowa (powyżej). umieszczano na pierwszej linii okopów. c. Zbiornik z ciekłym gazem 5. Może wyrzucać strumień gazu CŚ przez 30 sek. Brytyjski pistolet sygnałowy (Pistol. 3. starano się zatruć źródła wo­ dy. Pierwsze ataki gazowe.Broń chemiczna. Strzelba-granatnik Smith and Wesson 210. co rozrywało skorupę pocisku i rozpraszało skroplony gaz. dżun­ gli). Dzięki tego rodzaju substancjom siły porządkowe uzyskują dodatkowy skuteczny środek pozwalający wyeliminować użycie broni palnej. Nr 4 MK 1/1). ładunek wybuchowy c. z których korzystał przeciw­ nik w obleganej twierdzy. komora zapalnika b. ł a d u n e k wybuchowy 6. Miotacze granatów łzawiących (po prawej). skroplony gaz d. Gazy drażniące (po lewej). Worki z piaskiem 2. używany niekiedy do wystrzeliwania nabojów z gazem CS.

Po uruchomieniu zapalnika.000 t TNT. powoduje to odparowanie materii. prędkością nieco większą niż prędKOŚć dźwięku (230 m/sek). przy czym zachodzi identyczna reakcja. Powstaje charakterystycz­ na chmura w kształcie grzyba. (tj. zwanej jądrową. Otaczające punkt zerowy powietrze nagrzewa się'do 10 000 000 st. C i tworzy kulę ognistą. Jeśli kula ognista dotknęła powierzchni ziemi.:l spowolniony swobodny neutron. Ekran odbijający neutrony c. Zjawisku. nakłada się na falę pierwotną (a). Do zapoczątkowania reakcji łańcuchowej rozszczepienia jąder potrzebny jc. W ten sposób. Każdy atom ma jądro złożone z protonów i neutronów. i. 4. W czasie wybuchu ładunku jądrowego o mocy 1 kilotony (KT) wydziela się taka sama energia. zwana megatoną . a następnie płaszczem . że największą skuteczność bojową wybuchu powietrznego uzyskuje się (w zależności od mocy użytego ładunku jądrowego). który trafia w jądro uranu. Wykorzystuje reakcję rozszczepienia jąder uranu U 235 lub plutonu Pu 239.czynniki rażące wybuchu jądrowego. Razem z pyłami zostaje ona zassana ku górze. Mechanizm jądrowej bomby jednofazowej (powyżej). równoważnikiem trotylowym. w punktach przecięcia obu tych fal (c). rozpadających się na dwa inne. Kula ognista wytwarza promieniowa­ nie cieplne rozchodzące się kuliście z olbrzymią szybkością. Zapalnik b. tj. Energię wybuchu jądrowego mierzy się tzw. W wyniku zderzenia jądro uranu rozpada się na dwa inne lżejsze jądra. sposobami jej przenoszenia oraz omówimy skutki jej działania. przy czym kula rozrzedza się szybko i porywa za sobą pyły z powierzchni ziemi. W wyniku tego rozpoczyna się reakcja łańcuchowa. przy rozpadzie 0. Broń jądrowa jednofazowa (powyżej). Tłok £. Część fali odbija się od gruntu. Źródło neutronów g. Następnie zajmiemy się rodzajami broni jądrowej. 2. Zjawisko to wykorzystano w broni. Masę podkrvtyczną"uranu U 235 lub plutonu Pil 239. wybuch małego ładunku mio­ tającego wrzuca źródło neutro­ nów do kadłuba bomby. wokół którego krążą elektrony.xl0-' 2 ). odpowiada energii wybuchu 1. W efekcie fala czołowa ma charakter rozrz. Ładunek miotający źródło neutronów e. w której nie może dojść do samo­ rzutnej reakcji łańcuchowej) ota­ cza się ładunkiem wybuchowym. Swobodne neutrony zderzają się z dwoma kolejnymi jądrami. lżejsze pierwiastki.45 kg uranu U 235. Za falą cieplną pojawia się fala podmuchu. 3.000. taką. Po przejściu fali uderzeniowej . a. Zjawiska towarzyszące wybuchowi jądrowemu (powyżej) . Źródło neutronów po wystrzeleniu i. stwierdzono bowiem. następuje dwukrotny wzrost ciśnienia i prędkości. Kula ognista nie musi się stykać 7 powierzchnią.kadłu­ bem odbijającym neutrony. przy'doko­ naniu eksplozji na wysokościach od 600 m do 15200 m. bliżej epicentrum mająca charakter fali uderzenio­ wej. Większa jednostka. dalej przebiega ona już lawinowo. Wskutek tego masy powietrza zaczynają gwałtownie przemieszczać się ku epicentrum wywołując gwałtowny huragan — prędkość wiatru dochodzi do 1000 km/godz. 4. uwalnianych jest ponad 36 megawatów' energii.Broń jądrowa Materia zbudowana jest z atomów. Jedno­ cześnie wybucha właściwy ładu­ nek wybuchowy powodując ściśnięcie materiału rozszczepial­ nego do masy nadkrytycznej. 3.Na następnych stronach omówimy metody wywołania eksplozji nuklearnych i towarzyszące im zjawiska. powstaje ogromna strefa obniżonego ciśnienia. której towarzyszy znaczne nadciśnienie. Jeśli z jądra zostanie wyrzucony neutron. Towarzyszy temu wyzwolenie d w u swobodnych neutronów i 32 pikowatów energii (piko-tj. temu towarzyszy unoszenie się kuli ognistej ku górze. Uran ściśnięty do masy krytycznej 270 . W czasie wybuchu wydziela się promieniowanie świetlne w postaci niezwykle silnego błękitnawego światła i dużej ilości ultrafioletu. za czołem fali powstaje strefa podciśnienia. 2. 1. Porusza się ona z. Komory z materiałem wybuchowym d. Masa podkrytyczna n. jak w czasie wybuchu 1000 t TNT (trotylu). towarzyszy temu wyzwolenie dużych ilości energii.edzeniowej fali Macha. lala odbita (b).

wyzwala się znacznie mniej energii niż podczas rozbicia jądra uranu (plutonu). zwana powszechnie wodorową. paliwo Broń jądrowa trójfazowa (po lewej). Deuterek litu otacza się płaszczem U 235 lub Pu 239. W tej właśnie fazie wydziela się najwięcej energii.jego masa winna być co najm niej równa tzw. Ten z kolei otacza się płaszczem z U 238. Synteza jądrowa. Synteza deuteru (powyżej). masie krytycznej tj. Mieszanina deuterku i trytku litu 9. Tryt jest to izotop wodoru o liczbie masowej 3. nie ma tu też problemów związanych z masą krytyczną. to dzięki nieporównywalnie mniejszym wymiarom atomów deuteru czy trytu. Uran 235. 1. Ładunek konwencjonalnego materiału wybuchowego 3. 1. musi zostać zgro­ madzona pewna ilość uranu . 271 . Deuter jest lo izotop wodoru o liczbie masowej 2. jako materiału rozszczepialnego użyto uranu 235. Ekran neutronów 5. że całość uranu ulega rozszczepieniu. a) Atomy deuteru i trytu zderzają się. e 1. wyzwala się przy tym duża ilość energii i jeden neutron. Dzięki energii uzyskanej z eksplozji jądrowej. Przyjęto założenie. dając w efekcie atom izotopu helu o liczbie masowej 3. Uran (masa podkrytyczna) 6. Materiały potrzebne do uzyskania paliwa termojądrowego są o wiele tańsze i łatwiejsze do zdobycia od materiałów rozszczepialnych. Pojemnik ocnronny ź ołowiu W tabeli (powyżej). co dostarcza dużych ilości energii. Masa drugiej części uranu została dobrana tak. dwa atomy deuteru zderzają się. Ab\' mogło dojść do wybu­ chu jądrowego. Ich jądra łączą się. że pojedynczy samolot lub pocisk rakietowy jest w stanie wywołać zniszczenia na tą samą skalę. porównano objętości i masy uranu 235 i TNT przy odpowiadających im energiach wybuchu. W wyniku eksplozji niewielkiego ładunku wybuchowego. b) W wyniku tego powstaje jądro helu o liczbie atomowej 4. biologiczna i jądrowa „Little Boy" (powyżej). lub Pluton 239 8. często nazywana termojądrową lub woaorową. wybuch taki wytwarza dużą ilość substancji promieniotwórczych. Wydzielające się przy tym szybkie neutrony owodują rozszczepianie jąder 238. tak nazwano bomfję zrzuconą na Hiroszimę. mniejszej od masy krytycznej. Dlatego w pokazanej bombie. Zapalnik ciśnieniowy 2.Broń chemiczna. termojądrowe przy tej samej masie daje 3-4 krotnie więcej energii niż materiały rozszczepialne. Tłok 3. takiej w której dochodzi do samorzutnej reakcji łańcuchowej. klasyczna bomba wodorowa. Uran 238 7. Tak wielka koncentracja wyzwalanej energii w praktyce oznacza. Ładunek wybuchowy 2. Uran (masa podkrytyczna) 4. co tysiące bombowców przenoszących broń konwencjonalną. Źródło neutronów 4. Następuje również sześciokrotne zwiększenie emisji neutronów. Materiał wybuchowy 6. Dzięki warunkom wytworzonym przez wybuch jądrowy możliwa stała się synteza" (fuzja). od pewnej masy uranu 235. W tej 20 kilotonowej bombie. co wywoływało wybuch jądrowy. 2. mały kawałek zostawał połączony z resztą uranu. W pierwszej fazie dochodzi do reakcji łańcuchowej i towarzyszą­ cej jej eksplozji jądrowej. Ekran neutronów 5. Urządzenie inicjujące Podobnie skonstruowana jest broń jądrowa dwufazowa tj. by masa obu kawałków tworzyła masę krytyczną. lub He 4. jąder lekkich pierwiastków. odizolowano niewielką ilość uranu. Chociaż podczas syntezy atomu He 3. wykorzystuje zupełnie inne zjawisko niż rozszczepienie jąder. Wytworzona energia powoduje zapoczątkowanie reakcji syntezy deuteru i trytu. przy czym wydziela się olbrzymia ilość energii i jeden swobodny neutron (3). Bron termojądrowa. nie występuje tu jedynie warstwa U 238. Synteza deuteru i trytu (powyżej).

3500 / 257 7. Wydzielające się promieniowanie przenikliwe (składające się z promieniowania gamma i neutronów) oddziały wuje na istoty żywe w wyjątkowo niebezpieczny sposób i choć jest niewidoczne. Wyparowywują metale B. promieniowanie przenikliwe i skażenie promieniotwórcze. fala podmuchu.porównaj poniżej). Nadciśnienie w poszczególnych strefach rażenia. Tabela poniżej podaje zasięgi stref dla bomb o większej mocy. Trzeci stopień oparzeń (martwica) F. 1400/112 700 / 77 9. 14000 / 766 3. 85 % energii zostaje wyzwolone w postaci energii cieplnej. W górnej części planu pokazano zasięg skutków działania impulsu cieplnego z wyodrębnionymi strefami zniszczeń. Założono. 7000 / 466 5. Drugi stopień oparzeń (pęcherze) G. Podczas wybuchu powietrznego. a w dalszych odległościach jej gwałtowne spalanie. Skutki działania promieniowa­ nia cieplnego i fali uderzeniowej (po prawej). Impuls cieplny powoduje parowanie materii. Metale topią się C. ale znaczna jej część zamieniona zostaje w falę podmuchu. z epicentrum nad miastem Manchester. 4900 / 362 6. Poszczególne strefy zostały omówione poniżej. Fala podmuchu działająca w postaci fal ueferzeniowych wywołuje powstanie niezwykle gwałtownych wiatrów.Skutki wybuchu jądrowego Głównymi czynnikami wywołującymi zniszczenia podczas wybuchu jądrowego są: promieniowanie cieplne. fabryk itp. W dolnej części diagramu pokazano zasięg działania fali uderzeniowej. Okręgami zaznaczono strefy /niszczeń wywołanych falą uderzeniową. Przedstawiono hipotetyczną sytuację jaka zaistniałaby po wybuchu powietrznym ładunku o mocy 100 KT. Drewno pali się lub ulega zwęgleniu E. że epicentrum wybuchu znalazłoby się w pobliżu Pentagonu. 50 % fala uderzeniowa b. Strefy zniszczeń wywołanych przez falę cieplną oznaczono G (opis zniszczeń . Ostatecznie cała energia rozkłada się w następujący sposób: a. Rozkład energii powietrznego wybuchu jądrowego (po lewej). 10500 / 611 4. 5-6 Zrujnowane zostają domy mieszkalne 6—7 Przewracają się pojazdy 7—8 Uszkodzenia budynków murowanych 8-9 Uszkodzenia budynków drewnianych Zasięg zniszczeń (powyżej). 2 1 0 0 / 1 6 8 8. Guma t tworzywa sztuczne zapalają się D. Skutki wybuchu bomby jądrowej o mocy 20 KT przedstawione na planie Waszyngtonu. Pierwszy stopień oparzeń (rumień) 21 3i Strefy działania rażącego fali uderzeniowej 0-1 Całkowite zniszczenia 1-2 Zniszczenia konstrukcji betonowych 2-3 Większość budynków ulega zniszczeniu 3-4 Budynki wielokondygna­ cyjne zostają uszkodzone 4—5 Zrujnowane zostają urządze­ nia przemysłowe. Głębokość stref zmienia się proporcjonalnie. w zależności od mocy użytego ładunku. Poniżej podano nadciśnienie wyrażając je w k p / m 2 i szybkość wiatru wyrażoną w km/h w poszczególnych strefach. 272 . 21000 / 1078 2. powstałych w wyniku wybuchu strategicznego ładunku nuklearnego. na tle mapy Wysp Brytyjskich. 1. 10 % skażenie promieniotwórcze d. oznaczone jako 8-9. 35 % fala cieplna c. wywołuje śmiertelne skutki. 5 % początkowe promieniowanie przenikliwe Strefy działania rażącego promieniowania cieplnego A. oznaczonymi od A do G. Strefy zniszczeń oznaczone) 1-9.

Bomba o mocy 1 MT. Skutki promieniowania Przybliżony poziom promieniowania początkowego (po prawej). w górne warstwy stratosfery (b).4 km (c). będzie miała falę podmuchu iden­ tyczną do wytworzonej przez bombę o mocy 10 MT. Np. wchodzące w jej skład atomy zostają zjonizowane. milifadach (RAD. Przy niewielkiej mocy użytego ładunku jądrowego grzyb nie jest wysoki i mieści się w troposferze. Natomiast przy wybuchu ładunku wielkiej mocy.2 km (b). wybuchająca tak jak w (b). B. Tabela pokazuje skutki działania promieniowania jonizującego (a. mury ceglane a nawet ołów. Tkanka żywa pochłania 14% więcej promieiiiowania niż powietrze. Dzięki temu cząstki pyłów mogą być przenoszone przez wiatry na olbrzymie odległości. działanie fali pod­ muchu na poziomie gruntu stano­ wić będzie zaledwie 1/5 tego co uzyskalibyśmy detonując te samą bombę na wysokości ok. Wysokość. i milirentgenach (mR). Może to powodować skażenia na skalę światową (c). wybucha­ jącą na wysokości 2. przy czym przenika przez wodę. obłok pyłów może sięgnąć wysoko. 2. Materia ta wraz z odparowanymi częściami korpusu bomby jest silnie bombardowana strumienia­ mi neutronów towarzyszącym pierwotnemu promieniowaniu wybuchu. spowoduje to odparowanie i zassanie dużych ilości materii. a następnie ulegają samorzutnemu rozpadowi. opadają na ziemię w postaci silnie radioaktywnego pyłu. w określonych odległościach i przy określonej mocy ładunku jądrowego. cllatcgo wprowadzono pojęcie dawki napromieniowania odnoszące się do organizmów żywych . Gdy pary te wystygną. beton. Optymalna wysokość" po­ wietrznego wybuchu jądrowego (powyżej). ziemię. jeśli bomba o mocy 1 MT wybuchnie na wysokości ok. 273 . Promieniowanie mierzone jest w rentgenach (R). Kiedy kula ognista wybuchu jądrowego dotknie powierzchni ziemi. zwanego skażeniem promieniotwórczym. Przenikając przez żywe tkanki promienie (wywołują naruszenie struktury molekularnej. Tym samym zasięg skażeń promieniotwórczych jest niewiel­ ki i ma znaczenie lokalne (a). Z niej właśnie powstaje grzyb atomowy.4 km (a).podaje się ją w radach. Jednostki te oznaczają stopieii jonizacji atomów ośrodka poddanego działaniu promienio­ wania przenikliwego. mRAD) lub w remach i milircmach. b i o l o g i c z n a i j ą d r o w a Przenikliwego (po prawej). Skażenie promieniotwórcze (powyżej).Broń c h e m i c z n a . lub gdy dawka promieniowania została pochłonięta w ciągu 1 godziny. na której wykonano wybuch jądrowy ma istotny wpływ na osiągnięte efek­ ty. 1. Promieniowanie typu gamma. y) na organizm człowieka przy jednorazowym naświetleniu. wydzielone w pierwszych sekundach wybuchu jądrowego oddziaływujc w promieniu wielu setek metrów.

264 e. Porównanie (po prawej). Pocisk wielogłowicowy z głowicami przeznaczonymi do niszczenia niezależnych celów (MIRV). obecnie w uzbrojeniu znajdują się pociski wielogłowicowe o dużej dokładność trafienia. Pierwsze pociski rakietowe przenosiły tylko jedną głowicę jądrową. został on już zastąpiony przez wielkie mocarstwa innymi. Od lat pięćdziesiątych. Głowice maja wła­ sne silniki rakietowe i układ stero­ wania sprzężony z komputerem. Ostatni odcinek lotu głowice pokonują samodziel­ nie. Głowice nuklearne mogą być przenoszone w: (A) bombach zrzucanych 7 samolotów. Chiny ok. 3. Pakistan dysponuje materiałem rozszczepialnym na 1-7 głowic. Wiatach pięćdziesią­ tych i sześćdziesiątych monto­ wano na nich głowice o wielkiej mocy mierzonej w megatonach. te ostatnie mają wprowadzić w błąd systemy antyrakietowe nieprzyjaciela. Indie dysponują materiałem rozszczepialnym na 12-38 głowić. Poszczególne głowice charakteryzują się dużą dokładnością trafienia i niewielką mocą. Pocisk wielogłowicowy (MRV) jest lak zaprojektowany. wystrzeliwane są głowice bojowe i pozorne. Rodzaje głowic nuklearnych stosowanych w pociskach rakietowych (powyżej). wody lub powietrza. I )zięki wspomnianym właściwoś­ ciom pociski wielogłowicowe sta­ nowią większe zagrożenie dla prze­ ciwnika niż pociski wcześniejszych generacji. Sposoby przenoszenia (po prawej). Głowice zmierzają indywidualnie do celów oddalonych od siebie o wiele kilometrów. istniejących obecnie arsenałów strategicznych broni jądrowych (dane po układzie SALT II. Rosja. 'Brytania 192 f. który musi w swych planach brać p o d uwagę możliwości niszczące tej broni. Gdy tor lotu takiego pocisku zaczyna opadać. Francja 512 d. System taki zastosowano po raz pierwszy w pociskach strategicznych w latach 1970-71. nazywanymi MIRY i MARY. sposoby przenoszenia głowic jądrowych do celu. zmieniły się środki ich przenoszenia. Pełniejsze informacje na temat pocisków rakietowych z głowicami jądrowymi zawarto w rozdziale szóstym. nowszymi systemami wielogłowicowymi. jej skuteczność opiera się na stwarzaniu zagrożenia dla potencjalnego przeciwnika. 1. 274 . Ukraina.). Całkowita ilość głowic jądrowych: a. Dzięki temu głowice w samodziel­ nej fazie lotu mogą zmienić kurs na cele zapasowe. vv przypadku wykrycia antyrakiet wystrzelonych naci celami głównymi. (przypuszczalnie). typy głowic i przewidywane cele dla takiej broni. z czerwca 1988 r. jest czymś w rodzaju „autobusu" przewożącego pewną ilość głowić bojowych i pozorowanych. by mógł przenieść kilka głowic na duży cel powierzchniowy. Początkowo stosowano pociski rakietowe z pojedynczymi głowicami o wielkiej mocy. co zmniejsza prawdopodo­ bieństwo ich zniszczenia i pozwala zniszczyć cele rozproszone na dużym obszarze. USA 9 970 c. 2. Nowszą generacją pocisków wie­ logłowicowych jest pocisk z mane­ wrującymi głowicami przeznaczo­ nymi do niszczenia niezależnych celów (MARV).Użycie broni jądrowej O m ó w i o n o tu główne sposoby użycia broni jądrowej. (C) pociskach rakietowych startujących z ziemi. Wlk. 4. Brort jądrowa jest bronią odstraszającą tj. Przedstawimy także ilość i rodzaje broni jądrowej będącej współcześnie na uzbrojeniu. kiedy to b r o ń jądrowa osiągnęła swe dominujące znaczenie w rozgrywkach politycznych. Białoruś i Kazachstan 10 456 b . (przypuszczalnie) h. Izrael do 100 (przypuszczalnie) g. (B) pociskach artyleryjskich. obecnie przeważają pociski wielogłowicowe.

Egipt. Globalne i międzykontynentalne. Izrael. RFN. b. USA. większość państw Trzeciego Świata. Francja. Państwa NATO. USA. Korea Pin. Pakistan (te kraje porównaj na str. b. ZSRR. W głowice jądrowe mogą być uzbrajane rakiety typu „ziemia-powietr/e". Układu Warszawskiego (z wyjątkiem Polski i Rumunii). Izrael (prace badawcze). Taktyczna broń jądrowa tj. USA. b. (MRBM).dalekiego zasięgu ponad 9650 km MR . Torpedy z głowicami jądrowymi USA. Podobnie było w państwach b. Wlk. Miny lądowe NATO. b. Konwenq'onalne bomby głębinowe niszczą kadłuby okrętów podwodnych działając na nie fafą uderzeniową wywołaną eksplozją w wodzie. Chiny. USA. Strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu. (ALCM). państwa b.) Bomby głębinowe USA. Lotnictwo taktyczne bazujące na lotniskowcach USA. i Płd. (ASM). Jądrowe bomby głębinowe.. Rakietowe pociski przeciwlotnicze z głowicami jądrowymi. Kraje dysponujące środkami przenoszenia broni jądrowej Pociski rakietowe (ICBM). Globalne i międzykontynentalne. (MRLS). Arabia Saudyjska. zastępując dotychczasowe u/brojenie główne w postaci dział dużego kalibru. Indonezja. MR (Medium Rangę) średniego zasięgu. Ładunki jądrowe znajdują inne jeszcze zastosowanie jako broń morska. Podział ze względu na zasięg Pociski rakietowe: ICBM . Wiochy. Libia. Może być użyta do niszczenia koncentracji wojsk i sprzętu nieprzyjaciela. 1. (SAM). ZSRR. ZSRR. tym samym nie wymagają dużej dokładności zrzutu. Tego rodzaju rakiety typu „woda-woda" znajdują się na pokładach szeregu okrętów nawodnych.średniego zasięgu 4830-9650 km Zadania taktyczne broni jądrowej (po lewej). Hiszpania. Francja. i Płd. Jako broń morska. Lotnictwo taktyczne lądowe Państwa NATO i b. ZSRR. Brytania. Indie. Paktu Warszawskiego. Jemen Pm.Turcja (użytkowane jest tylko 75 głowic). a nawet miny. (miały być używane podczas ćwiczeń w Turcji) Artyleria Działa samobieżne Działa ciągnione Państwa NATO (w 3 krajach nie zezwala się na posiadanie amuniq'i jądrowej). ZSRR. b. 3. państwa NATO. Zapewnienie wsparcia na polu walki. Pociski powietrze-woda. Operacyjno-taktyczne pociski balistyczne. Chiny. Pociski antyrakietowe staq"onarne. USA.zasięg ponad 6400 km IRBM . b. ZSRR. Indie. Brytania i Francja . Chiny. (GLCM). stacjonarne. Japonia (prace badawcze). państwa b.Globalne pociski rakietowe mogące krążyć po orbicie okoloziemskiej . Indie. Miny morskie b. mogą niszczyć okręty podwodne ze znacznie większych odległości niż bomby konwencjonalne.woda" i „woda-woda". b. Belgia. Jądrowe bomby głębinowe wytwarzają potężną falę uderzeniową. Antyrakiety do niszczenia taktycznych pocisków balistycznych. USA.w stadium prób). Francja i Włochy (prace badawcze). 2. RFN. ZSRR. b. b. Układu Warszawskiego (bez Rumunii). Układu Warszawskiego (z wyjątkiem Polski i Czechosłowacji). Państwa członkowskie NATO i b. b. Hiszpania.samobieżny. Strategiczne pociski balistyczne wystrzeliwane z okrętów podwodnych. USA. Wlk. Wieloprowadnicowe wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych. Bombowce średniego zasięgu USA. ruchome. b.. Iran. Chiny.Broń chemiczna. Syria. Niektóre kraje Trzeciego Świata uzyskały dostęp do środków przenoszenia broni jądrowej.Strategiczne pociski balistyczne dużego zasięgu 2400-6400 km MB RM . Inne ł a d u n k i jądrowe Bomby lotnicze USA. Pociski manewrujące wystrzeliwane z samolotów USA. (ATBM). 234) SRBM (Short Rangę Ballistic Missile) . (Wlk. Pociski do niszczenia satelitów. Brytanii i Francji. USA. b. Izrael. Arabia Saudyjska.Strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu 800-2400 km SRBM . Hiszpania. b. Systemy rakiet przeciwlotniczych z głowicami jądrowymi. NATO. USA. biologiczna i jądrowa Dodatkowe skróty użyte w tabeli (inne skróty objaśniono na str. Układu Warszawskiego-użycie tej broni wymagało zgody ZSRR. Irak. (IRBM). Izrael. ZSRR. b. b. Lotnictwo Bombowce strategiczne USA. W celu zwiększenia szansy zniszczenia konkretnych jednostek lub zespołów okrętów można używać różnych pocisków z głowicą jądrową. ZSRR. 4. pociski artyleryjskie.Francja.dalekiego zasięgu. ZSRR. Wlk. SP (Self Propeled) . ZSRR. Irak. ZSRR. (ASW). pociski rakietowe. RPA (nie potwierdzone). Argentyna. ZSRR. odgrywa istotną rolę w walce. Strategiczne pociski balistyczne.ZSRR. Turcja Uwaga: Z wyjątkiem Wlk. b.ZSRR (ASAT).poniżej 800 km Lotnictwo: LR . USA. Francja. Chiny. 274. Francja. (SLBM).ZSRR. Wlk . Indie. Tajwan. Włochy. Małe ładunki jądrowe mogą znaleźć zastosowanie do niszczenia samolotów nieprzyjacielskich. Pociski manewrujące wystrzeliwane z ruchomych wyrzutni naziemnych. ale także „powietrze-powietrze". Brytania. Chiny.pocisk balistyczny operacyjno-taktyczny (małego zasięgu) LR (Long Rangę) . ZSRR.Operacyjne pociski balistyczne . 275 . (ICBM). Brytania. Pociski „powietrze-ziemia" i „powietrze-woda". ZSRR. Holandia. stanowiące uzbrojenie samolotów. Pociski „ziemia. b. b. (SRBM). (ABM). Pociski manewrujące wystrzeliwane z okrętów podwodnych. państwa NATO potrzebują amerykańskiej zgody na użycie broni atomowej. (SLCM). (ASW). Pakistan. ZSRR. USA (w stadium prób).Brytania. Argentyna. ale większość tych państw nie dysponuje jeszcze nowoczesnymi zminiaturyzowanymi głowicami jądrowymi jak i systemami naprowadzania takich broni.

W marcu 1983 r. Eksperci uważają. prezydent Regan ogłosił przystąpienie do programu popularnie określanego jako „Wojny gwiezdne". ale Gorbaczow ogłosił w 1987 r. 276 E . radar optyczny (system omiaru parametrów lotu pocisu) zainstalowany na pokładzie samolotu dostarcza danych o po­ cisku wchodzącym w atmosferę.. e. by objąć tym systemem obronnym również terytorium ZSRR. oparło na oficjalnym schemacie ideowym opracowanym przez armię USA. Zaproponował jednocześnie władzom ZSRR. Pocisk znajduje się w kontenerze służącym do transportu. choć badania i prace rozwojowe kontynuuje się nadal. Radziecki pocisk antyrakietowy z głowicą jądrową. Jednakże układ SALT I z 1972 r. h. Rosjanie dysponują dwoma systemami anlyrakietowymi. określamy w kodzie NATO jako Galosh (po prawej). wystrzelony pocisk mięci / y kontynentalny. b. może być zastosowane jako wari­ ant rezerwowy. pocisk przeciwrakietowy przechwytuje cel ponad atmosferą. że jeszcze obecnie w skład systemu obrony Moskwy wchodzi 16 wyrzutni tego typu pocisków. że przech­ wycenie celu ma miejsce powyżej atmosfery ziemskiej (1). f. akcelerator cząstek emituje skoncentrowany wysokoeiiergetyczny promień w następnej fazie lotu pocisku. orbitujące zwierciadło skupia i przekazuje energię wytworzoną przez laser wielkiej mocy uloko­ wany na ziemi. a. reflektor podczerwienny oświetla lecący pocisk. g. podpisany przez ZSRR i USA wprowadził ograniczenia na tego typu systemy z wyjątkiem jednego przeznaczonego do obrony Moskwy. ułatwiając jego lokalizacje. System „Gwiezdne wojny" (po prawej). działo laserowe prowadzi ogień w początkowej fazie lotu pocisku. Rysunek obok. Wysokość przechwycenia celu (po prawej). stacja odbiorcza. służące do zestrzeliwania atakujących rakiet przeciwnika. Sposób ten jest najkorzystniejszy. Tym samym stają się istotnym czynnikiem wyścigu zbrojeń pomiędzy mocarstwami.Systemy antyrakietowe Systemy pocisków przeciwrakietowych). i. Systemy pocisków przeciwrakietowych mogą być tak zaprojektowane. W następnych latach ograniczanie funduszy i kontrola zbrojeń sprawiły. że Rosjanie pracują nad własnym programem tego rodzaju. ostatnia linia obrony w postaci przeciwpocisku przechwytują­ cego cel na małej wysokości. c. jest połączeniem nowych orbitalnych broni przeciwrakietowych z klasyczny­ mi systemami przeciwrakietowy­ mi. tzw. d. Trafienie celu w atmosferze (2). że przyszłość programu „Gwiezdnych wojen" stała się niepewna. Na łączną liczbę 100 dozwolonych wyrzutni. Pozwala to na wykrywanie i niszczenie nadlatujących pocisków balistycznych w każdej fazie ich lotu. są to pociski rakietowe z głowicami jądrowymi. Wiązka zostaje nakierowana na lecący pocisk.

Rysunek w e d ł u g starego m a n u s k r y p t u przedstawiający przygotowania do przerzucenia rzez m u r y o b l e g a n e g o m i a s t a ońskiej p a d l i n y . M o ż n a r ó w n i e ż u ż y ć nosicieli w postaci zarażonych o w a d ó w (c). w wielu krajach nadal prowadzi się badania w tej dziedzinie. D r o g a nr 2 jest najskuteczniejsza. 2. n p . z d a n y m i w y b r a n y c h ś r o d k ó w biologicz­ nych. N a w e t szczepienia (o ile istnieje s z c z e p i o n k a ) . Stosowanie tej broni polega na rozprzestrzeniu infekcji wśród nieprzyjaciela. opiszemy krótko ich przebieg. Sposoby przenoszenia ( p o p r a w e j ) . które mogą być użyte w potencjalnej wojnie biologicz­ nej. W l y m celu w y s t a r c z y . P r z e z skórę. Mikroorganizmy mogą być rozpylane w postaci aerozoli tj. Na następnych stronach omówimy możliwe drogi zarażenia.Broń biologiczna „Broń" biologiczna wykorzystuje naturalną skłonność ludzkiego organizmu do zapadania na niektóre choroby. k t ó r y m i wnikają d o ciała l u d z k i e g o ś r o d k i b r o n i biologicznej. W tabeli p r z e d s t a w i o n o c z t e r y g ł ó w n e rodzaje m i k r o o r g a n i z ­ mów. P r z e z u k ł a d p o k a r m o w y . Zakainość Wysoka Względnie wysoka Niska Przenoszenie Wysokie Średnie Niskie Terapia antybiotykami N i e istnieje Średnio skuteczna Skuteczna Szczepionka Nie istnieje Stadium prac badawczych Dostępna 277 . d l a t e g o istnieje d u ż e p r a w d o p o ­ d o b i e ń s t w o jej z a s t o s o w a n i a w p r z y p a d k u a t a k u biologicznego. podczas wdychania powietrza z mikroorganizmami. Rodzaje środków biologicznych. przyj­ m o w a n e z żywnością l u b w o d ą . Przez układ oddechowy. D o d a t k o w o w y m i e n i o n o wywoływane przez nic choroby. p r z y u k ą s z e n i u owadów. d r o b i n cieczy l u b ciał s t a ł y c h rozpraszanych w powietrzu. G ł ó w n e drogi zakażenia ( p o lewej). Pomimo wysiłków. M i a ł o t o p r z y c z y n i ć się d o r o z s z e r z e n i a zarazy w ś r ó d o b r o ń c ó w . T a b e l a ( p o prawej). E „Wojna biologiczna" w Ś r e d n i o w i e c z u (poniżej). b y ich d u ż a ilość znalazła się na terytorium przeciwnika. l u b g r y z o n i (d). 1 . ś r o d k ó w biologicz­ nych. l u b artyleryjskie (b). Do przenoszenia mikroorganiz­ m ó w m o g ą s ł u ż y ć pociski rakie­ t o w e (a). Przedstawimy wykaz chorób wywoływanych użyciem broni biologicznej. by w drodze traktatów i wielostronnych deklaracji o niestosowaniu broni biologicznej ograniczyć jej użycie. 3 . n i e dają s t u p r o c e n t o w e g o zabez­ pieczenia p r z e d z a c h o r o w a n i e m .

noktowizor dla pilota oraz tzw. Uzbrojenie składa się z „działka łańcuchowego" zamontowanego pod kadłubem (patrz str. kierowanych lase­ rowo. czy według powszechnie przyjętych rodzajów. W coraz wyższym stopniu kraje rozwijające się nastawiają się na b u d o w ę własnych przemysłów zbrojeniowych. Jest godnym ubolewania fakt. względnie szesnastu typu „Hellfire". USA i ZSRR do podjęcia poważnych rokowań w dziedzinie kontroli zbrojeń. zwłaszcza w dziedzinach czujników samonaprowadzania i zapalników głowic bojowych. 70 mm (w każdym po 19 sztuk). Przy prowadzeniu tego rodzaju działań wojennych wydaje się. Rozwój statków powietrznych w kierunku bezpośredniego ich użycia na polu walki dostarczył n o w e g o typu śmigłowca. zdolnego do obrony przeciwpancernej i zdalnie kierowanych niewielkich środków bezpilotowych. Śmigłowiec może alterna­ tywnie przenosić cztery zasobni­ ki niekierowanych pocisków kal. Do wyposażenia śmigłowca należy celownik wykrywania celu i celownik oznaczania celu. włącznie z „pięścią przeciwlotniczą" Stinger i n o w y m amerykańskim ręcznym km M 249. Dwuosobowy model amerykański AH-64 „Apache" (od 1968 r. Rozdział rozpoczynamy przedstawieniem rozległego arsenału sprzętu sił bezpieczeństwa. że w konfliktach regionalnych i w wojnach domowych rzeczywiście używana jest już „broń przyszłości". W obronie przeciwpancernej położony zostanie nacisk na rozwiązania koncepcyjne tzw. Pociski i pociski rakietowe mogą w coraz w y ż s z y m stopniu samoczynnie „myśleć". Większość z nich została udoskonalona na podstawie istniejących już technologii bądź wcześniejszych koncepcji. Następnie omówione będą bronie piechoty lat dziewięćdziesiątych. oraz ośmiu przeciwpancernych pocisków rałcietowych typu TOW.na kierowane pociski rakietowe. W sposób zaskakujący nowoczesna masowa produkcja i miniaturyzaqa różnorodnej broni uczyniła je nieskomplikowanymi w obsłudze i tańszymi pod względem nakładów. wykorzystujące światłowody i n o w e rodzaje amunicji. poczynając od elektrycznych pałek i kończąc na współczesnych opancerzonych pojazdach policyjnych. binarną amunicję chemiczną i udoskonalone samobieżne haubice opancerzone. Coraz trudniej broń daje się klasyfikować w e d ł u g pierwotnego zastosowania. Oprócz tego dla samolotów bombowych i myśiiwsko-bombowych wynaleziono dużą ilość nowych rodzajów amunicji. lub osiem podwieszeń dla różnych głowic bojowych. Nowoczesne śmigłowce bojowe (po prawej).w centrum omawianego procesu rozwojowego . Wprawdzie niewiele z tych „innowacji" może rzeczywiście być uważana za nowy etap w rozwoju broni. są wielofunkcyjnymi nosicielami broni. bez dalszej ingerencji obsługi po starcie czy odpaleniu. rakietowych typu „Hydra" 278 . kierowanych przewodo­ wo. Zbyt wysokie koszty nowoczesnych technologii zmusiły w końcu oba supermocarstwa. że kosztowna strategiczna broń ABC straciła w sposób widoczny na znaczeniu (także dzięki limitom ustalonym w układach rozbrojeniowych). Od połowy lat osiemdziesiątych broń chemiczna („bomba atomowa krajów ubogich") i pociski rakietowe średniego zasięgu przedstawiają największe zagrożenie militarne. stała się coraz bardziej wielostronna dzięki zastosowaniu czujników i układów kierowania. nisko lecące n a d wodą rakiety typu „Exocet" i p o n o w n i e przeżywające renesans. wśród nich są bomby kasetowe i bomby do niszczenia pasów startowych. O m a w i a m y tu postęp techniczny jaki dokonał się w technice broni w latach osiemdziesiątych i wybiegniemy w wiek XXI. Pancerze reaktywne i nowoczesne transportery opancerzone stanowią tutaj drugą stronę medalu. która wkrótce zostanie zastosowana także w moździerzach piechoty. W dziedzinie artylerii przedstawimy MLRS. nową wyrzutnię wieloprowadnicową NATO średniego zasięgu. 290). zaliczane do szczególnych osiągnięć technicznych. 290-291).Rozdział ósmy BRONIE INTELIGENTNE Mikroelektronika udoskonaliła nowoczesne układy kierowania. „uderzeń z góry" . Przy omawianiu rozwoju w dziedzinie samolotów poruszono „technologię powłok maskujących". działka automatyczne stosowane jako broń do osłony bezpośredniej. W dziedzinie broni morskich . na wyposażeniu wojsk) dysponuje nowoczesnymi czujnikami umożliwiającymi działanie w każdych warunkach atmosfe­ rycznych i prowadzenie walki w nocy (patrz str. celownik masztowy.znajdują się kierowane p r z e w o d o w o torpedy.

.

bądź jako przyrząd do celowania. Po wymianie kilku podzespołów może być używany jako ręczny km (c). i pistolet maszynowy (b).albo w powietrzu (a). Do niego zalicza się sprzęt alarmowy (a). 286-287). Szczególnie wyraźnie zauważalne staje się zastosowanie małych kompute­ rów we wszystkich systemach powietrznych. Kolejnym ważnym sprzętem. który opromieniowuje cel promieniem laserowym. Optycy i naukowcy dokładają wielu wysiłków w celu udoskonalenia noktowizorów i pozostałego osprzętu. rejestrujący „niewidoczne" promienie bądź „niedostrze­ galne" wstrząsy geofoniczne. Wzmacniacze szczątkowego obrazu trudne są do wykrycia. Nowa broń służbowa SA 80. Eksperci liczą się z tym. wywołane posuwaniem się nieprzyjacielskich oddziałów rozpoznawczych. Lekki pocisk leci płaskotorowo. „Copperhead" (powyżej). przedłużające głównie ich okres używalności. a także można dzięki niej osiągnąć" lepsze wyniki w szkoleniu strzeleckim. Ponieważ naboje są mniejsze i lżejsze żołnierze mogą być wyposażeni w większą ilość amunicji. Półprzewodniki silikonowe (powyżej). Przedstawiamy także sprzęt. ma mniejszy kaliber 0. Półprzewodnik silikonowy jest najlepszym przykładem na to. W literaturze fachowej poświęcono mu bardzo wiele miejsca i w technice woj­ skowej znajdzie jeszcze wiele zastosowań. służący do zwalczania czołgów. kal. Tylko wśród niewielu rodzajów broni nastąpił epokowy przełom. zwłaszcza w systemach broni kierowanych i satelitach.223 cala (zamiast dotychczasowego 0. Kiedy pocisk zbliża się do rejonu celu (niewidzialnego przez obsługę działa) czujniki emitują promień laserowy i kierują pocisk do celu. Używane są do kontroli pola bitwy. podręczne i tanie komputery mogą przejąć nowe zadania w dziedzinie wojskowej. W pozostałej części omawiany jest ogólny postęp techniczny dokonany w dziedzinie wojskowej.308 cala). Nowa broń jest nieskomplikowana w obsłudze. CLGP (pocisk kiero­ wany wystrzeliwany z lufy) wystrzeliwany jest przez haubicę polową lub haubicę samobieżną opancerzoną (a). . gdyż krótki karabin z racji Stosowania mniejszej amuniqi umożliwia łatwiejsze jego opanowanie podczas strzelania (mniejszy odrzut). jak ogólny postęp techniczny oddziaływuje na rozwój w dziedzinie techniki wojskowej. choćby jako kompu­ tery do kierowania ogniem artyleryjskim.Nowe technologie W tym podrozdziale przedstawiamy wybrane procesy w rozwoju nowoczesnej broni. że w przyszłości działania bojowe będą prowadzone w warunkach nocnych. Karabin SA 80 jest używany w dwóch wersjach: jako karabin (a). na wyposażeniu brytyjskich wojsk lądowych. 155 m m . Półprzewodnik silikonowy określany jest często mikroprocesorem. pocisk kierowany w końcowej fazie lotu. albo na ziemi. Ten pasywny noktowizor wzmacnia promieniowanie gwiezdne do tego stopnia. wypróbowywanym od lat. W pocisku po opuszczeniu lufy wychylają się stateczniki usterzenia. np. że obserwator otrzymuje jednobarwny obraz rzeczywistości. może być szybciej opanowana przez rekrutów i słabiej wyszkolonych strzelców. Copperhead łączy w sobie zalety pośredniego ognia artyleryjskiego z manewrowością Kierowanego pocisku rakietowego (patrz str. jest wzmacniacz szczątkowego obrazu (b). Nawet po sześciuset latach funkcjonowania broni strzeleckiej wciąż ulega ona udoskonaleniu. jest lżejsza i posiada celownik optyczny. który w najszerszym rozumieniu zaliczany jest do broni. Małe. Chodzi częściowo o poprawione kolejne modele istniejących broni. 280 Noktowizory (powyżej). Copperhead wymaga wysuniętego obserwatora . Nowe karabiny automatyczne (powyżej).

prowadzone doświadczenia nad wykorzystaniem tej broni nie przyniosły jeszcze generalnych rozstrzygnięć. polegających na zakłócaniu. że wiele systemów broni zależnych jest coraz bardziej od elektroniki wzrasta tym samym znaczenie przeciwdziałań radioelektronicznych. W skład pojęcia wojny radioelektronicznej wcho­ dzi także przeciwdziałanie radioelektroniczne. Obecnie naukowcy pracują nad laserem kosmicznym o dużej mocy. są już w stanie rozpoznać pojedyncze wyloty luf broni strzeleckie] na polu bitwy. Z drugiej strony przeciwdziałanie radioelektroniczne wymaga odwrotnej reakcji ze strony przeciwnika. satelity mogą być używane jako stacje wczesnego ostrzegania do wypełniania zadań w dziedzinie nawigacji bądź do połączeń telekomunika­ cyjnych. a wydzielone promieniowanie czyniłoby w ciągu kilku minut nieprzyjacielskie załogi czołgów niezdolnymi do działań bojowych. (Outer Space Treatv) zabrania umieszczania środków masowego niszczenia w kosmosie. zdolne do zwalczania nieprzyjacielskich pojazdów kosmicznych. Olbrzymie wiązki wzmocnionego promieniowania neutronowego i gamma wywołane wybuchem przenikają przez najgrubsze płyty pancerne i wały ochronne. kontrprzeciwdziałania radioelektronicznego. Chociaż układ o przestrzeni kosmicznej z 1967 r. W USA i ZSRR rozwinięto tzw. Z racji. jest pojęciem bardzo szerokim. mogącym niszczyć nieprzyjacielskie satelity. radioelektro­ niczna. Francja wysłała w kosmos satelitę wojskowego w 1983 r. 200 m nad ziemią. Najskuteczniej niszczą organizmy żywe. 7. broń antysatelitarną (ASAT) czy niszczyciele satelitów. zdolnych do niszczenia zgrupowań pancernych. jest ona wysoce precyzyjna. usług których także częściowo korzystają zaprzy­ jaźnione państwa. Satelity obserwacyjne (powyżej). Amerykanie ponownie wznowili produkcję broni neutronowej i zdążyli wyprodukować „tylko" 925 pocisków. to wiele satelitów realizuje także zadania wojskowe. promieniowanie laserowe wykorzystywane jest w dalmierzach (powyżej). Pociski neutronowe podczas użycia miały (teorety­ cznie) eksplodować ok. tzw. broń laserowa nadaje się szczególnie do zwalczania samolotów i pocisków rakietowych. Np. Wojna (walka). W 1981 r. a promienie poruszają się z prędkością światła. 203 i 155 mm. Rozpoznanie radio­ elektroniczne prowadzone jest również w okresie pokoju w celu rozpoznania struktury i stanu wyszkolenia radiokomunikacji przeciwnika. Rywalizacja militarna w kosmosie datuje się od dość dawna. przerywaniu połączeń radiowych. Zwłaszcza w broni pancernej. unieruchamianiu nieprzyjaciel­ skiej elektroniki. przewidywał wyko­ nanie neutronowych głowic bo­ jowych do taktycznych pocisków rakietowych „Lance" oraz do pocisków do haubic amerykań­ skich kal. USA. Projekt amerykański przedstawiony w 19/8 r. Promieniowanie laserowe znajduje szczególne zastosowanie w urządzeniach celowniczych (patrz także „Copperhead"). WNP i Chiny utrzymują w kosmosie satelity wojskowe. Według oficjalnych danych. Tzw. bądź błędnemu naprowadzaniu broni zdalnie kierowanej. cechuje się prostym „torem lotu". 281 .Bronie inteligentne Wojny gwiezdne. Bomby neutronowe (powyżej). Wojna radioelektroniczna jest ściśle powiązana z programami kosmicznymi. czyli głowice bojowe z ładunkiem o wzmocnionym działaniu promieniotwórczym stanowią nowy rodzaj broni nuklearnej.

Bronie policyjne
W ostatnim dziesięcioleciu ogromnie wzrósł zestaw broni i sprzętu dla organów bezpieczeństwa w celu zwalczania zamachowców i terrorystów. Obejmuje on środki stosowane przeciwko uzbrojonym rebeliantom czy brutalnym demonstrantom oraz sprzęt służący do rozbrajania tzw. bomb zawartych w przesyłkach listowych. Bomby te konstruowane są przy wykorzy­ staniu nowoczesnego plastycznego materiału wybu­ chowego - semtexu, wynalezionego w Czechosłowaqi w latach dwudziestych obecnego stulecia.

Wyposażenie osobiste policjanta 1. Pałka paraliżująca. W brytyj­ skich oddziałach antyterrorysty­ cznych SAS na bazie zwykłej palki policyjnej skonstruowano pałkę paraliżującą. Podczas akcji u zyskuje sic dzięki niej impuls elektryczny o napięciu 6-7 kV oraz trzaskający szum. Długość" 58 cm; masa 5,4 kg. Na wyposażeniu policji USA. 2. Tarcza ochronna policyjna z przezroczystego poliwęglanu. Wymiary: 900x600x3 mm; masa 1,8 kg. 3. Miotacz, izraelski aparat do miotania mgławicowego środka nękającego CS o zasięgu 15 m, zdolny do wytworzenia w ciągu kilku sekund ściany gazu o szerokości sześciu metrów. Masa poniżej 9 kg. 4. Przenośny zestaw miotający gazu łzawiącego (Franq'a). Minimalna odległość użycia 10 m. Masa 16-21,5 kg, w zależności od rodzaju środka napełnienia (żel, proch lub płyn). 5. Karabin do tłumienia demonstracji (brytyjski Arwen Ace-37), broń precyzyjna przys­ tosowana do użycia pięciu rodzajów pocisków specjalnych: AR-1 - pocisk gumowy, 282

E

skutecznie „rozpędzający" demonstrantów do 100 m; AR-2 - pocisk zawierający gaz drażniący; AR-3 - „pocisk okrą­ gły", wypełniony dwoma grama­ mi środka nękającego (przejś­ ciowo obezwładniającego) CS; AR-4 - pocisk dymny oraz AR-5 - tzw. „łamacz barykad", pocisk zawierający gaz drażniący (proszek CS), przebijający deskę o grubości 13 mm. Kaliber 37 mm, masa 2,1 kg. W latach 1984-1988 policja amerykańska zakupiła 500 sztuk. 6. Granatnik rewolwerowy używany przeciwko demonstr'aq'om (brytyjski „Excalibur"); na szkicu zademonstrowano olicjanta w ubiorze ochronnym: amizelce kuloodpornej, hełmie ochronnym i masce przeciwga­ zowej. Pojemność bębna: pięć nabojów kal. 38 mm; masa 4 kg. W Malezji podczas tłumienia demonstracji użyto 500 ich sztuk. 7. Granat, tzw. „pierścień skrzydłowy" - na wyposażeniu żandarmerii wojskowej USA. Wystrzeliwany jest za pomocą karabinu automatycznego M 16. Granat wypełniony jest proszkiem nękającym CS.

8. Granat łzawiący (Zick-Zack), (Francja, wersja dla żandarmerii). Miotany leci lotem nieregu­ larnym i po osiągnięciu podłoża „podskakuje" przez co niemożliwy jest do odrzucenia przez demonstrantów. 9. Granat ręczny paraliżujący bądź piorunujący („Stun bomb", Francja). Przy detonacji wytwarza do kilka ogłuszających wybuchów i oślepiające światło. Przydamy do likwidacji zamieszek ulicznych czy podczas uwalniania zakładników. Niemiecka GSG - 9 i brytyjska SAS użyły podobnych granatów podczas uwalniania zakładników w Mogadiszu w 1977 r. 10. Naboje z pociskami: plastikowym i gumowym, Zostały użyte po raz pierwszy w Hongkongu w 1960 r. a. nabój kal. 37 mm z pociskiem plastikowym. Pocisk razi silnym uderzeniem do 60 m; b. nabój kal. 37 mm z pociskiem gumowym, podobny do (a) lecz tańszy. Masa 170 g, prędkość wylotowa 100 m/s. Może razić śmiertelnie poniżej 20 m.

Bronie inteligentne

Opancerzona jednostka manewrowa do likwidacji demonstracji (AMAC). Załoga - 12 osób, prędkość do 88 km/godz. Zwykle pojazdy tzw. miotacze wodne (na wypo­ sażeniu policji od lat sześćdzie­ siątych) nie mogą być używane w działaniach dłużej niż pozwala na to zapas wody. Miotane mieszanki, składające się ze środ­ ków gazowych i nękających bądź z barwników, zwiększają sku­ teczność działania sił policyjnych podczas likwidowania demon­ stracji i służą do oznaczania bru­ talnie zachowujących się demonstrantów. Miotacze wodne

używane są do gaszenia płonących barykad. a. pług do niszczenia barykad, b. armatka wodna, c. instalacja wodna, zabezpieczona przed możliwoś­ cią uchwycenia się z zewnątrz i dostaniem się na pojazd, d. granatnik czterolufowy (na pociski dymne i środki nękające - CS), e. otwory strzelnicze (łącznie osiemnaście), f. kadłub, g. elementy konstrukcji pod napięciem elektrycznym, chroniące przed „wspinaniem" się na pojazd. Pojazd zdalnie sterowany do usuwania ładunków wybu­ chowych („Whcelbarrow" - taczka) na wyposażeniu od 1972 r. Jest to pierwszy model z rodziny robotów - pojazdów gąsienicowych bądź kołowych. Podejrzane przedmioty są pod­ dawane oględzinom z wykorzys­ taniem kamery telewizyjnej, pracującej w obwodzie zamknię­ tym. Operator steruje zdalnie pojazdem z bezpiecznej odległości (do 300 m). Można nawet oddać strzał z odległości w celu otwarcia drzwi dla pojazdu bądź przerwania obwodu zapłonowego niebezpiecznego ładunku. Pojemność baterii elektrycznych wystarcza na dwie godziny pracy. Przy pomocy pojazdów typu EOD (do usuwania środków bojowych), brytyjskie siły bezpieczeństwa mogły rozbroić w latach 1969-1989 w Irlandii Północnej w 40000 przypadkach podłożenia bomb - 2767 ton materiału wybuchowego. Opancerzony wóz terenowy „Hotspur Hussar" (powyżej), trzyosiowy pojazd patrolowy, pojemność maksymalna - 8 osób. Posiada przedział bojowy, reflektor poszukujący i urządzenia nagłaśniające.

283

Bronie piechoty
W dziedzinie strzeleckiej broni ręcznej wprowadzono niewiele innowacji technicznych. Nadal utrzymuje się tendencja do zmniejszania ciężaru broni, zwiększenia precyzji i szybkostrzelności. Amunicja bezłuskowa umożliwia wprowadzenie następnej generacji karabinów na przełomie tysiąclecia, uzyskujących dwukrotnie wyższą szybkostrzelność, przy zachowaniu tej samej masy broni.

Wyposażenie pododdziału piechoty USA lat dziewięćdziesiątych (do szczebla kompanii) • bagnet wielofunkcyjny M 9 • karabin M 16 A2, wysoce funkcjonalny karabin automatyczny ACR, (wprowadzony będzie do wyposażenia do 2000 r.) • karabin wyborowy M 24, kal. 7,62 mm. Model koncernu zbrojeniowego Remington. Ma zamek cylindryczny i celownik (optyczny) lunetkowy, umożliwiający dziesięciokrotne przybliżenie celu • ręczny km M 249, kal. 5,56 mm (patrz niżej) • granatnik M 203, kal. 40 mm (patrz str. 154) • rakietowy granatnik przeciwpancerny - M 72 A3, kal. 66 mm (model A 2 patrz str. 254); zastępowany jest przez model AT 4 • granatnik półautomatyczny MK 19 - 3 (na podwoziu), kal. 40 m m • moździerz lekki M 224, kal. 60 mm • moździerz bezpośredniego wsparcia M 252, kal. 81 mm • „pięść przeciwlotnicza" Stinger z głowicą samonaprowadzającą się na promieniowanie podczerwone (patrz str. 256-257) • przeciwpancerny pocisk rakietowy średniego zasięgu Dragon M 47, kierowany przewodowo z ulepszoną głowicą bojową (patrz str. 254). Nowe systemy przeciwpancerne na etapie wdrożeń.

Bagnet SA 80 (powyżej). A. Pochwa z piłą składaną i urządzeniem do cięcia drutu (a). Ostrze osadzone jest na czopie (b). B. Bagnet - nóż z krawędzią tnącą (c) do cięcia drutu. Ostrze i rękojeść wykonane są z jednego odlewu. Większość bagnetów nowoczesnej broni, tak jak SA 80, stanowią wielofunkcyjne noże bojowe, które coraz rzadziej spełniają zadania starych bagnetów kłujących.

Beretta M9 92 SB (powyżej). Pistolet ten w amerykańskich silach zbrojnych zastąpił stary pistolet samopowtarzalny wz. 1911 kal. 0,75 cala, mający /a sobą najdłuższy okres używal­ ności (patrz str. 147). Beretta jest łatwiejsza i bezpieczniejsza w obsłudze. Ma mechanizm napinania kurka przez nacisk na język spustowy (samonapinanie), umożliwiający szybkie otwarcie ognia jedną ręką z pistoletu uprzednio zabezpieczonego; większą pojemność magazynka - 15 szluk i strzela nabojami typu Parabellum, kal. 9 mm (norma NATO). W lipcu 1986 r. dostarczono na wyposażenie 315 930 sztuk pistoletów.

Ręczny karabin maszynowy M 249. Od 1984 r. w armii USA. karabin M 16 na podstawie dwunożnej, zastępuje się ręcznym km M 249. Służy on jako broń bezpośredniego wsparcia dla drużyny piechoty: jeden karabin przypada dla czterech członków drużyny (łącznie w drużynie dwa km). Automatyka broni oparta jest na wykorzystaniu odprowadze­ nia gazów. Kal. 5,56 mm; masa 6,5 kg; szybkostrzelność 700 strz./min. Zasilanie taśmowe lub magazynkowe.

284

Amunicja bezłuskowa (po prawej), znacznie zwiększa siłę ognia piechoty. Pocisk osadzony jest w środku ładunku miotającego (powyżej). Nabój bez łuski mosiężnej waży znacznie mniej od naboju normalnego; poza rym w broni wykorzystującej amunicję bezłuskowa nie ma wy rzutnika łusek. Nie usunięto jednak jeszcze całkowicie problemów związanych z funkq'onowaniem w pełni automatycznej broni samopowtarzalnej, wykorzystującej amunicje bezłuskowa. 1. spłonka zapalająca, 2. ładunek miotający, 3. pocisk, 4. zapłonnik wzmacniający (wprawia pocisk w ruch w lufie zanim ładunek miotający zostanie zapalony co powoduje, że nie powstaje poślizg w wytwarzaniu gazów), 5. łuska nabojowa z mosiądzu, 6. czepiec uszczelniający z tworzywa sztucznego (odrzucany po wystrzale przy wylocie lufy).

Bronie inteligentne

Niemiecki karabin G 11 (po prawej). Z magazynka o pojemności 50 naboi, naboje bezłuskowe doprowadzane są do obrotowego cylindra, gdzie ulegają zapaleniu, zanim znajdą się w lufie. Ta konstrukcja kali­ bru 4,7mm firmy Heckler i Koch może prowadzić ogień poje­ dynczy, seryjny - trzystrzałowy bądź ciągły. Na odległość 600 m pocisk przebija standardowy hełm stalowy. W konkursie ogłoszonym przez USA na „wysoce funkcjonalny karabin automatyczny' (ACR), (następcę karabinu M 16), G 11 był jedyną ofertą na amunicję bezłuskowa.

Czujniki ziemne. Mogą być stawiane ręcznie bądź z powietrza przy użyciu środków miotających i należą do wyposażenia nowo­ czesnych instalacji obronnych. W Wietnamie w latach siedem­ dziesiątych nastąpiło pierwsze zas­ tosowanie czujników na dużą ska­ lę. Czujniki sygnalizują wstrząsy, hałas lub występowanie metalu. Brytyjski system Racal-Classic gro­ madzi iiiformacje na monitorze napływające od ośmiu czujników. Czujniki pracują / geofonami bądź

detektorami promieniowania pod­ czerwonego. Pracują w zaprogra­ mowanym obwodzie elektrycz­ nym, którego zmiana parametrów podlega klasyfikacji, a wyniki wy­ świetlane są na monitorze. Infor­ macja przedstawiana jest graficz­ nie lub jest drukowana. Czujniki są wkopywane, układane bądź ustawiane w terenie i maskowane. Amerykanie wprowadzili w 198/ r. do użytku system REMBASS (system czujników zdalnego nadzoru pola bitwy).

Termowizory są najbardziej rozwiniętymi urządzeniami obserwacyjnymi. Wykrywają one - niezależnie od natężenia światła - bardzo małe różnice temperatur (o 1-2"C) i obrazują je na ekranie. Nagrzane silniki samolotów, znajdujące się nawet za przeszkodą maskującą, są tak samo wykrywane jak obecność

człowieka czy jakiegokolwiek innego sprzętu. Przy pomocy termowizorów wykrywa się obecność ludzi i innych istot żywych, znajdujących się w pomieszczeniach zadymionych lub zasypanych pod gruzami budynków, albo lawinami śniegu.

Systemy bezpieczeństwa i sygnalizacyjne Taśmy z drutu kolczastego stosowano już w okresie! wojny światowej (patrz str. 223). Druty /. rdzeniem ze światłowodu nadają się doskonale do zabezpieczenia stref bezpieczeństwa, Jeśli drut zostanie przerwany czy skrzywiony, przerwaniu ulega także rdzeń światłowodu. Obraz z miejsca przerwania obwodu jest przesyłany na stanowisko kontroli.

Systemy artyleryjskie
Artyleria konwenq'onalna także w przyszłości odgrywać będzie ważną rolę - czy to w formie ciągnionych dział polowych, pojazdów samobieżnych czy artylerii pancernej. W latach osiemdziesiątych, ogromnie wzrosła siła uderzenia i celność pocisków kierowanych samonaprowadzających się w końcowej fazie lotu i chemicznej amunicji binarnej. Zastosowanie automatycznych urządzeń ładowania zmniejszyło ilość osób obsługujących działo, a ulepszone systemy kierowania ogniem obniżyły zużycie amuiuq"i, przypadające na zniszczenie celu.

a. b. c. d. e.

zapalnik głowicowy materiał pędny boczne dysze ciągu przedział systemu kierowania smugacz

Haubica samobieżna opancerzo­ na Vickers AS 90 kal. 155 mm. W 1989 r. artyleria brytyjska wprowadziła te haubice na wyposażenie w miejsce starych, amerykańskich haubic M 109 A2/A3, będących w uzbrojeniu od 1963 r. Model AS 90 nie różni się w sposób zasadniczy od haubicy M 109 A2/A3. Działo wymaga tylko pięciu osób obsługi zamiast sześciu, posiada dłuższą lufę i ma możliwość zamontowania dodatkowych środków walki. Mechanizm jezdny z amortyzatorami gazo­ wymi (wodór) umożliwia szybką jazdę w terenie. Półautomatyczne ładowanie pomocnicze zmieniono na ładowanie zau­ tomatyzowane. System kierowa­ nia ogniem współdziała z różnymi celownikami optyczny­ mi i urządzeniem nawigacji bezwładnościowej. Kaliber 155 mm, donośność 24700 m (amunicja standardowa), prędkość max. 53 km/godz.

MARS, (wieloprowadnicowy system artylerii rakietowej), nazwa angloamerykariska MLRS (system rakietowy średniego zasięgu). W 1983 r. w amerykańskich siłach zbrojnych wprowadzono wyrzut­ nię wieloprowadnicową określaną symbolem M 270; w Turcji w 1988 r. iw Bundeswerzew 1990r.MAKS wystrzeliwuje dwanaście niekiero­ wanych pocisków rakietowych kal. 227 mm. Ładowane są óne w dwa pojemniki sześciostrzałowe. Pocisk rakietowy o długości czterech metrów może być uzbro­ jony w m.in. głowicę bojową typu M 77, zawierającą 644 podpocisków do zwalczania piechoty i celów opancerzonych. W f985 r. rozpoczęto prace nad głowicą bojową, kierowaną w końcowej fazie lotu. Kolejną głowicą bojową na wyposażeniu jest głowica za\vierająca chemiczny pocisk binarny. Komputerowe kierowanie ogniem czyni z MARSa system skuteczniejszy niż wyrzutnie wieloprowadnicowe starszego tvpu, nadające się tylko do niszczenia celów punktowych.

286

Bronie inteligentne Pocisk kierowany (po lewej). Przed odpaleniem następuje zaprogramowanie pocisku. Boczne dysze ciągu umożliwiają dokonywanie poprawek podczas lotu pocisku. Pierwszy model pocisku kierowanego „Copperhead" (patrz str. 280), wprowadzili Amerykanie już w 1980 r. Zasięg 16 km. Chemiczny pocisk binarny (po prawej). Wynalezienie tego pocisku stanowi przełom w dziedzinie granatów gazo­ wych, w budowie których nie było większych zmian od 1918 r. Pocisk binarny przed odpaleniem zawiera w miejsce śmiertelnej substancji wypełnienia (idea stosowana w granatach gazo­ wych) dwa nieszkodliwe środki chemiczne. Dopiero ulegają one wymieszaniu po odpaleniu i wydzielają gaz paraliżująco-drgawkowy.

a. b. c. d. e.

zapalnik ładunek łączący ładunek A w części przedniej przegroda ładunek B w części tylnej

Połączony system obrony prze­ ciwlotniczej i przeciwpancernej z manewrującymi pociskami rakietowymi stanowi dalszy etap w rozwoju idei działa przeciwlotniczego i działa przeciwpancernego (patrz str. 195). Ten pojazd gąsienicowy - opracowany przez USA i Szwajcarię - ma osiem prowadnic do odpalania pocisków rakietowych i może zwalczać zarówno cele naziemne jak i powietrzne. Pojazd został skonstruowany wspólnie przez specjalistów z wielu krajów, dysponuje wyrzutnią do odpalania zunifikowanych pocisków rakietowych przeznaczonych do wykonania obu zadań bojowych. Pocisk rakietowy kierowany jest przy pomocy TV, lasera i posiada, obok czujników optycznych, także czujniki na podczerwień.

Amerykański transporter opancerzony M 2 Bradley Transporter opancerzony prze­ mienił się w wielofunkcyjny wóz bojowy piechoty zmechanizowa­ nej. Uzbrojony jest w lekką broń pokładowa, (działka automa­ tyczne) i/lub w kierowane pociski rakietowe, służące do bezpośred­ niego wsparcia działali bojowych. „Bradley' posiada dwuosobową wieżę stabilizowaną automatycz­ nie, wyposażoną w działko auto­ matyczne 25 mm, na strome bocz­ nej wieży podwójną wyrzutnię TOW dla odpalania przeciwpan­ cernych kierowanych pocisków rakietowych (patrz str. 254-255) i sześć otworów strzelniczych dla stanowisk broni ręcznej, umiesz­ czonych po obu stronach i z tyłu transportera. W 1983 r. rozpoczęto dostawy picnvszych egzemplarzy z zamówienia liczącego ponad 1000 sztuk. Powszechnie uznaje się radziecki bojowy wóz piechoty, uzbrojony w gładkolufówe działko kal. 73 mm i wprowadzony na uzbrojenie w 1967 r. za pierwszy transporter opancerzony tego typu.

287

fali świetlnej. Pociski te mają kaliber w przedziale 30-120 mm. pancerza reaktywnego aktywną osłonę. stanowią rozwinięcie koncepcji wykorzystania powierz­ chni napędowej pocisków (patrz str. której ostry i bardzo twardy grot nie ulega „ześlizgnięciu" z pancerza. Grot ładunku kumulacyjnego zapala folię burzącą w „dachówce". opancerzone wozy bojowe. Do najznaczniejszych zmian w broni przeciwpancernej zalicza się przemianę moździerza w środek niszczenia czołgów. Wielkokalibrowe pociski przeciwpancerne zostały zastąpione przez „pierzastą strzałę" o nadzwyczajnej twardoś­ ci. Na krótko przed osiągnięciem celu pocisk rakietowy zmienia samodzielnie kurs i uderza we właz kierowcy bądź pokrywę Kierowane pociski moździe­ rzowe również zwalczają czołgi z góry. kiedy Izrael zdobył radziecki czołg T-62 na Syryjczykach w Dolinie Bekaa. która dodatkowo wzmacnia pancerz pasywny. umieszczonego w głowicy pocisku poszukuje samodzielnie cel w promieniu 300 m. Ich opancerzenie składa się z coraz bardziej skomplikowanych materiałów. Była to technologia przez długi okres utrzymywana w tajemnicy. Została przedstawiona opinii publicznej po raz pierwszy w 1982 r. Reaktywna płyta pancerna pokrywając zwykły pancerz przy­ pomina rodzaj dachówki ceramicz­ nej. Tymczasem. Pociski przeciwpancerne stabili­ zowane brzechwowe z odrzuca­ nym sabotem. Kweslię przebi­ cia pancerza reaktywnego usiłuje się rozwiązać przy zastosowaniu głowic dwustopniowych (tandemo­ wych) w przeciwpancernych kiero­ wanych pociskach rakietowych. 288 . Kamera TV zainstalo­ wana w głowicy pocisku przekazuje obraz z dolotu do celu (linie przerywane). System Merlin uczynił z moździerza kał. Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe tzw.Bronie przeciwpancerne Pociski rakietowe samonaprowadzające się na cel i lecące torem stromym coraz bardziej wypierają broń strzelającą w dolnej grupie kątów. uodpornionej na zakłócenia. Operator śledzi cel przez celownik i kieruje pocisk rakietowy bezpośrednio w cel. APFSDS-T (po prawej). która odpala pocisk stabilizowany brzechwowe Impuls fali milimetrowej radaru. (Liban). Pociski APFSDS-T osiągały przebicie pan­ cerzy czołgu nawet po ześlizgnię­ ciu się z lufy armaty atakowanego czołgu. 81 mm Pociski rakietowe kierowane światłowodami stwarzają szansę operatorowi na ukrycie się po wykryciu celu i odpaleniu pocisku.. pociski „atakujące z góry" („Top Atack"). Wysunięty obserwator przekazuje współrzędne czołgu nieprzyjacielskiego obsłudze moździerza. nawet gdy uderzy w ceł pod ostrym kątem. Operator może dokonać poprawek w torze lotu pocisku przy pomocy połączenia przewodowego . Pancerz reaktywny (powyżej). 199). która znacząco zmniejsza jego silę przebicia pancerza. spełniają dokładnie to. otrzymały dzięki zastosowaniu t/w. co oznacza ich nazwa.

Broń inteligentna Miny zdalnie kierowane (po prawej). buz względu na porę roku. aby zabezpieczyć. Broń ta. przy pomocy tego rodzaju broni linie obrony przed przypuszczalnym uderzeniem. wąskiego przejścia w polu minowym. Zwalcza samodzielnie wskazane cele. używana jest do kontroli pola minowego w wariancie stacjonarnym. Dwóch ludzi obsługi wraz z samochodem ciężarowym wystarcza. MINOS. stanowią dalszy wkład do zautomatyzowanego. na którym działania wojenne prowadzone są bez udziału wojsk. 289 . jako jednostrzałowa broń przeciwpancerna z programowaną głowicą bojową. został zbudowany przez firmę francuską Matra. lub może być zastosowana do położenia zapory w wypadku zagrożenia np. bezosobowego pola walki.

30 mm (działko łańcuchowe). małych celów latających tzw. Broń kierowana jest przez układ czujników w przód zie kadłuba lub przez celowniki znajdujące się w heł­ mach obu pilotów.do bezzałogowych. Zasobnik zasila bron z prawej strony śmigłowca i wyrzuca puste łuski na lewą stronę. Napęd elektryczny obraca wieżę o 100 stopni w każdą stronę. z którym zakończono pomyślnie próby w 1987 r.w mniejszym zakresie . później były to systemy minowa­ nia przy pomocy zrzutni. System amerykański „Vólcano". wersja z 32 przedziałami zawiera 128 min przeciwpancernych. 7 którego wyrzucane są . 230). Dla działek automatycznych. na śmigłowcu przeciwpancer­ nym AH-64 Apache. Amunicja doprowadzana jest beztaśmowo z zasobnika zawierającego 1200 sztuk pocisków. Odnosi się to . na wyposaże­ nie armii amerykańskiej. (6).cztery ramy. Systemy minowania powietrznego (powyżej). Także i ta nowa broń taktyczna zyskuje na znaczeniu. wprowa­ dzonym w 1968 r. samolotów bezzałogowych. Pojedynczy śmigłowiec Black-Hawk może rozsypać do 960 min. Włosi wynaleźli rozdzielacz magazynkowy (a). zyskują coraz bardziej na znaczeniu. Instalacja w wieży zapewnia stabilizację broni po odrzucie. zbu­ dowano specjalne podwieszenia i pojemniki. stanowiący ładunek zewnętrzny śmigłowca. Szybkostrzelność dziesięć razy na sekundę.po obu stronach . jak np. dla działka M 230 „Chain Gun".. kal. Podczas lądowania w sytuacjach awaryjnych broń znajduje się między dwiema kabinami i nie stanowi zagrożenia dla załogi. Na początku były to proste roztrząsacze (patrz str.Uzbrojenie śmigłowców i samoloty bezzałogowe Śmigłowce bojowe i przeciwpancerne odgrywają coraz to ważniejszą rolę na współczesnym polu walki. Wersja rozdzielacza z 64 prze­ działami rozsypuje 1536 min przeciw piechocie. 290 . składa się ze stałego rusztu rurowego wbudowanego na zewnątrz śmigłowca. o 11 stopni do góry i 60 stopni do dołu. stanowiących uzbrojenie śmigłowców (powyżej). każda zawierająca czterdzieści min.

Na rysunku przedstawiony jest zdalnie sterowany mały śmigłowiec Sprite (B). ma silniejsze uzbrojonie. 291 . rękaw odprowadzania łusek (wyrzucanych na zewnątrz). 2. Użycie broni przy wykorzystaniu zasobników cechuje się wprawdzie większym rozrzutem niż broni na slałe zamontowanej na statkach powietrznych. Artyleria stosuje zdalnie sterowane obiekty latające przecie wszystkim do rozpoznania celów na małych wysokościach. wchodzi do wyposażenia w miejsce Mi-24. uzbrojony w zasobni­ ki niekierowanych pocisków rakietowych. Zadania samolotów bezzałogowych (powyżej): 1. pojawiły się w znacznych ilościach na współczesnych polach bitewnych. Śmigłowiec bojowy (powyżej). podwieszane są p o d kadłubami bądź skrzydłami samolotów i śmigłowców. odłamkowymi. Startują one albo z wyrzutni na pojazdach (A).7 mm. Na szkicu przedstawiony jest szwedzki zasobnik uniwersalny 0127. powyżej. 4.Zasobniki (powyżej). Rozpoznanie przy pomocy bezpośredniego przekazu obrazu przez kamery bądź przy pomocy fotografii lotniczej. Te bezzałogowe obiekty będące tanimi. Możliwa jest jednak szybka wymiana zasob­ ników. używany w Afganistanie od 1979 r. Izrael prowadząc operacje w Libanie użył sześć rożnych typów samolotów bezzałogowych do rozpoznania. Śmigłowiec Mi-28 „I Iavoc". Lot docelowy nad stacje radiolokacyjne nieprzyjaciela. Od kiedy zaczęto używać śmigłowców PAH w Wietnamie. Są one podporządkowane lotnictwu. ładowanie i łatwiejsze magazynowanie. Ten sposób działania znany był już w okresie II wojny światowej. Pociski te mogą być uzbrojone w dziewięć typów głowic bojowych. m. są to środki służące do zwiększenia skuteczności uzbrojenia strzeleckiego sta tków powietrznych. magazynek 200 nabojowy c. 3. są pociskami jednoli­ tymi. zakłócającymi odbiór urządzeń radioloka­ cyjnych (paski folii metalowej). Śmigłowce przeciwpancerne (powyżej). wielkokalibrowy km M 3 Browning. kaliber 12. uchwycić cel i ponownie zniknąć z pola widzenia nieprzyjaciela zanim on użyje kierowanych pocisków rakietowych . wyrzutnik łusek d. Przy pomocy celownika antenowego PAH może prowa­ dzić obserwację w ukryciu (a). małymi i wolnolecącymi maszynami.) oraz w wojnie irarisko-irackiej (1980 1988) to odegrały one wraz ze śmigłowcami bojowymi kluczową rolę podczas wojny w Zatoce Perskiej w 1991 r. a. Radzieckie zasobniki zawierają przeważnie po 32 po­ ciski rakietowe kal. Możliwe jest jeszcze wydłużenie zasięgu prowadzenia obserwacji dzięki zastosowaniu reflektorów oświetlających cel. którego najnowsza wersja ma licznik oddanych strzałów i urządzenie spustowe zdalnie sterowane. zbliżają się do celu niespostrzeżenie lotem koszącym (profil lotu śmigłowca PAH) i zwalczają go poza zasięgiem jego broni przeciwlotniczej. słynny radziecki Mi-24 „Hind". W większości radzieckie pociski rakietowe. obsługi­ wane przez strzelca na stanowis­ ku w przedniej części dziobu. Zdalnie sterowane obiekty latające (RPV).. Mi-24 „Hind".na odległości 4000 m (b). na środkowym Wschodzie (1970 r. albo wprost z ziemi. mocowane pod skrzydłami i wielolufowe km zamocowane w nosowej wieży dziobowej.in. 57 mm i są ładowane od tyłu. powstały na bazie pierwszych celów powietrznych zdalnie sterowanych w latach pięćdziesiątych. Ź pogodnego nieba na Bliskim Wschodzie przekazują one czysty obraz telewizyjny zna d pa trolowanego terenu. jako bomba lotnicza. Przeprowadzenie ataku przy pomocy broni kierowanej np. zwalcza cele naziemne. przy szczególnie niebezpiecznych i ryzykownych zadaniach bojowych. Samoloty bezzałogowe mogą także prowadzić uchwycenie celu przv pomocy lasera. z ładunkami burzącymi. które pracując namierzane są przez samolot rozpoznania radioelektronicznego.7 mm b. będące na wyposażeniu śmigłowców bojowych. Walka radioelektroniczna: samoloty bezzałogowe w powietrzu aktywizują nieprzy­ jacielskie stacje radiolokacyjne. 12. uzbrojony w czterolufowe działko rewol­ werowe kal.

Podczas fazy opadania wyszukuje on cele. dokonując zmiany częstotliwości. T e n r o d z a j o o m b y n a d a j e się idealnie do niszczenia p a s ó w startowych. że precyzyjna b r o ń kierowana (w większości p r o d u k o w a n a p r z y malejących k o s z t a c h ) zmusiła konstruktorów lotniczych d o p r a c n a d d r o g i m i samolotami z minimalnym echem r a d a r o w y m . Przy pomocy silnika rakietowego wznosi się on na wyso­ kość 12000 m (a). zwiększone możliwości oddziaływania lotniczej broni kierowanej wywołały reakcję w dziedzinie obrony przeciwlotniczej. należy w tej grupie do najbardziej Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze" (powyżej) b y ć m o ż e b ę d ą w przyszłości gromadzone w bębnowym magazynie nabojowym. Są to m .Lotnicze pociski rakietowe i bomby kasetowe Uzbrojenie samolotów w latach osiemdziesiątych osiągnęło w dziedzinie zwalczania celów naziemnych duży postęp. Jego głowica bojowa zaopatrzona jest w precyzyjny laserowy zapalnik zbli­ żeniowy. Dzięki tej zmianie mogła rozwinąć się taktyka „cichego pojedynku". 292 . wychwytuje wiązkę promieniowania nieprzyjaciel­ skich radiolokacyjnych stacji śledzenia i wykrywa cały zestaw stacji. kolumn pojazdów lub z g r u p o w a ń wojska. i n . Z drugiej strony. Po dokonaniu wyboru celu następuje odrzucenie spadochronu (c). W odróżnieniu od starszej generacji antyradarowych pocisków rakietowych może on pośrednio za­ atakować cel. b o m b k i o d ł a m k o w e . Pociski rakietowe mają c o r a z mniejszą m a s ę . ALARM (antypromieniowy kierowany lotniczy pocisk rakietowy). 500 m i n d o l a r ó w ) i myśliwiec bombardujący F-117. Do nich z a l i c z a się a m e r y k a ń s k i b o m b o w i e c B 2. pocisk na który zdecydowali się Brytyjczycy w 1983 r. zamiast głowic bojowych o dużej Bomby kasetowe przypominają p o d względem kształtu zwykłe b o m b y . O b a t y p y p r z e z n a c z o n e są p r z e d e wszystkim do przenoszenia broni konwencjonalnej. by następnie opadać w dół przy pomocy spadochronu (b). Na określonej wysokości u l e g a u w o l n i e n i u ich z a w a r t o ś ć i r o z s y p u j ą się m a ł e b o m b y ( p o d p o c i s k i ) . była w k o ń c u lat osiemdziesiątych ostatnim krzykiem m o d y na rynku broni. N i e jest p o z b a w i o n y ironii fakt. Naziem­ na stacja radiolokacyjna może odwieść pocisk rakietowy od celu. Powstały nowe rodzaje amunicji do niszczenia pasów startowych. Głowica radiolokacyjna pocisku rakietowego (poniżej). d o z w a l c z a n i a siły żywej i m a ł e b o m b y z ł a d u n k i e m kumulacyjnym przeciwko czołgom. Chilijska b o m b a C a r d o e n CB-500 (pierwsza z góry) zawiera 240 b o m b e k . Rosjanie r o z w i n ę l i k o n c e p c j ę b o m b k a s e t o w y c h j u ż w latach trzydziestych.. t w o r z ą c elipsę r o z r z u t u . (cena j e d n o s t k o w a w y n o s i ł a w 1989 r. rozwiniętych i najlżejszych pocisków. i pocisk uderza w cel. Technologia „Stealth" (powyżej). zwalczania czołgów oraz do zakłócania pracy stacji radiolokacyjnych. Pod względem konstrukcyjnym u t r z y m y w a n e jest jeszcze t y l k o u s t e r z e n i e s k ł a d a n e . Powodują one z w i ę k s z e n i e siły o g n i a s a m o l o t u i z m n i e j s z e n i e siły o p o r u p o w i e t r z a . Bomba podczas zrzutu z samolotu rozprzestrzenia ładunek na określonym odcinku. Pociski posiadają g ł o w i c e samonaprowadzania.

w fa­ zie końcowej kierowany jest lase­ rem. o ile wcześniej nie zostanie zdetonowana przez nacisk prze­ jeżdżającego pojazdu. jest zdalnie sterowany wiązką promieniowania lasero­ wego. Odpalany z ramienia operatora do zwalcza­ nia samolotów wsparcia takty­ cznego. 4.. 12500 m2. stano­ wiące głowicę pocisku.5 kg. wystrzeliwane z dużej odległości. bądź z boku zasobnika. Istnieje także w wersji pocisku rakietowego klasy „powietrze-powietrze". który jest zamocowany na stałe w samolocie. Zasobniki bomb kasetowych stanowią najnowszy etap w rozwoju bomb kasetowych. produkowane są w wielu formach i różnych wielkościach. Mina kulkowa HB 876 masa 2. że samolot musi przelecieć nad celem na wysokości 50 m z prędkością poddźwiękową. Podobnie zbudo­ wane są bomby kulkowe do niszczenia pasów startowych. B. 293 . 1966 r. Po odpaleniu osiąga on prędkość lotu ok.74 kg. Mogą one służyć także jako wyrzutnie pocisków rakietowych. manewrowe podnośniki dźwigowe umożliwiają użycie sprzętu radiolokacyjnego wykry­ wania i naprowadzania w ukryciu bądź zza wysokich drzew. Np. a trzy strzały burzące. Zapalnik zbliżeniowy aktywny powoduje zwiększenie siły prze­ bicia ładunku kumulacyjnego (do 150 mm). uderzają w cel z dużą energią kinetyczną. długość 36 cm. Wadą jest to. rozwinięto ok. a z kolei ładunek główny detonując wytwarza Krater. brytyjski pocisk rakietowy „Starstreak" zaliczany jest do najnowocześniejszej generaq"i pocisków. Ich użycie na polu walki eliminu­ je przelot samolotu nad celem. przy czym pierwszy ładunek przebija warstwę betonu pasa startowego. osiągające cel przy prędkości poddźwiękowej. przy czym bezzałogowa wyrzutnia startowa jest połączona. Podpociski wyrzucane są z tyłu. Osiąga podłoże na amor­ tyzatorach teleskopowych i detonuje po określonym czasie. szwedzki system przeciwlot­ niczy RBS 90 z wyrzutnią dwuprowadnicową.mają mocniejszy ładunek i są zrzucane w setkach sztuk. w przypadku memiecko-francuskiego systemu Apache (prototyp w 1985 r. szybkie kierowane pociski rakietowe. Może też być zrzucany i wyhamowywany podczas zrzutu przy pomocy spadochronu. Bomby kulkowe. pod osłoną. „Podpociski" służące do zwalczania celów żywych działają podobnie jak granaty ręczne . Chile). masa 0. z urządzeniami samonaprowadzania i sterowania. A. bądź „podpociski" (po lewej). b. Nowsze modele są wyposażone w opóźniacze (spadochron). tj. Nowe kierunki rozwojowe broni przeciwlotniczej (po lewej) a. 35 ha. Zasobnik kasetowy JP 23$ zamontowany na samolocie Tornado uwalnia podczas jednego wylotu 430 podpocisków HB 8/6. przypuszczalnie na wyposażeniu wojsk) następuje pokrycie powierzchni 350xl000 m.5 Macha. ok.Broń inteligentna Współczesne systemy bomb kulkowych. jako kontynuację idei bomb kasetowych. Tego rodzaju broń powierzchniowa pokrywa obszar 60x240 m. w 1992 r. Bomba kulkowa przeciw­ pancerna (Cardoen. System został opracowany do użytku w wojskach lądowych i marynarce wojennej. W rzeczywistości sa to małe.

przy czyni kadłub okrętu ulega rzeważnie przełamaniu. Francja zastosowała ten morski pocisk rakietowy ANS w wersji pocisku klasy „głębina wodna-głębina wodna". służącego do obrony wybrzeża (C). głowica bojowa (165 kg) e. Model ten cechuje się trzykrotnie większym zasięgiem i prędkością od wersji pierwotnej. Są one precyzyjniejsze i mniej czułe na zakłócenia niż wcześniejsze torpe­ dy z napędem elektrycznym i akus­ tyczną głowicą samonaprowadzającą się (patrz str. zwłaszcza działek automatycznych.()6. Cel zmienia kurs. głowica samonaprowadzana (radiolokacyjna) b. Torpeda zmienia kurs i zatapia cel. Pocisk rakietowy morski „Exocet" AM-39. w wojnie na Falklandach i w Zatoce Perskiej użyty jako lotnicza broń kierowana (A). 1. W dziedzinie min i torped (w ogóle pierwsza broń kierowana). dokonał się również ogromny postęp. mechanizm sterowania h. które przeżywają nowy renesans w obronie nawodnej. ciężko uszkodzili brytyjski niszczyciel „Clamorgan" (I2.1982r. 3. Torpedy kierowane przewodowo (po prawej). Argentyńczycy przy pomocy pocisku raki­ etowego z rodziny „Exocet". a. materiał pędny dla startowego silnika rakietowego g. Komputer okrętu podwodnego przekazuje nowe komendy do tor­ pedy przez urządzenia kierowania przewodowego. w najskuteczniejszą broń do niszczenia celów pływających. Zapalniki głowic bojowych (po lewej). 260). Głowice ojowe z ładunkami kumulacyjny­ mi zdolne są do przebicia nawet grubych kad łubów p o d wodnych okrętów atomowych. Przyczyniły się one do powstania nowych systemów obrony bezpośredniej. obok nuklearnych pocisków rakietowych.4.Współczesne systemy broni morskich Morskie pociski rakietowe. len typ pocisku rakietowego został wprowadzony na uzbrojenie ścigaczy dziewięciu marynarek wojennych (B). radiowysokościomierz c. albo ze zwłoką pod kilem (b). przemieniły się w tzw. materiał pędny dla marszowego silnika rakietowego f. Od lal siedemdziesiątych pojawiają się na rynku zbrojeniowym nowe warianty tych pocisków.0. znajdują się na wypo­ sażeniu okrętów podwodnych od końca lat pięćdziesiątych. System kiero­ wania przewodowego jest uodpor­ niony na zakłócanie elektroniczne.70 km przekrój poprzeczny . 261).69 m zasięg . Do najbardziej znanych modeli zalicza się „Exocet" (patrz str. długość . (poniżej). Ciężka torpeda Mk 24 kierowana przewodowo posiada głowicę sa­ monaprowadzania akustycznego. 2. Zasięg do 30 km.8 m 294 .). zwłaszcza w zakresie systemów samonaprowadzania. „jeźdźców falowych" (pociski lecące tuż nad lustrem wody). komputer kierujący d. Okręt podwodny odpala tor­ pedę kierowaną przewodowo. g Morskie pociski rakietowe. współczes­ nych torped mogą detonować ładunek albo przy zetknięciu się torpedy z burtą okrętu (a).

Podczas gdy samolot-nosiciel dokonuje zwrotu o 180 stopni. Model amery­ kański „Vulcan-Phalanx" M 168. Miny „Stonefish" mogą być stawiane na głębokości 5-^200 m i pozostawać tam aktywne przez ponad 700 dni. okręty nawodne i podwodne. Wielkokalibrowy system obrony bezpośred­ niej (Ć1WS). działka automa­ tyczne służyły do obrony przed torpedowcami. samoloty. Nowoczesne działka automatyczne. kał. śmigłowce./min. które czyni go niewidzial­ nym dla radarów okrętu. Działko takie posiada radar śledzenia celu i kierowania ogniem. Produkowane są z tworzyw niemetalicznych. kiedy wszystkie dane zostały wprowadzone do jego pamięci kom­ puterowej. Niszczy on pocisk rakie­ towy (b) „uformowanymi odłam­ kami" (kulami wolframowymi). Nosiciel pocisku rakietowego opromieniowuje cel przy pomocy głowicy samonaprowadzarua (radarowej). 193) z końca lat siedem­ dziesiątych. 295 . Firma brytyjska Marconi produkuje miny „Stonefish" z głowicami bojowymi o pięciu wagomiarach (na szkicu pokazany jest model o masie 300 kg). 1. Ich średnica ma przeważnie poniżej 53 cm i tym samym mogą być one także stawiane przez wyrzutnie torpe­ dowe okrętów podwodnych. wystrzeliwuje pociski z zapalnika­ mi zbliżeniowymi. Działka te są kierowane automatycznie i strzelają pociskami z rdzeniem uranowym o zasięgu do 5000 m z szybkostrzelnością 6600 strz. To umożliwia stworzenie lekkiej konstrukcji oraz utrudnia ich wykrycie i rozminowanie. jak włókno szklane. 20 mm dla marynarki wojennej jest odmianą pokładowego sześdolufowego działka lotniczego (patrz str.jak miało to miejsce w wojnie falklandzkiej podczas trafienia niszczyciela bry­ tyjskiego „Sheffield" . akustyczny lub ciśnieniowy. Pierwotnie. które pracują z syste­ mem elektronicznym na rufie (a). a następnie przekazane do systemu kierowania. Nowoczesne miny morskie mogą być detonowane . Jeżeli okaże się nawet. albo we wnętrzu. pocisk rakietowy leci możliwie najniżej.w zależności od celu . Mogą być stawiane przez. że głowica pocisku rakie­ towego była niewypałem . dzięki dużej szybkostrzelności mogą zniszczyć pociski rakietowe atakujące okręt jeszcze w ostatniej fazie dolotu do celu.Broń i n t e l i g e n t n a Systemy obrony bezpośredniej (CTWS) mają na celu zwiększenie siły ognia wielotorowych działek automatycznych (patrz str.40 mm i więcej. Odpalenie pocisku następuje wów­ czas. w zasięgu echa rozproszonego fal morskich. żywica epoksydowa i inne tworzywa sztuczne.przez impuls magnetyczny. Pociski są wystrzeliwane z samolo­ tów. 192. rakietowy silnik marszowy może wywołać pożar. kał.to palący się. Pociski rakietowe tzw. Małokalibrowe systemy obrony bezpośredniej (CIWS) jak „VulcanPhalanx" tworzą przy zwalczaniu celu tzw. 207 i 218). Nowoczesne miny morskie (poniżej). 2. „jeźdźcy falowi" (powyżej). są coraz bardziej wielo­ funkcyjne i „inteligentniejsze". Pocisk przebija bur­ tę okrętu detonując na pokładzie. które rozróżnia­ ją echo radarowe celu od echa fali morskiej. 3. Radar śle­ dzenia celu kieruje pocisk rakietowy w stronę okrętu. okrętów i ruchomych wyrzutni. W latach trzydziestych wprowadzono dział­ ka automatyczne przede wszyst­ kim do obrony przeciwlotniczej. startują zza hory­ zontu (poza strefą widoczności). System „VukanPhalanx" śledzi zbliżający się pocisk rakietowy przy pomocy własnego radaru (a). „ścianę ognia" (c).

znaleźć na jednej stronie reprezentatywny wybór broni np. Na stronie 83. Litografia (po prawej). w USA. została pogrupowana chronologicznie. przedstawiona w rozdziałach 1-7. W indeksie geograficznym przedstawiono broił z innych części świata. Indeks geograficzny 297 Australia i Nowa Zelandia Oceania 298 Płd. powinien odszukać w kluczu hasło numer 6. który zaczyna się na stronie 302. uporządkowaną wg regionów pochodzenia. w razie potrzeby. gdzie na ilustracji możemy odszukać interesujący nas obiekt. n p . czy szerzej mówiąc: zachodnia. W odnoszącym się do oszczepu podpisie znajdujemy informację. gdzie można znaleźć informację na dany temat. 296 . również wymienionej w odsyłaczu. W podobny sposób korzystamy z indeksu historycznego. francuskiego artysty Daumiera. o oszczepie z haczykowatym grotem.kapitana Cooka.Indeks geograficzny i historyczny Celem obu indeksów jest ułatwienie dostępu do informacji zawartych w książce. Pozwala to Czytelnikowi. zatytułowana „Ależ proszę! Ja po tobie". to komentarz nadal jest aktualny. Każde hasło ma odsyłacze do konkretnej strony książki. Iran 301 Afryka. znajdziemy jeszcze jeden oszczep z tego regionu. Przyjęty podział opiera się bowiem o funkcjonowanie broni. Korzystanie z indeksu. nie biorąc pod uwagę okresu ich powstania czy rejonu świata. choć pochodzi z lat 1860-tych. z którego pochodzą. z wysp Pacyfiku lub z okresu wojny secesyjnej 1861-1865 r. Hasło to odsyła nas na stronę 82. w XVIII wieku 308 Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 309 Lata 1816-1860 310 Wojna secesyjna 311 Lata 1866-1913 312 I wojna światowa 314 II wojna światowa 316 Świat współczesny.-Wsch. którego rysunek umieszczono pod hasłem „Oceania" na następnej stronie (nr 6). Ameryka Północna i Południowa Indeks historyczny 302 Paleolit i neolit w Europie Starożytny Bliski Wschód 303 Starożytna Grecja i Rzym 304 Średniowieczna Europa 305 Europa w XVI wieku 306 Europa w XVII wieku 307 Europa i Ameryka Płn. W indeksie historycznym broń europejska. W kolejnych rozdziałach zestawiono podobne obiekty. ze pochodzi z Hawajów i wiązany jest z osobą wielkiego odkrywcy . Jeśli Czytelnik chce uzyskać więcej informacji. Azja (Chiny) 299 Japonia 300 Indie.

Z braku metali ostre krawędzie wykony­ wano z kości. wykonana na Wyspach Salomona. ludy te nie znały metalu. Przed przybyciem Europejczyków. L 2. Nadziak (20) 3. Z kolei aborygeni wynaleźli bumerang. 3. 1. zębów zwierząt i ryb. Maczuga miotana (78) 6.Australia i Nowa Zelandia Przedstawiono tu broń australijskich aborygenów oraz Maorysów z NowefZulandii. jego ciało pokrywają tatuaże. na których należy szukać informacji). Proca (77) 5. Pierwotny miecz (36) 4. Maorysi zasłynęli ze swych niezwykle misternie rzeźbionych drewnianych i kamiennych maczug. 83) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. Rzeźba przedstawiająca wojownika (po prawej). Maczugi (15) 2. 6. Pochodzą stąd pięknie rzeźbione okazy maczug. Oszczepy (82. 7. 5. wreszcie z odpowiednich gatunków kamienia. 8. 9. Melanezji i Mikronezji. Oceania Przedstawiono broń z Polinezji. Statuetka (po prawej). przedstawia wojownika maoryjskiego uzbrojonego w maczugę. . Maczugi (15) Nadziak (20) Nadziak (20) Sztylet (27) Miecz drewniany (35) Maczuga miotana (78) Bumerangi (79) Oszczep (82) Miotacz oszczepów (83). 4.

6. Maczuga (18) Topór zwanv dao(25) Sztylet (27) Pierwowzór miecza dao (35) Miecze (40) Broń do odbijania ciosów (73) Łańcuch . Celebesu. 2. „Strzały ogniste" (244). 8. Borneo. 298 . 9.225) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. Pokazany tu wybór broni chińskiej nie jest wyczerpujący. Arbaleta (105) 11. O wiele większa jest wiedza na temat uzbrojenia ludów zamieszkujących Birmę i Assam. Pułapka (224.Azja Południowo-Wschodnia Przedstawiono tu broń z Półwyspu Malajskiego. 4. Broń drzewcowa (62) 5. przedstawia ucieleśnienie zapału wojennego. Chiny. Rysunki (po prawej). we współcześnie toczących się konfliktach. Jawy. 5. 7. Filipin. Lekkie działko (173) 7. 3. Kusza magazynkowa (105) 12. Topory (25) 2. Krisy (30) 3. Dmuchawki (106) 6. 1. 1. Jej bliższe poznanie wymaga jeszcze długich badań. Miecze (40) 4. są fragmentem dekoracji malarskiej odkrytej w jednym z grobowców w północnych Chinach. na których należy szukać informacji).maczuga (73) Oszczep naga (82) Łuk do miotania pocisków kamiennych (96) 10. Pokazano również pułapki. Assam Pochodząca z Bali rzeźba (po prawej). Birma. stosowane w dżunglach tego regionu.

8. 9. 62) „Łamacze głowni" (73) Dzirvty (83) Kołczan (95) Łuki (98) Strzały. zarówno sztuki jak i rzemiosła japońskiego. Oprócz mieczy pokazujemy inne tradycyjne bronie japońskie. 2. namalował japoński malarz Hokusai (1760-1849). na Zachodzie szybko doceniono styl i jakość. I n d e k sg e o g r a f i c z n yihistoryczny 1. Dzięki temu wiele okazów broni znalazło się w europejskich i amerykańskich kolekcjach. 11. 3. Szczególnie popularne stały się miecze. Na ich temat powstała bogata literatura w językach europejskich. 7. 4. groty do strzał (101) Muszkiet lontowy (117) Pistolet z zamkiem lontowym (122) 299 . Rysunki (po prawej). 5. Pałka (16) Cep bojowy (17) Nadziak (20) Sztylet (28) Miecze (28) Broń drzewcowa (59. 10. 13. Przedstawiają one samurajów wprawiających się we władaniu bronią. 6.Japonia Niemal natychmiast po nawiązaniu kontaktów handlowych z Japonią. 12.

2. 15. 3. 11. 300 . 12. 7.Indie i Iran Zakres wpływów perskich na broń incwjską jest na tyle wielki. 1. 13. 8. że oba te regiony omawia sie zwykle wspólnie. 4. 17. Fotografia z lat 50-tych XIX w. Dodatkowo.25) Sztylety (28-30) Szable "(37-39) Broń drzewców a (59) Lanca (63) „Tygrysie pazury" (72) Pierścienie do miotania (81) Włócznia (82) Strzała (101) Muszkiety lontowe (117) Pistolet lontowy (122) Moździerz spiżowy (169). 9. 10. to szable tulwar i muszkiety lontowe. oprócz broni perskiej i indyjskiej. przedstawia żołnierzy radżputanskich z Indii Północnych (po prawej). 16. przedstawiono bron starszych kultur tego regionu. Maczuga (16) Cep bojowy (17) Buzdygan (18) Nadziaki (20) Nadziaki (21) Topory (24. 5. 6. 14. Ich uzbrojenie.

3. i. 3. 2. Ilustracja (po prawej). Południowej. 8. Ameryka Północna i Południowa Oprócz broni plemion indiań­ skich z terenu Ameryki Pin. 1 Kanady przedstawiono również uzbrojenie Hskimosów z Północy oraz wybrane przykłady pochodzące z Ameryki Środkowej i Południowej. 5. a nie wg kręgów kulturowych. 2. 9. Broń używaną w Starożytnym Egipcie omówiono pod hasłem Starożytny Bliski Wschód. 11. została wykonana na podstawie rysunku Mandan'a.81) Oszczepy (82) Łuki (96) Kusza (105) Strzelba północnoafrykańska z zamkiem skałkowym (118). 8. Pokazano tu broń używaną przez rozmaite ludy z Północnej. 301 . Maczugi (15. 24) Sztylety (28) Miecze i szable (36) Włócznia (58) Maczuga do miotania (78) Noże do miotania (80.28) Tomahawk (80) Łubie i kołczan (95) Łuk (97) Strzała i groty (101) Dmuchawka (106). 10. Ilustracja (po prawej). przedstawia wojownika z plemienia Zulusów.Afryka Region ten wyodrębniono wg kryterium geograficznego. 6. Przedstawia wodza Czejenów pokonanego w bitwie £ 1. 7.16) Tomahawk (24) Sztylety (27. 4. Maczuga (15) Topory (22. 6. 1. 7. Zachodniej i Centralnej Afryki. 5.

83). wiązany z jedną z kultur okresu paleolitu. 8. 302 . na której przedstawiono ludzi walczących nożami i maczugami. Starożytny Bliski Wschód Pokazano wytwory kultur Egiptu. 2. Jest częścią krzemiennego sztyletu. 4. w których do produkcji broni używano brązu lub miedzi. Asyrii i Luristanu. 5.n. Warto zwrócić uwagę. 4. 23) Miecz brązowy (35) Proca i pociski (77) Kij do miotania (78) Grot włóczni (83) Łuk (96) Groty strzał (101). Paryż). 1. Przedstawia grupę wojowników. 1. 7. Głowica maczugi (19) Topory (22. wykonanego 3000 lat p. 6. że nawet po odkryciu metalu. 3.Paleolit i neolit w Europie Najstarszą bronią wykonaną w Europie. z jednej z jaskiń na terenie Hiszpanii. nadal używano krzemienia. Rękojeść z rzeźbionej kości słoniowej (po prawej).e. w Egipcie (Luwr. pokazaną w tej książce jest prawdopodobnie drewniany grot oszczepu. (sir. 5. 3. Malowidło naskalne (poniżej). 2. zwłaszcza do produkcji grotów strzał. Topory (22) Sztylety (27) Groty oszczepów (83) Łuk (96) Groty strzał (101).

303 .Starożytna Grecja i Rzym Przedstawiony tu wybór obejmuje obiekty od wczesnych mieczy brązowych pierwotnych państewek greckich. 500 r. Ateny). 11. Sztylet (31) Miecz (44. 7. nie tylko do zdobywania twierdz. 2. 10.n. Pokazano tu broń miotającą w rodzaju łuków.e. 6. pełniących rolę ówczesnej artylerii. 5.45) Włócznie (57) Amentum (76) Kamień do procy (77) Oszczep (82) Łucznik (95) Kusza oblężnicza (161) Onager (162) Balista (162) Kolce przeciw konnicy (222) „Ogień grecki" (226). Rzymianie stosowali je bardziej ofensywnie. W Grecji stosowano je od dawna do obrony miast. 8. 12. z ok.. ale i w otwartym polu. (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. Marmurowy relief (po prawej). 4. p. aź po żelazną broń Imperium Rzymskiego. 3. proc i miotających maszyn oblężniczych. Indeks geograficzny i historyczny 1. na których należy szukać informacji). przedstawiający wojowników ateńskich uzbrojonych w tarcze i włócznie (Muzeum Narodowe. 9.

nie tylko jako broń. 304 . lancy lub kopii. a nawet maczu­ gi.168) 21. 32) 8. Zapory i zasieki (222) 23. Bełty (103) 15. Wspomniane bronie miały duży wpływ na taktykę walki i uzbrojenie ochronne. Nadziała (21) 6.47) 9. Kusze (102-104) 14. Cepy bojowe (17) 4. Fragment (po prawej). kawaicrzysta używał miecza. Znacznym postępem było zastosowanie prochu dymnego. Maczuga (15) 2. Proca drążkowa (77) 11. Pokazano załadunek broni na statki.16. Miecze (46. Katapulta (162) 19. (18) 5. Buzdvgany irp.Średniowieczna Europa Istotnym czynnikiem w historii uzbrojenia tego okresu był wzrost znaczenia kuszy i głównego jej konkurenta: łuku angielskiego. Grotv strzał (101) 13. ale nie były w sianie wyprzeć broni dotychczas używanej. Działa odprzodowe (166. Topory (24) 7. Aakownice (109. Miotacz sprężynowy (161) 18. Nadal podstawą uzbrojenia piechura były różne rodzaje broni drzeweowej. traktując go jednak bardzo uniwersalnie. Głowica maczugi (16) 3. Broń drzewcowa (58-62) 10. Brorj biologiczna (277). Trebusz (163) 20. Luk angielski (97) 12.116 7 127) 17. Sztylety (31. 1. Opony z Bayeux przedstawiający Normanów w trakcie przygotowali do inwazji na Wyspy Brytyjskie w 1066 r.Powszechnie noszono sztylet. ale także narzędzie i ozdobę. Działa odtylcowe (178) 22.

Buzdygany (18) Nadziaki (2 Topór (24) Sztylety (32) Miecze (48-50) Broń drzewcowa (5 Kopie (63) Długi łuk angielski (9 Kusza (103-105) Arkebuzy (116) Petronel (117) Pistolety (122. 5. 8. zwłaszcza broni drzewcowej. Używano dział odprzodowych. 15. zarówno na lądzie jak i na morzu. Nowy rodzaj długiej broni białej . 12. 7. na której znajdują się informacje). a ich klasyczne formy wykształciły się w Hiszpanii. 2. Nadal używano broni wywodzącej się ze średniowiecza. która przybrała wyrafinowane kształty. Widać leżącą hakownicę.123) Broń palna dwulufowa (1 Broń palna odtylcowa (130) Pistolet odtylcowy (132) Garłacz (154) Działo odprzodowe (168) Oszczep z napędem rakietowym (240) (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. (po prawej). 6. 9. Prymitywna ręczna broń palna przekształciła się w arkebuzy i muszkiety lontowe.Europa w XVI wieku Wiek XVI był bardziej wiekiem udoskonaleń. 10. moździerz i lufy armat małego kalibru. pojawiły się nawet działa odtylcowe. Niemiecki drzeworyt z 1529 r. Łuki i kusze zaczęły tracić na znaczeniu. 16. Zastosowanie zamka kołowo-krzosowego pozwoliło na powstanie broni palnej dla kawalerzystów. 17. 18. 11.rapier stał się nieodzownym elementem ubioru. 305 . Tndcks geograficzny i h 1. 3. Pokazano również ładowanie ciężkiego działa. 4. 13. 14. aniżeli rewolucyjnych wynalazków.

g 1 lustracja (na górze). równolegle istniało szereg odmian: rapiery. opublikowanego w 1633 r. 3. wygodny w użyciu. 1. 11.Europa w XVII wieku Taktyka działali wojennych w XVII w. na której znajdują się informacje). Karabin rewolwerowy (128) Rewolwer (129) Karabin powtarzalny (136) M k o n e t (169) Armata okrętowa (173) Organki śmierci (207) (Liczby w nawiasach odsj do strony.123) Pistolet dwulufowy (126) 12. 8. 15. pozwalając na osłonę bezbronnych muszkieterów odczas nabijania broni. 5. miecze (49) Rapiery (50) Szpady (51) Broń drzewcowa (58-62) Bagnety (64. przedstawia muszkieterów i pikinierów. Cep bojowy (17) Sztylet lewak (32) Bagnet szpuntowy (33) Pałasze. albo karabinki. w niektórych krajach również lanc lub kopii. 306 . 13.118) Pistolety (122. •opiero w końcu stulecia po­ jawiły się bagnety umożliwiające natychmiastową zamianę muszkietu w rodzaj krótkiej piki: tym samym piechur otrzymał wyjątkowo uniwersalną broń. Kawaleria używała broni białej w postaci pałaszy lub szabel. pochodzi z cyklu Wojna Trzydziestoletnia francuskiego artysty Jacquesa Callota. szpady i pałasze. Wraz z jego po­ jawieniem się zaczął się proces zastępowania zamka lontowego w broni wojskowej. 16. Ta ostatnia broń odgrywała ważną rolę. szable. 66) Długa broń palna (117. 7. 17. a przy tym względnie tani. pozostawała pod wpływem muszkietu i piki. 4. 2. 10. Największym chyba wynalaz­ kiem okazał się zamek skałkowy. 14. 9. Kawalerzyści uzbrojeni byli również w pistolety. W broni białej. 6.

23. P 307 . 12. obowiązującego w czasach wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. 16. Podstawową bronią stał się gład kołu Iowy karabin skałko­ wy z bagnetem tulejowym. wyspecjalizowane oddziały zwane grenadierami . 14. 8. Piechu­ rzy byli dodatkowo uzbrojeni w krótkie tasaki. 25. Piechoto szykowano w wydłużone linie. 7. 69) Tomahawk (80) Granat (84) Garłacz tzw. zwane strzelecki­ mi . lustracje (po prawej). 15. Sztylet (33) Szpady (51) Pałasz (52) Tasaki (54) Broń drzewcowa (59-61) Bagnet sprężynowy (67) Bagnet tulejowy (68.Europa i Ameryka Północna w XVIII wieku W XVIII wieku wykształciła się tak­ tyka linearna.walczące w szyku rozproszo­ nym .124) Pistolety dwulufowe (126) Strzelba wielolufowa (127) Pistolet z odkręcaną lufą (132) Karabin gwintowany odtylcowy (133) Karabin powtarzalny (136) Granatnik ręczny (154) Karabin z nasadką do granatów (155) Luta armatnia (169) Armata polowa (170) Działo forteczne na lawecie depresyjnej (172) Działo okrętowe (173) Broń rewolwerowa systemu Puckle'a (207). w trzech szere­ gach. 1.używały również granatów ręcznych. 5. 2. 4. 11. 19.otrzymały karabiny gwin­ towane. 18. 22. 10. Podczas ataku prowadzono ogień salwowy. 21. Kawalerzyści uzbrojeni byli w szable. lub pałasze oraz pistolety. Broń ta jednak z różnych względów nie bvła w stanie wyprzeć karabinów gładkolufowch. tromblon (118) Karabiny skałkowe gładkolufowe (119) Karabiny skałkowe wintowane (120) istolety (123. 17/0 roku szlachcic europej­ ski posiadał zwykle parę pistoletów fiojedynkowych. Tylko niektóre rodzaje konnicy miały karabinki. Od ok. 6. W ostatnim ćwierćwieczu specjalne oddziały. 3. 20. pochodzą z podręcznika musztry. Wśród osób cywilnych popularne było stosowanie do obrony osobistej gadaczy i pistoletów kieszonkowych. a więc w latach siedemdziesiątych XVIII stulecia. 24. 9. 17.

w Indiach. Szabla (53) 4. 69) 9. (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. Szponton (58) 7. Jedyną znaczącą nowością stało się wprowadzenie. rac kongrewskich. Pałasz (52) 3. Karabiny skałkowe (119) 11. „Raca kongrewska" (244). klóre nastąpiły po Rewolucji Francuskie] nie różniła się zbytnio od broni używanej w poprzednich latach. Jednakże biorąc pod uwagę wygodę Czytelnika i fakt wykształcenia się specyficznego stylu tej broni. Pistolety (124. Bagnet .tasak (65) 8. Sztylet (33) 2. Szabla (55) 6. Ilustracja (po prawej). początkowo przez Brytyjczyków. 18 czerwca 1815 r. Karabiny gwintowane (120) 12. 308 . Wzorowano je na broni stosowanej przez Hindusów walczących. Rakiety takie stosowano jeszcze do połowy XIX w. Działo okrętowe (173) 16. Pokazuje żołnierzy francuskich podczas bitwy pod Waterloo. 1. na której znajdują się informacje). przeciw wojskom brytyjskim. rakiet: tzw. Wiatrówka (107) 10.Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 Broń używana w wojnach. Bagnety (68. Tasak (53) 5. Armata'polowa (170) 14.125) 13. zdecydowaliśmy się na wyodrębnienie takiego hasła w indeksie. pochodzi z popularnej książki francuskiej wydanej w 1816 r. Armata forteczna (172) 15.

Tym samym. 21. ukazujący żołnierzy brytyjskich czyszczących broń i ekwipunek w Gallipoli. 15.Lata 1816-1860 W okresie tym wprowadzono szereg udoskonaleń broni palnej. 3. 11. Indeks geograficzny i historyczny 1. w broni wojskowej wprowadzono zamki kapiszonowe. 6. 7. pojawił się pocisk samouszczclniający systemu Minie. 5. W latach pięćdziesiąt)'eh XIX w. 17. 1854-56. każdy piechur mógł zostać uzbrojony w celną i dalekonośną broń gwintowaną. 4. 19. Wymagał przy tym znacznie mniej treningu od żołnierza.Laska (107) Karabiny gładkolufowe (119) Karabiny gwintowane (120) Karabiny systemu Minie" (121) Pistolety (124) Pistolet-karabinek (125) Karabin gwintowany dwulufowy (127) Karabin rewolwerowy (128) Rewolwery (129) Rewolwery wiązkowe . W końcu tego okresu upowszechniła się masowa produkcja przv wyko­ rzystaniu odpowiednich maszyn. 14. 16. 18. Od 1840 r. 13. 8. Zamek tego typu działał niezawodnie. 309 . Ciągły postęp technologiczny i gwałtowny rozwój przemysłu wpływał na szybkie zmiany uzbrojenia wojskowego.pistolet kieszonkowy (135) Karabin powtarzalny (136) Rewolwer odtylcowy (142) Armata polowa (171) „Race kongrewskie" (244) Miedzioryt (po prawej). 20. Lata wojny krymskiej. 9. Szabla (53) Tasaki (54) Grot lancy (63) Bagnety (68-70) Wiatrówka . 12.„pieprzniczki" (129) Pistolet (132) Karabin odrylcowy (133) Derringer . bez względu na warunki atmosferyczne. 2. 10.

odprzodowy rewolwer wraz z odtylcowym karabinkiem dla kawalerzysty. Moździerz gładkolufowy (174) 20. Nóż typu Bowie (33) 2. Armata fórteczna (172) 18. Jak to zwykle bywa. i w wojnie tej użyto również wielu zupełnie przestarzałych wzorów broni. Pistolet kieszonkowy (125) 9. 1. Rewolwer (128) 11. Granaty ręczne (84. Kastet (72) 5. miny morskie i lądowe.Wojna secesyjna Podczas wojny secesyjnej. Karabin rewolwerowy (128) 10. Szabla (53) 3. Rewolwery (129) 12. Armata polowa (171) 17. Karabinki odtylcowe(137) 15. zastosowano wiele nowych rodzajów broni na wielką skalę. Mina lądowa (230) 25. Stosowano nadal broń białą w postaci szabel czy noży. ukazuje produkq'ę pocisków armatnich. 310 . Działko burtowe (173) 19. Rakieta (244). Zastosowano wówczas karabiny powtarzalne. kolce przeciw konnicy (222) 24. Typową bronią tej wojny był karabin systemu Minie z bagnetem rulejowym. 86) 6. Rewolwery odtylcowe (142) 16. Pistolet wielolufowy (135) 14. Karabiny systemu Minie (121) 8. artylerię gwintowaną i odtylcową. Karabiny gładkolufowe (119) 7. Doświadczenia tej wojny zostały uwzględnione przez armie innych państw. Zapory. kartaczownice różnych systemów. Mina morska (232) 26. Ilustracja (po prawej). Działo polowe odtylcowe (179) 22. w latach 1861-1865. Karabinek odtylcowy (133) 13. Kartaczownica Gatlinga (207) 23. na uzbrojeniu piechura. Typowym sprzętem artylerii było działo z gwintowaną lufą. Działo gwintowane (175) 21. Bagnet (69) 4.

Bagnet nożowy I 2. Broń kombinowani 6. zaczęto też stosować karabiny maszyno­ we.pom-pom (192) 20. 311 . 67-1 5. Działo okrętowe (202. Pałasze. Rewolwery (142-144) 14. Pistolety samopowtarzalne (146-7) 15. zaczerpnię­ ta z czasopisma „The Navy and Anny Iliustrated" z 1897 r. Ale nawet te prawdziwe olbrzymy były wrażliwe na trafienia torped. Karabiny powtarzalne z zamkiem tłokowym (138 13.to właśnie umożliwiło skonstruowanie broni powtarzal­ nej i automatycznej oraz szybko­ strzelnych dział polowych. Granat (86) 7.Lata 1866-1913 W początkach tego okresu używa­ no jeszcze broni odprzodowej. przedstawia brytyjskich żołnierzy w Indiach. Pistolety (132) 8. Karabiny (133) 9. Były uzbrojone w działa arty­ lerii głównej wielkiego kalibru. Strzelby (134) 10. aż po nie­ mal współczesne okręty liniowe. Torpeda. Działo górskie (190) 18.. Rakiety (244) (Liczby w nawiasach podają numery stron na których znajdują się informacje). Działa polowe (182-3) 17. wystrzeliwanych z najmniejszych okrętów wojennych. Karabiny maszynowe (206. wyrzutnia torpedowa (242) 23. Pistolety wielostrzałowe i 11. I n d e k s geograficzny i historyczny 1. 203) 21. Działo nadbrzeżne (191) 19. Podpis głosił: „Przerwa na kawę'.podstawową bronią stał się karabin powtarzal­ ny z zamkiem tłokowym. zwane w swoim czasie „drednotami". pod koniec zaś . torpedowców. a niektóre ich wzory używane są do dziś. Najważniejszym wynalazkiem tego okresu stała się amunicja zespolona z metalową łuską . Karabiny powtarzalne (133 12. Małokalibrowe działko automatyczne . Bagnety (65. szable (l 3.207) 22. Ilustracja (po prawej). Karabin samopowtarzalny (150) 16. Lanca (63) 4. Okręty wojenne przeszły ewolucję od jed­ nostek drewnianych pokrytych żelaznym pancerzem.

pochodzą z brytyjskich plakatów z tego okresu. Obrona oparta o ogień karabinów maszynowych i zasieki z drutu kolczastego wymusiła przejście do wojny pozycyjnej. czołgów. skutkiem tego do łask powróciła artyleria stfomotorowa. pokazujących osiągnięcia produkcyjne rzemysłu zbrojeniowego. t/w.I wojna światowa Podczas I wojny światowej. samolotów. S 312 . bomb lotniczych. Artyleryjskie przygotowanie natarcia osiągnęło niewyobrażalną dotychczas skalę. ogień huraganowy mógł trwać nawet kilka dni. pojawiły się nowe rodzaje broni: bomby głębi­ nowe. Powszechnie stoso­ wano granaty ręczne. a zwłaszcza moździerze. fiemiecki plakat (na sąsiedniej stronie) obrazuje wyniki ofensywy z marca 1918 r. Do walk w okopach wykorzystywano bagnety. rusznice przeciwpancerne i działa przeciwlotnicze. mio­ taczy płomieni i gazów bojowych. Ilustracje (po prawej). po raz pierwszy użyto bojowo okrętów podwodnych. Jako reakcja na ló. noże i pałki.

233) 31. Maczuga (16) Sztylet okopowy (33) Szabla (53) Lanca (63) Bagnet (68. 24. 229) 30. 9. 25. 19. na której znajdują się informacje). 70. 29. 7. 13. 5. 269) E (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. 18. 22. 23. 189) Działo górskie (190) Działko automatyczne om-pom (194) 'ziało przeciwlotnicze (194) Działo czołgowe (196) Rusznica przeciwpancerna (198) Działa okrętowe (203. 204) Lekki karabin maszynowy (212) 26. 71) Kastet-nóż okopowy (72) Granaty (85-89) Karabiny powtarzalne (139) Rewolwery (144) Pistolety samopowtarzalne (146-7) Karabin samopowtarzalny (150) Pistolet maszynowy (148) Granaty nasadkowe (155) Katapulta(lól) Moździerz (177) Pocisk artyleryjski (180-181) Działa polowe (183. . Ciężki karabin n (219) 27. 3. Bomby zapalające (267) 35. Materiały wybuc. 20. Lotniczy karabin maszyi (219) 28. Minv morskie (232. Drut kolczast. 14. 4. 17. 12. 11. Bomby lotnicze (237) 32. 6. 2. Gazy bojowe (268. 8. 10.Indeks geograficzny i his 1. Torpedy (242) 34. 15. Bomby głębinowe (239) 33.184) Działo najcięższe (188. 16.

a na masowa. Obraz (po prawej). ale w znacznie bardziej udoskona­ lonej formie. W marynarkach wojennych wyznacznikiem potęgi stało się posiadanie lotniskowców. których posiadanie jest nadal ważnym argu­ mentem politycznym. okręty liniowe straciły na znaczeniu. Pojawiły się nowe typy broni maszynowej w postaci ręcznych i uniwersalnych karabinów maszynowych. Stosowane przez wszystkie armie czołgi miały uzbrojenie umieszczone w obrotowych wieżach. a więc tych broni. por. Wprowadzono też powszechnie karabiny samopowtarzalne.II wojna światowa W drugiej wojnie światowej powszechnie używano broni skon­ struowanych w latach 1914-18. Rysunki (na sąsiedniej stronie) przedstawiają emblematy malowane na kadłubach samolotów bombowych lotnictwa USA. skalę zastosowano pistolety maszynowe. Po raz pierwszy użyto pocisków balistycznych i bomby' jądrowej. Wykształciły się nowe formy wojny powietrznej w postaci bombardowań strategicz­ nych. Jana iiadie przedstawia lądowanie sprzymie­ rzonych na Sycylii w 1943 r. 314 .

Zapory i zasieki (223) 29. Działa górskie (190) 19. Działa przeciwpancerne (198. Bomba latająca (243) 38. 4. 26. Działa okrętowe (204. Działo przeciwlotnicze (195) 21. 67. 6. Karabiny maszynowe (212-217) 1. Artyleria polowa (185) 18. Rewolwery (144) 10. 5. 205) 25. Bomby głębinowe (239) 36.I n d e k s geograficzny i historyczny Sztylety (33) Kukri (39) Szable i szpady paradne (55) Bagnety (65. Pancerzowruca (254) 41. Karabin wyborowy (141) 9. Karabiny (139-141) 8. 69-71) Granaty ręczne (86-90) Granaty przeciwpancerne (91) 7. Czołgowe karabiny maszynowe (218) 27. Materiały wybuchowe (228) 31. Karabiny samopowtarzalne (150) 13. Pocisk balistyczny V2 (253) 40. na których znajduje się informacja). Pistolety maszynowe (148-9) 12. Zapalnik czasowy (226) 30.199) 23. Miotacz płomieni (266) 42. 2. Bomby lotnicze (236. Mina magnetyczna (223) 34.177) 16. Działa bezodrzutowe (200) 24. Amunicja artyleryjska (180) 17. Działka lotnicze (193) 20. Miny morskie (223) 33. Miny (230. 231) 32. Bomby zapalające (267) 43. 3. Torpeda (242) 37. Działa czołgowe (196) 22. Lotnicze karabiny maszynowe (219) 28.237) 35. Rakiety niekierowane (252) 39. Bomba jądrowa (271) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. Moździerze (176. Karabinki automatyczne (152) 14. 315 . Granaty karabinowe (155) 15. Pistolety samopowtarzalne (146-7) 11.

Palki (15) Nóż szturmowy (33) Bagnety (65. Ilustracja (po prawej). to podczas zamieszek improwizuje się naprędce broń z kijów lub kamieni. Te rodzaje broni.Świat współczesny Nadal używa się wszystkich typów broni jakie kiedykolwiek wymyślił człowiek. 67.używanych przez terrorystów i prymitywnych pałek. 2. które Si\ zbyt przestarzałe dla sił zbrojnych. że istnieją wielogłowicowe pociski rakietowe. Mimo. 1. w pewnych okolicznościach stają się atrakcyjne dla innych użytkowników. Plakat (na sąsiedniej stronie). wydany przez Komitet Rozbrojenia Nuklearnego. Dlatego zdecydowaliśmy się na pokazanie zarówno najbardziej skomplikowanego sprzętu wojskowego. 69. pochodzi z północnowietnamskiego plakatu z lat sześćdziesiątych. jak i bomb domowej konstrukcji . 4. 3. 71) Kastet (72) 316 .

13. Bomby głębinowe (239) Karabinki automatyczne 40. 28. 25. Przeciwlotnicze (256. Broń improwizowana (73) 29. 22. Przeciwpancerne (254. 11. Mina kierunkowa (227) (134. Czołgowe karabiny maszynowe (218) Granaty ręczne (86-89) Granaty chemiczne (90) 31. 257) (156-7) 44. Miny (230. 18. 17.261) Artyleria polowa (186-7) 46. 19. 24. Bomby napalmowe (267) (192. 263) Działa górskie (190) 47. Broń nuklearna (270-275) Armaty czołgowe (197) 52. Karabiny maszynowe (213 Improwizowany granat (85) 30. Okrętowe (260. Gazy drażniące. 8. 23.177) 45. Systemy przeciwrakietowe (276) Armaty przeciwpancerne (198) Działa bezodrzutowe 53. 26. 7. Lotnicze (258. 20. 14. Miny morskie (233) Karabiny samopowtarzalne 38. 21. 10. 12. Środki chemiczne (268) Armaty przeciwlotnicze 50. Miotacz płomieni (266) Działka automatyczne 48. 255) Granatniki przeciwpancerne 43. 16. 9. Bomby używane pry terrorystów (229) Pistolety samopowtarzalne (146-7) 36. Najnowsze osiągnięcia techniki uzbrojenia (280-295) Działa okrętowe (205) • 1 i — .137) 34. 15. Lotnicze karabiny maszynowe (219) Granat przeciwpancerny (91) Improwizowany pistolet (132) 32. Nuklearne (262. Na paliwo stałe (245) Granaty nasadkowe (155) 42. 231) Pistolety maszynowe (149) 37.259) Moździerze (176. Pułapki (224-226) Strzelby głacłkolufowe 33. Bomby lotnicze (236-238) (151) 39. łzawiące (269) (194-5) 51.193) 49. Broń biologiczna (277) (200-201) 54.153) Granatniki ręczne (154) 41. 27. Materiały wybuchowe (228 Rewolwery (145) 35. Torpeda (242) Pociski rakietowe: (152.Indeks geograficzny i historyczny 5. 6.

201). śtr. Allen. 120). 1893) Żołnierz armii USA i wynalazca kilku systemów karabinów odtylcowych jednostrzałowych. rusznikarzy. obecnie nazwano tak w RFN ręczny granatnik ppanc.Słowniczek nazwisk i nazw Ta część książki dostarcza uzupełniających informacji dotyczących konstruktorów. karabinek Nazwa kalifornijskiej firmy Armalite Inc. Amakuni Pierwszy znany w historii Japonii miecznik. Jim (1799-1836) Poszukiwacz przygód z Kentucky. 1550-1634) Francuski malarz i rusznikarz.Nfield. Pierwszy wzór wprowadzono w 1897 r. Berdan. 157). 1836) Londyński rusznikarz i producent broni myśliwskiej i wojskowej. Ezekiel (zm. niemiecka firma wytwarzająca broń strzelecką. Baker. Często bywa tak. Beretta Piętro Beretta SpA. BESA Brytyjski czołgowy karabin maszynowy z II wojny światowej. Andrea Ferara Właściwie Andrea dei Ferrari. Zasłynął jako konstruktor pierwszego karabinu gwintowanego. Hasła ułożone w porządku alfabetycznym i zawierają odsyłacz do strony.obecnie dla określenia'tego typu broni używa się jego nazwiska (por. Zginął pod Alamo. na bazie niemieckiego działka z okresu II wojny światowej. skonstruowali i wyprodukowali wiele rewolwerów w połowie ubiegłego stulecia (str. który tam właśnie produkowano. Hiram płk (zm. str. używanego w większych ilościach przez armię angielską. 1610 r. że nazwa karabinu pochodzi od miejscowości Spricngfield w stanie Massachusetts (USA). Adams. którego wyczyny spopularyzowały typ dużego noża bojowego . F. czy kartaczownicy Gatlinga. Znany głównie z charakterystycznych pistoletów kieszonkowych. 153).182. Nazwa od dyrektora Arsenału Tokijskiego płk Nariake Arisaka (por. Austen Australijski pistolet maszynowy. (por. Marin les (ok. 148)'. (por. Działał w prowincji Jama to około 7U1 r. Armalite. Z pewnością wiele osób słyszało np. Kontynuacją był karabinek AR 15 (przez armię USA n a z w a n y M 16. używanego w armii brytyjskiej na szczeblu batalionu. str. str. 33). Arisaka Nazwa szeregu japońskich karabinów powtarzalnych. Bowie. ADEN Brytyjskie działko lotnicze.. Tu znajdujemy informację. pistolet str. ale także producentów uzbrojenia. jako broni pokładowej niektórych zachodnich samolotów myśliwskich. znana ze swych konstrukcji sprzętu artyleryjskiego. 141). Konkretne wzory broni oznaczono jako MOBAT. 175. Armbrust Słowo niemieckie oznaczające kuszę. Jego nazwiska używali potem inni wytwórcy. 193). będący licencyjną kopią czeskiego karabinu maszynowego ŻB 53 (por. będący wersją brytyjskiego Stena. Boutet. William George (1810-1900) Otrzymał tytuł szlachecki barona. Nicolas-Noel (1761-1833) Francuski rusznikarz słynący ze znakomitej jakości. BAT Skrót nazwy systemu bezodrzutowej broni przeciwpancernej. na której znajdują się dodatkowe informacje lub ilustracja odnosząca się do tematu. Bergmann Theodor Bergmann Waffenbau AG. 125). Zaprojektował również używany do dzisiaj typ spłonki do amunicji małokalibrowej. w szczególności zaś dział przeciwlotniczych (por.142). Produkował ją jeszcze na zlecenie ostatniego króla francuskiego a potem rządu rewolucyjnego. 318 . 129. Jest odnoszona do szeregu opracowanych tam wzorów długiej broni palnej. 194. Ethan (1808-1871) Konstruktor i producent szeregu wzorów broni myśliwskiej i obrony osobistej. John i Robert Bracia. rusznikarze działający w XIX wieku w Anglii. było bowiem synonimem najwyższej jakości (por. Używa się go do chwili obecnej. 205) stosowanych w większości armii i marynarek świata. Włoski miecznik z Ballimo. a także i w czasach Cesarstwa (por.191). 218). Opracowała wiele znanych konstrukcji pistoletów samopowtarzalnych. Angielski wynalazca i inżynier. wywodzących sic z karabinka szturmowego AR 10. słynnych fabryk i ośrodków produkqi. Armstrong. Bourgeoys. szczególnie zasłużony w dziedzinie konstrukcji luf armatnich i mechanizmów zamkowych. gdzie znajdowała się państwowa fabryka broni. działający w stanie Massachusetts (USA). str. (por.str. Nazwa często łączona z pistoletem maszynowym MP 18/1. Bofors Szwedzka firma zbrojeniowa. przyjętych do uzbrojenia przez Hiszpanie i Rosję. Zastosowano w nim nowy sposób eliminacji odrzutu (patrz str. str.str. Nazwa od pierwszych liter: Armaments Development. przypisuje się mu wynalezienie zamka skałkowego (bateryjnego) ok. pięknie dekorowanej broni skał! Łowej. z kolei nazwa kartaczownicy pochodzi od jej wynalazcy Richarda Jordana Gatlinga. naukowców. str. włoska Firma wytwarzająca broń strzelecki]. że nawet osoby niezbyt interesujące się uzbrojeniem słyszały bądź znają wiele z nich. 49). nazwę karabinu Spriengfield. skonstruowane w końcu lal czterdziestych XX w. (str. obecnie istnieją jego odmiam' oznaczone Al i A2) oraz karabinek AR 18 (por. CONBAT i WOMBAT (poritr.

ośrodek przemysłu zbrojeniowego. str. który opatentował w 1818 r. nazywane racami kongrewskimi. str. Konstanty (1857-1935) Rosjanin. Produkowano go w co najmniej d w u odmianach. a w żargonie strzelców sportowych w USA. używanego przez oddziały strzeleckie armii brytyjskiej od 1837 do lat 1853-54. stosowała m. Karabin ten często porównuje się z bronią przeciwnika . Następnie termin „drednot" zaczęto używać jako nazvvy klasy dużych okrętów liniowych. 178). którego specjalna konstrukcja powoduje zgrzybkowanie w czasie trafienia o przeszkodę. 119) Browning. po II wojnie światowej w USA. BREN Nazwa ręcznego karabinu maszynowego. 213. str. 133). siedzibą jest Brescia. przez armię brytyjską. Colt. było ośrodkiem produkcji broni palnej począwszy od XVII w. str. Dum-Dum Miejscowość w pobliżu Kalkuty. 146. Produkowano tu między innymi amuniqę karabinową z pociskami półpłaszczowymi . Brown Bess Popularna nazwa karabinów gładkolufowych z zamkiem skałkowym używanych w XVIII i pocz. pociski armatnie i kartacze w XVIII i XIX stuleciu. która wprowadzona do uzbrojenia armii pruskiej przyczyniła się do odniesienia szeregu zwycięstw w latach 1864-1870 (por. Związek nazwy z miastem Damaszek jest raczej wątpliwy. 121). Chassepot Antoine Alphonse (1833-1905) Konstruktor karabinu odtylcowego używanego przez Francuzów w wojnie z Prusami w 18/0 r. pionier produkq'i masowej. 208. Szkocka huta żelaza produkująca armaty. (por. gdzie został szefem programu rozwoju pocisków balisty­ cznych. Lufa tej broni miała tylko dwie bruzdy. 141).Arsenał.214. Zasłynął z tanich i niezawodnych rewolwerów. 246). Ciołkowski. Nazwę tę często odnosi się do francuskiego gładkolufówego karabinu skałkowego z 1763 r. używanych powszechnie w XIX w. iglico w kę. choć nie zawsze noszą jego nazwisko. str. którą skuwano na kowadle. W wersji brytyjskiej wprowadzono szereg modyfikacji i zmian. 213). str. Diegtiarjew. 1891 (por. XIX w. XVIII w. str. Congreve. Znana głównie z karabinów maszynowych i działek używanych przez armię włoską podczas II wojny światowej. Pochodzenie nazwy niepewne i dyskutowane wśród historyków brytyjskich. Creedmoor Strzelnica w dzielnicy Nowego Jorku. Zaprojektował karabin odtylcowy z zamkiem tłokowym tzw. Wernher von (1912-1977) Inżynier niemiecki. 214). W innej metodzie. 147. ładowanych odprzodowo. używanych w czasie 1 wojny światowej (patrz str. karabinów maszynowych i karabinów. Carl-Gustaf I landlowa nazwa ręcznego granatnika przeciwpancernego. 125.142-145. produkowanego na licencji czeskiej. Dreyse. gdyż niektóre zostały zaprojektowane na zamówienie takich lirm. Henry (1786-1868) Amerykański rusznikarz słynący z produkcji jednostrzalowych pistoletów kieszonkowych. Nazwa powstała z pierwszych liter BRno i ENfield. obywatel USA.137. na Bliskim Wschodzie i w Indiach. 1841. Canon Co. 209. Podobnej broni używano w Rosji oraz w armii indyjskiej do 1870 r. De Bange Francuski oficer artylerii. Brno Czeskie miasto. Charleville Francuskie miasto w pobliżu granicy belgijskiej.129. Jego konstrukcje nadal są używane. Elisha Haydon Amerykański konstruktor z Bostonu. 135). Damast Lufy z damastu skuwanego wykonywano z wiązki wysokogatunkowego drutu stalowego. jak winchester. Wasilij (1890-1959) Radziecki konstruktor broni samoczynnej. Deringer. Cieszynka Nazwa lekkich karabinków myśliwsko-tarczowych z zamkiem kołowo-krzosowym o specyficznej konstrukq'i. Carcano. wynalazca systemu zamka artyleryjskiego. 128. w oparciu o nowoczesne założenia.iglicówką Dreyscgo wz. Brunswick Na/. odprzodowy. było później odnoszone do innych małych pistoletów (por. 203. str. twórca teorii lotów kosmicznych (por. Remington i FN (por. Trzy z opracowanych przez niego wzorów przedstawiono w te) książce (patrz str. Tego typu amunicji używa się w zasadzie tylko do polowań lub celów specjalnych. adiutanta księcia Brunszwiku. (por. pisane zresztą rozmaicie. Założona przez niego w 1836 r. produkcji szwedzkiej firmy Forenade Fabriksverken.211. 214). Jego nazwisko. w których opracowano konstrukcję (por. 132). Opracowano tu wiele konstrukcji broni strzeleckiej. gdzie Brytyjczycy wybudowali zakłady zbrojeniowe . Ta właśnie firma wyprodukowała karonadę.in. Johann Nikolaus von (1787-1867) Pruski rusznikarz pracujący początkowo z Paulym. jaki najnowsze uzbrojenie wojskowe (por. działo okrętowe o krótkiej lufie (por. Cominazzo Znana rodzina włoskich ludwisarzy działających od końca XVI wieku w okolicy Brescii. Ten rodzaj amunicji zakazany został Konwenq'ą Haską w 1899 r. który w znacznym stopniu przyczynił się do rozwoju techniki rakietowej i lotów kosmicznych. str. Produkowano je w Cieszynie w XVII i pocz. (por. (1855-1926) Wybitny konstruktor klasycznych pistoletów samopowtarzalnych. Rakiety jego pomysłu. Opisana technologia była stosowana powszechnie w Europie. Używany obecnie w co najmniej 11 krajach (por. Jego konstruktor (Jeorge Lovell wzorował się na karabinie opracowanym przez kapitana Berners'a. (str. 173).215). Dreadnought Nazwa brytyjskiego okrętu liniowego. Włoski urzędnik państwowy zaangażowany w prace nad rozwojem karabinu Manlicher-Carcano wz. wybudowanego w 1906 r. str. firma nadal produkuje stare modele rewolwerów. Następnie podgrzewano je i skuwano na pręcie. Obecnie termin ten odnoszony jest do każdego pocisku. Samuel (1814-1862) Amerykański konstruktor broni palnej.Słowniczek nazwisk i nazw Braun. Collier. 157).wa karabinu gwintowanego. Z zamka jego pomysłu wykształciły się współczesne zamki śrubowe. John M. używaną do tego celu broń.str. na pręt odpowiedniej grubości nawijano spirale z drutu stalowego. Jej nazwa oznacza również sportowe strzelanie 7 broni długiej na duże odległości. M. rewolwer skałkowy.204). str. miejscowości. 319 . Breda Pełna nazwa firmy brzmi Societa Anonima Ernesto Breda. Colt. armia Królestwa Polskiego & (1816-1831). Sir William (1772-1828) Brytyjski wynalazca rakiet przenoszących ładunki wybuchowe. Początkowo pracował w Niemczech (V 2). zwanej Long Island.

por. str. Benjamin Berkeley (1826-1885) Amerykański inżynier i przemysłowiec działający we Francji. 137). płodnym pisarzem i wybitną osobistością w tym istotnym okresie w historii broni palnej. str. Gribeauval.171). 217). centrum przemysłu zbrojeniowego. 70). FN Inicjały oznaczające belgijski koncern zbrojeniowy Fabriąue Nationale d'Armes dc Cuerre. będący jednym z większych producentów broni strzeleckiej w świecie. Krąg. gen. konstruktor opatentowanej w 1862 r. (por. system zamka System zamka dział bez. Basile kpt. choć stosowana najczęściej. 153. Robert H. Jego syn.. opracowany przez Krugera i Mussera . Karabin. 138). karabin gwintowany W7 1853 . pełnił służbę w Indiach. powszechnie nazywany „Garand' (por. Broń ta nazywana była również „długi sztucer amerykański'. Kordyt Brytyjski proch bezdymny. 209).str. Nazwa „sztucer z Kentucky'. był znanym konstruktorem odtylcowych strzelb myśliwskich.str. ojciec i syn. Kalthoff Rodzina rusznikarzy niemieckich produkująca broń powtarzalną własnego systemu w XVII w. 139. 133). Urodził się w Worcester w stanie Massachusetts (patrz str. Tu znajdowały się największe z zakładów Kruppa. P 320 . 212. Z czasem nazwę tą odnoszono do wszystkich dział wielkiego kalibru. był uzdolnionym wynalazcą. 127). 207. Hall. 165. Podobnie jest w innych krajach: n p . bawełny strzelniczej i wypełniacza mineralnego. omysł ten wykorzystano w niektórych armatach przeciwpancernych (patrz str. Hotchkiss. Michaił Konstruktor radziecki. System ten nazwano później „systemem Kalthoffa" (por. wynalazek ten odegrał istotną rolę w dziejach broni palnej. przyjęty do uzbrojenia w 1936 r. wynaleziony w 1891 r. Essen Niemieckie miasto przemysłowe w Zagłębiu Ruhry. na terenie dzisiejszego USA. (str. 150). Mechanizm broni napędzano obracając korbę (por. 246). bagnet do tego karabinu . „awtomat Kałasznikowa' z 1947 r. Enfield. albo „sztucer pensylwański". Richard Jordan (1818-1903) Amerykanin.stąd nazwa. Broni jego pomysłu na ograniczoną skalę używała armia USA (patrz str. str. jaka w całej historii została przyjęta oficjalnie do uzbrojenia wojska. 107) Goddard. produkowany w USA karabin M 17 (skonstruowany w Enfield). Jego zakłady produkowały nowoczesne działa i broń ręczną. 1874 (por. Bartolomeo (1744-1799) Wynalazca wiatrówki powtarzalnej.tzw. system Gribeauyala (por. (por. Kałasznikow. Była to jedyna wiatrówka. produkowana tam broń strzelecka jest nazywana po prostu Hn field (Np. odpowiedzialny za opracowanie karabinu M 1. (1837-1912) Norweski konstruktor broni palnej.odrzutowych. kartaczownicy z obrotową wiązką luf. będąca zbitką pierwszych liter obu nazwisk (patrz. str. (por. str. nosi tę właśnie nazwę (por. 121). 111. Z czasem. sprawdź również hasło „Lee Enfield"). (1888-1974) Amerykański konstruktor broni strzeleckiej. 214). Gatling. Alexander John (1768-1843) Szkocki pastor. Gras. który zaproponował stosowanie stożkowatego rzewodu lufy dla osiągnięcia dużej prędkości wylotowej pocisku. str. Projektował także karabin maszynowy PK (Pulemiot Kałasznikowa). poruszanym za pomocą dźwigni będącej przedłużeniem osłony kabłąka spustowego. Patrick. str.str. Kromus. broń tego typu jest wyjątkowym rarytasem dla kolekcjonerów (por. 192). 120). 216). produkowanego przez zakłady Kruppa dla armii niemieckiej w latach I wojny światowej. stosowanej przez austriackie oddziały strzeleckie.Słowniczek nazwisk i n a z w Enfield Tak popularnie nazywana jest Królewska Fabryka Broni Strzeleckiej (Royal Smali Arms Factory) znajdująca się w dzielnicy Londynu. 133). major (1812-1858) Oficer brytyjski. Kentucky. Gruba Berta Popularna nazwa moździerza kal. sir.str. 112). opracował po II wojnie światowej karabinek AK 47 tj. John C. str. W 1972 r. Dwulufowy sztucer Jacoba wprowadzono do uzbrojenia dwóch batalionów piechoty armii indyjskiej. 200). Fergusson. (str. Dziś. 420 mm. projektował karabiny gwintowane i pociski do nich. Otrzymał szereg nagród państwowych ZSRR i odznaczenia bojowe za waleczność w latach II wojny światowej (por. sztucer Jedna z nazw na określenie długiej gwintowanej broni palnej produkowanej w ciągu XVIII w. 111) Garand. P Girandoni. Benjamin Tyler (1821-1898) Konstruktor amerykański znany głównie z konstrukcji karabinka z zamkiem blokowo-wahadlowym. 199). używanego przez armie USA podczas II wojny światowej. str. Tu też został ostatecznie opracowany karabin maszynowy tzw systemu Hotchkiss wz 1914 (patrz str.str. używany owszechnie do dziś w amunicji małokalibrowej i artyleryjskiej.. Henry. William (1844-1869 i William Wellington (1864-1900) Angielscy rusznikarze. Gerlich Inżynier niemiecki. Ziarna kordy tu mają kształt rurek. ma najmniej uzasadnień w faktach (por. Hispano-Suiza Societe Anonyme Suisse Tlispano Suiza. str. Greener. W latach czterdziestych i pięćdziesiątych XIX w. 151.136). (1882-1945) Amerykański pionier techniki rakietowej. Założono ją w 1804 r. Jacob. firma Ocrlikon weszła w posiadanie większościowego pakietu akcji w koncernie Hispano Suiza (por . Forsyth. rodukowany z nitrogliceryny. mjr (1744-1780) Brytyjski oficer piechoty walczący przeciw wojskom amerykańskim podczas wojny o niepodległość. John Hancok (1778-1841) Amerykański wynalazca udanego karabinka odtylcowego z zamkiem skałkowym. 1805 r. także Oerlikon). Ole H. Przez jakiś czas dowodził pododdziałem strzeleckim wyposażonym w odtylcowe karabiny gwintowane swojego pomysłu (por. firma z Genewy przez długi czas była wiodącym producentem działek automatycznych (por. John. Jean Baptiste Vaquette (1715-1789) Oficer artylerii francuskiej odpowiedzialny za zaprojektowanie nowego sprzętu artyleryjskiego i reorganizację etatów jednostek artyleryjskich . Najbardziej znana jest seria karabinów powtarzalnych z zamkiem tłokowym (Krag-J0rgensen). (por. (1836-1904) Konstruktor francuskiego karabinu w/. William. który jako pierwszy opracował skutecznie działający zamek typu kapiszonowego ok. str..

działa do dziś. str. Zajmował się głównie konstrukcjami luf broni strzeleckiej (Por. Jego ojciec również produkował wysokiej jakości broń myśliwską. 141. ale dokładne znaczenie tego słowa me jest jasne (por. str.118.str. Claude-Etienne (1804-1879) Oficer francuski. Mills. Istotą wynalazku było zastosowanie krótkego odrzutu lufy do napędu mechanizmu broni (patrz str. Lorenzoni. Lewis. wynalazca licznych usprawnień zastosowanych w broni myśliwskiej. znany głównie z konstrukcji karabinu maszynowego działającego na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy (por. Minie. Mołotow (1890-1986) Prawdziwe nazwisko: Wiaczesław Michajłowicz Skriabin. Martiru-Henry Nazwa karabinu odtylcowego. Max. Miało to wielki wpływ na donośność i celność ówczesnej broni odprzodowej oraz wywołało zmiany w stosowanej taktyce (por. 139. Ferdinand Ritter von (1848-1904) Austriacki konstruktor licznych wzorów karabinów powtarzalnych (wykorzystujących oryginalny system zamka i magazynka) i pistoletów samopowtarzalnych (por. Prace zaczęte w 1942 r. str. żyjący w XVII w. str. Zastosowano w nim zamek systemu Friedricha von Martini i lufę z gwintem pomysłu Aleksandra Henryego (por. George (1785-1854) Angielski urzędnik służby uzbrojenia.. James Paris (1831-1904) Z pochodzenia Szkot.F.146). 129). Charles William (1820-1878) Rusznikarz angielski.123). Lee Metford Pierwszy karabin powtarzalny armii brytyjskiej. Le Mata. 189). Wynaleźli zapłon tzw.A. str. Maxim. kojarzony głównie z karabinem powtarzalnym z magazynkiem rurowym (patrz str. Metford. w celu uzyskania materiału wybuchowego o niespotykanej dotąd mocy. Lee. Miquelet jedna z odmian zamka skałkowego używana w regionie Morza Śródziemnego. projektował karabiny i uruchamiał ich produkcję w latach 1830-1850. Lefaucheux Francuscy rusznikarze. igłowy. W oparciu o konstrukcję tego działa. Lancaster. które zrzucono na miasta japońskie w 1945 r. Lićge Miasto w Belgii. Hiram Stevens (1840-1916) Konstruktor amerykański. który po raz pierwszy zastosował stal w produkcji sprzętu ciężkiego. ppłk (1838-1891) Francuski konstruktor. Andre (1877-1932) Polityk francuski. str. str. LeMat Rewolwer wynaleziony przez J.139. Była to pierwsza małokalibrowa wojskowa broń powtarzalna na amunicję elaborowaną prochem bezdymnym. Masamune (1264-1343) Jeden z największych japońskich mistrzów wykonujących miecze. Lovell. skonstruował też udane wzory odtylcowej broni myśliwskiej. Zamierzano wykorzystać zjawisko rozszczepienia jąder uranu. z silnie rozwiniętym przemysłem zbrojeniowym. 147). Isaac Newton (1858-1931) Amerykański konstruktor broni. 219).219). Jego najsłynniejsze konstrukcje to wymienny magazynek pudełkowy i niektóre systemy zamkowe broni powtarzalnej (patrz: Lee Fnfield. Działał w prowincji Sagami (por. Lahti Fiński pistolet samopowtarzalny nazwany tak od konstruktora: Aimo Lahtiego. Wielkiej Brytanii i innych krajach (por. Lange Niemieckie działo kolejowe z końca 1 wojny światowej. nazywany systemem Lefaucheux (por. 140). 1915. rządu radzieckiego podczas II wojny światowej.in. 165.130).str. też Lee Metford). używane jest w odniesieniu do im­ prowizowanych środków zapalających w postaci butelek z benzyną (por. Michele Florencki rusznikarz. 131. ciężko ranny podczas I wojny światowej. Manton. Broń ta była powszechnie używana (patrz str. Luger. Opracować również odtylcowy rewolwer i strzelbę myśliwską (por. Sir William (1856-1932) Brytyjski wynalazca. Był połączeniem zamka i magazynka systemu Lee z lufą o gwincie Metforda (por. 139). 214. który udoskonalił konstrukcję pocisku Samouszczelniającego.str.121). jednostrzałowego przyjętego do uzbro­ jenia armii brytyjskiej w 1871 r. Firmę założył w 1840 r. 111 i 138.Słowniczek nazwisk i nazw Krupp Niemiecki koncern zbrojeniowy będący własnością rodziny Kruppów. str. Opracował kilka wzorów karabinów powtarzalnych. Nazwa pochodziła od osoby wiceadmirała Maxa Rogge odpowiedzialnego za jego użycie w działaniach lądowych. który wprowadził lufę z gwintem owalnym. Nicolas. Maubeuge Miasto w pobliżu granicy francusko-belgijskiej.212. Firma Krupp była jednym z bardziej znaczących dostawców uzbrojenia w obu wojnach światowych. Dla upamiętnienia zasług pomysłodawcy nazwano je „Linią Maginota". który skonstruował pierwszy znakomicie działający karabin maszynowy (por. ręczny granat wz. Również jego brat był znanym rusznikarzem. 142). używanego przez armię niemiecką.209. Lee Enfield Brytyjskie karabiny powtarzalne produkowane w latach 1895-1957. Lebel. Georg (1848-1922) Z pochodzenia Austriak.112. współkonstruktor sławnego pistoletu P 08 „Parabellum" (por. „Manhattan" Kryptonim planu opracowanego przez Ministerstwo Obrony USA. 115. paryską (por. nazwanego później jego nazwiskiem. str. William Ellis (1824-1899) Angielski wynalazca i projektant broni palnej. Mannlicher.str. produkowany w latach 1850-1870 w USA. Nazwa pochodzi z języka hiszpańskiego. Metford). 266). porównaj też Lec. str. Zastosowano w nich zamek i magazynek systemu Lee oraz lufę z gwintem systemu Fnfield (por. Używany jest on w niektórych armiach do dzisiaj (por.192. Działał na rzecz budowy linii umocnień pomiędzy Francją i Niemcami. Maginot. niegdyś jeden z głównych ośrodków produkcji broni strzeleckiej. 144). 111. 42). działał w USA i Kanadzie. wprowadzony w 1888 r. Alfred Krupp. doprowadziły do wyprodukowania dwóch bomb atomowych.str. 206). Określenie „koktajl Mołotowa'. 139). opracował m. 138. str. ojciec i syn żyjący w XIX w. skonstruowano armatę. Peter Paul (1838-1914) Niemiecki konstruktor i przemysłowiec. 111.133). Był prze­ wodniczącym i zastępcą przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych tj. zwany niekiedy po prostu granatem Millsa. 88). Joseph (1760-1835) Jeden z najsłynniejszych rusznikarzy angielskich swoich czasów. Mauser. * 321 . str. Tu znajdowały się główne zakłady zbrojeniowe rządu francuskiego w latach 1704-1830. Jego nazwisko łączone jest również z amunicją rewolwerową (por. str. 136). Ostatecznie fortyfikacje takie wzniesiono w latach trzydziestych. 212. Lee Metford). zasłynął skonstruowaniem powtarzalnego karabinu skałkowego (por.

Saint-Etienne Miasto w płd-wsch Francji. (por. Założył go w 1816 r. zakładanym na gorąco. 14). 112.).. James Brytyjski wynalazca szybkostrzelnej broni rewolwerowej opatentowanej w 1718 r. Mosina i belgijskiego przemysłowca M. str. 1820) Szwajcar z pochodzenia. czasem uważana jest za pierwowzór kartaczownicy.143) Ripoll Miasto w płn-wsch Hiszpanii. Nock. w latach wojny secesyjnej 1861-1865. centrum francuskiego przemysłu zbrojeniowego.str. Wyprodukowano pewną ilość tych przystawek w 1918 r. Radom Miasto wojewódzkie. str.?) Niemiecki konstruktor broni palnej i przemysłowiec. ciężkiego karabinu maszynowego wz. Puckie.in. Przed II wojną światową Fabryka Broni Radom zasłynęła głównie z produkcji karabinków systemu Mauser wz. Nobel. str. (por. Pierwszy wzór pochodził z 1889 r. sil­ nym uzbrojeniem artyleryjskim i opancerzeniem. firma z Zurychu. Johannes Samuel (1766-ok. które pozwalało zamienić amerykański karabin Springfield w broń samopowtarzalną. 133. 214.U. Purdey Rodzina rusznikarzy londyńskich. 35. konstruktor odtylcowego karabinka z zamkiem kapiszonowym (patrz str. 1891 r.broń wojskową dla armii brytyjskiej (por. Schwarzlose. str. Pedersena. 171). Karabiny Rossa były używane przez armię kanadyjską podczas I wojny światowej. MP 18/1. Thorsten (1842-1920) Szwedzki finansista. Christian (1811-1874) Amerykański rusznikarz. jedna z jego firm wytwarzała udany model kartaczownicy salwowej (por. m. Mosin-Nagant Rosyjski karabin powtarzamy wz. str. który zaprojektował amunicję oraz płk Schmidta. str. o opóźnionym otwarciu oraz pistoletów samopowtarzalnych (patrz str. Pauly. Charles Sir (1872-1942) Projektant karabinów powtarzalnych z zamkiem dwutaktowym. 111. Nazwa od irlandzkiej maczugi z tarniny (por. kal. 207). znana głównie jako wytwórca małokalibrowych działek przeciwlotniczych i pokładowych (por. 127). Również obecnie ich firma słynie ze znakomitej broni myśliwskiej i sportowej. o gwintowanym przewodzie. str. Nordenfelt. Nie odniosła ona większego sukcesu. 147). Lufy takie. pierwszym słynnym jej członkiem był James Purdey (XIX w. Nazwa pochodzi od konstruktorów: rosyjskiego oficera S. od końca XVI w. 133). Alfred Bernhard (1833-1893) Chemik szwedzki. armatę z lufą pomysłu tego konstruktora. używano go głównie w broni myśliwskiej. Choć nazwę Schmeisser żołnierze alianccy odnosili do niemieckich pistoletów maszynowych MP 38 i 40. Eliphalet Remington. broń myśliwską i na masową skalę . 07 z zamkiem swobodnym. Produkował broń wiełostrzałową. str. który opatentował w 1812 r. nie zostały jednak użyte bojowo. str. Nazwę tę powszechnie stosuje się w odniesieniu do naboju 9 mm x 19. Tylna część lufy była wzmacniana płaszczem z kutego żelaza.Nagrody Nobla.najbardziej znane są dynamit i nitroceluloza (por. Niderlandzki zamek Jedna z odmian wczesnego zamka skałkowego (por. odlewano z żelaza. (1867-1936) Niemiecki konstruktor broni samoczynnej. pierwszych liter nazwy producenta (por.138. zamkiem tłokowym dwutaktowym. produkowano ją tu od końca XVI w. znanych na Zachodzie właśnie pod nazwą „Radom". który opracował system wzmacniania luf armatnich w poł. Oerlikon Ocrlikon-Buhrle AG. Parrot Wynalazca. 30 mm. używany nadal w niektórych krajach Trzeciego Świata.165). Wynalazek uzyskał tylko częściowe powodzenie.123) Ross. 1945 r. wsławionego pojedynkiem / konfederacką fregatą pancerną „Virginia". 29 i pistoletu samopowtarzalnego VIS wz.. nazwa od wynalazcy J. Parabellum Kod telegraficzny firmy Deutsche Waffen und Munitions Fabrik tj.in. 140). kiedy miasto zostało zniszczone. Nazwa karabinów od konstruktorów: mjr Rubina.Słowniczek nazwisk i nazw Monitor Nazwa odnoszona do klasy okrętów wojennych przeznaczonych do obrony wybrzeża. Pedersen Tak nazywano urządzenie. Ta francuska konstrukcja została nazwana dla uczczenia cesarza Napoleona Tli (por. 192). (por. Andreas W. projektanta systemu zamka i magazynka. 20 mm. w Polsce również do pistoletu P 08 (Bordchardta-Lugera) (por. 322 .215). Nazwa pochodzi od okrętu pancernego USS „Monitor". typowego uzbrojenia przeciwlotniczego statków i okrętów podczas IT wojny światowej. 207). Schmeisser Hugo (zm. 174).. aż do 1839 r. Rarden Automatyczne działko pokładowe przeznaczone do pojazdów pancernych. jako pierwszy zastosował nabój zespolony centralnego zapłonu. Nazwy używa się w odniesieniu do szeregu udanych wzorów broni strzeleckiej. to konstruktor nie miał nic wspólnego z ich projektem. Nieporozumienie wynikło być może z faktu. kal. str. który wynalazł nowe materiały wybuchowe i miotające . str. Napoleon Tak nazywano armatę 12-sto funtową podczas wojny secesyjnej 1861-1865. produkowanej przez tę firmę (patrz str. Niemniej nabój Paulyego był pierwowzorem nowoczesnej amunicji zespolonej. Naganta (por. 122) używanego powszechnie w XVTI stuleciu. Powszechnie używane określenie armata „Oerlikon" odnosi się zwykle do działka plot. słynące z produkcji broni palnej wyróżniającej się stylem ozdób i wykonania. Znane z produkcji broni strzeleckiej. że jego zakłady produkowały wspomnianą broń. W latach sześćdziesiątych tego wieku słowo to oznaczało również. XIX w. Sharps. Henry (1741-1804) Angielski producent broni palnej i wynalazca. dyrektora fabryki amunicji w Thun. (patrz s. Schmidt-Rubin Szereg szwajcarskich karabinów powtarzalnych z. 197). 114. Shillelagh System rakietowy wprowadzany w ostatnich latach do uzbrojenia wojsk lądowych USA. Nazwa powstała ze zbitki liter RARDE będących skrótem nazwy ośrodka badań uzbrojenia i ENfield. Remington Amerykański koncern przemysłu metalowego. Niemiecka Wytwórnia Broni i Amunicji. str. opracował m. 141). Charakteryzują się niewielkimi rozmiarami. Był fundatorem najbardziej prestiżowej nagrody za wybitne osiągnięcia .

Jeden z najbardziej znanych wyrobów to karabin maszynowy systemu Maxima (por. XIX w. Strzelcy W XVIII i pocz. Sterling Czasem tak nazywa się będący aktualnie w uzbrojeniu armii brytyjskiej pistolet maszynowy . a przed II wojną światową rozpoczęto również produkcję czołgów. Na konstrukq'i tej wzorowano wiele klasycznych moździerzy używanych do dziś (por. 209. 161. lufę.dotyczy to zwłaszcza broni palnej z XVIII i XIX w. 149). 218). Największe zakłady zbrojeniowe w Czechach.Słowniczek n a z w i s k i na?:w Shrapnell. Springfield Miasto w USA. 167. karabiny i karabinki automatyczne. sygnowano nim również broń. Toledo Miasto w południowej części Hiszpanii. fazwa używana również w odniesieniu do produkowanych tam wzorów broni palnej m. Thompsona. W 1777 r. Tower Twierdza Tower w Londynie. Tulle Miasto we Francji.str. projektanta karabinków firmy Armalite. wzmiankowana już w X w. która przechodziła tu tylko odbiór tecnniczny .str. Nazwa ta. Zgłosił on odpowiedni patent w 1877 r. Spencer Pierwszy udany i zastosowany na większą skalę karabin powtarzalny.e. p. 137).217). potem główny ośrodek produkcji zbrojeniowej. Nazwa od wynalazcy. Very Nazwa pistoletu sygnałowego tj.in. Do dziś jest ośrodkiem przemysłu zbrojeniowego. Zajmował sie wszystkimi aspektami kultury materialnej średniowiecza. produkowano tu od XIX w. to złożenie inicjałów konstruktorów Shepparda i Turpina oraz pierwszych liter nazwy wytwórni Eniield (por. 174.n. 176). 142. Z zakresu historii uzbrojenia pozostawił prace dotyczące maszyn oblężniczych (por. System został opracowany przez Fugene Stonera. mar. przez Sir Williama Stokcsa. którym był por. Nazwa. USA. ośrodek przemysłu zbrojeniowego od 1690 r. Stokes Moździerz okopowy wynaleziony w 1915 r. Henry (1761-1842) Oficer artylerii brytyjskiej. SIG Schwcizerische Industrie . firmę. Spencera (por.został on opracowany przez firmę Sterling Armamenl Company. Nazwa Steyr odnoszona jest również do karabinów systemu Mannliehera.str. W tym celu wymienia się jedynie niektóre podzespoły. Skonstruowano go w rekordowo krótkim czasie. Dla porównania. np. 165. przez amerykańskiego konstruktora Cnristophera M. sprzęt artyleryjski. Tranter Jeden z brytyjskich rewolwerów kapiszonowych projektu słynnego w XIX w. krótkiej broni palnej do wystrzeliwa­ nia rakiet oświetlających i sygnałowych. jak i karabiny maszynowe (por.e. które tu były produkowane (por. 217). Vickers Brytyjska firma zajmująca się budową okrętów wojennych i broni strzeleckiej. Niemczech słynące z produkcji głowni broni białej. Eugene Emmanuel (1814-1879) Architekt francuski odpowiedzialny za rekonstrukq'ę licznych budowli zabytkowych. W 1784 r. str.) traktatu o sztuce wojennej zatytułowanego „Sztuka wojny". Thompson Pistolet maszynowy skonstruowany przez gen. Snider Pierwszy odtylcowy karabin armii brytyjskiej. Vetterli Karabin powtarzalny z magazynkiem rurowym i zamkiem tłokowym używany przez armię szwajcarską w II polowie XIX w.n. opatentowany w 1860 r.str. nazwa żołnierzy specjalnych formaq'i wyposażonych w broń gwintowaną i wyszkolonych w prowadzeniu walki ogniowej w szyku rozproszonym. Pociski takie nazwano szrapnelami i stosowano powszechnie (por. Smith & Wesson Horace Smith (1808-1893). Sun-tsu Chiński autor (żyjący w IV w. Steyr Miejscowość w Austrii. Williama Trantera. zresztą. str. Patent wygasł dopiero w 1869 r. Sten Jeden z najsłynniejszych pistoletów maszynowych TI wojny światowej. Pierwowzór miał lufę o gładkim przewodzie i dwójnóg umożliwiający zmianę kąta jej podniesienia. Również dzisiaj firmajest czołowym producentem rewolwerów (patrz str.str. 216. p. Zaprojektował go Szwajcar. W wersji jednostrźałowej stosowany również we Włoszech. 90 m. Znak (puncę) „Tower" wybijano na produkowanej broni.181). Tutejsze wyroby. Wszystkie produkowane tu karabiny t y ł y nazywane „Springfield" (por. 1912 czy MP 69. Była to adaptacja odprzodowego karabinu En field do systemu zamka opracowanego przez amerykańskiego konstruktora Jacoba Snidera. założyli w 1857 r. mieściły się tu liczne fabryki broni strzeleckiej. na dystansach do (maksymalnie) 400 m.143. potrzeby szybkiego dostarczenia broni tego rodzaju dla armii brytyjskiej. ówczesna broń gładkolufowa pozwalała na celny strzał do ok. skoda R 323 . str. pistoletu wz. Spandau Zachodnie przedmieście Berlina.str. co wynikało /. Frederick Vetterli (1822-1882) (por. 216). 215. str. Sloner Nazwa systemu strzeleckiej broni automatycznej.163).str. całkowicie blednie. były eksportowane do wielu krajów europejskich. Znak ten był również fałszowany przez licznych drobnych wytwórców. stan Massachusetts. kariery wojskową zakończył w stopniu generała porucznika. str. 148). Solingen Miasto w płn-zach. Johna T.Gesellschaft (Szwajcarskie Towarzystwo Przemysłowe) z miejscowości Neuhausen am Rheinfall. Firma produkuje udane pistolety samopowtarzalne. Viollet Le Duc. i Daniel Wesson (1825-1906). Broń może spełniać rolę pistoletu maszynowego. gdzie mieściły się warsztaty produkujące uzbrojenie. Zapalnik powodował rozerwanie się pocisku nad głowami przeciwnika. Edward Very. karabinka i ręcznego karabinu maszynowego (por. 133. Projektował samodzielnie budowle w stylu neogotyckim i neoromańskim. str. późniejszego założyciela i dyrektora technicznego firmy Auto Ordonance Corporation. jako ośrodek rodukcji żelaza. która uzyskała ochronę patentową rewolweru odtylcowego. rusznikarza z Birmingham. która początkowo była jedynym producentem tej broni (por. 138). począwszy od Średniowiecza. skonstruował pocisk artyleryjski zawierający kulki ołowiane.139).. 139). Pierwsze wzmianki o produkowanej tu stali i broni pochodzą z 1 w.145). rząd USA założył tu wielką wytwórnię broni. była przez żołnierzy alianckich odnoszona do niemieckich karabinów MG 34 i MG 42 (por.

Firma nadal działa w Birmingham. Wal lis. Anglia. Zasłynęła z produkcji karabinków powtarzalnych z magazynkiem rurowym (por. produkowana przez Volcanic Repeating Arms Company. Eli (1763-1826) Wynalazca i przemysłowiec amerykański. B.str. Zaprojektował liczne usprawnienia broni strzeleckiej. zajmował się pracami z zakresu standaryzacji miar. n. Jego następcą był czołg MK 1. przez OJivera Winchester w Connecticut i działa do dzisiaj.149). Był projektantem „bomby skaczącej" użytej w 1943 r. do niszczenia zapór wodnych w Niemczech. przez braci Pnilipa i Jamesa Webley. co pozwoliło na ich całkowitą wymienność w ramach jednego wzoru.) Japoński mistrz wytwarzający miecze. Wilkinson Rodzina rusznikarzy angielskich. Broń ta nie została przyjęta do uzbrojenia (por. Firma produkowała wiele wzorów udanych rewolwerów. str. nazwany następnie „Wielki Willie" . Skonstruował również najcięższe brytyjskie bomby lotnicze o wagomiarach 12000 i 22000 funtów (Tallboy. str. 237). „małpi ogon" (por. Podupadająca firma została przejęta przez Winchester Repeating Arms Company i na bazie produkowanej dotychczas broni. znani z produkcji wysokiej jakości broni myśliwskiej. założona w latach trzydziestych XIX w. 132). 324 . Wypracował klasyczne kształty miecza japońskiego. Bames (1887-1979) Brytyjski inżynier i wynalazca z zakresu techniki lotniczej. Whitney. produkuje broń białą oraz żyletki do golenia. Westley-Richards Angielscy wytwórcy broni palnej.T. tzw. 131. str. jak i karabinka odtylcowego z zamkiem kapiszonowym. Yosutsuna (ok.Słowniczek nazwisk i nazw Volcanic Jedna z pierwszych broni powtarzalnych z magazynkiem rurowym. 196). Walther Szereg pistoletów produkowanych przez niemiecka firmę Carl Walther Waffenfabrik AG.144). Najsłynniejsze pistolety samopowtarzalne to P-38 oraz PP i PPK. Mały i Duży „Mały Willie" była to nazwa eksperymentalnego pojazdu gąsienicowego testowanego przez Brytyjczyków w latach 1915-1916. 236. Sir Joseph (1803-1887) Inżynier angielski. Zaprojektował rewolwer oraz maszyny dla przemysłu bawełnianego.pierwszy bojowo użyty pojazd pancerny (por. Grand Slam) (por. Henry opracował słynny karabinek Winchester (por. Działał w prowincji Hoki. 806 r. 143.str. 146. Wdrażał metody produkcji masowej. Willie. zwiększające jej celność". Webley Brytyjska firma produkująca broń palna. Działająca jeszcze dziś w Londynie firma Wilkinson Sword Co. Wprowadził standaryzację części produkowanej broni. popularnie nazywane „Walterami (por. 121). str. 137).e. str. Winchester Firma Winchester Repeating Arms Company została założona w 1866 r. ze stanu Connecticut. Whitworth. produkujących s/pady i szable od początku XIX wieku. 137). cechujący się znakomitą celnością. Był prekursorem gwintu poligonalnego. str. Jako pierwszy skonstruował karabin o heksagonalnej lufie. niektóre z nich są nadal wytwarzane (por.

Londyn. Koniklijk Nederlands Leger eu Wapenmuseum. Imperial War Museum (Muzeum Wojskowemu Imperium Brytyjskiego). Marconssis. Panu Davidowi Edge. Hjarth-Andersen. Wielka Brytania. Wydziałowi Egiptologii Uniwersytetu Londyńskiego. Londyn. Bibliotece Ministerstwa Obrony w Londynie. Delft. Museum of the American Indian. kustoszowi Muzeum Zamku York. Museo Nazionale di Castel S. Kopenhaga. Paryż. Kunsthistorisches Museum. Oberndorf. Scottish United Services Museum. Hallwylska Museet. Explosives and Rocket Motor Establishment (Sekcji Badawczej Materiałów Wybuchowych. Tower. Holandia.Podziękowania Wydawca pragnie wyrazie podziękowanie niżej wymienionym instytucjom i osobom. USA. Schweizerisches Landesmuseum. Londyn. Skokloster Zamek. Podpułkownikowi Ulfowi G. Londyn. Germanisches Nationalmuseum. Luwr. kustoszowi Zbiorów Wallace w Londynie. Bazylea. Norymberga. US Marinę Corps Historical Center (Centrum Historycznemu Piechoty Morskiej USA). Szwecja. Royal Ordonance Cun and Yehieles. Stevenage. Wielka Brytania. Panu Nigel Arch. Londyn. (Muzeum Ludzkości). Royal Air Force Museum (Muzeum Królewskich Sił Powietrznych). US Army Ordonance Museum (Muzeum Uzbrojenia Armii USA). Nottingham. Londyn. Madryt. US National Park Service. British Aerospace Dynamics. Ttf jhusmuseet. Rzym. Sztokholm. Austria. Londyn. kustoszowi Królewskiego Muzeum Wojska w Sztokholmie. The Manchester Museum (Muzeum Miasta Manchester).Petersenowi ze Stowarzyszenia Miłośników Luku. National Museum of Antiquities of Scotland. Landeszenghaus. Wiedeń. Musee de 1'Armee.es Museum fur Volkskunde.F. International Institute for Strategie Studies. Szwecja. Graz. Museo Civilita. Department of the Navy Ilistorical Center (Wydziałowi Morskiemu Centrum Historycznego). Londyn. Vickers Shipbuilding & Engineering Ltd (VSEL Armaments) Barrow in Furness. kustoszowi Miejskiego Muzeum Sztuki w Nowym Jorku. Compagne Industrielle des Lasers. Gosport. The Wallace Collection (Zbiorom Wallace). Museum fur Volkenkunde und Schweizerisch. Waszyngton. Statens Historiska Museum. The Castle Museum z Yorku (Muzeum Zamku York). (Międzynarodowemu Instytutowi Studiów Strategicznych). Profesorowi Lawrence Martin z Uniwersytetu Newcastle-upon-Tyne. Prochów i Silników Rakietowych) Ministerstwa Obrony. Angelo. Livrustkammaren. Komandorowi porucznikowi W. Republika Federalna Niemiec. Wielka Brytania. Edynburg. Maryland. Fundacji Heye'go. Orpington. . Museo del Ejercito. Propellants. Zurych. Department of Air Forcc (Dowództwu Wojsk Lotniczych). Defence Research Information Centre(Centrum Informacyjno-Badawczemu Ministerstwa Obrony). Państwu Jonatanowi i Dianie Moore z Wojskowych Służb Historyczno-Archiwalnych (M A KS|. Panu Helmuthowi Nickel. Szwajcaria. The Ashmolean Museum z Oksfordu. National Maritime Museum (Narodowemu Muzeum Morskiemu). Naval Ordonance Museum. Nowy Jork. Edynburg. Waszyngton. Paryż. The Rotunda Museum of Artiliery (Muzeum Artylerii). Londyn. Kunliga Armemuseum..Wielka Brytania. The Metropolitan Museum of Art (Miejskiemu Muzeum Sztuki). Sztokholm. Wielka Brytania. The British Museum z Londynu. Nowy Jork. Ambasadzie USA w Londynie. Aberdeen. Rzym. Francja. Londyn. które udzieliły pomocy przy powstaniu tej książki: AMAC Corporation. The Museum of Mankind. The Victoria and Albert Museum (Muzeum Alberta i Wiktorii). Heckler & Koch Gmbh. Sztokholm. Wydziałowi Historii Wojen Uniwersytetu Londyńskiego. Wielka Brytania.

G.L. Leroy i Smeets. Capitaine L. 1986) Bethell. Votre.C. Gastinne I. Renć Wielka bojowa ręczna broń palna (Błandford Press. UArtillerie Nouvelle (Charles ł. 1971) Hoff. Shelford Artyleria świata (Brasseys.e Gastinne Renette des Armes de Poing (Editions Garnier. Thomas F. 1986) Hardy. Werner & Zirngibl. W. Artyleria przez wieki (Seeley Service. Pojazdy i wyposażenie armii brytyjskiej (łan Allan.) Nelson. Ron Szable wojskowe Japonii 1868 1945 (Arms and Armour Pfesss. reprint Bonanza Books) Kompendium broni (roczniki specjalistyczne.H.i E. 1978) Swearengen. Norman Uzbrojenie Marynarki USA (Navał Institute Press.C. Hrederick J. Działa samobieżne świata 2 tomy (Arms and Armour Presss.L. Sir Ralph. H.B. George Cameron Closariusz konstrukcji. łan V. Noże walki (Arms and Armour Presss. Alan & Hogg.R. 1971) Smith. 1980) Wise. 1974) Bagnety Stephens. Broń i sztuki walki Archipelagu Indonezji (Charles E.J. Skrzydło szarej gęsi (Osprev Publications. Berlin 1928) Mollo F. 1976) Stone. 1973. Brytyjska broń artyleryjska i amunicja 1914-1918 (łan Allan. Cattermole. 1957) Archer.. 1972. Defense (Balland. Richard & Gregory. 1924) Wilkinson-Latham. 1968) Thiuvenin. Commander A. (Ed. broń przeciw okrętom podwod­ nym oraz Marynarka Królewska 1914 1954 (HMSO.) jane. 1986) Hogg. ]. 1973) Reid..) Encyklopedia broni palnej (The Connoisscur.W. Waldemar Das Schwert der Skythen und Sarmaten in Sudrussland (Verlag Van Walter De Gruyler & Co. 1969 & 1971) Miller. 1984 .N. Księga Lugera (Arms and Armour Presss. Broń palna żołnierzy brytyjskich 1858-1864 (Herbert Jenkins. 1986) Ginters. Denis (Ed.e-Enfield karabiny i karabinki 1880 1980 (Annual Armour Presss. C. Capt. 1975) Wilkinson-Lalham. 1969.) Rocznik broni i uzbrojenia tom 1 (Digest Books Inc. wydawnictwa różne) Hogg. 1987) Quick. E. 1977) Jane's Infantry Weapons (Jane's annual.A. W.C. 1930) Rogers. Rewolwery 1870-1940 (Arms and Armour Presss. Robert Longbow: Historia społeczna i militarna (Patrick Stephen. William Wiedza o uzbrojeniu (Mitchell Beazley.. 1965) Renet te. Ken Broń i Wojna. H.S.W. 1984) 1 łackman. 1982) Smith. łan Artyleria niemiecka xv U wojnie światowej (Arms and Armour Presss. łan Brytyjskie uzbrojenie systemu Lee: Lee-Metjbrd i Is.F. 1962) Draeger. 1977) Woodman. 1971) Watts.G. dekoracji i użycia broni i uzbrojenia we wszystkich krajach i we wszystkich czasach (Jack Brussel. 1969) Hogg. 1978) Swenson.avauz. Europejskie bronie białe (Almark. 1973) Leksykon II wojny światowej (Macdonald and Jane's. 1973) Hobart. 1987) Walter. 1989) Artyleria Amunicja do broni lotniczej (US Depts of the Army and the Air Force. 1964) Rawson..H. Curt Artyleria (Octopus. Charles Edward Księga cen broni dla kolekcjonerów (Coward. F. Ilustrowana historia karabinu (lan Allan. 1875) Friedman. Norman Konstrukcja i rozwój okrętów podwodnych (Naval Institute Press. John D. Księga dział i rusznikarzy (Chartwcll Books Inc. Ilustrowana księga bagnetów dla kolekcjonerów (Arms and Armour Presss / Ilippocrcne Books Inc. Broń Paryża (Harrap. Arne Feuerwajfen 2 vols (Klinkhardt & Biermann. H. G. Tuttle Company. 1984) 326 .'s Pocket Book 18: Artyleria ciągniona (Macdonald and Jane's. Col H.H. 1977) Chanel. Karabin Lee-Enfield (Herbert Jenkins. Donn F.. Jean Un Siecle D'Armament Mondial Tome 1 et 2 (CrepinLeblond. Broń konwencjonalna i jej rola w bitwie (Brasseys. R. W. Raymond Les Armes de. 1975) Broń morska Bacon. Mnafred A.L. Brytyjskie bagnety wojskowe (Hutchinson.S. 1969) Robson.) Wspaniała Flota Brytyjska (Odhams. 1975) Seitz. 1934. łan V..J. 1972) Hogg. J.) Rocznik broni i amunicji (Petersen) Held. Broń palna i jej działanie (Marshall Cavendish. 1903) Marsden. Frans C. F. 1907) Bidwell. 1968) Robinson. 1972) Fischer. Rosyjskie szable wojskowe 1801-1917 Oakeshott. 1976) Bronie palne Bames.elle et Cie. Ogólne opracowania o broni jane'a Weapons System (Rocznik Jany's. Małe armie świata (Stackpole Books / Arms and Armour Presss. 1976.. 1903. Kusza ( t h e Holland Press. R. 1970) lleld. Howard L.) Perkins. 1971) Payne-Callwey.Bibliografia Uwaga: tytuły książek przetłumaczono na jeżyk polski i pochodzą od Wydawcy niniejszego polskiego wydania „Encyklopedii Broni". R. 1971) Tanner. Ewart Miecz w wiekach rycerskich (Luttcrworth Press. 1977) Thompson.H.W. 1961) Caranta.B. 19761 Heath.W. 1962) Peterson. |ohn & White. Jołin Małe armie 20-go wieku (Arms and Armour Presss. & Thurston. 1946. łan Ilustrowana Encyklopedia Artylerii (Stanley Paul. Broń gazowa. Robert (Ed. 1981) North. T. Brian Szable Armii Brytyjskiej (Arms and Armour Presss. Bt.E. John Słownik broni i terminów wojskowych (McCraw-Hill.W. Jim Średniowieczny łucznik (The Boydell Press. & Weeks. 1909) Blair. sprężynowa i wiatrówki świata (Arms and Armour Presss. Brytyjska wojskowa broń palna 1650-1850 (Herbert Jenkins.Jack. Broń Afrykańska (Prinz-Verlag. H. Admirał Sir Reginald H. Bojowa broń myśliwska na świecie (T.) Broń świata (Bonanza Books. 1968) Stephens. McCann & Geoghegan. F. Księga broni palnej (Hamlyn.Russell japońska broń i uzbrojenie (Arms and Armour Presss. Dudley Broń palna (Spring Books. Enterprises. 1975) Kenyon. F. 1977) Bellanw. łan V. 1978) Reynolds.B.A. Szabla Indyjska (Herbert [enkins. H.) Huon.B. 1977) Peterson. 1942) Rocznik Brassey'a okrętów i statków (Wm Clowes & Sons) Cooke. Broń palna i jej rozwój (1910. Ilustrowana historia broni maszynowej (lan Allan. 1975 .D. 1960) Roads. 1972) Greener. łan V. Broń i uzbrojenie brytyjskie i zagraniczne (T. L.P. reprint 1961) Broń biała Ashdown. łan V. Chris Czerwony bóg wojny (Artyleria radziecka) (Brasseys. Peter Księga bagnetu (published bv the authors. 1964) Skennerton. 1964) Pope. Współczesne osiągnięciu w dziedzinie artylerii polowej na Kontynencie (Royal Artillery Institution. 1983) Friedman. 1987) Johnson. Col. 1965) Stephens. Heribert Blankwaffen 2 whtmes (Klinkhardt & Biermann.P. Naboje świata (Arms and Armour Press / DBI. Major E. 1978) Fuller. Robert Artyleria brytyjska na ladzie i na morzu 1790-1820 (David & Charles.B. Claude Uzbrojenie europejskie i amerykańskie w latach 1100-1850 (Batsford.. T. W. wydawnictwa różne) Blackmore. Bagnety (Arms and Armour Presss. Nowoczesna broń i uzbrojenie (F. 1967) Łuki Bradbury. (Ed. Col. P. 1975) ' Hogg. Artyleria grecka i rzymska (Oxford.) Smith. Harry Wczesne uzbrojenie lotnicze: Samoloty i broń do 1918 roku (Arms and Armour Presss. Robert Wiek broni palnej (Kompendium broni. Artyleria i sztuka artyleryjska marynarki wojen­ nej (Wiley& Son.B. Szukaj i uderzaj: Sonar. 1979) I togg. Hans (Ed. C.

Artyleria (J-Griffin. John Wojna w świecie klasycznym (Salamander. Cottie Ludzie bez maszyn (Aldus Books. 1963) Victuria & Albert Museum. 1986) Payne. Edward Uzbrojenie chemiczne (Macmilian Press. Flayderman & Co. 1962) Ćonnoly. William (Ed. Lewes. 1978-1989) Walmer.) Jane's Pocket Book 10: Rakiety (Macdonald and Janc's. Birmingham. Jr. 1987) Limpkin. Pociski kierowane podczas wojny i pokoju (Harvard University Press. A. 1989) Lord. C. Sussex. 1975) Hackett. with Joel L. Londyn Broń i uzbrojenie starej Japonii (1951.) Zagrożenie nowymi systemami broni (Macmilian. Col. 1985) Rosser-Owen. Lord. Peter Armie greckie (Macdonald Educational. Charles Indiańskie i eskimoskie artefakty w Ameryce Północnej (Bonanza Books.M. 1978) Jones. Encyklopedia wojny cywilnej dla kolekcjonerów (Castle Books. Anglia Czerwonoskóry w Ameryce Północnej (1974) Kolekcja broni palnej Fullera (US National Park Service) Hallwyl House collcction Broń i uzbrojenie Tom II (1962) The Metropolitan Museum of Art. Michael Broń i wyposażenie antyterrorystyczne (Arms and Armour Presss. 1956) Pretty. Christopher & Hogg. Wiley M. & Kennard. Trujący obłok: Wojna chemiczno w I wojnie światowej (Clarendon Press. Anglia Weller & Dufty Ltd.Bibliografia Hodges. David Rakieta (New Cavendish Books.Bruce Ocalenie Sądu Ostatecznego (Shaw & Sons. Francuskie uzbrojenie wojskowe 1717 1938 (N. lan & Batchelor. Sir John (Ed. 1969) Weyer. 1987) Dewar. Edward Wojna chemiczna (Macmilian Press. 1983) Martin. 1988) Broń kosmiczna Aspen Strategy Group Broń antysatelitarna uraz amerykańska polityka wykorzystania przestrzeni kosmicznej do celów militarnych (University Press óf America. 1974) Rosa. 1983) Gunston. 1978) Chant. John Działa marynarki wojemiej (Blandford. of Tatton Opis uzbrojenia indyjskiego i wschodniego ilustrowany kolekcją byłego Biura Indii (W. tom II (1962) Katalogi aukcyjne Wallis & Wallis. 1896) Hicks.) Miles. 1814) Egerton. [978) Lloyd. 1953) Petrie. Szable i broń palna marynarzy (HMSO. Nowy Jork Sztuka rycerska Royai Ontario Museum Iroąuoians of the Eastern Woodlands (1970) Tower of London Kusze (1976) Victoria & Albert Museum. 1984) Sibley. 1917 / Aris & Philips Ltd. David Podręcznik broni wietnamskiej (Patrick Stephens. A. 1985) Coggins. Jack Uzbrojenie i wyposażenie w wojnie cywilnej (Doiibleday. 1977) Connoly. Laurence Broń i strategia (Weidenfeld and Nicolson.F.1988) Parśon". Max Ilustrowany przewodnik po broni strategicznej (Salamander. 1979.'1986) Spiers. Nels A. Major James E. 1986) Broń chemiczna Haber. 1959) Katalogi muzealne i podręczniki British Museum Podręcznik zbiorów etnograficznych (1910) British Museum Narzędzia kamienne (1968) British Museum Myśliwi i zbieracze (1970) British Museum Człowiek . Narzędzia i broń jaskiniowców (The British School of Archeology in Egypt. Nowy Jork Broń i uzbrojenie The Metropolitan Museum of Art. 1962) Rakiety i broń nuklearna Baker. Broń Amerykańskiego Zachodu (Arms and Armour Presss. Devon. Rivka Broń świata starożytnego (Cassell. Francis A. Ronald (Ed.) Wojny w świecie starożytnym (Sidgwick and Jackson. Clive Bitwa o Bogside (Penguin Books. 1977) SlPRl Rocznik (SIPRI. The Plumbefs Kit chat (Normount Technical Publications) Rozmaitości Burland. łan Księga wojny nuklearnej (Edbury Press.G. Obrona przeciwnuklearna miast (Abt Books. E. L. 1986) Graham. Donald B. Daniel O.twórca narzędzi (1961) Muzeum Miasta Exeter . 1980) Bezpieczeństwo wewnętrzne Clapp. Keith Obrona strategiczna: „ Wojny gwiezdne" w perspektywie (University Press of Amenca. Michel Les Arts Martiaux ou l'espńt des budo (Fernand Nathan. (Ed.H. Bill Uzbrojenie lotnicze (Salamander. Malter & Co. 1973) Równowaga militarna 1979-1980 i 1988-1989 (Międzynarodowy Instytut Studiów Strategicznych. Rodney W.N. 1987) Gutteridge. Anglia . Sir William Szczegóły systemu rakietowego (London. Sir W.Allen. 1968) Random. 1977) Departament Marynarki USA. Londyn Szable i sztylety (1963) Wallace Collection European Broń i uzbrojenie.) Nowoczesne prawo stosowania broni i zasad walki (DBI. Peter and Friedman. 1983) Tlobbs.. 1893) May. Biuro Artylerii Niemieckie materiały wybuchowe i amunicja Tom I (1946. Peter Armie rzymskie (Macdonald Educational. 1979) Hogg. 1975) Gonen. 1972) McI-ean. reprint The Combat Bookshelf. 1986) LIS Army Systemy broni Armii USA 1986 Warry.E. Edward Ludzie prymitywni dzisiaj (Hamish Hamilton. Johannes i Bandi.. Rav Ilustrowany przewod?iik po nowoczesnej broni radzieckiej (Salamander. Joseph G. W. David Ilustrowany przewodnik po wojnie kosmicznej (Salamander. 1963. & Hadcock. 1986 i 1988) Spiers. 1965) Congreve. 1988) Uzbrojenie w poszczególnych okresach Bonds.W. Małe siły nuklearne (Greenwood Press. Hans-Georg Sztuka w erze zlodowacenia (George Allen and Unwin. Norman Uzbrojenie niszczycieli li wojny światowej (Naval Institute Press.1965) Maringer.