7 0 0 0 lat historii uzbrojenia

pod redakcją

Davida Hardinga

Przekład z języka niemieckiego

Jan Bańbor i Tomasz Nowakowski

Opracowanie naukowe

płk prof. dr hab. Stanisław Torecki

Scan By Bug for Torrenty.org

Encyklopedia

Broni

Pierwsze w y d a n i e w Polsce u k a z a ł o się w 1995 roku n a k ł a d e m Spółki z o.o. Penta, 01-806 W a r s z a w a , Z u g a 2 7 / 1 C o p y r i g h t © for Polish cdition by Penta, W a r s a w 1995 Tytuł oryginału Weapons. An international encyclopedia from 5000 BC to AD 2000. C o p y r i g h t © D i a g r a m Visual Information Ltd. L o n d o n , 1980, 1990 P o d redakcją Davida Hardinga O p r a c o w a n i e graficzne _ Richard Hummerstone Ilustracje Alan Cheung, Sleven Clark, Brian Hewson, Susan Kinsey, Ravel Kostal, Kathleen McDougall, Janos Marjfy, Graham Rosewarne, Darren Bennett, Peter Crossman, Lee Lawrence, Paul McCauley P r z e k ł a d z języka niemieckiego Jan Bańbor i Tomasz Nowakowski C o p y r i g h t © for Polish translation Jan Bańbor ćk Tomasz N o w a k o w s k i , 1995 O p r a c o w a n i e n a u k o w e w y d a n i a polskiego płk prof. dr hah. Stanisław Torecki O p r a c o w a n i e typograficzne w y d a n i a polskiego Stanisław Małecki O p r a c o w a n i e redakcyjne Edward Piekarski Książka, a n i jej fragmenty n i e m o g ą b y ć r e p r o d u k o w a n e w jakiejkolwiek formie b e z pisemnej z g o d y w y d a w c y

Wydawnictwo Penta, Warszawa 1995 Wydanie pierwsze Skład: „ D o m i n o " sp. z o.o., Warszawa Druk: Slovart Trend, Bratysława, Słowacja ISBN 83-85440-32-1

Wstęp
„Encyklopedia Broni", którą o d d a j e m y w P a ń s t w a ręce, ukazuje szereg p r z e d m i o t ó w i u r z ą d z e ń służących człowiekowi jako b r o ń . W j e d n y m tomie z n a l a z ł o się r e p r e z e n t a t y w n e p r z e d s t a w i e n i e większości z n a n y c h t y p ó w b r o n i p o c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h okresów i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h . Z a p o d s t a w ę p o d z i a ł u przyjęto k r y t e r i u m funkcji. Całość p r o b l e m a t y k i p o g r u p o w a n o w e d ł u g tej w ł a ś n i e zasady, j e d n o c z e ś n i e wyjaśniając teoretyczne p o d s t a w y d z i a ł a n i a d a n e g o rodzaju b r o n i i w w i e l u w y p a d k a c h w z b o g a c o n o je ilustracjami. Przyjęto o g ó l n e założenie, b y p o s z c z e g ó l n e g r u p y (odpowiadające r o z d z i a ł o m ) u p o r z ą d k o w a ć wg narastającego s k o m p l i k o w a n i a — od najprostszych p r z e d m i o t ó w a ż p o z ł o ż o n e s y s t e m y w s p ó ł c z e s n e g o uzbrojenia. Rozdział p i e r w s z y zaczyna się od p a ł e k i m a c z u g , a r o z d z i a ł ó s m y k o ń c z y się na w s p ó ł c z e s n y c h systemach broni okrętowych. Ze w z g l ę d u na to, że p o s z c z e g ó l n e obiekty nie są u p o r z ą d k o w a n e w n a s t ę p s t w i e c z a s o w y m , d o g ł ó w n y c h z a g a d n i e ń , takich jak n p . b r o ń p a l n a , d o d a n o tablice pozwalające śledzić chronologię najważniejszych d o k o n a ń w danej dziedzinie. W p r o w a d z o n o też i n d e k s o b r a z k o w y na str. 296—317, w k t ó r y m b r o ń ś w i a t a z a c h o d n i e g o została u p o r z ą d k o w a n a w e d ł u g okresów historycznych, i n n e z a ś obiekty w e d ł u g r e g i o n ó w p o c h o d z e n i a . Interesowała n a s p r z e d e w s z y s t k i m b r o ń w ścisłym tego słowa z n a c z e n i u tj. p r z e z n a c z o n a do walki z l u d ź m i . Tym s a m y m m a r g i n a l n i e p o t r a k t o w a n o wszelkie p r z e d m i o t y p o w s t a ł e jako b r o ń m y ś l i w s k a czy s p o r t o w a , n a w e t jeśli ich rozwój był ściśle z w i ą z a n y z rozwojem b r o n i wojskowej. „Encyklopedia B r o n i " została p o m y ś l a n a jako leksykon zawierający informacje z d z i e d z i n y b r o n i o z n a w s t w a , a s y s t e m i n d e k s ó w p o z w a l a na ł a t w e i w i e l o s t r o n n e k o r z y s t a n i e z tekstu. W p o s z c z e g ó l n y c h rozdziałach z a w a r t o s p e q a l i s t y c z n e informacje p r z e d s t a w i o n e n a tle rozwoju uzbrojenia. Czytelnik zyskuje o g ó l n y p r z e g l ą d całości z a g a d n i e n i a , co czyni z encyklopedii b e z k o n k u r e n c y j n e i p o d s t a w o w e ź r ó d ł o informacji dla fachowców i szerokich rzesz Czytelników.

Rozdział pierwszy
14 15 16 17 18 19 20 22 26 27 28 31 34 36 38 40 41 44 46 48 50 51 56 64 66 67 68 70 72

Rozdział drugi
74 76 77 78 79 80 82 84 Wsparcie rzutu Proce Maczugi miotane Bumerangi Topory i żeleźce Oszczepy Granaty ręczne

12 BROŃ BIAŁA RĘCZNA

Maczugi Maczugi proste Maczugi złożone Maczugi z ruchomymi głowicami Maczugi metalowe Berła Nadziaki i młoty rycerskie Siekiery i topory Sztylety, noże, puginały Sztylety niemetalowe Sztylety w różnych rejonach świata Sztylety europejskie Miecze Miecze i szable Afryki i Bliskiego Wschodu Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego Miecze i szable Dalekiego Wschodu Miecze japońskie Miecze europejskie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza Miecze średniowiecznej Europy Miecze renesansowe i późniejsze Rapiery i szpady Przepisowa broń biała w różnych armiach Broń drzewcowa Bagnety Bagnety szpuntowe Bagnety stałe Bagnety tu lej owe Bagnety nożowe Varia

POCISKI M

R o z d z i a ł trzeci

Łuki Łuki proste Łuki laminowane i dwuwarstwowe Łuki kompozytowe Strzały Kusze Dmuchawki Wiatrówki Indywidualna broń strzelecka Nauka strzelania z ręcznej broni palnej Chronologia rozwoju ręcznej broni palnej Amunicja małokalibrowa Strzelecka broń odprzodowa Długa broń palna odprzodowa Pistolety od przód owe Pistolety jednostrzałowe od przodowe Pistolety odprzodowe wielostrzałowe Rewolwery odprzodowe Broń palna odtylcowa Jednostrzałowa broń odtylcowa Odtylcowa broń wielolufowa Powtarzalne karabiny odtylcowe Rewolwery odtylcowe Pistolety samopowtarzalne Pistolety maszynowe Karabiny samopowtarzalne, karabinki automatyczne 154 Granatniki ręczne, granaty nasadkowe 156 Ręczna broń bezod rzutowa 94 96 98 99 100 102 106 107 108 110 111 112 114 116 122 124 126 128 130 132 134 136 142 146 148 150

92 INDYWIDUALNA B R O Ń MIOTAJĄCA

Rozdział czwarty 158 D Z I A Ł A Rozdział piąty 220 222 224 226 227 228 230 232 160 Mechaniczne machiny miotające 161 Machiny neurobalistycznc wykorzystujące siłę sprężyny 162 Machiny neurobalistyczne .torsyjne 163 Machiny barobalistyczne 164 Działa prochowe 166 Działa od tyko we 168 Działa pierścieniowe z kutego żelaza 169 Działa odprzodowe odlewane 170 Gładkolufowe działa polowe 172 Gładkolufowe działa forteczne 173 Gładkolufowe działa okrętowe 174 Działa gładkolufowe w XIX wieku 175 Działa odprzodowe z lufami gwintowanymi 176 Nowoczesne moździerze 178 Działa odtylcowe 180 Amunicja do dział odtylcowych 182 Działa polowe 184 Działa polowe odtylcowe 188 Działa oblężnicze i kolejowe 190 Działa górskie 191 Artyleria nadbrzeżna i forteczna 192 Działka automatyczne 194 Armaty przeciwlotnicze 196 Armaty pokładowe pojazdów opancerzonych 198 Armaty przeciwpancerne 200 Działa bezodrzutowe 202 Odtylcowe działa okrętowe 206 Karabiny maszynowe 207 Poprzednicy karabinów maszynowych 208 Amunicja do karabinów maszynowych 209 Rozwój karabinów maszynowych 210 Systemy karabinów maszynowych 212 Ręczne karabiny maszynowe (rkm) 214 Ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe 216 Uniwersalne karabiny maszynowe 218 Broń pokładowa Zapory fortyfikacyjne Pułapki proste i zmechanizowane Pułapki wybuchowe Pozycyjne miotacze pocisków Materiały wybuchowe Miny lądowe Miny morskie BRONIE POZYCYJNE Rozdział szósty 234 236 239 240 241 242 243 244 246 248 249 250 252 254 256 258 260 262 Bomby lotnicze Bomby głębinowe Pociski z własnym napędem Rodzaje napędów Torpedy Napędy odrzutowe Rakiety z silnikiem na paliwo stałe Rakiety z silnikami na paliwo ciekłe Sposoby startu Główne zespoły rakiet Systemy kierowania Rakiety w okresie II wojny światowej Przeciwpancerne pociski rakietowe Pociski rakietowe przeciwlotnicze Lotnicze taktyczne pociski rakietowe Morskie taktyczne pociski rakietowe Strategiczne i taktyczne nuklerarne pociski rakietowe BOMBY I POCISKI z WŁASNYM NAPĘDEM .

Chiny. Ameryka Północna i Południowa 302 Paleolit i neolit w Europie 302 Starożytny Bliski Wschód 303 Starożytna Grecja i Rzym 304 Średniowieczna Europa 305 Europa w XVI wieku 306 Europa w XVII wieku 307 Europa i Ameryka Północna w XVIII wieku 308 Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 309 Lata 1816-1860 " 310 Wojna secesyjna 311 Lata 1866-1913 312 I wojna światowa 314 II wojna światowa 316 Świat współczesny 296 INDEKS GEOGRAFICZNY I HISTORYCZNY 318 SŁOWNICZEK NAZWISK I NAZW 325 326 328 Podziękowania Bibliografia Skorowidz rzeczowy . Birma.Rozdział siódmy 266 268 270 272 274 276 277 264 B R O Ń CHEMICZNA. Nowa Zelandia i Oceania 298 Azja Południowo-Wschodnia. BIOLOGICZNA I JĄDROWA Broń zapalająca Broń chemiczna Broń jądrowa Skutki wybuchu jądrowego Użycie broni jądrowej Systemy antyrakietowe Broń biologiczna Rozdział ó s m y 278 BRONIE INTELIGENTNE 280 Nowe technologie 282 Bronie policyjne 284 Bronie piechoty 286 Systemy artyleryjskie 288 Bronie przeciwpancerne 290 Uzbrojenie śmigłowców i samoloty bezza ługowe 292 Lotnicze pociski rakietowe i bomby kasetowe 294 Współczesne systemy broni morskich 297 Australia. Assam 299 Japonia 300 Indie i Iran 301 Afryka.

nadziaki. którą walczący posługuje się za pomocą ręki. a także przykłady mniej znanej broni białej. Nie ma to jednak większego znaczenia przy omawianiu jej głównych typów i rodzajów. napisanego przez Marozzo w 1536 roku. jaka dziś jest powszechnie wykorzystywana w uzbrojeniu nowoczesnych armii.Rozdział pierwszy BROŃ BIAŁA RĘCZNA Opisano tu broń. nie mieszczącej się w ramach wspomnianych kategorii. jedynej. Broń ta. Należy zacząć jednak od pałek i maczug. najpóźniej skonstruowanej i wprowadzonej broni białej. W rozdziale omówiono topory. Przegląd kończymy na bagnetach. 12 . Opera Nom. z założenia nie służy do miotania. broń drzewcową. że nie ma możliwości przedstawienia jej w jakimś logicznym i ścisłym porządku. trzymana w dłoni lub dłoniach. miecze i szable. z pierwszych celowo wykonanych przez człowieka rodzajów broni. sztylety. lecz jest jedynie przedłużeniem ręki człowieka. Cykl ilustracji (po prawej) z włoskiego podręcznika szermierki. będących z całą pewnością jednymi. Istnieje tak wielka różnorodność typów i sposobów użycia broni ręcznej.

.

Maczuga była technologicznie zaawansowanym rozwinięciem obu tych pra-broni. najczęst­ sza forma to buzdygan. Podobny efekt uzyskamy pogrubiając koniec zwykłej pałki. Te właśnie formy przekształciły się później w topory bojowe czy nadziaki. Stąd też pochodzą najpiękniej zdobione okazy maczug. siły porządkowe do rozpraszania demonstrantów tradycyjnie stosują Lahti. okutego na końcu metalem. Wykonane z jednolitego. Stosowana jest powszech­ nie jako broń policjantów z oddziałów prewencji. e. czyniono bardziej efektywnymi. owstawała poprzez przycięcie odpowiednio ukształtowanego kawałka grubej gałęzi. 3. P f Typy maczug (po lewej). mają wydatną głowicę. niemetalicznego materiału. przedstawiają ludzi uzbrojonych w maczugi. Zamykają one jednocześnie długi okres rozwoju tej broni. Ich początkiem były niewątpliwie nieobrobione kije lub kamienie przypadkowo używane w potrzebie przez pierwotnych ludzi. Na świecie większość policjan­ tów nadal nosi na służbie pałki. mogą być użyte w celu zadania ciosu przeciwniko­ wi. jest jednym z najrostszych rodzajów broni. c. stanowiące insygnia władzy. trzymane w dłoni. jak i berła. Wykonane w całości z metalu buzdygany. są jedynie insygniami władzy. zwykle przybierają formę buławy. a w efekcie: skuteczność ciosu. na końcu kija znacznie wzrastał moment bezwładności. umocowując go na końcu kija.Maczugi mogą być uznane za pierwszą.e. Wykonane co najmniej z dwu materiałów. jest nadal używana na całym świecie przez siły policyjno-porządkowe. . Rysunki naskalne z Afryki Południowej datowane na ok. Użycie maczug (po lewej i powyżej) a. Niektóre z nich. lub kij (b). Maczugi metalowe. poprzez wykonanie ostrych krawędzi czy też dodawanie zaostrzonych kolców. świadomie wykonaną przez człowieka broń.n. są przykładami najbardziej rozwiniętych technologicznie maczug. po umocowaniu ciężkiej głowicy (c). Maczugi złożone. Maczugi ceremonialne (berła) mają najrozmaitsze formy. 1. 78). str. Broń tę zwykle wykonuje się z długiego'pręta bambusowego. b. Maczugi proste. W Indiach i Pakistanie. 2. Działanie kamienia można uczynić znacznie skuteczniejszym. Pomimo swego prymitywizmu i prehistorycznego pochodzenia jedna z odmian maczugi szturmowa pałka policyjna odgrywa znaczącą rolę również dzisiaj. Na Nowej Zelandii i Wyspach Oceanii. w postaci prostej pałki z drewna. Wyróżniono tu pięć podstawo­ wych typów. .(Więcej na temat maczug. 14 d. maczugi były podsta­ wową bronią do czasu przybycia tam Europejczyków. Maczugi Dynamika maczugi (powyżej) Ciężki przedmiot (a). 6000 r. Maczugi z ruchomymi łowicami. gumy lub tworzyw sztucznych. tj.p. Nie wszystkie maczugi miały mieć głowicę o tępych kształtach. Irlandzka maczuga Shillelagh (po prawej). 5. Maczuga. różniących się budo­ wą i zastosowanym materiałem.

temblak ramienny. przedstawiono Wilhelma Zdobywcę trzymającego maczugę. Pałka z kości wieloryba. używane przez współczesne siły policyjne.Maczugi proste Broń biała ręczna Maczugami prostymi nazywamy maczugi wykonane z jednorodnego materiału. ok. nazywana patu. Pałka policji miejskiej Nowego Jorku. kamienne lub kościane z Nowej Zelandii. Wykony­ wana z jednego kawałka twarde­ go drzewa. zwana rzez białych KnoBkerrie ( z afryanerskiego: Knopkłrie). (po lewej). zawsze uzbrojona w maczugę. 2. o asymetrycznym kształcie. Drewniana maczuga z Fidżi. Ten typ maczugi. 15 . Na haftowanej tzw. Płn-zach wybrzeże Stanów Zjed­ noczonych. Drążona ręko­ jeść służyła za schowek. wybrzeże Alaski. Południowa Afryka. Drewniana maczuga (powyżej) z Archipelagu Markizów. Ich forma uzależniona jest od dostępnego w danym miejscu materiału. jak i wyjątkowo pięknie rzeźbione maczugi z Polinezji i Oceanii. Nowa Zelandia. USA. Spośród wszystkich znanych okazów tego typu broni. Pałka z kości wieloryba. Maoryjska maczuga z miękkiego drewna. 6. przedstawieni w trakcie ucieczki. wykonywany jest również z kości. 10. 5. 11. Nazywana również patu pounamon. uchwyt opleciony trzciną. 4. Wykonana z drzewa rrikorowego. Indiana Coast. Oponie z Bayeux. Środkowy Pacyfik. 8. z XI w. Wyspy Umiak. Do grupy tej zaliczamy zarówno proste pałki. 9. E Maczugi proste (powyżej) 1. Pałka brytyjskiej żandarmerii wojskowej. 1960 r. Gujana. wykonywane najczęściej z drewna i kości. Zuluska maczuga. 3. Maoryjska maczuga drew­ niana wahaika. 7. obsydianu. Wykonana z twardej gumy. maczugi drewniane. Maczugę dzierży także biskup Odo i niektórzy spośród anglosaskich wojowników. ok. Nowa Zelandia. 1970 r. innego niż metal. a także wynika z chęci znalezienia najbardziej efektywnego kształtu. Maczuga nazywana przez tubylców macana. miejscowej tradycji. Maoryjska maczuga merę 7. Polinezji i Oceanii mają najbardziej wyszukane kształty i ornamentykę. Postać Wilhelma pojawia się na tkaninach wielokrotnie. wschodnia część USA. Maczuga kościana plemienia Irokezów.

Ameryka Płn. w głowicach których obsadzono metalowe ostrza lub kolce. Aby zapobiec odłupywaniu się fragmentów głowicy.. Głowica kwarcowa. Maczuga Plemion Prerii. Maczuga z pręta bambusowego z osadzoną głowicą. połączenie dwu lub więcej materiałów. trzonek pokryty surową skórą. w głowicy której osadzono 3 lufy. 4. Londyn. Archipelag Gilberta. Stan Omaha. w której przewiercono otwór i nasunięto na zwężający się. Drewniana maczuga.Maczugi złożone W konstrukcji maczug złożonych. Front Zachodni. wykorzystuje się. Najczęściej powstają one w wyniku osadzenia głowicy z twardego. Brązowa głowica maczugi. Ubrany w obrzędową maskę. są zwykłe proste maczugi. USA. opleciono ją drutem. 2. pochodząca z XIV w. Indiańska maczuga Plemion Prerii z Ameryki Płn. wyobrażającą głowę bizona. znaleziona na terenie Szwecji. 9. 10. s . 5. 1510 r. w gło­ wicy której osadzono kamienne ostrze. używaną podczas rytualnych tańców. Lekka maczuga drewniana z osadzonymi na obwodzie zębami rekina . Nie jest znany wykonawca. stożkowaty trzonek. 8. z dwu naciętych pierścieni.prymitywna forma miecza. ciężkiego materiału na prostym trzonku. co znacznie zwiększało skuteczność ich działania. głównego uzbrojenia Indian Prerii przed przybyciem białych do Ameryki i wprowadzeniem przez nich żelaza. głownię i szereg kolców. Takiej broni używano podczas nocnych patroli i wypadów do okopów nieprzyjacielskich. Kamienna. Tower. 7. Papua Nowa Gwinea. Castle Museum. Improwizowana maczuga okopowa z lat 1914-18.). Tego rodzaju maczuga stanowiła pierwotną formę tomahawka. 16 Maczugi złożone (powyżej): 1. Maczuga z głowicą kamienną. często występującym typem. Północne Indie. Kombinowana broń angielska z ok. York. Kolce wykonano z gwoździ o obciętych łebkach. Wojownik indiański (po lewej) z Plemion Prerii (Ameryka Płn. Innym. w celu zwiększenia ich skuteczności. Drewniana pałka okuta żelazem. Kiribati. Maczuga. 3. uzbrojony w maczugę z kamienną głowicą i włócznię. kulista głowica umocowana za pomocą niewyprawionego rzemienia. 6. XVI w. Japońska maczuga fuńbo.

. Jest lo odmiana broni zwanej kusarigama. wydatnie zwiększając jej energię. gwiazdy zaranne. Niemiecki morgenstern na krótkim łańcuchu. będący odmianą narzędzia rolniczego używanego do młócenia zboża. mocowana łańcuchem do drzewa. Chigiriki (po prawej). 5. rawdopodobnie XVII w. 3. XV w. Nowy Jork). 2. 2. używanego w dalekowschodnich sztukach walki oraz niektórych pałkach policyjnych. Maczugi o ruchomej głowicy stosowane są do dziś w postaci nunczako. XVI w. rzegub żelazny. Zasada działania (po lewej) Przegub cepa bojowego (a). 5. Niemcy. O wiele skuteczniejszą bronią wobec przeciwnika osłoniętego zbroją były tzw. 6 ze zbiorów Metropolitan Museum of Art. Indyjski łańcuchowy cep bojowy o dwu głowicach. nabijana zwykle kolcami. używanej raczej do parowania ciosów. z ok. Podobnie działa ciężka kula przyłączona łańcuchem do drzewca (b). (Obiekty nr 1. Francuski morgenstern z niezwykle krótkim trzonkiem i gładką głowicą. Krótki cep bojowy o trzech głowicach. maczuga japońska.XIX w.broń tego typu zwano kiścieniem. XV w. giętkość jednak łańcucha czyni znacznie trudniejszym sparowanie zadanego ciosu (c). Jednoręczny cep bojowy z terenu Niemiec. co podnosi skuteczność ciosu i utrudnia jego sparowanie. Składa się z dwu sprężyn wsuwanych w rękojeść. 7. W Polsce. 6. P W maczugach tego rodzaju stosuje się elastyczne połączenie głowicy z rękojeścią.Maczugi z ruchomymi głowicami Broń biała ręczna Maczugi z ruchomymi głowicami (po lewej) 1. umożliwia znaczne przyspieszenie ruchu końca głowicy. Współczesna pałka na wyposażeniu policji niemieckiej. z niemiecka nazywane morgenszternami. Najprostszym i chyba najstarszym przykładem takiej broni jest cep bojowy. 17 . a co za tym idzie .1530 r.skuteczność ciosu. Szwajcarska gwiazda zaranna (morgenstern). Była to masywna kula. Drewno. 4.

Pozłacany buzdygan niemiecki. 2. Widoczny nad rękojeścią otwór służył do mocowania temblaka zapobiegającego przypadkowej utracie broni. Sztokholm) 5. Damast skuwany. Europa Zachodnia. uchwyt owinięty plecionką z ratanu (rodzaj trzciny). Kunshistorisches Museum. Broń kombinowana. najprawdopodobniej niemiecka. 1560 r. Włoski buzdygan o ozdobnie wywiniętych piórach głowicy. zadany nimi cios był znacznie skuteczniejszy niż w przypadku np. Maczugi metalowe . Dzięki swej masie. 8. 3. 7. 18 . w ściankach kuli osadzono liczne kolce. Wykonany w Mediolanie ok. którego lufa jestjednocześnie trzonkiem. (Livrustkamm aren. Madras. Wykonana w Mediolanie ok. Żelazo. pustej w środku. XVIII w. 38). Pochodzi z Prywatnej Zbrojowni Habsburgów. Węgrzy uzbrojeni w ciężkie metalowe buzdygany. XVIII w. XVI w. 9. Włoska maczuga typu gwiazdy zarannej (morgenstern). złocony. Chiński buzdygan. twardości materiału i sile ciosu ogniskującej się na ostrych krawędziach piór czy kolcach głowicy. 4. początek XVI w. Niemiecki buzdygan żelazny z ok. 1530 r. Z temblakiem na nad­ garstek. Wallace Collection. miecza. Metropolitan Museum of Art. Indyjski buzdygan z XVTlY w. Żelazo. Londyn.Maczugi metalowe Maczugi wykonane całkowicie z żelaza lub stali (buzdygany) pojawiły się wraz z rozpowszechnieniem się zbroi płytowej. XVI w. Zwraca uwagę rękojeść utrzymana w typie ręko­ jeści mieczy khanda (por. Indyjski buzdygan stalowy. Buzdygan stalowy. Nowy Jork. Głowica w postaci kutej stalowej kuli. (po lewej). 6. str. Wiedeń. Żelazo zdobione złoceniami na tle braunirowanym. Wallace Collection.buzdygany 1. Londyn. 1580 r. Buzdygan z pistoletem kołowo-krzosowym.

Rysunek pochodzi z plakiety kamiennej datowanej na ok. hrabstwo Lincolnshire. (Katusz Miasta Stamford. Berła Broń biała ręczna Berła w Starożytnym Egipcie Faraon Górnego Egiptu Nar-mer uderzający berłem jeńca (po prawej). c. (Skarbiec koronny. Srebro pozłacane. Błazen dworski dzierżący imitację berła królewskiego. 3. Wykonane ok. 2900 r. Bogota). Brytania. Ukazano go z berłem w dłoni. 4. Pochodzi z okresu przed kolonizacją Ameryki Płd. Londyn). Drewniane berło inkrustowane macicą perłową. p. Wlk.Być może dlatego. Berło miasta Stamford.e. b. na skraju) pochodzi również z Egiptu. 3200 r. Berło wchodzące w skład klejnotów koronnych monarchów brytyjskich. Maczugi — insygniami władzy (po prawej) a. d. iż maczuga była jedną z pierwszych broni stworzonych celowo przez człowieka i w sposób oczywisty kojarzyła się z użyciem przemocy. 19 . Tambur-major orkiestry wojskowej armii brytyjskiej z paradną laską. da­ towana jest na ok. Moneta księcia Jana Zygmunta.e. rektorskich czy burmistrzowskich. p. symbolem władzy książęcej. 1660 r. Berło kamienne. Wyspy Salomona. Berła i maczugi ceremonialne (po prawej) 1. Woźny magistratu miasta Clochester. wykonaną z pęcherza na Kiju. Wlk.n. ceremonialne maczugi zwane berłami były używane jako insygnia władzy.n.Elektora Brandenburskiego w latach 1608-19. Króla Skorpiona (po prawej. (Museo dcIOro. Przetrwały one niemal do naszych czasów w postaci bereł królewskich. Tower. Kamienna głowica berła tzw. Brytania 2.

2. W tym okresie.Nadziak jest bronią przeznaczoną do przebijania osłon noszonych przez przeciwnika. trzonek posrebrzany. znaleziony podczas prac archeologicznych w Skane. 3.nadziak indyjski. że niektóre ze znalezionych okazów miały czysto ceremonialny charakter. 4. Wydaje się jednak. chętnie używano ich jako broni przeznaczonej do osobistej obrony. Najpiękniejsze przykłady tej odmiany pochodzą z terenu Indii i Persji (Iranu) gdzie były powszechnie ato&owaną bronią. powszechnie osadzano głownie noży na brązowych trzonkach. przeznaczonym do rozbijania hełmów. Nadziak z epoki brązu. 20 . Wykonany ze stali. Kolekcjonerzy określają go mianem „kruczy dziób" (crowbill). Japoński nadziak kama yań. Zaghhal . W najprostszej formie. była powszechnie używana w Europie. Zdobiony mosiądzem i srebrem. Persji i Indiach w okresach. Obsydianowa głownia była umocowana na drewnianym trzonku za pomocą gumy. W literaturze archeologicznej określany niekiedy jako halabarda ze Skane. Jego odmiana z łańcuchem i kulistą głowicą przeznaczona głównie do parowania ciosów przeciwnika. Nadziaki i młoty rycerskie Nadziak indyjski. 7. składa się z głowni (zwanej dziobem) osadzonej pod kątem prostym na stosunkowo krótkim trzonku. Toki ~ nadziak Maorysów z Nowej Zelandii. Szwecja. Nadziaki (po lewej) 1. Nadziak rdzennych mieszkańców Australii aborygenów. W Polsce XVI i XVII w. kiedy noszono zbroje płytowe i kolczugi. Dziób młotka rycerskiego połączony był z obuchem. Obsydianowe ostrze mocowane oplotem do rzeźbionego trzonka. Stalowy nadziak z pogranicza a fgańsko-pakistańskiego. 6. ze względu na masowe używanie kolczug. Drewniany nadziak z Nowej Kaledonii. zwana młotkiem rycerskim. 5. nazywana jest kusarigama. Jego odmiana.

Włoski nadziak z ok. Prawdopodobnie francja ok.Ucella „Bitwa pod San Romano" (w zbiorach National Gallery. 4. Nadziak z czwórgrannym dziobem i młotkiem o wypukłym obuchu. Indie lub Persja. złocony. na drewnianym trzonku okutym długimi wąsami. Niemiecki nadziak (po prawej) zdobiony złotym i srebrnym ornamentem przedstawiającym sceny myśliwskie. umieszczona na trzonku.młotek rycerski. Głownia połączona z obuchem. nawet wówczas gdy płyta zbroi nie została uszkodzona.Rękojeść wyłożona aksamitem. Nadziak stalowy z damastu skuwanego. Nadziak. Bawaria. Londyn). Typowy nadziak . (Victoria and Albert Museum. 2. 5. 21 . z łat 1450-1500. XVI w.. 1490 r. Londyn). 3. 6. na dębowym trzonku. zwany w tym okresie również młotkiem rycer­ skim. Nadziak z ośmiokątnym dziobem i młotkiem o kwadratowym przekroju na drewnianym trzonku. Trzonek drewniany okuty żelazem. a gdy to się nie udało. Prawdopodobnie Włochy. 1450 r. pozwalał przebić uzbrojenie ochronne. Żelazna rękojeść owinięta plecionką z drutu miedzianego. była chyba najskuteczniej­ szą broniąumożliwiającą przebicie zbroi płytowej lub kolczugi. wywołać groźną kontuzję czy wręcz złamanie kości. Nadziaki (po lewej) 1.Broń biała ręczna Walka nadziakiem (po prawej). ukazana na obrazie P.

1. 3. osadzone w szczelinie wyżłobionej w trzonku. 10. 4. 7. ok. Znaleziony na terenie Londynu.e. osadzona w otworze wywierconym w trzonku. Kamienny toporek z wczesnej epoki brązu. ale nie nadawały się do cięcia czegokolwiek. z wąsami umożliwiającymi jej trmocowanie za pomocą rzemienia itp. Pięściak w kształcie siekierki.e. Drewniany trzonek osadzony w pionowym otworze odl lewanego żeleźca (epoka żelaza. 22 9. Głowica siekierki kamiennej (gładzony krzemień) z okresu neolitu. Brązowy toporek ze średniej epoki brązu. h. obejmujący znaczną część terytorium Europy ok. z którym każdy z nas niewątpliwie się stykał.n. Tanzania. 12. 1. Siekiera brązowa z terenów Luristanu (Iran) słynącego z wysoko rozwiniętej technologii obróbki brązu. trudno jest z całą stanowczością wyrokować czy były bronią czy narzędziami. Brązowa siekierka tulejowa do osadzania na zakrzywionym trzonku. 5. Ich głowice mają dostatecznie ostrą krawędź. Anglia. e. 14.n. do drewnianego trzonka (Starożytny Egipt). Znalezisko z terenu hrabstwa Yorkshire. 11. w niektórych częściach świata można znaleźć drewniane czy kościane maczugi o podobnych do siekiery kształtach. 2400-1200 p. Anglia. Sposoby mocowania (powyżej) Najbardziej typowe metody mocowania głowicy (żeleźca) do trzonka. Takim narzędziem posługiwano się trzymając je bezpośrednio w dłoni. od kamienia łupanego po epokę żelaza. o jej wczesnych egzemplarzach. Pochodzi z terenów Węgier. Brązowy toporek bojowy z wyrytym imieniem faraona Sanuserta II.300 p. wiele pierwotnych siekier służyło obu tym celom jednocześnie. 2500 p. hrabstwo Yorkshire. £. Natomiast siekierki. Kamienna siekierka słusznie uważana jest za poprzedniczkę zarówno późniejszych narzędzi jak i toporów bojowych.e. znaleziony w Oldoway.. Zakrzywiony trzonek drewniany. Gładzony kamienny toporek pochodzący z kręgu tzw. czy toporki miotane.n. epoka brązu). Toporek bojowy z terenu Syrii. 13. Datowany na środkowy plejstocen. Ostrze żelazne osadzone w brązowej tulei. Wydłużony topór z czasów XII Dynastii. jego koniec wchodzi w otwór w tylnej części brązowej głowicy. 2000 lat p. Jednak. Lany brązowy toporek ozdobiony sylwetką lwa umieszczoną na tulei. 6. Brązowa siekierka z terenu Danii. 2. cyzelowanej w kształcie świni i złoconej. Głowica miedziana lub brązowa. a. Ceremonialny topór brązowy z terenu Szwecji. Głowice i żeleźca siekier (po prawej). ok. Odlewany i zdobiony ornamentem rytym. Kamienna lub brązowa głowica. W tym rozdziale nie będziemy w stanie uniknąć przedstawienia siekier. Koptyjskie ostrze miedzianego topora.e. połączenie dodatkowo wzmocnione rzemieniami przechodzącymi przez otwory w ostrzu. omówiono na str. . (Plemiona indiańskie Ameryki Płn). „Kultury toporów bojowych". Trzonek przywiązany do głowicy kamiennej z wyżłobioną bruzdą . Niewątpliwie. d.e. Egipt.Siekiery i topory Siekiera jest narzędziem powszechnie znanym z życia codziennego. Egipt.. b. 80. g. 8. Drewniany trzonek osadzony w otworze wywierconym w kamiennej głowicy. została tu przedstawiona. Datowany na 800-700 rok p. Luristan. Połączenie wzmacnia dodatkowo rzemień ściągający głowicę do trzonka (tereny Europy. Oprócz niej. Egipt. c. ten sposób stosowany jest do dzisiaj). Z późnej epoki brązu. ale za to przedstawiają ważny etap rozwoju. które być może były wyłącznie narzędziami. Również i taka broń. by mogły być używane w walce. Zeleźce z zaostrzonym trzpieniem wbitym w drewniany trzonek (Afryka). w rozdziale o pociskach miotanych ręcznie.n.n. Miedziane lub brązowe wąskie ostrze.

Krzemień był znakomicie nadającym się materiałem na siekierę. gotowy odlew. Widoczna scena. 19). Łupany daje naturalne. metodą łupania. mocowany oplotem do drewnianego trzonka. . głowica maczugi ze str. Początkowo stosowano prymitywne. techniki odlewnicze udoskonalono. Obróbka siekierki krzemiennej (powyżej). w epoce brązu. otwarte formy odlewnicze. temat powszechnie występujący na broni egipskiej (por. osiągały przy tym niezwykle piękne formy. nauczono się wykonywać siekiery z otworem do osadzania trzonka.Broń biała ręczna Ceremonialny topór bojowy (po prawej). Odlewanie topora (powyżej). Następnie. Z biegiem czasu. wreszcie szlifowano ostrze. U schyłku epoki kamiennej głowice siekier i toporków były starannie gładzone. pozwalające uzyskiwać tylko proste kształty. był utwardzany w procesie kucia. dostatecznie twarde ostrze. Wykonany z brązu i złota. przedstawia Faraona Ahmosa uderzającego nieprzyjaciela. ze Starożytnego Egiptu (Muzeum Kairskie).

Wytwarzany masowo przez białych. pokryty ornamentem (osada). Datowany na X w. Toporzysko zrekonstruowane. na szyjce i ostrzu stylizowany smok. Znaleziono go w Jutlandii. datowany na 1610 r. Topór bojowy o d w u symetrycznych ostrzach. Afryka. XV lub pocz. Toporek o dwu symetrycznych ostrzach. jako towar na wymianę z Indianami. Ceremonialny toporek sztygara. pochodzący z terenu Tndii lub Persji. Kopenhaga). Toporek indyjski w całości wykonany z żelaza. Pómocnoamerykański tomahawk.Siekiery i topory Topór wikiński (poniżej). Toporek strzelców amerykańskich z czasów wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. połączony z fajką. C 24 . 8. prawdo­ podobnie niemiecki. 5. Niemcy. Prawdopodobnie pochodzi z końca XVIII w. Topór bojowy. koniec XVII w. z żelaza. XVI wieku. 3. Ceremonialny topór wolnego kmiecia norweskiego. XIX w. Toporek bojowy Shoka iemienia Basuto z rejonu jeziora anganika. 9. 6. 7. XVI w. 4.Pocz. 2. Dania (Nationalmuseet. Topory bojowe (poniżej) 1. Europa pocz. noszono go na pasie. platerowane srebrem.

odnosi się do licznych jej odmian w typie zbliżonych do topora lub miecza. indyjska odmiana toporka z nożowatym ostrzem. 12. 14. Topór bojowy indyjskiego plemienia Naga. 13. na półksiężycowatym ostrzu perska inskrypcja. z w prowincji Assam. 11. Bhuj.topór bojowy plemienia Khonol z południowych Indii. Nazwa własna broni ciao. Topór bojowy z rejonu Chota Nagpur w Indiach. używanych od Nepalu po Birmę. Topór plemienia lgorot z okolic Luzonu. Filipiny. całość dodatkowo wzmacnia oplot. 16.10. Zeleźce jest mocowane na wąskim trzpieniu wbitym w toporzysko. wykonany w całości ze stali.topór bojowy z okolic Sarwaku na Borneo. Broń biała ręczna Topór bojowy typu persko-indyjskiego (po prawej). 15. Tungi . 25 . Bilong . Inna odmiana topora z rejonu Chota Nagpur.

noszono go na co dzień. Zakrzywiona głownia arabskiej dżambii. noże. 6. Początkowo. jest takie ujęcie. Pewne kształty głowni stały się charakterystyczne dla niektórych rejonów.są znacznie sztywniejsze. Najstarsze znane sztylety metalowe. Wkrótce nadano mu cechy bardziej uniwersalne. podobnie jak głownia z ością (D) czy graniaste o trzech (E) lub czterech (F) płaszczyznach. Cechy i podstawowe części sztyletu (po lewej) Podstawowe cechy sztyletu to ostrość i sztywność głowni. popularna w Persji i Indiach. pozwalającego na cięcie lub krojenie. indyjski katar) przeznaczone są do pchnięcia w przód (4). łączą oba te sposoby dzięki dwu głowniom (3). był przystosowywany głównie do pchnięcia. Głownia o podwójnej krzywiźnie. nadające się wyłącznie do kłucia . Głownia amerykańskiego noża typu Bowie. głownia była zwykle stożkowata i często ostrzona na krawędziach. Jeszcze inne (np. już tylko drugorzędne znaczenie z punktu widzenia właściwości użytkowych. bez krawędzi tnących. miały rękojeść mocowaną nitami do głowni.Sztylety. Najprostszą bronią przystosowaną do tego celu jest sztylet. aby zaoszczędzić w ten sposób drogiego brązu (a). puginały Jednym z podstawowych sposobów zabicia czy zranienia człowieka było zadanie pchnięcia prostym zaostrzonym narzędziem. Większość znanych sztyletów daje się trzymać sztychem ku górze (2). Użycie sztyletów (z lewej) Sztylet jest bronią przeznaczoną do samoobrony i do skrytobójczego ataku. 5. poprzez wykonanie na głowni ostrza. Najmocniejsze połą­ czenie zapewnia jednak trzpień którego długość odpowiada długości rękojeści. Równie wielka różnorodność panuje w wyko­ nawstwie rękojeści czy stylu ozdób. pojawiły się z początkiem epoki kamiennej. Jego zaletą jest łatwość ukrycia i możliwość błyskawicz­ nego użycia. Niektóre z nich mają zredukowany jelec osłaniający dłoń (b). Ma to jednak. by zapewnić im opty­ malne cechy. Najmniejszą sztywność ma głownia o równoległych. Clownie o wypukłych ściankach (B) lub z podłużną bruzdą zwaną zbroczem (O . Ma on krótką głownię. powoduje rozlegle i ciężkie obrażenia. Często też. Sztylety składają się z rękojeści (a) i głowni (c) o zaostrzonym sztychu (d). głownia nie zawsze bywa płomienista. Kształty głowni (powyżej) W celu jak najlepszego przystosowania do pchnięcia. 3. Schematyczne rysunki przedsta­ wiają typowe kształt}' głowni. Rękojeść (po lewej). Praktycznie nie jest ograniczona różnorodność materiałów i kształtów stosowa­ nych do wykonywania rękojeści. E . zwłaszcza przy składaniu rytualnych ofiar. Pierwsze jego okazy. sztylet pełnił rolę obrzędową. a niektóre. Poszczególne ich okazy wykonywane były z najrozmait­ szych materiałów. 4. jak w wypadku zwykłego noża.wynika to z faktu. by sztych głowni był skie­ rowany KU dołowi. płaskich ściankach (A). W walce posługiwano się nim jedną ręką. gdy zbyt długa szabla czy miecz nie mogły być z braku miejsca użyte. 7. Szeroka. Właściwe połączenie rękojeści z głownią jest niezwykle ważne. Spotyka się go we wszystkich szerokościach geograficznych. że pchnięcie zadane od góry ku dołowi jest najskuteczniejsze. choć znane są egzemplarze. Profile przekroju poprzecznego głowni (powyżej) Stosowanie różnych profili wyni­ ka z dążenia do optymalnego połączenia niewielkiej średnicy głowni z jej dostateczną sztyw­ nością. Asymetryczny „kris" malajski. 2. przeciwnie do kciuka . optymalny kształt. nie tylko jako broń. stożkowata głownia rozwiązanie stosowane dla zrównoważenia miękkości użytego materiału. Głownia liściasta. Inne z kolei. 1. ale i atrakcyjną ozdobę.wpuszczany w rękojeść wykonaną z innego materiału (b). mają najrozmaitsze kształty i przekroje głowni. Sztylet jest podstawowym typem broni używanym przez ludzi. Często. Głownia wąska. stożkowata. Znacznie cwniejszym rozwiązaniem jest rótki trzpień odkuty z tylnej części głowni . są wynikiem zastosowania dostępnych materiałów. Sposoby trzymania i kierunki pchnięcia (po prawej) Zwykłym sposobem (1). z charakterystycznym sztychem ostrzonym obustronnie. W czasie walki sięgano po niego w zwar­ ciu. Wielość ks/taUów jest nieograni­ czona. Czasem spotyka się głownie o okrągłym przekroju. którymi można zadawać ciosy we wszystkich kierunkach (5).

Najprawdopodobniej wzorowany na wczesnych sztyletach brązowych. 3. Mógł służyć wyłącznie do kłucia. Sztylet Indian północnoamerykańskich. Ok. Starożytny chiński sztylet z zielonego obsydianu. Wykonany z drewna. Prawdopodobnie był wykonany jako przedmiot kultowy lub jako ozdoba. Skandynawia. 6. Drewniany sztylet Indian północnoamerykańskich. 9. z charakte­ rystyczną ażurowaną rękojeścią. Kalifornia. łatwo się kruszyły. 4. wykorzystane jako grot włóczni. inne. Bich"wa . p. 2. Sztylet krzemienny w najwcześniejszej formie. jeszcze bez wyraźnie wyodręb­ nionej rękojeści. XIX w. choć dawały ostrą krawędź. (British Museum. Sztylet Tndian Jivaro o dwu naprzeciwległych głowniach.p. ukazanymi na tej stronie. Krzemienny sztylet (po lewej).n. ok. Głownia kwarcy- Broń biała ręczna towa oprawiona w rękojeść z drewna i gumy. Płn-zach. 1800 r.Sztylety niemetalowe Ten typ sztyletów jest ze zrozumiałych względów o wiele gorszą bronią. Ten egzemplarz wykonano z rogu. (Statens Historiska Museum. przystoso­ wany wyłącznie do kłucia. przy czym jego twórca osiągnął prawdziwą doskonałość formy. 10. wybrzeże USA. 11. Nóż ofiarniczy Azteków z głownią z chalcedonu. 27 . Londyn) 5. 8. amerykańskiego). 7. Wyjątkiem od tej reguły bywały sztylety i noże ofiarnicze. wykonanej współcześnie. 1500 r. kość czy róg były zbyt miękkie i szybko się tępiły. dostępne powszechnie materiały. Wykopaliska paleolityczne Dordogne. niż wykonane z metalu. Sztylety niemetalowe (poniżej) 1. Tego typu ostrze mogło być również mocowane na drzewcu t. Ten egzemplarz Montezuma ofiarował królowi hiszpańskiemu za pośrednictwem Cortesa. Sztokholm). 2 terytorium Ekwadoru. pozwala zadawać ciosy w obu kierunkach. rękojeść owinięta ścięgnami zwierzęcymi. Używany do wyrywania serc z ofiar ludzkich. Minerały. Kościany sztylet z rękojeścią w kształcie renifera. Kościany sztylet Eskimosów.e.e. jak drewno. Sztylet krzemienny z wykształconą rękojeścią. starano się wykonywać sztylety z metalu. Ameryka Płd.n. wykonany z rogu wapiti (jelenia płn. Sztylet aborygenów australijskich.drawidyjski sztylet z Indii Środkowych. Z tych względów. Późny egzemplarz datowany na 1600 r. Prawdziwy przykład broni jak z epoki kamiennej.j. Francja. Znaleziony na terenie Danii. Forma przejściowa pomiędzy dwoma innymi sztyletami krzemiennymi.

różniły się jednak mniejszym jelcem lub jego brakiem. Kard. Przeważnie o prostej głowni. Rękojeść drewniana. Podziałka na głowni umożliwiała pomiar kalibru luf i pocisków. 8. Te najdłuższe. Sudański nóż noszony na lewym przedramieniu. XVII w. rękojeść* ażurowana. ok. 28 .czy ma być on skuteczną bronią. nabyta w drodze wymiany z białymi. noszący kindżal na pasie. zdobiony złotym ornamentem. Kindżał. 6. nie wszystkie egzem­ plarze wykonywano z jelcem. Podobnie wyglądały sztylety „hamidashi" i „aikuchi". czyszczono nim otwory zapałowe i rozcinano worki z prochem. poprzez podcięcie tętnicy szyjnej. choć zdarzają się egzem­ plarze o lekkiej krzywiźnie. 3. ndiach. XTX w. 600-5U0 p. Pesh kobz. XVII-XV1U w.n. sztylet Tuaregów z płn. rękojeścią ku dłoni. 7. 10. japoński sztylet dla kobiet. Nóż indiański z PŁ i. sztylet noszony >owszechnie w Persji i Płn. Kwaiken. f Góral kaukaski (po lewej). uniwersalny sztylet artyleryjski. Skean dhu. Głownia miała zwykle przekrój trójkąta równoramiennego. Sztylety o prostych j łowniach 1. znakomicie nadawała się'do przebijania oczek kolczugi.Sztylety w różnych rejonach świata Przeglądając broń tego typu na świecie dostrzegamy wielkie bogactwo form rękojeści i głowni. mogą być używane podobnie jak krótkie miecze. 9. wyciąga się go prawą dłonią. Widoczny tu egzemplarz ma głownię ostrzoną obu­ stronnie. choć występują również egzemplarze z jednym ostrzem. Telek. Sztylety osiągają długość od 15 do 50 cm. Tradycyjny szkocki sztylet noszony w górnej części pończochy. Ameryki. 11. Zwykle głowica rękojeści zdobiona była kamieniami półszlachetnymi. Włochy. 5. perski nóż ze stalową głownią ostrzoną jednostronnie. Ich kształt zależy od spełnianej przez elany sztylet funkcji . Afryki. Głownia o przekroju poprzecznym w kształcie litery „ T ' . Tcintu. Chiński sztylet brązowy z okresu dynastii Czon. Przeznaczony do ceremonialnego samobójstwa. długi sztylet z Kaukazu. Stalowa głownia w kształcie ogona bobra. Noszony jest na wewnętrznej stronie lewego przedramienia.e. Wykonany z jednego kawałka metalu. Fusetto. czy też służyć jako ozdoba lub przedmiot rytualny oraz od poziomu technologii w danym społeczeństwie. japoński sztylet z małym tarczowatym jelcem i jednosieczną głownią. 4. 2.

pozwalając na wychwytywanie broni przeciwnika bądź parowanie jego ciosów. Oparty o identyczną zasadę. boczne głownie rozchylają się. 14. . często są bogato zdobione srebrem lub mosiądzem. gdyż używano ich również do cięcia. Piha-kaetta. sztych ostrzony obustronnie. broń wygląda jak zwykły katar (porównaj dużąilustracjępo prawej). Katar o rozwidlonej głowni. Typ ten osiągnął pewną popularność w połowie wieku XIX.Broń biała ręczna 12. Kształt głowni zbliżony do amerykańskich noży Bowie. by mógł przebić oczka kolczugi. nóż pochodzący Cejlonu (Sri Lanka). Nóż do pchnięcia. rzadsza odmiana zwykłego typu tej broni. gdy poprzeczne pręty rękojeści zostaną ściśnięte dłonią. głownię trzymano pomiędzy palcami dłoni zaciśniętej w pięść. Gdy broń nie jest używana. Jedna z odmian indyjskiego sztyletu katar określana'czasem w literaturze jako „katar nożycowy". USA. Głównie tych noży bywają niezwykle masywne. co indyjski katar. Katar o trzech głowniach. Katar indyjski. 13. 16. 15. z koszową osłoną rękojeści. Trzymany dłonią zaciśniętą na dwu poprzecznych prętach osadzonych między długimi wąsami rękojeści. Sztych głowni często był dodatkowo wzmacniany. obie dodatkowe głownie są złożone. sztylet służący do prostego pchnięcia w przód (po prawej). Choć podstawową korzyścią było psychologiczne oddziaływanie na przeciwnika to sztylet taki mógł służyć również do wychwycenia jego głowni. Rzadko występująca odmiana pozwalająca na zadawanie ciosów w trzech kierunkach. pozwala maksymalnie zwiększyć siłę pchnięcia. Dopiero.

lewe biodro e. 2. Decydowały o tym sposób najlepszego ich ukrycia.' Typowe pochwy sztyletów (po prawej) 1. buta. na brzuchu. Pozostała część głowni nie zawsze bywa płomienista. Noszona na rapciach przypinanych do pasa i d w u Koluszek. wykonaną z damastu śkuwanego. Pochwa skórzana z metalowymi okuciami. centralnie (plemiona arabskie) h. ma rękojeść z kości słoniowej i inkrustowaną złotem głownię. zwykle ma ośrodku wydatną ość. a nawet przypominać indyjski sztylet „khanjarli". 111 Rzesza. na łydce . pochodzi z terenu Indii.ekka i wytrzymała. Pochwa drewniana obita cienką blachą. Mogła ona być wygięta zarówno w lewo jak i w prawo. Rękojeść z charakterystyczną głowicą. wewnętrzna strona przedramienia (Sahara) c. 4. Typ ten miał bardziej charakterystyczną rękojeść. Pokazano najprostszą formę. Wszystkie charakteryzują się zakrzywioną głownią. 7. Khanjarli. w kształcie chwytu ówczesnych pistoletów niż kształt głowni. ostrzoną obustronnie. od arabskiej dżambii. Przedstawiono pochwę od szkockiego skean dhu. Pochwa metalowa (blacha stalowa niklowana) od niemieckiego kordzika oficerskiego. 6. 3. 4. Pokazany egzemplarz pochodzi / Nepalu. okazany egzemplarz pochodzi z Muszkatu. wygoda w noszeniu i szybkość vvvdobvcia broni. prawe biodro i. Typ stosowany w wielu krajach.zwykle w cholewie 30 . arabski sztylet występujący w licznych odmiach. nad prawym pośladkiem f. T. Piękny egzemplarz pokazany po lewej. 5. 5. Pochwa skórzana noża szturmowego piechoty morskiej USA. indyjski sztylet o podwójnie zakrzywionej głowni zaostrzonej obustronnie. Pochwa drewniana. Malajski „kris" cechuje sic asymetryczną głownią u nasady. prawa tylna okolica krzyżowa (poziomo) e. zewnętrzna strona przed­ ramienia (komandosi orytyjscy) d. z paskiem zabezpieczającym przed wypadnięciem. odmiana sztyletu używana w Persji i Indiach. od noża okopowego z czasów 1 wojny światowej. P Sposoby noszenia sztyletu (po lewej) Sztylety mogą być noszone w najrozmaitszych miejscach. Sztylet w typie arabskiej dżamhii. występowanie kabłąka nie jest tu regułą. 2. 3. Dżambia. Głownia stalowa. a. rękojeść z pozłacanego metalu. Pochwa ze złoconej i ażurowanej miedzi nakładanej na drewno często wykorzystuje się również inne metale. Pochwa z drewna obciąganego skórą. w górnej części ramienia (Sudan) b.Sztylety w różnych rejonach świata Sztylety o krzywych głowniach 1. Kandżar.

hrabstwo Yorksire ok.e. pugio. Tzw. Okres brązu.. 2000-1600 r.n.Sztylety europejskie Rozwój tej broni w dużej mierze zależał od aktualnych trendów mody. 550 r. 100 r. głowni i rękojeścią jedno. germańskich plemion Franków i Sasów po okresie wędrówek ludów. Nazwa ta obejmuje szereg odmian różniących się długością Broń biała ręczna Części sztyletu (po lewej).e. strudziny (lub zbroczę) (Wobec istnienia szeregu odmian. 7.p. Scramasax. wynikające ze specyficznego przeznaczenia danej broni.c. trójkątnej tarczki) d. 500 r.e. średniowieczny puginał o krzyżowym jelcu i głowicy rękojeści.krótkiego miecza rzymskiego. Ruropa Środkowa. 5. Baselard.e.n. lub do przebijania słabych punktów uzbrojenia ochronnego (oczka kolczugi lub styków poszczególnych blach zbroi płytowej).n. lewak). Mogły zależeć" one od przy­ stosowania sztyletu np. Osobna rękojeść mocowana rutami do głowni. do pojedynków (tzw. Sztylet brązowy. 6. o różnych profilach przekroju poprzecznego. rodzaj broni białej. jako reguła. pojawiła się głownia z długim trzpieniem do mocowania rękojeści. nazwa nadana współcześnie sztyletom z lat 1320-1550. 4. 3. użyto hiszpańskiego lewaka. jelec krzyżowy (tu w postaci wypukłej. ok. Żelazo zaczęto stosować ok. Jako przykładu. jelec krzyżowy e. Sztylet brązowy o krótkiej. W mniejszym stopniu kierowano się praktycznością rozwiązań. Z lat 1300-1500. głowica rękojeści b. Sztylet żelazny. Broń cechowała się wąską głownią. Sztylety cywilizacji zachodniej składają się z: a. Oto przykłady najważniejszych typów. Już w epoce brązu. 3000 lat p. Pokazano najkrótszą od­ mianę. sze­ rokiej głowni.e. typowa broń związana z kulturąlialsztacką. (Statens llistoriska Museum.n. 2.jelca. typowe znalezisko z cmentarzysk angielskich. Była to skrócona wersja gladiusa .n. 31 . p. Sztokholm). od charakterystycznej dyskowatej głowicy rękojeści i tarczki .n. rikasso (tępa część głowni) f.p. niektóre z opisanych elementów nie zawsze występują). konstrukcja typowa dla tego okresu. n. Szwecja ok. a około 1500 lat p.e.lub dwu­ ręczną. Sztylety starożytne i średniowieczne (po lewej i poniżej) 1. Tzw. Przeważnie miał stożkowatą głownię o d w u ostrzach. człowiek opanował już technologię wytwarzania stali. datowaną na ok. 1350-1200 r. trzon rękojeści c. rzymski sztylet wojskowy z ok. puginał tarczkowy. co oznaczało wielki postęp w technice uzbrojenia. Od tego czasu wprowadzono jedynie nieznaczne modyhkaq*e.

ale również sztyletu. jako części ubioru. Broń ta pozwalała me tylko parować ciosy przeciwnika. Lewaki te służyły głównie do parowania ciosów przeciwników. sztylet (puginał. (poniżej). . a ich oprawa harmonizowała z oprawą rapiera. a także dla ozdoby. Odmiana włoskiego lewaka z ok.Sztylety europejskie W Średniowieczu. We Włoszech i Hiszpanii używano go jako uzupełnienia rapiera podczas pojedynków. nóż). narzędzie pomocne przy pracy i jedzeniu. wytworzył się zwyczaj noszenia nie tylko rapiera. ale też chwytać głownię jego rapiera czy . Stąd charakterystyczne zęby na głowni.jako bron. W XVI w. 1600 r. (Wallace Collection.złamać ją. nazywana czasem „łamaczem głowni". Londyn). był powszechnie noszony przez ludzi wszystkich stanów .w sprzyjających okolicznościach .

Nazywano tak broń. Brytania. charakteryzującą się brakiem jakiegokolwiek jelca. Nóż okopowy. Bagnet nożowy (alho sieczny). zaczęto przystosowywać sztylety i kordelasy myśliwskie do osadzania (rękojeścią) w lufie muszkietu. gdyż taka była w przybliżeniu szerokość główni u nasady. 3. Jeszcze w XVIII w. 4. 1700 r. 1650 r. ostrzony obustronnie. Zwykle bogato zdobiony.1888. Również obecnie wykonuje się je w tej właśnie formie. w wersji podoficerskiej. Współcześnie nazwa Bowie od­ noszona jest (nie zawsze właściwie) do większości dziewiętnastowiecz­ nych noży myśliwskich lub bojo­ wych wyprodukowanych w USA. Sztylet ideowy. Cinquedea. ok. Sztylet szwajcarski. niemal identyczną. 7. Niezwykle popu­ larny w latach 1300-1600. Wlk. W końcu XVII w. 14. przeznaczony wyłącznie do pchnięcia. używali kordzików. Egzemplarz datowany na ok. Noszony na lewym przedramieniu. Broń noszona na pasie. 5. Bagnet szpuntowy. od schyłku Średniowiecza po lata współczesne (powyżej) 1. ma Kształt głowni charakterystyczny dla noży określanych tym terminem . wszystkie cechowały się jelcem o większej lub mniejszej krzywi/nie. nad pośladkiem. włoski sztylet w klasycznej formie. Pokazany egzemplarz ma maksymalnie uproszczoną konstrukcję rękojeści. Szwajcaria. często improwizowanych na froncie. W TT Rzeszy praktycznie T każdy rodzaj wojsk posiadał własną odmianę kordzika. 15. głównie przez osoby cywil-ne. pod­ czas walk pozycyjnych I wojny światowej. Typowa dla okresu po II wojnie światowej konstrukcja uniwersalnego noża. Sztylet uszaty . Plebejski lewak. Nazwa oznacza „piec palców". Lewaka używano podczas walki (czy pojedynku) na rapiery. jej kabłąk tworzy jednocześnie rodzaj kastetu. Wlk. iwaiiy też krzy­ żowym albo mieczowym. lata 1939-45. dla kordzików niektórych organizacji nazistowskich (SA. XVII w. Formę tę skopiowali Niemcy w latach trzydziestych. zaprojektowany przez Sykesa i Fairbairna (stąd inna jego nazwa w krajach anglosaskich). Włochy. w wielu marynarkach europejskich oficero­ wie. Datowany na ok. zwany też holbeinowskim. Powyżej. Od drugiej połowy XVTTI w. połowy XVI w. koniec XVIII w. późniejsze odmiany. 16. Brytania. o kształcie zna nym już w Starożytnym Egipcie.głownia ma sztych z pazurem. Pokazany egzemplarz pochodzi z tego okresu. Sztylet komandosów brytyjskich. Stanowił zwykłe uzbrojenie euro­ pejskiego wieśniaka. Egzemplarz z pocz. W końcu XPX w. 9. przeważnie romboidalna lub trójkątna. 11. Egzemplarz datowany na ok.nazwa od charakterystycznej głowicy ręko­ jeści w kształcie ukośnie rozchylonych okrągłych tarczek. 13. stał się tylko ozdobą stroju naro­ dowego. Głownia ostrzona zvvykle jednostronnie. zachowywał charakter broni. Niemcy. Rikasso zakończone dodatkowymi wąsami do chwytania głowni przeciwnika. Pow­ szechnie noszony we Włoszech w XVII i XVIII wieku. 10. z mocno wygiętym ku sztychowi jelcem. w przekroju poprzecznym. Kordzik oficera Kriegsmarine z 1938 r. Nóż typu Bowie. Stiletto. Lewak hiszpański. Używano ich w hitach 1250-1500. 33 . Obecnie masowo podrabiany w Europie Zachodniej. lata 1790-1810. austro-węgierski bagnet M. 18. W związku z powyższym rękojeść musiała być stożkowata. bagnety ponownie przybrały formę zbliżoną do sztyletu. 2. na terenie Niemiec nazywany Hanswehr. Sztylet nerkowy. którego rękojeść jest skrytką na różne przedmioty ułatwiające przeżycie w trudnych warunkach. 1860 r. XVI w. Pokazany egzemplarz wykonano w Szwajcarii ok.Broń biała ręczna Sztylety. 12. zaprojektował szereg opraw i pochew do tego typu broni. Powstawał w ten spo­ sób rodzaj krótkiej piki. jako broni bocznej. stosowano przez pewien czas jako lewaki. Głownia. Występował w wieki odmianach. będących znakiem przynależności do korpusu oficerskiego oraz ozdobą munduru. W Hiszpanii wykształciła się najbardziej rozwinięta forma tej broni z rozbu­ dowaną osłoną rękojeści. 6. spełniające jednocześnie rolę wielofunkcyjnego narzędzia. stanowiącą uzupełnienie munduru paradnego i wyjściowego. włoski sztylet renesansowy. ale już w końcu XIX w. termin ten określa szereg odmian. 8. Pokaza­ no egzemplarz z końca XV w. 17. 1500 r. nazywany tak od kształtu jelca. Kordzik oficera marynarki. jak nóż stołowy. Szkocki sztylet (dirk). Prosta i skuteczna głownia. SS).tj. Włochy. Sztylet śródziemnomorski. Nóż szturmowy piechoty morskiej USA. ponieważ Hans Holbein Mł. Z okresu 1400-1550.

Daje się znacznie łatwiej przystosować do aktualnych potrzeb niż np. Na przestrzeni wieków można zauważyć. indyjskim i japońskim. rękojeść b. jak i innych odmian podobnej broni europejskiej (rapier. sprawiedliwości. W praktyce. Jego wszechstronność. parowania ciosów jak i cięcia. jest symbolem wojny. W znacznie większym stopniu niż jakakolwiek inna broń. istniało dużo możliwości rozwiązania wspomnianego problemu. rozdzielonych ością biegnącą w podłużnej osi głowni (2). Prosta głownia (a). nie wspominając o sposobach jej użycia. daje możliwość konstruowania licznych odmian.bez wątpienia . Głownia zakrzywiona sztychem ku tyłowi z wydatnym brzuśćcem (b) znakomicie nadaje się do cięcia. czasem lo owstania rózny< dośćst dość sformalizowanych szkół walki czy teorii szermierczych. stąd zawsze uznawany był za broń godną człowieka honoru (i to w wielu kulturach). o wypukłych ściankach (1) i jej odmiana ó dwu strudzinach. podczas gdy niektóre armie siliły się nieustannie na wprowadzanie idealnej głowni tj. Stwarza to równe szanse obu przeciwnikom. z których każda ma określone zalety.poprzedni czkiem miecza. przyczyniła eh się Jo powstania różnych. długa biała broń pochodząca ze Wschodu ma zwykle zakrzywioną głownię. jelec f. całego świata. Przedstawiono go jako opozycję Zachodu i Wschodu. włączając w to ich pierwowzory. (Słownictwo odnoszące się do miecza japońskiego.Prześledzimy tu szereg odmian mieczy 7. ilustruje odwieczny problem związany z tego typu bronią. Prawdopodobnie z tych względów. Często poszczególne egzemplarze są dziełami sztuki. Szkic autorstwa Hokusai oddaje istotną cechę walki mieczem . rangi wojskowej. jak i broń o czysto ceremonialnym charakterze. takiej. Jego duże wymiary uniemożliwiają łatwe ukrycie. Walka na miecze (po lewej). Znakomicie nadaje się do pchnięcia . pozwalająca parować ciosy. głowica d. Istnieje tu wielka różnorodność. ostrze g. przy cięciu jest podobnie skuteczna. honoru. zwłaszcza gdy ma wydatny koniec (zwany piórem).Miecze Idea miecza jest niezwykle prosta: jest to długa głownia z odpowiednim uchwytem. podczas gdy w Europie Zachodniej zwykle preferowano pchnięcie sztychem. że broń cywilna ulegała aktualnie obowiązującym modom. 41 i 50) Profile przekroju poprzecznego głowni (po lewej). Głownia zakrzywiona ku przodowi (c). szpada) . Głownia. który był . znakomicie nadającą się do cięcia. Cięcie przeciw pchnięciu (powyżej). która nadawałaby się równie dobrze do cięcia jak i do pchnięcia.patrz str. Bywał cennym dziedzictwem i klejnotem rodzinnym przekazywanym z pokolenia na pokolenie. oczywiście przy porównywalnych umiejętnościach i jakości broni. ciąć i zadawać pchnięcia. . uznania umiejętności militarnych. Wybór któregoś z kształtów często zależał od obowiązującej aktualnie mody. trzon rękojeści e. 34 Kształty głowni (powyżej). miecz uzyskał szereg znaczeń symbolicznych. Ilustracja zaczerpnięta z siedemnastowiecznego hiszpańskiego podręcznika szermierki. topór. mają wzmocniony grzbiet (3) i wklęsłe zbroczę (4).jest to starcie dwu ludzi oddalonych od siebie na wyciągnięcie ręki. sztych. miecz zyskał na całym świecie tak wysoką rangę. głownia c. Specjalną uwagę poświęcimy mieczom europejskim. Podstawowe części miecza (po lewej) a. jest najlepsza do pchnięcia. Obie byty obosieczne. Jednosieczne głownie (3 i 4). Rzeczywiście. Jak widać. dlatego też głownie były proste. broń oparta o tę zasadę. Zawsze jednak ciążono do uzys­ kania głowni o jak największej wytrzymałości przy możliwie najmniejszym ciężarze. Do dziś. Są hvy podstawowe typy głowni.

naśladujący tasaki białych marynarzy przybywających na wyspę. Indie. Stanowi przy tym broń wyróżniającą oficerów. będący w gruncie rzeczy uproszczoną formą miecza. szabla) używany jest w ceremoniale wojskowym. gotowy do zadania ciosu długą. szpada. c. Assam. Drewniana maczuga z osadzonymi na krawędziach zębami rekina. pełnił istotną rolę w życiu stanu rycerskiego. Tasak z Malabaru (Indie). by określić go lnianem miecza. Kiribati. Ten okaz osiągnął maksymalną długość. 3. Krzemienny nóż ze Starożytnego Egiptu. które z braku metalu nie były w stanie wytworzyć go w prawdziwej. 5. Dopiero opanowanie technologii produkcji brązu pozwoliło na wytworzenie skutecznych mieczy. jaką było można uzyskać przy zastosowaniu kamienia jako materiału. w szczególności krzyżowców. drewnianą bronią. jeszcze dziś w wielu armiach miecz (pałasz. b. miecz powszechnie kojarzony jest z symbolem wymiaru sprawiedliwości („karząca ręka sprawiedliwości") Protoplaści miecza (po lewej) Broń podobna do miecza była wytwarzana również w tych kulturach. pełnej formie. 35 . Wyspy Gilberta. Dao. 1. Znane są „mieczopodobne" tasaki i topory. zwykle zaliczany do toporów. d. Nowy Jork). w Japonii był przedmiotem kultu samurajów.Status miecza (powyżej) Miecz był bronią otoczoną szczególnym szacunkiem. Brązowy miecz ze Starożytnego Babilonu (powyżej). Drewniany miecz z Nowej Gwinei.Nirari króla Asyrii" (Mc-tropolitan Museum of Art. często przypisywano mu specjalne znaczenie. walczących z wrogami wiary.Był zbyt kruchy w praktycznym używaniu. Oto przykłady: a. bywa czasem dostateczmc długi. 2. Napis wykonany na głowili pismem klinowym głosi: „Svn Eniil . 4. Australijski aborygen (poniżej). w średniowiecznej Europie stał się symbolem chrześcijaństwa. przypominającą miecz.

wygiętą sztychem ku przodowi. Zachodnia Afryka. Choć na tych terenach miecze czy szable stanowią powszechnie używaną broń. 36 4. to jest niezmiernie t r u d n o określić powstanie poszczególnych egzemplarzy. rękojeść bez jelca. 1. XVIII w. który w latach osiemdziesiątych XIX w. co miało umożliwić' sięgnięcie za tarcze przeciwnika. Obosieczna głownia o romboidalnym przekroju poprzecznym. Bliskiego Wschodu. Miecz z Gabonu. sierpowato wygiętej głowni. Fłyssa. Turcji. Kaskara. Iranu i południowych rejonów byłego ZSRR. o charakterys­ tycznej wydatnej głowni obosiecznej i krzyżowym jelcu. Porównaj z tuareskim sztyletem telele (str. pozłacana. ażurowana ornamentem geometrycznym i zwierzęcym (krokodyl). Takouba. Rękojeść z kabłąkiem wykonana ze srebra. szabla turecka. . wydatnie zwężająca się ku sztychowi. 6. 11. Miecze i szable bliskowschodnie 10. Kilidż. rękojeść oplatana drutem mosiężnym i miedzianym. obosieczny miecz plemienia Baghirmi z Sahary. 3. Głownia stalowa. Krótki miecz Masajów ze Wschodniej Afryki. 8. zaś pewna część dotarła na Zachód już w początkach XX w. Trzon rękojeści kościany.Miecze i szable Afryki i Bliskiego Wschodu Przedstawiono tu miecze i szable z terenów Afryki. 5. nie jest zbyt duża.28). pokonał wojska brytyjskie w Sudanie. Derwisz sudański (po lewej). Miecz sudański. Miecz arabski z Dongoli. z wydatną głowicą. Krzywizna głowni u nasady. że proste miecze derwiszów wywodzą się bezpośrednio z broni średniowiecznych krzyżowców. miecz Kabylów zamieszkujących tereny Maroka. fanatyczny zwolennik doktryny Mahdiego. Jatagan w typowej formie. nabijanym mosiądzem. Ze względu najednosieczną głownię należałoby użyć określenia „pałasz'. Rękojeść z hebanu i kości słoniowej. Miecze afrykańskie. Ta turecka broń miała głownię jednosieczną. miecz Tuaregów z Sahary. Większość obiektów znajdujących się obecnie w zbiorach czy też na rynku kolekcjonerskim zostało przywiezionych przez dziewiętnastowiecznych podróżników. 9. 7. Głownia stalowa obosieczna. Powstała wówczas legenda mówiąca. Typowa dla tych szabel głownia z wydatnym piórem.rodzaj etiopskiej broni białej o obosiecznej. 2. Podobny do mieczy sudańskich. Pokazany egzemplarz ma piętnastowieczną głownię oprawioną w XVIII w. bez jelca. Arabska szabla z głownią najprawdopodobniej importowaną z Europy. Shoteł . Szczególnie dotyczy to Czarnej Afryki. Zdobiony ornamentem rytym.

p. nazwy używane w odniesieniu do największych kindżałów kaukaskich (por. kaukaska broń występująca zwykle w dwu odmianach: pokazanej tu dłuższej o lekko zakrzywionej jednosiecznej głowni. które rozprzestrzeniło się po Europie pomiędzy 300 a 600 r. klasyczna szabla perska o silnie zakrzywionej głowni. Rękojeść z zakrzywioną głowicą. 16. Saszka.e. Głownia perska datowana na 1819 rok. Zdjęcia rentgenowskie i inne nowoczesne techniki badawcze pozwalają stwierdzić.Żelazny miecz (po prawej). głownia sadzona koralami. rodzaj szabli kaukaskiej. Wyrób perski. Pochodzi z Turcji. 17.n.15). 14. jak i krótszej (patrz str. rzadki okaz uzbrojenia Sarmatów. Występuje praktycznie na całym terytorium zamieszkanym przez plemiona arabskie. koczowniczego plemienia. głownia trawiona i zdobiona złotym ornamentem. F 12.28). szeroko rozpowszechniona jako typowa broń niektórych rodzajów kawalerii rosyjskiej (Kozacy). 13. Kama lub auadaara. str. 18. óźniej. Szumszir. używanej oczątkowo przez Czerkiesów. Tego typu szable były używane w Indiach. Szumszir z płomienistą głownią i złoconą stalową rękojeścią. Rękojeść kościana. arabska szabla o charakterystycznej głowicy rękojeści. że tego rodzaju destrukty pierwotnie cecnowała niezwykle wysoka jakość materiału i wykonania. 15. Kindżał. Saif. . jatagan z rękojeścią z masywnego srebra.

o wydatnej krzywiźnie głowni i rękojeści z dyskowatą głowicą. Rękojeść z jelcem tarczowym i szerokim kabłąkiem (tzw. Pochodzi z Indore. 6. 7. Pochodzi z Oudh (obecnie Uttar Pradesh).Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego Broń biała przedstawiona na następnych stronach pochodzi z Tndii i sąsiadujących z nią regionów. Talwar o rękojeści stalowej z kabłąkiem. Broń pochodząca ze świątyni plemienia Nayar. nóż plemienia Kyberów. grzbiet głowni wzmocniony przez pogrubienie. 8. głownia obosieczna. XVIII w. Kimdu. rękojeść stalowa. XVIII w. 2. XVIII w. Indie Południowe. Ten egzemplarz wykonany został przez muzułmanów zamieszkujących północną część Indii. rodzaj indyjskiego miecza: rękojeść pozłacana starszego typu. 5. rękojeść stalowa o drewnianej głowicy. Trzpień rękojeści przedłużono. Obszar ten obfituje w bogactwo odmian szabli i miecza. Często. Rękojeść mosiężna. obosiecznej głowni. trudno jest podać nazwę. samo zaś zagadnienie nadal czeka na dokładne opracowanie. Nepal XVIII w. XVIII w. koniec XVIII w. 38 . indyjski miecz z charakterystyczną rękojeścią w kształcie stalowej rękawicy. Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego (powyżej) 1. uzbrojony w szablę talwar i okrągłą tarczę (po lewej). Madras. Wojownik indyjski z Radżputu. Głownia zakrzywiona ku przodowi. Produkowano tu niektóre z najlepszych i najpiękniej zdobionych głowni stalowych na świecie. służący do egzekucji. Północne Indie. typowy dla Pcndżabu. Datowany na XVII w. Miecz o płomienistej. stalowa obosieczna głownia. Pata. Indyjska szabla. 3. Bardziej typowa odmiana kandy. 10. zakrzywiona sztychem ku przodowi. nazywanej też czasem tulwar. Bron biała z Południowych Indii. koszowym).pakistańskie. XVIII lub XIX wiek. Talwar o szerokiej głowni. XVI w. Talwar (Tulwar). by umożliwić dwuręczny chwyt. Sosun pała. Tamtejsze plemiona używają właśnie takich długich i ciężkich noży o jednosiecznej głowni. 4. Rękojeść z koszową „indyjską" osłoną. Zwraca uwagę wydatny grzbiet wzmacniający głownię. 11. Maratha. Podane informacje odnoszą się wyłącznie do przedstawionych przykładów. Pochodzi z Tanjore w Indiach Południowych. Madras. Głownia jednosieczna. 9. pochodzenie czy datę powstania niektórych okazów tej broni. cyzelowanej i złoconej. Cnoora. Większość plemion zamieszkujących północną część Półwyspu Indyjskiego używała odmian takiej właśnie szabli. zamieszkującego pogranicze afgańsko .

Adya Katti w typowej formie. 15.pozwalające szczególnie doświadczonym kolekcjonero rozpoznać miejsca pochodzenia danego okazu. by wygodnie spoczywała na niej dłoń. cyzeł i złocona. zakrzywiona ku przodowi głownia była ostrzona również na szczycie. Kukri. Istnieją subte różnice w proporcjach rękoj .Żołnierz z brytyjskich oddziałów Churków (po lewej). rodzaj długiego. wygięta ku przodowi. Nepal. słowo oznaczające coś obcego. 20. Coorg. ok. 18. Szczegóły szabli (poniżej). Centralne Indie. rodzaj miecza ofiarniczego używanego w Nepalu i Północnych Indiach do składania ofiar zwierzęcych. Kształt głowicy dobrano w taki sposób. forma dość popularna w XIX wieku. wykazując charakterystyczne dla miasta Lahore w PencŁ Rękojeść stalowa. krzywego nepalskiego noża. 19. Głownia niemiecka z XVII w. Rękojeść srebrna. Rok produkq'i 1943. 16. Krótka. Rękojeść z rurki żelaznej. Nepal. Kukri. Typowa forma kory. Zafar Takich broń ceremonialna używana jako insygnium władzy przez władcę udzielającego audiencji. Firangi. wykonano prawdopodobnie w pocz. od dostawcy z Północnych Indii. Miecz dwuręczny. Często występują egzemplarze o udziwnionych kształtach. XVII w. XIX wieku. uzbrojony między innymi w Kukri. walka kukri nie polega na rzucaniu nim w przeciwnika. ciężka jednosieczna głownia. z cyzelowaną i pozłacaną żelazną rękojeścią i staranie dobranej krzywiźnie głowni. Indie Południowo-Zachodnie. XVIII w. Ten egzemplarz. Nepal. Kora w dzisiejszych czasach jest mało znana . z okresu TI wojny światowej.w przeciwieństwie do kukri. 12. Londyn). Ram dao. jednosieczna. stanowiących nadal przepisowe wyposażenie niektórych oddziałów armii brytyjskiej. Pochodzi z Maharatha. odnoszone w Indiach do europejskich głowni oprawionych przez miejscowych mistrzów. 1850 r. prawdopodobnie XIX w. 13. 17. 14. indyjskiej i nepalskiej. Wbrew obiegowym opiniom. Standardowy kukri armii indyjskiej. . o długim wąskim ostrzu. Do XIX wieku Ghurkowie znacznie częściej używali białej broni nazywanej Kora. (Victoria and Albert Museum.

rzeźbiona. lekko zakrzywionej głowni. Jest to rodzaj dwuręcznego miecza . 3. żyjące na Filipinach i Borneo. rodzaj jednosiecznej broni plemienia Moro i Morskich Dajaków. 40 . Używany przez plemię Khasi z Assamu. Pokazano jedną z najczęstszych odmian. Trzon rękojeści drewniany. Rękojeść drewniana. Campilan. Talibon. rodzaj broni używanej przez plemię Moro. Borneo (po lewej). Kaslane. uzbrojony w dao. głownia inkrustowana srebrem i złotem. Dha. gdzie żyje plemię Naga. Dao. plemię łowców głów z Borneo. 5. miecz birmański o jednosiecznej. okucia mosiężne. 11. 8.pałasza o jednosiecznej głowni. wygięta ku przodowi. Łowca głów z plemienia Dajaków. szabla cejlońska. Parang pandit/brof\ plemienia Dajaków zamieszkujących wybrzeża płd. 2. ale także uniwersalnym narzędziem. Azji. Uzbrojony w charakterystyczny miecz noszony na pasie. Mandau albo parang ihlang (nazwa malajska). broń plemienia Kachiu. 4. pokryty białym metalem. 7. Klewang. Rodzaj miecza używanego prze/ Dajaków. W rejonach nadgranicznych. broń używana przez Filipińczyków . 1. 9. pomiędzy indyjską prowinqą Assam a Birmą. Miecze Dalekiego Wschodu (powyżej). zamieszkującego prowincję Assam. Dao. Barong. Zdobiona srebrną i mosiężną inkrustacją.Miecze i szable Dalekiego Wschodu Mężczyzna z plemienia Naga (po lewej). Chiński miecz żelazny o jednosiecznej głowni. broń z archipelagu Celebes.-wsch. pochwa przewieszona przez prawe ramie. 6.chrześcijan. Sri Lanka. Trzon rękojeści powstał przez owinięcie trzpienia plecionym sznurkiem. Głownia jednosieczna. Rękojeść żelazna. zwany też nokłang. 10. charakterystyczna rzeźbiona rękojeść. jelec i kabłąk stalowe. Trzon rękojeści drewniany z rzeźbioną głowicą. owinięty plecionką trzcinową. Trzon rękojeści cylindryczny. Głownia jednosieczna. dao jest nie tylko bronią.

noszono do stroju dworskiego. (Wg tradycji japońskiej powinna się ona zawsze znaleźć od zewnętrznej strony jeśli miecz jest noszony). wakizashi. jak wykształciły się miecze daisho. wsunięte za pas. b. Istniały dwa rodzaje takich zestawień: a. z miękkim rdzeniem i grzbietem 4. rdzeń. wykonana w XVIII w.. a pozostałą częścią głowni. fachi i krótszy od niego. Noszono je na rapciach na pasie. Jest to broń wotywna. Terminologia (po prawej). który wykuwał głownię. c. VIII w. Przedstawiono tu 4 typy przekroju poprzecznego głowni i ich japońskie nazwy: 1. C) i tachi (D). Przykłady pokazane obok zostały zaczerpnięte z japońskiego traktatu Honcho Tani/a Buco. Kobuse san mai kitae. Zasadnicza różnica między mieczami katana i tachi polega na innym sposobie oprawy i noszenia. Części głowni (po lewej) a. jednolicie twarda 2. 41 .Miecze japońskie Miecze japońskie są szeroko znane ze względu na piękną formę i jakość. wcześniej również jako bron bojową do zbroi. miękki rdzeń z częściowo utwardzonymi płazami i grzbietem. by uzyskać maksymalnie twarde ostrze przy jednoczesnym sprężystym rdzeniu i grzbiecie. ponadto noszono je zwrócone brzuścem głowni ku górze. pochodząca z Chin. Katana i krótszy. d. Wariha tetsu kitae. z wyjątkiem miejsca. W środowisku kolekcjonerów zwykle używa się terminologii japońskiej podanej obok. Mam kitae. Ta odmiana miecza. Lejda). Słowo to oznaczające „duży i mały" określało parę mieczy noszonych przez samurajów. płaz. utwardzone jedynie ostrze 3. Wzór granicy. d. pozwala na rozpoznanie warsztatu. b. c. Shihozume kitae. gdyż głownie są prawie identycznie. podając terminologię i ilustrując przykładami mieczy najczęściej spotykanych na rynku kolekq*onerskim. noszone były na co dzień. oprawy miecza katana (B. Ken (poniżej). przed tym. Przedstawiamy tu główne typy. grzbiet. łanło. w którym bito sygnaturę płatnerza. Wzory szwu ostrza (po lewej). Przedstawiono nazwy poszczególnych części głowni (A). a nie na rapciach. Broń biała ręczna Daisho (powyżej). a w niektórych przypadkach i mistrza. pomiędzy twardym metalem ostrza. ostrze Przekroje poprzeczne głowni (po lewej) Głownie skuwano z prętów żelaznych i stalowych tak. była używana w Japonii ok. (Rijksmuseum Voor Yolkenkunde.

pokrytej czarną i złotą laką. Katana w pochwie saya. 5. 3. Miecze ( po prawej ). W XIV wieku. zdobiona rytem horimono. Wykonana przez mistrza Nobukuni w 1713 r. Chociaż dobre i piękne głownie przekazywano z pokolenia na pokolenie jako najcenniejszą część spadku. pozwalające samurajowi na uchwycenie jej obu dłońmi (a). znak mistrza Inouye Shinkai z datą 1673 r. 6 z Festing Collection). zwraca uwagę wyraźna pozioma linia yokołe. 42 . Zwraca uwagę świetlista stal yakiba (hartowanego ostrza). 2. Czasem jednak samuraj walczył trzymając oba miecze tworzące parę daisho każdy w jednej ręce (b). 2. zdobionej ornamentem roślinnym. przedstawiającym dwugłowego smoka owiniętego dookoła miecza ken. Tachi. Zaletą była możliwość wyprowadzenia niezwykle silnego ciosu. niektórzy wojownicy używali jeszcze dodatkowego. powszechnie uznawanego za największego japońskiego płatnerza. w oprawie o charakterze dworskim. Głownia miecza katana. to często kolejny właściciel oprawiał je zgodnie z upodobaniami i aktualnie panującą modą. 3. Na trzpieniu. Głownia wakizashi. sygnowana przez Nasamune. nadzwyczaj długiego miecza nodachi (c). 5 pochodzą ze zbiorów Victoria and Albert Museum w Londynie. zwracają uwagę ryfki z kółkami do mocowania rapci. 6. 4 z Craig Collection. Głownia tachi. Głownia miecza tanto. sygnowana przez Cikakaga z Osafune w prowincji Bizen. Krótkie miecze japońskie (po lewej) 1.Miecze japońskie Sztuka walki mieczem (powyżej) Miecze japońskie miały niezwykle długie rękojeści. (Egzemplarze 1. datowana na 1317 r. 4. oznaczająca początek sztychu.

jak pokazana hi z mieczami katana i wakizashi (Victofia and Albert Museum. Zwykle płaski. by przez pozostawione geometryczne otwory widać było zdobioną ornamentem płytkę menuki jak i skórę same. Dla mieczy tachi. Ich kształty i ażurowanie różnią się między sobą. czasami wykonywano stojak o innej konstrukcji.wykształciło się ich szereg odmian i stylów zdobienia. W domu. jak i cyzelowaniem nakładanego reliefu. przechowywano na specjalnej podstawie.Jelec płytowy (po lewej). z otworem w środku o kształcie odpowiadają­ cym kształtowi trzpienia. ozdobiony jest wypukłym reliefem srebrnym. Londyn). wykonywano z drewna oplecionego skórą płaszczki (same). Stojak do mieczy (po prawej). wykonane w tsubie. co widać obok. zbieranym ze względu na piękno formy. na którym broń spoczywała prawie pionowo. Rękojeść miecza. zwany katana-kake. Odmiany jelca tsuba (po lewej). zwaną tsuka (c). daisho. Są poszukiwanym obiektem. Całość kunsztownie oplatano jedwabiem w ten sposób. Po jego bokach. (Ashmodean Museum. Pokazany egzemplarz wykonano z brązu. były noszone po obu stronach pochwy. Elementy oprawy (po prawej) Nożyk kozufca (a) i szpilka kogai (b). Wykonywano je właściwie wszystkimi znanymi w Japonii technikami z inslćrustacją włącznie. jeden lub dwa otwory służące do noszenia specjalnego nożyka i szpilki. może oyć sam w sobie przedmiotem obszernych badań . Oksford). przypominającej naszego jaszczura. łsuba. 43 . Ich rękojeści wystawały poprzez otwory o odpowiednich kształtach.

jednosieczny tasak z terenu Szwecji. z Europy Centralnej. 1300 r. 44 . Dekorowany typowym rytym ornamentem geometrycznym (Slatens Historiska Muscum.e. 5. Znaleziony na jednej 7 wysp bałtyckich'.e. 3. Znaleziony w Mykenach. Miecze z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza (powyżej) 1. ok. 1200-1000 r. rapiery i szpady.n.n. 850-650 r. była bardziej związana ze zmianami wprowadzanymi wskutek aktualnie panującej mody. koniec epoki brązu. Wykonany 7. Miecz nordycki (po lewej). by dotychczas używane formy wycofać z produkcji. p. 1600-1350 r. stal zastąpiła o wiele gorsze materiały. Tzw. Żelazny miecz tzw. 2. 4. podobny do używanego przez greckich hoplitów (ciężkozbrojnej piechot}'). Długi miecz brązowy.n. 6. jakimi były brąz i żelazo. halsztacki. W istocie jednak. VI w. Miecz żelazny. ok. W pewnych okresach miecze wykonywano zgodnie z aktualnymi teoriami szermierczymi.e. Ok.Miecze europejskie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza Historia miecza w Europie.e.n.e. ok. Sztokholm). Rękojeść z kości słoniowej i bursztynu. Całość zakończą przykłady broni białej o ceremonialnym charakterze z czasów współczesnych. z lat 1350-1200 p. 7..n. jako już przestarzałe. podobnie jak w przypadku sztyletu. Omówione będą również szable i pałasze wojskowe aż do XIX wieku.p. choć naśladujący wcześniejsze rozwiązania. Przedstawimy tu miecze europejskie trzymając się porządku chronologicznego: od epoki brązu i żelaza.n. jednego kawałka brązu. Brązowy miecz grecki z okresu homeryckiego. Poczynając od Renesansu. Wykuty z jednego kawałka brązu. p.e. niż rzeczywistymi ulepszeniami. aż po Średniowiecze.n. p. typ „mieczy antenowych". p.p. wykonany z jednego kawałka metalu. ok. rękojeść" nitowana do głowni (początek epoki brązu). Nazwa oćl znalezisk w Hallstatt. Krótki miecz brązowy z t u r o p y środkowej. w których osobna rękojeść była nitowana do głowni. Miecz brązowy. Oczywiście. 650-500 r. zwrócimy szczególną uwagę na miecze dwuręczne.e. nigdy nie pojawiła się na tyle istotna innowacja w konstrukcji miecza. ok. Zakrzywiony.

kultury „B" z La Tcne.e. Rękojeść nie zachowała się. p. pochodzi z Aquila we Włoszccn. krótki miecz żelazny. Pochodzi z Cumbrii. Szwajcaria. 13. emaliowany. p. p. Londyn). Późniejszy typ gladiusa charakteryzujący się równoległymi ostrzami i krótszym sztychem. Przedstawiony egzemplarz ma pochwę z brązu. Jcdnosieczny tasak żelazny z Hiszpanii. 12.e. n. 10. p. 43 . Rzymski gladius (po prawej). VT w.e. II w. uzbrojony w krótki miecz. Rzymski gladius. zdobionego mosiądzem. p. z okresu klasycznego. 14. (Z kolekcji uzbrojenia rzymskiego wystawionej w oddziale National Museum ot Wales w Caerleon). Francja. I w. Ok. Znaleziony w Aube.n. Datowany na początek pierwszego stulecia naszej ery. Znaleziony w Mainz w Niemczech (British Museum. II połowa pierwszego stulecia n. V-VI w. Miecz żelazny z rękojeścią drewnianą.n.n. Ok. 8. Ze znalezisk w Pompejach. Anglia.e. Ok. 9. 11. Ok. walczący krótkim mieczem. Miecz żelazny z rękojeścią brązową. ok. sądząc po charakterze ozdób. zawie­ szony nad prawym biodrem. Fragment malowidła na wazie ceramicznej. 11 w.e. używany jako broń legionistów. Galijski miecz żelazny z antropomorficzną rękojeścią wykonaną z brązu. tzw. ze stalową głownią.n. schowaną w pochwie. Wręczany jako nagroda za wybitno zasługi bojowe. Tego typu broni używano' również w antycznej Grecji.n. nadany za kampanię z 71 r. Rzymski legionista (po prawej).e. Głownia miecza żelaznego.e.Broń biała ręczna Wojownik grecki (po lewej).

wykonywano je w najprostszych formach. Wiele mieczy skandynawskich czy germańskich miało niezwykle bogato zdobione rękojeści. Miecze wczesnośredniowieczne (po prawej). Dania. 800 r. miecz stał się jedną z najważniejszych broni. IX lub X w. zakrzywiony lub ścięty.. tak jak to widać na fragmencie Opony z Bayeux. mimo wysokiej rangi miecza. Znaleziony w Norwegii.e. 46 . Wiązało się to z coraz powszechniejszym stosowaniem zbroi.e. Szeroki. Pod koniec Średniowiecza. Miecz wikiński (po lewej). Z lat 400-450 n.. Miecze średniowieczne (powyżej) 1. 4. Poczynając oa XII w.. z X w. jednosieczna broń wikingów. wykazały. Rękojeść platerowano srebrem i nabijano ornamentem plecionkowo-zwierzęcym. Miecz o głowni przystosowanej do cięcia. jednosieczny tasak z lat 100-300 n. Saks. stosując miedź albo technikę niello. 6. Grzbiet głowni przy sztychu mógł być prosty. n. wydatnym brzuścu. a następnie zbroi płytowej. w Szwecji (Statens Historiska Museum. Żelazny miecz skandynawski. a badania rentgenowskie. że miały one warstwową konstrukcję. początkowo kolczugi. zachowany z Katedrze w Durham. coraz powszechniejsze stały się głownie zwężane ku sztychowi.Miecze średniowiecznej Europy W okresie wczesnego średniowiecza. n. Wąskie ostrze było bowiem najlepiej przystosowane do penetraqi słabych punktów wspomnianych typów zbroi. koło miejscowości Uppland. znaleziony w bagnach na terenie Danii. orzech razylijski). a do produkcji używano dobrych gatunkowo stali. Miecz żelazny z brązową rękojeścią i okuciami pochwy. Pokazany miecz został znaleziony w jeziorze. zwłaszcza na północy kontynentu. Obosieczna głownia miała szerokie. Była to broń o krótkiej jednosiecznej ciężkiej głowni. Angielski tasak z lat 1260-70. Niemiecki miecz z lat 1150-1200. Żelazo. ze spłaszczoną łowicą rękojeści (tzw.e. 2. płaskie zbroczę. Bogato zdobione były jedynie głowice rękojeści. 3. Sztokholm). którym poddano zachowane destrukty głowni. co pozwalało używać je do pchnięcia. często z żelaza.e. miały szeroką głownię przystosowaną wyłącznie do cięcia. z widocznymi resztkami pierwotnej świetności tego rodzaju broni. f 5. ok.

z ok. trójkątna (T 1) 7.chrześcijanina (Z brązowej płyty nagrobnej Sir Simona de Pelbrigg w kościele Felbrigg w Norfolk). . Broń tego typu miała dostatecznie długą rękojeść. Miecze wyważano montując na rękojeści ciężką głowicę. z trójkątną głowicą rękojeści. „orzech brazylijski" (B) 4. króla Anglii. 8.. grzybkowa ( B I ) 2. 9. 1440 r.. Porównaj jego wymiary z jednoręcznym mieczem zachowanym w Opactwie Westminsterskim w Londynie. z silnie zwężającą się ku sztychowi głownią. przystosowaną tym samym do pchnięcia. orzechowa. Pozwalało to na wzmocnienie uchwycenia broni. na lewym biodrze . miecze te nazywano „bastardowymi". by w razie potrzeby. Pochodzenie nieznane. znaleziony w Tamizie pod Londynem (Museum of London).typowy sposób dla tej epoki. Rękojeść z małym kabłączkiem osłaniającym palce. (W nawiasach oznaczenia literowe klasyfikacji Oakeshotta) 1. Miecz półtoraręczny z ok. Średniowieczny miecz mający kształt krzyża. Miecz półtoraręczny (po prawej). Rękojeść z krzyżem i dwoma kabłączkami osłaniającymi przełożone przez niego palce. „rybi ogon" (V) 8. dyskowa (G) 5. 7. przez długi czas uznawany był za symbol rycerza . Hiszpański miecz z końca XV w. 1380 r. w kształcie ciężarka ( T l ) Bron biała ręczna Płyta nagrobna angielskiego rycerza. 1380 r. zmarłego w 1442 roku. Miecz noszono bardzo nisko. Czasem. 11. Wykonano go w latach 1410-20. kolista (J) 6. Uzbrojony w miecz o głowni przystosowanej do pchnięcia. Francuski miecz z końca XIV w. Miał on jakoby należeć do Henryka V. pokrywkowa 3. Miecz z ok.Kształty głowic (po lewej). móc uchwycić ją obu dłońmi. Włoski miecz z końca XIV w. 10. Pokazano niektóre powszechnie występujące typy oraz ich współczesne nazwy.

XVI w. Niemiecki miecz dwuręczny o charakterze ceremonialnym. Południowoniemiecki miecz półtoraroczny z pocz.i półtoraręczne (powyżej) i. 2. 48 . co pozwalało na wygodne uchwycenie jej drugą dłonią. Początkowo popularność zyskały miecze dwuręczne. Wprowadzane zmiany były głównie wynikiem postępującego zaniku uzbrojenia ochronnego. wzdłuż jednej z krawędzi. Głownia.. York). z głownią o spłaszczonym romboidalnym przekroju. iłownia o kwadratowym prze­ kroju. (Castle Museum. Półksiężycowaty występ w tego typu mieczach. z I poł. 4. Niemiecki miecz dwuręczny z pocz. tępa część głowni) owinięta skórą. Rozbudowywano rękojeść zapewniającą dobrą osłonę dłoni. bez ostrzonych krawędzi. 3. g Miecze dwu. Niemiecki dwuręczny koncerz (broń ta służyła do przebijania ancerza). miat osłaniać dłoń trzymającą zastawę.Miecze renesansowe i późniejsze Wieki XVI i XVII przyniosły szereg zmian. W efekcie. Koniec XVT w. spiralną głowicą i zagiętymi ku dołowi krzyżami. Głownia płomienista. (claidheamh mo'r). Niemiecki miecz półtoraręczny z lat 1540-80. ze. XVI w. 5. XVI w. pojawił się rapier. Nazywany także Claymore. drugie ostrze .. Szkocki miecz dwuręczny z poł. W tym samym okresie miecz jednoręczny zaczął szybko się zmieniać. 6. zarówno jako broń bojowa jak i ceremonialna.na całej długości. Zastawa (tj. XVI w. ostrzona tylko na 1/3 długości.

7. 1640 r.Znak hiszpańskiej rodziny Sahagun z Toledo. którymi oznakowywano głownie. 1583) sławnego miecznika włoskiego. Znaki te z biegiem czasu powszechnie były kopiowane. XVI w v miał jelec wygięty w kształcie litery „S". 2. (Livrustkammarcn. Szabla szwajcarska z poł. York). Szpada angielska z ok. Charakterystyczny jelec koszowy. 1500 r. będącej sztyletem. 1610 r. 6. 2. Sztokholm). Wykształcony w pocz. Cinauedea. z tarczką pionową. (powyżej) 1. (Castle Museum. Występowała również w znacznie krótszej odmianie. 5. Typ ten nazywano w Anglii morluaty. (Castle Museum. z zamkniętą rękojeścią o 3 kabłąkach. 7. Angielski miecz z koszowym jelcem. wygrawerowanej na rękojeści żelaznej.Imię i nazwisko Andrei Ferari (żyjącego w latach 1530 -ok. wspominającej króla Karola I. która to nazwa nawiązywała do ornamentu z cyzelowańvch główek ozdabiających kosz. Yiuk passawski" znak bwany początkowo w Passau. Rapier króla Szweqi. zwłaszcza przez rzemieślników z Solingen w Niemczech. . Ok. straconego w 1649 r. z ok. XVII w. York). straconego w 1649 r. Gustawa Wazy.. rodzaj broni używany zwłaszcza przez zaciężnych żołnierzy słowiańskich w służbie Republiki Weneckiej. Wykonany w Niemczech ok. rękojeścią.Bron biała ręczna Njsłynniejsze punce (po prawej). 3. 1570 r. 1640 r. Schiavona. Uważa się. Kalzoalger. rodzaj włoskiej broni białej z ok. rodzaj miecza używanego przez niemieckich landskncchtów. Broń biała z XVI i XVII w. Pokazana tu punca jest późniejszą podróbką. że miały one upamiętnić króla Anglii Karola I. . z ok. tworzący coś w rodzaju tarczki. 1556 r. 4. Nazwa szpady odnosi się do inskrypq'i. rodzaj „miecza miłosierdzia". 3. głownia obosieczna.

1530 r. 1580 r. która stopniowo wyparła rapier. 5. e. nabijana srebrem. kabłąk b. krzyż g. Cyzelowana i złocona bez kabłąka. 4. 6. znacznie lżejszej broni. tarczka ażurowana. kabłąk boczny h. Części rękojeści (powyżej) a. Hiszpański rapier z rękojeścią dzwonową (po prawej). Żelazna. koszo­ wa. ok. 1650 r. i. stając się powoli istotnym elementem codziennego ubioru. wyrażającej się głównie kształ­ tem rękojeści. Po 1630 roku. z krótkim zbroczem. 2. Madryt). w 1628 r. wąskiej głowni przezna­ czonej do pchnięcia pojawiła się w Europie ok. z ok. Pokazana broń była używana przez szwedzkiego króla Gustawa II Adolfa podczas tragicznej dla niego bitwy pod Lutzen w 1632 r. Lewak (str. Stalowa z niezwykłą ilością bocznych obłęków. Powstało wiele stylów i szkół walki tą bronią. i. Dzwon zdobiony ażurowaniem.. 50 . Typ ten nazywano l'appenheimer. pozosta­ jąc jedynie elementem ubioru ceremonialnego. (Real Armeria. 1570 r. ok. z którym tworzył parę. 1620 r. Głownia obosieczna na zastawie. ricasso Szermierka rapierem i lewakiem (powyżej). Prawdopodobnie hiszpańska. Prawdopodobnie niemiecka.. było uży­ cie tzw. Trzymano go w lewej dłoni. Hiszpańska. XVII w. ok. w typie rękojeści dzwonowej. ok. Różnorodność oprawy. Madryt). Dopiero potem zniknęła z życia codziennego. broń biała o długiej. Szpadę noszono powszechnie po 1780 r. z lat 1640-50. ( Livrustkammaren. jak rapier. stąd nazwa. ośla podkowa (pas d'&ne) d.. Włoska. 3. obłąk boczny c. lewaka do parowania ciosów przeciwnika. Rapier ten miał należeć do konkwistadora Francesco Pizzaro.) Kękojeści rapierów (powyżej) 1. 1620 r. 1530 r v zdo­ biona złotem. Angielska. była niezwykle bogata. Cyzelowanie i nabijanie innym metalem były dwiema podsta­ wowymi technikami stosowany­ mi do zdobienia tego typu broni. Wykonano go ok. Sztych o przekroju romboidalnym. Powszechnie stosowanym sposobem walki w XVI i pocz. (Museo Lazaro Galdiano. Sztokholm).Rapiery i szpady Rapier. (Rysunek z podręcznika szer­ mierki wydanego. 32) był często opra­ wiany identycznie. pojawiły się pierwsze egzemplarze szpady. Francuska.

szpady „do poduszki". początek XX w. Profile poprzecznego przekroju głowni (powyżej). zdobiona ornamentem geometrycznym i liściastym. 1570 r. rękojeści rapierowych. Angielska szpada dworska z ok. 3. przedstawiający Neptuna. Szpada. 1900 r. 6. obosieczną głownię. Angielska szpada z rękojeścią z masywnego srebra. Jednakże większość późniejszych głowni miała w przekroju poprzecznym trójkąt bez podstawy (b). Używano jej nie tylko jako ozdoby czy symbolu stanowego. zwany Coliche marudę. szmelcowana (Wallace Collection. Dla tego typu ceremonialnej broni charakterystyczne były stalowe ażurowane rękojeści.trwało to aż do XX wieku. syreny i potwory morskie. Dawały jednocześnie pole do popisu rzemieślnikowi. Szpada masońska z USA. 1680 r. . wręczona jednemu z brytyjskich oficerów. Rękojeść wykonano we Francji w latach 1660-80. 4. złocony brąz. miały zwykle płaską. a w późniejszym okresie także polerowaną stal. jako nagroda za męstwo wykazane podczas oblężenia Seringpatam w 1789 r. ok. ok. Typ głowni silnie zwężającej się ku sztychowi. zdobiona ornamentem symbolicznym (znaki masońskie). Wczesne szpady. Rękojeść klasycznej szpady (powyżej). jak i tzw. Pozwalało to uzyskiwać bardzo lekkie głownie o wystarczającej do pchnięcia sztywności. Głownia późniejsza. ze zbroczeni (a). 5. Rękojeść złocona. głownia z Solingen w Niemczech. Stosowano do ich wykonania masywne srebro. wywodziła się w prostej linii z. Piękny egzemplarz szpady (po prawej). który zazwyczaj w kunsztowny sposób zdobił je różnymi technikami. Rękojeść wykonana w Danii.Szpada stała się obowiązkowym Uzupełnieniem stroju zachodnioI europejskiego szlachcica (podobnie jak w Polsce szabla) w latach 1630-1780. Na matowozłotym tle cyzelowany relief. Szpady (powyżej) 1. z tarczkami osłaniającymi przełożone przez krzyże palce dłoni. Londyn). Rękojeść bez kabłąka. Rękojeść złocona i emaliowana. ale także jako broni do ćwiczeń i pojedynków. 2. Tarczki miały chronić rękę szermierza. Później stosowano ją nadal na ograniczoną skalę: wyłącznie jako uzupełnienie ceremonialnego stroju dworskiego itp. Włoska szpada wykonana w Brescii. Szpada. w typowej formie. . czasem nazywana „do poduszki".

Austriacki pałasz ciężkiej kawalerii z 1/16 r. Szwedzki pałasz ciężkiej kawalerii z 1/55 r. Pokazano również pochwę z blachy stalowej (Castle Museum. Szabla amerykańska. ciężkiej kawalerii. Tego typu broń była powszechnie używana przez obie strony walczące podczas wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. długa broń biała egzystuje jako uzupełnienie munduru oficerskiego w szczególnie uroczystych okazjach. Choć w większości rodzajów wojsk.Era broni przepisowej zaczęła się w Zachodniej Europie w XVTIT w.. York). o głowni obosiecznej. Brytyjski pałasz kawaleryjski z rękojeścią Koszową wzorowaną na broni szkockiej. Rękojeść zamknięta. 1805-06). szabla czy pałasz były bronią drugorzędną. mosiężne. Tego rodzaju broni używały pułki kirasjerów. Stalowa rękojeść z kabłąkiem i tarczką w kształcie muszki. Brytyjska szpada oficera piechoty. z mosiężną rękojeścią koszową. Niektóre z tych pałaszy miały głownię obosieczną. Jeszcze dziś. 1775 r. ok. Francuski pałasz. Model XIII roku Republiki (AN XIII. Ujednolicenie szabel czy pałaszy wojskowych podyktowane było wieloma względami: począwszy od konieczności dopasowania wyglądu broni do noszonego munduru. w wielu armiach świata. a skończywszy na dążeniu do zapewnienia odpowiedniej jakości i ułatwieniu dostaw. 7. Zwracają uwagę pionowe wąsy w miejscu połączenia rękojeści z głownią. 6. Broń tę zwykle nazywano spadroon. tj. 5. Kabłąk i krzyż. Przepisowa broń biała w różnych armiach Przepisowa długa broń biała (powyżej) 1. Duński pałasz kawaleryjski z 1734 r. 4. z mosiężnym krzyżem i kabłąkiem. tzw.. najcięższej jazdy francuskiej w czasach Napoleona. o głowni obosiecznej. 2. 52 . to w kawalerii nadal uznawano je za podstawę uzbrojenia. wzór z 1786 r. 3.

Amerykańska szabla dragońska wzór 1840. zwłaszcza te o mocno zakrzywionej głowni. były przeznaczone do cięcia i zwykle trzymano je w górze. wzór 1796.Szarżujący kawalerzy sta (po prawej). broń o starannie zaprojektowanej do pchnięcia głowni. 11. 8. wzór 1853. kabłąk i jelec z blachy stalowej. ręka maksymalnie wyprostowana.. W sławnej szarży Brygady lekkiej Kawalerii podczas wojny krymskiej w 1854 r. Typowa rękojeść" zamknięta z bocznymi kabłąkami. nie miał zwężonego sztychu (pokazany tu sztych nazywa się przy grzbietowym). Typowa broń do cięcia. Tak trzymano broń białą jeśli jej głownia była prosta lub lekko zakrzywiona. Głownię kompromisowo przystosowano zarówno do cięciajak i do kłucia. Brytyjski pałasz kawalerii. Modelu tego używano jeszcze podczas wojny secesyjnej. Brytyjska szabla lekkiej kawalerii. 10. 13. rękojeść z kutego żelaza. wzór 1804. 9. . Brytyjski tasak marynarki. Zwraca uwagę sposób trzymania pałasza: sztych opuszczony lekko ku dołowi. sztych ku tyłowi. jeszcze do wybuchu I wojny światowej. Charakterystyczna krótka głownia. 14. 12. Broń biała uznawana była za podstawowy rodzaj uzbrojenia kawalerii. Pruska szabla lekkiej kawalerii z ok. Dużą liczbę tych szabel wyprodukowano i użyto podczas wojen napoleońskich. Brytyjska szabla kawaleryjska. 1806 r. wzięły udział co najmniej dwa pułki wyposażone w ten typ szabli (zbiory prywatne). wzoru 1796. Szable. wzór 1908. z potrójnym kabłąkiem i mosiężną rękojeścią. Brytyjski pałasz ciężkiej kawalerii. w latach 1861-65. używany jeszcze w czasie I wojny światowej. Przeznaczony głównie do cięcia.

przygrzbietowy. Używany również w armii Królestwa Polskiego do 1831 r. 2. W wielu armiach żołnierze niektórych rodzajów wojsk. sztych kończysty.Przepisowa broń biała w różnych armiach Francuski piechur (po prawej). występuje na głowniach przeznaczonych wyłącznie do cięcia czy rąbania. Wśród żołnierzy nazywany szatkownicą. Sztych przystosowany do kłucia. Brytyjski tasak pionierów. ostrzono po obu stronach sztychu. np. z płaską jednosieczna głownią i serduszkowatą tarczką jelca. 4. Brytyjski tasak piechoty. Kształty inspirowane rzymskim gladiuscm. wzór 1843. wzór 1751. Jednosieczna głownia ze zbroczem. Model 1816. b. E Tasaki wojskowe (po lewej i powyżej). 1. Grzbiet głowni uformowany w piłę o dwu rzędach zębów . obok głównego uzbrojenia jakim był gładkolufowy karabin skałkowy z bagnetem. kończysty. 54 . artylerzyści czy orkiestranci. wzór 1856. 1740 r.. wykonana . jednosieczne ostrze ma ścięty sztych. decentryczny albo „fałszywe ostrze" na jednosiecznych głowniach. 5. przystosowanych do pchnięcia jak i na głowniach obosiecznych. uzbrojony również w tasak noszony na osobnym pasie przez ramię. Pruski tasak piechoty z ok. Występuje zarówno na głowniach jednosiecznych. York).sądząc po puncy . Neoklasycystyczny w formie. Kształty sztychu (po prawej) a. saperzy. rzez cały XVIII w. 6. Rosyjski tasak saperski z 1827 r.. Szerokie. 7. Wszystkie pokazane egzemplarze mają mosiężne rękojeści. Francuski tasak piechoty tzw. otrzymywali tego rodzaju broń przez cały XIX w. nazywany brujuet.umożliwiał cięcie drewna. dla artylerii i saperów. Hiszpańska maczeta. Grzbiet głowni z piłą. 3. umożliwiający pchnięcie. francuski tasak z 1831 r. pełniły rolę roni pomocniczej. sztych symetryczny z wyraźną ością w osi symetrii.p r z e z Samuela Harvey'a (Castle Museum. c. które w celu przystosowania do pchnięcia. Tasaki piechoty.

ok. podoficerów i żornierzy 42 pułku 5. głownia szmelcowana na błękitno. z ok. złocona. Taka broń. zdobiona złotem. Złocona mosiężna rękojeść. piechoty Hihglanders (obecnie ok. 1900 r. Niklowana (po prawej). Miecz oficerski Luftwaffe. 4. wzór 1827. Edinburgh Castle). Szabla oficerska armii Paradna szabla i jej pochwa serbskiej.Najczęstsze typy rękojeści (poprawej) A Zamknięta koszowa B Zamknięta półkoszowa C Zamknięta z kabłąkiem D Otwarta (karabelowa). uważanej za symbol zawodu 6. . darowywane jako nagrody Głowica w kształcie głowy orła. trzon rękojeści i pochwa pokryte Piękne okazy broni białej. Ofiarowana ppłk rękojeść o trzech kabłąkach Jamesowi Stirlingowi przez z orłem Królestwa Serbii. z niewielkimi zmianami. Oficerski pałasz marynarki brytyjskiej. od stuleci były powietrznych. Francuska szpada generalska z okresu napoleońskiego. 3. pułk nosi nazwę Black Watch). 1910 r. Okucia niklowane. Rękojeść mosiężna. Zwyczaj ten wywodzi się jakoby z gestu. Szabla oficera konnej artylerii armii Cesarstwa Niemieckiego. używana jest do dziś. 1940 r. za szczególne osiągnięcia tarczka rękojeści cyzelowana (Scottish United Sendces. zawsze szaroniebieską skórą. Oficer (powyżej) salutujący przez uniesienie szabli tak" by jelec znalazł się na wysokości warg. związanego z pobożnością chrześcijańską: ucałowania na znak szacunku krzyżowego jelca średniowiecznego miecza. 2. 1940 r. z ok. Rękojeści broni białej paradnej (powyżej) 1. w kształcie piór. Szabla oficerska włoskich sił żołnierskiego.

Widły bojowe 3. Włócznia 2. tylec b .. wykonywano niezwykle ozdobnie. zaczepienia o przeciwnika i obalenia go na ziemie. niektóre egzemplarze. Piechur. Tuleja i grot (w najróżniejszych nieraz kształtach) tworzą razem żeleźce. Często. Młot lucerneński . z bronią drzewcowa może nawiązać walkę z kawalcrzystą czy utrzymać go w bezpiecznej odległości. Wiele z nich występowało w znacznie bardziej skomplikowanej formie. drzewcowa broń piechoty była najróżnorodniejsza i mogła służyć dopchnięcia. drzeworyt Hansa Burgkmaiera (1473-1532). Z tych powodów powstały liczne odmiany broni drzewcowej. Trójząb 4. rąbania. drzewce c. Halabarda (połączenie topora. Specjalną uwagę zwrócono na broń używaną przez piechotę w Europie w Średniowieczu i Renesansie oraz broń drzewcowa kawalerii (kopie i lance). a także do parowania ciosów. gdyż pełniły funkcję ceremonialną. do obrony czworoboków muszkieterskich (a). grot. Gizarma (wywodząca się z narzędzia do trzebienia Krzaków . Prześledzimy różne sposoby użycia broni drzewcowej i omówimy wielość kształtów żeleźca.e. Jak widać. glewie i partyzany. Glewia (rodzaj długiej jednosiecznej głowni typu tasak) 7. wąs (zwykle drzewce okuwa się nimi dwustronnie) d. Miały one ok.p. Starcie piechoty (powyżej). Partyzana (szeroki grot rozsze­ rzający się u nasady w dwa haki) 5. 56 Kształty żeleźców broni drzewcowej (powyżej).n. 350 r. ale widać również halabardy. włóczni i haka) 9.) W niniejszym przeglądzie nie będziemy zajmować się okazami broni długości mniejszej niż wzrost człowieka (b). Odnosi się to zwłaszcza do broni używanej w XVII w. Berdysz 6.8 m długości. Macedońska Sarissa stanowiąca główną broń macedońskiej falangi osiągała podobne rozmiary (OK. tuleja e. że dodanie długiego drzewca do jakiejkolwiek broni białej daje użytkownikowi niewątpliwą przewagę: można bezpiecznie razić przeciwnika dysponującego krótszą bronią. 1. Rozmiary (po lewej) Piki były najdłuższym rodzajem broni drzewcowej. Najważniejsze kształty głównych typów występujących w Europie.Broń drzewcowa Łatwo zauważyć. Najliczniej reprezentowane są piki. Kształtowała się ona w różnych epokach i rejonach.żeleźce jednosieczne) 8. Użyte nazewnictwo stosowane jest w odniesieniu do podobnej broni na całym świecie. 4. Podstawowe części broni drzewcowej (poniżej) a.

„jeża". powstała cała gama różnorodnych broni drzewcowych niezwykle pięknie zdobionych. ułani) i przetrwała aż do wybuchu I wojny światowej. wykonywano z drążonego drewna. była groźną bronią orzewcową kawalerzysty. którymi walczono w epoce homeryckiej. używane były przez polską i węgierską jazdę ciężką husarię (8). Również plemiona Indian Prerii w Ameryce Pin. W czasie szarży trzymano ją pod pachą. . pułków straży przedniej. Znacznie krótsza lanca była bronią lżejszej kawalerii. Długo jeszcze potem broń drzewcowa wyróżniała podoficerów i młodszych oficerów piechoty . Za osłoną pikinierów. jak i do pchnięcia czy rąbania. Używano go w średniowiecznej Europie. była znana już w starożytności.n. zabezpieczającego przed atakiem kawalerii. muszkieterzy mogli spokojnie nabijać broń. używano w szczególności w XVII w. zaczęły używać lancy po udomowieniu konia. Kij.e. trudny do przełamania. zaczęła formować zwarty szyk falangi. Choć kopia najczęściej kojarzy się ze średniowiecznym czy renesansowym turniejem (7). W renesansowe] Europie. lanca.Broń drzewcu w a piechoty i jej użycie (po prawej) Broń ta mogła pemić różnorodne funkcje. uzbrojona w krótkie początkowo włócznie. głównie do ćwiczeń lub jako broni noszonej stale. Pik (1). Lżejsze formy kopii.. ciężkozbrojna piechota grecka . a w XVIII w. (9). (4). 1815 r.tu pokazano podoficera piechoty brytyjskiej ze szpontonem. służących funkcjom paradnym i ceremonialnym (3). ciskając nimi w przeciwnika. ok. Zarzucono tym samvm wcześniej używane oszczepy.. rozprzestrzeniła się po całej Europie (lansjcrzy. Za przykładem formacji polskich. w okresie napoleońskim. Jej działanie wspomagała energia rozpędzonego konia z jezdźcem. tzw. Kopia (po prawej). Poczynając od VII w.hoplici (2). zwany pałką lub palcatem (5) był najprostszym rodzajem broni drzewcowej. by sformować tzw. Można jej było użyć do ściągnięcia przeciwnika z konia. Halabarda (6) była najbardziej wszechstronną bronią drzewcowa XV i XVI stulecia. p.

Assagai. z lat 1450-1550.. Europa. 1700 r. z lat 1450-1550. 12. Włócznia sudańskich derwiszów z ok. Niderlandy. Wyprodukowana w Niderlandach. 6. Źeleźce ceremonialnego oszczepu (powyżej). W tym okresie. Partyzana.Broń drzewcowa P Broń drzewcowa wywodząca się od włóczni 1. . Partyzana gwardii pałacowej Gustawa V. Oszczep myśliwski. Niemcy lub zwajcaria. Prawdopodobnie szwajcarska.. XX w. Datowane na 1588 r. 3. 10. ozdobiona herbem Gustawa II Adolfa. Wiedeń). XIX w. XVI w. Spisa węgorzowa albo szydło. drzewce bambusowe. Pika abordażowa marynarki hiszpańskiej. tego rodzaju broń służyła już wyłącznie do polowań. 5. 13. Europa. 4. 8. XV w. ok. króla Danii. 2. Żeleźce szwajcarskiej piki o liściastym grocie. 1670 r. 7. Szwedzka partyzana. Wczesna partyzana ozdobiona herbem miasta Duivenoord. XV w. używana przez jednego z oficerów szwedzkich podczas bitwy pod Liit/en w 1632 r. 14. włócznia Masajów z Afryki Wschodniej. Partyzana. Niemcy. 9. ostrze w kształcie wolego języka. 1880 r. 11.wczesna forma szpontonu. Żeleźce o romboidalnym przekroju oprzecznym. 1510 rok. gwardii pałacowej cesarza Ferdynanda I. króla Szwecji. Partyzana . Wczesna partyzana (Langdebeve). Prawdopodobnie szwajcarska. z 1626 r. prawdopodobnie XVl w. albo celów paradnych (Kunsthistorisches Muscum.. 58 . Pika z ok.

19. W bocznych wąsach mocowano wolno tlący się lont. króla Francji. trawieniem i złoceniami. Europa Północna* koniec XVII w. 59 . francuskie nazwy: ranseur. angielskie: rawcon). Złocona. Włócznia o trójzębnym żeleźcu. 1475 r. Na żeleźcu przedstawiono postaci Heraklesa i Apolla. Lontownica. ok. Sri Lanka. Włochy. Szwajcaria. 18. Partyzana zdobiona herbami Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa I itewskiego. sepetum. 1590 r. Włochy. Mngari yari rodzaj japońskiej włóczni z zeleźcem o trzech ostrzach. 1700 r.na określenie tych typów broni spotyka się też terminy: spisa firuiska. Boczne ostrza stylizowane na zęby wystające z paszczy smoka. ok. 1800 r. Piemont. Korseka ze składanymi ostrzami bocznymi. W razie potrzeby. diauve souris. Uniwersalne połączenie broni z przyrządem do odpalania armat. 27. ok. Lata 1670-80. 23. 1550 r. Cejlońska partyzana (patistnanaya). Lontownica. cyzelowaniem. (nr 20-22 . 1500 r. XVIII w. 22. (Wallace Collection. Broń w typie partyzany. Szponton podoficera angielskiego. Londyn). Persja. 20. 1550 r. Paradna partyzana (powyżej). 21. 17. Niemcy. Wenecja 1565 r. można było się bronić wykorzystując grot. ok. ok. oficera gwardii przybocznej Ludwika XIV. 28. 26. ok. Zdobiona czterema różnymi technikami: ażurowaniem. Korseka.Broń biała ręczna 15. północno-zachodnie Włochy. 24. Runka. Koreański trójząb. nazywana czasem „czeską włócznią uszatą". Partyzana. 16. 25. Korseka.

Broń drzewcowa Berdysze i halabardy (po prawej) 1. 2. Żeleźce berdysza odznaczało się bardzo długim ostrzem. (Livrustkammaren. nazwę „topór typu Jedburg". Ok. 1475 r.. pochodzącej głównie ze Szkocji. 5. broń występowała powszechnie w Rosji. 1600 r. Charakterystyczna forma topora bojowego na długim drzewcu. 1600 r. ok. Halabarda. Używana zwłaszcza w Rosji (w czasach Jana I T Sobieskiego T piechota polska miała berdysze. w swej najbardziej rozwiniętej formie. Halabarda przybocznej gwardii bllektora Saskiego. Halabarda. Tu berdysz rosyjski z początków XVIII w'. który miał jakoby ułatwiać" wspinanie się na mury. . Topór bojowy z dodatkowym hakiem. 3. Pokazany egzemplarz pochodzi z końca XVI w. ok. Sztokholm). 6. Typ pokazany tutaj nazywany jest wuge. Wczesne halabardy tego kształtu są obecnie nazywane „typem Sempach". W tym kraju należy szukać początlćów tej broni i jej nazwy. Szwajcaria. Szkocki topór bojowy zwany Lochuber. Topór bojowy z wykształconymi cechami halabardy. początek XVI w. Nazwę tę odnoszono do szeregu podobnych broni drzewcowych. Berdysz (po lewej). żeleźce było mocowane do drewna w dwu punktach. Zwraca uwagę topór o podwójnie zakrzywionym ostrzu i niezwykle wydamy grot. 4. 1600 r. mocno wypukłe os­ trze. Berdysz jest toporem osadzonym na długim drzewcu. Halabarda. 8. ok. Szwajcaria. Anglosascy bronioznawcy stosują do tego rodzaju broni. Ok. służące jednocześnie jako podpór­ ka pod muszkiet i narzędzie). Rosyjskie berdysze miały zwykle bardzo długie. Szwajcaria. 7. 1400 r.

Wariant występujący rzadko. Halabarda wykonana w Arboga (Szwecja). Guards" (3 pułk Gwardii Pieszej). ok. Europa. potem zastąpiono je szpontonami. koniec XVII w.Broń biała ręczna Halabarda paradna (poniżej). XVI w. 9. Do 1792 roku. Żeleźce topora bojowego z wydatnym obuchem. XVI w. 1650 r. 61 . 7. w drugiej połowie XVII w. Prawdopodobnie Szwajcaria. 5. Z żeleźcem charakterystycznym dla gizarmy. Rodzaj młotka rycerskiego (nadziaka). 4. Odmiana halabardy. opór nosi oznaczenie „3rd Regt. Halabarda. Charakterystyczny dla tego typu broni. Włochy. Dekorowana ornamentem trawionym. Pokazany egzemplarz ma ażurowany topór i hak oraz niezwykle długi grot. ok. C Topory i halabardy (po lewej) 1. z lat 1400-1450. 8. Prawdopodobnie Francja. gwardii przybocznej cesarza Ferdynanda I. Datowana na 1563 r. 3. w której hak ma kształt obucha. Prawdopodobnie Francja. halabardy były w armii brytyjskiej oznaką stopnia. pochodzącej z Półwyspu Iberyjskiego jest półksiężycowaty topór. 1500 r. Halabarda. Młot lucerneński. Zwraca uwagę tarczkowata osłona dłoni. 1470 r. Brytyjska halabarda odoficcrska. 6. osadzonego na długim drzewcu. ok. Odmiana halabardy. 1500 r. Wiedeń). Halabarda z grotem w kształcie głowni szabli. Szwajcaria lub Niemcy. ok. zaprojektowanym przez Hansa Polheimera Młodszego (Kunsthistorisches Museum. Hiszpania. 2.

Hak u podstawy. 13. Rolnicza kosa okuta na sztorc . 12. tasaka do trzebienia krzewów. 17. Anglia. Połowa XVII w. 16. 15. XVI w. ok. broń drzewcowa o d w u grotach. 1675 r. z monogramem cesarza Rudolfa 11. 1450 r. 1530 r. 1515 r. Urządzenie do chwytania i prowadzenia przestępców. ok. Widły bojowe. 1600 r. 9. Anglia. XVI w. ok. Urządzenie podobne do przedstawionego pod nr. 1685 r. ok. półksiężyc. owszechnie noszony w tym raju. Broń tego typu we Francji nazywano coteau de breche. rodzaj japońskiej broni drzewcowej. Konstrukq'a umożliwiała schwytanie człowieka za n p . Konstrukcja żeleica umożliwiała schwytanie przeciwnika za obszerny ubiór. ok. Augsburg. 3. Francja. Gizarma angielska. 16. japońska broń drzewcowa. Sprężynujące ramiona pozwalały złapać przeciwnika za szyję. Włochy. 11. gizarmy i pozostała broń drzewcowa 1. Anglia. 7. popularna broń drzewcowi. Weneq'a. 62 . garami. Stąd też nazwa „chwytacz rękawów".Broń drzewcowa Glewic. 14. Hiszpania. pocz. 2. Odmiana glewii z hakiem. Pokazany egzemplarz z czasów tzw. Niemcy lub Szwajcaria. Widły bojowe. XV w. 1500 r. Żeleźce trawione. i w Powstaniu Styczniowym 1863-64. Sodę. tu skomplikowana forma pochodząca z Włoch. 18. Nazywana tam faudiard. 5. Paradna glewia straży Pałacu Dożów w Wenecji. 6. Buntu Momoutha. Broń drzewcowa z Jawy (środkowa część wyspy). Zwykle związana z ruchami plebejskimi. okVi500 r. Tzw. Naginała. Glewia. 8. ok. uniemożliwiał schwytanemu jakikolwiek ruch.rodzaj improwizowanej. powstała /. Gizarma. Glewia. 1500 r. Gizarma. Prawdopodobnie szwajcarska. Francja. Glewia. ok. Gizarma. szyję lub u d o . 4. 10. W Polsce na szeroką skalę użyta podczas Insurekcji Kościuszkowskiej w 1794 r. Zwykle należało do wyposażenia E straży miejskich. Żeleźce w kształcie skróconej głowni miecza japońskiego. 1577 r. Ok. groźnej broni. grot żeleźca w kształcie nurka.

należąca prawdopodobnie do Henryka VIII. Silnie zwężony odcinek w tylnej części.5m (Museo de Artilleria. 3. zaopatrzona w charakterystyczną tarczkę żelazną osłaniającą dłoń. mające chronić drzewce przed cięciami szabli. Wydrążona drewniana kopia turniejowa. Grot stalowy. Lance stosowano jeszcze w wielu armiach biorących w udział w I wojnie światowej. Kopia turniejowa. < CC U 63 O < . Londyn). kanclowana dla zmniejszenia ciężaru. drzewce jesionowe. Drewniana kopia turniejowa. podczas szarży. tworzył uchwyt dla dłoni. Wiązana z niemiecką zbroją turniejową z początku XVI w. że w sprzyjających okolicznościach lance zapewniają przewagę nad przeciwnikiem. połączony był z cylindryczną tuleją wyposażoną w dwa krótkie wąsy.B r o ń biała ręczna Lansjer (powyżej). Wykonana jako rura stalowa o cienkich ściankach. Łączna długość pokazanej lancy wynosiła 2. wzór 1842. Madryt). fego typu kopie konstruowano z myślą o ich efektownym skruszeniu w momencie uderzenia o przeciwnika (Tower. Grot romboidalny. temblak i uchwyt z rzemienia. wzór 1885. t Trawiona dekoracja (poniżej). rotu hiszpańskiej lancy awaleryjskiej. 5. Uważano. Wiązana z niemiecką zbroją turniejową z końca XV w. XVIIT w. w przekroju poprzecznym. 4. 1916 r. T. 2. Brytyjska lanca. Proporczyk czerwono-biały. jednego z pułków armii indyjskiej. Kopie i lance (po lewej) 1. króla Anglii. Stalowa lanca plemienia Mahratta z zachodnich i centralnych rejonów Indii.

aby zapewnić skuteczną osłonę muszkieterom podczas ładowania broni. Bagnet tulejowy. Ponieważ broń tę przeznaczano do samoobrony w nagłych sytuacjach.bagnet mógł mieć głownię położoną znacznie bliżej lufy. 2. Jego pierwotną i najważniejszą rolą była zamiana muszkietu w rodzaj krótkiej piki. Jedynym prostym rozwiązaniem. ale także i piechocie przeciwnika. Często. często miała stałe. Pierwsze wzmianki o bagnetach pochodzą z 1647 r. jak i poniżej jej wylotu. Bagnet stały. W ciągu XVII w. 3. Wynalazek bagnetu dawał muszkieterowi możliwość samoobrony. Dopiero wprowadzenie broni odtylcowej poprawiło sytuację . ponieważ tu znajdował się stempel do nabijania broni. Były to bagnety szpuntowe. o łącznej długości ok. Konstrukcyjnie związany (zwykle) z lufą broni. Wykluczone było umieszczenie go poniżej lufy. E Sposób mocowania bagnetu (po lewej). składane bagnety. Bagnet nożowy. dla lepszego zamocowania bagnetu. Bagnet szpuntowy. W rękojeści bagnetu wykonano zaczep (zwykle w postaci prowadnicy. Dla lepszego zamoco­ wania. bagnety zwykle miały sprężynę umożliwiającą błyskawiczne ich rozłożenie. Jednocześnie tuleja służyć mogła jako prymitywna rękojeść. Żołnierzy szkolono w używaniu bagnetów przeciw atakowi kawalerii. 4. prosta głownia ze stożkowatą rękojeścią umożliwiającą wsunięcie jej w przewód lufy. był agnet tulejowy z charakterystycznie wygiętą u nasady głownią. 30 cm. blokowanej zatrzaskiem) współpracujący z odpowiednim występem na lufie. Jedna z klasyfikacji bagnetów. w tulei wykonano prowadnicę współpracującą z od­ powiednim występem na lufie (np. Głownia musiała być odsunięta od ścianki lufy na tyle. jak ten bagnet przedstawiony na XIX-wiecznej ilustraqi (powyżej). najczęściej zawiasem umożliwiającym składanie głowni pod lufę. spełniającym wszystkie rzedstawione wymogi. Większość armii wprowadziła krótkie bagnety typu nożowego. z Francji. Wyglądały podobnie. muszką). oddziały pikinierów były niezbędne. w jelcu wykonuje się otwór dopasowany do wylotu lufy. będące w istocie rzeczy bardziej użytecznymi na co dzień nożami niż uniwersalnymi narzędziami. dającą się umocować do wylotowej części lufy broni palnej. to najczęstsze przykłady takich rozwiązań. Od czasów I wojny światowej. przez długi czas był wynikiem określonego sposobu ładowania broni odprzociowej. Zwracano na to uwagę jeszcze w obecnym stuleciu. Głownia zakończona tuleją dopasowaną do zewnętrznej średnicy wylotowej części lufy.Bagnety Bagnet. Garłacz (a) i krócica (b). można najogólniej określić jako głownię. gdyż posiadał dzięki niemu skuteczną broń drzewcową. Najwcześniejszy bagnet. Głownia bagnetu nie mogła być osadzona nad lufą. opiera się na sposobie osadzania ich na broni palnej (powyżej) 1. Czasem stosowano sprężynę. gdyż zasłaniałaby muszkę. umożliwiającą szybkie rozłożenie. by móc swobodnie poruszać dłonią trzymającą stempel. Broń do obrony osobistej XVIII i XIX w. 64 . zaszły jednak istotne zmiany w tym zakresie..

największym zagrożeniem dla piechura był nagły atak kawalerii. 65 . Pierwotny sposób użycia. dla oddziałów strzelców armii brytyjskiej. Zaprojektowany do karabinka powtarzalnego Lee Enfield No 1.narzędzie przydatne żołnierzowi w warunkach polowych. potrzebnych do prac fortyfikacyjnych itp. przy czym żołnierze pierwszego szeregu przyklękali. Niegdyś. d. Razem ze specjalnie zaprojektowaną pochwą. 3. Niezwykła konstrukcja pozwalająca na okopywanie się.macka saperska. Przekonanie o wysokich walorach bagnetu jako broni przetrwało do XX w. a więc tych rodzajów wojsk. któraś ze stron. pierwszej przepisowej broni odtylcowej armii amerykańskiej. c. 2. Z tego właśnie względu. Erzez długi czas łączna długość arabinu z bagnetem wynosiła ok. Prusy. 6.in. 4. a tym samym umożliwiało skuteczną obronę. co dawało piechurowi możliwość dosięgnięcia jeźdźca. W czasach świetności bagnetu. umożliwia m. Istnieją świadectwa. Bagnet . Zwykle. że do zwarcia dochodziło niezmiernie rzadko. Bagnet . otrzymywało się krótką mackę. Atak na bagnety.łopatka. Nawet i dziś karabinki automatyczne i pistolety maszynowe wyposaża się w bagne­ ty. formacja od czoła najeżona była bagnetami. Rękojeść mosiężna. Zwykle przeznaczony dla saperów i artylerzystów. Bagnet . a oba szeregi osłaniały się nawzajem podczas nabijania broni. tj. zwykle stosowano szyk dwuszeregowy. Druga wersja bagnetu wprowadzonego w 1801 r. Ćwiczenia we władaniu bagne­ tem. Bagnet .piła. Bagnet w obronie. skuteczne przecinanie drutów kolczastych. Wprowadzona w USA pod oznaczeniem US M 1873 do karabinu Spriengfield. mający służyć do wyrąbywania ścieżek w dżungli. Po założeniu brytyjskiego bagnetu No 4 na trzonek łopatki. 2 m. b. Bagnety wielofunkcyjne 1. 5.tasak do skałkowego karabinu gwintowanego Bakera. w 1943 r. wzór M 1871. Wykonuje się go zwykle jako wielofunkcyjny nóż . Stosowanie takiej taktyki wymagało od własnych oddziałów znacznie lepszej dyscypliny niż w wojskach nieprzyjaciela. W efekcie. Australijski eksperymentalny bagnet. Pozwalało to żołnierzowi na poruszanie się po terenie zaminowanym. Bagnet nożowy. 7. Pokazano bagnet US M7 do karabinka automatycznego Ml 6. w XVIII i XIX w. mają jednak na celu w więk­ szym stopniu rozwój agresywności niz rzeczywiste przygotowanie do walki wręcz. Głównym argumen­ tem przemawiającym za utrzyma­ niem współcześnie bagnetu jest jego uniwersalność. których żołnierze musieli dysponować skutecznym narzędziem umożliwiającym cięcie drewna lub faszyny. nic wytrzymywała nerwowo i uciekała. Typ ten z założenia miał pełnić funkcję noża. Bagnet był istotną bronią podczas natarcia piechoty.Broń biała ręczna £ Walka na bagnety (powyżej) a. Bagnet .maczeta. Bagnet . mogącej przemieszczać się na polu walki na tyle szybko. rosyjski bagnet do karabinka automaty­ cznego AK 47 (Kałasznikow).nożyce cio cięcia drutu. że nie starczało ' iż czasu na powtórne nabicie roni. wprowadzono go w 1962 r.

Głownia płomienista. 66 . Głownia sygnowana „Carolus Rex Dei Gratia". gdzie u ż y w a n o go jako ostatecznego środka obrony w polowaniach na dziki. 1680 r. okucia mosiężne. 4. Podstawowymi jego w a d a m i była możliwość łatwego wypadnięcia z lufy lub przeciwnie: zaklinowanie się w niej. Mógł być użyty jako ostatni środek obrony przed szarżującym dzikiem. Bagnet szpuntowy z płaską głownią. ok. 1670 r. Służył również do patroszenia i zdejmowania skóry z ubitej zwierzyny. o szerokiej i zwężającej się głowni. Jego dhigość pozwalała na samodzielne użycie jako tasaka. Angielski bagnet szpuntowy (poniżej). 5. Mimo to. Bagnet szpuntowy o lekko zakrzywionej głowni i obustronnie ostrzonym sztychu. Stanowił formę przejściową rękojeść osadzano w d w u pierścieniach umocowanych u wylotu lufy.co odróżniało go od innych bagnetów szpuntowych. 2. Anglia. Szwedzki bagnet. Był to niezwykle istotny krok w dziejach bagnetu. żelazna. typowy przedstawiciel tego typu broni żołnierskiej w Końcu XVII w. Zdobienie głowicy rękojeści i jelca. powszechnie stosowany w Hiszpanii do polowy XIX w. Bagnet szpuntowy jest najwcześniejszą i zarazem najprostszą formą bagnetu: był to po prostu sztylet. stylizowanymi główkami w nełmach było dość powszechną praktyką w końcu XVII w. Założenie bagnetu wykluczało załadowanie czy oddanie strzału. 3. zaś blokadę stanowiła sprężyna widoczna w rękojeści . jako broń myśliwska przetrwał do XIX w.Bagnety szpuntowe Bagnety szpuntowe (po lewej) 1. ok. która mogła być w s u w a n a do lufy. trzon rękojeści z kości słoniowej. Bagnet szpuntowy z muszelkowatą tarczką jelca. 6. Myśliwski kordelas szpuntowy. ze stożkowatą rękojeścią. Szpuntowy bagnet.. szczególnie w Hiszpanii. wprowadzony w 1692 r.

Bagnet wsuwano w wyżłobienie łoża pod lufą pozostałe po stemplu niepotrzebnym już w broni odtylcowej (broń tę rzerabiano z odprzodowych apiszonówek). do karabinka samopowtarzalnego SKS.Bagnety stałe Broń b i a ł a r ę c z n a Bagnety stałe (po lewej) 1. Jedna z wielu odmian głowni. E Bagnety stałe to bagnety na trwałe połączone z bronią. Osobliwością jest sposób składania głowni . 1944. Po rozłożeniu głownia blokowana była specjalnym występem pod lufą i sprężynującym zatrzaskiem. ZSRR. Głownia typu nożowego. Jest to wierna kopia AK 47 z bagnetem wzorowanym na bagnecie do kbk Mosin wz. po złożeniu ku tyłowi. 6. Teleskopowo chowany „wycior" do karabinu Spriengfield M 1884. we Włoszech i Chinach. zwłaszcza w krajach b. Głownia o trójkątnym przekroju od typowego bagnetu tulejowego. Chiński karabinek typ 56/1 (poniżej). typ 53. W użyciu były również inne systemy łączenia jej z lufą. . używanych w XVIII i XIX wv do obrony osobistej.ku tyłowi. Głownia. 2.1 cm i różni się oa pierwowzoru jedynie szczegółami. Wioski bagnet składany do karabinka Mannlicher Carcano 1891. Bagnet do holenderskiego karabinka M 1826/30. Często montowano je do krocie i garłaczy.. stosowany w karabinkach Arisaka.składany od karabinka samopowtarzalnego M 1952. Pokazano tu f łownie częściowo wysuniętą. Chiński składany bagnet. Ma on głownię o długości 22. 3. tórej całkowita długość wynosiła 101 cm. Zwykle składane (lub rzadziej: wsuwane) wzdłuż lufy ku tyłowi. była utrzymywana w tym położeniu dzięki zatrzaskowi. 5. Występują też w broni współczesnej. Bagnet od garłacza do samoobrony. mocowana do lufy zawiasem. Japoński bagnet składany typ 44 z 1911 r. Czechosłowacki bagnet . 4. ale po bocznej ściance łoża. 7.

68 . Mosiężną rękojeść zdejmowano przed założeniem bagnetu na broń. Przeznaczony był dla kawalerzystów. Jego odmiany stosowano jeszcze w II wojnie światowej.pozwalało to na ruchy stemplem podczas nabijania broni. pozwa­ lało na zwiększenie użyteczności bagnetu.. tworzącą w przekroju krzyż równoramienny. 1891. Bagnet tulejowy był istotnym ulepszeniem pierwot­ nych bagnetów szpuntowych. Po założeniu. Brytania. głownia bagnetu znajdowała się po prawej stronie broni . Miał charakterystycz­ ną głownię. a później także blokadę.Brytania. szczelina c. głownia Bagnet tulejowy (poniżej). Pochwa z twardej skóry. 6. Prancuski bagnet tulejowy do karabinka rewolwerowego systemu Perrina. a nawet i później. Gdy nie był używany. ok. Przed założeniem bagnetu na lufę należało ściągnąć z tulei widoczną rękojeść. W. zapobiegającą przypadkowemu zsunięciu się z lufy. Bagnet tulejowy do francuskiego karabinka M1837 i karabinu wałowego M1838 (nazwa francus­ ka: Baionette Sabre). Był to standardowy bagnet piechoty brytyjskiej w latach 1740-1840. głownia jednosieczna typu jataganowego. Nadzwyczaj długa głownia miała rekompensować niewielkie wymiary karabinka.Nagant wz. 2. 7. 1865 r. od angielskiego karabinu skałkowego. by tworzyły rękojeść. poniżej lufy. Brytyjski bagnet dla oddziałów ochotniczych obrony terytorialnej z czasów wojen napoleońskich. kolanko d. tuleja b. okuta mosiądzem. Bagnet do karabinka Egga z 1784 r. Części bagnetu tulęj owego a. W.Bagnety tulejowe Bagnety tulejowe (po lewej) 1. 5. używany przez armię rosyjską i radziecką. ramię e. W bagnety tego rodzaju zaopatrywano się indywidualnie. z pochwą. Produkowany w latach 1845-53 dla potrzeb brytyjskich oddziałów w Indiach. by dała się wsunąć na wylot lufy) miała wyciętą szczelinę na podstawę muszki. 1841. Tuleja (będąca po prostu kawałkiem rury o tak dobranej wewnętrznej średnicy. bagnet noszono skierowany sztychem do tyłu. 4. Bagnet do karabinu powtarzal­ nego Mosin . Bagnet tulejowy do karabinka saperów Kompanii Wschodnioindyjskiej. Ścianki tulei ukształtowano tak. ponieważ pozwalał na strzelanie i ładowanie broni bez konieczności jego ściągania. nazywanego przez żołnierzy Brown Bess. 3. Bagnet tulejowy do karabinka minerów i saperów wz. Eksperymentalne połączenie głowni typu tasaka z piłą..

tworząc głowicę rękojeści blol Lowaną zatrzaskiem . 4. wskrzeszająca ideę tulei. d. 1700 r. wprowadzonego w tym właśnie roku. Głownia płaska. ówczesnych karabinów. Myśliwski bagnet hiszpański z potowy XIX w. Brytyjski bagnet Nr. Tuleja obracała się na osi o 180 stopni. Bagnet tulejowy o płaskiej. Bagnet policyjny. 5. Na lufie umieszczono dwa rygle współpracujące z odpowiednimi wycięciami tulei (na rysunku niewidoczne). by muszka weszła w odpowiednie wycięcie. w karabinie angielskim Brown Bess. do odtylcowego jednostrzałowego karabinu Spriengheld. Tzw. Zwraca uwagę ryty ornament. g. zakończona przy kolanku prymitywną tarczką. Prawdopodobnie angielski. Rodzaje tulei a. Szczelinowa. i. Tuleja ze śrubą dociskową. blokując ją muszką. Zwykłe rozwiązanie . tuleję zwijano z płaskownika pozwalało to na łatwe dopasowanie jej średnicy do różnych egzemplarzy broni. e. 69 . 7 z 1946 r. Sprężynujący zatrzask na głowni miał zapobiec nieprzewidzianemu wyrwaniu bagnetu z pochwy przez np. 2. Do łoża umocowano sprężynujący hak. Stosowany na ograniczoną skalę w oddziałach brytyjskich w Indiach. Republice Irlandii. RPA i innych krajach. Przeznaczony do karabinka powtarzalnego Enfield No. 6. Szwedzki bagnet z 1696 r. Duński wynalazek z 1794 r. że nie było często kopiowane.Broń biała ręczna Bagnety tulejowe (po lewej) 1. Proste i skuteczne rozwiązanie. c. należało obrócić o 90 tylną część tulei. 7. Aby zdjąć bagnet. od 1740 do 1840 r. Tuleja francuskiego bagnetu z pierścieniem blokującym. 4 i pistoletu maszynowego Sten Mk 5.pozwalało to używać bagnet jak zwykły nóż (było to unikalne rozwiązanie). 1840 r. obosiecznej głowni. ale z łatwiejszą do wykonania szczeliną spiralną. Anglia. z ok. Amerykański bagnet tulejowy M 1872. Zaskakiwał on na kołnierz tulei. Współczesny belgijski bagnet tulejowy do karabinu automatycznego FNFAL będącego podstawowym typem broni strzeleckiej w Holandii. zwężającej się ku sztychowi. Tuleja ze sprężyną blokującą. konwojowanego przestępcę. Amerykański bagnet . którym ozdobiono tę broń. W przekroju poprzecznym głownia trójkątna. Zaczep hanowerski. Podobnie wyglądały bagnety wszystkich niemal.łopatka M 1873. co zapobiegało przypadkowemu odłączeniu bagnetu. ostrze ząbkowane. Bagnet ze zwijaną tuleją. Tuleja austriacka. Głownia płaska. 3. We wczesnych bagnetach tuleiowych. Identyczne rozwiązanie jak wyżej. Brytyjska konstrukcja z czasów II wojny światowej. h. używany przez armię tego kraju przez 50 lat.pełna tuleja z wyciętą szczeliną. Wykonany z mosiądzu. Stosowana np. f. należało dwoma palcami unieść skrzydełka zaczepu pociągając jednocześnie za tuleję. i.. b. Po założeniu bagnetu na lufę należało przekręcić pierścień. Zaczep sprężynowy systemu Kyhla. Typu tego używano w Anglii jeszcze w początku XVIII w. Bagnet kłujący No 4. dziwne. Po nałożeniu tulei na lufę tak. bagnet Kompanii Wschodni oindyjskiej.

Zaprojektowano je z zamiarem spełniania funkcji użytecznego dla żołnierza narzędzia.Bagnety nożowe Bagnety nożowe (po lewej) 1. wzór 1859. Rękojeść mosiężna. Zastosowano tu inne niż zwykle. W. tasaki. jelec zakończony półksiężycowatym toporem. Kształt głowni nawiązuje do głowni kukfi. Lekki i skuteczny w użyciu. Grzbiet głowni z piłą. Głownia płomienista. Rękojeść stalowa. jego drugie ramię mogło pemić funkcję haka. 2.lcho (nazwa od nazwiska projektodawcy). Pozwalało to na swobodne manipulowanie stemplem podczas nabijania broni. Trzon rękojeści mosiężny. W niektórych krajach używany do dziś. Brytyjski tasak marynarski. do hiszpańskiego karabinka M 1857.halabarda. pierwszy model. charakterystycznym dla bagnetów amerykańskich i hiszpańskich. Jataganowy kształt głowni jest reminiscencją wcześniejszych bagnetów do karabinów odprzodowych. W tego typu bagnety wyposażone były niemieckie siły zbrojne. była ona jednak zbyt ciężka jako bagnet. Głowica rękojeści mosiężna. do karabinka Enfield w wersji Short Naval (skrócona wersja odprzodowego Enfielda 1853). żołnierze powszechnie uzbrajani byli dodatkowo w tzw. Niemiecki bagnet M 84/98 (poniżej). okładziny drewniane. Bagnet marynarki USA M 1870. Zrozumiałe. Jej konstrukcja pozwalała na osadzenie bagnetu u wylotu lufy. 1871 r. W XVIII w. 6. z założoną nań skórzaną żabką. Bagnet . rozwiązanie: zaczep w postaci poziomego pręta umieszczonego nad rękojeścią. był produkowany w dużych ilościach. Rękojeść stalowa / czernionymi okładzinami. że próbowano stworzyć bardziej uniwersalną odmianę tasaka. Bagnety nożowe miały w pełni wykształconą rękojeść. Proćlukowany w latach 1914-45. do odtylcowegojednostrzałowego karabinu Chassepot. 7. Zwykle. Pokazany tutaj tasak. . 5. do karabinu odtylcowego z magazynkiem rurowym Grass. moletowany. Przeznaczony do odtylcowego. Bagnet F. drugi model. okładziny czernione. osiągano to za pomocą prowadnicy z zatrzaskową blokadą w głowicy rękojeści i pierścienia wykonanego w jelcu. umożliwiającą noszenie bagnetu na pasie. Bagnet francuski M 1874. Francuski bagnet M 1866. Brytania. został przystosowany do osadzania na lufie karabinu.Henry. 1788/1801. 4.tasak wz. Większość współczesnych bagnetów jest typu nożowego. mogące dobrze spełniać rolę tasaka. Wyprodukowano niewielkie jego ilości. wzorem „rybiej łuski". jednostrzałowego karabinu Martini . Jednakże bagnety o dużych głowniach. zarówno armia cesarska jak i Wehrmacht. Pokazano również pochwę ze stalowej blachy. 3. w praktyce okazały się zbyt duże i ciężkie jako bagnety. Duński bagnet .

Duże ilości pierwszego modelu tego bagnetu są nadal używane. Był to pierwszy bagnet nożowy. Bagnet nożowy do karabinka automatycznego AR 10. Ostrze obosieczne. z ostrzem zwróconym ku dołowi. 1888 r. Mosiężna rękojeść miała wyfrezowaną podłuż­ ną szczelinę (a). Po zdjęciu z karabinka. b. Karabin gwintowany Bakera.obejmował on wylot lufy (3. 1914 i 1917. Niemiecki nóż okopowy .4). Połączenie wzmacniał zatrzask w postaci płaskiej sprężyny (c).Niemiecki bagnet policyjny. Wielka Brytania. Większość egzemplarzy nie miała zaczepów do osadzania na karabinie. 5. Pokazano kilka charakterystycznych rozwiązań. 71 £ ^ O ^ @ (powyżej) a.bagnet do kb Mauser 98. do karabinu'powtarzalnego Lee . współpracującą z odpowiednio ukształtowanym zaczepem (b). w pełni odpowiadający nowoczesnym kryteriom. 7a. 4. w postaci płaskiego pręta umocowanego na stałe do luf)'. Sprzedawano go tylko komercyjnie. 3. Odprzodowy karabinek gwinto­ wany F. 1940 r. Karabinek Mauser . do karabinka automatycznego AK 60 (Valmet). 3. Zrezygnowano z niego w 1913 r.Metford. Po założeniu bagnet znajdował się po prawej stronie karabinu. c. Zwraca uwagę haczykowato wygięty jelec przeznaczony do wychwytywania głowni bagnetów przeciwnika. podczas I wojny światowej. 2. Niemiecki bagnet M 189 zwykle nazywany „nożem rzeźnickim' ze względu na kształt głowni. nabywając pry­ watnie. III Rzesza. głownia daje się złożyć. Rękojeść była schow­ kiem na uniwersalny przybornik przypominający scyzoryk (7 b).2). Okładziny z rogu jelenia z nałożoną niklowaną miniaturą godła policyjnego. . Wielka Brytania 1800 r. d.Broń biała ręczna Bagnety nożowe (po lewo) 1. 8. Powszechnie używany do karabinów Mauser 1898. ale dość powszech­ nie go używano. blisko jej ścianek. Całość wykonana ze stali. 2. e. Fiński bagnet M 1960. 1. współpracującą z odpowiednio ukształtowanym zaczepem szyno­ wym na lufie czy łożu. od 1850 roku. Radziecki bagnet nożowy do karabinka automatycznego Kałasz­ nikowa (AK 47). przycisk zatrzasku n. Sposoby mocowania bagnetów nożowych (po lewej) Stosowano głównie dwie metody: prowadnicę ze sprężynującym za­ trzaskiem w głowicy rękojeści (1. ok. umieszczono w głowicy rękojeści bagnetu. Stosowany na ograniczoną skalę przez armie brytyjską i amerykańską. 4. głowica Części b) i c) tworzą całość krzyża (jelca). Brytyjski bagnet wz. Podobnie jak w przy­ kładzie nr 1. Nie był oficjalnie wprowadzony. Bagnet brytyjski M 1888 Mk 2. Pokazano wersję saperską Z piłą na grzbiecie. konieczność dostępu' do stempla wymusiła mocowanie bagnetu po prawej stronie broni. 1907 do kbk Lee Enneld. zaskakujący za hak zaczepu (d).Enfield wz. Okładziny rękojeści z tworzywa sztucznego. Brytanii. W broni odtylcowej bagnet mógł być mocowany poniżej lufy. Niemiecki karabin Mauser 98. ze sprężyną spiralną. Był noszony jako przepisowa część munduru służbowego. firmy Armalite. Części rękojeści bagnetu głownia pierścień jelca jelec okładziny rękojeści zatrzask sprężynowy (tu z płaską sprężyną) i. zaczep szynowy g.nfield.. Zatrzask. 6. Dodatkowo wzmacniano połączenie wykonując pierścień w jelcu . wprowadzony w Wlk.

5. Kastet .nóż okopowy. Często używana jako uzupełnienie szabli i miecza. Rękawica żelazna. przedstawiającej odpoczywającego pięściarza (powyżej). łączącą głownię noża. rodzaj broni indyjskiej. 6. gdzie boks był popularnym sportem. mogące służyć jako broń. Kastet odlany z ołowiu. jak można sądzić po rzeźbie. USA. Bagh nakh. a nie mieszczące się w przyjętej klasyfikaq'i. g d y tylko nadarzała się do tego sposobność.Varia Pokazano tu przedmioty. Współczesny francuski kastet metalowy. naśladujących obrażenia zadane przez dzikie zwierzęta. 8. Hora. "Pistolet Apacza". 72 . Podrozdział obejmuje przedmioty służące do wzmocnienia skuteczności ciosu pięści lub ręki ludzkiej. 4. By ułatwić poderżnięcie gardła schwytanego od tyłu przeciwnika (najczęściej zaskoczonego wartownika) głownię ostrzono do samej rękojeści. str. Skonstruowana jako narzędzie do zadawania ran. Indyjska broń o pięciu ostrzach. 29). toczących się na pierwszej linii frontu. co najmniej ze starożytnego Rzymu. Zaostrzone końce rogów mogły służyć do zadawania przeciwnikowi ciosów. Wykonany z przeznaczeniem do walk wręcz. 2. aż po urządzenia skonstruowane z myślą o parowaniu ciosów. „tygrysie pazury . znalezisko z jednego z pól bitewnych wojny secesyjnej 1861-65. pochodząca ze średniowiecznej zbroi. Wiele spośród tych ostatnich mogło być używane również ofensywnie. indyjski kastet kościany. Wzmocnienie skuteczności ciosu pięści. składająca się z rogów antylopy z tarczą osłaniającą dłoń. Tak nazywano w handlu dziewiętnastowieczną broń kombinowaną. kastet i mały rewolwer. to idea wywodząca się. trzymana w lewej ręce. Indyjska broń do odbijania ciosów. 7. Madu (po prawej). Urządzenia wzmacniające skuteczność ciosu (po lewej) 1. 3. Jedna z licznych odmian sztyletu katar (por.

(powyżej) Broń improwizowana (po prawej) Przedmiotów. Chiny. może być łańcuch od roweru czy motocykla. chińska broń w kształcie łańcucha. jako improwizowana broń w nagłych sytuacjach. jest nieskończenie wiele. Jittei. prosta pałka stalowa 7 rękojeścią. jak i zadawania ciosów kulą lub dziobem nadziaka.32 . 2. 3. Miał być trzymany lewą ręką. parowano nim ciosy przeciwnika. Okrągły pręt żelazny.str. Kan sin ke. Japońska bron do odbijania cios6w. które w potrzebie.'Używano jej do parowania ciosów miecza. lub przy okazji stają się bronią. 20) z przymocowaną n łańcuchu kulą. łańcuchy A. B. zaostrzony na obu końcach z półksiężycowatym żeleźcem. nahajki. Turecka nahajka z rękojeścią z masywnego pozłacanego srebra. osłaniającym uchwyt. Hachiwara. używany w bijatykach gangów młodzieżowych w USA (por. 73 z < o: < © . ewentualnie mógł służyć do łamania głowni. str. Broń do parowania ciosów (po lewej) 1. Jednym z charakterystycznych przykładów z naszych czasów.„łamacz głowni"). Japonia (por. Japonia.. to jednak często używane są. składająca się z nadziaka (por. Choć pokazane przedmioty nie nadają się do zastosowania jako broń wojskowa. z Kon sin ke). Pejcze. nazwa oznacza mniej więcej „łamacz hełmów".Broń biała ręczna Kusarigatna (po prawej).

Nie posiadają one urządzeń umożliwiających wystrzał. Pociski miotane ręcznie. W wielu przypadkach. Chociaż pociski miotane ręcznie cechują się prostą budową. Niektóre przyrządy. n p . rozwój ten przebiegał niezależnie. nadające się do rzucania ręką. W rękach ludzi. I 74 Grad kamieni (po prawej). Irlandia Północna. nadają się idealnie do wykorzystania jako broń prosta. Świadczy o tym skuteczność aborygenów podczas polowań za pomocą bumerangów. gdyż energia napędowa pochodzi zawsze z mięśni użytkownika.w odróżnieniu od łuków czy prochu strzelniczego . którzy osiągnęli tę zręczność dzięki systematycznemu treningowi. ponieważ one . znacznie zwiększają rozmach i skuteczność działania. Historia tej broni wywodzi się z prymitywnego kija lub kamienia. . zostaną omówione w tym rozdziale. oręż ta może być przydatną bronią.Rozdział drugi POCISKI MIOTANE RĘCZNIE Przedmioty. 1972 r. to skuteczne ich użycie wymaga jednak zręczności i siły fizycznej. oszczepy. Kamień nadal jest używany jako najprostszy rodzaj broni rzutowej.nie kumulują energii napędowej. proce. Mogą o n e jedynie wzmacniać tę energię. których rozwój zastosowań doprowadził do wykształcenia się prostej broni ręcznej. n p . wyposażone w proste przyrządy.

.

W tym przypadku. 3. Środki pomocnicze. zwiększając rozmach i zasięg miotania (np. Jeśli drzew­ ce jest w środku wydrążone. wzmacnia działanie dźwigni na ręce oszczepnika. C. Sznur lub rzemień zwiększa siłę rzutu pocisku. E. Specjalny. części pocisku (po prawej) 1.jak pokazuje to scena z oblężenia. 4. przed wykonaniem rzutu (np. rzymski amentum). australijska woomera). 5. Proca umożliwia uzyskanie większej energii kinetycznej przez pocisk jeszcze przed jego rzutem (patrz str. przedstawiona w średniowiecznym rękopisie. Obrońcy zrzucali z wież i murów na oblegających kamienie. opływowy przekrój poprzeczny pocisku zmniejsza opór powietrza podczas lotu (np. Mogą one stanowić integralną cześć samych pocisków. Pętla rzemienna na oszczepie. Omówione zostaną także przedmioty oddzielające się od pocisku. Korzystna aerodynamicznie forma przekroju poprzecznego zwiększa zasięg działania (np. szuriken). ważniejsze środki pomocnicze zostaną wyczerpująco omówione w dalszej części encyklopedii. zdolne do ponownego ich wykorzystania. Zasada działania dźwigni wykorzystana jest w procy drzewcowej (np. Wgłębienie wydrążone u nasady drzewca do umieszczenia kamienia. B. Inne. bola). Proca oszczepowa. Wykorzystanie specjalnych narzędzi jako procy (po prawej) A. działa jak dźwignia. pierścień miotający. Wykorzystuje się jako dźwignię do miotania kamieni. to pozwala na miotanie niewielkich i płaskich kamieni (w ten sposób. luźno przymocowany do drzewca działa jako dźwignia. czakram. 77). w momencie wyrzutu (np.Wsparcie rzutu W podrozdziale tym przedstawiono środki pomocnicze. Inkowie obrzucali kamieniami hiszpańskich konkwistadorów). Kij lub drąg przedłuża ramię rzutu i działa jak dźwignia. 76 . 2. poprzez wprowadzenie go w ruch obrotowy. dźwignia wzmacnia skuteczność rzutu maczugi z masywną głowicą. Wykorzystanie siły ciążenia (po lewej) Najprostszym sposobem zwiększającym skuteczność pocisku jest wykorzystanie naturalnej siły ciążenia . D. zwiększające skuteczność i zasięg pocisków miotanych ręcznie. bumerang). bądź zawdzięczać tę funkcję swojemu kształtowi. średniowieczny fustibal). Sznur z uchwytem.

b.. pochodzący z Memphis.Proce Proca jest najprostszym i prawdopodobnie najlepszym środkiem. Proca pleciona z Hawajów. Proca sznurowa. Londyn). Proca drze w co w a czyli fustibal (po prawej). ze starożytnego Egiptu (brak końcówki). Proce (po lewej) 1. Proce znane są we wszystkich częściach świata. Proca skórzana z Erytrei. 77 .z symbolem gwiazdy. pocisk ołowiany z symbolem kotwicy. XVIII w.p. 3. Procarz zawijał pętlę wokół palca i przytrzymywał końce kciukiem (a). Przedstawiamy kilka rodzajów proc i autentycznych pocisków. w dwóch kolorach z Mongolii. d.e. . Procarze asyryjscy na płaskorzeźbie / Niniwy (po prawej) Pociski m i o t a n e ręcznie Użycie procy (po lewej). pocisk jak w a. Wykorzystywano ją do późnego Średniowiecza.n. pocisk kamienny z zamku w Maiden. c. 2. cieszyła się dużym powodzeniem w średniowiecznej europie i była wprawiana w ruch tak jak zwyczajna proca (według ilustracji z ówczesnego rękopisu). koniec XIX w. Egipt. Afryka Wschodnia. Anglia. Pocisk leciał do celu dzięki sile odśrodkowej (b). Proca sznurowa. Egipcjanie prawdopodobnie nie stosowali proc. 4. starogrecki pocisk ołowiany z wyrytym napisem „weź to (Muzeum Brytyjskie. Prawdopodobnie pozostałość po oblężeniu Asyryjczyków w 171 r. Pociski procowe w skali 1:1 (po prawej) a. podczas szturmu Rzymian.e. Prawdopodobnie należała do żołnierza zaciężnego lub była zdobyczą wojenną.n. Następnie wkładał pocisk do kieszeni procy. Podczas miotania wykonywał procą dwa lub trzy koła (najczęściej wokół głowy) i w odpowiednim momencie puszczał jej wolny koniec. p. zgromadzonych przez obrońców celtyckich w 44 r.. Użycie jej zostało rozpowszechnione w epoce kamienia w Europie i na Bliskim Wschodzie. zwiększającym zasięg rzutu kamieniem. Jeden z tysięcy krzemieni morskich.

czy uzasadniony jest wysiłek włożony w wykonanie dobrej maczugi. Maczuga z twardego drewna używana przez mieszkańców wysp Fidżi. Efekt uderzenia maczugi z masywną głowicą ulega zwiększeniu dzięki zastosowaniu długiej rękojeści. jeśli porówna się jej działanie z nieobrobionym Kamieniem? Główne zalety maczugi tkwią w jej wielostronnym zastosowaniu. leżącej na północno-zachodnim wybrzeżu Australii. Należy postawić pytanie. maczuga z twardego drewna z okrągłą głowicą. Maczuga aborvgeńska. W tym podrozdziale. 3. Wisa. Australia. 78 . W czasie lotu maczuga kieruje się czołem łowicy do przodu (Muzeum tnograficzne. Laska aborygeńska z owiniętym trzonkiem. przedstawiamy maczugi specjalnie przystosowane do tego celu. Maczuga drewniana (po prawej). Maczugi z drewna (powyżej) 1. Victoria. 5. f Drewnianych pałek używano podczas polowań na ptaki i małe zwierzęta. 2.Maczugi miotane Większość maczug nadaje się również do miotania. 4. Londyn). a także na wojnach. Myśliwy ze starożytnego Egiptu. mieszkańca Australii PółnocnoWschodniej. wykorzystywana przez Zulusów jako broń miotana. polujący z lekką laską na ptaki (malowidło ścienne z jednego z grobowców). Maczuga mieszkańca wyspy Melville. Yictoria. Wyrzeźbione zęby wokół głowicy zwiększały efekt uderzenia. jako broni obuchowej i miotanej. Australia.

Bumerangi bojowe aborygenów (powyżej) 1. Nazwa pochodzi z języka aborygenów w dzisiejszej Nowej Południowej Walii. Aborygen (powyżej). Bumerang z białym wzorem na czerwonym tle z Queensland. Wszystkie bumerangi bojowe. Bumerang . Pociski m i o t a n e ręcznie Bumerang bojowy (poniżej). określa się także podobną broń myśliwską w innych regionach świata. w czasie lotu poruszają się ruchem prostolinijnym. Nie powracają one do rzucającego. Bumerang mały. 79 .„dziób". 2. z nie obrobioną powierzchnią. Londyn). 4. obracając się jednocześnie wokół własnej osi.Bumerangi Bumerang jest kijem. Przedstawiamy tu bumerangi myśliwskie i bojowe. rzucający bumerang bojowy z „dziobem". Bumerangami. Bumerang silnie zakrzywiony z gładką powierzchnią. z okolic Brisbane na wschodnim wybrzeżu Australii. (Muzeum Człowieka. z głęboko wciętymi liniami falistymi. 3. z okolic Carnarvon w Australii Zachodniej. nie powracające po rzucie do rzucającego. z okolic Victorii. któremu nadaje się odpowiedni kształt aerodynamiczny w celu zwiększenia donośnosci. z płytkimi rowkami bocznymi. Ich ostre krawędzie ranią lub ogłuszają ofiarę. Wykonany z twardego drewna. prostymi i skośnymi. nawet jeśli nie trafią w cel.

region Darfur. Mały czakram z XIX w. 12. Francisca z V lub VT w. Tomahawk fajkowy. Łączy siekierę z fajką. Wojownik frankoński (po lewej). Żeleźce z Sudanu. Plemię to osiedliło się w V i VI wieku. Londyn).Topory i żeleźce W dziedzinie żeleźców i toporów istnieje wiele typów. Fundort. 80 . Francisco (po prawej). pierścień miotany Sikhów z Pendżabu w Indiach północno-zachodnich. 7. Żeleźce z południowo-wschodniej Nigerii. określanych jako typ kipinga. Siekiery i żeleźce (po prawej) 1. siekiera żelazna Franków. Najbogatszy zestaw żeleźców. pochodzi z Afryki Zachodniej i Centralnej. XVIII lub początek XIX w. Tomahawk mikowy z żeleźcem żelaznym. Tomahawk pochodzenia europejskiego z indiańskim wzorem ozdobnym. Czakram (chakram).. Żeleźce z terenów Afryki Centralnej. oszczep i franciscę. 11. Londyn). Żeleźce z Konga. 5. Jednak powyższy egzemplarz francisa został znaleziony w hrabstwie Kent (Muzeum'Brytyjskie. XIX w. we wschodniej Francji i południowo-zachodnich Niemczech. 9. 4. 3. 2. Określenie pochodzi od zeleźca o tym samym kształcie. wyrabiany w Anglii na handel z Indianami północnoamerykańskimi. 8. określanych często mianem topora bądź noża i nie podobnych do innej znanej broni. typu „szponton". 6. Żeleźce w kształcie głowy ptaka plemion Kota i Fang z Gabonu. wyspa Wight u południowych wybrzeży Anglii (Muzeum Brytyjskie. 10. Żelazny tomahawk plemienia Siuksów. uzbrojony w miecz.

plemienia Bwaka w Afryce Centralnej. Większe czakramy miotano podobnie jak dysk. 81 . Przedstawiony tu pierścień miotany z XIX w. Londyn).Pociski miotane ręcznie Żeleźce stalowe (po prawej). Sikhowie prawdopodobnie rzucali czakramem. wykonany był ze stali zdobionej blaszkami złota (Kolekcja Wallacc'a. wprowadzając go w ruch wirujący wokół kciuka (po lewej). był bardzo rozpowszechniony w Afryce. ostry pierścień stalowy . Nóż z kilkoma ostrzami do rzucania. Czakram (powyżej). Posiada wklęsłe ostrza i rękojeść owiniętą w skórę.w przeszłości typowa broń Sikhów. o wyszukanych formach. to cienki. Podczas lotu obraca się wokół środka ciężkości i zawsze uderza w cel ostrzem..

Oszczep z rozszczepionym żelaznym żeleźcem używany rzez Bengalczyków z Assamu. Oszczep Zulusa.jak widzimy na statuetce z brązu. z haczykami na żelaznym żeleźcu. z polerowanym drzewcem. Rekonstrukcja rzymskiego pilum . w której zginął kpt. w długości oszczepów. Ponadto. 7. 8. z żeleźcem żelaznym. •rzewce przyozdabiano farbowanymi włosami. 5. określane są jako włócznie bądź dziryty.e. Występują znaczne różnice (powyżej). Oszczep z haczykowatym grotem z kości. / długim żelaznym grotem. pochodzący z Wysp Salomona. 6. Oszczep plemienia Mobuttu w Zairze.W skład tej grupy wchodzi broń miotana z długim drzewcem i grotem. g 82 . koniec XIX wieku. z I w.tarcze i puginały. 2. Prosty oszczep jednoczęściowy z Australii Zachodniej. Oszczepy (po prawej) 1. oszczepnicy mogą nosić ze sobą kilka oszczepów. Cook (Muzeum Człowieka. długie drzewce gwarantuje. Krótkie dzidy. że po oddaniu rzutu znajduje się on u przeciwnika i tym samym niedostępny jest dla oszczepnika (przynajmniej przez pewien czas). Afryka Południowa. 4. W związku z tym oszczepnicy . LSroń zdobyta podczas bitwy w 1779 r. Dodatkowa masa drzewca zwiększa energię kinetyczną podczas uderzenia. Londyn). 30 cm długości. Kształt i czynności są możliwie proste. Jednoczęściowy oszczep drewniany z Hawajów. przedstawiającej wojownika etruskiego (po prawej). że broń uderza w cel ostrym grotem.. posiadali dodatkową broń do prowadzenia walki wręcz . mające ok. Oszczep 7 wyrzeźbionym i dziurkowanym grotem drewnianym z Wysp Salomona. pji. Najważniejszym przedstawicielem jest oszczep. ale są także krótsze rodzaje (b). Naczęściej przewyższają one użytkownika (a). 3. Oszczepy Największa wada oszczepu tkwi w tym.ciężkiej dzidy legionisty.

Krótkie dzidy (na prawo) a. nakładany. Drewniana proca oszczepowa albo woomera aborygenów. okres późnego neolitu. Europa.nageyari. ze starożytnego Egiptu. Francja. d. Proca oszczepowa z kości. w kształcie cietrzewia. 1. Anglia. podczas ruchu ramienia do przodu Jvoomera działa jak dźwignia i nadaje oszczepowi dodatkowego rozmachu. krótka dzida japońska . c. 83 .grot oszczepu. pochodzi z Francji. Fundort. Grot ź brązu . hrabstwo Essex. 4. używany przez aborygenów. na wyspach Pacyfiku. Azji. Grot kamienny.kolec osadzany na rozpołowionym końcu drzewca. dziryt turecki. koniec epoki brązu. początkowy okres neolitu. procarz chwyta koniec procy i podciąga tylec oszczepu na małym haku. Użycie procy oszczepowej (po prawej) a. Grot odlewany z brązu z tuleją i uszami. z kutej miedzi. Grot z tuleją. b. 2. cała wykonana ze stali damasceńskiej. Krzemień . 2. 3. w Australii. dziryt japoński z piórami. z epoki kamienia. dzida drewniana z Hawajów. 5. i w epoce kamienia w Europie. b. znane były w całej Ameryce. krótka dzida.Pociski m i o t a n e ręcznie Groty oszczepów (po prawej). 6. Ułamany grot oszczepu drewnianego. służącymi prawdopodobnie do mocowania na drzewcu. mocowany na drzewcu. Proce oszczepowe (po prawej). uchi-ne. Przykłady stosowania różnorodnych materiałów i sposobów mocowań grotów: 1.

. granaty przeciwpancerne. wystającego z granatu ręcznego. W tym podrozdziale omówiono głównie granaty ręczne. używane przeciwko „sile żywej" i granaty przeznaczone do niszczenia celów specjalnych. stosowano je głównie podczas oblężeń. uzbrojony w zapalnik uderzeniowy. W wojnie rosyjsko-japońskiej. nastąpił renesans ich stosowania. Typowy model granatu z zapalnikiem czasowym (lontowym) z XVIII w. podczas ćwiczeń rzutu granatem ręcznym (po lewej). Granat „keczowy" . Rodzaje granatów (po prawej). Newburgh. zapalające i łzawiące (przeciwko demonstrantom). zapalnik czasowy pozwala na eksplozję granatu ręcznego po pewnej zwłoce. niezależnie od przeznaczenia. 91).W zastosowaniu granatów ręcznych wykorzystano od dawna znane zasady posługiwania się ręczną bronią rzutową.. Zapalniki (po prawe)]. oddziaływują na cel głównie mocą wybuchu bądź przy pomocy efektu kumulacyjnego (patrz s. używany w wojnie domowej w USA. Za optymalny moment zwłoki w eksplozji granatu. Granat ręczny. Zdetonowanie może nastąpić w różnorodny sposób. zapalnik uderzeniowy (wcześniej znany także jako zapalnik pistonowy). oddziaływujące na cel przy pomocy odłamków i fali uderzeniowej. w granacie ręcznym inicjuje wybuch w momencie zetknięcia się z powierzchnią. a w okresie od końca XVII w. gdy granat nie osiągnął celu. wprowadzone zostały do użytku we wszystkich armiach europejskich.. Współczesne granaty ręczne dzielą się na następujące rodzaje: 1. W XVIII w. należały do głównych środków walki piechoty. niezależnie od momentu uderzenia o powierzchnię. Rozdmuchuje tlący się koniec lontu w celu zapalenia konopnego lontu prochowego. B. (Kwatera Główna Waszyngtona. 2. Powoduje ją zapalnik czasowy lub uderzeniowy. granaty specjalne: dymne. 84 . 3. (po prawej) 1. przyjmuje się okres 4-5 sekund. Zalety użycia: nieprzyjaciel nie może ani uniknąć. Żelazny granat ręczny. ani leż odrzucie granatu nawet wówczas. a w czasie I wojny światowej. znaleziony w forcie Ticonderoga.granat ręczny ze statecznikiem. Granaty ręczne z XVIII-XIX w. w latach 1904-1905. Zwykłe granaty ręczne wykonywano z lanego żelaza i wyposażano w zapalniki czasowe. Granaty ręczne Grenadier pruski z XVTTI w. musi być najpierw doprowadzony do wywołania eksplozji. 2. przeważnie podczas zdobywania umocnień. do początków XIX w. Granaty ręczne były znane już w XVI w. Z uwagi na większe bezpieczeństwo przy użytkowaniu granatów zapalniki uderzeniowe znalazły szersze zastosowanie. granaty używane przeciwko „sile żywej". stan Nowy Jork. A.

. spłonki detonują­ cej i lontu. „bomba gwożdziowa".„rakieta tenisowa" (po prawej). . 3. francuska „bomba gwożdziowa" z lat 1914-15. grube gwoździe przymocowywano do materiału wybuchowego.. bądź w walkach ulicznych (c). burzący granat ręczny z 1914-15 r. Rzut następuje przeważnie ze stanowisk osłoniętych. 4. ręczne granaty zaczepne charakteryzują się niewielką strefą rażenia i mogą być stosowane przez żołnierzy nie mających osłony podczas wykonywania ataku. wykonany przez Francuzów w 1915 r. 1. B. Taktyka użycia (po prawej). Puszkę po tytoniu napełniano materiałem wybu­ chowym i przymocowywano do drewnianego trzon ka.„rakieta tenisowa" z początku 1915 r. Żołnierze walczący na frontach 1 wojny światowej szybko dostrzegli korzyści wyni­ kające ze stosowania granatów ręcznych w walkach pozycyjnych. Granaty ręczne często używane są w walkach pozycyjnych i w zamkniętych pomieszczeniach. W celu zwiększenia rażenia odłamkami dodawano grube pręty metalowe. niż wynosi maksymalny zasięg rzutu). W celu zwiększenia rażenia odłamkami dodawano odpadki żelaza. mogą niszczyć i ranić na większą odległość (większą nawet. 6. Całość przymocowana jest do drewnianego trzonka. na froncie zachodnim. Używa się ich w takich sytuacjach. ponieważ rzucający nie jest bezpośrednio narażony na ogień nieprzyjaciela. napełniany bawełną strzelniczą jako materiałem wybuchowym. brytyjski ręczny granat burzący z 1914—15 r. w Irlandii Północnej. np.Improwizowany granat ręczny . Składa się z niewielkiego ładunku wybuchowego. 5. niemiecki granat ręczny . Podstawowe rodzaje granatów ręcznych do niszczenia „siły żywej" (po prawej) A. Podczas detonacji w pomieszczeniach rozprzestrzeniają się śmiertelnie rażące odłamki i fala podwyższonego ciśnienia. ręczne granaty obronne. 2. którego zapalnik pobudzano przez zapalenie lontu. podczas alaku na bunkry (b). zwany „puszką marmolady". wytwarzana na początku lat siedemdziesiątych XX w. w okopach (a).. składa się z materiału wybuchowego i lontu zapalanego zapałką. Improwizowane granaty ręczne (po prawej). brytyjski granat ręczny.

Amerykański granat odłamkowy M 68. Elektryczny zapalnik uderzeniowy zaczyna działać 1-2 sekundy po rzucie. 2.Granaty ręczne Wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje zapalników uderzeniowych (po prawej): A. siła bezwładności powoduje uderzenie iglicy w detonator. Podczas uderzenia. b . granat ręczny z zapalnikiem ude­ rzeniowym o działaniu bezwład­ nościowym. 87). Nr 1MK1 bvł podobny. wyposażony w zapalnik ze zwłoką. wyposażonego w zapal­ nik bezwładnościowy o przesz­ kodę. i w stanie rozłożonym (2): a .muszą uderzyć czołem granatu o powierzchnię. Został opatentowany podczas amerykańskiej wojny domowej. z najnowocześniejszym zapalnikiem uderzeniowym. Kiedy zawodzi ten zapalnik. B.w odróżnieniu od zapalnika „ze zwłoką" .część wewnętrzna napełniona czarnym prochem. powodując zapalenie się prochu wypełniającego wnętrze granatu. Czeski granat ręczny RG-4. używany podczas 11 wojny światowej. nowoczesny granat zaczepny z zapalnikiem ze zwłoką.obie połowy zewnętrznego płaszcza. lecz różnił się dłuższym trzonkiem. Okazał się jednak niebezpieczny dla rzucających i z tego powodu był rzadko używany. d . Granat „Excelsior" (po prawej). zaczyna wówczas działać zapalnik pirotechniczny. posiadał zapalnik o działaniu natychmiastowym. podobny do granatu nr 2 (patrz str. Brytyjski granat ręczny nr 1K1K2 z lat 191)8-1915. c. posiada on iglicę bezwładnikową inicjującą eksplozję granatu w chwili zetknięcia się z powierzchnią. C. zapalnik o działaniu natychmiastowym. Francuski granat ręczny z 1915 r. 5. co najmniej jedna z 14 spłonek pistonowych ulegała zmiażdżeniu między zewnętrzną osłoną. a złączką i eksplodowała. 4. Granaty wyposażone w powyższe rodzaje zapalników . 86 . z zapalnikiem o działaniu bezwładnościowym. detonujący granat po 3-7 sekundach. Otwarta dźwignia bezpieczeństwa i mała chorągiewka na sznurku poprawiały dodatkowo „aerodynamikę" lotu. podczas uderzenia granatu ręcznego. Kształt gruszki zapewniał odpowiednie uderzenie o powierzchnię.złączka (jedna z ] 4 sztuk). 3. Na rysunku pokazany jest w gotowości do rzutu Cl). Granaty ręczne z zapalnikiem uderzeniowym używane przeciwko „sile żywej" (po prawej) 1. Wioski granat ręczny „SRC Modello 35".

ładunek wybuchowy. 1. żelazna skorupa odłamkowa. wyposażony w zapalnik ze zwłoką. sworzeń zabezpieczający 3. kula metalowa. lekka skorupa granatu z tworzywa sztucznego c. uwalniający ołowianą taśmę wokół zapalnika. a. iglica 87 . ładunek wybuchowy d. Brytyjski granat ręczny nr 69 (po prawej). Przed użyciem należało odkręcić kaptur zabezpieczający. (u góry i po prawej). Taśma. 2. Ciężka kula metalowa. do walk pozycyjnych (w okopach): Niemiecki granat ręczny w kształcie dysku (po prawej).Pociski m i o t a n e ręcznie Brytyjski granat ręczny nr 2Mk2 (zwany także granatem pistonowym Hale'a). dzięki czenru wierzchołki gwiazdy wprawiały się w ruch obrotowy. ładunek wybuchowy 6. wywoływała detonację niezależnie od kąta upadku granatu: Czeski granat ręczny RG 34 (po prawej). wkręcona zatyczka. z okresu T wojny światowej. ładunek wzmacniający bądź wzmacniacz zapłonu 5. Podczas uderzenia. cztcrbramienna gwiazda 5. zawleczka zabezpieczająca z uszkiem b. z okresu II wojny światowej.czarnego bakelitu. g. a następnie wykonać4 rzut przypominający miotanie dyskiem. Następowało wówczas zadziałanie zapalnika bezwładnościowego. taśma ołowiana g. detonator 7. obsada zapalnika e. Przed użyciem usuwa się uszko zabezpieczające. detonator 4. blokującą iglicę. c. detonator b. miał skorupę z tworzywa sztucznego . Iglica przemieszcza się do środka granatu uderzając w detonator. 1. Był wyposażony w pierwszy zapalnik o działaniu bezwładnoś­ ciowym. Przedstawione modele posiadały także krótsze rękojeści. e. cztery trzpienie 4. Ciężka. oddzielając się od granatu. Granat zaczepny. f. z 1914 r. umieszczona w zapalniku. Podczas lotu granatu siła odśrodkowa wyrzucała sworzeń zabezpieczający. Zapłon następuje podczas uderzenia granatu o powierzchnię: a. korpus granatu z blachy mosiężnej d. zawleczka zabezpieczająca 3. Współczesny granat z zapalnikiem o działaniu bezwładnościowym. Przed rzutem należało zdjąć kaptur i zawleczkę. r u c h o m a iglica sprężyna zabezpieczająca ładunek wybuchowy żelazna skorupa odłamkowa detonator. zamontowana na przodzie oraz lotki stabilizacyjne rozwijające się w locie zapewniały czołowe uderzenie granatu. zawleczka f. następowała detonacja spłonki. powodująca wybuch granatu. zdejmując przy tym 7 korpusu granatu metalowy pierścień. Jednocześnie usuwa się zawleczkę zabezpieczającą. Po zetknięciu się. wyciągała podczas rzutu zawleczkę i uderzała w zapalnik. zawleczka podtrzymywująca kaptur 2. siła bezwładności kierowała tylną część spłonki detonatora ku jednemu z wierz­ chołków gwiazdy.

Użycie granatu ręcznego nr 36 (po prawej). jest odrzucany. 36. / okresu TI wojny światowej. Radziecki granat zaczepny KG-42. Kiedy granat opuści rękę rzucającego. 5. i. przed użyciem. Mechanizm zapalania rozpoczyna działanie w chwili opuszczenia przez granat ręki rzucającego. W korpusie granatu znajdował się zwój drutu. Sprężyna powoduje uderzenie iglicy w masę zapalającą i następuje spalanie się masy opóźniającej (4 sekundy). wz. ze specyficznym mechanizmem uderzeniowym. kabłąk bezpieczeństwa. Jedna z wielu konstrukcji zaopatrzona w kabłąkowaty uchwyt (patrz niżej: granat nr. Granat obronny skonstruowany przez Amerykanów. by jego ręka mocno naciskała na kabłąk bezpieczeństwa i następnie wyciąga uszko zawleczki. z okresu II wojny światowej. b. zwany "ananasem".Granaty ręczne Granaty ręczne z zapalnikiem czasowym do zwalczania „siły żywej" (po prawej) 1. Amerykański granat ręczny Mk2. Niemiecki granat ręczny. 2. Korpus odlewano z żeliwa. skorupa ładunek wybuchowy iglica ze sprężyną masa zapalająca korek zawleczka z uszkiem kabłąk bezpieczeństwa detonator masa opóźniająca. pod wpływem działania sprężyny iglicy uderzeniowej. d. zwiększający siłę jego rażenia granatu. 2. z okresu II wojny światowej. będący ulepszoną wersją brytyjskiej „bomby o d ł a m k o w e j . g. 8. 3. wz. w kształcie jaja z zapalnikiem pirotechnicznym. Brytyjski granat ręczny L2A. c. 1914/30. Radziecki granat ręczny. 93 z okresu 11 wojny światowej. używany obecnie w armii brytyjskiej do zwalczania „siły żywej". Ręczny granat odłamkowy nr 36 (poniżej). e. wystającą z rączki. Francuski granat zaczepny OF. uruchamianym przez długą dźwignię. wprowadzony do użytku przez Brytyjczyków w 1915 r. Działa podobnie jak niemiecki trzonkowy granat ręczny (patrz str. rzucając)' obejmuje granat tak. 6. lecący granat. skonstruowany w CHRL. używany w wojnie wietnamskiej przez partyzantów z Frontu Wyzwolenia Wietnamu Północnego. . najmniejszy obecnie granat wytwarzany na świecie. używany jeszcze w niektórych armiach Europy Środkowowschodniej. z zapalnikiem czasowym. i. 89). Trzonkowy granat odłamkowy. Holenderski "najmniejszy granat ręczny" V 40. 4. Sposób trzymania granatu znalazł licznych naśladowców: 1. „bomba odłamkowa"). n. a części składowe wykonywano z mosiądzu lub ze stopów cynku: a. 7. W okresie I wojny światowej znany był jako „bomba odłamkowa".

W skorupę odłamkową z tworzywa sztucznego wtopiono około 5700 stalowych kulek (3). nawleczonej na sznurek wewnątrz trzonka. który detonował po 4-5 sekundach. b. Rzucający trzymał opaskę skórzaną założoną na rękę. aktywizujące w ostatnim momencie zapalnik czasowy. pokrywa gałka porcelanowa sznur naciągający trzonek drewniany zapalnik tarciowy (cierny) t f. Posiada szczególne urządzenie. Używany jest jako granat zaczepny (1). 97.Pociski miotane ręcznie Niemiecki trzonkowy granat ręczny (powyżej i po prawej) Podczas obu wojen światowych. z pirotechnicznym zapalnikiem czasowym. z okresu II wojny światowej (po prawej). Japoński granat ręczny wz. spłonka (detonator) . odkręcano pokrywę co powodowało zwolnienie gałki porcelanowej. dokonano niewielkich zmian w jego konstrukcji. e. bądź . 88). wystającej u góry granatu. po czym metalowe zabezpieczenie kapiszonu (b) spadało z zawleczki. Zapalała się masa opóźniająca.jako granat obronny. Opóźnienie detonacji wynosiło 4-5 sekund: a. Jest to granat zaczepny. ładunek wybuchowy i. Na haczyku opaski zawieszał on węzełek druciany zapalnika pirotechnicznego (ciernego). z 1915 r. puszka blaszana. Funkcjonuje podobnie jak granat odłamkowy nr 36 (patrz str. Przed użyciem.po nałożeniu skorupy odłamkowej (2) . 89 . bezpośrednio przed użyciem wyciągano pierścień (a). Nowoczesny niemiecki granat roczny DM 51 (po prawej). a rzucający uderzał trzonem granatu o twarde podłoże (po prawej) i natychmiast odrzucał granat. c. masa opóźniająca . ale charakteryzuje się nowocześniejszymi rozwiązaniami. d. Szarpnięcie wywołane podczas rzutu granatem uruchamiało zapalnik czasowy. Francuski granat ręczny „bransoletka" (po prawej).

które wysadzi górną pokrywę granatu (c). napełniony białym fosforem. 87). dzięki czemu ładunek fosforowy (4). W granatach drugiego typu. kiedy osłona korpusu granatu ulegnie rozbiciu podczas uderzenia. b. to ładunek fosforowy za­ pala się dopiero wówczas. Zwłoka trwa ok.1A2.. z zapalnikiem czasowym. napełniany fosforem. amerykański ręczny granat zapalający TI 13 AN-M14 z lat sześćdziesiątych. łzawiące i zapalające (po prawej): a. tak długo. który podczas detonacji ulega procesowi rozkładu.Granaty ręczne Ręczne granaty dymne i gazowe. 8-12 sekund. Zapala się wówczas. jak brytyjski granat ręczny nr 69 (patrz str. Najbardziej rozpowszechnionym granatem ręcznym tego rodzaju jest granat napełniony Diałym fosforem (b). c. Amerykański ręczny granat dymny CS M 54 (po prawej i poniżej). brytyjski ręczny granat nr 80 dymnó-zapalający. Posiadał taki sam zapalnik ze zwłoką (1). Granat ten cechuje powolne spalanie ładunlcu. należy do pierwszego rodzaju. 77. niemiecki ręczny granat zapalająco-oślepiający DM 19. uzyskiwał dopływ tlenu i zapalał się. podczas uśmierzania rozruchów w Irlandii Północnej. podczas detonacji następuje rozkład ładunków na składniki aktywne. używany w latach siedemdziesiątych. używane są w celu osłony ruchu wojsk. Służył do niszczenia pojazdów i sprzętu. przez 15-35 sekund wydziela się gaz łzawiący. d. aż w wyniku palącego się materiału palnemu i mieszance chemicznej (b). Następnie. posiada zapalnik czasowy. Znajduje się jeszcze w użyciu. 90 . z okresu II wojny światowej (po prawej i poniżej). Ładunek spalał się w ciągu 30—40 sekund. ogień i falę ciśnienia. z zapalnikiem czasowym. a fosfor ulegał spaleniu w ciągu minuty i Ręczne granaty dymne. brytyjski granat ręczny CST.wydziciając dym. zostanie wytworzone takie ciśnienie. dzielą się na dwa podstawowe rodzaje. Tworzył się natychmiast gęsty obłok dymu. Granaty ręczne pierwszego rodzaju. Brytyjski granat ręczny nr. używa­ ny w Bundeswenrze. Wprawdzie mechanizm zapłonowy urucha­ miany jest przez zapalnik che­ miczny. kiedy zwolniony jest uchwyt bezpieczeństwa (a). Ładunki tych granatów podczas detonacji wytwarzają obłok (a) dymu bądź gaz łzawiący. a ładunek zetknie się z tlenem. wydzielając wysoką temperaturę. ale uważany jest już za granat przestarzały. Detonator (2) niszczył ocynkowany korpus blaszany (3).

z początkowego okresu D wojny światowej. W czasie lotu odrzucane są sworznie zabezpieczające. z okresu 11 wojny światowej. znany także jako „bomba klejowa". a stateczniki rozkładały. rzucane były przeważnie pod układ jezdny (a). Podczas rzutu kaptur zsuwał się. umożliwiając uderzenie granatu czołem w cel. 3 z okresu I[ wojny światowej (po prawej). Granat przylepiał się do czołgu i detonował po 5 sekundach. sprężyna wypycha cylindryczny. W celu zapewnienia statecznego lotu granatu i uzyskania celności rzutu.Pociski miotane ręcznie Ręczne granaty przeciwpancerne (po prawej). Pierwsze granaty tego typu. Posiadał ładunek kumulacyjny z zapalnikiem kontaktowym. Brytyjski granat ręczny nr 74 (ST). Radziecki granat przeciwpancerny RPG-43 (poprawej). Przed użyciem zdejmowano obie połkuliste osłony. i przenoszona jest na wkładkę miedzianą. która przebija nawet grubą płytę pancerną (ii). granat miał tzw. Kulisty ładunek wybuchowy (2) pokrywano środkiem klejącym o duże] przylepności. Rzucający dołączał rękojeść. zakończone blaszanym kapturkiem. Ładunki kumulacyjne granatów przeciwpancernych z okresu II wojny światowej. wz. spełniające funkcję stateczników. Niemiecka mina ręcznie miotana (L). bądź na wieżę czołgu (b). 91 . wyciągający dwa paski materiału. z okresu II wojny światowej. Podczas rzutu. wyciągał zawleczkę i rzucał granat. miał cztery stateczniki z płótna. Granat transportowano w skorupie (1). co umożliwia zadziałanie w wyniku uderzenia zapalnika bezwładnościowego. Japoński ręczny granat irzeciwpancerny. len trzonkowy granat ręczny z ładunkiem kumulacyjnym. Był używany jeszcze podczas wojny arabsko-izraelskiej w 1973 r. blaszany „spadochron hamulcowy". Energia wytwarzana podczas eksplozji ładunku kumulacyjnego jest skupiana poprzez wydrążenie stożkowe (i). ogon konopny (po prawej). przebijały także pancerz wieży i kadłub (b). dzięki fali uderzeniowej wydzielanej podczas eksplozji ładunku.

Omówimy także bronie palne. Ta grupa. zajmiemy się urządzeniami umożliwiającymi miotanie pocisków.samopowtarzalną strzelbę śrutową (z prawej. Do miotania pocisków wykorzystuje się tu energię gazów. gdzie w broni kumulowana jest energia • inaczej niż miało to miejsce w np. Podręcznika Wyszkolenia Strzeleckiego Armii Brytyjskiej z 1931 r. w której do miotania pocisku używa się sprężonego powietrza. Ich konstrukcja jednak umożliwia obsługiwanie przez jedną osobę. . Będą to zarówno prymitywne dmuchawki. pochodzą /. by mogła być obsługiwana przez jednego człowieka. Chodzi tu o broń przeciwpancerną w postaci ręcznych granatników ppanc. chociaż nigdy nie stanowiły one skutecznej broni. użytą do naciągnięcia cięciwy. Broń tego typu wykorzystuje pośrednio energię mięśni. Następnie przejdziemy do strzeleckiej broni palnej. Dwóch Ajnów (lud zamieszkujący północne części laponii) uzbrojonych w jednq z najstarszych broni miotających: łuk i broń najnowszej generacji . dalej). jak i znacznie bardziej skomplikowane wiatrówki. tak zbudowanej. Rozpoczniemy od łuków i kusz. zwanych prochami. które ze względu na kaliber należałoby zaliczyć do artylerii. Mamy tu zatem do czynienia z przypadkiem. powstających w wyniku szybkiego spalania miotających materiałów wybuchowych. tj. a tym samym napięcia łuku (łęczyska). nazywanymi ogólnie bronią miotającą. 92 Ilustracje (po prawej). nie mieszczące się w pojęciu typowej broni strzeleckiej. Jednocześnie zakres tematyczny ograniczymy do broni indywidualnej. została podzielona według różnic w funkcjonowaniu mechanizmów broni. W dalszej kolejności. co pokrywa się również z historycznymi okresami w jej rozwoju. omówimy brori pneumatyczną.Rozdział trzeci INDYWIDUALNA BROŃ MIOTAJĄCA W rozdziale tym. miotaczach oszczepów.

.

o podwójnie podgiętych ramionach d. 4. broń miotającą napinaną i zwalnianą bezpośrednio ręką. Pogrupowano je w zależności od konstrukcji łęczyska. albo częściej. pokazuje. asymetryczny e. która leci dalej i szybciej. Łuk kompozytowy. która gromadzi. to proste urządzenie było najlepszym rozwiązaniem. róg). a potem gwałtownie wyzwala energię. używa się też terminu „łuk złożony" w odniesieniu do l u k ó w 3 i 4.. trapezowy Porównanie wymiarów (poniżej Rysunek z XVI w. na końcach obu ramion. celności i szybkostrzelności. Siodełko strzały 4. prosty o podgiętych ramionach c. Łęczysko klejone 7 trzech podstawowych warstw różnych materiałów. Przedstawimy najpierw łuki. strona łęczyska znajdująca się od łucznika napinającego łuk. Majdan 5. Łuk dwuwarstwowy. ł ę c z y s k o 3. mogą mieć różne kształty. Brzusiec. Łuki. Czasem są to ozdobne rogowe nakładki osadzone na końcach ramion tuku. które tu pominiemy. Łuk laminowany. uzbrojony w łuk o wymiarach większych niż wzrost człowieka. Dolne ramię 6.Łuki Luk jest rodzajem sprężyny. zwykle drewna. albo wielowarstwowy . zwykle z jednego gatunku drewna.łęczysko wykonane z co najmniej trzech klejonych warstw podobnego materiału. jak niewielki może byćtuk. zwykle drewna. Górne ramię 3. 1. strona łęczyska zwrócona ku celowi. Do czasu wynalezienia i udoskonalenia broni palnej. a. Cięciwa 7. Kształty łuków (po prawej). tj. 8. w celu zwiększenia sprężystości. Grzbiet. pod względem zasięgu. 2. np. W literaturze przedmiotu. 2. Dla porównania. 94 . Łuk prosty. rogu i ścięgien. naciąganej ręką łucznika. Gryf (zaczep. Puszczona cięciwa przekazuje zgromadzoną w łęczysku energię strzale. Istnieje wiele innych jeszcze podziałów. w kształcie litery „B" f. prosty b. niż jakikolwiek pocisk rzucony ręką. o czterokrotnie podgiętych ramionach g. służący do zakładania cięciwy. na rysunku obok. wojownik z plemienia Weddów. zamieszkującego Cejlon. przedstawiający tatarskiego łucznika. Dokonuje się tego za pomocą cięciwy. innego gatunku drewna. trójkątny h. ścięgien zwierzęcych. Typowe konstrukcje łęczyska (powyżej) wykonane z jednorodnego materiału. Główne części łuku: 1. łęczysko z nałożoną na grzbiet warstwą elastyczniejszego materiału.

Pierwotny sposób. Jeździec tatarski (po lewej). b. Wykonane ze skóry jelenia. Z użyciem specjalnego pierścienia (zekier). od wpływów atmosferycznych. przez prawe ramię przewieszone tubie z kompozytowym lukiem refleksyjnym. że na łuki o dużej długości cięciwę zakładano stojąc: łucznik opierał jeden koniec łuku o ziemię i zginał łęczysko ręką i kolanem wykorzystując przy tym ciężar ciała. 2. chroniący go np. Pierścień łucznika wykonany z kory.-Wsch. połączono w jedną calośc by zachować odpowiednią elastyczność' cięciwy. składającej się z podłużnych włókien oplecionych gęsto nicią. Chińska cięciwa stosov\ ana w łuku do miotania kamieni. Japoński kołczan skórzany ze złoconymi okuciami. c. pokazano. Tu. Łubie/tworzące komplet z kołczanem. fragment chińskiej cięciwy.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Zakładanie cięciwy. Turecka cięciwa jedwabna. służąca do precyzyjnego prowadzenia strzały. Zekier. Dwa lub trzy palce ciągną za cięciwę. konopie czy jedwab oraz ścięgna i jelita.Na fragmencie rysunku z greckiej wazy (poniżej). chroniący kciuk ręki naciągającej cięciwę. Na ilustracjach (po prawej). na końcach pętle ze ścięgien. Przyginając lęczysko pomaga sobie nogami. a.specjalny pojemnik do przenoszenia łuku. takie jak len. 95 . Poniżej szczegóły zekiera wykonanego z obsydianu w Indiach. b. d. Holandia. kołczan . widzimy scytyjskiego łucznika zakładającego cięciwę na krótki łuk z kompozytowym łęczyskiem. pokazano trzy nietypowe rozwiązania. Azji: dwa palce ciągnące za cięciwę podtrzymują jednocześnie strzałę. można go stosować tylko przy relatywnie słabym łęczysku. Do wykonania cieciw stosowano włókna roślinne. Nazywa się go czasem „potrójnym'. d. U prawego boku kołczan. Najczęściej stosowane metody napinania ł u k u (po prawej): a. 1. c. między nimi trzyma się strzałę. Wykonany z kości słoniowej. Krótkie. XVI w. pierścień na kciuk. pochodzi z jednej z wysp u wybrzeży Queensland w Australii. Cięciwy (po prawej). od Turcji po Chiny i Koreę. 3. Stosowany prawie w całej Azji. dość' sztywne odcinki.pojemnik na strzały. Ekwipunek łucznika (po prawej) Zwykłymi jego elementami było łubie . nazywano sajdakiem. podkładka przywiązywana rzemykiem na lewy nadgarstek. Łubie połączone z kołczanem północnoamerykańskich Indian. Sposób stosowany w Ameryce Północnej i Płd. specjalny pierścień (zekier). Sposóo używany w Europie od czasów Średniowiecza oraz w Afryce i Azji. Wykonana z dwu kawałków drewna i sznurka.

łęczysko nie napięte* 2. pokazany z boku (2a) i od strony grzbietu (2b). 96 . Chociaż robiono je z nietrwałego materiału. Łuk pochodzący z Kenii i sposób jego użycia. Chociaż większość malowideł przedstawia sceny myśliwskie. Szczegóły kieszonki na podwójnej (6a) i pojedynczej (6b) cięciwie. nomadów zamieszkujących Tanzanię.zaletami. Szczegół (poniżej) ukazuje łucznika tuz przed napięciem luku. Łuk plemienia Hadza. zapasowe strzały trzyma w lewej dłoni. Birmański łuk do miotania kamieni. Łuk o płaskim łęczysku.e. dlatego ten typ łuku był rzadko wykorzystywany w boju. Łuk dębowy. to można wskazać również sceny bitewne (po prawej. jakim jest drewno. używanej już przed 10 000-5 000 lat. używane głownie do polowań. 1. Jeden z najskuteczniejszych współczesnych łuków prostych. Wykonany z drewna akacjowego. 5.e. ok. trzymającej równocześnie łęczysko. lekkością i szybkostrzelnością . 6000 lat pJi. w Danii.Łuki proste Łuki proste mają łęczysko wykonane z jednorodnego materiału. zwykle drewna. długi łuk angielski z okresu Średniowiecza.widok od strony brzuśca. Łuki współczesne (powyżej).n. bez cięciwy.e. By móc wystrzeliwać kamienie zastosowano niezwykłą kon­ strukcję cięciwy ze specjalną kieszonką. 2000-1500 lat p. Szczytowym osiągnięciem w historii łuku był długi łuk angielski.n. 4. niektóre znaleziska zachowały się w wyjątkowo dobrym stanie. asymetryczne. Nienapięty. Dla porównania. la . fragment pochodzący z Castellon w Hiszpanii). 6. które przynajmniej w otwartym polu stawiały go znacznie wyżej od kuszy. Egipski łuk z czasów Nowego Państwa. Datowany na koniec epoki kamiennej. 3. znanym przedstawieniem tej broni. Łuki prehistoryczne i starożytne (powyżej).widok z boku. z osobnym majdanem (uchwytem). do jego napięcia potrzeba przyłożyć siłę rzędu 530 N. Kamienne pociski mają w porównaniu do strzał niewielką skuteczność rażenia. 1400 rok p. charakteryzujący się skutecznością rażenia i zasięgiem porównywalnym z kuszą. Prehistoria łuku. Ib . Malowidła jaskiniowe są najstarszym.) ocalały w bagnie pod Holmcgaard. Łęczysko podwójnie wygięte. z Afryki i Azji. ukazane z boku. Znaleziony w torfowisku koło Viborga w Danii. pochodzący z późnego mezolitu (ok. Łęczysko bambusowe. a przewyższający ją prostotą. wymagał siły naciągu rzędu 356 N.

Od XIV do XVI w. 7. pokazuje rogowe zaczepy. wykształcony w Średniowieczu na terenie Walii i Anglii. Zewnętrzną część. po rannej mszy. częściowo owinięty tkanymi taśmami. w wypadku jego braku używano wiązu.równała się połowie długości łuku. Usiłował on popierać łucznictwo. podwójnie wygiętym łęczyskiem. wyparły one całkowicie inne typy łuków. 3. Łuk plemienia Madok. uzbrojony w łuk prosty.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Łucznik angielski (powyżej). który zatonął w 1545 r. tj. tylko nieliczni nosili uzbrojenie ochronne. wydobyty z wraku okrętu „Mary Kosę". Malowany. jaką odgrywali łucznicy w wojskach angielskich. Długi łuk angielski. 97 . na które nakładano cięciwę. uznawano ich za najniżej stojących w hierarchii. Kysunek na podstawie akwareli Johna Withea. Długość" luku była w przybliżeniu równa wzrostowi łucznika. że tuk był bronią tanią i niezwykle skuteczną. zwężające się i twardniejące ku brzuścowi. Szczegół (b). Łuk używany w bitwie pod Flodden. Pomimo istotnej roli. że każdy dorosły mężczyzna w Królestwie ma posiadać łuk i odbywać co niedzielę. Zdobiony ornamentem geometrycznym. Luki proste były stosowane na całym kontynencie amerykańskim. w 1513 r. Łęczysko spłaszczone.. odpowiednie ćwiczenia. Najlepszym materiałem na łęczysko był cis. 6. W tym celu wydał dekrety stanowiące. w trakcie ćwiczeń łuczniczych. Pomimo. Henryk VIII. Długi łuk angielski z założoną cięciwą. to drogę torowała sobie już wówczas broń palna. Indianin z plemion zamieszkujących Florydę. Rysunek. 4. 2. wobec dostatku doskonałych gatunków drzew. Pochodzi z Oklahomy.rym terminem określacie luk prosty. w XTV i XV w. Pochodzi z Południowej Dakoty. t u k i północnoamerykańskie (powyżej). Długi łuk angielski . a długość strzały . tworzyły miękkie zewnętrzne słoje. silnie zwężony majdan. 5. był bronią wojskową. król Anglii (powyżej). będące tradycyjną umiejętnością na Wyspach Brytyjskich. 1. od strony spłaszczonego grzbietu łuku. Szczegół przekroju poprzecznego łęczyska (a). będący ilusrraqą bitwy pod Shrewsburg w 1403 r. Łuk plemienia Siuksów. widoczny z boku. Na wschodzie. uczestnika ekspedycji kolonizacyjnej Ralegha z 1580 r. w okresie największych sukcesów tej broni. ukazuje w jaki sposób układały się słoje.

Łuki laminowane i dwuwarstwowe
Łuki laminowane wykonywane są przez połączenie, przynajmniej trzech warstw, identycznego materiału. Niekiedy, zwyczajny prosty łuk bywa wzmacniany przez nałożenie dodatkowej warstwy od strony grzbietu, zwykle jako materiału, używa się ścięgien zwierzęcych. Pozwala to zwiększyć sprężystość łęczyska. Nałożona warstwa może być mocowana przez oplot albo przyklejona, co jest znacznie lepszym rozwiązaniem.
Indianin z plemion prerii (po lewej), zamieszkujących zachód Ameryki Pin., uzbrojony w warstwowy łuk i włócznię.

Japoński łuk asymetryczny (powyżej). Rysunek na podstawie uzbrojenia ochronnego wystawionego na wystawie w Muzeum Alberta i Wiktorii w Londynie. W lewej ręce, łuk typu shtge-to-yumi - jego łęczysko sklejono z warstw tego samego gatunku drewna, oplatano ratanem i pokrywano laką. Tego rodzaju tuki uznawano za broń godną szlachcica. Często, posługiwano się nim siedząc na koniu,

pomimo tak znacznej długości. Zwraca uwagę niskie położenie majdanu. Zarówno warstwowy łuk shige-lo-yumi, jak i prosty luk marnki, miały podobne kształty i rozmiary. Rysunek (b), pokazuje kształty i proporcje łęczyska przy napiętej cięciwie. Zwraca uwagę dalekie odciągnięcie cięciwy, odpowiednio do tego strzały były długie i ciężkie, co czyniło ich działanie wysoce skutecznym.

Północnoamerykańskie łuki dwuwarstwowe (powyżej) 1. Łuk o spłaszczonym łęczysku z północnozachodniej Kalifornii, nazywany też łukiem typu Yurok Hupa. Z drewna cisowego, grzbiet oklejony ścięgnami, malowany w geometryczne wzory. Pokazany od strony grzbietu, cięciwa nie nałożona. 2. Łuk Indian z Zachodu, pokazany z boku. Łęczysko wykonane z kawałków rogu, połączonych oplotem ze ścięgien zwierzęcych.

3. Łuk Eskimosów z łęczyskicm drewnianym, wzmocnionym przez nałożenie na grzbiet warstwy ścięgien, mocowanej oplotem, a) - grzbiet, b) - widok z Doku. 4. Łuk Eskimosów, o złożonej budowie łęczyska, wykonanego z 3 kawałków rogu renifera pokrytych warstwą ścięgien na grzbiecie.

98

Łuki kompozytowe
Łuki kompozytowe powstają z połączenia co najmniej trzech różnych materiałów, dobranych w taki sposób, by zwiększyła się ich wypadkowa sprężystość. Najlepsze łuki kompozytowe powstawały w Turcji. Tradycyjnie wykonywano je z warstwy odpowiedniego drewna oklejonego rogiem i ścięgnami. Współczesne łuki sportowe mają kompozytowe łęczyska z wielu warstw tworzyw sztucznych, wzmacnianych włóknem szklanym oraz włóknami węglowymi. Nie wchodzą one jednak w zakres niniejszego opracowania.
Tureckie łuki refleksyjne, z łęczyskami o kompozytowej konstrukcji, były najbardziej skuteczną indywidualna bronią miotającą, jaką znano do początków naszego stulecia. Schemat (po lewej), przedstawia kształty takiego łuku w 3 fazach: (A) łuk napięty, (B) łuk z założoną cięciwą, (C) łuk po zdjęciu cięciwy. Kształt, będący wynikiem wielowiekowych doświadczeń, pozwalał na możliwie najlepsze wykorzystanie sprężystości użytych do budowy łęczyska materiałów.

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

Elementy używane do budowy łęczyska łuku refleksyjnego (powyżej). Do drewnianego rdzenia (b) przyklejano od strony brzuśca warstwę rogu (a), od strony grzbietu oklejano rdzeń ścięgnami (c). Sam rdzeń wykonywano z trzech kawałków drewna (d, e). Grzbiet luku pokrywano korą brzozową lub obciągano skóra, po czym malowano.

1. Turecki łuk refleksyjny z XIX w. Lęczysko kompozytowe, malowane purpurą, ze złoceniami na końcach. Cięciwa jedwabna z pętelkami ze ścięgien. Próby wykazały, że tego rodzaju łuk przewyższał wszystkie inne znane typy. Sir Ralph Payne-Gallwey, autorytet w tej dziedzinie, podaje, że maksymalny zasięg strzały o specjalnej konstrukcji wynosił ponad 600 m, a zwykłej strzały bojowej ok. 400 m.

2. Kompozytowy łuk baszkirski, Pochodzi z Baszkirii, azjatyckiej części b. ZSRR, gdzie wykształciły się własne tradycje budowy łuków. Łęczyska z rdzeniem drewnianym, od strony brzuśca nakładki rogowe, od grzbietu warstwa ścięgien — obydwie mocowane oplotem. Pokazano widok boczny, z założona cięciwą (a) i bez cięciwy (b).

Łuki indyjskie (powyżej) 3. Łuk o łęczysku wykutym ze sprężystej stali, Indie Północne. Jeszcze przed przybyciem Europejczyków umiano tu wytwarzać choć w niewielkich ilościach, wysokogatunkowe stale. Czasem wytwarzano /. niej łuki, naśladujące kształtem znane, również w tym kraju, łuki refleksyjne. Pokazany egzemplarz to najprawdopodobniej broń myśliwska, wykonana w XIX w.

4. Łuk kompozytowy z północnych Indii, lęczysko z rdzeniem drewnianym, od brzuśca warstwa rogowa, grzbiet ze ścięgien, całość lakierowana. Tego rodzaju łuków używano na terenie Indii nawet po rozpowszechnieniu się broni palnej. Obok łucznik, posługujący się takim łukiem.

99

Strzały
Strzała jest bardzo skutecznym rodzajem pocisku. Zasięgiem przewyższa miotany ręcznie oszczep czy dziryt. Ze względu na małe rozmiary i ciężar, m o ż n a nosić ze sobą spory zapas strzał. Mimo pozornej prostoty konstrukcji, w y m a g a wysokiej precyzji wykonania. Jej masa i wymiary muszą być dostosowane do łuku, z którego będzie wystrzelona. Drzewce musi być proste i mieć odpowiednio dobrane lotki zapewniające stabilizaq'ę lotu. Musi ono być w y k o n a n e ze sprężystego materiału, a konstrukcja grotu winna odpowiadać rodzajowi celu, by zapewnić największą skuteczność rażenia.
Części typowej strzały (po lewej) a. grot (żeleice) b. tuleja, albo trzpień grotu z owijką c. promień (drzewce, brzechwa) d. pierzysko (lotki) e. owijka f. osada. Niektóre typy strzał nie mają odrębnego grotu, jego rolę spełnia zaostrzone drzewce. Znane są również strzały bez upierzenia, jednak mają ograniczony zasięg i celność.

Kształty grotów (po lewej) Pokazano tu najczęściej występujące rodzaje grotów, które pojawiły się już w epoce kamiennej. Większość" z nich była nadal stosowana, choć zaczęto produkować je z metalu: a. romboidalny b. liściasty c. trójkątny d. z zadziorami e. rozwidlony f. dłutowaty.

Osada (po lewej) Jej rolą, jest utrzymanie strzały na cięciwie do momentu całkowitego przekazania przez nią energii napiętego i zwolnionego łęczyska. Może to być zwykła szczelina wycięta w drzewcu (1). Niektóre strzały, np. tureckie, miały osobno nakładaną osadę. Wykonywano ją 7 rogu i miała sprężyste ramiona (2).

Sposób mocowania grotu (po lewej). Najczęściej stosowane połączenia: 1. Najprostsze kamienne groty liściaste osadzano w rozszczepionej końcówce drzewca. Dla wzmocnienia, połączenie oplatano nicią, łykiem itp. 2. Bardziej rozwinięte formy grotów kamiennych miały często dodatkowe zadziory, wzmacniające opisane wyżej połączenie. 3. Długi trzpień japońskiego grotu stalowego wciskano w miękki rdzeń drzewca - sposób stosowany także w innych częściach świata. 4. W okolicach, gdzie stosowano drzewce z litego drewna, wykształcił się grot z tuleją, zwykle zwijaną. Koniec drzewca mógł być w nią wklejony lub czasem przybijany gwoździkiem. Tego typu strzał, używano np. w średniowiecznej Europie.

100

Pierzysko (po lewej), pełni funkqę stabilizatora lotu : a. niektóre strzały, np. używane przez Buszmenów zamieszkujących Południową Afrykę, nie mają lotek; b, c, d. lotki (wykonane z piór ptasich lub innego materiału) mocowane są po dwie, trzy lub cztery. Niekiedy jedna z lotek, barwiona jest po to, by zawsze zachować jednakowe położenie zakładanej na cięciwę strzały; e. niektóre strzały tureckie, służące do ćwiczeń, miały lotki spiralne; f. lotki najczęściej mocowano oplatając końcówki rozszczepionego pióra nicią. Połączenie czasem wzmacniano klejem, którym smarowano przestrzenie między lotkami.

Paradoks łucznika (powyżej). Ze względu na przedstawione tu zjawisko, niezwykłej wagi nabiera dobór właściwej sprężystości drzewca strzały. 1. Tuż po zwolnieniu cięciwy, linia będąca przedłużeniem strzały, nie pokrywa się z torem lotu. 2. W momencie zwolnienia cięciwy bezwładność grotu i stopki powodują wygięcie się drzewca. Jeśli ma ono odpowiednią sprężystość, to strzała lecieć będzie po właściwym torze.

3. Jeśli jednak drzewce jest zbyt sztywne, strzała zboczy z linii celowania. 4. Przy zbyt sprężystym drzewcu, zacznie ona drgać, co wywoła zaburzenia lotu.

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

a. strzała z Północnych Indii, o czterech lotkach, z wydłużonym grotem, o sześciobocznym przekroju poprzecznym, zaprojektowanym z myślą o przebijaniu oczek kolczugi. Malowana w różnokolorowe wzory; b. japońska strzała, z malowanym na czerwono drzewcu i rozwidlonym grocie stalowym; c. strzała-amulet plemienia Siuksów, pokryta wzorami geometrycznymi o znaczeniu rytualnym.

Strzały (powyżej)

Groty strzał (powyżej). Pokazano tu rozmaite groty strzał, z różnych okresów i rejonów świata. Zgrupowano je wg materiału, z jakiego zostały wykonane oraz pod względem różnic kształtu. Szczegóły dotyczące miejsca powstania podano poniżej. Groty krzemienne: 1, 7. Anglia 2, Egipt 3, 4. Francja 5, 6.Północna Irlandia 8, 9. Dania

10. Szwecja, małe ostrza krzemienne osadzone w kościanym promieniu 11. Grot Eskimosów Pozostałe groty niemetalowe 12. Grot kościany Eskimosów 13. Północno-zachodnie wybrzeże Ameryki Północnej, z kłów zwierzęcych 14-17. Północna Ameryka, obsydian 18-21. Północna Ameryka, kamienne 22. Północna Ameryka, skamieniałe drewno

Groty metalowe 23. Asyria, brąz 24. Grot scytyjski, brąz 25. Luristan, prowincja staroperska, brąz 26. Mezopotamia, brąz 27-33. średniowieczna Europa, żelazo 34-37. Japonia, stal 38. Kaszmir, stal

Grot japońskiej strzały wotywnej (powyżej), wykuty ze stali. Ażurowany ornament wycięty piłką, daje się odczytać jako poemat o gradobiciu. Groty tego rodzaju nie byty przeznaczone do strzelania: osadzano je na strzałach ofiarowywanych jako wota.

101

Kusze
Kusza jest bronią miotającą. Składa się z łuku u m o c o w a n e g o do łoża, którego konstrukcja umożliwia trzymanie napiętej cięciwy bez wysiłku użytkownika. Łoże, pozwala na zastosowanie urządzenia mechanicznego do napinania łuku, jak i urządzenia spustowego. W efekcie, uzyskuje się celną i groźną broń, której obsługa nie wymagała długiego treningu, koniecznego do osiągnięcia dobrych rezultatów. Kusze różnią, się sposobami napinania, materiałami użytymi na łęczysko, urządzeniami spustowymi, rodzajem miotanych pocisków i wreszcie przeznaczeniem. Jako broń wojskowa, kusze zaczęły wychodzić z użycia ok. 1550 r., niemniej używano ich nadal do p o l o w a ń i strzelania tarczowego. Dziś przeżywają swoisty renesans jako broń do polowań podwodnych i sporadycznie do działań speqalnych.
Części k u s z y ( W Polsce, u ż y w a n o r ó w n i e ż nazwy samostrzał) a. kolba b . łoże c. dźwignia spustowa d. orzech e. b r u z d a f. c i ę c i w a g. antaba h. łęczysko albo łuk i. s t r z e m i ę

m. grot
P o s ł u g i w a n i e się k u s z ą ( p o prawej). W s t o s u n k u d o ł u k u , występują z n a c z n e r ó ż n i c e : 1. N a c i ą g a n i e . W n a j p r o s t s z y c h (i najwcześniejszych), k u s z a c h cięciwę n a p i n a n o r ę k o m a , t a k by z a c z e p i ć ją o o r z e c h ( p o r ó w n a j szczegóły o b o k ) . P o j a w i e n i e się m e c h a n i c z n y c h naciągów pozwoliło z czasem na wprowadzenie znacznie m o c n i e j s z y c h łęczysk.

Części bełtu j.osada k. lotki ( d r e w n i a n e l u b pergaminowe) l. d r z e w c e

2 . Z a k ł a d a n i e b e ł t u . Trzymając k u s z ę p o z i o m o , j e d n ą ręką w k ł a d a n o bełt w wyżłobienie ł o ż a tak, b y j e g o o s a d a s t y k a ł a się z cięciwą ( p o r ó w n a j o b o k ) . Niekiedy, kuszę zaopatrywano w s p r ę ż y s t y przycisk, zapobiegający p r z e m i e s z c z a n i u się b e ł t u .

3 . Z ł o ż e n i e się d o s t r z a ł u , z w o l n i e n i e cięciwy. Z k u s z y celowano p o d o b n i e jak ze współczesnego karabinu, dociskając ł o z ę d o r a m i e n i a . Dźwignię spustową naciskano jak najdelikatniej, b y z a p o b i e c d r g n i ę c i u ł o ż a . Szczegół o b o k , pokazuje najprostsze urządzenie spustowe, stosowane w kuszach bojowych. W późniejszych kuszach myśliwskich c z y t a r c z o w y c h , pojawiły się znacznie bardziej u d o s k o n a l o n e i p r z e m y ś l n e r o z w i ą z a n i a tego mechanizmu.

Tablica chronologiczna. 500 r. p.n.e. Chiński autor Sun Tsu w traktacie „Sztuka wojenna" wspomina o skutecznych kuszach wyrzucających strzały. 206 r. p.n.e.-220 r. n.e. Powszechne zastosowanie kusz w Chinach (czasy dynastii Han). 0-100 r. n.e. Pojawienie się w Chinach kuszy magazynowej. 1100 r. Kusza powszechnie stosowana w Europie, zwłaszcza przez żołnierzy najemnych. 1139 r. Papież Innocenty II zakazuje używania kuszy przeciwko Chrześcijanom, co oczywiście nie było respektowane. 1199 r. Podczas oblężenia Chaluz, ginie król Anglii Ryszard I, trafiony bełtem kuszy. Skądinąd wiadomo, że król ten był gorącym zwolennikiem stosowania kuszy. Kon. XIII w. Na Wyspach Brytyjskich kusza zostaje wyparta przez długi łuk angielski, na kontynencie nadal jest główną bronią miotającą. Pocz. XIV w. Zaczęto wykonywać stalowe łęczyska do kusz. XIV-XV w. W miastach Francji i Belgii cechy rzemieślnicze organizują całe oddziały kuszników, mających bronić w potrzebie murów miejskich. 1521,1524 r. Cortes i Pizzarro, wyruszając na podbój Nowego Świata dysponują w swych oddziałach kusznikami. 1555-57 r. W wojnie przeciwko Rosji, Szwedzi stosują kusze. XVI w. W ciągu tego stulecia ręczna broń palna wypiera kuszę z zastosowali militarnych (w Europie). Począwszy od tego stulecia zastosowanie kuszy w Europie ogranicza się do myślistwa i strzelania tarczowego. 1894-95 r. Podczas wojny chińsko-japońskiej strona chińska stosuje kusze z magazynkami na bełty. 1914-18 r. Sporadycznie stosowano kusze w wojnie okopowej.

102

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

Ciężko kusza myśliwska (powyżej). Na łożu, angielskie nazwisko Fanshave i data 1565. Loże inkrustowane kością słoniową, łeczysko stalowe mocowane takąż antabą, strzemię stalowe. Cięciwa konopna, jako naciągu używano t/w. lewara angielskiego, nie pokazanego na rysunku (Castle Museum, York).

$

Porównanie łuku i kuszy ' owyżej). Porównano osiągi ugiego łuku angielskiego (1) i kuszy (2), która była głównym konkurentem w uzbrojeniu europejskim w XIV i XV w. Szybkostrzelność a. Długi łuk angielski pozwalał na wyrzucenie 6 celnych strzał (do 12 bez celowania}/ w ciągu minuty. b. Kusza lewarowa tylko jeden belt na minutę (lżejsze ku s/e napinane hakiem na pasie - do 4 bełtów).

Maksymalny zasięg c. Długi łuk - do ok. 250 m. d. Kusza - do ok. 360 m. (zasięg skuteczny obu broni był z pewnością mniejszy) Skuteczność rażenia Zarówno strzała, jak i bełt, były w stanie przebić płytę uzbrojenia ochronnego pod warunkiem odpowiedniego doboru grotu. (Dane podano za dziełem Sir Ralpha Payne-Gallwey'a)

Celność rażenia (po lewej) Kusza z natury jest bronią precyzyjną. Łucznik z reguły wykorzystuje górną krawędź grotu pocisku jako muszkę.

f

Rodzaje kuszy (po lewej). Pokazano zarvsy sylwetek dwu głównych typów: A. Kusza miotająca bełty, używana jako broń bojowa lub myśliwska - do polowań na grubego zwierza. B. Tzw. arbaleta, miotająca kule kamienne lub ołowiane, zwykle z podwójną cięciwą i wygiętym łożem. Służyła do >olowań na drobna zwierzynę ub do strzelań tarczowych.

Bełty bojowe (poniżej). Nieliczne tylko bełty przetrwały w całości do naszych czasów. Zachowała się natomiast duża ilość grotów pochodzących z wykopalisk archeologicznych. Pokazane tu okazy, są typowe dla późnego Średniowiecza. Groty kute z żelaza, promienie drewniane. Lotki wykonywano z płatków drewna (1) lub pergaminu (2). (Egzemplarz nr 1 pochodzi ze zbiorów Muzeum Zamku Grandson w Szwajcarii, nr 2 - Tower, Londyn).

103

Wbudowana na stałe dźwignia jednoramienna. Zurich). z tyłu nad pośladkami. Rodzaj dźwigni jednoramiennej. Rysunek wg YiolJet Lc Duc'a przedstawia kusznika z pełnym oporządzeniem. Rozwiązanie popularne w arbaletach. Umożliwiała napięcie najsilniejszego łęczyska. Pierwsze kusze napinano chwytając dłońmi cięciwę i przytrzymując łoże stopą włożoną w strzemię. 1450 r. d. Pawęż (po lewej). Kusza zawieszona łęczyskiem na wysokości pasa. wykonana z prętów opieranych o tzw. Pokazano szwajcarską pawęż z drugiej ćwierci XV stulecia (Schweizeriscb. Faktycznie cięciwę naciągano nie tylko rękoma. „Kozia nóżka" . Zginając tułów. Lewar angielski (winda korbowa z wielokrążkiem).czopy na łożu kuszy. Dźwignia pchająca. Cięciwę popychało dodatkowe ruchome ramię. h.es Landesmuseum. zaczepianej hakiem o niewielkie strzemię. a. c. ustawiano na podpórkach. tarcza dla kusznika. mogącym wówczas skupić się na rażeniu przeciwnika. Stosowano go w najcięższych kuszach (oblężniczych i bojowych). bardziej popularny wśród myśliwych niż żołnierzy. Na prawym biodrze Kołczan z bełtami. Sznur z krążkiem zaopatrzonym w korbkę. stosujący listwę i koło zębate napędzane korbą. Nieznaczne ulepszenie metody (b). Lewar niemiecki. Wynaleziony ok. kuszach do miotania kul. ale również pomagając sobie mięśniami grzbietu. Przy odpowiedniej długości ramienia wystarczyło przyłożyć stosunkowo niewielką siłę. Naciągiem nazywano przyrządy służące do napięcia cięciwy. których głównym zadaniem było zapewnienie osłony kusznikom. by odciągnąć je ku tyłowi. Dodatkowo uzbrojony w tasak. Obok.dźwignia jednoramienna. . kusznik zaczepiał hak o cięciwę i następnie prostował się. f. hak do napinania cięciwy. zwłaszcza w angielskich kuszach myśliwskich i tarczowych ok. g. Kusznik (powyżej). Na plecach przewieszona pawęż. Ustawiano ją na ziemi tak. mimo kłopotliwej i powolnej obsługi. rodzaj dużej prostokątnej tarczy zapewniającej osłonę podczas długotrwałego napinania cięciwy i nakładania bełtu. Istniała też speqalna kategoria żołnierzy zwanych pawężnikami. by zapewnić osłonę żołnierzowi w czasie przygotowania broni. na lewym boku. b. Sposób ten wyszedł z użycia wraz z pojawieniem się sztywniejszych łęczysk. e. Nie przyjął się w kuszach myśliwskich.Kusze Sposoby napinania i rodzaje naciągów do kusz. 1800 r.. Czasem. Pas z hakiem. tarcze te. ze względu na powolność obsługi.

105 .B 1. czarno i zielono. Łęczysko kom­ pozytowe.. Prymitywna kusza wykonana w całości z drewna. Taką broń stosowano głównie przy obronie fortyfikaqi. Pocnodzi z początków XX w. Pozwalało to strzelcowi celować jedną ręką. Prymitywne kusze spotykano również w Zachodniej Afryce. żywana do polowań na drobną zwierzynę lub ćwiczeń w strzelaniu. Tajlandii i Birmie. o charakterystycznym dla kusz tego typu kształcie łoża i podobnych do europejskich rzyrządach celowniczych. zostaje zwolniona przez stały występ (c). napina łęczysko do momentu. gdzie istniała możliwość oparcia kuszy o parapet wału itp. pełniący rolę spustu. (Ilustracje wg „The Ćrossbow". powoduje zaczepienie cięciwy o występ. z terenów Konga. typu używanego jeszcze podczas wojny z Japomą w latach 1894-95. Niemiecka kusza myśliwska z początku XVI w. Zapas krótkich bełtów. pełni funkcję dźwigni spustowej i zaczepu cięciwy. Długie ramię. Utrzymywał on we właściwej pozycji bełt. 2. 4. Powoduje to wyrzucenie bełtu znajdującego się najniżej w magazynku (e). w którym cięciwa (d). Pociągnięcie dźwigni ku tyłowi (b). poniżej łoża. 3. Przesunięcie dźwigni do przodu (a). autorstwa Sir Ralpha Payne-Gallwey'a). Łoże inkrustowane kością słoniową. Zwraca uwagę sprężysty przycisk bełtu. do momentu zwol­ nienia cięciwy (Tower. pokryte pergaminem. umieszczono w pionowym magazynku ulokowanym nad łożem/Przygotowanie kuszy do strzału pokazano poniżej. pozbawionych lulek. malowane na czerwono. Używana głównie jako broń myśliwska. Chińska arbaleta. podczas gdy drugą ręką obsługiwał dźwignię do napinania cięciwy. Londyn). Chińska kusza magazynkowa. wchodzący w bruzdę orzecha.

Wykonana z długiej wewnętrznej rurki bambusa. strzałka przygotowana do wydmuchnięcia: a. mają proste przyrządy celownicze ułatwiające trafienie. kurarą w Ameryce PłdJ Do uszczelnienia strzałki najczęściej stosuje się w Ameryce Południowej bawełnę. a w Malezji . Niektóre z nich. Ustnik dmuchawki (poniżej). Większość dmuchawek jest dostatecznie lekka by można je było trzymać tuż przy ustniku. wykonywana z żyłek niektórych liści. B. 5. ale również bojową. służące do wyrzucania małych strzałek. 3. Półwysep Malajski.miękki rdzeń niektórych roślin. Dmuchawka i ekwipunek (powyżej). przy czym konieczne do tego ciśnienie powietrza wytwarzają płuca „strzelca". przez ustnik i tylną część dmuchawki. 1. są to drewniane rury. Kołczan na strzałki. Tykwa na bawełnę do uszczelniania. używana przez Dajaków z Borneo. z fragmentem rury. Plemię Sakai z Półwyspu Malajskiego. Sama rura dmuchawki może być zbudowana w najróżniejszy sposób. rura c. Wiadomo. Kłębuszek bawełny stosowany jako uszczelnienie strzałki. ostrze strzałki (zwykle zatruwane. Na tych terenach dmuchawka z zatrutymi strzałkami była nie tylko bronią myśliwską. n p . Dmuchawka. Najpowszechniej stosowano je (i stosuje się nadal) w Malezji i Ameryce Południowej. że używano ich do polowania. Strzałka. 4. osadzona na miękkim trzpieniu w celu dopasowania do przekroju dmuchawki. w pokazany sposób. zamieszkującego południowe Borneo w trakcie miotania strzałek z dmuchawki.Dmuchawki Dmuchawki. „strzelca ? Południowej Ameryki. Pokazano rzeczywiste rozmiary. rura wykonana z trzciny owiniętej łykiem drzewnym. Dmuchawki z Malezji i Indonezji (powyżej) A. uszczelnienie d. w której umieszcza się strzałkę. 106 . Przekrój wzdłużny (po prawej). osada strzałki e. ustnik b. Plemię Sakai. u wylotu osadzony grot włóczni. Wojownik z plemienia Kenyah. w płaszczu drewnianym pokrytym ornamentem geometrycznym. albo zabawy w różnych częściach świata. Wykonana z drążonego kawałka drewna. 2.

„Kurek" (a). W XVTTI i XIX w. Podobne kombinacje były w tym stuleciu często spotykane. zbiornik zdejmowano z broni i dołączano do specjalnej pompki. Ilość sprężonego powietrza w zbiorniku (a). powszechnie używana w XIX wieku. Tego typu wiatrówki używane są zwykle do strzelań sportowych lub polowań na drobną zwierzynę. z rurowym magazynkiem na 20 pocisków o kalibrze 13 mm. z lufy (d).wiatrówka. Zamek z kulą zatrzymywał się na wysokości przewodu lufy. Dziewiętnastowieczne wiatrówki (po lewej) 1. Zasada działania wiatrówki ze zbiornikiem sprężonego powietrza (po lewej). i^g* Wiatrówka Girandoniego (powyżej i po lewej). Była to wiatrówka powtarzalna. w latach 1793-1801. Laska . wystarcza na kilka. nadając odpowiednią prędkość kuli. zbiornik najczęściej stanowił jednocześnie kolbę broni (1). o konstrukcji podobnej do pompek samochodowych starszego typu. Ładowanie zbiornika (po lewej). albo przybierał postać doczepianej z zewnątrz kuli (2). Naciśnięcie na spust powoduje otwarcie zaworu (b). Angielska wiatrówka myśliwska z kulistym zbiornikiem gazu. należało odciągnąć ku tyłowi. poruszał się w pionie. 107 . a więc był porównywalny z ówczesną gładkolufową bronią palną. Angielska broń przeznaczona do obrony osobistej. 2. Przedstawiono tu broń znacznie skuteczniejszą. by napiąć sprężynę zaworu. popychanego sprężyną po zwolnieniu spustu. 120 m. Częściowo uzbrojono w nią oddziały strzeleckie w Austrii. Byłto jedyny typ takiej broni. Zasięg skuteczny wynosił ok. użytej jako broń wojskowa. Jej użycie pokazano na rysunkach (3) i (4). Mają jednak mechaniczne urządzenia do sprężania powietrza. w której stosuje się różnego rodzaju zbiorniki na sprężone powietrze lub inne gazy. donosząc kolejne kule z magazynka (c). Blok zamka (b). Schematyczne przekroje komory wiatrówki (po lewej) ukazują główne jej części. Jego powrotny ruch ku górze wymuszała sprężyna (d). wówczas ciśnienie powietrza wypycha pocisk (c).Wiatrówki Wiatrówki wywodzą się w prostej linii z dmuchawek. Sprężenie powietrza można uzyskać poprzez gwałtowny ruch tłoka. W celu napełnienia. sprężone powietrze ze zbiornika umieszczonego w kolbie przedostawało się do lufy. do kilkunastu strzałów. w kształcie laski spacerowej. Po naciśnięciu spustu.

staraliśmy się uporządkować według różnic w funkqonowaniu. d. Szybkie spalanie prochu powoduje wydzielenie dużych ilości gazów. Po raz pierwszy w historii uzbrojenia energii koniecznej do wyrzucenia pocisku nie dostarczały mięśnie ludzkie. Z tych względów zaczynamy od broni odprzodowej. ponowne ładowanie następuje po wystrzeleniu wszystkich nabojów. Przedstawiono również rozwój amunicji na tle historii broni palnej. Zawdzięczano to niezwykłej substancji . potem wkładano kulę posługując się przy tym stemplem. Każdy ze wspomnianych rodzajów uporządkowany jest w ciągu logicznym. Po każdym strzale konieczne jest oddzielne wprowadzenie naboju do lufy. że mógł jej użyć skutecznie człowiek. umożliwiający użycie podobne do broni samopowtarzalnej. Dodano także skrótowe wyjaśnienia najważniejszych pojęć z zakresu balistyki. Broń jednostrzałowa. a ich konstrukqa umożliwia trzymanie broni w rękach. Broń powtarzalna. Ma ona własny magazynek mieszczący naboje i ręczny mechanizm przeładowania. Nie będą tu brane pod uwagę karabiny maszynowe. W krajach anglosaskich broń ta nosi nazwę broni półautomatycznej. Sposób funkcjonowania (po prawej). Przy takim zdefiniowaniu. Broń samopowtarzalna. Była to główna metoda stosowana do połowy XIX w. po czym następuje samoczynne wyrzucenie łuski i wprowadzenie następnego naboju do komory. dzięki któremu strzelec. Jedną z odmian takiej broni są rewolwery. aby ułatwić zrozumienie. celność i szybkostrzelność niż łuk czy kusza. Niekiedy ma przerywacz. Ładowanie broni (po prawej). by móc prowadzić ogień.Indywidualna broń strzelecka Pod terminem tym rozumiemy i przedstawiamy poniżej te z broni palnych. Tego rodzaju broń omówiona będzie w rozdziale czwartym. ale ze względu na niski poziom ówczesnych technologii produkcyjnych nie mógł się upowszechnić. Broń wielolufowa. e. c. Za każdym naciśnięciem spustu pada jeden strzał. Można tu strzelać kolejno z każdej lufy. Ponieważ ma to miejsce w zamkniętej z jednego końca rurze. Jednym z podstawowych kryteriów podziału broni palnej jest sposób jej ładowania: 1. jak długo trzymany jest spust lub wyczerpie się amunicja. Strzela ogniem ciągłym. ciśnienie wypycha pocisk nadając mu dużą prędkość (a). często klasyfikowane inaczej. zasad działania i budowy broni. wprowadza po każdym strzale nabój do komory. wykonując proste czynności. nie mówiąc już o zespołowej obsłudze. aż po dzień dzisiejszy (b) i (c). Strzały padają tak długo. Sposób ten ma istotne zalety. Pokrywa się to z historycznym rozwojem broni palnej. Broń palną można podzielić ze względu na sposób jej funkcjonowania. 108 . 2. znacznie mniej wyszkolony niż wymagało tego posługiwanie się łukiem. W broni palnej wykorzystuje się zawsze ten sarn sposób miotania pocisku. Najpierw wsypywano proch. a mimo to rozpowszechniła się być może i dlatego. związany z szybkostrzelnością: a. jak funkcjonowała (i funkcjonuje) w warunkach bojowych. Całość materiału z tej bardzo obszernej dziedziny. do broni indywidualnej zaliczymy również niektóre bronie o dużym kalibrze. Była też o wiele droższa. znajdującej się na wlotowym końcu lufy. Zjawisko strzału (po prawej). przechodząc następnie do broni odtylcowej. Zasada ta obowiązuje w broni palnej od czasów najdawniejszych. pod względem najbardziej istotnych cech danej broni. Przez długi czas broń palna miała o wiele mniejszy zasięg. Broń odprzodowa jest ładowana od wylotu lufy. Broń odtylcowa ładowana jest od komory nabojowej. Broń samoczynna. b. gdyż wymagają one specjalnej podstawy. aż do drugiej połowy XIX w. które mogą być obsługiwane przez jedna osobę. albo maszynowa.prochowi strzelniczemu. od najprostszych do bardziej skomplikowanych. Wykorzystuje ona część energii gazów prochowych do przeładowywania broni.

z zamkiem skałkowym. która przejmowała odrzut przy strzale (Bemisches Historisches Museum. 5.Spust (b). pewne nazwy historyczne odnosi się zwyczajowo do broni. bez odwracania uwagi od celowa­ nia i zachowaniu stabilności broni. Lufy gładkościenne. Długa broń palna. „dołku strzeleckim"). Lufy gwintowane mają śrubowo żłobione ścianki przewodu. pozwala zwolnić kurek lub bijnik mechanizmu uderzeniowego (c). pistoletu umożliwia celowanie i trzymanie broni jedną ręką. termin ten odnoszony jest do broni siedemnastowiecznej. Jest więc jedną z najstarszych broni palnych. poprzez opisanie wyglądu czy cech konstrukcyjnych. Widoczny hak opierano o podstawę. Są to tzw. Broń długa. opiera się o ramię (w tzw. powszechnie stosowanych w odniesieniu do ręcznej broni palnej. wykonane z drewna lub tworzyw sztucznych. pomiędzy powierzchnią kuli. B. Karabinek. Główne części broni i ich zadania (powyżej). Pola. Długa broń palna. Muszkiet. Wywodzi się z broni kawaleryjskiej (tzw. z lufą gwintowaną. Chwyt (g). Karabin. 4. Pistolet (rewolwer). broń gwintowana jest znacznie skuteczniejsza i cetniejsza niż broń gładkolufowa. ochrania dłoń strzelca przed poparzeniem o gorącą lufę i ułatwia składanie się do strzału. 6. 1. Powierzchnia ich przewodów jest gładka. Dawna. Datowana jest na lata przed 1400 r. tak aby kolba (a). wpływająca niekorzystnie na energię miotanego pocisku i celność strzału. Termin rewolwer odnosi się wyłącznie do broni wieiostrzałowej. a wiec na okres. Dzięki temu pocisk porusza się ruchem wirowym. strzela się nią głównie śrutem. Termin wprowadzony początkowo dla odróżnienia jej od gładkolufowego muszkietu. w której naboje umieszczono w komorach obrotowego bębna. Wzdłużny otwór w lufie to przewód lufy składają­ cy się z części prowadzącej i ko­ mory nabojowej. Poręczna broń samoczynna. 2. Zarówno jeden jak i drugi typ pocisków nie ma stabilizacji w locie. bandoletu). przeważnie z zamkiem lontowym. Szwajcaria). Dzisiaj. o względnie krótkiej lufie. łatwiej daje się definiować poprzez sposób jej użycia niz np. która z biegiem lat uległa daleko idącym przemianom. co zapewnia stabilizację w locie. Przewody luf (powyżej). wcinają się w pocisk powodując jego obrót wokół osi. Pocisk opuszcza lufę przez jej wylot (e). między którymi znajdują się bruzdy. l o ż e (f). Nadają się do wystrzeliwania pocisków kulistych lub śrutu.. odnoszony również do szeregu broni samoczynnych. Mechanizm zamkowy zamyka wlot lufy — komorę nabojową (d). W niektórych przypadkach. ładowana odprzodowo.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wczesna hakownica (powyżej). o gładkiej lufie. Dzięki ścisłemu dopasowaniu pocisku do ścianek przewodu lufy i stabilizacji obrotowej. właściwie jedyny rodzaj broni maszynowej. Broń długa jest trzymana oburącz. z której można strzelać bez pod­ pórki czy speq"alnei podstawy. Rodzaje broni palnej (powyżej). Podajemy sześć nazw. długa broń palna piechoty. W Polsce. z lufą gładkościenną. i krótkiej (2). Pistolet maszynowy. XIX w. Podobna broń w XVIII i pocz. Istnieją dwa zasadnicze typy luf: A. Przeznaczona do polowań. często z nakładką. gdy tego typu broń nie była rozpowszechniona jeszcze w Łuropie. 109 . 3. siedząc na koniu. na przykładzie broni długiej (1). pola (b). a ścianką przewodu lufy ist­ nieje szczelina (a). która musiała być na tyle krótka. nazywana była karabinem. by dało ją się nabić. Umożliwia strzelanie jedną ręką. Strzelba. Często. Wiele terminów odnoszących się do ręcznej broni palnej.

badającą zjawiska zachodzące w lufie. Przcstrzeliwanie broni (po lewej). Dzieli się ona na: balistykę wewnętrzną . to tor pocisku przetnie się z linią celowania (d). powodująca jednocześnie podrzut broni (lufa „podskakuje' ku górze). przy strzelaniu na duże odległości. zjawisko to można wyeliminować. Obydwa te pojęcia używane są do oceny celności broni. umieszczonej na statecznej podstawie. na określoną odległość. może się zdarzyć. z Podręcznika Wyszkolenia Strzeleckiego armii brytyjskiej z okresu I Wojny Światowej. Na jego długości może się znaleźć odcinek. Środek takiej grupy przestrzelin nazywamy średnim punktem trafienia (B). Im mniejsza prędkość początkowa pocisku (1). Strefa rażenia (po lewej).. Jeśli strzelec nastawi właściwie przyrządy celownicze. zwany wierzchołkową (oru (c). Wpływ na to mają: siła przyciągania ziemskiego. na którym pocisk przelatuje powyżej głowy nieprzyjaciela. opór powietrza. Jest to obszar. Tu przedstawimy podstawowe zagadnienia balistyki zewnętrznej. gdy karabin powtarzalny był najważniejszym rodzajem broni.Zasady strzelania z ręcznej broni palnej Zagadnieniami związanymi z miotaniem pocisków z broni lufowej. wreszcie balistykę końcową . na broń działa siła odrzutu będąca reakcją na ruch pocisku ku przodowi.in. przy tej samej nastawie celownika. W początkach XX w. Tylko przy strzelaniu na najbliższe odległości wystrzelone pociski trafiają w jeden punkt.badającą zagadnienia związane z lotem pocisku w powietrzu. mające wpływ na taktyczne użycie broni palnej. powodująca zakrzywienie toru. Jego przeciwieństwem jest rozrzut. regulaminy wyszkolenia strzeleckiego wpajały żołnierzom wiedze niemal na uniwersyteckim poziomie. strzelec musi tak wyregulować położenie przyrządów celowniczych by średni punkt trafienia (C). mechaniką lotu pocisków i ich działaniem na cel zajmuje się nauka. Seria strzałów oddana w jednakowych warunkach daje grupę (e) przestrzelin skupioną wokół średniego punktu trafienia — mówimy wtedy o skupieniu. nazywana balistyką. z głównych przyczyn wspomnianego zjawiska są różnice ilości i jakości ładunku miotającego użytych nabojów. w którym tor pocisku przebiega poniżej wysokości stojącego człowieka. balistykę zewnętrzną . lufa musi być podniesiona pod odpowiednim kątem. 11 0 . Rzeczywisty' tor lotu pocisku (b). Strzelając z broni. po czym tor lotu znacznie się zakrzywia. nie pokrywa się z linią rzutu (a). Podczas strzału. ze względu na m.'W opisa­ nym powyżej przypadku. Niezależnie od tego. Lot pocisku (powyżej). pokrywał się ze środkiem celu to właśnie nazywamy przestrzeliwaniem broni. Jedna.badającą zjawiska występujące przy trafieniu pocisku w cel. Ilustracja (po lewej). że ogień karabinowy będzie prowadzony na odległościach niemal do 2 km. że przestrzelmy będą się układać poza środkiem celu lub w ogóle poza nim (A). który osiąga najwyższy punki. Przy odpowiednio płaskim torze pocisku (2). Oczekiwano. Pokazuje prawidłową postawę przy strzelaniu w pozycji stojąc. tym bardziej stromy jest jego tor.

broń myśliwska rozwijała się własną i odrębną drogą. począlkowo jako materiału inicjującego w broni odprzodowej.Chronologia rozwoju ręcznej broni palnej Tablica chronologiczna (po prawej). w coraz szybszym tempie zaczęto wprowadźcie nowe wynalazki i to zarówno w okresie pokoju jak i wojen. Wraz z wprowadzeniem zamka kapiszonowego przez armie europejskie. Stało się to najistotniejszą przyczyną szybkiego rozwoju broni. 1840 r. Podobnie powstała pierwsza amunicja zespolona systemu Lefaucheaux. 1650 Szerokie rozpowszechnienie się zamka skałkowego 1689-97 Wojna Ligi Augsbur­ skiej przeciw Francji 1700-21 Wielka wojna północna 1701-14 Wojna o sukcesję hiszpańską 1740-48 Wojna o sukcesję austriacką 1756-63 Wojna siedmioletnia ok. Było to możliwe dzięki zastosowaniu piorunianów. 1570 Rozpowszechnienie się ciężkiego muszkietu opieranego przy strzale o forkiet . 1850-60 Karabiny gwintowane systemu Minie zastępują broń gladkolufowa 1886 We Francji zostaje wprowadzona małokalibrowa amunicja z prochem bezdymnym 1887-88 Nobel patentuje szereg bezdymnych materiałów miotających 1888 Wprowadzenie karabinu powtarzalnego Lee Metronl z zamkiem tlokowo-ślizgowym w armi brytyjskiej 1904-05 Wojna rosyjsko-japońska 1914-181 wojna światowa 1933-39 Wojna domowa w I liszpanii 1939-4511 wojna światowa 1950-53 Wojna koreańska 1961-75 Wojna wietnamska 1979 Konflikt wietnamsko-chiński 1980-88 Wojna iracko-irańska 1991 Wojna w zatoce 1914-18 Podstawową bronią jest nadal karabin powtarzalny 1918 Wprowadzenie pistoletu maszynowego 1939-45 Coraz szersze stosowanie broni samopowtarzalnej 1947 Kałasznikow opracowuje karabinek automatyczny AK 47 1961 Wprowadzenie do uzbrojenia armii USA małokalibrowego karabinka firmy Armalitc (późniejszy M16) po 1980 Pojawienie się amunicji bezluskowej 111 . ok. 1470 Wykształcenie się loża w drugiej broni palnej ok. 1375 Upowszechnienie sic broni palnej w Europie 1453 Koniec wojny stuletniej 1453 Lpadek Konstantynopola 1411 Najwcześniejsza ilustracja przedstawiająca prymitywny zamek lontowy ok.nazywanego „hiszpańskim" 1559 Koniec wojen włoskich 1568-1648 Wojna hiszpańsko-nkierlandzka 1588 Rozgromienie hiszpańskiej Wielkiej Armady 1618-48 Wojna trzydziestoletnia 1642-48 Wojna w Anglii ok. pierwotnie przeznaczona do strzelb myśliwskich. Jest oczywistym lakiem. któremu nie dawał spokoju problem polowania na kaczki w złych warunkach pogodowych. później wykorzystywano te związki do konstruowania amunicji zespolonej. zaczął się prawdziwy wyścig. za pomocą piorunianu rtęci 1812 Pauly patentuje broń odtylcową na nabój zespolony 1835 Lefmicheux patentuje nabój i łuską metalową 1835 Colt zgłasza patent na swój pierwszy rewolwer 1840 Armia pruska wprowadza karabin iglicowy Dreysego ok. Jednym z pierwszych istotnych wynalazków z zakresu techniki uzbrojenia było wprowadzenie przez Aleksandra Forsytha zamka kapiszonowego. Niemniej. poprzednio niewykonalnych idei. Ulepszenia technologii obróbki metali pozwoliły na wcielenie w życie. 1610 Pojawienie się pierwszych zaników skałkowych ok. 1550 Na małą skalę pojawia się broń gwintowana uk. można wymienić szereg innych czynników mających na to wielki wpływ. 1470 Pojawienie się udoskonalonego zamka lontowego 1494 Początek wojen włoskich 1503 Bitwa p(*ł ("crignola ok. przy dużej wilgotności powietrza. 1840 Armie europejskie (i amerykańska) wprowadzają broń kapiszonową 1849 Minie opracowuje stożkowy pocisk samuuszczelniający się przy strzale. 1640 Pojawienie się pistoletów z odkręcaną lufą. ok. Przedstawiamy tu główne wynalazki w dziedzinie broni palnej na tle toczonych konfliktów i wojen. Forsythowi. znacznie zresztą wolniej niż broń wojskowa. Największy rozwój w tej dziedzinie przyniosła z pewnością rewolucja przemysłowa w XIX stuleciu. 1338 Wybuch wojny stuletniej I n d y w i d u a l n a broń miotająca 1326 Pierws/a ilustracja przedstawiająca armaty 1364 Pierwsze zachowane informacje o ręcznej broni palnej w Perugii. Jednakże od końca XLX w. 1700 /amok lontowy wychodzi z użycia w Europie 1770-80 Pojawiają się precyzyjne pistolety pojedynkowe. 1775-83 Wojna o niepod ległose USA 1775-83 Zastosowanie na szeroka skalę broni gwintowanej podczas walk w USA 1792 Początek francuskich wojen rewolucyjnych 1796-1815 Wojny Napoleońskie 1848 Wiosna Ludów 1854-56 Wojna krymska 1861-65 Wojna secesyjna w USA 1899-1902 Wojna burska 1807 Forsyth patentuje nowy sposób zapłonu. że toczące się wojny byty bodźcem dla rozwoju uzbrojenia. Ten niezwykle ważny wynalazek w dziejach broni palnej zawdzięczamy myśliwemu. 1500 Leonardo da Vinci przedstawił rysunek zamka kokwo-krzosowego 1503 Użycie na dużą skalę ręcznej broni palnej podczas bitwy pod Cerignolą 1518 Pojawienie się na terenie Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego zamków kotowo-krzosowych. 1641 Peler Kalthoff uzyskuje monopol na brori z magazynkiem na terenie Niderlandów ok. 1540 Pojawienie się pierwszych pistoletów 1543 Brori palna z zamkiem lontowym zostaje przywieziona przez Portugalczyków do Japonii 1547 Pierws/e dokumenty potwierdzające stosowanie ulepszonego zamka lontowego ok.

W połowie XIX w. siarki i saletry potasowej. Łuska. Pociski (po prawej). bez konieczności zwiększenia kalibru lufy. Proch nitrocelulozowy jest zwykle barwy szarej. Obecnie obserwujemy trendy zmierzające do zmniejszania kalibru pocisku przy jednoczesnym wzroście jego prędkości początkowej. będący mieszaniną w różnych proporcjach węgla drzewnego. jedynym używanym materiałem miota­ jącym był proch czarny. Uderzenie iglicy wgniataio punktowo kryzę powodując detonację piorunianu. Skałka. zwykle mosiężna. Prochy bezdymne spalają się bez wydzielania dymu i dają niewiele zanieczyszczeń osiadających w rzewodzie lufy. nie łącząc z pozostałymi elementami amunicji. b). chcielibyśmy przedstawić charakterystyczne cechy współczesnej amunicji wojskowej. Dzięki temu. produkowany jest w formie długich pałeczek brązowego koloru. Zawierały niewielkąjlość piorunianu rtęci. Tu. w którym iglica uderza w spłonkę umieszczoną w środku dna łuski. zakładany na kominek. dno łuski. Od końca XIX w. Są również ezpieczniejsze w użyciu niż proch czarny. wałeczki (e). Wykonywano je ze specjalnie zwiniętego papieru. pocisk b. często z wyraźnie wydłużoną częścią tylną (5). okazano typową formę apiszonu ćlo broni wojskowej. Wykonywano ją z krzemienia. łuska c. Wynalezienie łuski metalowej (O. która spalała się (B). Nabój bocznego zapłonu. co miało zapobiegać uszkodzeniom pocisku przez wrzynające się w niego gwinty. Brytanii. Na początku naszego stulecia wprowadzono pocisk ostrołukowy (4). Do produkcji prochów bezdymnych stosuje się nitrocelulozę (bawełnę strzelniczą) oraz nitroglicerynę. Początkowo używano ich osobno. stała się nawet obiektem zainteresowania kolekcjonerów. niektóre typy broni palnej dostosowano do naboju z papierową lub płócienną łuską. Zawierały odmierzony ładunek prochu potrzebny do nabicia broni i podsypania panewki oraz kulę. pociski ołowiane były zwykle pokrywane warstwą twardszego metalu (tzw. c. 2. W latach osiemdziesiątych XIX w. kapiszon używany w broni myśliwskiej i pojedynkowej. Lufy gwintowane umożliwiły stabilizację lotu pocisków wydłużonych. Nabój typu Lefaucheux (na Zachodzie zwany igłowym). g Prochy . ładunku miotającego i pocisku. Nobel w Szwecji oraz Abel i I )ewar w Wlk. b.Amunicja małokalibrowa Zwykle amunicja małokalibrowa składa się z trzech głównych elementów: ładunku iniq*ującego. Początkowo. zawiera ładunek miotający. których powierzchnia jest tak wyliczona. Kurek broni uderzał w pręcik. jego poszczególne ziarna formowane są w płatki (d). Powszechnie stosowanym rodzajem pocisku do broni gładkolufowej była ołowiana Kula (1). Korodyt (c). w dnie osadzono spłonkę. W jej szyjce obciśnięty jest pocisk. 1. Materiał inicjujący umieszczano wewnątrz kryzy łuski. by utrzymać pożądaną szybkość spalania. elementy te były przenoszone osobno. Elementy amunicji potrzebne do załadowania broni odprzodowej mogły być przenoszone oddzielnie w prochownicy i specjalnych torbach i kieszeniach. ładunek inicjujący (spłonka) h. Części współczesnego małokalibrowego naboju zespolonego: a. Systemy zapłonu i spłonki (poprawej). co powodowało eksplozję piorunianu rtęci umieszczonego w masywnym dnie łuski. lub kulki (f). rdzeń pocisku f. obecnie zostały scalone. Lot jej nie był stabilizowany obrotowo. Wystarczała przeciętnie na 20 strzałów z broni skałkowej. Nabój centralnego zapłonu. płaszcz pocisku e. Jednak dla potrzeb wojskowych stosowano tzw. Przy nabijaniu broni rozrywano papier (zwykle zębami). amunicji zespolonej: a. Było to istotne. Do inicjowania strzału służył zwykły kapiszon. w postaci różnej wielkości ziaren (a. nabój jest wodoszczelny i bezpieczny w użyciu. Kapiszon służył do jednokrotnego użycia. wobec rosnących prędkości początkowych i malejących kalibrach pocisków (3). Pocisk ze śladami gwintu po wystrzeleniu. Z lewej. Kapiszony wykonywano z cienkiej blachy miedzianej. E Materiały inicjujące (po prawej). dzięki zastosowaniu metalowej łuski. kryza łuski z wtokiem d. Poczynając od Xlii do końca XIX w. Jednocześnie wydłużony kształt umożliwiał zwiększenie masy pocisku.. Nie miała integralnej spłonki.. ładunki (A).. wyprodukowano pierwsze prochy bezdymne Ich recepty opracowali Vieille we Francji.. 112 Naboje (po prawej). .materiały wybuchowe miotające (po prawej). płaszczem). ładunek miotający (proch) g. Istnieją setki typów amunicji małokalibrowej. po prawej. dało możliwość skonstruowania skutecznej broni odtylcowej i pozwoliło zwiększyć jej szybkostrzelność.

Gorące gazy zapłonowe (3). którego pochodzi dana broń czy amunicja. z kryzą nacinaną) . jest liczbą określającą najmniejszą wewnętrzną średnicę przewodu lufy. łusek z wtokiem.62 mm x 54 R. obecnie przyjmuje się. Tym samym np. Druga liczba to długość łuski (B) wyrażona w milimetrach.92 mm x 57 Mauser. wagomiaru. System ten wprowadzono by umożliwić rozróżnianie nabojów mających ten sam nominalny kaliber pocisku. że z jednego funta ołowiu można wykonać 12 pocisków kulistych. aż do chwili opuszczenia lufy. Z kolei grubość przebijanej warstwy drewna czy metalu.(D) znacznie częściej używanych.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Kaliber (po prawej). wz. nabój Karabinowy pochodzi z Niemiec i oznaczony jest 7. Broń o większym kalibrze zaliczana jest do broni artyleryjskiej.0005 sekundy od zainicjowania zapłonu. Tabelka podaje podstawowe dane dotyczące lotu pocisku po opuszczeniu lufy. Kalibry (po prawej). Naj icięzszc okazy broni myśliwskiej rzadko kiedy mają lufy o wagomiarze 4 (b). o średnicy odpowiadającej średnicy przewodu lufy danej broni. ale różny kształt łuski. 7. wyrażana w jednostkach długości. Powoduje to wzrost ciśnienia w komorze nabojowej do 350 MPa. (czyli bezkryzowych. broń wagomiaru 16 ma mniejszą średnicę przewodu lufy niż broń wagomiaru 12. powodując jego gwałtowne spalanie. w odróżnieniu od tzw. objętość wytworzonych gazów prochowych wzrasta 14 000 razy w stosunku do chwili „0". zwiększa się wraz ze wzrostem prędkości pocisku (dane zaczerpnięte z instrukqi do amerykańskiego karabinu Model 1917-Mauser Enfield). 0. stosowane w broni strzeleckiej. uderzając w spłonkę (2). że gazy prochowe nie są w stanie przerwać się ku tyłowi. że górną granicą kalibru broni strzeleckiej jest 20 mm (c). 1906 na nabój 0. Należy zauważyć. używana głównie w odniesieniu do broni gwintowanej. Wykorzystuje się tu jednostki metryczne lub system calowy . Iglica (1). Podanie we właściwy sposób kalibru współczesnej broni palnej i amunicji jest dość złożonym zagadnieniem. ścianki łuski (5). to jeden z podstawowych parametrów broni palnej. np. Dodanie litery „R".30 cala (7. Częściej spotykana. wagomiar 12 oznacza. że pocisk na bliskich odległościach jest w stanie przebić znacznie mniejszą warstwę piasku niż na średnich dystansach. oznacza łuskę z wystającą kryzą ( O . towarzyszące strzałowi ze współczesnej broni palnej na nabój karabinowy. Używa się również pojęcia tzw.62 mm).w zależności od kraju. pokazany (po prawej). zostają dociśnięte do ścianek komory nabojowej tak silnie. W praktyce. . Zjawiska zewnętrzne towarzyszące strzałowi (poniżej). a ich siła ciśnienia nadaje pociskowi (6). Podawany jest w jednej z dwu iorm. dziś stosowanego w odniesieniu do broni gładkolufowej. N p . Zjawiska wewnętrzne (powyżej). Np. Dla zilustrowania posłużono się przekrojem amerykańskiego karabinu Spriengfield. ruch przyspieszony. wgniata ją powodując detonację ładunku inicjującego. Pierwsza liczba oznacza nominalny kaliber lufy (A). przedostają się kanalikami ogniowymi do ładunku miotającego (4). ze względu na wielość rodzajów nabojów. w rosyjskim naboju 7. przy czym temperatura wzrasta do 2700"C Po upływie ok. Obecnie najmniejszym stosowanym kalibrem jest 43 mm (a).

Części broni odprzodowej (powyżej). h. ukazanej na rysunkach jedynie w zarysie. Przy naciśnięciu spustu. c. h. płytka zamka panewka pokrywa panewki kurek („łabędzia szyja") lont Zamek kołowo-krzosowy Działał skutecznie. z XVIII w. wsuwający stemplem ładunek. a piryt umieszczony w szczękach kurka. Dziś egzemplarze tej broni. Przy naciśnięciu języka spustowego automatycznie otwiera się pokrywa panewki. d. c. f.w broni gwintowanej. szyjka kolby d.. antabki do pasa nośnego m. Istniało wiele odmian tego typu zamka.dubeltówka. gdzie umieszczano ładunek miotający. Wykrzesane iskry padają na podsypkę prochową. g. W tym właśnie OKresie wykształciła się typowa strzelba myśliwska o d w u gładkich lufach . stanowiła broń odprzodowa. Jej zasadniczą zaletą była prostota i taniość. Sposoby odpalania. Pokazano przykłady najprostszej formy każdego. a nie z mechanizmem zamka. wąs trzewika c. f. łoża i lufy. w którym zastosowano krzemień uderzający w stalowe krzesiwo. c. stempel a. d. skrytka (trzymano w niej natłuszczone plastry . d. Powstające przy tym iskry inicjowały zapalenie podsypki na panewce. n. Myśliwy (po lewej). w którego szczękach tkwił żarzący się lont. b.Strzelecka broń odprzodowa Większość produkowanej i używanej do połowy XIX w. które zostaje odchylone ku przodowi. a.. w której ź kolei umieszczono podsypkę z drobnoziarnistego prochu. Po naciśnięciu spustu (zwykle w postaci dźwigni) kurek. celownik f. a. albo zapasowe skałki) h. stosowanych w broni odprzodowej. Poprzez wąski otwór zapałowy przekazywany był on do komory prochowej. Jednocześnie kurek uderza w krzesiwo. e. z podstawowych rodzajów zamków. tj. e. broni palnej. wręby na palce przedłużonego kabłąka spustowego i. pokrywa panewki była-przesuwana ku przodowi. muszka t g. trzewik kolby (stopka) b. panewka pokrywa panewki siarczek żelaza (piryt) kurek koło oś koła zwalniacz pokrywy panewki sprężyna kurka Zamek skałkowy niderlandzki Niezwykle istotny wynalazek. Pokazano tu 6 głównych typów /druków. Panewka i jej pokrywka były połączone z lufą. e. zaczep dźwigni spustowej kurek krzemień (skałka) wspornik kurka panewka krzesiwo pokrywa panewki sprężyna krzesiwa 114 . Z tego powodu nigdy nie wyparł zamków lontowych w broni wojskowej. Długi okres użytkowania tego rodzaju broni zaowocował wprowadzeniem niezliczonych odmian i niewielkich ulepszeń (początkowo niezwykle prostych) konstrukcji zamka. kabłąk spustowy l. zamek e. Części mechanizmu zamkowego umieszczano na metalowej płytce zamkowej. w Indiach i Japonii stosowano go do połowy XIX w. jednak skomplikowana budowa podnosiła jego cenę. a. Pokrywa panewki wymagała ręcznego otwarcia. są poszukiwanymi obiektami kolekq"oncrskimi. urządzeń służących do odpalenia ładunku miotającego. Zamek lontowy W Europie używany do ok. b. 1700 r. był dociskany do obracającego się kółka o szorstkiej powierzchni. b. tuleje do stempla. g. Służyły one do wytworzenia impulsu ogniowego w pożądanym przez strzelca momencie. był dociskany do panewki.

Po naciśnięciu spustu. d. piorunian rtęci g. Główne tempa t o : 1. bateria) d. bateria) e. a. d. panewka f. Odciągnąć całkowicie kurek 6. wyparł poprzednio używane zamki lontowe i kołowo-krzosowe w Europie. Wycelować broń i wystrzelić Elementy wyposażenia strzelca w okresie stosowania broni odprzodowej a. miquelet). Podsypać panewkę 3. panewka e. Rozgryźć nabój 2. rzy naciśnięciu spustu. kurek uderza główką w miedziany kapiszon. kurek (z ogonem i młotkiem) kapiszon kominek gniazdo kominka (piston) Przekrój przez kominek z nasadzonym kapiszonem e. skałka uderzała w krzesiwo. Różnił się stylem wykonania poszczególnych części. Po naciśnięciu spustu. używany w niektórych krajach T. składający się z narzędzi do czyszczenia i rozbierania broni. zaczep zabezpieczający h. skałka c. Udoskonalenie zamka niderlandzkiego. Śruba szczęk kurka b. formy do odlewania k u l . zaczep spustowy i. Przybić stemplem 5. Istniały także inne odmiany konstrukcyjne. piętka kurka g. typ.. prochownica żołnierza elitarnych oddziałów strzeleckich. prochownica używana w XVI w. zaczep kurka zwalnia go i pod wpływem sprężyny kurek uderza w krzesiwo.ewantu. f.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Regulaminowe ładowanie karabinu skałkowego (po prawej). e. sprężyna kurka Zamek kapiszonowy. jak i zastosowaniem zewnętrznych sprężyn. co zapobiega to możliwym pomyłkom w ogniu bitwy. sprężyna baterii f. sprężyna pokrywy panewki Zamek skałkowy (hiszpański. prosty i skuteczny. a. Wariant poprzedniego rozwiązania. a. wojskowy przybornik. b.pokrywa panewki (tzw. 1810 r. Pokazano najczęściej stosowany w XIX w. Wszystkie armie uczyły ładowania na tempa. kominek h. ok. Wsunąć pozostały proch i kulę do lufy 4. Impuls ogniowy dociera kanalikiem do ładunku prochowego. w którym połączono w jedną całość okrywę panewki z krzesiwem. kanalik ogniowy 115 . b. kapiszon f. prochownica cywilna. c. 1840 r. krzesiwo . F Zamek skałkowy (bateryjny albo francuski). przez muszkieterów. skałka (krzemień. kurek c. pokrywa panewki i jednocześnie krzesiwo (tzw. Do zainicjowania strzału wykorzystywano związki chemiczne zwane piorunianami. co powoduje jego zgniecenie na otworze kominka i detonację piorunianu. kurek b. ok. c. odrzucając je ku tyłowi i krzesząc snop iskier. System ten. Si02) d.

ale przeważała broń o gładkich lufach i ona stanowiła uzbrojenie wojskowe. Użycie długiej broni palnej (poniżej): a. Hakownica (puszka). 1505 r. Południowe Niemcy. pozwalającymi na złożenie się do strzału. G e n e w a ) . długa broń palna przeszła ewolucję od prymitywnej hakownicy. 3. (Muzeum Sztuki 4. ok. 7. W celu wyhamowania odrzutu. Niektóre egzemplarze były wprawdzie gwintowane. ukazuje ręczną broń palną z wykształconym łożem i kolbą. (Bernisches Historisches Museum. w Rzymie. aż do celnego i skutecznego karabinu Minie. 5. Arkebuz z zamkiem lontowym. Ilustracja pochodząca z tego samego źródła (akwarele Mikołaja Glockenthona z ok. z ciężkich muszkietów strzelano używając speq'alnej podpórki zwanej rorkietem. 1400 r. Bazylea. Genewa). broń oparta jest o przenośną podstawę. Znane były też kolby opierane o policzek lub klatkę piersiową. Widać też prymitywny zamek umożliwiający odpalenie w wybranym przez strzelca momencie. (Muzeum Sztuki i Historii. Z okresu 1400-1450 (w zbiorach Bernischeas Historisches Museum. 116 . Szwajcaria). Szwajcaria). Kopenhaga). 1500 r. Ilustracja ukazuje użycie wielkiego arkebuza bez mechanizmu zamkowego. ok. b. Arkebuz lontowy z celownikiem przeziemikowym j w postaci rurki. obecnie w zbiorach Tfijhusmuseet. 1. Hakownica wykonana w całości z metalu. 1850 r. Przez prawie sto lat. drewniane łoże rekonstruowane. poczynając od ok. ok. Monachium). 1567 r. (Muzeum Historyczne. Znaleziona na południu prowincji Schleswig-Holstein. Pokazujemy tutaj jednostrzałową. druga połowa XV w.. Lufa z kutego żelaza. Szwajcaria. aż do ok. Hal cownica (puszka) z tuleją do drewnianego drążka (niezachowany). Hakownica wałowa. Stanowiła ona podstawową broń strzelecką na przestrzeni czterech wieków. (Bayerisches Nationalmuseum. W ciągu tego okresu. 1470 r. podczas gdy drugi przykłada rozżarzony pręt do zapału. 2. użytego podczas wojen: krymskiej i secesyjnej. jeden z żołnierzy musi użyć obu rąk.Długa broń palna odprzodowa Hakownice i arkebuzy (po lewej). odprzodową długą broń palną. Znaleziona w Tybrze. Datowany na 1537 r. Hakownica wykonana w całości z metalu. i Historii. c. Szwajcaria). Aby wycelować arkebuz.). 6.

1575 r. Karabinek kołowo-krzosowy z gwintowaną lufą. Petrynał. 2. łoże inkrustowane kością i rogiem. 3. Austria ok. 1540 r. 1600 r.I n d y w i d u a l n a broń m i o t ą c a Muszkiety i arkebuzy lontowe i kołowe (powyżej). była zbyt droga. mocowana okuciami ze złoconego brązu. Tego typu broń występowała rzadko. Wojskowy muszkiet kołowo-krzosowy. Pierwowzorem była broń przywieziona ok. lekka broń palna. 4. obecnie Pakistan. 1600 r. Londyn). Sztucer kołowo-krzosowy wykonany w Dreźnie w 1606 r.datowana na ok. ma łozę inkrustowane kością . płytki rogowe rytowane. Drewniane łoże inkrustowane rogiem. lekki muszkiet lontowy z terenu Indii. Pokazana broń pochodzi z Francji. W niezmienionej formie stosowano go do 1860 r. 1675 r. Kształt kolby wskazuje na pochodzenie z rejonu prowincji Sind. . ok. 7. płytka zamkowa stalowa. Jezail. aby uzbroić wszystkich piechurów. Japoński muszkiet z zamkiem lontowym. Włochy. 5. Toradar (bandukh lorador) rodzaj lekkiego muszkietu lontowego używanego w Indiach. z kolbą zaprojektowaną z myślą o oparciu o klatkę piersiową. 1. (Muzeum Wiktorii i Alberta. proste nie zdobione łoże. lżejszy niż typowa ówczesna broń piechura. Zamka lontowego. 6. przez portugalskich kupców. zatrzaskowym. Lekki muszkiet zwany czasem dragonem. Prawdopodobnie Niemcy. Części mechanizmu żelazne. używano na tym terenie do XX wieku. tzw.

do obrony statków i dyliżansów. XIX w. odmiany bałtyckiej. U wylotu mosiężnej lufv. Cechą charakterystyczną XVTI-wiecznych cingiclskich zamków skałkowych było wprowadzenie zaczepu spustowego w kształcie haka. 5.' 1. Garłaczy używano powszechnie w XVIII w. często była bogato dekorowana. Długa broń palna. umieszczonego za kurkiem. produkowana w Turcji miała charakterystyczne kształty. XIX w. 3. rasak. Wykonany w koloni­ ach brytyjskich w Ameryce Płn. z różnych stron świata. 2. Muszkiet z zamkiem skałkowym w odmianie angielskiej. Zamek hiszpański. Pochodzi prawdopodobnie z XVIII lub XIX w. Janczarka turecka z zamkiem skałkowym hiszpańskim. 1650 r. ale także i domów prywatnych (zbiory prywatne). charakterystyczna kolba. Pokazany egzemplarz wykonano praw­ dopodobnie w Szwecji ok. zamocowany na zawiasie składany bagnet ze sprężyną.Długa broń palna odprzodowa Przykłady długiej. Broń tego typu była szeroko rozpowszechniona w Północnej Afryce. Strzelba algierska (tzw. powszechnie stosowany w Skandynawii w XVTT i XVIII w. 118 . ok. tzw. rogu). 1640 r. gładkolufowej broni palnej (powyżej). Angielski garłacz (powyżej). Strzelba bałkańska. z zamkiem niderlandzkim. Sztucer z zamkiem skałkowym. Typowy okaz tego typu broni. z końca XVIII w. tzw.. 4.

w latach 1861-65. W porównaniu ze współczesną bronią palną muszkiety i karabiny skałkowe z XVII. Wyszkolony żołnierz był w stanie oddać strzał co mniej więcej 20 sekund i nie oczekiwano. Warto zwrócić uwagę na przedni bączek . Wprowadzono go do pułków pieszych w 1768 r. W okresie tym wprowadzono wiele drobnych modyfikaq'i. Wykonano go na zamówienie jednego z „Komitetów Bezpieczeństwa". wz. Karabin kapiszonowy US Model 1842.75 cala. 1839. Lufa kalibru 0. Dla zaradzenia tym mankamentom wprowadzono ogień salwowy.69 cala. Kaliber 0. XIX w. Francuski karabin skałkowy. że uda się trafić w przeciwnika na odległość większą niż 80 rn.tj. Kaliber 0.75 cala. Kaliber 17. ostatnia gładkolufowa broń armii USA. gwintując lufy. XVIII i pocz. Pokazano tu wersję Short Land Pattem.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Ogień salwowy (powyżej). 5. 1. skrócony karabin piechoty.5 mm. tworzonych przez kolonistów podczas wojny o niepodległość USA w 1776 r. Można go było wykonywać na różne sposoby. by utrzymać przeciwnika na dystans. wz. przed atakiem na bagnety.podobny w wielu karabinach europejskich tego okresu. W przypadku potrzeby salwę mógł oddać jednocześnie cały oddział. 4. mający lufę długości tylko 106. czy w czasie jego odpierania. Używano ich podczas wojny secesyjnej. wzorowany na broni angielskiej.7 cm. Brytyjski karabin skałkowy. podczas gdy inne ładowały w tym czasie broń. Amerykański karabin skałkowy. 1777. Od 1793 r. 6 Gładkołufowe karabiny odprzodowe (powyżej). zwłaszcza. Jego odmiany były odstawowym uzbrojeniem rytyjskim w latach 1720-1840. T al < O 5 @ 119 < . Kaliber 0. zamki kapiszonowe. Duże ilości tej broni poddano potem przeróbkom. Wykonywano ją z części przygotowanych do produkcji wcześniejszych karabinów skałkowych. Nazywany potocznie „Brown Bess". strzelały kolejne pododdziały. karabinem używanym uprzednio przez wojska Kompanii Wschodnioindyjskiej. 3.70 cala. np. 2. modelem India Pattern. Większość armii wprowadziła w latach 40-tych XIX w. Podstawowa broń piechoty francuskiej w czasie rewolucji i wojen napoleońskich. stopniowo był zastępowany tańszym w produkqi. Brytyjski karabin kapiszonowy. np. gdy chciano zadać straty przeciwnikowi. Dzięki temu prowadzono niemal ciągły ogień o dostatecznej gęstości. Była to broń o charakterze przejściowym. były niecelne. a ich ładowanie zajmowało dużo czasu.

1800 r. 1. pionowe. 6. o łagodnym nachyleniu i okucia mosiężne wokół skrytki na flejtuchy.72 cala. zwykle niezbyt poprawnie określany jako „sztucer z Kentucky". 1810. z 1763 r. sztucera pensylwańskiego. Zwraca uwagę zastosowanie przyspiesznika „niemieckiego". Zewnętrzna różnica z wersją gładkolufową była niewielka. 2. Kaliber 0. Karabin gwintowany US Model 1803 Harpers Feny. a jedynie odblokowanie drugiego języka spustowego. Naciśnięcie pierwszego z nich. Pruski sztucer strzelców. Brytyjski karabin gwintowany Bakera używany jako broń specjalnych oddziałów strzeleckich w latach 1800-40. Szwajcarski sztucer z ok. wz. 4. Krzywizny. są cechą charakterystyczną tej broni. wytworzona przez amerykańskie zakłady rządowe. Brytanii. 5. Kolba i zamek (poniżej). Kaliber 0. Gwintowana odmiana duńskiego karabinu piechoty.Długa broń palna odprzodowa Broń gwintowana z zamkiem skałkowym (powyżej).44 cala. Kaliber 14. .54 cala. Tego rodzaju broni używano dość wcześnie na terenie Niemiec. Sztucer pensylwański. Kaliber 27 mm. 3. który staje się teraz tak miękki. w postaci dwóch języków spus­ towych. Była to pierw­ sza gwintowana broń wojskowa. był wynikiem użycia drewna klonowego. Pokazano odmianę z lat 1806-15. dlatego też chętnie ją kopiowano od końca XVIII w. Zwracają uwagę delikatne. nie powoduje strzału. Kaliber 0. Była bardzo skuteczna. w tygrysie pręgi.ten wzór.605 cala. Dla tych sztucerów były również typowe nieduże rozmiary zamka. że do oddania strzału wystarczy jedynie jego lekkie muśnięcie.7 mm. ciemniejsze pasy . Kaliber 0. Była to pierwsza broń gwintowana używana w większych ilościach w Wlk. Długa lufa i wygięta ku dołowi kolba były typowymi cechami broni amerykańskiej z XVIII i XIX w.

różniącą się nieznacznie od broni z czasów wojny krymskiej czy buntu Sipajów. Kaliber 0. 1853. 3. pomysłu Maynarda. 1.577 cała. a nie wojskowa. karabinek gwintowany pro­ dukcji Arsenału Tallassee w Alabamie. Po zapaleniu prochu .451 cala. albo drewniany szpunt. Kaliber 0. Amerykański karabin gwintowany. jednym ze stanów należących do Konfederaci pod­ czas wojny secesyjnej (1861-65). z 1863 r. 1.58 cala. Podobny typ lufy zastosowano w brytyjskirn karabinie gwintowanym Brunswick. ciśnienie gazów wciskało miseczkę w pocisk. 5. a przekrój pocisku odpowiadał ściśle przekrojowi przewodu lufy.69 cala. wykonano okrągły kołnierz. używany głownie jako broń tarczowa. dając każdemu żołnierzowi dalekonośne i celne narzędzie walki. Podajnik ładowano papierową taśmą. Jest naśladownictwem brytyj­ skiego Enfielda. Był to jeden z najcenniejszych karabinów odprzodowych. wz. 1851. Kaliber 0. Pocisk (a). 6. 121 . Pozwalało to na łatwe włożenie go w lufę. niż lufa. pocisk z wydrążonym dnem uszczelniał się sam równie dobrze. byl wynalazkiem francuskim. 4. Karabin gwintowany Enfield. Brytyjski karabinek Whitwortha. Później. nawet jeżeli była zabrudzona po wielu strzałach. Model 1855. Napięcie kurka powodowało podanie następnej porcji piorunianu na kominek. 2. Zamiast prowadnic na pocisku.indywidualna broń miotająca Pocisk typu Minie (powyżej). 1853..702 cala. że nawet bez tych dodatkowych części. W wydrążonym dnie pocisku osadzono żelazną miseczkę (b).58 cala. Miał przewód lufy. na której w równych odstępach przyklejano małe ładunki piorunianu. Kurek umieszczono od dołu. Było to rozwiązanie wygodniejsze niż stosowanie łatwo gubiących się metalowych kapiszonów. W ten sposób łatwość i szybkość ładowania broni gładkolufowej została połączona 7 celnością i donośnością sztucerów i karabinów gwintowanych. wz. który w przekroju poprzecznym był sześcioboczny (lufa heksagonalna). 1841. którego ścianki g zostawały dociśnięte do ścianek gwintowanej lufy (d). wz. Karabiny kapiszonowe (powyżej). Duński gwintowany karabin kapiszonowy. 'kazało się jednak. Zamek z podajnikiem taśmy z kapiszonami. Zaprojektowany jako broń wojskowa o nieco skróconej lufie. mające na ściankach dwa występy dopasowane do dwu bruzd gwintu lufy. Zrewolucjonizował wojskową broń palną w latach pięćdziesiątych XIX w. Szereg starszych wzorów kara­ binów zostało dostosowanych do (ego systemu. żelazną miseczkę zastąpiła wypalana z liny. Opracowany na wzór wcześniejszych karabinów typu Minie. Kaliber 0. wz. które powszechnie kopiowano we wszystkich kra­ jach. co miało chronić oczy celującego żołnierza podczas detonacji kapiszona. Pokazano tu drugą odmianę karabinu. miał minimalnie mniejszą średnice. 2. Rosyjski karabin gwintowany. Kaliber 0. Wystrzeliwano z niego stożkowe pociski. Kaliber 0.

od początku do połowy XVII w. wyraźnie widać. a g d y nacisk na spust zostanie zwolniony. XIX w. Z kolei. XVTII w. Szkocki pistolet 7 zamkiem niderlandzkim. zamek d.). f. wygoda użycia i noszenia przyczyniły się do szybkiego rozpowszechnienia pistoletu. Zwraca uwagę różnica w stosunku do klasycznego zamka skałkowego (rj. z której można było strzelać jedną ręką. Włoski pistolet z zamkiem niderlandzkim. Ponieważ pistolet ma ograniczoną donośność. lufa baczek okucie kolby kabłąk spustu przedłużenie kabłąka spustu tulejka poboczyjka zawias pobojczyka pobojczyk. 122 . Niderlandzki kawaleryjski pistolet z zamkiem kołowo-krzosowym. e. Pistolet... były charakterystyczną cechą wczesnych pistoletów europejskich. Zamek ten był na tyle popularny w Szkocji. Broń kawalerii (po prawej).Pistolety odprzodowe Jednostrzałowe pistolety odprzodowe (po lewej). Krótka broń palna pojawiła się w Europie dopiero z początkiem XVI w. (Niektóre występowały tylko w broni kawaleryjskiej). z początków XVII w. Japoński pistolet z zamkiem lontowym zatrzaskowym. z późnego okresu stosowania tego zamka. skuteczność i celność. po naciśnięciu spustu serpentyna z lontem dotyka panewki. pierścień do temblaka b. 6. Części pistoletu odprzodowego (powyżej). Indyjski pistolet z zamkiem lontowym. k. Niemiecki pistolet / zanikiem kołowo-krzosowym. potrzebującego drugiej ręki wolnej do powodowania koniem. Poczynając od XVI w. 2. kolba lub chwyt c. W tym właśnie czasie. 1. W indyjskiej odmianie zamka lontowego. o małym kącie nachylenia. 3. serpentyna powraca samoczynnie na pierwotne miejsce. lufa o profilu ośmiobocznym. (Rysunek wg drzeworytu z 1601 r. którego konstrukcja pozwalała na oddanie strzału jedną ręką. jako broni cywilnej dó osobistej obrony. j. 4. wynalazek zamka kołowego umożliwił skonstruowanie broni. pochodzi z Toskanii. do trzeciej ćwierci XIX w. Tak wyglądały pólnoćnoeuropejskie pistolety wojskowe. Kolby. 5. panował zwyczaj uzbrajania kawalerzystów w parę pistoletów mocowanych w specjalnych olstrach przy siodle. i. język spustowy w kształcie kwiatu lotosu. że stał się cechą szkockiej broni palnej w tym okresie. znakomicie nadawał się na broń palną kawalerzysty. h. bateryjnego). że krzesiwo nie jest połączone 7 pokrywa panewki. zawsze był przez żołnierzy traktowany jako broń drugorzędna. a. g. Kurek wymagał każdorazowo ręcznego napięcia.

Francuski kawaleryjski pistolet skałkowy. 1770 r. Wyproduko­ wany w 1725 r. z ok. Ok. wyposażona w dodatkowy bezpiecznik w postaci obrotowego haka (dog). wykonany w całości z metalu przez słynnego rusznikarza J. Szkocki pistolet skałkowy Dag. zaczepianego o ogon kurka. wykonany w Ripoll. były powszechnie używane we Francji i Anglii przez okres prawie stu lat. Datowany na ok. Zamek jest częścią szkieletu. Murdocha z Doune. Pistolety w takiej formie. 2. w której sprężyna główna naciska na ogon kurka w dół. z zamkiem skałkowym angielskim. mieście u stóp Pirenejów. osadzono w niej przetykacz do czyszczenia otworu zapałowego. Była to wczesna odmiana zamka skałkowego. 5. 1.. Datowany na 1600-50 r. Pistolet kawaleryjski. charakteryzującej się eleganckimi kształtami zamka i preedłużonym okuciem kolby. 123 . Pistolet z zamkiem hiszpańskim (miquelet). 1640 r. Widoczna na kolbie kulka wykręcała się. Belgijski pistolet skałkowy z lufą gwintowaną. 3. Zamek w odmianie. 4.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Jednostrzałowe pistolety od przodowe. 1680 r. w którym wyKSZtalcił się charakterystyczny styl zdobienia i kształtów broni palnej. w Liege.

Pistolet kawalerii Kompanii Wschodnioindyjskiej. pobojczyk do nabijania i czyszczenia. przeznaczonych do obrony przed abordażem i będących uzbrojeniem oddziałów desantowych.52 cala. Mortimer and Son z Londynu. skrytka na kule. pochodzących z firmy T. Kaseta na pistolety pojedyn­ kowe i ich wyposażenie. 1840 r. przyrząd d o wycinania przybitek k. cechujący się niezwykłą konstrukcją. Zamek skałkowy w późnej odmianie. Pistolety angielskie cechowało proste łoże i kolba ze znakomitej jakości materiału oraz ośmioboczna. skałki. zewnętrzny profil lufy ośmioboczny. Jeden z pary pistoletów poje­ dynkowych. forma do lania kul n.56 cala. produkcja pistoletów pojedynkowych stała się specjalnością licznych rusznikarzy. pojemnik na oliwę g. 1777. 4. Po 1770 r. Na okrętach wojennych znajdowała się zawsze odpowiednia liczba karabinów i pistoletów.. Uczestnik pojedynku (poniżej). Wykonany początkowo jako skałkowy ok. sprężyna kurka ukryta jest głęboko w kolbie.jej pokrywę połączono zawiasem ze stalową sprężyną. lufa. przed przypadkowym wysunięciem zabezpieczała go zewnętrzna sprężyna. oprawy do skałek itp. 1820 r. zwłaszcza angielskich i francuskich. 3. Kaliber 17 mm. wz. podobnie jak i pobojczyk. Datowany na 1800 r. z wodoszczelną panewką . Pistolet marynarki brytyjskiej.65 cala. zapasowa skrytka. Kaliber 0. Pobojczyk umocowano na zawiasie u wylotu lufy. Kaliber 0. W specjalnej kasecie. Kaliber 0.50 cala. pudełko na lniane przybitki (flejtuchy) d. b. Broń wysokiej jakości. 124 . śrubokręt i. Produko­ wany w Londynie. zawierającej niezbędne przybory służące do przygotowania broni do strzału i jej konserwacji. prochownica e. Płytka zamkowa stanowi integralną część szkieletu broni. oczekujący na komendę do strzału.Pistolety jednostrzałowe odprzodowe Późniejsze pistolety skałkowe (po lewej). w latach 1820-40. najczęściej o gładkim przewodzie. a. szczotka do czyszczenia panewki r. zacisk do sprężyny j . 2. przerobiony na kapiszonowy ok. 1. jego gałka mogła służyć jako młotek c. Pistolety pojedynkowe (po lewej). Jeden z pary rosyjskich pisto­ letów kapiszonowych z gwinto­ waną lufą. jako uzbrojenie kawalerii tubylczej w służbie brytyjskiej na terenie Indii. Kaliber 0. 5. Francuski pistolet kawaleryjski.

wykonany przez Deringera w Filadelfii. Kaliber 0. tego typu broń nazywano czasem „pistoletem do płaszcza". 4.577 cala. Model 1843. 125 . Kaliber 0. Język spustowy chowany w łożu. 2. Zwraca uwagę zastosowanie częściowo zakrytego kurka. Ok. Francuski pistolet kawaleryjski. Krócica kapiszonowa z bocznym kurkiem i zamkiem pudełkowym. Broń nie ma pobojczyka.54 cala. ok. 5. Ze względu na rozmiary. ok. 3. 7. Pistolet kapiszonowy wykonany przez Rigby'ego rusznikarza z Dublina. 1. 6.45 cala. 1840 r. trzymano go razem z innymi przyborami w kasecie. 1850 r. 1825 r. wz. W podobnym stylu utrzymana była cała francuska broń krótka w I poł. Brytyjski pistolet wojskowy. ok. Jego nazwisko było często bezprawnie wykorzystywane przez innych rusznikarzy. XIX w. podczas odciągania kurka wysuwał się na zewnątrz. 1845 r. Wyposażony w dostawianą kolbę i chwyt z pierścieniem do temblaka. Jeden z pary pistoletów pojedynkowych gwintowanych.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Pistolety kapiszonowe (po lewej). Gwintowany pistolet z zamkiem kapiszonowym. Zamek z płytką zamkową i sprężyną umieszczoną za osią kurka. 1856. Pistolet marynarki USA. wykonany przez Le Pagea z Paryża. Anglia. Kaliber 0.

ok. należało nacisnąć drugi spust. Zastosowanie jednego zamka (po lewej). jak poprzednio. Wykonany w Monachium ok. Wprowadzenie panewki zawo­ rowej umożliwiło rozwiązanie problemu odpalenia dwu luf za pomocą jednego zamka. Zamek miał tylko jeden kurek. Strzał z górnej lufy (1). Po naciśnięciu spustu. 1750 r. Pistolet skałkowy mogący wystrzeliwać koleino kilka załadowanych kul i ładunków prochowych. 1. skrzesana iskra inicjowała podsypkę umieszczona w zaworze co odpalało ładunek rochowy w odrębnej lufie (2). lub jedna nad drugą (B). umieszczonymi na wspólnej płytce zamkowej. ala każda lufa wyposażona była we własną panewkę i pokrywękrzesiwo. umieszczonymi po obu stronach broni. 1600 r. Aby przesunąć zamek. zmierzające do zwiększenia jej szybkostrzelności. następował gdy panewka zaworowa była zamknięta (a). 1700 r. 3. Anglia. Potem należało ją obrócić i ponownie napiąć kurek. 5. Wykonany przez londyńskiego rusznikarza Dursa Fgga ok. Oficerski pistolet dwulufowy z zamkami skałkowymi.Pistolety odprzodowe wielostrzałowe Pistolety odprzodowe wielostrzałowe (po lewej). Lufy umieszczone jedna nad drugą. Lufy umieszczone jedna nad drugą. Jednak po oddaniu kolejnych strzałów. sprężyny kurkowe zewnętrzne. przewaga jaką zyskiwało się nad przeciwnikiem dysponującym bronią jednostrzałową była na tyle wyraźna. Rewolwerowy pistolet dwulufowy. umieszczonymi po óbu jego stronach. Znacznie częściej. Takie rozwiązanie było najpowszechniejsze w broni wielolufowej. Od początku istnienia broni palnej czyniono wysiłki. 2. Niekorzystna była duża masa i nieporęczne kształty. Pistolet dwulufowy z zamkami skałkowymi. i dwa zamki. Zaletą tego rozwiązania była duża niezawodność . proces powtórnego ładowania broni był równie powolny. Istniało szereg odmian tego rozwiązania: z przesuwaną pokrywą panewki i większą ilością luf.jeśli zawiódł jeden zamek.przeważnie dwulufowej. lecz to nie było zamierzeniem konstruktorów. ok. lożna było również odpalić obie lufy jednocześnie. pozwalając odpalić kolejne ładunki poprzez odrębne otwory zapałowe. Pistolet dwulufowy z zamkami kołowo-krzosowymi. Niektóre prace zmierzały do umieszczenia w komorze nabojowej kilku nabojów wystrzeliwanych jeden po drugim. problem rozwiązywano łącząc ze sobą kilka luf w jednej broni. Lufy umieszczono jedną nad drugą. ok. drugi był nadal gotów do użycia. Większość pistoletów miała dwie lufy. Mechanizm zamkowy dawał się przesuwać ku tyłowi. luf}" umieszczone na obrotowej osi obracano ręcznie. 126 . Europa Zachodnia. g Pistolet z panewką zaworową (po lewej). umieszczone obok siebie (A). 1785 r. że wyprodukowano sporo egzemplarzy takiej broni . ustawiając od razu panewkę zaworową w pozycji drugiej. niemniej jednak zaprezentowane rozwiązanie było najpowszechniejsze. Anglia. 1790 r. Mimo to. 4.

E Karabin salwowy (poniżej). /. 1588 r. Rezerwowy ładunek był w razie potrzeby odpalany drugim zamkiem. Mortimcra" w Londynie. Sztucer dwulufowy systemu Jacoba.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wielostrzałowa odprzodowa broń długa (powyżej). 4. York). Uroni tej używała brytyjska armia w Indiach. Używano wydłużonych pocisków ołowianych lub specjalnej amunicji zapalającej. 5. •la marynarki brytyjskiej produ­ kował ją Henry Nock w Londynie. XV w. Przedni zamek inicjował odpalenie serii 11 połączonych ze sobą ładunków. ok. 1800 r. Konstrukcja opracowań. w 1780 r. z poł. Pokazano wcześniejszą odmianę (Castle Museum. 127 .' Pozwalał on także na używanie broni jak zwyczajnego karabinu. ok. 2. Skałkowy karabin wykonany prze/ Tl.W'. Konstrukcja komory umożliwiała załadowanie kilku ładunków inicjowanych kolejno przez odrębne otwory zapałowe należało w tym celu przesuwać zamek ku tyłowi. Gwint lufy o czterech bruzdach. Eksperymentalny skałkowy karabin angielski z 1815 r. dwoma zamkami kołowo-krzosowymi na jednej płytce zamkowej. Saksonia. Dwulufowy arkebuz gwintowany.! rzez Jamesa Wilsona w 1779 r. 1858 r. Celownik wyskalowano do 2000 jardów (1828 m). 1. Czterolufowa żelazna hakownica z prymitywnym łożem drewnianym w postaci kija. zamki kapiszonowe. Połączone ze sobą 7 luf odpalano jednocześnie. 3.

a do ich rozwoju przyczynił się w dużym stopniu Samuel Colt. do każdej /. Przebieg ładowania (po lewej). nadając rewolwerowi szereg cech charakterystycznych dla późniejszych wzorów. który panował w latach 1610-43. który opracował własny system. Kaliber 0. Dopiero jednak wprowadzenie zamka kapiszonowego i postęp w technologii obróbki metalu w XIX w. Następnie. dociskając je kciukiem (C). 3. Ze względu na niedoskonałość ówczesnych rozwiązań. Rewolwerowy karabinek systemu Colta. 1850 r. 1. Początkowo dużą popularność zyskały rewolwery wiązkowe. umożliwił uzyskanie niezawodnej broni tego typu. Tę odmianę. takie wypadki miały często miejsce przy posługiwaniu się bronią tego typu. przyjęła do uzbrojenia armia USA. Paryż). Zastosowano go. wprowa­ dzoną w 1847 r. dociskając je dźwigniowym pobojczykiem (B). należący niegdyś do kolekcji króla Francji Ludwika XIII. 128 . Rewolwerowy karabinek odprzodowy wykonany przez Langa w Londynie. Długa rewolwerowa odprzodową broń palna (powyżej). W jej konstrukcji uwzględniono uwagi płk Walkera (stąd nazwa Colt Walker). (Musee de 1'Armee. Rewolwer systemu Colta (powyżej). Od końca lat trzydziestych XIX w. Przypomina w istocie powiększony rewolwer wiązkowy. coraz bardziej rozpowszechniły się rewolwery z jedna lufą i wielokomorowym bębnem. Wiązka siedmiu luf obracana ręcznie..56 cala. Produkowano go z lufą o różnych długościach. Skałkowy karabinek wiązkowy wykonany przez Artemiusa Wheelera.56 cala. Pierwsze z nich powstały już w początkach XVII w. Karabinki te były jednymi z bardziej udanych konstrukcji. Rewolwerowy muszkiet z zamkiem lontowym. 4. Zwraca uwagę specjalny chwyt umieszczony pod bębnem.Rewolwery odprzodowe Najskuteczniejszą wielostrzałową bronią odprzodową okazała się broń rewolwerowa różnych systemów. by uniknąć obrażeń dłoni podtrzymującej broń w przypadku detonacji ładunków we wszystkich komorach. broń opatentowano w 1818 r. komór bębna (A). Najpierw należało załadować nabo­ je (ładunek prochowy zawinięty w papier lub cienkie płótno lniane połączony z ołowianym pociskiem) od przodu. rusznikarza z Concord w stanie Masachusetts. 2. ok. kaliber luf 0. zakładało się kapiszony na kominki. z 1855 r.

Wymagają przed każdym strzałem odciąenięria kurka. 1680 r. systemu Allena. ale ściąganie „twardego" spustu wpływa niekorzystnie na celność.44 cala. Rewolwer kapiszonowy systemu Adamsa z samonap­ inaniem kurka. Pokrywa panewki miała automatyczny dozownik podsypki prochowej. opisano na następnych stronach. 1850 r. 4. Niezwykła konstrukq'a. lufa gwintowana kal. Kaliber 0. kurek uderza w spłonkę (b). Wczesny okaz z ręcznie obracanym bębnem. który odniósł sukces komercyjny. 0. System ten ma zasadniczą zaletę . Sześdostrzałowy.double action. 7. Kaliber 0. po czym wyparły ją rewolwery Colta. typowy dla tego rodzaju broni angielskiej. kurek nie miał samonapinania. Zasadniczą zaletą jest możliwość szybkiego oddania strzału. Aby oddać strzał. Rewolwery z samonapinaniem (po prawe)).442 cala. z zamkiem skałkowym. 6.single action. wystarczy mocno nacisnąć spust. 8..umożliwia oddanie celnego strzału. Ten okaz ma 6 luf kal. Punktem wyjścia do prac nad tą bronią stał się patent Wheeler'a (por. przy dalszym nacisku.« Matt. na wspólnej osi i samonapinanie kurka. Francuski rewolwer kapiszonowy systemu !. Bęben o 9 komorach. Opatentowany w 1836 r. Kaliber 0. Angielski rewolwer typu przejściowego. Rewolwer kapiszonowy Colt Paterson. Pięciostrzałowy rewolwer systemu Colliera. Często miały wiązkę luf zamiast bębna. które posiadały mechanizm obrotu bębna (lub wiązki). Angielski rewolwer sześciostrzałowy. Rewolwer wiązkowy z samonapinaniem. f S P Wczesne rewolwery (po lewej). 1. Te konstrukcje. Pokazano odmianę ięciostrzałową o kalibrze . Rewolwer wiązkowy (używa się też nazwy „pieprzniczka").5 cala.36 cala. Broń tego systemu była powszechnie stosowana w latach czterdziestych XIX w. Główny rywal systemu Colta w Wielkiej Brytanii. 3. Nazwa ochodziła oa miejscowości aterson w stanie New Jersey. Termin angielski: SA .36 cala. ok. gdvż oś bębna była jednocześnie lufą o ładkim przewodzie kalibru 5. na poprzedniej stronie). Kaliber 036 cala. Był to pierwszy z rewolwerów. 5. Czynność te powtarzać należy przed kolejnymi strzałami.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Rewolwery bez samonapinania (po prawej) .42 cala. Zastosowano mechanizm samonapinania kurka z rewolwerów wiązkowych. Termin angielski: DA .34 cala. gdzie był produkowany. z ok. pięciostrzałowy. 0. kaliber 0.5 mm (wagomiar 20). jak i klasyczny bęben. W pierwszej fazie ruchu spustu zostaje napięty kurek (a). zwykle czynność tę wykonuje się kciukiem (a). z zamkiem skałkowym. 129 . 2.

Pistolet Paulyego (po prawej).) wynalazku był nabój zespolony. połączona zawiasem z komorą zamkową. ładunek mio­ tający i inicjujący zespolono w jedną całość. Był to pierwszy nabój zespolony. używana w latach 1640-1850. Łuska systemu Lefaucheux (po prawej). Aby załadować pistolet. l. wsypać proch i włożyć do komory kulę . osadzonej na mosiężnym dnie. należało odkręcić lufę. str. Broń odtylcowa. Londyn). Łuska miała ścianki z papierowej rurki. jak sama broń palna. należąca niegdyś do króla Anglii I Tenryka V1TT. Umożliwiało to ładowanie komory nabojem w sposób zaznaczony strzałką. Dźwignia przypominająca kurek. z pochodzenia Szwajcar. (Tower. takie jak ten. należało wkręcić lufę. Dopiero wówczas zaistniały możliwości opracowania skutecznej broni powtarzalnej i automatycznej. szczególnie w pozycji leżącej.ufa. Kopenhaga). (por. do którego konstruktor opra­ cował kilka wzorów broni. cechuje się znacznie większą szybkostrzełnością i celnością. Pistolet kieszonkowy z odkręcaną lufą (po prawej). 130 . identyczny z zamkami powszech­ nie wówczas stosowanymi. Istot. (później również kapiszonowy). Karabiny odtylcowe ładowały się łatwiej i szybciej niż karabiny odprzodowc. służyła do napinania wewnętrznego bijnika. Strzelec po odwiedzeniu zamka wyjmuje nabój z ładownicy.Broń palna odtylcowa Choć idea broni odtylcowej jest równie stara. rozwiązał problemy związane z odtylcowym ładowaniem broni. Był jednym z ważniejszych wynalazków w dziejach broni palnej. (T0jhusmuseet. Następnie. Nabój systemu Paulyego (po prawej). Pauly. Broń odtylcowa (poniżej). 112). to nie mogła być powszechnie zastosowana do czasu wynalezienia naboju zespolonego z metalową łuską. Do zainicjowania strzału zastosowano zewnętrzny zamek skałkowy. dającą się bez problemów załadować od strony komory nabojowej. Na rysunku pokazano egzemplarz mający dno mosiężne. za osłoną lub w siodle. Użycie karabinu odtylcowego (po lewej) przedstawione na podstawie rysunku Federica Remingtona. w porównaniu z bronią odprzodową. który zdobył dużą popularność. ścianki wykonano z papieru. Widok w przekroju. Wynalazek opatentował w Paryżu. były wielce niedoskonałe i rzadko stosowane. Ten wynalazek francuskiego rusznikarza powstał w 1835 r. Amunicję tego typu stosowano przeważnie w broni myśliwskiej. Po raz pierwszy pocisk. Jednak wczesne egzemplarze. pozwalała odchylić się w dół. wskutek czego zmieniła się też taktyka walki. Ten system zapłonu.jak pokazuje to strzałka na rysunku. często nazywano też igłowym. w 1812 r. Jedna z najprostszych form broni odtvlcowej.

mieszczące zwykle po kilka naboi. dla określenia uszczelnienia komory nabojowej. dźwignia b. z. sprężyna powoduje powrót zamka. W rosyjskim karabinku SKS podczas strzału. napędzany ręcznie. Po całkowitym zatrzymaniu. d. jak długo naciśnięty jest język spustowy i nie skończ)' się amunicja. do brytyjskiego kara­ binu Snidera. używany jest termin „obturacja". który po drodze wybiera nabój ze szczęk magazynka i po wprowadzeniu do komory odpala go. zamek c. Broń samoczynna (po prawej). Sprężyna powrotna wymusza 131 . dosyłał kolejne naboje z magazynka do ko­ mory nabojowej. c. podlufowy magazynek rurowy a. c. Uszczelnienie komory nabojowej (po prawej).I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Nabój systemu Boxera (p<) prawej). Ścianki łuski (a). d. W zamku systemu Martini (pokazanym obok). Wymagały ładowania przed każdym strzałem. automatyczna umożliwia odd anie m i ę d z y kolejnymi strzałami. Jego tłoczysko. Następnie należało włożyć nabój do kornory. Cykl ten powtarza się tak długu. w karabinie systemu Winchestera pokazanym obok. wykonano ze zwiniętej blachy mosiężnej po czym zespolono je z żelaznym dnem (c). Wielką zaletą nabojów z łuską metalową jest samouszczelnianie komory nabojowej podczas strzału. Broń samopowtarzalna (po prawej). b. Karabiny powtarzalne (po prawej). naciśnięcie na dźwignię w dół powodowało opuszczenie zamka i jednocześnie napinała się sprężyna iglicy umieszczonej w trzonie. komora nabojowa a. miały różnego rodzaju magazynki. które zostają dociśnięte do ścianek komory nabojowej. b. Np. sprężyna powrotna zamek naboje w magazynku komora nabojowa a. jak pokazuje strzałka. wcześniej wypchniętym przez sprężynę. co skutecznie zapobiega przedostaniu się gazów prochowych ku tyłowi. ruch dźwigni w górę i w dół powodował najpierw cofnięcie zamka ku tyłowi i jednocześnie unosił się ku górze podajnik z nabojem. poprzez suwadło. Mechanizm zanika. Jest ono wynikiem działania ciśnienia na ścianki łuski. Gazy prą na tłok umieszczony w komorze gazowej. e. kolejny nabój e. Zastosowano tu centralny zapłon Ten typ spłonki jest powszechnie używany jeszcze dziś. sprężyna powrotna zamek naboje w magazynku komora nabojowa tłok gazowy E następnie ruch zamka ku rzodowi. przeładowuje się samoczynnie po każdym strzale. Karabiny jednostrzałowe (po prawej). Był to jeden z pierwszych naboi zespolonych z łuską metalową. Kolejną czyn­ ność. ze spłonką (b). przez otwór boczny w ściance lufy odprowadzana jest część gazów prochowych. komora nabojowa f. 1867 r. ciśnienie gazów powstających podczas strzału odrzu­ ca do tyłu zamek hamowany sprężyną. dźwignia d. lub serii strzałów po każdym naciśnięciu spustu. kurek b. W pokazanym obok pistolecie maszynowym Thompsona. systemu pik Boxera. zostawał także napięty zewnętrzny kurek i nastep nie wsunięty nabój do komor}'.stanowiło uniesienie dźwig­ ni do góry i tym samym zamknięcie komory. zamek c. a. co wprowadza olejny nabój do komory i broń jest gotowa do strzału. odryglowujc i otwiera zamek napinając zarazem kurek. Czasem. zastosowany na szeroką skałę w broni wojskowej.

System Dreysego. E Zamek i nabój systemu Dreysego (po lewej). Belgia. Szczegóły obsługi takiej broni .patrz str. . na zawiasie. choć broń ta straciła całkowicie znaczenie broni wojskowej. 2. Kaliber 0. ok. Wykonany w 1867 r. stanowiąc istotny krok naprzód w rozwoju broni palnej. spłonka (b). przebijała papi­ er dna łuski i cały ładunek pro­ chowy. Kaliber 0. Była bowiem prosta. 5. Zamek jego pomysłu nazywano często „małpim ogonem". 3. boczny zapłon). W łusce znajdował się ładunek prochowy (a). która inicjowała strzał. Kieszonkowy pistolet kapiszonowy z odkręcaną lufą i zamkiem pudełkowym. Kaliber 0. przy czym rączka zamka służyła jako rygiel. z zamkiem blokowym ryglowanym występem kurka system ten pochodził z karabinu tegoż konstruktora. 1. by następnie uderzyć" w spłonkę (t). Nabój miał papierową łuskę spalającą się podczas strzału. naboje centralnego zapłonu. 1720 r. Pistolet odtylcowy kapiszonowy zaprojektowany przez angielskiego rusznikarza Westleya Richardsa. ryglowany przez obrót. Pomimo pewnych problemów z rzedostawaniem się części gazów u tyłowi. Anglia. Zastosowano tu zamek tłokowy. Dla celów militarnych. już wkrótce znacznie lepszym rozwiązaniem miało się okazać wprowadzenie broni powtarzalnej. umieszczona w podstawie drewnianej przybitki (c). Komora zamkowa wychylała się na bok. 1850 r. ok. dzięki nabojom zespolonym. ok. celna i niezawodna. karabin okazał się udany. służącej do jego otwierania.6 mm. ok. szybkim zanieczyszczaniem się broni i zużywaniem iglicy. Południowe [iemcy. Kurek zamontowany z boku. Pistolet skałkowy z odkręcaną lufą. przyjęty przez armię pruską w 1848 r. Pistolet domowej roboty z Północnej Irlandii. bowiem po raz pierwszy w broni wojskowej zastosowano zamek tłokowy oraz nabój zespolony. Po naciśnięciu na spust. W pistolecie zastosowano zewnętrzny zapłon i nabój ze spalającą się łuską. ze względu na kształt długiej zakrzywionej dźwigni. produkowany dla amerykańskiej marynarki. sześciotaktowy. Odtylcowy pistolet z zamkiem kołowo-krzosowym. 4. pozwalając na włożenie oddzielnej komory prochowej przypominającej rymitywny nabój. 6.22 cala (5. R Okresem szczytowego rozwoju jednostrzałowej wojskowej broni odtylcowej była druga połowa XIX w.Jednostrzałowa broń odtylcowa Pistolety odtylcowe jednostrzałowe 1. Pistolet Remington. 1972 r. Model 1867.. Później. 1540 r.45 cala. nadal stosowano ją do polowań i strzelań tarczowych. stanowił istotny postęp. wypierając tym samym karabiny jednostrzałowe. Pozwalała ona uzyskać znacznie większą szybkostrzelność. sprężyna popychała w przód niezwykle długą iglicę (e). 2. Ta. oraz pocisK (d).50 cala. 130.

2. Używany w armii USA po 1819 r. Istniał szereg odmian tego systemu. Wprowadzony do uzbrojenia w 1867 r. Kaliber 11 mm. Karabinek Sharp.577. . Ładunek prochowy i pocisk umieszczano w łusce z płótna lnianego. Karabinek HalTa. ryglowanym przez występ kurka..450 cala (tj. wzorowany na pruskiej lgucówce. Wykorzystywano pomniejszoną wersję wcześniejszego naboju od karabinu Snidera. Produkowany w USA. Karabin Snidera. Karabin Chassepot. Była to broń odtylcowa. Zastosowano w nim zamek w postaci śruby wkręcanej w komorę (na rysunku komora jest otwarta). Prosta i niezawodna konstrukcja z zamkiem blokowym. Standardowy brytyjski karabin z zamkiem blokowo-wahadlowym konstrukcji Martiniego i gwintowaną lufą Henryego. Stanowił podstawę uzbrojenia armii francuskiej podczas wojny z Prusami w 18/0 r. Karabinek na amunicję zespoloną z łuską metalową. podczas słynnej bitwy z Indianami pod Little Big Horn w 1876 r. dostosowana do amunicji systemu Boxera. zarówno ? zamkiem skałkowym jak i kapiszonowym. Karabin Remingtona. Karabin Fergussona. 3. Ta amerykańska konstrukcja była produkowana w wielu odmianach i weszła do uzbro­ jenia szeregu krajów. Tego typu karabinki były uzbrojeniem 7 pułku kawalerii USA. W niektórych rozwiązaniach. ale z zewnętrznym zapłonem kapiszonowym.43 mm). Cechowała go podnoszona ku górze komora zamkowa (na rysunku częściowo podniesiona). Pokazano wersję hiszpańską kalibru 11 mm. z 1871 r. użyto na niewielką skalę podczas wojny o niepodległość USA. w różnych odmianach. o gwintowanej lufie. 4. Broni tej. Kaliber 0. Karabinek Springfield. Model 1855 (u dołu). Przeróbka na broń odtylcowa wcześniejszych odprzodowych karabinów Enfield. Ryło to brytyjskie ulepszenie francuskiego systemu La Cnaumette. ok. po 1776 r.577/0. 6. w zastosowaniu samospalającej się łuski papierowej. np. Francuski karabin z zamkiem tłoko­ wym obrotowym.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Jednostrzałowe karabiny odtylcowe (powyżej) 1. Model 1873 (poniżej). 5. Karabin Martini-Henry. używany również przez kawalerię brytyjską. Kaliber 0. 11. Modele 1866.45"-70 Springfield.577 cala. Symbol 0. stąd otrzymał on oznaczenie 0.

Kurki zewnętrzne. Strzelba konwojenta dyliżansów. Broń wielolufowa nie mogła jednak konkurować z pojawiającą się bronią powtarzalną. 1. Lufy i kolba obcięte. Używana przez Viet Cong przeróbka myśliwskiej dubeltówki bezkurkowej. Najczęściej produkowana jest broń o dwu lufach.Odtylcowa broń wielolufowa W drugiej połowie XIX w. dla Home Guard (Obrony Terytorialnej w Wielkiej Brytanii)". Ponadto spotyka się czasem broń o większej liczbie luf (c. Przeróbki dokonano ok. 4. Brytyjski nabój śrutowy wagomiaru 12 (po prawej). 1 34 . Zawierał 9 ziaren śrutu o średnicy 8. „Obrzyn" belgijskiej dubeltówki z zewnętrznymi kurkami używany przez „Doca" Hollidaya podczas walk w OK Corral w 1881 r. Konstrukcja łamana (po lewej).pokazano je powyżej/po prawej. wobec spodziewanej inwazji niemieckiej.gdy lufy umieszczono jedną nad drugą (b). umożliwiając dostęp do komór nabojowych (B). Używa się jednej z wielu odmian zatrzasku zwalnianego prze/. ze składaną kolbą od karabinka Ml. odchylają się ku dołowi. Wagomiar 10. wychylenie dźwigni (A). Lufy połączone zawiasem z łożem. 1968 r.gdy lufy ułożone są w poziomie (a). obie lufy skrócone. W większości znanych broniach dwu. d). Obecnie.w pistoletach do obrony osobistej i strzelbach myśliwskich. Rodzaj taniej broni przeznaczonej do samoobrony. Opracowany w 1940 r. USA). pojawiła się również odtylcowa broń wielolufowa. 3. Strzelby dwulufowe (powyżej). 2.dubeltówka firmy Ithaca. Określa się ją jako dubeltówkę . bczkurkową broń myśliwską. Jej skonstruowanie było możliwe dzięki zastosowaniu amuniqi zespolonej. Konstrukcję oparto o podobną. Sposoby łączenia luf (po lewej). nip mają one jednak powszechnie przyjętych nazw. łamaną konstrukcję.i więcej-lufowych stosuje się to proste rozwiązanie. dlatego też nie będziemy jej szerzej omawiać. Model Aulo and Burgfar. Wagomiar 12. Stąd rozwiązanie to stosowano głównie w taniej broni przeznaczonej na rynek cywilny . (na Dzikim Zachodzie. Wszystkie cechują się tzw. Wagomiar 12.3 mm . Strzelba . Produkt wypuszczony mi rynek amerykański w latach 20-tych naszego stulecia. broń wielolufowa jest przeznaczona do polowań. lub kniejówkę („bokówkę") .

Opatentowany w 1868 r. Dwie lufy. Amunicja 0. przystosowany do ładowania odtylcowego. Pistolet kieszonkowy systemu Sharpa z 1859 r. USA. naboje kolejno odpalała obrotowa wewnętrzna iglica. 0.32 cala. co umożliwiało załadowanie broni. cztery lufy o gładkich ściankach. Z samonapinaniem. Kopie tvch pistoletów wytwarza się po dzień dzisiejszy Amunicja bocznego zapłonu 0. 1882 r. kal. z lufami wystającymi między palcami.476 Enfield. dawały się obracać ręcznie. kal.41 cala. Dwie lufy w układzie pionowym. USA. 4. 0. 7. 2. Po każdym strzale należało ściągnąć widoczny przed spustem pierścień . Łamany. kal. USA.lufy odchylało się ku górze. amunicja bocznego zapłonu kal. 3. 5. Amunicja bocznego zapłonu 0. 1. Pistolet kieszonkowy systemu Robbinsa i Lawrencea.. Trzystrzałowy. Pistolet systemu Marstona z 1864 r. 1849 r. Konstrukcja łamana. połączony z głownią sztyletu.31 cala. USA. Blok luf wychylał się na prawo. Pistolet kieszonkowy systemu Remingtona-Elliota.30 cala. 1860 r. Dwustrzałowy. umieszczone na osi. Pistolet kieszonkowy systemu Remingtona (po lewej). 0. powodując koleino odpalenie naboi w czterech lufach.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wielolufowe pistolety odtylcowe (po lewej).22. Amunicja bocznego zapłonu.32 cala. Aby odpalić kolejne naboje. Iglica obracała się przv naciśnięciu spustu. pięciostrzałowy. Opatentowany w 1860 r. konstrukq'a „łamana" . Wielka Brytania ok. Lufy były nieruchome. (Rysunek w skali 1:1). Czterostrzałowy. 0. Pistolet systemu Franka Wessona. USA. Pierwsze egzemplarze wyprodukowano ok. Patent z. Jego konstrukcja umożliwiała trzymanie go w zamkniętej dłoni. Pistolet systemu Shatrucka. Pistolet Lancastera. Amunicja bocznego z a p ł o n u . USA. produkowano też tego tvpu strzelby. należało obracać widoczną obok kurka gałkę. 135 . Konstrukcja łamana.powodowało to obrót wewnętrznego bijnika.41 cala. 6. kaliber 0. Stosowano amunicję bocznego zapłonu.

Magazynek rurowy w kolbie 2. 3. Wprowadzone po 1890 r. rusznikarza francuskiego. Karabin powtarzalny Jenningsa. Karabin powtarzalny. systemu Lorenzoniego. konstrukcje karabinów były tak udane. Wykonany w Indiach. Piotra Kalthoffa. w którym stosowano jeszcze zewnętrzny zapłon . w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Stosowano tu 3 zasadnicze rodzaje zamków. Karabin powtarzalny systemu Chalembrona. Gwintowany karabin odtylcowy z zamkiem skałkowym. w 1646 r. 4. gotowej do załadowania do komory. tłokowo-obrotowy C. W ramach każdego rodzaju istnieje szereg odmian. Zamki broni powtarzalnej (po prawej).Powtarzalne karabiny odtylcowe Dla rozwoju broni powtarzalnej konieczne było wprowadzenie dwóch wynalazków. a w niektórych krajach jeszcze dziś są na uzbrojeniu. z zamkiem skałkowym. Poprzednik Winchestera. 1849 r. 2. Magazynek pudełkowy pod komorą zamkową 136 .jedną z odmian zamka kapiszonowego. Problem zanieczyszczania się komory nabojowej i przewodu lufy przezwyciężono wprowadzając nowe prochy bezdymne. Jednym z nich. Zamek skałkowy. która pojawiła się w latach 60-tych XIX stulecia. Magazynki (po lewej). Proch i kule na 20 strzałów umieszczono w rurkach poniżej lufy. wykonany przez Duńczyka. umożliwiają umieszczenie odpowiedniej ilości amunicji. dźwigniowy B. W kolbie karabinu znajdowały się dwie rurki: jedna na proch. Trzon zamkowy przy obrocie kabiąka spustowego śliz­ gał się ku tyłowi. Magazynek rurowy po lufą 3. 1. Istniały też odmiany z zamkiem kołowym. 1. zwykle określanych nazwą wynikająca z ich kształtu i sposobu działania. wykonany w USA ok. Włochy. Pokazano najczęściej występujące typy i ich umiejscowienie. koniec XVII w. A. była zespolona amunicja w metalowej łusce. blokowo-ślizgowy Wczesne karabiny powtarzalne (powyżej). wiatach 1780-88. druga na kule. Vv każdym przypadku naboje przesuwane są sprężyną. że używano ich jeszcze dość długo po II wojnie światowej.

USA. która zdobyła wielką popularność.44"-40. Karabin I Ienryego. 1860 r. Karabinek Spencera (powyżej). 1.44"-40. 3.38 cala. ok. Amuniq'a 0. Model 77E. używana przez piechotę morską USA w Wietnamie. Strzelba Savage. Karabinek systemu Volcanic z zamkiem dźwigniowym. Pokazano wersję z dłuższą lufą (61 cm). Amunicja 0. wagomiar 12. Była to siedmiostrzałowa broń powtarzalna. Broń tego systemu miała amunicję zespoloną. 4. centralnego zapłonu. Tak wyglądała wersja wojskowa. ok. bocznego zapłonu. Magazynek pięcionabojowy. 1856 r. pierwsza broń powtarzalna. model 1865. użyta na większą skalę podczas wojny secesyjnej. eksportowana do Ameryki Południowej. USA. Karabinek Colt Lighting z zamkiem ślizgowym. Bezpośredni poprzednik broni Winchestera. Kaliber 0.44 cala. w którym umieszczono bezpośrednio ładunek prochowy i spłonkę. 1885 r. Kaliber 0. 137 . Tego rodzaju zamki stały się popularne zwłaszcza w broni myśliwskiej. Wszystkie pokazane przykłady miały magazynki rurowe. składającą się z pocisku z wydrążonym dnem.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne (powyżej). 2. Karabinek Winchester. Amunicja 0. Model 1873 (powyżej).56"-5Ó bocznego zapłonu.

7 mm). Szwajcarski karabin Vetterli. Ładowało się go przez otwór umieszczony po prawej stronie komory zamkowej. Kaliber 10. 3. Wprowadzony w 1888 r. Pokazano tu duńską odmianę z 1889 roku. Karabin Lee Metford był pierwszą bronią powtarzalną wprowadzoną przez armię brytyjską. karabin syste­ mu Mausera różnił się głównie sposobem ryglowania zamka. w wersji kawaleryjskiej. Łączył on w sobie zamek i magazynek systemu Lec z lufą gwintowaną pomysłu Metforda. Pokazano na przykładzie zamka brytyjskich karabinów Lec Mctford i Lee Enfield. Wczesne karabiny powtarzalne (powyżej). Odmiana wcześniejszego karabinu wz.. Karabin systemu Krag-Jórgensen. 1881. Wprowadzony do uzbrojenia armii niemieckiej w 1884 r. Skonstruowany przez braci Mauser na bazie jednostrzałowego karabinu wz. magazynek 8-nabojowv. zamek zostaje odryglowany.303 cala (7. Przesunięcie zamka ku przodowi powoduje napięcie sprężyny iglicznej (d). 2. 1871/84. gdzie zresztą został skonstruowany. będących na uzbrojeniu od 1888 r. Kaliber 8 mm x 56 K. kaliber 0. Jeśli obrócimy rączkę ku dołowi. umieszczony z prawej strony komory zamkowej. Gdy rączka zamkowa (a). Jednocześnie czółko zamka wypycha nabój z magazynka i wprowadza go do komory nabo­ jowej (e). Charakterystyczną cechą był poziomy magazynek pudełkowy na 5 naboi. 1871. Karabin Mauser wz. wz. Kaliber 11 mm. Grot iglicy uderza gwałtownie w spłonkę w dnie łuski (h). 1. dostosowanego do 8-mio nabojowego magazynka rurowego. 1. 1869. w którym zastosowano rygle syme­ tryczne umieszczone za czółkiem zamka. Karabin systemu Lee bvł jednym 7 lepszych rozwiązań. Magazynek rurowy o pojemności 13 naboi umieszczono pod lufą. Podobny system był używany w USA i Norwegii. zostanie obrócona w górę. 4. Naciśnięcie spustu spowoduje zwolnienie bijruka (f) i połączonej z nim iglicy (g). zamek zostanie zaryglowany. 138 . 2. Napięcie kurka w zamku systemu Mausera następowało w chwili obrócenia rączki zamkowej. Zwracają uwagę rygle (b) znajdujące się w tylnej części trzonu zamkowego. wystrzelona łuska jest wyciągnięta z komory nabojowej i wyrzucona (c). Gdy trzon zamkowy zostanie pociągnięty ku tyłowi. Jego główny konkurent. 3.Powtarzalne karabiny odtylcowe Działanie zamka tłokowo-obrotowego (po lewej).4 mm.

Short Magazine Lee Enfield (powyżej). powszechnie kopiowana i poddawana ciągłym modyfikacjom. Brytyjski karabin 3P14. używana również w Bułgani. Magazynek rurowy pod lufą.ta wersja była dostosowana do amuniq'i 0. którą po wybuchu 1 wojny światowej pośpiesznie dostosowywano do wcześniejszej amunicji 0. pod oznaczeniem „Nr 1". Wprowadziła ją również armia USA poa oznaczeniem M 17 Enfield .. 1. Podstawowa broń strzelecka armii USA do początków II wojny światowej. Wprowadzony po raz pierwszy w 1902 r. wz.7 mm). Skrócony karabin Lee Enfield. Wprowadzono niewielkie ilości tej broni. Karabin Spriengfield.92 x 57 mm Mauser. Na rysunku pokazano wersję oznaczoną jako Mk I T Star. pojemność 8 nabojów 8 x 50 R Lebel. w której zastosowano po raz pierwszy amunicję małokalibrową z prochem bezdymnym. Była to jedna z najbardziej udanych broni powtarzalnych o zamku tłokowo-obrotowym. 1898. wz. Magazynek pudełkowy na pięć naboi typu 7. Magazynek pięcionabojowy. wz. 139 x < o 5: 9^ © . Magazynek wymienny. 7. stanowił główną broń strzelecką armii brytyjskiej do czasów II wojny światowe). kaliber 0 . Podstawowa broń strzelecka armii Austro-Węgier. Konstrukcja niemiecka. 3. eksperymentalna broń. 10-cio nabojowy.62 mm Sprinefield).30 cala-06 (7. wz. tzw. 4. Karabin Mauser. 1903 (powyżej). Kaliber 0. 1895. W tym czasie wprowadzono szereg niewielkich modyfikacji. 2.30 cala-'06 (tj. 1886/93. Większość armii w tym okresie używała karabinów z zamkami . Karabin Mannncher. W swoim czasie była to przodująca konstrukcja. SMLE .owo-obrotowymi.303 cala.62 mm). wprowadzoną do T uzbrojenia w 1916 r.303 cala (7. Kaliber 8 mm x 50 R. Karabin Lebel. Francja.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne z I wojny światowej (powyżej).

np. lub był wypychany następnym ładownikiem podczas ładowania. stąd nazwa „karabinek dżunglowy". Wyciszony karabinek De Lisie.Francję. umieszczanego razem z nabojami w magazynku oraz łódki (b).303 cala (7. W karabinach dostosowanych do ładownika typu mannlicherowskiego. Kaliber 7. jak w karabinkach Lee Enfield. pusty ładownik wypadał przez otwór w magazynku.modyfikacji dokonano w 1930 r. Pusta łódka wyskakiwała. kaliber 0. Ta skrócona wersja była przystosowana do wymogów produkcji masowej . Magazynek pudełkowy na 10 nabojów. Łódkę umieszczano po otwarciu zamka w odpowiednim wycięciu komory zamkowej (c). W celu przyśpieszenia procesu napełniania magazynka pudełkowego. Magazynek o pojemności 4 nabojów. Magazynek pudełkowy. przy zamykaniu zamka itp. dostarczano w specjalnych kształtownikach z cienkiej blachy. Pojemność magazynka 10 nabojów. 1. wz.Powtarzalne karabiny odtylcowe Łódki nabojowe i ładowniki (po prawej). po wystrzeleniu ostatniego naboju. No 4 Mk 1. Karabin Lee Enfield No 5MK1. Karabin Mosin-Nagant. 1891/30. Jeden z ostatnich karabinów powtarzalnych wprowadzonych do uzbrojenia przez jedno z ówczesnych mocarsrw.45 ACP (11/43 mm). - 140 . Kaliber 7. amunicję do większości karabinów powtarzalnych.5 mm x 54 U 1929. Jako amunicji użyto naboi pistoletowych 0. Karabin Lee Enfield. a następnie kciukiem wciskano naboje do magazynka (d). —— . Używano dwu typów: ładownika (a). Zastosowano nowy celownik. wz. Wielka Brytania. stosowanych w pistolecie maszynowym Thompsona.303 cala (7. ZSRR. Opracowany w Wielkiej Brytanii z przeznaczeniem do akcji specjalnych. Była to lżejsza odmiana Lee Enfielda No 4. 3. pięciońabojowv.62 mm * 54 R. 4.II wojna światowa. Karabiny powtarzalne państw koalicji antyhitlerowskiej .7 mm). Przy magazynkach o większej pojemności (zwykle łódka mieściła 5 naboi) operację należało powtórzyć. Karabin MAS. Wykorzystano identyczny system. 1936. Wielka Brytania. 2. kaliber 0. opracowana z myślą o użyciu w lasach tropikalnych. 139). 5. Dostosowana do produkcji masowej wersja karabinu SMLE (patrz str.7 mm).

1905. Nazywany też Typ 38. Karabinek Arisaka. Produkowany w wielu wersjach. 5. wprowadzonych do uzbrojenia w ostatnim roku wojny. wz.5 mm x 54 M 11.92 mm x 57 Mauser.5 mm x 50. z celownikiem optycznym ZF 42 W . Magazynek o pojemności 6 nabojów. 1891/24. Do uzbrojenia wprowadzono też model M 38. Składała się ona na zawiasie widocznym w okolicy osłony spustu. Kaliber 7. ale przystosowany do amunicji 7. Kaliber 6. 4. Japonia.5 mm x 50. 1905 (Typ 38). a więc takim. wz. wz. Była to jedna z wielu odmian uproszczonego karabinu.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne państw Osi podczas II wojny światowej (powyżej). Karabinek Volksgewehr (VG 2). o identycznej konstrukcji. począwszy ód 1889 roku do iat pięćdziesiątych naszego wieku. Schmidt-Rubin. 2. wz. 1. Magazynek o pojemności 6 nabojów.5 mm x52. 1931.35 mm x 51. 3. który nie wymaga dodatkowego obrotu rączki zamkowej przy otwieraniu i zamykaniu komory. ze składaną kolbą. Szwajcaria. Karabinek Mauser Kar 98 k (powyżej). Niemcy. ze względu na to. Pokazano tu wersję dla spadochroniarzy. Włochy. Arisaka. Z zamkiem dwutaktowym. Kaliber 7.92 mm x 57 Mauser. Mannlicher Carcano. Karabiny powtarzalne w krajach neutralnych. 141 . Pokazana broń ma kaliber 6.wersja wyborowa standardowego karabinu Wehrmachtu w czasie II wojny światowej. że rok 1905 bvł w Japonii 38 rokiem kalendarza Meiii. Kaliber 6. Kaliber 7. Magazynek o pojemności 5 nabojów. Magazynek 5-cio nabojowy. Magazynek o pojemności 5 nabojów. głównie z przeznaczeniem dla Volksturmu (oddziałów pospolitego ruszenia).

by go uruchomić.22. do ładowania zastosowano system z odchylną klapą. b. Siedmiostrzałowy. „łamany" szkielet rewolweru.577 cala. przerabiany na broń odtylcową oprzez zastosowanie uchylnej łapy do ładowania.. Każdą łuskę trzeba wybić z komory bębna rozładownikiem prętowym. opatentowany przez Reida w USA. Pochodzi z lat 1870-80. Wielka Brytania. Łuski zostają jednocześnie wysunięte ze wszystkich komór bębna. bocznego zapłonu. rewolwery używane są do dziś. Po raz pierwszy opatentowany 1845 r. Do ładowania wyjmowało się bębenek. działający automatycznie przy odchyleniu lufy w dół.38 cala.'Konstrukq"a szkieletu łamana. Pięciostrzalowy. naboje centralnego zapłonu. stosowanych w rewolwerach opracowano i wprowadzono w drugiej połowie XIX w. Rewolwer systemu Lefaucheux.22. kaliber 0. Zwraca uwagę masywny szkielet. Brytyjski rewolwer systemu Trantera. 2. Pokazany egzemplarz pochodzi z 1857 r. Rewolwer-kastet. c. W naszym stuleciu proces udoskonalania tego typu broni polegał głównie na wprowadzaniu nowych materiałów i systemów zabezpieczeń. Do ładowania należało wyjąć bęben. zmiany te wprowadzono w latach siedemdziesiątych XIX w. 5.. na amunicję 0. należy po odchyleniu bębna nacisnąć na jego oś. Tu pokazano model z bębnem o 6-ciu komorach. Systemy ładowania rewolwerów i wyrzucania łusek: a.45 cala Adams. Rewolwer Smith and Wesson No 1. odchylany bęben. 142 . Bęben miał siedem komór będących jednocześnie lufami. Sześciostrzałowy. E Większość podstawowych rozwiązań konstrukcyjnych.Rewolwery odtylcowe Wczesne rewolwery odtylcowe (po lewej) 1. strzelający nabojami o wielkiej mocy. Kaliber 0. 1865 r. ale zawias umieszczono u góry. Dzięki swej wielkiej niezawodności. zwłaszcza jako broń policyjna. amunicja 0. Był to pierwszy rewolwer tej firmy. Rewolwer Adams z 1872 r. 4. stąd obiegowa nazwa „man stopper". 6. kaliber 0. zastosowanie odchylnej klapy. Rewolwer Colt 1861 Navy. bocznego zapłonu. 3. centralnego zapłonu. Sześciostrzałowy. Zastosowano tu rozladownik gwiazdkowy. Bęben ma rozladownik gwiazdkowy. produkowany w licznych odmianach. Francja. Kaliber 12 mm.

450 cala. Dzięki odpowiednim wycięciom w ściankach. 1873. Rewolwery z końca XIX w. Wg rysunku Remingtona. ładowany przez uchylaną klapę. Popularny wielkokalibrowy rewolwer kieszonkowy.44"-40. 3. 143 . Kaliber 0. Była to broń samopowtarzalna. Sześciostrzałowy. produkowany do dziś. Rewolwer Smith and Wesson. z lufą o długości 19 cm.450 cala. z łamanym szkieletem. wz. na amunicje 0. Rewolwerowiec (po lewej). używany przez armię USA. Legenda Dzikiego Zachodu.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca 1. z samonapinaniem kurka. Amunicja 0. Pokazano wersję kawaleryjską. Konstrukcja oparta o wcześniejszy rewolwer kapiszonów)'. Rewolwer „British Bulldog".38'cala centralnego zapłonu. Model 1874. Kaliber 0. celujący ze swego Colta Peacemakera. 1873. Amunicja 0. Sześciostrzałowy. Produkowany w latach 1877-1912. Konstrukcja brytyjska z lat dziewięćdziesiątych XlXw. Sześciostrzałowy. Amerykańska kopia broni systemu Webley. Kaliber 0.45 cala. Colt. wz. (po lewej). bez samonapinania). Sześciostrzałowy. 2. ładowany przez uchylaną klapę. Konstrukcja szkieletu łamana. Cklrzut po strzale powodował cofnięcie się lufy wraz ze szkieletem i bębnem. 5. określaną przez armię USA jako Single Action Army Revolver Model 1873. 4. Rewolwer Webley-Fosbery. Rewolwer Colt Peacemaker (po lewej). bęben obracał się i jednocześnie był napinany kurek. Rewolwer Colt Lighting. (Wojskowy rewolwer. Rewolwer Remington.45 cala S&W.

z odchylanym na bok bębnem. Siedmiostrzałowy. 144 . działający przy odchylaniu lufy rozfadownik gwiazdkowy. 1.Rewolwery odtylcowe Rewolwery wojskowe z czasów obu wojen światowych (po lewej). kal. Sześciostrzałowy. szkielet łamany.35 mm. Wytwarzany w kilku odmianach od 1889 do lat dwudziestych naszego wieku. Kaliber 10. Rosyjska wersja powszechnie używanego w niektórych krajach rewolweru. Rewolwer Colt New Service M 1917. 1892. Rewolwer Nagant. ładowany poprzez uchylaną klapę. Sześciostrzałowy. 3. jak i radziecka. 1895.0. Konstrukcja szkieletu „łamana".455 cala. Kaliber 0. wz. Na amunicję 7. 4.380 cala. Używany w obu wojnach światowych. Pokazana wersja nie miała możliwości ręcznego odciągania kurka.. (J. Sześciostrzałowy. Wersja amerykańska na amunicję 0. Ten model wprowadzono w 1915 r. Sześciostrzałowy. Francuski rewolwer Lebel. Wlk.62mm Nagant. Nabój (po prawej). brytyjska . 5. używany był jeszcze podczas IT wojny światowej. zmieniono niektóre szczegóły i kaliber (porównaj ilustrację poniżej). Stosowany zarówno w USA jak i w Wlfc. używanego w Wlk.45 ACP. Pokazano go w wielkości naturalnej. do rewolweru Webley MK VI. bębenek do ładowania wychylany na bok. Rewolwer Webley MK VI (po prawej). wz. Używała go zarówno armia carska. Rewolwer Enfield Nr 2 MK 1 Star. Na amunicję 0. 2. Brytanii. Na naboje 8 mm Lebel (rewolwerowy). Obie odmiany różniły się nieznacznie kalibrem. ładowany poprzez odchylną klapę.Brytania. Brytanii.Rewolwer Webley. Z samonapinaniem. Przykład typowego wiclkokalibrowego rewolweru wojskowego.455 cala. Można / niego strzelać napinając kurek ręcznie lub tylko naciskając spust.455 cala. Wioski rewolwer Modello 89 B. Sześciostrzałowy.

ładowany rzez odchylaną klapę. bęben wychylany w bok. Model900.357 Magnum.). Bęben o 9-ciu komorach wyjmowany do ładowania. bęben odchylany na bok.38 Special i 0. 4.33 kg. Rewolwer Smith and Wesson 0. Kurek kryty (co zapobiega możliwości zaczepienia nim o podszewkę marynarki itp.411 kg . Sześciostrzałowy. Kaliber 0.22. Model 29.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Współczesne rewolwery (po lewej). Z wyjątkiem (1). Bez samonapinania.Wszystkie pokazane egzemplarze wyprodukowano w USA. 1. Kaliber 0357 Magnum. Rewolwer Colt Python. Energia wylotowa podsku jest o ok. 5. nadającego się do skrytego noszenia. Stosowany głównie jako broń tarczowa i do niektórych rodzajów polowań. udoskonalonego rewolweru policyjnego. Przykład typowego.dla porównania (5) . Broń krótka o największej skuteczności rażenia. P Rewolwer Smith and Wesson M 60 (po prawej). 30% większa niż jakiejkolwiek innej broni krótkiej na świecie. 145 . Sześciostrzałowy. popularnie zwany „Chief s special". Sześtiostrzałowy. 2. Typowy przykład taniego rewolweru do samoobrony. Rewolwer Harrington i Richardson. bocznego zapłonu. Kaliber 0.44 Magnum. Na amunicję 038 Special. Pokazana broń ma masę zaledwie 0. 3. Rewolwer Smith and Wesson Bodyguard Airweight. Szkielet ze stopów lekkich. wersja ze stali nierdzewnej. Policyjna broń o dużej skuteczności rażenia produkowana też ze stali nierdzewnej. bęben wychylany na bok. Rewolwer Ruger Blackhawk. rodukowany w dwu kalibrach: 0.aż 1. mają samonapinanie. Pięciostrzałowy. Produkowana jest też wersja na nabój 0.38 Special.41 Magnum. najnowsza odmiana.

Pistolet Walther P 38. Dla lepszego uszczelnienia komory stosuje się nabój z łuską cylindryczną. 7. Kaliber 9 mm. Nadaje się do ukrytego noszenia. Kaliber 7. wytwarzaną w Kanadzie dla armii brytyjskiej. sprężyna powrotna popycha zamek ku przodowi. Początkowo rodukowany od 1935 r. Kaliber 7.63 mm Borchardt. Względy konstrukcyjne wykluczają prowadzenie ognia ciągłego. Ma dostawianą kolbę i magazynek o pojemności 18 naboi. Pistolet Heckler & Koch VP 70. Systemy z zamkiem swobodnym (po prawej). Walther PPK. P r o d u k o w a n y był na amunicję 9 mm Parabellum i Browning. podobnie jak we wszystkich broniach samopowtarzalnych. Puszczony swobodnie zamek wprowadza nabój do komory. Pistolet Browning. Najczęściej produkowany w wersji na amunicję 7. 146 . Przed strzelaniem należy włożyć do gniazda (zwykle w chwycie pistoletu) załadowany magazynek. Jednak znacznie lepsze okazały się rozwiązania. u. Pistolet Borchardta z 1893 r. był poprzedni­ kiem słynnego P 08 Parabellum. Otwarcie zamka (B). Niektóre wczesne pistolety samopowtarzalne miały magazynki przed osłoną spustu (a). pokazano wersję HP Nr 2MK1. w Belgii. Jeden z pierwszych udanych pistoletów samopowtarzalnych. będącej jednocześnie kaburą.65 mm Browning. 4. a ten dosyła do komory następny nabój. 1935 znany powszechnie jako „High Power* (HP lub GP). jedna z najnowszych konstrukcji wyposażona w przełącznik rodzaju ognia umożliwiający strzelanie seriami po 3 strzały. Ciekawe było zastosowanie dostawnej kolby drewnianej. do chwili. Kaliber 9 mm Parabellum.przeładowanie następuje bowiem w wyniku wykorzystania energii gazów prochowych. Jedna z licznych odmian pistoletu produkowanego od 1896 r. Pistolet ma samonapinanie kurka. podobnie jak w karabinach. Jest to wygod­ niejsze dla użytkownika oraz zapewnia dobre wyważenie broni. W rozwiązaniu tym lufa i zamek nie są zaryglowane w czasie strzału (A). 6. a ciśnienie gazów zaczyna malec opóźnia sprężyna powrotna i odpowiednio duża masa zamka. Teraz wy starczy jedynie naciskać przed każdym strzałem spust. w których magazynki umieszczono w chwycie (b).65 mm Browning. Był to pierwszy pistolet z dwurzędowym magazynkiem o pojemności 13 naboi. Był przepisową bronią krótką armii niemieckiej podczas II wojny światowej. Pierwszy z pistoletów Browninga produkowany przez belgijską wytwórnię Fabriąue Nationale. wz. C Prawidłowym określeniem tego rodzaju broni jest termin „samopowtarzalna" . Jego zmodyfikowana wersja jest nadal produkowana i używana. Zamek swobodny jest jednym z najprostszych zamków stosowanych w pistoletach. 5. Większość rozwiązań stosowanych we współczesnych pistoletach zostało zaprojektowanych jeszcze przed I wojną światową. 1916. Pozwala to uszczelnić komorę nabojową do momentu wyciągnięcia łuski przez zamek (C). Następnie odciągnąć zamek tak. gdy pocisk opuszcza lufę. „Rotę Neun". Pistolet został zaprojektowany z przeznaczeniem dla policji kryminalnej. 1900. Zastosowano zamek swobodny. Pistolet Browning. 2.Pistolety samopowtarzalne Pistolety samopowtarzalne (po lewą). ale może być użyty tylko przy względnie słabej amunicji. Sposoby umieszczenia magazynków (po prawej). wz. Pokazana odmiana miała kaliber 9 mm Mauser. wz. 1. Pistolet Mauser. tzw. Następnie. 3. by napiąć kurek czy sprężynę bijnika.

wprowadzając szereg usprawnień do pierwotnego modelu 1911. b! 0. Magazynek o pojemności 8 naboi. natrafia na prowadnice unoszące go w górę (b).43 mm).43 mm). Przed strzałem (a). słynny niemiecki pistolet (1). ma ryglowanie „kolankowodźwigniowe". używany zwłaszcza w krajach europejskich. 147 .nazwy określającej pierwotne przeznaczenie naboju. Dopiero. Kaliber 0. zamek zostaje zaryglowany . W czasie strzału lufa z komorą zamkową cofają się w rowkach szkieletu. Najpopularniejsza amunicja pistoletowa (po lewej). Produkowano kilka odmian tego pistoletu.w krajach anglosaskich). Kaliber 7. różniących się głównie długością lufy. gdy obróci się łącznik. Ta właśnie amunicja. Zastosowano w nim ryglowanie oparte o zasadę przekoszenia lufy.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Systemy ryglowania broni krótkiej (poniżej). Przedstawiono jedynie dwa systemy wykorzystujące odrzut lufy do odryglowania i otwarcia zamka. Produkcję modelu oznaczonego jako 1911A1 podjęto w 1923 r. Ryglowanie zamka stosowano w pistoletach na amunicje o dużej energii. Pistolet jest nadal produkowany i używany w niektórych krajach świata. Skrót ACP od Automatic Colt Pistol . Lufa zostaje wyhamowana. ze względu na dużą masę pocisku jest faworyzowana w USA. a zamek zostaje odryglowany. W czasie strzału lufa z zamkiem cofają się. pistolet samopowtarzalny w USA.45 ACP (11. Tym samym zamek zostaje odryglowany i porusza się nadal ku tyłowi wyrzucając łuskę. Zamek-dźwignia o dwu ramionach połączonych zawiasem jest zaryglowany tak długo. Cofające się kolanko (zawias).65 lub 9 mm Parabellum. lufa zostaje przekoszona w dół. powodując wyrzucenie łuski i ściśnięcie sprężyny powrotnej.45 ACP (11. jak oba ramiona tworzą linię prostą (a). Najpopularniejszy (2). P 08 Parabellum (lub Luger .rolę rygli ełnią występy w górnej części rfy i odpowiadające im wycięcia w zamku. Pokazano d w a powszechnie używane naboje pistoletowe w wielkości naturalnej: a 9 mm Parabellum. Następnie zamek cofa się. K Colt 1911A1 (po prawej).

Mógł strzelać tylko ogniem ciągłym. jego gniazdo znajdowało się po lewej stronie komory zamkowej. zwykle wymagających zespołowej obsługi . Żołnierze amerykań­ scy nazywali tę broń „smarownica". ZSRR. Szybkostrzelność teoretyczna 400 strz. (O innych rodzajach broni maszynowej. 4./min.por.62 mm x 25 Tokariew. dzięki czemu odrzut towarzyszący strzelaniu jest względnie mały. choć większość skonstruowanych wówczas modeli pojawiła się zbyt późno. Pozwala to prowadzić ogień zarówno z biodra. Kolby składane (po prawej). MP 40. by ciśnienie w przewodzie lufy mogło spaść do bezpiecznego poziomu przed otwarciem komory nabojowej. Amunicja jest dosyłana z magazynka pudełkowego lub bębnowego (O innych systemach zasilania stosowanych przy silniejszej amunicji ./min. Bergmann MP 18/1. . przeznaczona była do działań specjalnych. Dzięki temu broń daje się wygodnie przenosić. Szybko­ strzelność teoretyczna 900 strz. albo też stosuje się kolbę z zsuwanych teleskopowo prętów (B). wprowadzając następny nabój do komory i odpalając go.patrz str. Broń miała przełącznik rodzaju ognia. Pod wpływem sprężyny powrotnej. 3. Broń wykonana podstawą uzbrojenia piechoty radzieckiej. Podczas ruchu zamka do tyłu następuje wyrzucenie pustej łuski. 148 Zamek swobodny (powyżej). Przełącznik rodzaju ognia. Idea pistoletu maszynowego zrodziła się w warunkach wojny okopowej./min. Jeden z pierwszych pistoletów maszynowych zastosowany przez armię niemiecką w 1918 r. Powstała w wyniku uproszczeń technologicznych wcześniejszego MP 38. częściowo przypominała ona to urządzenie.45 ACP (11. Większość ze znanych rozwiązań. pierwszego pistoletu maszynowego ze stalową kolbą składaną.43 mm). Kaliber 9 mm x 19 Para. Strzelał tylko ogniem ciągłym. 1. Był zasilany 2 magazynka „ślimakowego" o pojemności 32 naboi. Magazynek bębnowy. W czasie strzału komora nabojowa jest zamknięta jedynie dzięki bezwładności zamka (b). Kolba składana teleskopowo. Jednym ze sposobów jej uzyskania jest zastosowanie składanej kolby. Broń tego typu przeznaczona jest do walki na małych odległościach. W broni tego typu stosuje się amunicję pistoletową. 1. str. Szybkostrzelność teoretyczna 450 strz./min (650 . 3. W większości znanych pistoletów stosuje się tę prostą zasadę działania. Mogła strzelać tylko ogniem ciągłym. Kaliber 0. Sten Mk2 z tłumikiem dźwięku. jak i z ramienia. 2. 2.Pistolety maszynowe Pistolety maszynowe z I i II wojny światowej (po lewej). pozwala na obrót kolby ku przodowi pod komorę zamkową (A). Kaliber 7. z tłumikiem dźwię­ ku. 211). Jedna z licznych odmian produko­ wanego masowo brytyjskiego pisto­ letu maszynowego. Poka­ zana odmiana./min. 211 „Karabiny maszynowe"). i sile sprężyny powrotnej (a). Szybkostrzelność teoretyczna 450 strz. PPSz wz41. Kaliber 9 mm Parabellum. Niemiecka konstrukcja wprowadzona podczas II wojny światowej. Podstawowową zaletą pistoletu maszynowego jest jego poręczność. zamek porusza się do przodu. Kaliber 9 mm Parabellum. Była to jedna z tańszych broni tego rodzaju. Parametry sprężyny i zamka dobiera się tak. jest całkowicie automatyczna. US M3 Al. cechuje się względnie małą masą i wymiarami. by odegrać jakąkolwiek rolę w I wojnie światowej.bez tłumika). Szybkostrzelność teoretyczna 500 strz. 5.. wykonywanej zwykle z kształtek metalowych.

Uwzględniając wspomniane wyżej warunki wprowadzono pojęcie szybkostrzelnosci praktycznej. 2. Ingram Model 11. wz. kolba składa się na zawiasach na bok.TCaJiber 0. 3.62 mm x 25 Tokariew.. Produkowany w Egipcie na licencji szwedzkiej . kaliber 9 mm * 19 Parabellum. Przełącznik rodzaju ognia. UZI. broń skonstruowana i produkowana w Izraelu.Indywidualna broń miotająca Niektóre współczesne pistolety maszynowe (po lewej)./min.. popularna również wśród gangsterów. Można było stosować również magazynki bębnowe na 50 i 100 naboi. Używana też w innych krajach. g Thompson Model 1928 (powyżej). była przystosowana do magazynków pudełkowych o pojemnośa 20 naboi (pokazany tutaj)./min. Szybkostrzelność teoretyczna 1200 strz. 5. Konstrukcja zachodnioniemiecka. Broń ma przełącznik ognia. Szybkostrzelność teoretyczna 550 strz. bez uwzględnienia wymiany magazynków. przeładowywania broni i celowania. 4. Strzela tylko ogniem ciągłym. 149 ./min./min. Północny Wietnam. Kolba składana na bok. Broń opracowana w USA i dostępna na tamtejszym rynku. Tylko na ogień ciągły. Walther MPL. wprowadzonej w USA w latach dwudziestych.45 ACP (11.380 ACP. lub 30 naboi. Port Said.43 mm). Jest to modyfikacja radzieckiego pistoletu maszynowego PPSz.. kaliber 9 mm * 19 Parabellum. roń ta zdobyła sławę dzięki gangsterom z Chicago (po lewej) używającym wcześniej wersji Thompsona z 1921 r. 43. W krajach anglosaskich nazywany owszechnie „Tommy-gun'. jaka mogłaby być oddana z danej broni w jednostce czasu. Przełącznik rodzaju ognia. kaliber 9 mm x 19 Parabellum. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz. w okresie wielkiej prohibicji. kaliber 0. magazynek umieszczono w chwycie. Kolba teleskopowa ze składaną stopką.jego pierwowzorem był Carl Gustav M 45 B. metalową kolbą. 1. głównie ze względu na małe wymiary ułatwiające ukrycie. Kaliber 7.. Szybkostrzelność teoretyczna: pojęcie to odnosi się do ognia ciągłego i oznacza ilość strzałów. Cechuje się zwartą konstrukcją. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz. zakupiona przez policję i straż graniczną RFN. Broń te modyfikowano wielokrotnie i powszechnie stosowano jeszcze w II wojnie światowej. Produkowana jest również wersja ze składaną. Wersja z 1928 r. K-50 M.

Kaliber 7.62 mm Spriengfield). Kaliber 0. Dzięki sprężynie powrotnej cykl pracy całego mechanizmu może się powtarzać. Magazynek o pojemności 10 naboi. Stosowano dwa rodzaje magazynków: 15-stonabojowe (pokazany tutaj) i 30-stonabojowe. Odprowadzenie gazów z przewodu lufy (po prawej). Broń skonstruowana we Francji. Kaliber 7 mm x 57 Mauser. karabinki automatyczne Każda. Działa na zasadzie odpro­ wadzenia gazów z przewodu lufy. używany równolegle z karabinem Garand. US Ml Carbine. Jego ruch ku tyłowi powoduje odryglowanie zamka. od nazwiska konstruktora. W większości karabinów samopowtarzalnych i karabinków automatycznych stosuje się następującą zasadę. Kaliber 0. bardziej znany jako Garand M 1. kierowców i oficerów liniowych. n a z y w a n y jest karabinem samopowtarzalnym. Broń p o d o b n a do kb. Zamek pozostaje zaryglowany w czasie strzału (a). Magazynek o pojemności 8 naboi. ale dostosowana do amunicji pośredniej i mogąca strzelać również ogniem ciągłym nazywana jest karabinkiem automatycznym lub s z t u r m o w y m . gazy prochowe prą na tłok (b). Pod w p ł y w e m sprężyny zamek powraca ku przodowi wprowadzając następny nabój do komory.92 mm x 57 Mauser. Kaliber mmx 50 R Lebel. który dla oddania następnego strzału wymaga p o n o w n e g o naciśnięcia spustu. z karabinka automatycznego m o ż n a strzelać p o d o b n i e jak z pistoletu maszynowego. Ze względu na amunicję słabszą od karabinowej. 3. 2. . Gewehr 43. Wersja M2 miała przełącznik ognia.światowej oraz w wojnie koreańskiej. Była to pierwsza w świecie broń samopowtarzalna wprowadzona jako podstawowe uzbrojenie żołnierzy piechoty. Zaprojektowany i zastosowany w Meksyku. wykorzystuje energię gazów prochowych do n a p ę d u mechanizmów przeładowania broni. Magazynek o ojemności 5 naboi. W chwili.30 cała Ml Carbine (nabój pośredni 7. 150 f Wczesne karabiny samopowtarzalne (powyżej). którego ruch ku tyłowi powoduje odryglowanie zamka.Karabiny samopowtarzalne. konstrukcja niemiecka. użyta na ograniczoną skalę podczas I wojny światowej. Karabin. tego rodzaju broń. użyty na niezbyt wielką skalę podczas II wojny światowej. Mondragon Modelo 1908. wyrzucając łuskę. Używano jej podczas II wojny . US Ml Rifle. 5. 4. Magazynek o pojemności 8 naboi. gdy pocisk mija otwór gazowy w ściance lufy. jako broń żołnierzy służb. 1. RSC Modele 1917. z w y k l e . który teraz porusza się ku tyłowi (c). Cofający się zamek wyciąga i wyrzuca łuskę oraz ściska sprężynę powrotną. część gazów o d p r o w a d z a n a jest przez otwór boczny w ściance lufy i działa na tłok gazowy.62 mm Ml). chociaż produkcję uruchomiono w Szwajcarii i Niem­ czech. karabinek opracowany przez firmę Winchester.'06 (7. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych działających na tłok o krótkim ruchu. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy.30 cala .

Tak oznaczono brytyjską wersję belgijskiego karabinu FN FAL.62 mm x 39 (amunicja pośrednia wz. 7. amunicję. Magazynek o pojemności 20 naboi.broń opracowana w oparciu o karabin Garand M 1.5 mm x 54 M 1929 (MAS). 3. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. (powyżej). MAS 49. Kaliber 7. Typ 56. Hakim.62 mm x 51 NATO). Nadal używany przez obronę terytorialną w Chinach. Magazynek o pojemności 20 naboi. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Kaliber 7. z uwagi na jej korzystne parametry balistyczne. Może strzelać tylko ogniem pojedynczym. 5. 151 . Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. zrezygnowano tu jednak z tłoka gazowego. magazynek o pojemności 10 naboi. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. 1. Magazynek o pojemności 10 naboi. 2. Kaliber 0.62 mm x 54 R Mosin L 1 A 1 Rifle (poniżej). Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu rufy. Kaliber 7. Magazynek o pojemności 10 naboi. SWD samopowtarzalny karabin wyborowy konstrukcji Dragunowa. Pokazany egzemplarz ma kolbę i nakładkę z czarnego tworzywa sztucznego. Kaliber 7. W karabinie tym zastosowano opracowaną jeszcze w końcu XIX w.USM14Rifle. 4. 43). Obecnie zastąpiona karabinkiem M 16.92 mm x 57 Mauser. Konstrukcja francuska wykorzystująca odprowadzenie gazów. Wprowadzony do uzbrojenia armii francuskiej w 1949 r.Indywidualna broń miotająca Karabiny samopowtarzalne po 1945 r. ZSRR. hgipska kopia szwedzkiego karabinu systemu Ljungmanna. który jest jedną z najpowszechniej używanych konstrukcji tego typu na świecie.62 mm x 51 NATO. chiński karabinek wzorowany na radzieckim SKS. Z celownikiem optycznym. Kaliber 7.308 cala (tj. Magazynek o pojemności 10 naboi.

1. co pozwalało zmniejszyć Eodrzut lufy przy ogniu ciągłym. z wygiętą ku dołowi kolbą (&)'. Zamek półswobodny t rolkami. W trakcie strzelania odrzut działający wzdłuż osi lufy. 'ziała na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Zamek półswobodny z rolkami. ku tyłowi powoduje podrzut lufy ku górze./min. Klasyczna konstrukq'a. .20 naboi. CETME Model C. jak i ciągłego. Pakt NATO przyjął jako standardowy.62 mm x 39 (1). 152 Karabiny i karabinki automatyczne (powyżej). Wprowadzony w ostatnich latach II wojny światowej. E Naboje (po prawej).Karabiny samopowtarzalne i karabinki automatyczne Kształt łoża (po prawej). G3A3.62 mm x 51 (2). FG 42. Szybkostrzelność teoretyczna 550-650 strz.92 mm x 5/ Mauser. znana również pod nazwą Sturmgewehr 43 (StG 43). pokazano tu wersję lekką./min. z której można prowadzić ogień ciągły. znacznie silniejszy. szczególnie podczas długich serii. Warto zwrócić uwagę. Broń opracowana dla niemieckich spadochroniarzy pod­ czas 11 wojny światowej. Szybkostrzelność" teoretyczna 550 strz.62 mm x 51 NATO. 43. Jedna z ierwszych konstrukq'i z prostą olbą. Kaliber 7. Magazynek o pojemności 10. Szybkostrzelność teoretyczna 500 strz. naboje te nie są wymienni. Spadkowi celności można zapobiec stosując bardziej prostą kolbę (b). gniazdo magazynka po lewej stronie. Są przystosowane zarówno do ognia pojedynczego. Podstawowy karabin armii zachodnioniemieckie] opracowany na bazie CETME. Magazynek o pojemności 20 naboi. Układ Warszawski i NATO. Jedna z odmian hiszpańskiego karabinu. 3. Szybkostrzelność teoretyczna ok. Kaliber 7. Podstawową bronią na tę amunicję był karabinek automatyczny AK 47 i jego pochodne. Broń. Nazwa karabin szturmowy./min. 4. Kaliber 7. 7.62 mm x 51 NATO (lub inne. Ma to wpływ na celność broni. w zależności od kraju). Magazynek o pojemności 30 naboi. Klasyczne łoże. Kaliber 7. jest używana w krajach zachodnioeuropejskich jako ogólna nazwa tego typu broni.'. że mimo tego samego kalibru pocisku. 750 strz. Zakupiony do uzbrojenia wielu innych państw. stosowane przez b.92 mm x 32 Kurz. W rym wypadku odrzut przenoszony jest na ramię strzelca w lini prostej./min. W większości krajów bloku wschodniego stosowano jako podstawowy nabój pośredni wz. niezbyt nadaje się do broni. 2. Magazynek o pojemności 20 naboi. MP 44. nabój karabinowy 7. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. na której wzorowano wiele współczesnych karabinków automatycznych.

u dołu). chociaż wypierany przez nowe wersie Kałasznikowa.45 mmx39). oferowana na rynku amerykańskim. Szybkostrzelność teoretyczna 6Ó0 strz. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy./min. Pokazano tu pierwotną wersję z drewnianą kolbą: Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. AK-47. Działa f na zasadzie odprowadzenia . Szybkostrzelność teoretyczna 700-950 strz./min. Pokazano wersję ze składaną kolba metalową.azów prochowych z przewodu ufy.62 mm x 39 wz. 2.56 mm x 45. AR 18. jak n p . kolba i nakładka z tworzywa sztucznego. Szybkostrzelność teo­ retyczna 800 strz. Kaliber 7. Kałasznikowa./min. IW Enfield (Individual Weapon).223 cala (5.62 mm x 39 wz. 43. 43. Komora zamkowa ze stopu aluminium. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz. Amerykański M 16 A 1 (po lewej). 3.85 mm x 49. Szybkostrzelność teoretyczna 700-800 strz.56 mm x 45).56 m m x 45). AK 74 (kal./min. Jeden z najpopularniejszych karabinków automatycznych. obecnie 5.56 mm x 45. Wszystkie mają przełącznik rodzaju ognia. 1. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Zmodernizowana wersja AK 47. Magazynek o pojemności 20 naboi. pod nazwą SA 80. Magazynek łukowy o pojemności 30 naboi. 153 . broń opracowana w Izraelu. Kaliber: początkowo 4. Kaliber 0. Broń wprowadzona do uzbrojenia armii brytyjskiej. bloku wschodniego./min. Podstawowy karabinek współcześnie używany przez armię amerykańską. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Radziecki AKM (po lewej. Galii ARM. co pozwala zastosować długą lute przy względnie małej długości całkowitej karabinu. Kaliber 0. skonstruowany przez M. po doświadczeniach wojny z 1967 r. Kaliber 5. Kaliber 7. 4.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Karabinki automatyczne (po lewej). Broń standardowo wyposażona jest w celownik optyczny./min.' ZSRR. Stosowany i produkowany nie tylko w byłych państwach bloku wschodniego. Szybkostrzelność" teoretyczna 650 strz. Magazynek łukowy o pojemności 35 naboi. Magazynek o pojemności 20 lub 30 naboi. Ostatnia wersja karabinka Armalite.223 cala (5. Magazynek o pojemności 20 naboi. Nadal w użyciu w krajach b. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Magazynek o pojemności 30 naboi. Wprowadzony po raz pierwszy w 1986 r. Urządzenie spustowe wraz z chwytem umieszcza się tu przed komorą nabojową.5.

granaty nasadkowe Przedstawiamy tu broń ręczną. pojawiło się podczas I wojny światowej. granatnik karabinowy stanowiący dodatkowe wyposażenie karabinka M16 Al. Maksymalny zasięg ok.. służącą do wystrzeliwania granatów. potem stosowano je jako namiastkę broni przeciwpancernej na najniższym szczeblu taktycznym. US M 79. choć często wymaga to dodatkowej nasadki. pocz. używanych podczas zamieszek). przystosowaną do wystrzeliwania pocisków zwanych granatami.Granatniki ręczne. Opracowano wiele granatów dających się wystrzeliwać z karabinu. Niektóre granatniki przypominają wyglądem pistolety sygnałowe (b). jest wielkokalibrową bronią ręczną. cechuje silny odrzut. granatnik odtylcowy z gwintowaną lufą. obecnie wypierane jednak przez konstrukqe odtylcowe. US M 203. Stosuje się do niego amuniq"ę zespoloną (3a).rażące falą uderzeniową. obezwładniających itp. Wystrzeliwuje się z niego granaty odłamkowe i zaczepne . M 79 użyto w Wietnamie. Niektóre bronie tego rodzaju nazywane granatnikami . latego zwykle strzela się z nich z ramienia (a). Kaliber 40 mm. Granatniki ze względu na znaczną masę ocisku. Granatnik skałkowy z lufą odlaną z brązu. 154 . zwykle jednostrzałową. Do ładowania lufę granatnika przesuwa się ku przodowi. Granatnik z kombinowanym zamkiem lontowo-kołowym. Niektóre granatniki mają konstrukqę umożliwiającą wystrzeliwanie pocisków specjalnych (z gazem łzawiącym. Niemcy. 4. Kaliber 40 mm. albo opierając je o ziemię. 350 m. Granatnik (powyżej). lub też naboi oświetlających. Istnieją granatniki odprzodowe.tworzą odrębną grupę. koniec XVI w. Europa. 1. Tego rodzaju uzbrojenie ma długą historię. siatek E Składanie się do strzału (po lewej). Przedstawiamy typowe przykłady i sposoby wystrzeliwania granatów. kul gumowych. 3. 2. podobna jest też technika strzelania. XVIII w. Do ładowania lufa jest odchylana (na zawiasie).

Pokazano cztery podstawowe rodzaje. 1. dzięki nim granat leci głowicą skierowaną w cel. Do rażenia siły żywej. Do wystrzeliwania granatów używa się specjalnej amunicji („ślepej"). Duży odrzut przy strzelaniu granatami nasadkowymi wymaga przyjęda odpowiedniej pozycji przez żołnierza: a. Granat połączony jest z prętem stalowym. o nieco mniejszej średnicy niż kaliber lufy. Granat ten nasadzany jest na wylot lufy (ma rurkę wewnątrz korpusu). Garłacz. Do nasadki wkłada się granat i odpala nabój („ślepy") w komorze nabojowej kiirabinu. Do wystrzeliwania granatu używa się wyłącznie „ślepej" amunicji. Granat łzawiący. Rozwiązanie to jest szczególnie korzystne w przypadku granatów przeciwpancernych z głowicą kumulacyjną. Francuski granat STRIM (lekki karabinowy granat przeciwpancerny). Nasadki nadają się szczególnie do wystrzeliwania granatów ręcznych. wystrzeliwane są z luf długiej broni palnej. Przykłady granatów nasadkowych (po prawej). pułapkę kulową lub też w kadłubie granatu. Granat nasadkowy. Granat zakończony jest rurką o średnicy dopasowanej do zewnętrznej średnicy lufy. Brytyjski granat Nr 36. Służył do wystrzeliwania granatów. Na rurce umocowane są brzechwy. d. 155 .Obok (po lewej). Znane są również granaty z pułapką kulową pozwalające na wystrzeliwanie ich „ostrą" amunicją. c. od nazwiska konstruktora nazwany granatem Millsa. Pokazano belgijski granat z gazem łzawiącym LAC M2. Stosowane są również gumowe kule wystrzeliwane wprost w demonstrantów. obecnie podobne granaty mogą służyć jako zapalające (zawierają biały fosfor) i zaczepne.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Granaty nasadkowe (powyżej). Pokazano ganat amerykański M 19 A 1 WP. b. Odłamkowy. poprzez dodanie stalowej płytki . Używano go w I i II wojnie światowej. umocowany na lufie brytyjskiego karabinka skałkowego z 1747 r. Zastosowanie stabilizatorów zwiększa celność. Gazy prochowe wyrzucają granat. Granaty nasadkowe dobrze nadają się do przenoszenia gazów i dymów o drażniącym działaniu. Tego rodzaju granat nakłada się na wylot lufy i wystrzeliwuje się za pomocą „ślepej" amunicji. przez którą przelatuje pocisk. Wystrzeliwanie granatów nasadkowych (po prawej). Pozycje strzeleckie (po prawej). których skorupy wykonywano z kutego żelaza. Granat pomyślany był początkowo jako środek zadymiania pola walki. Garłacze mogą mieć przewód gładki lub gwintowany. Granat prętowy. kolba przyciśnięta łokdem (tak by mogła przesunąć się do tyłu nie uderzając o ciało strzelca). Przed wystrzeleniem pręt granatu należy wsunąć do lufy.wykorzystują one tzw. skorupa bez stateczników. umieszcza się rurkę. Londyn). b. Kaził nie tylko odłamkami. Podobnie jak większość tego rodzaju granatów ma stabilizacje brzechwową. podobnie jak większość tego typu granatów. Na wylocie lufy mocowana jest specjalna nasadka. pokazano garłacz zdjęty z lufy (Tower. Jest to warunek skutecznego działania ładunku kumulacyjnego. Garłacz (powyżej). Istnieją odmiany garłaczy umożliwiające miotanie granatów za pomocą ostrej amunicji . a. 3. Dymny. na osi lufy. 2. Był to zwykły granat ręczny zaadoptowany do wystrzeliwania z garłacza. Przeciwpancerny. dzięki czemu głowica uderza w cel wierzchołkiem czepca balistycznego. której wewnętrzna średnica dopasowana jest do średnicy skorupy granatu. z oparciem kolby o ziemię. ale również falą uderzeniową.

W praktyce można to osiągnąć także poprzez wypływ (do tyłu) gazów powstających w wyniku spalania ładunku miotającego (B). Ta broń jednorazowego użytku jest ładowana fabrycznie (1). Szwedzki bezodrzutowy granatnik przeciwpancerny. W granatniku Miniman jak i w innych broniach bezodrzutowych tego rodzaju pociski stosuje się do niszczenia celów opancerzonych. gdy rurka czepca (B). W tej roli jest skuteczna. Umieszczony za szczytem stożka detonator wybucha w momencie. można położyć na ramię. wypływa do tyłu. W krajach anglosaskich dla oznaczenia pocisku kumulacyjnego używa się skrótu HEAT: 156 . używany obecnie. ruch pocisku ku przodowi należy zrównoważyć ruchem odpowiednio dobranej pirzeciwwagi w przeciwną stronę (A). W broni bezodrzutowej (po prawej) wykorzystuje się trzecią zasadę dynamiki Newtona „akcja równa się reakcji". Pociski kumulacyjne (po prawej). Ciśnienie gazów wyrzuca pocisk. Masa całkowita 2. choć jej zasadniczą wadą jest strumień gazów wypływających do tyłu w czasie strzału. i pociskiem (b). Zasada działania. Broni bezodrzutowej używa się głównie jako broni przeciwpancernej. Powstające gazy wydostają się do lufy. o odpowiednio dobranej długości uderza iv cel (C). jednorazowego użytku. Zdradza to stanowisko strzelca i stwarza zagrożenie dla osób znajdujących się za strzelcem. Dzięki niej również pojedynczy żołnierz uzyskał możliwość wystrzeliwania pocisków o dużym kalibrze. w tym samym czasie nadmiar gazów. tak by nogi nie zostały porażone strumieniem gazów. należy wygiąć ciało. Miniman (powyżej). zwykle osłonięte cienką wkładką z metalu kolorowego. W myśl tego. że grubość przebijanego pancerza nie zależy od odległości na jaką strzelamy. Pokazany wyżej Miniman jest w stanie przebić 30 cm pancerz. Jeśli jednak chcemy strzelać z pozycji leżąc. perforowanym ładunkiem miotającym (a).9 kg. Strzelanie z ramienia (powyżej). Brzechwy rozchylają się po opuszczeniu luty. w granatniku bezodrzutowym Miniman. Zjawisko strzału (po lewej).Ręczna broń bezodrzutowa Skuteczna bron bezodrzutowa narodziła się w latach II wojny światowej. Największą zaletą tego typu pocisków jest to. Skupione gazy powodują odparowanie metalu na drodze strumienia w pancerzu powstaje wąski otwór. Pocisk stabilizowany brzechwowo. wzmacnianego włóknem szklanym. Gazy wnikają do wnętrza czołgu rażąc załogę. lufę granatnika wyrzuca się. Zasięg 250 m do celów nieruchomych i 150 m do celów ruchomych. Broń tego rodzaju. W ładunku wybuchowym wykonuje się stożkowe wgłębienie (A). Po naciśnięciu spustu zapala się ładunek miotający (2). Lufa z tworzywa 1 sztucznego. Najczęściej strzelec składa się do strzału w pozycji klęcząc. Powstające gazy zostają skupione w wąski strumień cechujący się niezwykle wysoką temperaturą i prędkością. wobec braku odrzutu. Po strzale (3). Sprzyja temu również niewielka masa broni.

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca a. jaką był strumień gazów za wyrzutnią. Po naciśnięciu spustu zewnętrzny bijnik uderza w spłonkę ładunku miotającego. Pokazano go również w przekroju (B). Zachodnioniemiecki granatnik przeciwpancerny nowej generacji. spust i. Granatnik umożliwia przebicie pancerza czołgu pociskiem kumulacyjnym na odległościach do 500 m. Głowica z ładunkiem kumulacyjnym ma kaliber 80 mm i pokonuje odległość ok. Broń jednorazowego użytku. dysza b. jest fabrycznie ładowany. Teraz ponownie otwiera się dyszę przekręcając ją ku dołowi. celownik mechaniczny m. celownik optyczny 1. Jednocześnie głowica nie obraca się. pozbawioną już dna. obecnie używana przez wiele innych armii. napinacz bijnika g. Te zostają gwałtownie przesunięte ku końcom wyrzutni i tu zatrzymane. W nowy sposób zastosowano w nim ideę broni bezodrzutowej. 2. Jeden z żołnierzy pełni obowiązki celowniczego podczas gdy drugi (amunicyjny) zajmuje się ładowaniem broni. dzięki czemu nie zmniejsza się jej skuteczność. napędzający pocisk w dalszej fazie lotu. Broń składa się z cienkościennej lufy stalowej z dyszą. Jeden z ruch napędza pocisk stabilizowany brzechwowo (c). miejsce przyłożenia policzka n. ACL-APX (po lewej). drugi wypycha z wyrzutni przeciwwagę (b). Następnie zostaje uruchomiony silnik rakietowy na paliwo stałe. W celu załadowania broni należy odchylić dyszę i włożyć nabój do lufy. w pocisku zastosowano łożyskowany pierścień wiodący (a). urządzenie uderzeniowe d. umieszczony między dwoma tłokami. 3. opora i. chwyt pistoletowy h. 157 . Pocisk do granatnika Carl Gustaw ma stabilizację obrotową. wymuszaną gwintem przewodu lufy. o gwintowanym przewodzie. po czym usuwa się łuskę po ładunku miotającym. W czasie strzału (C) spalany jest ładunek miotający (a). Armbrust (po lewej).25 s .Ręczny granatnik ppanc RLC Carl Gustaw 84 mm (po prawej). E Sposób stabilizacji pocisku (powyżej). Z granatnika można również wystrzeliwać pociski od łamkowo-burzące. Działanie granatnika Carl Gustaw (po prawej): 1. osłona szyny spustowej e. Obsługa granatnika: dwie osoby. Dno łuski zostaje wyrzucone przez dyszę kutyłowi. 580 m w dągu 1. Zapewnia to dostateczny efekt żyroskopowy. 4. Bezodrzutowa broń piechoty zaprojektowana w Szwecji. Lufa z wysokojakościowej stali. Gazy prochowe napędzają pocisk KU przodowi. Ponieważ obrót wpływa niekorzystnie na efekt działania ładunku kumulacyjnego. Francuski granatnik łączący różne systemy bezodrzutowe. muszka mechanicznych rzyrządów celowniczych . chwyt przedni j . 5. dymne i oświetlające. W ten sposób wyeliminowano jedną z podstawowych wad broni bezodrzutowej.wspomniana odległość jest jednocześnie maksymalnym zasięgiem. stabilizujący lot pocisku. Strzela się z ramienia albo ze składanego trójnogu. Obraca się on niezależnie od głowicy z ładunkiem kumulacyjnym (b). Granatnik (A). Pocisk wyrzucany jest z lufy przez ładunek miotający. Przewód lufy gwintowany. rączka zamka dyszy c. oś dyszy.

przedstawionej w poprzednim rozdziale. począwszy od dział ładowanych od przodu (odprzodowych). na działach odtylcowych kończąc. Fort Brady nad rzeką James w Wirginii. przedstawiono przede wszystkim mechaniczne machiny miotające oraz wykorzystanie materiałów wybuchowych jako środka napędowego. głównie masą. Działa strzelały wielkimi pociskami o dużej skuteczności rażenia. pokazuje baterię dział gwintowanych z okresu wojny secesyjnej na stanowisku wojsk Unii. zarówno przy budowaniu stanowisk. strzelających pociskami o masie 100 funtów. W rozdziale. średniowieczne machiny miotające. Nawet najprostsze działa. Następnie omówiono rozwój historyczny dział. Fotografia (po prawej). np. 158 .Rozdział czwarty DZIAŁA Działa różnią się od ręcznej broni palnej. dlatego wymagały kilku ludzi do tej czynności. Na podstawie nakładu pracy przy technice obsługi tych machin należy je uznać za broń czysto wojskową. podczas działań bojowych wymagały wysokiego stopnia planowania i organizacji. jak i ładowaniu. Na końcu opisano ciężką broń automatyczną. Były one nieporęczne i zbyt skomplikowane do obsługi przez pojedynczego człowieka. wielkością i ograniczoną manewrowością. Musiały mieć mocną konstrukcję i prowadziły ogień z przygotowanych stanowisk.

.

ma cięciwę z dwóch powrozów splecionych z włosów. rutta jest praktycznie pionową. . bądź odzwierciedlają bardziej fantazję artystów niż rzeczywisty ich wygląd. Z wykopalisk: archeologicznych pozostało niewiele świadectw z tamtej epoki. (Dane z * oznaczają przybliżone oceny dla machin miotających tego rodzaju. Dane ustalił Ralph Payne-Gallwey. dzięki przeprowadzeniu na przełomie XIX I XX w. p. szeregu doświadczeń. Na rysunku przedstawiono mecha­ nizm spustowy na ramieniu katapulty. posiadamy informacje o praktycznym użyciu machin miotających.splecionego włosia bądź przeciwwagi. używano do miotania ciężkich pocisków na dużą odległość machin mechanicznych. jednakże większość ówczesnego sprzętu lepiej spełniała rolę staq*onarnych dział oblężniczycn.. katapulta wykorzystuje energię skręconych powrozów bądź splecionych włosów. machina miotająca w rodzaju kuszy. pocisk 2. posiada ramię dźwigni.Mechaniczne machiny miotające Zanim zaczęto wykorzystywać proch jako środek napędowy. balista. Wszystkie mechaniczne mach:lny miotające potrzebowały odpowiedniego. c. Rzymska bal i sta (powyżej).n. b. Machiny te były wykorzystywane dzięki sile sprężystości powroza. Przekazane opisy machin są często niedokładne. hak przesuwany w pozycji po uruchomieniu katapulty. Sposób działania (po prawej). należycie sprężystą deską (patrz str. Pozostałe dane określono w wyniku doświadczeń). podaje dane różnych dział rzutowych. lekkiego mechanizmu spustowego. na jaką pozwalał ówczesny poziom techniki.) Tabela porównawcza (powyżej). ramię 3. Znalazł on szerokie zastosowanie w różnych machinach miotających. Dzięki studiom i eksperymentom prowadzonym po 1860 r. ruchome machiny służące jako działa polowe. 1. machina miotająca działająca na zasadzie wykorzystania siły przeciwwagi. 160 . Fragment kolumny Trajana w Rzymie.e. Rozbudowywano je do takiej wielkości. Natomiast zachowało się wiele pocisków. hak przesuwany w pozycji przed uruchomieniem katapulty 4. d. a. 161). Wprawdzie już Rzymianie wprowadzili małe. przedstawia dwóch legionistów obsługujących balistę podczas wojny z Dakami (101-107 r.

w celu miotania oszczepów czy kamieni. l a m też zastosowano machiny miotające na niespotykaną w starożytności skalę. p. Kutta (po prawej). znajduje się bezpośrednio na końcu drewnia­ nego ramienia wyrzutni. Jest to szkic Leonarda da Vinci zamieszczony w „11 Codice Atlantico". Archimedes zaprojektował wiele machin miotających do obrony Svrakuz w 211 r.c. Jeden. Przy jej pomocy miotano granaty ręczne i inne materiały palne na nie­ przyjacielskie okopy strzeleckie.. lub ogromny łuk. Siła sprężystości w pewnych typach maszyn była mniejsza niż w maszynach barobalistycznych. ciskająca oszczepy umieszczone na drew­ nianym ramieniu. Katapulta do miotania granatów ręcznych (powyżej).n. drugi w kieszeni procy. Działa Kusza z łożem (po lewej). z okresu I wojny światowej. których budowa przypominała współczesne resory piórowe.jak w przypadku kuszy. Rysunek przedstawia ruttę przygotowaną do miotania dwu pocisków kamiennych.połączenie rogu i cięciwy. służącej do miotania kul . zdobyta przez Niemców w 1915 r. a napi­ nanej przy pomocy kołowrotka linowego i drążka zapadkowego. podczas oblężenia przez Rzymian.). Prawdopodobnie w tym przypadku chodziło o szkic konstrukcyjny. Konstrukcja machiny umożliwiała miotanie pocisków w określonym kierunku. Rutta (powyżej). niż przedstawienie rzeczywistej machiny. Na rysunku przedstawiona jest katapulta rosyjska. 161 . Prawdopodobnie pierwszymi machinami miotającymi były ogromne kusze. 1868 r. pod dowolnym kątem i wysokością (rysunek wg Violleta le Duca „Dictionnaire Raisonne" de 1'Architecture Francaise". Machina miotająca używana w Europie w Średniowieczu. zaopatrzonej w cięciwę. Rysunek przedstawia przypusz­ czalny model osadzonej w łożu kuszy z okresu starożytnej Grecji. Rolę sprężyny spełniała przeważnie płyta drewniana. bądź .Machiny neurobalistyczne wykorzystujące siłę sprężyny Machiny miotające wykorzystywały siłę sprężystości połączonych płyt elastycznych. Katapulta znalazła zastosowanie podczas walk pozycyjnych.

Elastyczność ramienia wyrzutni przypominała Rzymianom kopnięcie tego zwierzęcia (Muzeum Corinium. Nazwa onager pochodzi od kulana. 4. zrekonstruowanej według źródeł historycznych. machina oblężnicza i polowa. Największe katapulty miotały pociski o masie 30 kg. Cirencester. Katapulta. Wykorzystanie sił napinających wymagało budowania mocnych konstrukcji machin miotających. 1. nawijano na dwie osie (b). Klasyczna machina neurobalistyczna z czasów rzymskich i Średniowiecza. Powrozy skręcano za pomocą dwu kołowrotków (d). zwierzęcia z rodziny koniowatych. Na rysunku przedstawiona jest rekonstrukcja katapulty. Rysunek przedstawia późniejszą wersję balisty rzymskiej. Anglia). 162 . Balista. 2. Lekka balista polowa. p. Prędkość początkowa pocisków była większa niż w innych machinach neurobalis tyczny eh. Sposób wiązania powrozów (powyżej).n. Rzymski onager (rekonstrukcja). wykonana przez Ralpha Payne-Gallwey'a. 3. zaliczana do najskutecznkojszych machin oblężniczych. budowana przez Rzymian w różnych rozmiarach.torsyjne Machiny neurobalistyczne wykorzystywały w celu miotania pocisków także siłę sprężystości skumulowaną w skręconych powrozach z włosia lub włókna. Następnie pomiędzy nie wkładano końcówkę ramienia wyrzutni (c). Ten sposób działania stosowali już starożytni Grecy i Rzymianie. precyzyjnie miotała kamienie lub oszczepy (rekonstrukq'a wykonana przez Ralpha Payne-Ga Uwey'a). Ta machina oblężnicza i polowa powstała prawdopodobnie w El w.Machiny neurobalistyczne .e. na której przeprowadzał doświadczenia. Długi powróz z włosów bądź włókien (a).

Machiny barobalistyczne
Machiny barobalistyczne miotały cięższe pociski niż pozostałe machiny, chociaż pod względem zasięgu rzutu i prędkości pocisku ustępowały machinom neurobalistycznym. Ciężka przeciwwaga i długie ramię wyrzutni wymagały ogromnych konstrukcji, dlatego też użycie takich machin opłacało się obu walczącym stronom tylko podczas prowadzenia oblężenia. Zadziwiające, że ten prosty system miotania pocisków uzyskał wielką popularność dopiero po 1250 r.

Działa

Uruchomienie procy (powyżej). Działanie procy nie przynosiło efektu, jeśli pętelka uwalniała kamień w niewłaściwym momencie. W tej blidzie kamień pozostawał tak długo w pętelce, az lina odciągowa (a), uległa rozprężeniu/Następnie wychylała się kieszeń procy (b), i kamień opuszczał pętelkę.

Blida albo trebusz (powyżej). Rysunek zaczerpnięty z pracy Violleta le Duca, przedstawia plan udoskonalonej blidy z okresu Średniowiecza. Podniesienie ogromnej przeciw­ wagi — skrzyni napełnionej ziemią i kamieniami - wymagało zastosowania systemu kołowrotków, fin i wałków. Machiny ze stalą przeciwwagą nazywano tripantiumami.

E

Uruchomienie procy (po prawej). Na rysunku przedstawiono schemat uruchamiania procy. Kąt trzpienia (a), i układ złożenia (b) na końcu ramienia wyrzutni (c), określają optymalny moment zwolnienia pocisku. (Wszystkie rysunki poświęcone machinom barobalistycznym ochodzą z pracy Violleta ; Duca „Dictionnaire Raisonne de rArchitecture Francaise", 1868 r.).

163

Działa prochowe
Wykorzystanie energii wyzwalanej podczas spalania prochu należy do największych postępów w historii rozwoju broni. Chińczycy znali już proch czarny w XI w., a w Europie znalazł on zastosowanie jako materiał napędowy dopiero ok. XIII w. Nieco później pojawiły się pierwsze działa. W historii rozwoju dział stałej poprawie ulegała szybkostrzelność, zasięg strzelania i skuteczność działania pocisków na cele. Niekorzystne działania uboczne, jak wytwarzanie dymu i ognia po wystrzale i pozostałości w lufie po spaleniu prochu oraz odrzut czy przegrzewanie lufy wciąż stawiały nowe wyzwania przed konstruktorami .

Energia wyzwalana podczas spalania prochu (powyżej) może być wykorzystywana w różnorodny sposób. Podczas jego spalania następuje szybka przemiana prochu w gaz, którego wysokie ciśnienie napędza pocisk: a. z reguły, w lufie pocisk znajduje się przed ładunkiem napędowym;

b. niekiedy stosowane były lufy, na które nasuwano pocisk, rozłączenie następowało po opuszczeniu przez pocisk lufy; c. bezodrzutowa broń palna z dwustronnie otwarta lufą; podczas strzału strumień gazów prochowych wypływa do tyłu, równoważąc ruch pocisku do przodu co powoduje, że lufa nie doznaje odrzutu.

Błysk, huk, dym (po lewej), wywierają tak samo silne wrażenie na przeciwniku, jak wybuch pocisku. Na współczes­ nym polu walki docenia się demoralizujące działanie użycia pocisków wybuchowych. We współczesnych działach w celu zapobieżenia wykrycia stanowisk artylerii podczas prowadzenia strzelania zmniejszono do niewielkich rozmiarów wydobywanie się ognia wylotowego i dymu (ilustracja ze sztychu z XVI w.)

Rozróżnia się działa gładkościenne (a), i gwintowane (b). Te ostatnie są dokładniejsze i wydajniejsze. Chociaż fakt ten znany byl już w XVI w., dopiero wprowadzenie po 1850 r. nowych technik w obróbce luf spowodowało szersze ich zastosowanie. Gwinty, w kształcie spirali, wprawiały pocisk w ruch obrotowy, co zapewniało mu stabilizację podczas lotu. Pociski podłużne poruszają się podczas lotu częścią ostrołukową ku przodowi. 164

Działa odprzodowe i odtylcowe 1. Działa odprzodowe przez stulecia stanowiły podstawowe uzbrojenie artylerii. Pod względem wytwarzania lufy tych dział były prostsze i tańsze niż lufy dział odtylcowych. Ładowanie lufy od przodu było bardzo czasochłonne. Na okręcie czy w porcie obsługa musiała po każdym oddaniu strzału wycofać działo do tyłu, aby je ponownie załadować. Poza tym, stosowano tylko lekkie pociski podkalibrowe, co powodowało

(powyżej).

skrócenie żywotności lufy i zmniejszenie donośności oraz wpływało na dokładność trafienia. 2. Kiedy zaistniały odpowiednie przesłanki techniczne zaczęto stosować lufy odtylcowe. Osiągnięto szybsze ładowanie i dokładniejsze dopasowanie się pocisku do przewodu lufy (szczególnie ważne w lufach gwintowanych). Także łatwiejsze stało się zastosowanie tych luf na okrętach i w fortyfikacjach. Dział odtylcowych nie musiano w celu załadowania wycofywać do tyłu.

C

Tor lotu pocisku jako kryterium odziału artlerii (powyżej), radycyjnie broń artyleryjską dzieli się według toru lotu pocisku na: a. moździerze miotające pociski pod dużymi kątami (stromo torowo); b. armaty miotające pociski pod kątem płaskim; c. haubice - jako typ pośredni pomiędzy moździerzami a armatami. Mają one krótszą lufę niż armaty i miotają pociski o większej masie z niewielkim ładunkiem.

Działa
Przegląd rozwoju dział w Europie (po prawej), przedstawiony jest na przykładzie wielu bitew i wydarzeń historycznych. Najważniejszym etapem w rozwoju dział było zastąpienie luf odlewanych z brązu, żelaza czy mosiądzu lufami z kutych sztab i obręczy. Postęp techniczny dokonany w połowie XIX w. umożliwił uzyskanie lepszej jakości i techniki w budowie dział: powstały żywotniejsze lufy, wprowadzono lufy stalowe i gwintowany profil oraz zamki. Stworzono także nowe możliwości rozwojowe w tej dziedzinie. Zadania: podział artylerii na artylerię polową, obłężniczą, forteczną i okrętową ustalił się dość wcześnie i utrzymał się do XX w. W tym stuleciu powstała m.in. artyleria pancerna, przeciwpancerna i przeciwlotnicza. Środek napędowy Proch strzelniczy, opisany ok. 1242 r. przez mnicha Rogera Bacona, posiadał następujący skład: siarka - 1(1 %., saletra potasowa - 60 %, węgiel drzewny - 20 %. Proporq'e te ulegały niekiedy zmianie, jednak proch czarny pozostał najważniejszym środkiem napędowym, aż do wynalezienia prochu nitroceluzowego, w latach 1846 - 1887. W 1887 r. Szwed, Alfred Nobel opatentował bezdymny materiał miotający. Z tego materiału wywodzi się najwięcej nowoczesnych rodzajów prochu. Czarny proch wytwarza gęsty, biały dym, ograniczający widoczność celowniczemu i zdradzający jego stanowisko nieprzyjacielowi. Nowe rodzaje prochu określono generalnie jako 'bezdymny" materiał miotający, gdyż podczas strzału wytwarzana jest tylko cienka warstwa szarego dymu. Jego największą zaletą jest wytwarzanie podczas spalania się równomiernego ciśnienia na lufę i pocisk. Materiały wybuchowe Proch czarny służył do końca XIX w. także jako materiał wybuchowy do napełniania pocisków. Pierwsze nowoczesne materiały wybuchowe, np. dynamit, okazały się zbyt wrażliwe na wstrząsy podczas transportu . Problem ten rozwiązany został dopiero dzięki /astosowaniu kwasu pikrynowego.

Działa odtylcowe
Do II poł. XIX w. dominowały działa odprzodowe bez zamka. Ogólnie można wyróżnić trzy okresy w technice ich wykonywania (patrz niżej). Łoża, podobnie jak działa, przeszły różne stopnie rozwoju, począwszy od prymitywnej podwaliny, na której osadzano lufę. Rodzaj łoża pozwala wnioskować o typie działa .
Ładowanie odprzodowe (po lewej). i. ładunek prochowy upychano na dnie lufy, następnie wkładano korek uszczelniający, a na końcu do lufy wkładano pocisk; 2. ładunek prochowy zapalano w komorze nabojowej przez otwór strzelniczy (zapał). Ciśnienie gazu powstającego ze spalającego się prochu wyrzuca pocisk z lufy (pociski, patrz str. 167).

Budowa lufy (po lewej). a. początkowo większość luf armatnich wykonywano z kutego żelaza. W celu przeciwdziałania naprężeniom promieniowym, powstającym podczas spalania się prochu, podłużne sztaby lufy wzmacniano skuwanymi obręczami; b. od XV w. lufy odlewano z brązu, stosując przy tym technikę podobną do odlewania dzwonu. W zasadzie działa te były wydajniejsze i miały doskonalszy kształt niż lufy z kutego żelaza. Żeliwo i mosiądz stosowano jako materiał na lufy aż do około 1860 r. c. lufy wzmocnione. Po 1860 r. w działach o dużej masie, wzmacniano przeważnie nasadę zamkową w celu zrównoważenia wysokiego ciśnienia gazów wytwarzanego przy odpalaniu ładunków wzmocnionych. Ponownie odżyła stara technika wytwarzania luf z kutego żelaza mających kształt grubego pierścienia, które Dyły przewle­ kane bądź marszczone przez wewnętrzną koszulkę lufy.

Moździerze i haubice (powyżej), miotają pociski pod dużymi kątami (od 45° do 85"). W okresie stosowania dział odprzodowych w budowie tych rodzajów broni nastąpiły niewielkie zmiany. Haubice (1), miały węższą komorę nabojową, czopy osadzano w środku ciężkości lufy. Czopy moździerza (2), osadzano na tylnej części lufy. Perier i bombarda należą do poprzed­ niczek dzisiejszych haubic.

Łoża (powyżej) 1. Pierwsze łoża skrzyniowe. Na rysunkach średniowiecznych pokazywane są często lufy osadzane na konstrukcji belkowej w kształcie skrzyni (powyżej). Były to pierwotne działa oblężnicze. Rzadko dokonywano zmian stanowisk tych dział (np. celowanie, ustawianie, itp.). Działa oblężnicze ostrzeliwały głównie wieże zamków oraz dokonywały wyłomów w murze.

2. Łoże działa okrętowego z reguły posiadało niewielkie koła. To wystarczało na wykony­ wanie manewrów: wycofanie do załadowania, wytoczenie do oddania strzału. Łoża dział fortecznych wyglądały podobnie jak pierwotne łoża skrzyniowe i często były wykonane z że.laza. „Szczeble' ścian bocznych łoża służyły jako podpórka ' dla uzyskania dźwigni w celu podniesienia nasady zamkowej pola dennego działa i uzyskania płaskiego kąta miotania pocisków.

3. Jednoosiowe łoże na kołach służyło do uzyskania jak największego pola ostrzału przez działo. Duże koła oraz mocne i lekkie ściany łoża nadawały się najlepiej do tego celu. Podczas transportu łoże z reguły zawieszano na przodku amunicyjnym. Działo ciągnął zaprzęg złożony z sześciu lub więcej koni, mułów czy wołów. 4. Moździerz ze stałym łożem. Podczas zmiany kierunku strze­ lania musiano dokonywać zmia­ ny położenia całego moździerza.

W celu przetransportowania moździerz był przenoszony na powóz. 5. Nowoczesny moździerz stanowi ostatnie ogniwo w rozwoju broni odprzodowej. Można także zmieniać donośnośc poprzez zmianę kąta ustawienia lufy na dwójnogu oraz zwiększać moc pocisków dzięki dodatkowym ładunkom.

166

Rodzaje pocisków (powyżej). 1. Pocisk lity. Pierwotnie działa ładowano kulami kamiennymi (a), które w XV w. zostały wyparte przez kule z żelaza lanego (b). Pociski lite okazały się idealnym środkiem do robienia wyłomów w murach, niszczyły siłę żywą oraz raziły rykoszetem na dużą odległość. W bitwach morskich przebijały kadłuby statków, niszczyły działa nieprzyjaciela i odcinały szczyty masztów.

2. Pociski połączone. Kule łańcuchowe bądź kule procowe (tzw. anioły) wystrzeliwano z dział okrętowych. Podczas lotu kula łańcuchowa, wprawiona była w ruch obrotowy. Po zetknięciu się z celem niszczyła takielunek i osprzęt okrętów nieprzyjacielskich. Kula łańcuchowa pokazana na rysunku, należała do najbardziej rozpowszechnionych rodzajów pocisków łączonych (patrz str. 143).

3. Pocisk rozpryskowy (rozsuwany). Ładunki kartaczowe bądź „ładunki kanistrowe" przemieniały działa w rodzaj olbrzymiej śrutówki do strzelania na bliższą odległość. Ładunek składający się z" kul ołowianych bądź kul muszkietowych znajdował się w puszce. W innym wariancie, kule wielkości pięści były połączone ze sobą przy pomocy smoły i tworzyły wiązkę w kształcie winogrona, wyposażoną w drewniane koła napędowe. Podczas opuszczania wylotu lufy wiązka ulegała rozerwaniu.

4. Pocisk wybuchowy. Pocisk wybuchowy - kula wydrążona i napełniona prochem czarnym oraz uzbrojona w lont prochowy - służył do niszczenia celów stałych i siły żywej. Podobne zadania spełniały później szrapnele, rodzaj pocisku wybuchowego, dodatkowo wypełniony małymi kulkami. Zapalnik czasowy inicjował wybuch pocisku kilka metrów nad ziemią.

Działoczyny (powyżej). Uokladne wyćwiczenie przebiegu czynności przy obsłudze dział miało na celu zapewnienie optymalnej skuteczności podczas walki. Przedstawiamy czynności, zawarte w regulaminach większości a r m i i : a. przewód lufy wycierano na wilgotno w celu usunięcia tlących się pozostałości po ostatnim wystrzale; b. kanonier dla zapewnienia bezpieczeństwa obsługi działa

E

odczas ładowania wkładał ciuk w zapał. Oddzielnie ładowano do lufy proch i pocisk (w końcu epoki dział odprzodowych - łącznie, jako ładunek jednolity); c. działo ustawiano według wskazówek dowódcy działa, który celował wzdłuż lufy i nadzorował czynności do odpalenia działa; d. oddawano strzał obserwując trafienie pocisku, a następnie powtarzano czynności od początku.

Pomocniczy sprzęt artyleryjski (po lewej). 1. osłona na kciuk. Osłaniała kciuk ładowniczego w zapale, podczas ładowania lufy przed bezpośrednim kontaktem z rozgrzaną lufą; 2. kątomierz artyleryjski do mierzenia kąta podniesienia lufy; 3. stempel do ubijania prochu i pocisku w lufie; 4. wycior do czyszczenia lufy ; 5. igła, tzw. przetyczka, służyła do wyciągania niewypałów jak i zawilgoconych ładunków z lufy. Trzymywała także „gałgan" podczas czyszczenia lufy; 6. szufla służyła do odmierzenia i usypywania luźnego prochu. Stosowana w okresie, kiedy nie było torebek prochowych.

167

Działa pierścieniowe z kutego żelaza
Pierwsi budowniczowie dział do wytwarzania luf wykorzystywali kute żelazo . Lufa - podobnie jak beczka - składała się ze sztab żelaznych i obręczy. W ten sposób powstawały właściwie działa - olbrzymy, mające często własne nazwy - i o których współcześni wyrażali się z przesadnym respektem (patrz str. 178).

Kolubryna (powyżej). To działo kaliber 76,2 mm wykonane zostało prawdopodobnie ok. 1460 r. w Burgundii. Nazwa „kolubryna" oznaczała w miejscowym języku burgundzkirn działa o kalibrach w przedziale 38-152 mm (Musee" de la Newreville, Berno, Szwajcaria).

Mons Meng (po lewej), działo kaliber 495 mm, wykonane w 1489 r. we Flandrii, znajduje się na dziedzińcu zamkowym w Edynburgu. Strzelało 250 kg kulami kamiennymi na odległość 2560 m, a kulami żelaznymi na odlełość o połowę mniejszą. W 1680 r. lufa uległa rozerwaniu podczas oddawania salutu armatniego. Chociaż chodzi tutaj o działo odprzodowe, to w tym jednak wypadku można było odkręcić węższą komorę prochową.

Pumhardt (po lewej), ogromny moździerz o kalibrze 890 mm z początku XV w. Komora prochowa u dna lufy wydaje się wąska w porównaniu do kalibru i przypomina późniejsze haubice (Muzeum Historyczno-Wojskowe, Wiedeń, Austria).

Łoże kierunkowe (powyżej). Rysunek zaczerpnięty z opraco­ wania Violleta le Duca, pokazuje typ łoża kierunkowego dla ciężkiej lufy. Lufa zmienia kierunek wokół osi kół, przez co dłuższa część ogonowa łoża może stanowić wielkie ramię dźwigni. Podobne rozwiązanie zastosowano w łożach kolubryn lekkich (powyżej).

168

3 kg (Zbiory księcia Lichtensteinu. iż odlew nastąpił w obecności króla Danii i Norwegii. Działo z brązu. bądź dla jego ojca Haidera Alego. Kaliber moździerza 240 mm (Tower.Działa odprzodowe odlewane Po 1450 r. 1. komora prochowa d. Znajduje się na nim herb Św. Moździerz z brązu w kształcie siedzącego tygrysa. 3. pole denne i. a. Falkonet z brązu . przypuszczalnie dla Tippu Sahiba. Bombarda z końca XV w. strzelało kulami o masie 1. rozpoczął się okres odlewanych luf działowych. Tippu poniósł śmierć podczas bitwypod Seringapatamem w 1799 r. Fredericka IV 169 . przewód lufy (w moździerzu: lot) c. Wiele dział w stanie nieuszkodzonym przetrwało kilka stuleci na dnie mórz i oceanów i dzięki poszukiwaczom ujrzało światło dzienne. jakie powstały w tej dziedzinie. w Indiach. zachowała się lufa (Muzeum Wojska. Działa Budowa lufy moździerza (powyżej) i armaty (po prawej). przy wytwarzaniu których. otwór zapłonowy z kanałem zapałowym e. Vaduz). 4. odlany w końcu XVIII w. Niektóre działa z odlanymi ornamentami (obrabianymi następnie przy pomocy młotka i dłuta) należą do najpiękniejszych dzieł artystycznych. pole średnie n. według tego wzoru odlano działo w Wenecji w 1708 r. Paryż). kaliber 584 mm. Jana na wyspie Rodos. grono bądź ogon. czop i. ludwisarze stosowali technikę odlewu dzwonów. w przeciwieństwie do niego jest odporny na działanie korozji. delfin bądź ucho b. Marka i napis mówiący o tym. pole długie g. 2. cłdlana dla Zakonu Rycerskiego Św.lekkie działo polowe. W tamtej epoce brąz u z n a w a n o za materiał lepszy od żelaza i który. Londyn). zwanego „tygrysem 7 Mysore".

6 170 . Sandhurst. złożonej z karabinów i armat. w armiach euro­ pejskich podczas wojen. Prowadzenie ognia (powyżej). Miały one za zadanie odparcie głównego uderzenia Lekkie działo piechoty (po prawej). Zmiany konstrukcyjne ograniczały się przeważnie do konstrukqi łóż oraz do zmniejszenia masy luf. grupował działa w tzw. Typowe dla tego okresu łoże ma kształt skrzyni z ogonem. To zaś wymagało od atakującego szczególnej dyscypliny. kal. Działa piechoty (powyżej). W armiach europejskich lekkie działa piechoty znajdowały się na wyposażeniu wielu pułków piechoty.9 kg (2 funty). Prowadziły one ogień zanim kolumny marszowe przeszły do ataku. strzelające pociskami o masie 18 funtów (po prawej). Szwajcaria. mosiądzu i żelaza. aterie francuskie rozpoczęły bitwę prowadząc ponad własnymi liniami ogień przeciwko Anglikom. będący z wykształcenia artylerzystą. by przełamać linię przeciwnika tworzącą rodzaj stalowej ściany. E Ciężkie kule żelazne stanowiły odczas kampanii wojennych via część zapasów amunicji. Zaczęto wytwarzać lekkie lufy. lekkie i średnie działa polowe zajmowały pozycje przed pierwszą linią strzelecką. zdobyte przez Anglików od waterloo w 1815 r. l J rzy dobrej widoczności można było zadać znaczne straty nieprzyjacielowi prowadząc ogień rykoszetowy. nieprzyjaciela prowadząc ogień na środek linii. Francuskie działo polowe. Przedstawione poniżej działa wchodziły w skład artylerii polowej. Lufa.Gładkolufowe działa polowe W latach 1560-1860 większość dział odlewano z brązu. wykonana jest z mosiądzu (tó-ólewska Akademia Wojskowa. wielkie baterie na podwyższonych stanowiskach ogniowych. 1757 r. 132 mm. Anglia). Tch ogień potęgował siłę ognia muszkietów. Na polach bitewnych ostrzeliwano ogniem bezpośrednim głęboko rzutowaną piechotę lub nieprzyjacielskie stanowiska artyleryjskie. Napoleon. Używano ich także do robienia wyłomów w murach twierdz. W XVIII w. Działo kaliber 68 mm strzelało kulami 0.

przeprowa­ dzonej przez Jeana-Baptistę Vaquettea de Gribeauvala. okresu wojny secesyjnej w USA. strzelającej pociskami o masie 24 funtów. (1861-1865). Podczas walki przodki i konie znajdowały się na stanowisku ogniowym. jest mniejszy . dlatego pocisk miotany przez haubicę potrzebuje znacznie mniej ładunku miotającego (D).chociaż ciężar pocisku (E). Pierwotnie konstrukcji francuskiej.Działa Przekrój francuskiej haubicy polowej. na wozie amunicyjnym. (po lewej). Amerykańskie działo polowe.mocniejszy ładunek niż pocisk armatni. Obsługa składała się z 8 kanonierów. prędkość pocisku jest mniejsza. bądź szli pieszo. Podczas marszu kanonierzy jechali na przodku działa.porównanie niektórych parametrów (powyżej). Lekki ładunek oddziaływuje znacznie słabiej na pocisk. komora nabojowa. Działa te były powszechnie używane w okresie wojny secesyjnej w USA.. 165 mm z 1765 r. Jest to jedno z ostatnich i najlepszych dział odprzodowych z gładka lufą odlewaną. Dzięki temu haubica może pomieścić więcej prochu i miotać . zwane było Napoleonem III. C). 6 woźniców i 12 koni. Tabela przedstawia parametry armaty i haubicy o tym samym kalibrze . zwane także „modelem Napoleona". 171 . i ściany lufy mogą być cieńsze. 12-funtowe z 1857 r. Główną zaletą haubicy jest mniejszy ciężar (B. 12-funtowego. Na rysunku przedstawiona jest charakterystyczna dla haubic mocno podkalibrowana. Donośność jest mniejsza (F). modeli amerykańskich z lat 1841-1844. Armaty i haubice . Maksymalna skuteczność: 1800 m. Do podniesienie kąta lufy służył drewniany klin. Obsługa i konie pociągowe działa polowego.1 2 funtów (117 mm). kal. co w następstwie powoduje mniejszy „efekt wystrzału". Ten model haubicy powstał dzięki reformie artylerii francuskiej. ?. Przy osiągnięciu dobrego wyszkolenia stan obsługi w razie potrzeby mógł ulec zmniejszeniu.

depresyjne. Twierdza (powyżej). gdy ciężar nie odgrywał znaczenia.6 tony. (Zamek w Edynburgu). z początku XIX w. często działa otrzymywały łożą żelazne. W przypadku. Przedstawiony rysunek bastionu z systemem kątowym został zaprojektowany przez Francuza Vaubana. Przedstawiamy speq*alne łoża pozwalające na objęcie możliwie największego sektora ostrzału . a działami fortecznymi tkwiła w ich ogólnym ciężarze. Ten rodzaj loża angielskiego otrzymał nazwę „gibraltarskiego" i podlegał udoskonaleniom podczas oblężenia przyląoka w latach 1779-1783. 1.Gładkolufowe działa forteczne Zasadnicza różnica między działami polowymi. Na rysunku przedstawione jest łoże działa 24-funtowego. Armata Rodmana (columbiada). Masa lufy'22. na żelaznym łożu obrotowym (szynowym). W Europie całe miasta obwaiowy wano geometrycznym systemem fotyfikacyjnym. chroniły załogi forteczne o wiele skuteczniej niz mury kamienne czy ceglane. 172 . Lufa i kaliber dział fortecznych były znacznie większe. Łoża tzw. stosowano je w sposób stacjonarny. Od XVI w. rozpoczęto w twierdzach montować coraz więcej dział. Specjalny korek u wylotu lufy uniemożliwiał wypadnięcie kuli z lufy przed oddaniem strzału. 1863 r. dział fortecznych. Łoże żelazne działa fortecznego. Łoża żelazne posiadały także elementy drewniane. odrzut był hamowany dzięki tarciu. dzięki czemu struktura materiałowa działa Rodmana była twardsza i mocniejsza. 3. gdyż wraz z amuniq'ą. Łoże szynowe umożliwiało prowadzenie ognia okrężnego (360"). zwłaszcza podczas obrony gniazd skalnych. Podczas procesu odlewania chłodzono wodą wnętrze lufy. 2. Lufy często pochodziły z dział okrętowych. Były odporne na ostrzał nieprzyjacielski. powodujące odbijanie kul i wały ziemne „chwytające" pociski. umożliwiały ostrzeliwanie oblegających z góry. kaliber 380 mm. Skośne skarpy.

używana także na lądzie. Łoża obrotowe montowano na małych łodziach i na relingu statków handlowych w celu zapobiegania abordażom. Stosowanie jej nie wymagało zbyt dużych powierzchni na okręcie. a. mocowana na wałach palisadowych. pocisk teleskopowy . Pociski lądowano każdorazowo w stanie złożonym. Na szkicu pokazano typowe stanowisko działa okrętowego. Jedyną innowaq'ą techniczną było zastosowanie zapłonu skałkowego. dawało większy kąt obwodowy. posiadała krótką i cienką lufę o dużym kalibrze. okrętu flagowego admirała Nelsona. amerykańskie relingowe działko pistonowe (perkusyjne). ani licznej obsługi. Łoże widelcowe (po lewej). ogień artyleryjski prowadzono na krótkich odległościach. z okresu bitwy morskiej pod Trafalgar. do połowy XIX w. z 1858 r. a ulegały rozwinięciu po opuszczeniu lufy: a.rozsuwalny. Kadłub H M S „Victory" (poniżej). niewiele różniło się od działa z okrętu HMS „Victory" (2) z 1805 r. utrzymujący się przez okres trzystu lat. w Carron. Wyprodukowano je po raz pierwszy w 1779 r. Działa osadzone na burtach miały bardzo ograniczone możliwości prowadzenia ognia i musiały być toczone do tyłu w celu załadowania. W tym okresie niewielkim zmianom uległa taktyka stosowania dział. Gruba lina hamulcowa ograniczała odrzut działa. proces obsługiwania oraz technika ich wytwarzania. b. Karonada (3). Uzbrojenie zasadnicze (po prawej). Pociski specjalne do dział okrętowych (poniżej).Gładkolufowe działa okrętowe W latach 1550-1860. działo podczas ładowania działa wycofywano do tyłu. w Szkocji. przy pomocy cienkich powrozów i kółek działo podnoszono do otworu strzelniczego w burcie. z mosiądzu. odlew mosiężny. Stanowisko działa okrętowego (poniżej). b. Działa pokazuje prosty układ dział pokładowych. 173 . okrętu wojennego nie zmieniło się w głównych zarysach w okresie od XVII w. c. W związku z tym działo szwedzkie Wazów z 1628 r. pływającymi bateriami. (1). dwa rodzaje kul łańcuchowych. lantaka malezyjska (po prawej). okręty wojenne były tzw. Większe innowacje nastąpiły tylko przy produkcji amunicji i w sposobach zapłonu.

Zapłon (po lewej). W artylerii polowej. Poza tym utrzymywały one zapa Inik (czasowy) w pozyq'i. Dwóch ludzi obsługi ładowało pocisk do lufy przy pomocy speq'alnych obcęgów. Kula (f). Kiedy kanonier załadował nabój. w celu przyspieszenia ładowania działa ładunek prochowy wkładano najczęściej wraz z pociskiem do powłoki sukiennej. do działa 12-funtowego (117 mm) z 1860 r. Przedstawiono model okrętu nad linią wodną. Podczas oddawania strzału odrzut działa wyhamowywany był przez szyny cierne. Kaliber 330 mm. z membraną był ulepszeniem pocisków starszego typu. Na rysunku przedstawiono je z drewnianymi płytkami u podstawy. umożliwiło nadzwyczajne wykorzystanie czynnika manewru. W takich warunkach utrudnione było ładowanie od przodu. Ścianka pocisku była cieńsza co zwiększało silę rażenia odłamkowego skorupy. Działa mogły oddawać strzał zaledwie co dwie i pół minuty. Amerykański moździerz oblężniczy (powyżej). Pocisk szrapnelowy (g). Cienka blacha oddzielała ładunek wybuchowy od kuli i zapobiegała wywołaniu przedwczesnego zapłonu przez tarcie. Transport amunicji odbywał się w 1865 r. wkładał szydło (c). do wylotu lufy. i przebiegał przez otwory w pokładzie statku (b). postęp techniczny doprowadził do rozwoju luf gwintowanych na opancerzonych okrętach wojennych i tym samym .Działa gładkolufowe w XIX wieku Do połowy XIX w. Płomień dochodził do komory i zapalał ładunek prochowy. Podczas strzału worek ulega! spaleniu i rozrywał sprasowana blachę. Około 1860 r. powodował zapalenie się mieszanki zapałczanej. pokazano budowę wieży działowej. 174 Ładunek wybuchowy (powyżej). zamykała otwory strzelnicze. Przy szarpnięciu linki rozrywacza gruby drut (w zapalniku ciernym). i ładunek kulowy (b). Płytki służyły do uszczelnienia lufy. Zamontowanie działa na platformie kolejowej podczas oblężenia Petersburga w Wirginii USS „Monitor". Podczas ładowania wygięta płyta pancerna (a). W centralnej części wieży obrotowej znajdowały się dwa działa gładkolufowe kał. . eksplodowała po zetknięciu się z powierzchnią. (po lewej). Następnie wkładał zapalnik cierny (d) do otworu strzelniczego i zahaczał linkę rozrywacza (e). W tym podrozdziale przedstawiamy ostatnie próby modyfikaqi luf gładkościennych. Mimo to.7 (. miała ona grubą ściankę i stosunkowo niewielki ładunek wybuchów}'. jeden z typowych okrętów opancerzonych z lat sześćdziesiątych XIX w. 280 mm. J Amunicja działowa scalona (po lewej). która umożliwiała wywołanie płomienia przy wystrzale. stare okręty drewniane nie miały żadnych szans obrony. masa 7. Na >owiększonym wycinku (po ewej). w użyciu były właściwie dwa typy ładunków. przy wykorzystaniu szyn i wyciągów wielokrążkowych (c). przez otwór strzelniczy i przebijał worek prochowy. Na rysunku przedstawiono ładunek kartaczowy (a).do upadku odlewanych dział gładkolufowych.

po zastosowaniu jej w ręcznej broni palnej. z 1863 r. osiadały dwie duże zalety. działo forteczne odprzodowe z lufą gwintowaną. Pociski do dział gwintowanych (po lewej). był cięższy w stosunku do przekroju poprzecznego. Pociski Parrota (a). Wkrótce tą techniką wytwarzano całe lufy. dzięki czemu podczas strzału wyrównywane są naprężenia promieniowe. Armstrong (po lewej).. Skręt gwintu lufy stabilizuje ruch pocisku w lufie. Działa Lufa gwintowana (po lewej). Amerykańskie działo polowe z lufą gwintowaną. Przewód lufy znajduje się pod ciśnieniem zewnętrznego płaszcza lufy. ? 175 . Po drugie. o pierwsze. strzelające pociskami o masie 150 funtów. Lufa posiadała ścianki wielowarstwowe o różnorodnej wielkości.Działa odprzodowe z lufami gwintowanymi Lufa gwintowana została wprowadzona do artylerii około 1860 r. Rozkład naprężeń (poniżej) we wzmocnionej lufie. Przeważnie pola denne luf opasywano obręczami z kutego żelaza. w którym lufa została dostosowana do stale rosnącej masy ładunku i do zwiększonego ciśnienia gazów prochowych. zbudowane według systemu Parrota (po lewej). Tradycyjna lufa gładkościenna miotała kule (a). Miało mniejszy kaliber niż stare działo gładkolufowe. Dzięki temu uzyskano możliwość miotania dłuższych pocisków o większej masie przy zachowaniu takiego samego kalibru pocisku. ponieważ inne pociski nie mogły poddać się stabilizacji podczas lotu i ulegały skapotowaniu. która podczas wystrzału wgniatana była przez ciśnienie . miały w dnie powierzchnię z miękkiego metalu. 6-funtowe. a lufa gwintowana umożliwiła zwiększenie masy pocisku o 55 % i wzrost donośności o 26 %. Nowe metody przy produkcji luf umożliwiły osiągnięcie takiego stanu.azów prochowych w gwinty. masywny pocisk wydłużony (d).'ociski orodawkowe (b). Jednak nic dorównywało ono osiągom 12-funtowego działa polowego „Napoleon". Produkowano je po niższych kosztach. W lufach odlewanych w całości nie jest możliwe tego rodzaju podwyższenie wytrzymałości. dopasowane do gwintu lufy. można było wmontować w ich część ostrołukową zapalnik uderzeniowy (c). umożliwiający detonację ładunku przy zetknięciu się pocisku z celem. . miały jednak opinię krótkotrwałych. ' Pociski wydłużone (po lewej). Działo Parrota miało odlewany przewód lufy i płaszcz lufy z żelaza kutego. 10-funtowe. Umożliwiało to przebijanie grubych płyt pancernych lub murów. a forma cylindryczna pocisku umożliwia mu stabilny lot (b). miały dodatkowe pierścienie wiodące. Projektowano różne modele z myślą o stworzeniu logicznej formy połączenia między pociskiem a gwintami.

Pokazano amerykański granat \1 302 kal. Wielkość pocisków (po lewej). Ładowanie (po prawej). miotająca pod dużymi kątami pociskami wyposażonymi w stabilizatory. 60 mm. Zapalnik czasowy powoduje wyrzucenie na dużej wysokości materiału oświetlającego. kal. zapalnik b. granat brytyjski kal.. ich obecna forma powstała dopiero w okresie I wojny światowej. 160 mm i 240 mm).może być niestosowany przy zamiarze prowadzenia ognia na małej odległości e. 60 mm. 51 mm b. dwójnóg i płyta oporowa. Wsunięcie pocisku z usterzeniem do dna lufy powoduje załadowanie moździerza. Granaty zapalające i dymne. rękojeść mechanizmu podniesień iowego e. płyta oporowa h. . a. Części składowe (po lewej) typowego nowoczesnego moździerza (system Stokesa-Brandta): a. średnich i ciężkich: a. Zapalnik granatu odpowiada za moment detonacji: stosuje się zapalnik uderzeniowy lub zapalnik ze zwloką. ładunek dodatkowy . typowa konstrukcja. 60 mm). kapsułka do zapalenia ładunku podstawowego. Moździerz szwajcarski.. 3. Granatnik pozwala się zdefiniować jako przenośna broń gładkolufowa. ładunek podstawowy w trzonie granatu d. Ponadto są także takie typy granatów. utrzymującej się przez kilka sekund. nasadka na wlot. Są one iadowane przez prosty mechanizm zamkowy w dolnej części lufy moździerza. dźwigar d. 2. które powoli wydzielają dym przy czym powstaje mglista zasłona utrzymująca się przez kilka minut. Granaty burzące.lufa f. Chociaż początki rozwoju moździerzy sięgają XIV w. Budowa granatu moździerzowego (powyżej). wz. 1933. stosowane są w celu zapewnienia osłony wojsk własnych przed widocznością ze strony nieprzy­ jaciela. korpus . Główne części moździerza: lufa. Stanowią one rodzaj artylerii piechoty. 81 mm.Nowoczesne moździerze Współczesne moździerze są jedynymi działami odprzodowyrni. kiedy obsługa nie może osiągnąć wylotu lufy podczas czynności ładowania ciężkimi pociskami. celownik optyczny c. Granaty oświetlające. wlot lufy b. zapobiegająca zapadaniu się moździerza w podłoże podczas strzału. Na rysunku pokazano francuski granat M 61 kal. Forma podstawowa modelu StokesaBrandta. brzechwy i. dwójnóg g. Trzy główne typy granatów: 1. 120 mm (armie byłego Układu Warszawskiego wprowadziły także moździerze odtylcowe o kal. klóry podczas spalania białego fosforu wytwarza gęsty biały obłok dymu. Najczęściej towarzyszy temu wytworzenie się wysokiej temperatury. zastosowana została w wielu armiach świata. granat szwajcarski kal.zawiera składniki aktywne c. które przetrwały do XX w. 176 Granaty moździerzowe (po lewej). który opadając na spadochronie jaskrawo świeci i oświetla pole bitwy (granat amerykański M 83 A 3 kal. do moździerzy lekkich. Moździerz średni (po lewej). granat amerykański kaIT81 mm c. Moździerze z długą lufą stanowią jedyny wyjątek.

Może być obsługi­ wany nawet w pozycji leżącej. Pokazano żołnierzy niemieckich podczas ładowania miotacza min z lufą gwintowaną kal. zębaty pierścień metalowy. Jeśli cofa on lufę aż do naprężenia się pasa. można je używać jako granaty ręczne lub wystrzeliwać przy pomocy wyrzutni wieloprowadnicowej. mają wielostronne zastosowanie. Wykorzystanie nowoczesnych moździerzy pozwala na szybką zmianę stanowiska ogniowego. Moździerz PRB 424 w działaniu (po prawej). niektóre ciężkie moździerze ciągnione są na łożach kołowych. donośność wynosi ok. określony jest maksymalny kąt strzelania. . 400 m. 120 mm (2). średnie i ciężkie moździerze transportowane są często na opancerzonych pojazdach. płyty oporowej (b). a. 250 mm. przypomina raczej bombę lotniczą. d. Moździerz belgijski PRB 424 stanowi połączenie czterech rurek. Granaty (c). Obsługa nie potrzebuje przenosić amunicji.11. Ten rodzaj działania ma duże zalety. współczesny francuski granat moździerzowy kal. Moździerz wieloprowadnicowy (po prawej). tj. ściśle dopasowany do bruzd i pól lufy. Żołnierz stawiając stopę na odpowiednim oznaczeniu pasa nośnego uzyskuje odpowiedni kąt podniesienie lufy do strzelania na określoną odległość. przypomina bardzo jeden ze zwykłych granatów artyleryjskich. Niemiecki granat gazowy miotany przez miotacz min w okresie I wojny światowej (1). Po zatrzymaniu się pojazdu obsługa może natychmiast otworzyć ogień. 2 ha. Przy pomocy PRB 426 można pokryć skutecznym ogniem teren o pow. Miedziane pierścienie wiodące pocisku dopasowane były do pola lufy. mają pierścień wiodący. Granaty do moździerzy z lufą gwintowaną (po prawej).5 kg. Ten rodzaj transportu szczególnie upowszechnił się w armiach Europy Wschodniej i Azji. Manewrowość (powyżej). Zestaw składa się z lufy (a). b. c. pocisk nie ulegał zapaleniu poprzez upadek na sztywna iglicę. Obsługa zapalała ładunek zza osłony przy pomocy bijnika. dzięki czemu zaliczany jest on do skutecznej broni defensywnej. z okresu 1 wojny światowej. Masa całkowita . Moździerz belgijski PRB 426 miota granaty z wyrzutni będącej połączeniem lufy i napędu rakietowego. lekki moździerz wraz z kilkoma granatami może być przenoszony przez jednego człowieka. oraz trzech dalszych rurek zawierających siedem granatów. średni moździerz (kaliber około 81 mm) rozkładany jest najczęściej na trzy części. Kąt podniesienia lufy i szybkostrzelność są regulowane. Moździerz jednorożny (po prawej). W celu zapewnienia bezpieczeństwa obsługi w tym typie broni.Działa Niemiecki miotacz min (poniżej). a opancerzenie pojazdu zaoszczędza obsłudze wykonanie czynności okopania się. Na rysunku przedstawiono trzech żołnierzy niosących poszczególne części moździerza i po dwa granaty.

przewód lufy. Zamki klinowe są stosowane przeważnie w działach szybkostrzelnych.Działa odtylcowe Postęp techniczny dokonany w połowie XIX w. ich oddziaływanie na postęp w dziedzinie amuniqi oraz podział dział odtylcowych według przeznaczenia. a. Dzięki temu zamek może ryglować bądź otwierać lufę po wykonaniu niewielkiego obrotu (2). Na początku omówimy działa odtylcowe stosowane w wojskach lądowych. d. i zamykał się w sposób odwrotny (b). Szwajcaria). Pod koniec XIX w. Działo ze zrekonstruowanym łożem typu burgundzkiego. Tułów łuski tak mocno przylegał podczas strzału do przewodu lufy. trzon zanikowy 2. które wykorzystywały łuskę mosiężną ładunku miotającego jako sposobu na uszczelnienie zamka. Detonacja ładunku miotającego wypychała do tylu grzyb uszczelniający. która przedstawiona jest na stronie 18U. Ten rozpowszechniony sposób zamknięcia lufy polega na wykorzystaniu wzdłużnie przerywanego gwintu śrubowego (1). Zamek śrubowy (po prawej). konstruktorzy wynaleźli dwie użyteczne metody zapobiegające niebezpiecznemu wydobywaniu się gazów prochowych przez zamek: A. iż powodował jej uszczelnienie i uniemożliwiał wydobywanie się gazów do tyłu. b. system „armat szybkostrzel­ nych". a trzonem zamkowym do tego stopnia. ścianka lufy 5. ma bardzo wiele zalet. Przy tym zamek powodował spłaszczenie elastycznego pierścienia uszczelniającego między grzybem. (po prawej). umożliwił budowę dział odtylcowych. Proces ładowania jest na ogół szybszy i co szczególnie ważne dużo prostszy w działach usytuowanych w wieżach i kazamatach. Działo odtylcowe z XV w. i. System ten wymagał stosowania rożnych rodzajów amunicji (zwłaszcza: łuskowej (A). bynajmniej nie było nowością. 50 mm jest lekko stożkowy (Muzeum Historyczne w Bernie. Zamek hermetyczny (po prawej). c. który otwierał się albo na bok. łuska mosiężna 3. Wiele prostych i skutecznych sposobów zamknięcia przewodu lufy polegało na wykorzystaniu ruchomego zamka klinowego. a następnie w marynarce wojennej. i bezłuskowej (B). które wykazywało teoretycznie tak wiele zalet. Przewód lufy kal. W tym podrozdziale przedstawiamy rozwój dział odtylcowych. 1. 178 . Idea działa ładowanego od tyłu jest tak stara jak historia broni palnej. albo do dołu (a). a lufa i zamek powstały w latach 1460-1470. trzon zamkowy pierścień uszczelniający grzyb uszczelniający pałający się ładunek miotający ścianka' lufy przewód lufy. zamek śrubowy systemu de Bangea. że hermetycznie przylegał on do ścianki luty. Ładowanie od tyłu (po lewej). Ładowanie luf od tyłu. Zamek klinowy (po prawej). pałający się ładunek miotający 4. Umożliwia ono ładowanie pocisków z połączeniem wtłaczanym. co z kolei zwiększa donośność i dokładność trafienia. e. Wiele rodzajów zamków w działach szybkostrzelnych uszczelnia lufę według systemu de Bangea. B.

ogień z dział kierowano na cel rzy pomocy celowania ezpośredniego (a). Do końca XIX w. jedno z pierwszych nowożytnych dział odtylcowych. Przedstawiamy podstawowe rodzaje ognia artyleryjskiego. Kilka tych dział kal. strzelających pociskami 12-funtowymi.przy większym oddaleniu celów . który dopasowywał się podczas strzału do bruzd i pól lufy. Później w artylerii (b). aż do uzyskania celnego trafienia (4). lecz poprawki związane z niedolotem czy przewyższeniem strzału wprowadza się znacznie trudniej. ułatwiające stabilizację lotu pocisku. Do lufy oddzielnie ładowano pocisk i ładunek miotający. Doświadczenia wykazują. za celem. Na żelazny rdzeń pocisku podłużnego nałożony był miękki płaszcz ołowiany. 76. Wykorzystywano trzy rodzaje pocisków: szrapnele. wprowadzono wysuniętych obserwatorów (c). na wyposażeniu brytyjskiej artylerii polowej. Ten typ działa znalazł się w 1859 r. do kierowania ogniem. Ponieważ rozrzut podłużny jest większy niż rozrzut boczny punkty upadku pocisków zakreślają prostokąt (A). stosowane od początku XX w. że 50% trafień znajduje się na 1/4 powierzchni prostokąta. S Ogień bezpośredni i pośredni (powyżej). zjawisko żyroskopu. Pociski trafiają rzadko po raz drugi w ten sam punkt. drugi (2).Działo 12-funtowe „Armstrong" (po prawej). 179 . Następnie obserwator dokonuje poprawek (3). co należy uwzględniać przy celowaniu. Celowanie. „widełki". kartacze i burzące ważące 5240 kg. Działa Teoria strzelania artyleryjskiego (poniżej). przy zwalczaniu celów naziemnych i nawodnych. a nawet .obrót kuli ziemskiej. Dlatego też stanowiska kierowania ogniem wykorzystują przy wstrzeliwaniu się w cel tzw. Dokonywanie poprawełć w płaszczyźnie bocznej jest proste. Artylerzyści określają tę strefę upadku pocisków jako 50% rozrzut podłużny (B). Rozrzut ognia (powyżej). kierowany jest przed celem. Wstrzeliwanie się (powyżej).2 mm. używano podczas amerykańskiej wojny secesyjnej (1861-1865). Przy celowaniu należy uwzględniać następujące czynniki wpływające na tor lotu pocisku: prędkość wiatru i ciśnienie powietrza. „znoszenie". Pierwszy strzał (1).

będącej na wyposażeniu Bundeswehry). 6 cali (155 mm) z okresu 1 wojny światowej). a masa pocisku wzrasta ośmiokrotnie (c). C. ładunek (w woreczku płóciennym) i zapłonnik ładowane są oddzielnie do lufy (granat i ładunek do brytyjskiego działa okrętowego kal. 105 mm. Kaliber i masa pocisku (po prawej). Wraz z podwojeniem kalibru (a). ze względu na sposób ładowania do dział dzieli się na trzy grupy. Kaliber (po prawej). omówimy także kolejne typy amunicji. 1143 mm. że masą ładunku miotającego można regulować donośność i tor lotu pocisku artyleryjskiego. znajduje się w części dennej pocisku. W tym podrozdziale przekażemy kilka podstawowych informacji o różnych rodzajach amunicji. łuski nabojowej. Pod tym pojęciem rozumie się średnicę przewodu lufy gwintowanej (1). amunicja zespolona. zapalnik znajduje się w głowicy (c). w przewodzie lufy haubicy mieści się 13.33 sztuk pocisków kulistych kal. Długość lufy wynosi 1524 mm (114. amunicja odzielnego ładowania.Amunicja do dział odtylcowych Amunicja artyleryjska jest dziedziną bardzo złożoną i wielostronną. w której znajduje się ładunek miotający i zapłonnik (pocisk i ładunek woreczkowy do haubicy kal. ładowana jest do działa jako ładunek jednolity. stosowana jest najczęściej w działach mających zamek śrubowy._kal. mają tę zaletę. składający się z pocisku. Rodzaje amunicji (po prawej). A. lub w części denne] (d).3 m m x 13. proporcjonalnie zwiększa się długość pocisku (b). B. mogących zmieścić się w przewodzie lufy (3). Cechy charakterystyczne pocisku artyleryjskiego (po lewej). Dzięki stabilizaeji momentu pędu poeisku w przewodzie lufy gwintowanej można z niej miotać pociski wydłużone i masywnicjsze. pociski przeciwpancerne. a działo jest jedynie środkiem przenoszenia. Jego wielkość otrzymujemy dzięki wykonaniu mnożenia kalibru pocisku kulistego przez ilość tych pocisków kulistych (2)". W następnych podrozdziałach. Miedziany pierścień wiodący (b). mierzoną między dwoma przeciwległymi polami. Wiele ważnych informacji o wy­ dajności działa wynika z analizy masy jego poeisku. amunicja składana.75mm). w końcu to pocisk oddziaływuje na cel. Amunicja artyleryjska. 180 . Np. Jako pocisk do działa odtylcowego posiada formę podłużną (a). Wrzyna się podczas strzału w pola przewodu lufy. W pociskach. Pocisk. 1897. w związku z poznawaniem nowych dział. Niekiedy kaliber określa długość lufy gładkościennej. Pocisk nasadzany jest na łuskę nabojową w kształcie tulei. np. Rodzaje (B) i (C). ładunku miotającego i zapłonnika (pocisk francuski W7. Dlatego też bardzo ważne jest poznanie zadań poszczególnych rodzajów amunicji.33).

pociski chemiczne. wydzielając podczas spalania dym i wysoką temperaturę. 181 . 3. zapalniki. Na współczesnym polu walki mogą być używane gazy parali tyczno-drgawkowe. bądź zbliżeniowego pocisk detonując na określonej wysokości uzyskuje zwiększoną siłę rażenia (B). szrapnel. Dzięki zastosowaniu zapalnika czasowego. ładunek ulegający rozkładowi c. Ładunki pocisków. Pocisk chemiczny napełniony fosforem białym: a. bądź w zapalnik ze zwłoką. ładunek wyrzucający b. Zapalnik czasowy umożliwia zdetonowanie pocisku podczas lotu oraz rażenie dużej powierzchni gradem kul i odłam ków. Działanie. rurka ogniowa d. Tabela (po prawej). Niektóre rodzaje miały dodatkowo zapalnik uderzeniowy po to. Szrapnel (powyżej) a. ładunek wybuchowy b. Pocisk burzący (powyżej) a. by podczas niewybuchu w powietrzu zdołały zdetonować szrapnel na ziemi i uzyskać większą siłę rażenia. 1.Działa Pociski artyleryjskie przeznaczone do zwalczania siły żywej (po prawej). pocisk burzący rodzaj pocisku artyleryjskiego przeznaczonego do rażenia sity żywej. Pociski te wyposażone są w zapalnik uderzeniowy (A). ładunek pobudzający d. zapalnik. W podobny sposób uwalniany jest także fosfor biały. był do I wojny świa­ towej najważniejszym pociskiem artyleryjskim do zwalczania piechoty. 2. zapalnik. Różnią się one pod względem użytych składników i zapalników. masa chemiczna b. zapalnik. Ładunek pocisku był z reguły w stanie płynnym i podczas uderzenia ulegał powolnemu rozkład owi. przedstawia najczęściej stosowane połączenia ładunków pocisków i zapalników do zwalczania typowych celów. Do zwalczania różnorodnych celów wynaleziono specjalne pociski. lotki kulkowe c. skorupa odłamkowa c. Podczas 1 wojny światowej stosowano pociski artyleryjskie zawierające gazy toksyczne i drażniące.

i konną. rodzaj amunicji: oddzielnego ładowania. Łoża te wpłynęły na rozwój dział polowych i haubic po I wojnie światowej. Obsługa maszerowała najczęściej pieszo (1). szrapnel . lufa 182 . lecz składało się już z nitowanych blach stalowych (po prawej).Działa polowe W najszerszym znaczeniu. Działo odtylcowe BL Mk 2. Na kolejnych sześciu stronach encyklopedii przedstawimy różnorodne rodzaje dział polowych.2 mm). Niekiedy artyleria polowa dzieli się na lekką. E a. miało obniżone dolne łoże i pozwalało jedynie na ograniczone podniesienie lufy i zasięg strzału. Stare masywne łoże ogonowe (a). a sprężyna amorty­ zowała odrzut działa. średnią i ciężką artylerię polową. muły czy osły ciągnęły działa i przodki. pokrętło mechanizmu odniesieniowego lufy . i w związku z tym (ciężkie jednostki) często określane były mianem „artylerii pieszej". W okresie motoryzaq'i działa polowe ciągnione są przez pojazdy (3). Ponadto wyróżniało się artylerię zaprzężną (2). używane przez brytyjską artylerię polową pod­ czas wojny burskiej (1899-1902). 15-funtowc. Rozwój łoża (powyżej). Kaliber . lina stalowa f. Podczas strzału ostroga wkopywała się w ziemię.masa pocisku . artyleria polowa jako rodzaj broni składa się z armat. donośność — 5500 m. chociaż nie można dokładnie określić kryteriów tego podziału. i łoża rozporowe (c).34 kg. Łoże tego działa przypominało wprawdzie jeszcze stare łoża dział odprzodowych. ostroga. haubic i moździerzy i cechuje się odpowiednią mancwrowością na polu walki. c. by móc dotrzymać kroku kawalerii. Transportowanie dział (po prawej). W tej ostatniej cała obsługa poruszała się konno. pojęcie „artylerii polowej' nabierało szczególnego znaczenia. Kiedy zaprzęgi końskie. Łoża skrzy- niowe (b). pochwa tuleji e. Działa mające własny napęd dzielą się na nieopancerzoną artylerię samobieżną i artylerię' pancerną (4). miejsce do siedzenia dla kanoniera podczas marszu d.6. rozwiązały ten problem.3 cale (76. Ostroga osadzona pod osią połączona była ze sprężyną w poprzeczce łoża.

Urządzenie to kanalizowalo siłę odrzutu na ostrogę łoża. B.celowniczy wykorzystywał przyrząd do mierzenia kąta podniesienia lufy i celownik działowy dla określenia kierunku bocznego. do osłony obsługi działa przed og­ niem nieprzyjacielskim. w którym uporano się z odrzutem lufy. W celu oddania kolejnego strzału ponownie je włączano na stanowiska i powtarzano czyn­ ności celowania. Zaprzęg sześciokormy ciągnął przodek amunicyjny! działo. Wprowadzono także tarczę stalową (c). amunicja zespolona. 75 mm. Dzięki temu. maksymalny odrzut lufy p. oporopowrotnik c. dźwignia ręczna. lufa b. sławna „siedemdziesiątka piątka". C. Dla uzyskania większej szybkostrzelności wykorzystano zalety wynikające z ładowania działa od tyłu oraz zjawisko gwałtowanego ruchu wstecznego działa. Dane techniczne 13-funtowego działa szybkostrzelnego: Kaliber: 3 cale (7. była pierwszym działem. Działko szybkostrzelne z okresu I wojny światowej (poniżej). ostroga q. kołyska d. Części składowe. w ziemię. Podczas odrzutu opornik jednocześnie przepychał olej przez wąski zawór i tłoczył powietrze do powrotnika. które powodowało wbicie się ostrogi łoża (e). a. po oddaniu strzału toczyły się zwykle swobodnie do tyłu na odległość kilku metrów. Wbudowany mechanizm kierunkowy umożliwiał obrócenie lufy o kilka stopni bez obracania całego działa. A. Oporopowrotnik przechwytywał ruch wsteczny lufy i wprowadzał ją w położenie pierwotne. siedzenie n. działo podczas oddawania strzału nie ulegało cofaniu do tyłu. łoże f k. Lunetka celownicza umożliwiała celowniczemu lepsze widzenie przedmiotów (celów) we wszystkich kierunkach. masa pocisku: 5. wywołane podczas jego odpalania. ogon łoża o. 1897 (po prawej). pokrętło mechanizmu odniesieniowego pokrętło mechanizmu kierunkowego m. odbijacz h. Dla prowadzenia ognia pośredniego .Problem odrzutu (poniżej).62 cm). Sprężone powietrze ulegało ponownemu rozprężeniu i powodowało wprowadzenie lufy w położenie wyjściowe. Brytyjskie działo 13-funtowe artylerii zaprzężnej używane od początku I wojny światowej posiadało cechy charakterystyczne dla nowoczesnego działa polowego. Stalowa tarcza chroniła ją przed ogniem nieprzyjacielskim. która służyła za opornik i powrotruk. Sposób działania powrotnika. lunetka celownicza i. Lufa (a). 183 . wz. Francuskie działo piechoty kal. przyrząd do mierzenia kąta podniesienia lufy g. Pierwsze działa odtylcowe. była umocowana na kołysce (b). Sposób działania hydraulicznego opornika. celownik działowy e. To urządzenie było mocowane na łożu (d). szrapnele. wkopując się w ziemię. a obsługa mogła pozostać na dziale (dwa siedzenia na łożu).66 kg. tarcza ochronna i. donośność: 5 400 m.kierowanego przez wysuniętego do przodu obserwatora . pociski oświetlające.

odpowiednik francuskiego działa 75 mm i brytyjskiego 18-funtowego. masa szrapnela 6. wytwarzającą energię elektryczną dla obu silników. Jak się oblicza. z okresu I wojny światowej. W II wojnie światowej wprowadzono działa przeciwlotnicze.3 kg).4 min pocisków na froncie zachodnim. pocisk odłamkowo-burzący. Nazwa dodatkowa 26 cwt. gazowy masa pocisku 100 funtów (45. 26 cwt. donośność 8400 m. Pierwszy pojazd posiadał prądnicę. brytyjskie haubice średnie wystrzeliły w latach 1915-1918 około 22. 7.8 kg. donośność 8 700 m. Górna część tarczy ochronnej była wyściełana i składana. 184 . której łoże umocowane było na podwoziu poją7Óu gąsienicowego. Już w okresie I wojny światowej sporadycznie używano dział samobieżnych. 6-calowa (po prawej). Kaliber 77 mm. amunicja oddzielnego ładowania: szrapnel. Po złożeniu podczas transportu stanowiła siedzenie przed tarczą dla dwóch kanonierów. Posiadało poziomy zamek klinowy (typ zamka faworyzowany przez niemieckich konstruktorów). rodzaj amunicji: składana. polowe i przeciwpancerne na pojazdach samobieżnych.7 cm. szrapnel. Kaliber 6 cali (155 mm). odróżnia działo od starszego typu 30 cwt. pocisk odłamkowo-burzący.Działa polowe odtylcowe Niemieckie działo polowe (po lewej). kal. Do nich należała armata Saint-Chamond (po prawej). Brytyjska haubica wz.

Dzięki stosowaniu odpowiednich ładunków działo to mogło być" wykorzystywane jako haubica. zapalające. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. łasa pocisku odłamkowo-burzącego: 43 kg. 25-funtówka wprowadzona do użytku w 1940 r.Brytyjska 25-funtówka Mk 2 (po prawej).. pociski odłamkowo-burzące. donośność: 10670 m. znajduje się jeszcze na wyposażeniu wielu armii. rzeciwpancerne i zapalające. bądi jako armata. amunicja oddzielnego ładowania.81 kg. propagandowe. Kod/aj „naubicoarmały" szeroko rozpowszechniony w latach 30-tych i 40-tych. donośność: 12250 m. zapalające i oświetlające. amunicja składana.33 kg Działa Kaliber 105 mm. przeciwpancerne. oświetlające. K Kaliber 155 mm. Masa pocisku odłamkowo-burzącego: 11. donośność 22000 m. Masa pocisku odłamkowo-burzącego 14. przeciwpancerne.6 mm. pociski: odłamkowo-burzącc. Kaliber 87. Okrągła płyta służyła za łoże obrotowe. 185 .

60 km. i do dzisiaj znajduje się jeszcze na wyposażeniu armii co najmniej 20 państw. zasięg 16800 m. 43 kg. Związek Radziecki wyposażał wiele dział polowych w długie lufy. masa pocisku odłamkowo-burzącego 91 kg. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. M 115: ciężar 14515 kg. Przeznaczona jest do zwalczania celów taktycznych pociskami jądrowymi. wz. rzeciwpanceme-pod kalibrowe. prędkość max. zapalające i oświetlające. M 110: ciężar 26308 kg. Z wojskowego punktu widzenia praktyczne jest używanie głównych elementów budowy na różnorodnych układach jezdnych. Amerykańska haubica 8-calowa w dwóch wariantach (po prawej). donośność: 20000 m. donośność 13300 m. Amunicja i przeważająca część ośmioosobowej załogi trans­ portowana jest na drugim pojeździe. weszło do użycia po raz pierwszy w 1942 r. 1942 (po prawej). Podczas prowadzenia ognia część odrzutu haubicy przenoszona jest na dwa lemiesze z zaokrąglonymi krawędziami. oznaczania celów i nuklearne oraz pociski burzące z napędem rakietowym. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące.155 mm wz. Radzieckie działo polowe 76. i ciągniona M 115 (2). amunicja zespolona: pociski odłamkowo-burzące. masa pocisku ok. F 3. amunicję i osiągi. To'ułatwia nie tylko wykorzystanie lecz także logistykę. 55 km.21 kg. .2 mm. Ta średnia haubica samobieżna należy do jednostek wsparcia francuskich dywizji pancernych. ok. Dzięki mm można względnie łatwo wprowadzić haubicę w położenie bojowe. Kaliber 155 mm. Posiadają tę samą lufę. masa pocisku odłamkowo-burzącego 6. 186 E Kaliber 76. prędkość max.2 mm. Obie wersje znajdują się na wyposażeniu armii amerykańskiej.Działa polowe odtylcowe Francuska haubica kal. Samobieżna haubica M 110 (1). zamontowane u podwozia w tylnej części kadłuba pojazdu (patrz niżej). Dane wspólne: kaliber 8 cali (203 mm). umulacyjne. w armiach państw NATO oraz w wielu innych. a także w celu zastosowania ich jako dział przeciwpancernych. w celu zwiększenia prędkości początkowej pocisku.

mogą zwalczać cel w dwóch różnych grupach kątów. Haubica polowa 70 (po prawej). że po­ cisk leci stosunkowo wolniej i jego stromy lot jest szczególnie przydatny do zwalczania celćw zakrytych (1). amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. prędkość max. do najlepszych średnich haubic polowych.Działa Amerykańska samobieżna haubica opancerzona kal. broni ręcznej oraz ograniczają oddziaływanie broni chemicznej i atomowej. E Strzelanie w górnych i dolnych grupach kątów (po prawej). dzię­ ki zmianie ładunku i kąta podniesienia lufy. haubicy 55 km. Jest nadzwyczaj sprawna technicznie i ma silnik pomoc­ niczy. haubica M 109 (poniżej). masa pocisku burzącego 43. które chronią /alogę przed działaniem pocisków odłamkowych.płyt pancernych. kartacze i nuklearne (tylko na wyposażeniu armii amerykańskiej). donośność 14600 m. donośność 24000 m. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące.5 kg. chemiczne. haubica średnia. będąca na wyposażeniu wielu armii państw NATO. 155 mm M 109 (po prawej). masa pocisku odlamkowo-burzącego 43 kg. ogień w górnych i dolnych grupach kątów. w zależności od warunków terenowych. Współczesne haubice strzelające amunicją oddzielnego ładowania. oświetlające oraz pociski burzące z dodatkowym napędem rakietowym (donośność 30000 m). także Bundeswehry. pod względem rozwiązań technicznych. Większy ładunek i mniejszy kąt podniesienie lufy powoduje większą prędkość oczątkową pocisku i płaski tor )tu: szczególnie przydatne do zwalczania czołgów (2). umożliwiający zajęcie stanowiska ogniowego. Haubica może prowadzić. Nadwozie wykonane jest z metali lekkich . Kaliber 155 mm. Mały ładunek i większy kąt pod­ niesienia lufy powoduje. ' Kaliber 155 mm. konstrukcji niemiecko-angielskowłoskiej. zaliczana jest. n p . 187 .

2. Okres rozwoju tej broni przypada na I wojnę światową. 14 (po prawej). 3. lecz coraz częściej zwalczanie celów dalekosiężnych przejmowały bomby lotnicze. Skrzynia stalowa poci wylotem lufy napełniana była balastem o masie 20. pocisk do haubicy kolejowej 400 mm wz. pocisk do „działa przeciwparyskiego" 210 mm. Sporadycznie stosowano je jeszcze podczas II wojny światowej. pocisk do haubicy oblężniczej 12-calowej Mk 4. typowe superdziało używane podczas 1 wojny światowej w walkach pozycyjnych.Pocisk ważył 810 kg" Porównanie pocisków (po lewej). odmiana „Grubej Berty" używany do burzenia fortów pancernych i betonowych w okresie 1 wojny światowej . Niemiecki moździerz 420 mm wz. 4. 1916. pocisk do moździerza 420 mm „Gruba Berta". 188 . Podczas transportu musiano rozkładać je na części.Działa oblęznicze i kolejowe Najcięższa broń artyleryjska używana była tylko jako stacjonarne działa oblęznicze i działa kolejowe.3 t i służyła do umocowania haubicy na platformie. Brytyjska haubica obleżnicza 12-calowa Mk 4 (po lewej). Porównanie wzrostu człowieka do wielkości pocisków używanych przez działa omówione w tym podrozdziale: 1. kiedy używana była do oblegania twierdz lub w walkach pozycyjnych.

400 mm wz. Kaliber 400 nim. do ostrzeliwania stolicy Francji z odległości 120 km. Kaliber lufy na początku jej użycia wynosił 210 mm i po oddaniu ok. Ładowanie następowało w'pozycji poziomej. a drugą dla przyjęcia odrzutu. Stanowisko ogniowe mieściło się na odcinku toru kolejowego. dokonywano na bieżąco po każdym strzale. Do obsługi zamka haubicy przy dużym kącie podniesienia lufy budowano jedną sztolnię. Cztery filary fundamentu betonowego służyły do odciążenia podwozia. 70 strzałów zwiększał się do 232 mm. 1916 (poniżej). używano pocisk burzący o masie 900 kg (w praktyce okazywał się trudny do zestawienia). używane prze/ arty­ lerię niemiecką w 1918 r. lufy. zwiększania masy pocisku i masy ładunku miotającej). W celu wyrównywania zużycia lufy. Francuska haubica kolejowa kal. . W celu wyrównania wygięcia lufy obciągano ją linami stalowymi. masa haubicy' na stanowisku ogniowym 13/t. na podwoziu Saint-Chamond.Działa „Działo przeciwparyskie" (po prawej). amunicja oddzielnego ładowania. przymocowanymi do podstawy. Pocisk o względnie małym kalibrze leciał z dużą prędkością i przy małym oporze powietrza w górnych warstwach atmosfery osiągał ogromną donośność.

Włoska haubica górska 105 mm wz. Kaliber 70 mm. . wyprodukowano po raz pierwszy lekkie armaty i haubice do walki w terenie górskim. Można je było rozkładać i przewozić przy użyciu zwierząt jucznych. Japońskie działo polowe kał. Często było przenoszone w stanie rozłożonym przez dżunglę przy użyciu transportu ludzkiego. amunicja zespolona (ładunek kumulacyjny) i amunicja składana (ładunek burzący). 190 Kaliber 105 mm. W górach właściwości haubicy przewyższają walory armaty. Brytyjskie działo górskie 10-funtowe (po prawej). Nadawały się do użycia w każdych warunkach terenowych.' Dzięki połączeniu lufy z zanikiem zawdzięcza sobie nazwę „armaty śrubowej". amunicja składana (pociski odłamkowo-burzące.8 kg. masa pocisku 4. Zwierzę juczne (po lewej). Były one podstawowym uzbrojeniem baterii górskich oddziałów brytyjskich w Indiach w latach 1901-1915. 75 mm Ml Al (po prawej). masa pocisku burzącego 3. zapalające i przeciwpancerne. a podczas II wojny światowej zrzucano ją na spa­ dochronie bądź przerzucano przy użyciu szybowców. Po wojnie przemianowano ją na haubicę M116. donośność 1057 m. Na krótkich odległościach przenoszona jest w stanie rozłożonym przez żołnierzy. wz. pociski burzące. 70 mm. Była używana prze/ brytyjskie oddziały spadochronowe p o d Arnhem w 1944 r. które zrzucano na spadochronach lub w paletach. Do transportu używano 5 mułów. Kaliber 75 mm.Działa górskie Na początku XIX w. Amerykańska haubica górska kal. przy czym lufa była rozkładana na dwie części. 56 (po prawej). Włoscy strzelcy alpejscy wprowadzili tę wielofunkcyjną broił do użytku w 1957 r. masa pocisku burzącego 6. Te tzw. wśród nich także strzelcy górscy Bundeswehry. amunicja oddzielnego ładowania: szrapnel. Pierwotnie do jej transportu w stanie rozłożonym używano 6 mułów. głównie dzięki mniejszej masie i możliwościom prowadzenia ognia stromego. na rysunku na łożu M8. donośność 8925 m. Można ją transportować przy użyciu samolotów i śmigłowców lub spadochronów oraz przy pomocy lekkiego pojazdu bądź 11 mułów. Miały one koła blaszane i tarczę ochronną.5 kg. działa piechoty zostały udoskonalone podczas II wojny światowej: powstały działa do wykorzystania przez wojska powietrzno-desantowe. Znajdują się jeszcze na wyposażeniu armii Chin i Wietnamu. z przytroczoną lufą haubicy górskiej. masa pocisku odłamkowo-burzącego 19.24 kg. Później przejęło ją dalszych 17 armii. donośność 5500 m. Nie posiadało mechanizmu regulującego odrzut lufy. zapalające i oświetlające) oraz amunicja zespolona (ładunek kumulacyjny). donośność 2745 m. Japończycy używali go po mistrzowsku w okresie Tl wojny światowej. amunicja składana: szrapnele.06 kg. W niektórych armiach stosowano podobną lekką broń do bezpośredniego wsparcia piechoty. Kaliber 70 mm. 92 (po prawej).

Rozciągały się one między podłogą a sufitem i przenosiły siłę odrzutu na ściany kazamaty. Ten system obrony został zaniechany po II wojnie światowej. Donośność 7 315 m. Późniejsze rodzaje łóż chowanych zastosowano na stanowiskach baterii nadbrzeżnych. Działa odtylcowe umożliwiały poprawę zabezpieczenia obsługi przed ogniem nieprzyjacielskim.ponownie do góry. którego załom odpowiadał zasięgowi bocznemu działa.Artyleria nadbrzeżna i forteczna W każdym stałym systemie obronnym od dawna ważną rolę odgrywały działa. za którym znajdowało się także łoże obrotowe. skonstruowane przez kapitana Moncrieffa z Edynburga. Kazamata. 191 . 3. Łoże znajdowała się w podkopie. Forma stosowana w przeszłości w fortyfikacjach nadbrzeżnych. a działo było widoczne tylko w momencie odpalania. której cokół osadzony był w betonie. Łoże chowane (po lewej). Łoże chowane. Odrzut lufy przyjmowały cylindry hydrauliczne umocowa­ ne z przodu kazamaty na dużym ramieniu. (po lewej).przed oddaniem następnego strzału . 4. Udoskonalone użycie rakiet i samolotów pod koniec II wojny światowej prawie wyeliminowało stosowanie artylerii nadbrzeżnej i fortecznej. Podstawa łoża. Artyleria ha unii Maginota ulokowana była w wieżach opuszczanych (ruchomych). zwłaszcza artyleria ciężka. Na rysunku przedstawiono łoże chowane działa odtylcowego 12-funtowego „Amstrong" (Cooke „Naval Ordinance and Gunnery". Lufa działa wystawała z kopuły stalowej. Powstały nowe łoża wieżowe. Używane w fortach nadbrzeżnych w Portsmouth. Podczas oddawania strzału odrzut odpychał działo do tyłu do podkopu. 305 mm (12-calowe) w kazamacie pancernej z ok. Kopuła pancerna. Działo prowadziło ogień poprzez wąski olwór w murze fortecznym. kopułowe i kazamatowe. gdzie było ono przejmowane przez przekładnię zębatą łoża. Na schemacie pokazano cztery rodzaje stanowisk: 1. 1881 r. 2. 1875 r. Jedno z pierwszych tego rodzaju.). Obsługa była niewidoczna dla nieprzyjaciela. dzięki której działo podnosiło się . Nowe technologie doprowadziły do powstania coraz to większych i technicznie lepszych dział. Ona zapewniała jednocześnie wywołanie przeciwwagi. masa pocisku 323 kg. gdyż lufy nie musiały być ładowane przez nie osłonięte wyloty. Brytyjskie działo nadbrzeżne kal. Działo prowadziło ogień przez pierś muru. a działo stawało się widoczne dla nieprzyjaciela tylko w momencie odpalania. Stanowiska osłonięte dział fortecznych (poniżej).

działom przeciwlotniczym i działom okrętowym. Szwajcarskie działko automaty czne 20 mm KAA (po prawej). 7. Maxim był modelowym reprezentantem broni samoczynnej. zamek 6. Schemat zamka (poniżej). broń uniwersalna na ścigaczach. Broń strzela wykorzystując amu­ nicją taśmową. 2. Dalsze przykłady i bliższe informacje znajdują się w podrozdziałach poświęconych armatom czołgowym. S Użycie działek automatycznych (powyżej). 1. działo przeciwlotnicze.wersja znanego karabinu maszynowego Maxim z lat osiemdziesiątych XIX w. działka pokładowe na samolotach myśliwskich.uruchamiane przez korby ręczne . lufa 2. masa pocisku 450 g (1 funt angielski). 4. na okrętach wojennych do obrony przed torpedowcami Kaliber 37 mm. działka pokładowe na samolotach szturmowych (wsparcia taktycznego). w samolotach jako: 6. iglica 5. wykorzystującej energię gazów prochowych do uruchomienia zamka. na morzu jako: 3. przez obie strony. W tym podrozdziale objaśnimy budowę i zadania działek automatycznych. Wcześniejsza wersja była używana podczas wojny burskiej (1899-1902). 1-funtowy Maxim „Pom-Pom" (po prawej) . W związku z tym broń tę zalicza się do grupy broni automatycznej działającej na zasadzie zamka swobodnego (patrz str. kierunek odrzutu zamka 8.Działka automatyczne Działka automatyczne właściwie są powiększonymi karabinami maszynowymi. wyrzucona łuska. donośność (przy przedstawionej wersji łoża) 4 110 m. Firmy szwajcarskie Hispano-Suiza i Oerlikon zawsze odgrywały czołową rolę w dziedzinie produkq'i działek automatycznych. a są zaliczane do broni artleryjskiej tylko ze względu na kaliber i budowę używanych pocisków. bufor zamka a. jednak ciśnienie ga­ zów resztkowych w lufie wyrzu­ cając łuskę powoduje cofnięcie się trzonu zamka całkowicie do tyłu. Łoże polowe tego modelu brytyjskiego. działo przeciwlotnicze. z okresu 1 wojny światowej. a działami. dysza gazowa 3. 211). 192 . trzon zamka 7. umożliwiało prowadzenie ognia w górnych grupach kątów. a działkami.używano już w latach siedemdziesiątych XIX w. szwaj­ carskiego działka automatyczne­ go 20 mm KAA pokazuje ścisłe pokrewieństwo między karabina­ mi maszynowymi. nowoczesna konstrukqa Oerlikona. broń uniwersalna na pojazdach opancerzonych. tłok gazowy 4. którvch działanie pocisków jest za słabe przeciwko różnym celom. Dzięki różnorodności używanej amunicji i wysokiej zdolności bojowej działka automar czne szczególnie są przydatne o realizacji określonych celów: na lądzie jako: 1. nabój w komorze nabojowej b. Mniejsze działka automatyczne . 5. działo do zwalczania torpedowców. Zamek odryglovvy wany jest wprawdzie przez tłok gazowy. które do okre­ ślonych zadań są mało manewro­ we i posiadają za małą szybkostrzelność'. Broń ta wypełnia lukę między karabinami maszynowy­ mi. nabój w donośniku c.

stosowane jest jako pokładowe działko lotnicze. Działa < < • © 193 o . Przekrój (po prawej) pocisku amerykańskiego M 56 A-l (burząco-zapalający). 4. miedziany pierścień wiodący 2. Nowoczesny samolot myśliwsko-bombowy A-7 marynarki wojennej USA. Cztery działka myśliwca brytyjskiego Spitfire Mk 9 znajdowały się w płatach nośnych (skrzydłach). 3. W myśliwcu Messerschmitt Bf 109 z okresu II wojny światowej działko prowadziło ogień przez wał śmigła. zapalnik M 505 (bez przekroju). 1. czyli 100 strzałów na sekundę. od 19. koszulka stalowa pocisku 3.Lotnicze działka pokładowe (po prawej).50 r. jest brytyjską odmianą konstrukcji niemieckiej z okresu II wojny światowej. szybkostrzelność teoretyczna 1200-1400 strz. ma podwieszone pod płatami nośnymi (skrzydłami) działka w zasobnikach strzeleckich. Nabój 20 mm (poniżej) z amerykańskiej serii M 50 (do lotniczych działek pokładowych). Działko 30 mm Aden (po prawej). Odpalanie następuje z jednej z pięciu komór nabojowych bębna rewolwerowego wprawianego w ruch przez odrzut i tłok gazowy. Na rysunku (poniżej) przedstawiono pocisk przeciwpancerny zapalający. materiał wybuchowy 4. wbudowane jest na stanowiskach ruchomych albo na nieruchomych w statkach powietrznych. Amerykańskie działko rewol­ werowe M 61 A 1 (po prawej). Działko to w wersji rozwiniętej oznaczone jako M 168 znalazło zastosowanie w artylerii powietrznej. w którym kierowanie ogniem od­ bywa się elektrycznie. Śmigłowiec amerykański typu Huey Cobra posiada działko w specjalnym łożu „Kinn". Przedstawiamy typowe miejsca montażu łoż działek pokładowych: 1. To działko rewolwerowe 20 mm. wprowadzonej do użytku w 1950 r. 2. Kaliber 20 mm stanowi dolną granicę kalibru amunicji stosowanej do działek automatycznych. Masa 87 kg. przedstawimy naturalnie tylko kilka typów. Na świecie istnieje duża ilość amunicji 20 mm. masa zapalająca 5. serii M50. 207). W tym typie naboju ładunek miotający pobudzany jest przez zapalnik elektryczny. Jego 6 luf obroto­ wych pracuje według zasady Gatlinga (patrz str. Szybko­ strzelność teoretyczna wynosi 6 000 strz./min./min.

Po II wojnie światowej rakiety kierowane przejęły większość zadań ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. do którego sto­ suje się ulepszoną amuniq'ę i urządzenia radiolokacyjne. Szwedzkie działo Bofors (po lewej). 12-funtowa (po lewej). 3. Był on najczęściej używanym pociskiem w ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. emitowanej przez zapalnik. Pociski przeciwlotnicze i zapalniki (powyżej). z okresu I wojny światowej. które powodują rozerwanie się pocisku. Pocisk rozpryskowy z zapalnikiem czasowym. Działa posiadają różnorodne łoża o podwoziu kołowym (na rysunku). ustalał położenie samolotu i uruchamiał zapalnik.Armaty przeciwlotnicze Wraz z pojawieniem się. 2. Impuls fali radiowej. Zapalniki uderzeniowe stosowano przeważnie w działkach szybkostrzelnych do zwalczania samolotów szturmowych. przebudowane działo artylerii nadbrzeżnej 76. Zapalniki zbliżeniowe zwiększały skuteczność działania pocisku burzącego w okresie II wojny światowej. samo­ bieżne i okrętowe. gdy nie trafi on w cel. Pocisk burzący z zapalnikiem czasowym. Brytyjska armata plot.2 mm. 1. Do Ó wojny światowej wykształciły się d w a p o d s t a w o w e typy dział przeciwlotniczych: ciężkie jednostrzałowe armaty do zwalczania wysokolatających celów i lekkie działka szybkostrzelne do obrony p r z e d samolotami szturmowymi. 194 . 4. używany w I wojnie światowej jako „zasłona rozpryskowa" przeciwko nieprzyjacielskim samolotom. samolotów myśliwskich i bombowych w p r o w a d z o n o specjalne armaty przeciwlotnicze na łożach. 40 m m . W latach trzydzies­ tych obecnego stulecia wiele armii świata wprowadziło arma­ ty Boforsa do zwalczania samolo­ tów szturmowych. Pociski przeciwlotnicze posiadają zwykle rządzenia samolikwidujące (samolikwidator). Na rysunku przedstawiono wzór powojenny L/70. Proste loże na cokole. najbardziej znane jest działo wz. który detonował pocisk w obsza­ rze skutecznego rażenia celu . którego czas przelotu dostosowany był do wysokości toru lotu samolotu. podczas T wojny światowej. mogące prowadzić ogień w górnych grupach kątów i we wszystkich kierunkach. stacjonarne. umożliwiało prowadzenie ognia z kątami ostrzału poziomego w granicach 0-360 i 0-90° w pionie.

odgrywają ważną rolę w zwalczaniu samolotów szturmowych. kąt boczny oraz nastawienie zapalni­ ka pocisku (b). Ten 30 mm zestaw obrony przeciwlotniczej pokazuje współczesny kierunek w rozwoju lekkiej artylerii przeciwlotniczej. Kanonierom wystarczała tylko teoretyczna znajomość celów powietrznych. stanowiła podstawowe wyposażenie ciężkiej artylerii rzeciwlotniczej w Wielkiej rytanii. Osadzane są na łożach stacjonarnych. aby podczas ich zwalczania pocisk trafił samolot na z góry obliczonym punkcie.Działa Armata przeciwlotnicza 3. w odpo­ wiedni kąt podniesienia lufy. 18 (po prawej). Na rysunku pokazany jest wzór armaty Mk 2c z łożem kołowym E Przyrządy do kierowania ogniem (powyżej). będące na wyposażeniu współczesnej dywizji pancernej. Chociaż w tym samym okresie rakiety kierowane przejęły większość zadań ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. Na rysunku przedstawiona jest armata w gotowości do oddania strzału na ruchomym łożu krzyżowym. Zestaw kierowa­ nia ogniem obejmował stanowiska ogniowe kilku dział. mieszczących się w wieży obrotowej na podwoziu czołgu AMX-13. w latach 1937-1950. wyparły ciągnione działa plot. ciągnionych i samobieżnych. Późniejsze wersje otrzymały urządzenia do automatycznego ładowania. bez kół. na bazie której powstały podczas II wojny światowej różne działa przeciwpancerne i przeciwlotnicze. 195 . cechujące się wysoką szybkostrzelnością. Samobieżne działa przeciwlotnicze.7-calowa (94 mm). Mogła prowadzić ogień do wysokości 10700 m. Armata przeciwlotnicza 88 mm wz. Wzór 18 oznaczał wcześniejszą wersję słynnej „osiemdziesiątki ósem­ ki". Francuskie przeciwlotnicze działo samobieżne AMX DCA 30 (po lewej). przetwarzające automatycznie dane o trasie lotu celu. W latach trzydziestych wprowadzono automatyczne przeliczniki wyprzedzenia celu (a). to nadal działka plot. Odpalane pociski skutecznie zwalczały cel aż do 8000 m. Składa się z dwóch działek 30 mm i radiolokacyjnego systemu kierowania ogniem.

Samobieżne armaty i haubice zostały omówione w podrozdziale poświęconym artylerii polowej. lufa c. koło mechanizmu bocznego lufy i. celownik optyczny j. W innym z czołgów działo osadzone było w przedniej części kadłuba (B). 199 i str. skrzynia na puste łuski n. niemieckiego czołgu „Tygrys" VII E z okresu II wojny światowej.Armaty pokładowe pojazdów opancerzonych Do największych kroków w rozwoju artylerii w tym stuleciu należy użycie dział w pojazdach opancerzonych. ich łoża oraz sprzęt współczesny służący do zwiększenia prawdopodobieństwa trafienia. zapewniające pełny obrót armaty (C). Jest to typowa konstukcja konwencjonalnej wieży czołgowej. zamek z klinem pionowym f. Działo obsługiwane jest przez dwóch ludzi: ładowniczy ładuje naboje. 196 . siedzenie dla ładowniczego g. pierwszy zmotoryzowany pojazd pancerny. a. hamulec wylotowy b. siedzenie dla dowódcy czołgu. urządzenie ochronne wykonane z blachy. Stabilizacja armaty pokładowej (po prawej). Czołg brytyjski z okresu T wojny światowej. 218. posiadał dwie armaty osadzone w osłonach pancernych no obu stronach kadłuba (A). wykonujące zadania własne na polu walki. koło mechanizmu podniesieniowego lufy h. osłona pancerna działa d. W końcu lat czterdziestych powstały hy­ drauliczne systemy stabilizacji. siedzenie dla celowniczego k. chroni załogę przed odrzutem armaty. Stanowiska armat pokładowych (po prawej).niezależnie od pozycji ukośnej czołgu w terenie. cylinder opornika lufy e. Obszerne omówienie czołgu. Współczesne armaty pokładowe usytuowane są w wieżach obrotowych. jako pojazdu i systemu broni. przekładnia obrotu wieży 1. Także tu omówimy armaty pokładowe. W tym podrozdziale przedstawiamy wyłącznie czołgi i pojazdy opancerzone. Wieża i armata (po prawej). Wyrzutnik. celowniczy celuje i odpala. System stabilizacji utrzymuje wycelowaną w cel armatę pokładową podczas jazdy w płaszczyźnie poziomej i pionowej . Amunicja przeciwpancerna i pokładowe karabiny maszynowe przedstawione są na str. wyrzutnik m. wykracza poza ramy encyklopedii.

uważana była za mało znaczącą. powrotnik f. względnie dokonywać ustawienia armaty w płaszczyźnie bocznej przy pomocy skrętu w prawo czy lewo (c). patrz str. a czołg z boku. tuleja łącząca g. Lufy gładkie są tańsze w wykonaniu (odpada gwintowanie lufy). Jego ar­ mata pokładowa 105 mm wbudo­ wana została na stałe w kadłub (a). 199. Armata 30 mm . Szkic (poniżej i po prawej). tłumik drgań lufy h.Działa Karabin maszynowy wstrzeliwujący (po prawej). Pocisk odpalany z tej armaty przebija transporter opancerzony z. rura wyrzutowa e. Armata Rarden (powyżej). a. 197 .Rarden (po prawej). Na pierwszym miejscu postawiono celność działka. Czołg Stridvagn 103 A (po prawej). celowniczy natychmiast odpala armatę pokładową (2). To działko automa­ tyczne przeznaczone dla lekkich pojazdów opancerzonych wprowadzili do użytku Brytyjczycy w 1974 r. Aż do lat siedem­ dziesiątych czołgi odpalały pociski z luf gwintowanych (A). Koncepcja armaty została dostosowana do wymogów współczesnego pola walki. Armata ładowana jest od tyłu przy wykorzystaniu trzech gniazd załadowczych. korba ładunkowa c. Kiedy osiągnie on cel. co potę­ guje dokładność trafienia celu. a najnowocześniejsze czołgi posiadają dalmierze laserowe. Niemcy i ostatnio także Amerykanie i Francuzi zbudowali armaty gładkolufowe do strzelania pociskami stabilizowanymi brzechw owo (B). Stridvagn może podnosić i obniżać swój mechanizm napędowy w celu zmiany podniesienia kąta lufy (b)./min. i nie następu­ je ich szybsze zużycie. tyłu. Tor lotu pocisku odpa­ lanego z km wstrzeli w ującego jest taki sam. a dla ładunków kumulacyjnych gwint lufy i tak jest nawet' niekorzystny. pokazuje przekrój wieży. lufa. Armata z lufa gwintowaną i działo gładkolufowe (po prawei). Następnie Rosjanie. transporterach opancerzonych i samochodach pancernych. zajmuje niewiele miejsca w luku bojowym (A). Tego typu wieże mogą być osadzane na lekkich czołgach. otwory komory nabojowej d. przycisk spustu b. Niektóre typy czołgów posiadają ciężki karabin maszynowy wbudowany współosiowo do broni głównej (armaty). gdyż jej mechanizm ładowania automatycznego wymagałby więcej miejsca w wieży obrotowej. jak tor lotu pocisku odpalanego z armaty pokłado­ wej. Masa zamka (B). gdyż szybkostrzelność wynosząca 90 strz. Obecnie stosowane są dalmierze. występuje pod nazwą czołgu Skyddaa. W tym szwedz­ kim czołgu wprowadzono w la­ tach siedemdziesiątych nowe roz­ wiązania konstrukcyjne. Po wycelowaniu wystrzeli­ wany jest pocisk wskaźnikowy (1).

ta armata była podstawowym sprzętem niemieckim do obrony ppanc. 198 Wykaz używanych skrótów: . 785 m/s. ładunki umulacyjne. pr. pr.. Po II wojnie światowej zadania armat ppanc. Rusznica przeciwpancerna . .z. 100 mm wz. Radziecka armata ppanc. Cechy charakterystyczne mode­ lowej armaty przeciwpancernej (powyżej). będący powięk­ szoną wersję Mausera powtarzal­ nego.Mauser z 1918 r. pr. Rozpoczął się wyścig między grubością pancerza. 762 m/s. 1000 m/s. Armata przeciwpancerna 37 mm. z rdzeniem wolframowym. masa 3650 kg.ppanc. 1944 (po prawej). stosowaną do zwalczania czołgów. w miejsce starszych. Miotane pociski wystar­ czały całkowicie do przebicia pancerzy wszystkich czołgów z okresu I wojny światowej. . poc.z.pocisk przeciwpancerny .3 mm.pocisk przeciwpancerny zwykły . pociski: poc. zwiększono sKuteczność armaty ppanc. choć me jest już używane w państwach Wspólnoty Niepodległych Państw. Niska podstawa (a).ppancz. z rdzeniem stalowym. . przejęły lekkie działa (patrz str. W chwili wybuchu II wojny światowej. pozwala śledzić cel ruchomy. strzelające pociskami o dużej prędkości były pierwszą bronią przeciwpancerną.poc. masa 122 kg pociski: poc. Większość państw używała rusznic p p a n c . pocz.Armaty przeciwpancerne Karabiny wielkokalibrowe. smugowy p.poc. pr. mniej" skutecznych typów armat ppanc. ładunki kumulacyjne. Kaliber 57 mm. Później.ppancz. duży zakres kąta ostrzału poziomego (b). unieruchamia prawie każdy czołg nieprzyjacielski. Kaliber 13. f Kaliber 37 mm.z. Ta niemiecka rusznica z okresu T wojny światowej stanowi pierwszą broń. Działo to znajduje się na wyposażeniu kilku armii. 200) i przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe (patrz str. W 1942 r. zapobiega wczesnemu wykryciu.900 m/s. poc. pocisk o dużej siłę przebicia (d). (po prawej). Jeszcze w 1939 r. o dużej twardości rdzenia. umożliwia osiągnię­ cie celu pierwszym strzałem (zanim czołg odpowie ogniem).prędkość początkowa pocisku. które wkrótce okazały się NIEskutcczne w walce przeciwko czołgom o coraz to grubszych pancerzach. 36 (po prawej). Podczas II wojny światowej okazały się jednak nieskuteczne. pociski: ppanc.ppanc. pocz. poc.pr.ppanc. W zasadzie był to karabin jednostrzałowy z dwójnogiem. wprowadzono do użytku siedemnastofuntówkę. pocz. Durzące (w przypadku zastosowania armaty jako działa polowego). większość armii używała ulepszonych rusznic. płaski tor lotu pocisku (c). wz. Używano również niektórych dział przeciwlotniczych i polowych jako armat przeciwpancernych. 254). Kaliber 100 mm.pocz. . 37 mm dzięki zastosowaniu nowego pocisku: do wylotu lufy wkładano nadkalibrowy granat trzonkowy. Długość lufy uzmysławia fakt wielkości armaty ppanc. Brytyjska sześciofuntówka (po prawej). wprowadzona na wyposażenie w 1941 r. ranaty trzonkowe.ppanc.ppanc. .ppanc.pi n\ppanc. w celu skutecznego zwalczania nowoczesnych czołgów. a bronią posiadającą zdolność jego przebijania.s. Znajduje się ona jeszcze na wyposażeniu armii co najmniej dwunastu krajów Trzeciego świata.pocisk przeciwpancerny ze smugaczem . pociski burzące. ze smugaczem.. która stopniowo wyparła sześciofuntówkę.pocz.

41. 43 (po prawej). pocisk przeciwpancerny burzący (a). pociski burzące (przy zastosowaniu armaty jako działa polowego). 88 mm wz. b. przy czym segmenty pierścienia uszczelniającego po opuszczeniu lufy odpadają od pocisku. 156). Kołnierz pocisku podczas strzału ulega spłaszczeniu w lu­ fie ze stożkowym przewodem. poe. Pociski uderzeniowe działają dzięki posiadanej energii kinety­ cznej (po prawej). Pocisk posiada niezbyt grubą ściankę skorupy i zapalnik denny. . zbu­ dowany według koncepcji Gerli­ cha. pr. a dalej do celu leci tylko z dużą prędkością twardy rdzeń. kal. po jego stronie wewnętrznej. pociski: pocisk podkalibrowy z rdzeniem wolframowym. Jego działanie polega na wykorzystaniu efektu Monroe'a lub ładunku kumulacyjnego (patrz str.ppanc. pocisk o dużej twardości rdzenia. Rozpalony metal przenika pod wysokim ciśnieniem za przeszkodę.Działa Niemiecka armata ppanc. wywołane podczas wybuchu pocisku. Była transportowana na łożu czterokołowym. działająca według zasady Gerlicha: stożkowa luta podczas strzału umożliwiała spłaszczenie pocisku i nadanie mu mniejszego kalibru. 88 mm wz. masa 229 kg. Pod miękkim płaszczem pocisku znajduje się twardy rdzeń. Niszczą cele opancerzone dzięki ładunkowi burzącemu i cechują się tym.ppanc. Kaliber 28 mm (na stożku przejś­ ciowym) 20 mm (przy wylocie). niemiecka z okresu II wojny światowej. bezwładnościowy (bez materiału kruszącego). Następnie skręcano prostopadle dwa wsporniki i armata osadzona była na łożu krzyżowym (jak pokazano na rysunku). Zastosowanie pancerzy grodziowych spowodowało nieskuteczność pocisków ppanc. kal. e. który detonuje po przebiciu pancerza. d. o dużej twardości rdzenia. Pociski wykorzystujące energię chemiczną (po prawej). masa 3700 kg. a wytwarzana energia .burzących przy przebijaniu opancerzenia. Miękki czepiec pocisku z długą częścią głowicową zwiększa siłę przebijania. tworząc nieckę. z przodu wydrążony stożkowo otoczony jest skorupą z materiału mięklćego. pocisk podkalibrowy do luf ze stożkowym przewodem. 1.pocz. 199 . pocz. 1400 m/s. wówczas pocisk jest stabilizowany brzechwowo (patrz str. pociski: poc. które demontowano na stanowisku ogniowym. pełnokalibrowy. Rusznica przeciwpancerna kal. Zamek półautomaty­ czny wyrzucał łuski.z. Dzięki temu ciśnienie gazów prochowych nadawało pociskowi większą prędkość i moc rażenia.z. Pociski ze stali hartowanej czy wolframu przebijają płyty pancerne dzięki dużej prędkości uderzenia . 288).s. c.po ude­ rzeniu pocisku w cel . ściśle do niego przylegając. Ładunek burzący. pocisk burzący (nie używany do obrony przeciwpancerne)). „Osiemdziesiątka ósemka" strzelała podobnie jak większość armat ppanc. Zbliżając się do celu ulega on zapale­ niu. 28 mm wz. będąca rozwinięciem znanej armaty plot.koncentruje się na niewielkiej części pancerza. Podczas uderzenia pocisku w pancerz materiał burzący „rozpłaszcza się" na jego powierzchni. Kaliber 88 mm. a.. 41 (po prawej).ppanc.s. Działa jak (c). amunicją zespoloną. pr. pocisk przeciwpancerny. pocisk pizeciwpancerno-burzący. Istnieje wersja do armat gładkolufowych. Ma niewielki ładunek burzący i zapalnik denny. 2. pocisk przeciwpancerny z odrzucanym sabotem. iż zachowują taką samą moc przebijania pancerza bez względu na odległość odpalania. 1000 m/s. Naprężenia rozciągające. powodują oderwanie się kawałków pancerza. ładunki kumulacyjne. p. pocisk przeciwpancerny kumula­ cyjny.

Utrudnia ona wybór stanowiska ogniowego. Amerykańskie działo bezodrzutowe z lufą gwintowaną „Recoilless Rifle" M 20 (po prawej). 1917. Na szkicu przedstawiono niebez­ pieczną strefę brytyjskiego działa bezodrzutowego Lo WOMBAT (po prawej. strzelcy spadochronowi używali mniejszej wersji działa kał. Nie następuje odrzut lufy. 40 (po prawej).6 kg. 156-157. (granatników ppanc. Działa bezodrzutowe były używane przeważnie przez spadochroniarzy i strzelców górskich oraz piechotę jako działa polowe do wsparcia ogniowego bądź do obrony ppanc. b. Jako łoże służył trójnóg od km Browning wz. sirefa niebezpieczna do 90 m dla żołnierzy poza ukryciem.Działa bezodrzutowe Działa bezodrzutowe zostały użyte po raz pierwszy w II wojnie światowej. zrzucane na spado­ chronach towarowych do działań powietrzno-desanłowych. (akie na str. uszkadzają słuch obsłudze i zagrażają osobom znajdującym sie za działem. Największą wadą dział bezodrzutowych jest powstawanie strugi gazów wylotowych podczas strzału. ponieważ z powodu powstającej fali uderzeniowej musi posiadać ono dużą strefę dla strugi gazów wylotowych. a pociskami przeciwpancerno-kumulącyjnymi przeciwko czołgom. strzelało pociskami burzącymi i zapalającymi przeciwko sile żywej. masa 71. Podczas strzału część gazów prochowych wpra­ wiała w ruch pocisk w lufie. 75 mm. Obsługa mogła przewozić działo w dwóch częściach: lufę i trójnóg.) przedstawionej na str. Powstający ogień i fala uderzeniowa podczas strzelania zdradzają stanowisko ogniowe. nakładanej tylko na szyjkę i dno. Zostało wprowadzo­ ne do użycia w 1945 r. Podczas ładowania działa środkowa część zamka wykonywała półobrót. Podczas strzału d n o ulegało zniszczeniu i było wydmuchiwane do tyłu. dostosowany do używania perforowanej łuski nabojowej. donośność 7950 m. Zasada działania działa bezod rzutowego (powyżej). Podczas desantu na na Krecie w 1940 r. Kaliber 75 mm. głównie wielkością i ciężarem. Kaliber 105 mm. 201). rozkładane. W związku z tym na wyposażeniu wojska znalazły się lekkie i wysoce manewrowe armaty mogące strzelać ciężkimi pociskami. Różnią się od bezodrzutowej ręcznej broni ppanc. którego przekrój odpowiadał kalibrowi lufy. i posiada­ ło zamek typu „Kromuskit". pocisk-burzący. typu „Kromuskit" (poniżej i po prawej). żołnierze na odległości 14-32 m za działem muszą znajdować się za osłoną. 200 . strumień gazów razi śmiertelnie do 14 m od działa. masa 388 kg. ani ciężkich części składowych. c. Przekrój przedstawia zamek ryglowany odchylny. struga gazów kierowała się do tyłu przez otwór. Niemieckie działo bezodrzu­ towe 105 mm wz. polega na zrównoważeniu ciągu na obu końcach lufy. a. a część wychodziła przez perforowaną łuskę.. donośność 6400 m. a) kierunek wylotu strugi gazów prochowych b) zamek c) dysza d) perferowana łuska nabojowa e) pocisk f) lufa g) nabój kompletny. Najpierw ładowano pocisk. Działo nie potrzebuje ani mecha­ nizmu oporopowrotnikowego. potem ładunek miotający w łusce nabojowej mającej dno z tworzywa sztucznego.

7 mm. masa 260 kg. a struga gazów uchodzi przez dyszę do tyłu. dysza c. po prawej. Funkcje tej broni przejęły rakietowe pociski kierowane. nabój kompletny. Broń ta mimo dużego kalibru (120 mm) jest szczególnie lekka. Nad lufą znajduje się sprzężony z nią karabin maszynowy kal. Dzięki zastosowaniu lekkiego metalu masa działa WOMBAT jest niewielka. którego działanie opiera się na wykorzystaniu tej samej zasady co w dziale WOMBAT. Działa P Brytyjskie działo przeciw­ pancerne L6 WOMBAT (Weapon of Magnesium. kierunek wylotu strugi gazów prochowych c. zasady rozrywania łyty ( p a t r z p o n i ż e j ) .Amerykańskie działo „Recoilles Rifle" kal. Broń pracuje według tzw. Zaopatrzone jest także w sprzę­ żony karabin półautomatyczny.7 mm. lufa g. ma zamek ryglowany odchyłny. 12. Tor lotu specjalnego pocisku smugowego umożliwia jego dobre śledzenie. a funkcje tego działa w armii amerykańskiej przejęły kierowane pociski rakietowe. materiał miotający e. Wykorzystanie sprzężonego karabinu (po prawej). Battalion Anti Tank). a. skuteczne zwalczanie celów 900 m. Podobnie jak działo M 20. 12. aż do uzyskania trafienia. pocisk f. 106 mm M 40 (po prawej). o załadowaniu działa łuską mosiężną z dnem z tworzywa sztucznego następuje przekręce­ nie dyszy. płyta wydmuchująca d. Kaliber 90 mm. Strzelec wycefowuje na czołg i oddaje strzały z karabinu maszynowego. Tory lotu i punkty trafienia pocisków obu broni są prawie takie same (2). Działo to znajduje się na wyposażeniu wielu armii. Lekkie działo szwedzkie PV-1110 (po prawej). błysk przy uderzeniu i d y m wytwarzający się przy zetknięciu z celem wskazuje punkt trafienia (1). 201 . Podczas strzału ciśnienie gazów prochowych rozrywa płytę z tworzywa sztucznego. Płyta obrotowa na podwoziu dwukołowym służy celowniczemu na podpórkę pod łokieć. Działo ma lekkie łoże i jest ciągnione przez jeep. Po uzyskaniu trafienia strzelec odpala natychmiast działo. Posiada nad lufą sprzężony z nią karabin maszynowy M 8 kal.

Działa znajdowały się jeszcze w kazamatach o ograni­ czonym zasięgu poziomym. zmieniło się gwałtownie w końcu wieku XIX. Schemat (po prawej). „mostu" (3). Na przełomie XIX/XX w. do cienkiego. Przekrój (poniżej i po prawej). Rozmieszczenie dział na okrę­ tach wojennych (powyżej). Powodował on zapalenie ładunku miotającego.. Uzbrojenie pomocnicze liczyło 24 armaty 12-funtowe (76 mm). 1887 r. Poza tym pocisk. Jego korpus z brązu (1). dążo­ no do zmniejszenia ilości dział. kał. Jednak kilka dziesięcioleci później ich zadania przejęły samoloty. Do tego niezbędny był zapalnik (d). Powszechnie przyjęto we wszystkich mary­ narkach wojennych rozwiązania zastosowane na brytyjskim HMS „Dre-adnought" (2). z 1890 r. elektrycznego zapłonnika ładunku miotającego. prąd przepływa do zapłonnika ładunku miotającego. zdolnego do wyrządzenia znacznych szkód. przeprowadzono wiele doświadczeń z wieloma rodzajami łóż i sposobami roz­ mieszczenia dział. str.Odtylcowe działa okrętowe Do połowy XIX w. że obwód elektryczny nie jest przerwany. 1885 r. znajdowało się w górnej odkrytej barbecie. hartowanej płyty pancernej (patrz str. Rzut z góry pokazuje aus­ triacki okręt wojenny „Don Juan d'Austria" z 1876 roku (1). by mogła się rozprysnąć czy oddzielić od korpusu pocisku (b). i do baterii elektrycznej. przy płaskim kącie trafienia. porównaj także HMS „Victory". Pocisk musiał posiadać dostateczną ilość materiału burzącego (c). prowadzi do zapłonnika ładunku miotającego (B). gdyż postęp techniczny umożliwił zastosowanie dział odtylcowych i doprowadził także do powstania okrętów parowych. które umożliwiały ostonę burty przy pomocy 8 dział. Jego 10 dział 305 mm (12 cali) umieszczonych było w 5 opancerzonych wieżach. Przy naciśnięciu spustu (D). Podczas odpalania prąd przepływa przez trzpień (2). Do 1906 r. a z drugiej do zwiększenia ich masy. co świadczy. Przewód (A). Pocisk artylerii okrętowej posiadał wystarczająco twardą i ostrołukową część głowicową (a). zdolną do przebicia pancerza. pokazuje przekrój pistoletu z elektrycznym sposobem odpalania. żarzącego się drutu. charakterystyczną dla tamtego okresu. które stało się standardowym sposobem dla zapalania ładunku miotającego w działach okrę­ towych. szczególnie interesująco kształtował się rozwój uzbrojenia okrętów. Zapłon elektryczny (po prawej). który po przebiciu pancerza funkqonowałby w sposób niezawodny. wypróbowano elektryczne odpalanie. W centrum naszego zainteresowania znajdują się działa okrętowe z przełomu wieku XIX i XX. Po załadowaniu działa odzywa się dzwonek (C).). Pocisk przeciwpancerny (po prawej). wraz z najcięższą artylerią przeżywały rozkwit. W tym podrozdziale pomijamy etap powstania nowych pancerników i taktykę działań na morzu. nie ulegał ześlizgnięciu z gładkiej. lecz. wkręcano w dno mosiężnego ładunku woreczkowego. Wówczas bowiem okręty bojowe. 206). nie tak kruchą. jako pływające twierdze. Byfo to rozwiązanie pośrednie w stosunku do typowej zamkniętej obrotowej wieży działowej (z „The Naval Annual". Z jednej strony. 412 mm na HMS „Benbow' z ok. Już około 1870 r. 173. 202 . prowadzono intensywne badania zarówno nad opancerzeniem okrętów jak i nad odpowiednimi środkami do ich zniszczenia. Działo 111-tonowe (po lewej).

Mogły one łatwo zatopić okręt bojowy. które pozwalały na uzyskanie większego kąta podniesienia lufy . można było oddać 25 strz. 2. Mogło ono wystrzelić w ciągu 1 minuty siedem pocisków o masie 45. jednak w przypadku przerwania obwodu mógł być szybko przestawiony na mechaniczny zapłonnik ładunku miotającego. boczny pancerz statku c. Te lekkie i proste w obsłudze działka szybkostrzelne chroniły małe. albo na otwartym pokładzie (D). 8. po prawej. a następnie ładunek napędowy (kordyt) w mosiężnej łusce. Wiele okrętów bojowych w okresie 1 wojny światowej posiadało łoża częściowo zadaszone. najpierw ładowano pocisk. odrzut działka był uciążliwy dla celowniczego. lufa b.3 kg każdy. 1 Działo szybkostrzelne 6 cal. podczas gdy drugi marynarz ładował za nim działko. 1. były dodatkowo uzbrojone w działa mniejszego kalibru. gdvż jego zasadnicze uzbrojenie było zbyt ociężałe dla obrony przed tymi szybkimi Okrętami. Były one osadzone w częściowo zadaszonych lożach (B). 3. celownik optyczny d. 7. 5. Dzięki amunicji zespolonej z mechanicznym zapłonnikiem ładunku miotającego. zamek śrubowy h. Ponieważ podpórka ramienia była umo­ cowana nie na d7iałku. 10.Działa Uzbrojenie okrętu klasy „Dreadnought". L a. Amunicja była oddzielnego ładowania. Chociaż na szkicu jego łoże wygląda trochę inaczej. Działka szybkostrzelne na łożach cokołowych z około 1890 r. tj. prawie wszystkie. Znajdowały się one albo na wieżach artylerii głównej (C)./min. 203 . na częścio­ wo zadaszonym łożu. 6. cokół z wieńcem obrotowym K. koło mechanizmu podniesieniowego lufy i. Zapłon następował poprzez impuls elektryczny. (155 mm). Ramię celowniczego dociskane było do wyściełanej podpórki ramiennej. górna osłona działa i. przez łoża. płyta podłogowa. Okręty obok ciężkiej artylerii ulokowanej w wieżach obrotowych (A).do zwalczania celów powietrznych. które od 1880 r. bądź na łożach w kształcie cokołu. opornik lufy g. tarcza ochronna i. 9. zagrażały wielkim okrętom bojowym. zwrotne torpedowce. lecz na łożu. Vo początku U wojny światowej zostały one zastąpione. 4. Jeden z obsługi celował i odpalał. lufa muszka kołyska tarcza ochronna zamek klinowy pionowy szczerbinka język spustowy oparcie ramienia obrotowa część łoża cokół. koło mechanizmu bocznego lufy e. w zasadzie było ono osad zonę na łożu w kształcie cokołu. nieruchomy. (po prawej). Przedstawione na szkicu działo 155 mm zostało wprowadzone do użytku w 1890 r.

sterował działem. okazały się najlepszym rozwiązaniem dla osadzania łóż dział okrętowych dużego kalibru. pod pokładem. hydrauliczny podnośnik lufy F. Ładunki miotające w woreczkach były składowane oddzielnie (2). sworznie G.). Klatka kierowała się wzdłuż osi między podajnikiem (7). clalmierzystów i personel kierowania ogniem. Na szkicu (1). Dane o położeniu i ruchu okrętu oraz celu przekazywali pojedynczy obserwatorzy na stanowisko kierowania ogniem (D). Obsługa była dobrze osłonięta. 203. pokazano brytyjski pocisk ze wzbogaconym czepcem. Poza tym każda wieża miała własny dalmierz (C). przesuwał amunicję z niżej położonych komór amunicyjnych i ładował armaty. Wieża obrotowa (a). okrętu bojowego z okresu I wojny światowej. Typowa wieża obrotowa (po lewej). Pociski i ładunki miotające transportowano podnośnikiem (3). Kiedy uwzględniono wszystkie wielkości i wycelowano odpowiednio działa można było oddać salwę dzięki elektrycznemu odpalaniu. pancerz E. Wieże obrotowe (z lewej). znajdowała się pod pokładem okrętu. gdzie były opracowywane i nanoszone na stół sytuacji bojowej. Pociski przeciwpancerne z czepcem ochronnym (po lewej). 204 . dalmierz B. Klatka ładunkowa przesuwała się po szynach do góry (6). do komory przeładowczej (4). Na właściwy ostrołukowy czepiec ochronny pocisku (3). Przebiegało ono w sposób następujący: na pomoście nawigacyjnym (A). dy głowica stalowa zaopatrzona yła w czepiec ochronny z miękkiego żelaza. Ze względów bezpieczeństwa komora amunicyjna (1). Także lekkie krążowniki przejęły system jednolitej wieży działowej dla armat średniego kalibru. służyła do zmiany położenia bocznego lufy. lecz kierowano nią centralnie. Na schemacie przedstawiono wieżę działa sprzężonego 380 mm.lufa H. § Kierowanie ogniem (po lewej). Mniejsze okręty. znajdowała się grupa obserwatorów. zamek w położeniu otwartym C. Zdolność przebijania pancerza przez pocisk ulegała zwiększeniu. jak niszczyciele i fregaty. Stamtąd przechodziły przez drzwi ogniotrwałe'do klatki ładunkowej (5). W celu zwiększenia kąta podniesienia lufy odpowiednio zwiększono kąt ustawienia działa w wieży obrotowej (b). łoże z urządzeniem powrotnym D. miały przeważnie łoża cokołowe (patrz str. w celu załadowania działa.Odtylcowe działa okrętowe Działo i wieża działowa: A. a zamkiem. Podlegała ona kapitanowi okrętu (B). Ciężka artyleria okrętu bojowego ulokowana była wprawdzie w kilku wieżach. System hydrauliczny powodował obrót wieży. Transport amunicji. W wieży obrotowej instalowano 4 działa. nakładano jeszcze czepiec „balistyczny" o kształtach opływowych (2). wbudowaną na wielu brytyjskich okrętach i ciężkich krążownikach. a działo posiadało duże możliwości prowadzenia ognia. pokład główny okrętu. którego kształt zapobiegał ześlizgnięciu się pocisku przy płaskim kącie uderzenia.

(patrz str. umieszczonego pod pokładem. Amerykańskie działo Mk 45.automatyczne. Działo Bofors kal. Kilka typów takich dział było zainstalowanych w wieżach (a). poczwómie sprzężone. Nowoczesne automatyczne działa okrętowe średniego kalibru mogą wystrzelić w przeciągu krótkiego czasu dużą ilość pocisków. 5 cali (127 mm). mogące zwalczać także cele nawodne. Na okrętach masa broni nie odgrywa tak dużej roli jak w manewrowych działaniach na lądzie. Szwedzka armata plot. dzięki czemu wieża może być nieobsadzona przez załogę. 40 mm. których łączna masa odpowiada masie jednego ze starszych typów pocisków „olbrzymów . jeszcze nadal urządzenia sterowania ręcznego. Działo jest zdalnie sterowane przy pomocy pulpitu sterowniczego (2). dlatego też często kilka dział osadzano na jednym łożu. 194) i została wprowadzona do uzbrojenia wielu armii świata. 40 mm pojawiła się po raz pierwszy na rynku zbrojeniowym w 1932 r. Ładowanie i prowadzenie ognia . kal. do zwalczania celów nawodnych i powietrznych. Tak zwielokrotniona siła ognia zwiększała znacznie prawdopodobieństwo trafienia celu powietrznego. miały decydujące znaczenie w okresie II wojny światowej. Działo (1). Objaśnienia schematu (po prawej). Nowoczesne działa Bofors posiadają oprócz radiolokacyjnego systemu kierowania ogniem. Działka automatyczne (b). na wypadek ewentualnych zakłóceń. znajduje się na pokładzie. jako działa uniwersalne. a jego mechanizmy znajdują się pod kopułą pancerną o wąskim przekroju w części czołowej.Działa przeciwlotnicze (po prawej). nowoczesne uniwersalne działo okrętowe (po prawej). . Amunicja zespolona dostarczana jest z niżej położonej komory amunicyjnej (4). wersja okrętowa (po prawej). osadzano na prostych łożach i występowały jako działka sprzężone. przy pomocy podnośnika (3).

kiedy pojawiły się pierwsze jcdnostrzalowe karabiny od przód owe. armie niemiecka. gdyż proces ładowania trwał zbyt diugo. posiadała własny środek zapłonu i p o w o d o w a ł a uszczelnienie lufy przed wydobywaniem się gorących gazów prochowych na zewnątrz. Mechanizmy tego km nie potrzebowały żadnego zewnętrznego źródła napędu. konstruktorzy pracowali n a d wynalezieniem broni szybkostrzelnej. Nabój zespolony (a). rozwoju i zasad użycia są ściśle spokrewnione z karabinami maszynowymi. by wprowadzić nabój do lufy. Zasilany taśmowo. nie były one w stanie utrzymać dłuższego ognia ciągłego. Połączenie kilku luf na jednej podstawie (po lewej). Dzięki wykorzystaniu nowego prochu bezdymnego strzelec nie znajdował się po oddaniu strzału w obłoku dymu i tym samym nie zdradzał swego stanowiska. strzelec musiał dwa razy wprawie w ruch dźwignię ładowania z tyłu komory zamkowej. Części naboju: pocisk (b). Podstawowa idea wynalezienia karabinu maszynowego wynikała p r z e d e wszystkim z dążenia do wzmocnienia siły ognia dla pojedynczego żołnierza w takim s t o p n i u . Główną przeszkodę stanowiło ładowanie od wylotu lufy. lecz niemożliwe było utrzymanie ognia ciągłego. Prototyp karabinu maszynowego Maxima (po lewej). masa broni 27 kg. spłonka (e). albo 206 Londyn). Około 1860 r. str. Strzelec naciskaf spust i prowadził ogień aż do zwolnienia spustu. doprowadziło do przełomu w tej dziedzinie: mocna łuska umożliwiała bez większych przeszkód szybkie ładowanie. o wiele łatwiejsze okazało się prowadzenie ognia salwowego przez piechotę rozwiniętą linearnie. b y zapewnić m u przewagę n a d wieloma przeciwnikami. Obecnie pojęcie to odnosi się wyłącznie do broni całkowicie automatycznej. Wprawdzie z b u d o w a n o działka organkowe i karabiny salwowe. lecz z p o w o d u dość długotrwałego procesu ładowania. Jeśli była włożona taśma amunicyjna. były już używane funkcjonalne konstrukqe ręcznych karabinów maszynowych. Nabój ma własny środek zapalający./min. kaliber 11. Około 1890 r. Wynalezienie naboju zespolonego w połowie XIX w. 131). samoczynny. Już w okresie późnego Średniowiecza. wyczerpania nabojów w taśmie. chłodzony wodą.4 mm (0. ładunek miotający (prochowy) (c). (Imperialne Muzeum Wojny. umożliwia mechaniczne ładowanie i samo­ czynnie się uszczelnia podczas oddawania strzału. szybkostrzelnośc teoretyczna do 600 strz. które najlepiej nadają się do użycia w działaniach taktycznych. Zasada wykorzystania wielu ładunków (ułożonych jeden na drugim) i jednej lufy okazała się niemożliwa do zastosowania i niebezpieczna. łuska mosiężna (d).Karabiny maszynowe W najszerszym rozumieniu. każdą szybkostrzelną broń m o ż n a określić jako broń maszynową. Jako rewolucyjną innowację wykorzystał on części gazów prochowych w procesie ładowania broni. umożliwiał szybkie załadowanie od strony zamka. Karabiny odprzodowe nie nadawały się do użycia jako broń szybkostrzelna. Z różnorodnych przyczyn udało się ten zamiar urzeczywistnić dopiero w końcu XIX w. W 1884 r. W praktyce. (Karabiny i pistolety samopowtarzalne pod względem funkcji. Obecnie konstruktorzy zmierzają do wynalezienia takich karabinów maszynowych. Wszystkie następne naboje ładowane były dzięki wykorzystaniu odrzutu. H i r a m Maxim zaprezentował pierwszy w pełni automatyczny karabin maszynowy. zdolnej do prowadzenia ognia seryjnego. mogące prowadzić nawałę ogniową czy o d d a ć salwę. umożliwiało wprawdzie oddanie salwy. O m ó w i o n e zostały one w rozdziale poświęconym broni ręcznej.45 cala). . brytyjska oraz Marynarka Wojenna USA wprowadziły do użytku ulepszoną formę km Maxima. Pojedynczy żołnierz musiał o d d a ć w określonym czasie więcej strzałów niż jego przeciwnik.

207 . w zależności od systemu.Puckie z 1718 r. z około 1860 r. Karabin Nordenfeldta z 1873 r. Konstrukcja szwedzka. Działko . stosowany w wojnie secesyjnej. (Zbiory Księcia ' Liechtensteinu. Nawet po wynalezieniu naboju zespolonego konstruktorzy fawo­ ryzowali wielolufowe konstrukqe. za pomocą dźwigni (a). Działko organkowe albo salwowe. 4. z około 1670 r. przypomina projekt Leonarda da Vinci./min. Agar. Późniejsze m od el e w y strzeli wały do 1200 pocisków na minutę. 37 luf znaj­ dujących się w obudowie jednej większej rury prowadziło ogień jednocześnie. Vaduz). w zasadzie był to wielki rewolwer na trójnogu. Mitralieza Montignyego. Szybkostrzelność zależała głównie od prędkości kręcenia korbką przez strzelca. 2./min. Francja. Broń z napędem ręcznym. bądź korbki (b). 3. które uruchamiane były siłą mięśni. Szybkostrzelność 1 lufy około 100 strz.Poprzednicy karabinów maszynowych 1. około 1870 r. (po prawej). pracowały różnie. Działka takie używano jeszcze podczas amerykańskiej wojny secesyjnej 1861-1865. jakkolwiek mechanizmy broni. Napęd ręczny (po prawej). Najskuteczniejszy poprzednik karabinu maszy­ nowego z ręczną korbką. w otworach której znajdowało się 37 naboi. z 1862 r. Na szkicu znajduje się model używany w marynarce wojennej.. 5. bądź kolejno. Było to rozwiązanie postępowe wykorzystujące lufę stalową jako łuskę nabojową. montowany na pokła­ dzie. wytwarzana w wersjach liczą­ cych od 2 do 12 luf i o różnych kalibrach. zwany „młynkiem do kawy". Szybko­ strzelność 100-120 strz. liczący od 6 do 9 luf i wytwarzany w różnych kalibrach. 6. Kartaczownica Gatlinga. Do komory nabojowej wkładano płytkę metalową. Broń wystrzeliwała w ciągu siedmiu minut 63 pociski.

15 g). strefa w której pocisk może razić cel na całej długości toru lotu. Strefa rażenia (A). gdzie zwięk­ sza się prawdopodobieństwo trafienia.7x99 mm). Pocisk zapalający. Pocisk smugowy. Po 1945 r.odkąd było to możliwe -jednolitego kalibru do karabinów i karabinów maszynowych. Najbardziej rozpowszechniony pocisk zwykły do zwalczania siły żywej. która po zetknięciu się z twardą powierzchnią celu wytwarzają płomień i dym. Jest ono szerokie i skra­ ca się wraz z rosnącym zasię­ giem. Na tej stronie przedstawiamy rodzaje pocisków i ich przeznaczenie.30 do 0. rdzeń ze stopu ołowiowego. Za ołowia­ nym rdzeniem znajduje się masa pirotechniczna (smugacz). skupione w jednym.50 cala (12. 0. osiągają większą skuteczność przebijania przeszkody niż przy użyciupocisków z miękkim rdze­ niem. Ciężkie karabiny maszynowe potrzebują jednak większych. 3. Głównie do broni pokładowej. 6. 2. W ten sposób często ostrzeliwano rejon. jak choćby broń pokładowa na samolotach. zapalający się podczas wystrzału 1 oz. karabiny maszynowe używane są według trzech zasad. przedstawiony jest pocisk przeciwpancerno-zapalająco-smugowy kal.| naczający tor lotu pocisku. typowy kaliber do wielkokalibrowego km. 208 . Pocisk z miękkim rdzeniem. 4. Ma na celu przebicie kadłuba pojazdu bądź samolotu i zapalenie celu. Przy typach lekkich i średnich udaje się z reguły spełnić to życzenie. Płaszcz wykonany jest naj­ częściej z miedzioniklu. Pociski te są używane przez sprzężone karabiny maszynowe i służą do oznaczania punktów celowa­ nia dla armat czołgowych i dział lekkich. przedstawiamy nabój Browninga (b). odległość prowadzenia ognia uległa skróceniu. Jest ono mniejsze przy celach punktowych na krótkich i śred­ nich odległościach. Na szkicu. polega na zgrupo­ waniu punktów upadku pocis­ ków wokół tzw. przedstawia punkty upadku pocisków przy najwięk­ szych odległościach oddawania strzałów. 5. Naboje w skali 1:1 (po lewej).30-06 cal (7. Zwiększenie kalibru o 60 % (z 0. Pocisk wskaźnikowy bądź oświetlający. cięższych naboi.62 x 63 mm). strzelec może obserwować rezultat oddania strzału. naboju amerykańskiego M 2 kaliber 0.75 g d o 46. wymagają pocisków specjalnych. na podstawie nowych ustaleń taktycznych. kaliber 0. który był poza zasięgiem wzroku strzelca. Balistyka karabinów maszynowych (poniżej) Na lądzie.50 cala.Amunicja do karabinów maszynowych Siły zbrojne domagały się . toru średniego. Dzięki temu. Rodzaje mieszane zawierają elementy wyżej wymienionycn pocisków. Skupienie (B). Poza tym specjalne typy karabinów maszynowych. Obok typowego naboju karabi­ nowego do ręcznych i ciężkich karabinów maszynowych (a). Rodzaje pocisków (po lewej) 1. Pocisk z twardym rdzeniem.50 cala) powiększa ciężar pocisku o 500 % (2 9. Rozrzut (C). Rdzeń napełniony jest masą chemiczną. Twardy rdzeń stalowy znajduje się w miękkiej koszulce ołowianej.

ręczne km nadające do umocowania na łożu. samolotów szturmowych i czołgów na masową skalę podczas 11 wojny światowej pomniejszyło znaczenie km jako broni dla piechoty. Podczas I wojny światowej na frontach panowała przez wiele miesięcy i lat sytuacja patowa. Pojawiły się uniwersalne. Zastosowanie n a p ę d u elektrycznego umożliwiło skonstruowanie działek automatycznych w samolotach i przeciwlotniczych. Stonera. Przyczyniły się jeszcze do tego stanu rzeczy systemy broni zunifikowanej.. system broni opracowany przez F. i wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905). tylko generałowie niemieccy wyciągnęli odpowiednie wnioski i wyposażyli do 1914 r. do osiągnięcia sukcesu n a d oddziałami sprzymierzonymi. na podstawie nowej taktyki prowadzenia działań bojowych. oddających do 10000 strzałów na minutę. oraz ciężkie i wielkokalibrowe km. eliminującej wykonywanie /masowanych uderzeń. Nie tylko lotnicy lecz także obrona przeciwlotnicza domagały się skutecznej broni maszynowej. polegająca głównie na skuteczności zasieków i obronie za pomocą km. Doświadczenia z 1918 r. Piechota. jak n p .Rozwój karabinów maszynowych Chociaż znaczenie karabinów maszynowych okazało się zrozumiałe już podczas wojny burskiej (1899-1902). Taktyka uderzeń małymi grupami osłaniającymi się wzajemnie bronią ręczną. W końcu wojny nowe zasady użycia km przyczyniły się do znalezienia wyjścia z prawie nie dającego się przezwyciężyć systemu km i zasieków: pojawienie się czołgów stworzyło n o w e możliwości działania dla km. doprowadziła wojska niemieckie. cesarskie wojska lądowe w odpowiednią ilość ckm Maxim. 150). Od pojawienia się w końcu II wojny światowej karabinu szturmowego (patrz str. lecz m i m o tego pozostały one ważną bronią. zadania km /ostały nieco ograniczone. W działku pokładowym firmy General Electric „Minigun" odżyła ponownie zasada działania rewolweru w kartaczownicy Gatlinga. Działa 209 . w którym zespoły i części wymienne posiadają wielostronne zastosowanie i umożliwiły dostosowanie broni podstawowej do wszystkich potrzeb piechoty. wpłynęły na rozwój km w latach 1930-1940. podczas wykonanego natarcia w marcu 1918 r. żądała ręcznych km. Użycie moździerzy.

jak jest doprowadzana i ładowana amunicja? system chłodzenia . Poza tym cechuje się skłonnością do przegrzania.w jaki sposób jest ładowany i w jaki sposób strzela broń? mechanizm zasilania . Dzięki zastosowaniu luf wymiennych chroni się je przed przegrzaniem (c). Chłodzenie powietrzne.dokładność celowania zależy od tego czy strzelec może te drgania opanować 9. dopóki doprowadzana jest amunicja i dopóki jest ściągnięty język spustowy. Użycie km (powyżej). puste ogniwo taśmy 4. System chłodzenia (po prawej). można zebrać parę w pojemniku i użyć ją ponownie.w jaki sposób lufa zabezpieczona jest przed przegrzewaniem? Na rozwiązania konstrukcyjne broni wpływa także nowa taktyka prowadzenia działań bojowych. Ciepło pochłaniane jest przez żebro chłodzące (a). taśma metalowa o ogniwach rozłącznych. podanie amunicji 6. huk strzału .Systemy karabinów maszynowych Jednolufowy km najlepiej ucieleśnia ideę broni szybkostrzelnej: prowadzi tak długo ogień. drgania . opary spalonego ładunku miotającego. mogący spowodować przytępienie słuchu 8. naciśnięcie jeżyka spustowego 3. wymaga jednak sprawniejszego i pewniejszego systemu podawania naboi. taśma nabojowa metalowa bądź parciana c. metalowa obudowa utrzymująca naboje d. magazynek pudełkowy albo bębnowy. Jeśli woda zagotuje się. Jest lżejszy i bardziej zwarty niż jego wielolufowy poprzednik napędzany ręcznie. wyrzucenie łusek nabojowych 5. Koszulka wodna wokół lufy pochłania wydzielone ciepło. 1. km skierowany jest na cel 2. 1. naboje znajdują się pod naciskiem sprężyny. 210 . Chłodzenie wodne. bądź absor­ bowane jest przez masę ciężkiej lufy (b). Na rysunku przedstawiona jest obsługa km podczas strzelania. 2.przykry dla strzelca. c. łódka nabojowa. smuga cieplna z gorącej luty 7. ciśnienie gazów prochowych jest wyraźnie odczuwalne w pobliżu wylotu lufy (uderzenie 10. przemiennik zasypu działa dzięki sile ciążenia b. Trzy podstawowe kwestie są szczególnie ważne dla zadowalającego rozwiązania konstrukcyjnego km: zasada działania automatyki . gazów) Zasilanie broni (po prawej). a. płomień wylotowy zdradza stanowisko ogniowe szczególnie w warunkach nocnych 11.

Podczas strzału (2). broń wsparcia z bliskiego. zdolny do prowa­ dzenia ognia ciągłego i obsługi­ wany przez kilku ludzi. „pięćdziesiątkę" (kaliber 0.(a). b) w wyniku odrzutu reakcja na ruch pocisku do przodu (e).7 do 15 mm). można było prowadzić ogień nawet w pozycji stojącej z wolnej ręki. Odrzut zamka i lufy. Mimo tego zasada działania automatyki polega na wykorzystaniu ciśnienia gazów. nie jest złączony z lufą przed oddaniem strzału. zaryglowuje lufę (b). W tym systemie (1). Ta lekka broń prowadzi ogień przy wykorzystaniu dwójnogu i jest obsługiwana przez dwóch ludzi. a nie na wykorzystaniu odrzutu.określają rodzaj ładowania broni. do tyłu. który odryglowuje zamek (2). < 211 . 1. Ładowanie broni Wszystkie trzy zasady działania automatyki broni palnej powtarzalnej. który z drugiej strony określa manewrowosc broni. Trzon zamkowy porusza się dalej do tyłu sam i wyciąga łuskę (f). Podział i użycie km Karabiny maszynowe piechoty dzielą się według celu przeznaczenia. i posuwa tłok gazowy (d). A. B. zamek (a). są ze sobą złączone. Z pierwszego karabinu produkcji amerykańskiej BAR (Browning Automatic Rifle). W tym sys­ temie (1). Szczególnie nadaje się do obrony plot lub do zwalczania stanowisk polowych i lekko opancerzonych celów. aż ciśnienie gazów w lufie nie osiągnie określonej wartości (3). Odprowadzenie energii gazów prochowych. Część gazów procho­ wych uchodzi przez cylinder (c). zamek i lufa (la. Ten system ładowania wykorzystujący odrzut jest najstarszy z trzech zasad działania automatyki broni palnej. 212.Zasady działania automatyki broni palnej (po prawej). opóźnia ruch zamka do tyłu . gdy ciśnienie gazów w lufie osiągnie odpowiedni poziom. Przed strzałem (1). zaryglowanie. Różni się od rkm przede wszystkim kalibrem (12. którego zadaniem jest przenoszenie skrzynek amunicyjnych i luf wymiennych. d). trzon zamkowy (a). < et. patrz str. odrzucane są do tyłu i odryglowane. Ręczny karabin maszynowy (rkm). Ciężki km. i wypycha go do tyłu. Odrzut zamka.5 cala) jako tzw. Ńabine doprowadzane są wtedy. sprężyny naciskają na części broni (c. samopowtarzalnej i automatycznej . Wielkokalibrowy karabin maszynowy. 3. zamek (a). Przy tym zamek wyciąga łuskę i ją wyrzuca (3). co podkreśla jego rolę jako broni wsparcia drużyny piechoty. i lufa (b). Osadzany jest na przenośnych podstawach trójnożnych lub kołowych. Nie mogą też zostać przedwcześnie zapalone przez gorącą ściankę lufy. 2. C. które wykorzystują energię prochowego ładunku miotającego. Na stanowisku obok strzelca znajduje się ładowniczy. kiedy naciśnięty jest język spustowy. siła nacisku sprężyny (c). Podczas strzału (2). (zamek bezwładnościowy) i zamek wyciąga łuskę (d). Amerykanie określają rkm jako km drużyny (Squad automatic). Szczególnie Amerykanie oceniają swój wkm tzw. nieryglowanie.

11.303 cala (7. magazynek talerzowy f. używana także przez armię amerykańską i grecką. 1908. Madsen. powietrze. uznana za niedoskonałej. odprowadzenie gazów prochowych e. rodukowany dla różnych rajów w wielu odmianach. Model duński./min./min. d.92x57 mm b . Wynaleziony przez Amerykanina J. zdolne do natychmiastowego prowadzenia ognia koncentrycznego. Chauchata. Rkm służy do bezpośredniego wsparcia ogniowego d r u ż y n y piechoty. Pewne typy rkm mają magazynki./min. E 1. zwłaszcza do szybszej zmiany stanowiska bojowego.8 kg c. Niemiecka odmiana ckm MC wz. a. 9.30-06 cala (7. BAR M 1918 A 2 (Browning Automatic Rifle). 450 strz. odprowadzenie gazów prochowych e. 8 mm Lebel b . d. Konstrukcja francuska. Prowadzono ogień z pozycji stojącej.62x63 mm) i. 1903/24. a. Obecnie uniwersalne km wypełniają zadania rkm. 3. 7. a.Ręczne karabiny maszynowe (rkm) Ręczne karabiny maszynowe mogą być noszone przez jednego człowieka. c. 500 strz. a. 500 strz. chłodzenie. d. a. 1916./min. MG 08/15w wersji rkm. a. Z reguły nie prowadzi ciężkiego ognia ciągłego lecz strzela krótkimi seriami. powietrze. odrzut lufy e. 250 strz. została opracowana w zespole kierowanym przez J. długi odrzut lufy e. powietrze.62) b . Lewisa.07 kg c. ale używany głównie przez Brytyjczyków. 8. w latach 1915-1939. rkm armii amerykańskiej z II wojny światowej. 8. Używana w I wojnie światowej przez armię francuską i amerykańską. kaliber b. d. 8 mm(i inne) b . 0. b. szybkostrzelność d. 5. powietrze. taśma Objaśnienia: a. zasada działania automatyki e.7 kg c. woda./min. magazynek łukowy f. d. Hotchkiss Mk 1 wz. Chauchat. magazynek łukowy f. 550 strz. 0.303 cala (i inne) b . ale niezawodna broń. Na szkicu przedstawiony jest wz.07 kg c. Używany jeszcze w sporadycznie w 11 wojnie światowej. masa rkm niczaładowanego c. U. Wersja brytyjska konstrukcji francuskiej. magazynek pudełkowy f. Rkm Lewis (poniżej). 450 strz. odprowadzenie gazów prochowych e. magazynek pudełkowy f. Ciężka. odrzut lufy e. 9./min. d. powietrze.82 kg c. 4. 17. 2.82 kg 212 . które bardziej są p r z y d a t n e niż taśmy. Powłoka aluminiowa lufy służy do jej chłodzenia dzięki cyrkulacji wprowadzanego powietrza przy pomocy gazów wylotowych przez znajdujące sie pod lufą żebra chłodzące. N. mechanizm zasilania f.

7kg c. Bren Mk 1 wz. a. d. powietrze. 500 strz. a. powietrze.30-06 cala (7. nie uwzględnia czasu potrzebnego na zmianę magazynków lub taśm oraz na zadziałanie broni.Działa 6. 12.Wz. 213 . 1000-1100 strz. 1937. kilku jednostek specjalnych oraz holenderskich oadziałów kolonialnych w Indonezji. 1945. 1928.6 kg c. l0. 56. KRLD. Udana konstrukcja amerykańska. magazynek łukowy f. 520-580 strz. Późniejsze modele znajdują się jeszcze na wyposażeniu niektórych armii. powietrze.62x63 m m i b . Chińska kopia radzieckiego Diegtiariewa RPD (Rucznoj Pulemiot Diegtiariewa).92x57 mm (i pozostałe) b . odprowadzenie gazów prochowych e. 7. odprowadzenie gazów prochowych e. odprowadzenie gazów prochowych e. c. Fiński KK 62. 7.15 kg c. 10. a. Wietnam i Pakistan. 9. Jeden z najskuteczniejszych rkm. powietrze. (w zależności od rodzaju amunicji) d. Ulepszona wersja radzieckiego modelu DP (Diegtiariewa piechotnogo) wz.43.62 x 39 mm b.3 kg c./min. 7. magazynek talerzowy f. a. a. Wersja brytyjska czeskiego rkm ZB-26. używany przez wiele państw. wz. krótki odrzut lufy e. Czechosłowaq'a 1926 r./min. d. 0. 7.Ranger.48 kg.62 x 39 mm b . Jeszcze w wyposażeniu armii na Dalekim Wschodzie i w Afryce.303 cala (i inne) b . Johnson wz./min./min. m. 700 strz. 0.2 kg c. 9. udana konstrukcja protoplasta Brena. powietrze. odprowadzenie gazów prochowych e. magazynek pudełkowy f. 8. powietrze. 6./min. Diegtiariew DPM wz. d. d. 7. taśma f.in. Egipt. 300-900 strz. magazynek łukowy f. 8. 500 strz./min. ZB-26 (poniżej).. (DPM-Diegtiariew piechotnyj modiemizirowannyj). taśma f. Powojenna konstrukcja fińska do krótkich nabojów radzieckich 7.62 x 39 mm. 41. a. d.62 x 54 mm b . Podawana szybkostrzelność jest oczywiście teoretyczna. wprowadzona do wyposażenia tylko amerykańskich oddziałów . odprowadzenie gazów prochowych e.

40kg c. zmodernizowany w 1935 r. przy odpowiednim zaopatrzeniu w amuniq'c. wprowadzony w 1908 r. mechanizm zasilania f. d. 400 strz.07. masa całkowita c. Jeden z niewielu udanych ckm z zamkiem e. 1938.7 mm b. ze wzmacnia­ czem odrzutu d.7x99 mm) b.8 kg 214 c. 8 m m b. taśma f. Hotchkiss wz. 19.2 kg c. a. szybkostrzclność d. wodne.30-06 cala li inne) d./min. francuski ckm. i używany do końca II wojny światowe]. używany w dużych ilościach od 1914. taśma f. 1. 17 kg (tylko sama lufa) c. a. 69.92 x 57 mm b. ludzi). Maxim 08.5 mm wz. wodne. powietrze. powietrze. a. d.Ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe Ciężkie i wielkokalibrowe km odpowiadają klasycznemu wyobrażeniu km. powietrze (w tej wersji). a. 49./min. Browning-Colt M 1914. odprowadzenie gazów prochowych e. 95 b. krótki odrzut lufy e. 0. radziecki wielkokalibrowy km. 0. Znajduje się jeszcze w użyciu. spadło zapotrzebowanie na ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe. bezwładnościowym. 450 strz. mogły w ciągu godziny oddać do 10 tysięcy strzałów. 12. krótki odrzut lufy z półsztywnym ryglowaniem zamka e. taśma f. krótki odrzut lufy f. zasada działania automatyki e. 1914. do dnia dzisiejszego dnia znajduje się na uzbrojeniu wielu armii. 400-500 strz. dzisiaj jeszcze częściowo w Azji Południowowschodniej. odprowadzenie gazów prochowych e. używany w obu wojnach światowych przez armie różnych krajów. wyprodukowany w 1918 r. 7. nazywany „kopaczem kartofli". taśma f. ze względu na dźwignię poruszającą się do dołu. . 1. Browning M2. 600 strz. 93 b. używany przez wicie armii w obu wojnach światowych. wodne. Maxim PM 1910 (PM-Pulemiot Maksima). austriacki ckm. powietrze. Diegtiariew DSzK (Diegtiariewa-Szpagina Krupnokalibiernyj) wz. d. Użycie tej broni w bitwie nad Sommą. chłodzenie. ckm amerykański. 07/12. Schwarzlose wz. do 600 strz. 6. kaliber b. 4.1918 r.32kg c. czołgi i samoloty. ckm niemiecki. 5. 6. taśma f. królki odrzut lufy e.50 cala (12.9 kg (tylko sama lufa) c. 600 strz.4 kg c. a./min. 550 strz. włoski ckm.. brytyjski Vickers czy amerykański Browning M 1917./min./min. wodne. 500 strz. d. używany w obu wojnach świa­ towych. a. taśma f. niemiecki MG 08. 3.. 8. amerykański w km. w wymienne lufy i sprawne chłodzenie. 1914. d. t a ś m a b. Najlepsze km. a. 7. później powietrzne. 7. d. Fiat-Revelli wz. 8 mm wz./min./min.5 kg c. a.62x54 mm b . odprowadzeni gazów prochowych e. 2. taśma f. Objaśnienia: a. 35. 45. Kiedy coraz bardziej do wyposażenia wojskowego napływały moździerze. odrzut półswobodnego zamka e. używany byl często jako km plot. rosyjski ckm. jako automatu do zabijania na polach bitewnych I wojny światowej./min. przyczyniło się w znacznym stopniu do olbrzymich strat wśród wojsk biytyjskicłv*(zgineło 60 tys.

4 kg c.. a. krótki odrzut lufy e.40. Dzięki celownikowi optycznemu nad podwójnym chwytem i amunicji Mk 8z broń ta mogła zwalczać pośrednio cele aż do 4100 m. łódka nabojowa f. znajdujących się jeszcze na wyposażeniu wielu armii.7 mm b . 450-500 strz. 215 ./min.30-06 cala (7./min. d. Na rysunku przedstawiona jest wersja z końca TI wojny światowej. taśma f. p o w i e t r z e .2ke c. wodne. /. używany w latach 1912-1960. 55. ckm brytyjski. d.6 kg c. a. 18. 450-500 strz. a. 1938 r. 450-600 strz. protoplasta dla wiciu typów broni. 0. wodne. ll. Wąż odprowadza! parę wodną do kondensatora. tunery kański ckm. Wz.Vickers Mk 1.62 x 63 mm) b .Browning M 1917.303 cala brytyjskiego b. 10. odprowadzenie gazów prochowych e.Działa 9./min. 7. 0. krótki odrzut lufy e. d. japoński ckm. Osprzęt typowy dla modelu chłodzonego wodą. 92. Konstrukcje japońskie opierały się na rozwiązaniach zastosowanych w ckm Hotchkiss. taśma i.

MG 34. W większości nowoczesnych wojsk lądowych uniwersalne karabiny maszynowe spełniają dwa główne zadania. f. 216 . e. szybkostrzelność d. rkm niemiecki. (a) główne elementy składowe (b) zasilanie magazynkowe (c) zasilanie taśmowe. jak firma austriacka Steyer. dzięki czemu uzyskuje większą donośność niż przy strzelaniu pociskami krótszymi wz. 3. System Stonera (po prawej).62 x 51 mm.7.3 kg c. Na dwójnogu używa się ich jako ręcznych karabinów maszynowych.1 kg. około 1964 r. a na łożu trójnożnym jako ciężkich km.63 A.. 600 strz. które można złożyć w wersji rkm z zasilaniem magazynkowym. szwajcarski. Na rysunku przedstawione są poszczególne części Stonera wz. Ten uniwersalny km cechuje się możliwością bardzo szybkiej wymiany lufy. 5./min. odprowadze­ nie gazów prochowych. jako broń wsparcia dla piechoty do zwalczania celów na dalszych odległościach. a. eksportowany do kilku krajówpofudniowoamerykańskich. Pierwsza broń. Kałasznikow PK. a.25 kg. zasada działania automatyki e.62x54Rmm. a. d. taśma.. Strzela starymi rosyjskimi pociskami karabinowymi z wystającą kryzą (7. 1963 r. odrzut półswobodnego zamka. b . rozwinęły podobne systemy broni. 4.92 x 57 mm. e. W 1963 r. używany na podstawie trójnożnej. Wprawdzie lufy chłodzone powietrzem nie mogą prowadzić tak długo ognia ciągłego. 7. masa broni w wersji rkm c. 7. W tym samym okresie europejskie hrmy zbrojeniowe. 43. 1961 r. odrzut lufy. 2. 9. 650 strz./min./min. c. taśma. powietrzne. i. d. Na rysunku widoczny jest rkm z zasilaniem magazynkowym. e. chłodzenie g. USA. SiG km 710-3. który przez wymianę trzech części można przebudować na zasilanie taśmowe. powietrzne. powietrzne.56 x 45 (0. f./min... odprowadze­ nie gazów prochowych. zasilanie f.56x45 mm. d. jak lufy chłodzone wodą. ale nie jest to aż tak bardzo potrzebne. Ich zadania zostały przejęte przez moździerze. Amerykanin Eugene Stoner opracował system broni opartej na uniwersalizacji części składowych.223 cala). b. d. radziecki.62 x 51 mm.b. taśma. Stoner 63 A.Uniwersalne karabiny maszynowe 1. c.62 x54R).8.9kg. e. która skutecznie spełniała także rolę ciężkiego km. taśma bądź magazynek. 5. 12. używana w okresie TI wojny świa­ towej. Początkowo produkowany dla NATO w wersji umożliwiającej strzelanie pociskami kaliber 7. c. Objaśnienia: a. 1934 r. ciężar podstawy trójnożnej (ó ile egzemplarz pokazany jest na rysunku). a. obecnie pociskami kaliber 5.. kaliber b. powietrzne. f. 700 strz. Te części składowe umożliwiają zestawienie broni podstawowej w sześciu wariantach taktycznych. określany jest jako PKS (Pulomiot Kałasznikowa stankowyj). 800-900 strz. b .

produkowany w latach ięćdziesiątych dla armii USA. taśma i./min.1 kg c. odprowadzenie gazów prochowych e. odprowadzenie gazów prochowych e. obec­ nie używany w Bundeswehrze w wersji zmodyfikowanej jako MG 43. 6. tworzyw sztucznych i gumy. taśma f. Brytyjski uniwersalny km produkowany na licencji belgijskiego uniwersalnego km F N M A G . a.52 kg c. Konstrukcja powstała w latach pięćdziesiątych. 7. Niemcy.Działa 5. 1250 strz.4 kg c. L 7 Al./min. Podpórka drewniana na podstawie może być wymieniona na zderzak. 217 . rzejął on wiele cech konstrukcyjriych z niemieckiego MG 42 oraz FG 42. M 60. powietrzne g. W miejsce części stalowych i drewnianych zastosowano . 7. 10. a. 750-1000 strz. P 6.8 kg. krótki odrzut lufy e.62x51 mm b . d. powietrzne g. Sprzężony km. 7. kaliber 7. S3.62 x 51 mm.6 kg.. 600 strz. Dzięki specjalnemu urządzeniu można prowadzić ogień w dowolnych grupach kątów.8 kg. powietrzne g.>7 mm b . 11. a./min. Niska podstawa umożliwia prowadze­ nie skutecznego ognia do 3500 m.tam gdzie to było tylko możliwe .62 x 51 mm b . 10. MG 42. Poza tym podniesienie podstawy umożliwiało zastosowanie MG 42 do obrony plot. d. obecnie na uzbrojeniu co najmniej 20 pahstw. taśma £.92x. 1942 r. 7. d.części z blach wytłaczanych. 15.

Podawanie taśmy w zależności od wyboru. 3. krótki odrzut lufy. np. 700 strz. c. 1. 24. z prawej bądź lewej strony broni. II wojny światowej jako pokłado­ wa broń czołgowa. b. czy równolegle obok armaty (e). L 37 Al. W pierwszych czołgach. a. odpro­ wadzenie gazów prochowych. albo umieszczo­ ne w małych wieżach pancernych.62 x 51 mm. 450 strz. c. Kolejny wariant FN MAG na wieżyczce dowódcy czołgu. Enfield. b. W tym ostatnim przypadku podstawy są albo odsłonięte (c). 7. a. krótki od­ rzut lufy. a jeden z członków załogi może prowadzić zmasowany ogień. kaliber 0.Broń pokładowa Karabiny maszynowe nadają się doskonale do wbudowania w pojazdy.. d. 10. przy czym jeden z nich. 750-1000 strz. 13. współczesny czołgo­ wy km./min. Na okrętach.50 cala (12. e.9 kg. odprowadzenie gazów procho­ wych. c. Kilka typów czołgów brytyjskich otrzymało dwa równoległe km./min. f. W pojazdach opancerzonych km służą do zwalczania celów żywych. Typowy ciężki czołgowy km z okresu międzywojennego. e. śmigłowców i samolotów. Czołgowe karabiny maszynowe (poniżej). Km M 73. c. taśma. taśma. 450-500 strz. 208). e.do ostrzeliwania szybkoporuszających się celów i do walk powietrznych. Na szkicu przedstawiono łoże poczwórnie sprzężonego wielkokalibrowego karabinu maszynowego MK 3 na fregacie z okresu U wojny światowej.5 kg. wodne. Km znajdują się na po­ jazdach patrolowych i rozpoznaw­ czych. służył jako km sprzężony z lufą (patrz str. b.3 kg. 0. wersja brytyjska wzorowana na czeskim km Zb-53 wz. f. 4. f. „Jeep" (a). W czołgach z okresu II wojny światowej i współczesnych. współczesny pokła­ dowy km czołgu amerykańskiego M 60.92 x 57 mm. 218 . a. a.50 cala. b. Vickers Mk V. Smal Arms). d. 37. d.). taśma. gdyż w tym wypadku ciężar broni i amunicji nie odgrywa decydującej roli. km znajdują się przeważnie w kadłubach (c). powietrzne.3 kg.7 mm).62x57 mm. d. f. Po zajęciu Fabryki Brom w Brnie przez woj­ ska niemieckie. używane są one głównie do obrony plot. powietrzne. czy w opan­ cerzonych pojazdach (b). Gazy prochowe odprowadzane są na zewnątrz czołgu. Używany przez cały okres Mocowanie na czołgach (poniżej)./min./min. (w wariantach Mk I i II szybkostrzclność przełą­ czano na 75 strz. (Brno. gdyż ich masa nie stwarza większych problemów. 7. Podstawy karabinów maszyno­ wych na okrętach (po prawej). BESA Mk III. są we wszystkich przypadkach pod­ stawami większymi niż w rozwią­ zaniach na lądzie.dzięki dużej szybkostrzelności . e. na wieżyczce dowódcy czołgu (d). 7. Zwarta konstrukcja km nie wymaga dużej powierzchni dla równoległej zabudowy wieży. pracowała ona na potrzeby III Rzeszy. i piąty w przedniej części kadłuba (b). taśma. Jako pokłado­ wa broń lotnicza nadają się one .. znajdowało się do czterech km zamocowanych w bocznych wieżach nieru­ chomych (a). 26./min. 2. z 1933 r. powietrzne.. System chłodzenia pojazdu chłodził także bron pokładową. Zamocowanie na pojeździe (po lewej).

303 cała. a. powietrzne. Chociaż rakiety przejęły wiele zadań km. przeróbka km Maxim.62 x 51 mm na ruchomym łożu na śmigłowcu. nowoczesne samoloty odrzutowe uzbrojone są w broń pokładową bądź w ciężkie karabiny maszynowe w zasobnikach pod skrzydłami. 550 strz. Szybkostrzelnośc wyno­ si ok. magazynek bębnowy f.7x99 mm) b . powstała broń o największej szybkostrzelności. powietrzne. a. 650-750 strz. d. 6000 strz. 2. 0. Bombowce z okresu 11 wojny światowej miały km w oknach kabiny bądź wieżyczkach obrotowych. niemiecki lotniczy km z okresu I wojny światowej. z miejsca dla obserwatora do tym./min. powietrzne. Zbudowano także model o kalibrze 5. taśma f. odprowadzenie gazów prochowych e. po obu stronach kadłuba bądź pod kadłubem./min. chłodzenie. prowadziły ogień z górnego płata nośnego nad śmigłem.według niemieckiego wynalazku sterowania synchronicznego . 1915 r. krótki odrzut lufy e. bądź . d. Firma amerykańska General Electric.303 i 0.50 cala (12. GEC Minigun. powietrzne. Lotnicze karabiny maszynowe (poniżej i po lewej) 1. d. Km w dwupłatowcach z okresu 1 wojny światowej. Lewis Mk 2. 29. 800 strz. 10.30-06 cala (7. Najbardziej rozpow­ szechniony angielsko-amerykański lotniczy km z okresu II wojny Światowej. krótki odrzut lufy e. 4. 14. Śmigłowce zwalczają cele naziemne za pomocą km zamocowanych na stałe. Samoloty myśliwskie z okresu 11 wojny światowej miały km na płatach nośnych. Lekka wersja brytyj­ ska dla samolotów myśliwskich Spitfire i Hurricane oraz dla samolotów bombowych. Był skuteczną bronią' przeciwko ówczesnym samolotom. 5.56x45 mm. 3.Działa Mocowanie w samolotach (po prawej). Istotą tego rozwią­ zania było sterowanie elektryczne obrotem wiązki luf. 0. a./min./min.303 cala (7. szczególnie nadająca się do użycia w samolotach i do obrony plot. 219 Objaśnienia: a.8 kg c. masa broni c. Browning M 2. taśma f.4 kg c./min. W ten sposób. Browning Mk 2. kaliber 0. na początku lat sześćdziesiątych za­ stosowała w rozwiązaniach starą za­ sadę Gatlinga. taśma f. zasada działania automatyki e. lotniczy km. względnie km mocowanych na ruchomych podstawach. względnie pod kadłubem. 7.62 mm) b. 0.do przodu przez wał śmigła.l2kg c. 9. Wraz z lotniczym km Vickers Mk 2 stanowił główne uzbrojenie samolotów angielskich i amerykańskich podczas I wojny światowej. 2. 4.92x57 mm b .50 cala.5 kg c. d. a. Na szkicu przedsta­ wiony jest Minigun kaliber 7. < © . kaliber 0. krótki odrzut lufy e. szybkostrzelnośc d. Parabellum wz. zasilanie f. 1. (powyżej). 500 strz. kaliber b.62 mm) b . 3.

tym samym. poprzez różnego rodzaju pułapki i miny konwencjonalne zarówno lądowe jak i morskie. przez długi czas armie patrzyły na nie niechętnym okiem. jak i przeszkody utrudniające posuwanie się naprzód. 220 . 18 ton materiału wybuchowego. Na niektórych palach mocowano miny z dużym ładunkiem wybuchowym.20. Pracowali oni przy wznoszeniu przeszkód. Ukazuje przygotowania niemieckie podjęte przed przewidywaną inwazją. umieszczono w podkopie pod pozycją niemiecką nazywaną Redutą Hawthorn. po prawej). które mogą zranić nieostrożnego nieprzyjaciela przy próbie ich sforsowania. umieszczane na przewidywanych podejściach nieprzyjaciela. która zaczęła się 1 czerwca 1916 r. Daje się to wytłumaczyć przekonaniem o niehonorowym sposobie stosowania tego rodzaju broni. nie wymagającym zetknięcia się twarzą w twarz z nieprzyjacielem. rozbiegających się w poszukiwaniu ukrycia. Zdjęcie (powyżej. Cztery kadry (poniżej po prawej). różniące się jednak od broni strzeleckiej czy artyleryjskiej. z filmu dokumentalnego nakręconego podczas wybuchu miny umieszczonej w podkopie na Froncie Zachodnim w latach I wojny światowej. 7. wykonane z samolotu rozpoznawczego nad plażami Normandii. ok. grupa ta obejmuje szeroki zakres: od zasieków. maja 1944 r. unikano wręcz ich użycia. Ostatecznie. Są to wszelkiego rodzaju pułapki. Widoczne przeszkody z pali miały utrudnić lądowanie barek desantowych. Podczas przygotowań wielkiej ofensywy brytyjskiej. Opiszemy tu również różne bomby stosowane przez partyzantkę miejską czy terrorystów. w niektórych przypadkach będą to różnego rodzaju bronie miotające.. na dziesięć minut przed właściwym atakiem. Wiele z tego rodzaju urządzeń było uznawanych za „maszyny piekielne".Rozdział piąty BRONIE POZYCYJNE W rozdziale tym omówimy urządzenia mogące zranić lub zabić przeciwnika. Zdetonowano go o godz. Zwracają uwagę sylwetki żołnierzy niemieckich.

.

Mogą one powodować obrażenia atakujących żołnierzy.belka z zaostrzonymi palikami. c). Jej zaletą jest możliwość rozwinięcia w ostatniej chwili. jak mury obronne (a). i fosy (b. Zasieki mogą powodować zranienia (poniżej). Rodzaje kolców używanych przez Rzymian (po lewej): 1. Były już używane przez Rzymian. Te same formy stosuje się do dziś. p. Kolec znaleziony podczas prac archeologicznych w rejonie Alesia (obecnie Francja). 2. Pierwotnie przeznaczone do wysypywania na drogach. po których poruszał się nieprzyjaciel. 2. ich zadaniem było ranienie nóg końskich. Z czasów oblę­ żenia tej galijskiej miejscowości przez Legiony Juliusza Cezara w 52 r. Były to lejowate doły. Kolec przeciw kawalerii. lub dawać się przemieszczać w zależności od konkretnych potrzeb (e): a. Sucha fosa c. Rów z zaostrzonymi palami e. 1. kolce tego typu były prawdopodobnie osadzane w drewnianych kołkach wbitych w ziemię. Kolczatka.e. tak. Nie będziemy się tu zajmować historią fortyfikacji czy różnymi pułapkami (te pokazane zostaną na następnych stronach). Różne rodzaje zasieków w starożytności (po lewej). Fosa wypełniona wodą d. Rozpatrywane przez nas obiekty mogą mieć charakter stały (d). Kolce metalowe. Zasieki ruchome (po lewej). po lewej).Zapory fortyfikacyjne Na kolejnych dwóch stronach opisano różne zapory fortyfikacyjne. 1. W czasie II wojny światowej sto­ sowane przez partyzantów jako środek do uszkadzania opon. 222 . Wilcze doły. by zaostrzone gałęzie skierować w stronę nieprzyjaciela. których pnie wkopywano pochyło w ziemię. Często umieszczano je w ścianie fosy. Kozioł hiszpański. 2. żelazny. Abatis. Podstawowym ich przeznacze­ niem jest blokowanie dróg. Kolce.n. tu pokaza­ na pierwotna forma . Zapory są tylko jednym z elementów obrony i muszą być osłonięte ogniem obrońców. Mur obronny z blankami lub wal b. 3. tak jak pokazano to na rysunku (obok. Używana obecnie przez siły policyjne do zatrzymywania pojazdńw w czasie blokady dróg. Rodzaj zasieków wykonywanych ze ściętych drzew. na dnie których umieszczano zaostrzone pale. W przeciwnym razie mogą być łatwo usunięte przez atakujących. Rodzaj kolców połączonych łańcuchem. Pokazane tu zasieki używano zwykle do uzupełniania systemu urzą­ dzeń fortyfikacyjnych takich.

Dwa rodzaje drutu kolczastego (po lewej).z pól bitewnych Belgii (I wojna światowa). zwykle mają wysokość kolan przeciętnego człowieka. Nisko rozpięte druty na kolkach. połączonych z wbitymi palikami. b. Zapory przeciw desantom szybowcowym. a. Stalowe liny. W połączeniu z ogniem karabinów maszynowych zasieki z drutu kolczastego stały się najważniej­ szym elementem obrony podczas I wojny światowej: a. Zwykle uniemożliwiały one również przejazd pojazdom kołowym. Sieć kolczasta z krótkich odcinków drutu splątanych i mocowanych na M k u rzędach palików. Kawałek drutu kolczastego pochodząc). (po lewej). Zapory przeciwdesantowe morskie (po lewej). Podczas II wojny światowej. a. Chodziło tu o maksy­ malne uproszczenie technologii produkcji i tym samym zmniejszenie kosztów. Zwój z drutu kolczastego. Nazywa się je zaporami mało widocznymi. walec. którymi je kotwiczono były szczegól­ nie niebezpieczne dla bombowców dokonujących nocnych nalotów. Pojawiły się dopiero w II wojnie światowej. Zapory przeciwczołgowe (po lewej). tzw. Bloki betonowe. Tego typu konstrukcja utrudnia wykonywanie przejść w zaporze. Czasem na palach umieszczano dodatkowo miny. Zwykle składały się z dużej liczby pali umieszczonych tak. Porównaj zdjęcie ze str. Opatentowany w 1867 r. Stworzone w ten sposób zagrożenie uniemożliwiało wysadzenie desantu na płytkiej wodzie. 223 . b. by podczas przypływu przykrywała je woda. kończyło się to jego przebiciem. Jeśli kadłub Darki desantowej trafił na pal. Pokazano naj­ częściej stosowaną konstrukcję: drut owinięty w regularnych odstępach kawałkami drutu o ostrych ) końcach. d. Wykonywano je z zamiarem maksymalnego utrudnienia desantów morskich. 220-221. na otwartych przestrzeniach nadających się na lądowiska dla szybowców. balony zaporowe. Szyny stalowe (najczęściej kolejowe) zalewane betonem. Aby zatrzymać ruch czołgów przeszkody musiały być niezwykle solidne. Cięty z taśmy stalowej. balony zaporowe. zęby zaginane.Bronie pozycyjne Drut kolczasty (po lewej). w USA. Próba sforsowa­ nia przeszkody kończyła się uszko­ dzeniem gąsienic czołgów. „Smocze zęby" wykonywane z betonu. wbijano pionowe pale uniemożliwiające lądowanie. 2. W obu wojnach światowych sto­ sowano jako bierny środek obrony plot. Kilka zwojów tworzących płot. 1. b. c. c. Niemiecki drut „oszczędnościo­ wy" z czasów I wojny światowej.

zwykle mocowano je do drewnianej ramy (patrz u dołu strony). Choć w tym wypadlcu jest to jedynie symbolem niewoli. króla Lagasza. w latach 1961-75. pochodząca z typowej pułapki przygotowanej przez Viet Cong (c). będące tylko utrudnieniem dla nieprzyjaciela. Rama drewniana. ale otwór zakryty wahadłową pokrywą obracającą się na osi . c.Pułapki proste i zmechanizowane Pod nazwą tą rozumiemy każde urządzenie. stosowane w Wietnamie. Rama z zaostrzonymi prętami (po prawej). Kolce. 224 . (Porównaj wilczy dół str. mają zaostrzone końce (1). drutem rozciągniętym w poprzek ścieżki (3) tak. by zainfekować powstałe rany. b. Pułapki najczęściej stosuje się w dżunglach. panjis. służące do zranienia lub zabicia przeciwnika. Można je umieszczać na ścieżce w dżungli. 222). Pręty podtrzymywały maskowanie. otwór zamaskowany liśćmi. że ofiara pada wprost na ostrza. Pokazujemy 3 podstawowe rodzaje zapadni. Nastąpienie na taki kolec może zakończyć się przebiciem stopy. Jeśli noga ofiary wpadła w pułapkę. Paryż). Asyryjska płaskorzeźba przedstawiająca. to właśnie sieci były jednym z pierwszych rodzajów pułapek (Luwr. trzymającego nieprzyjaciół złapanych w sieć. pręty stalowe. (po prawej). W brzegach dołu . Kolce bywają smarowane nawozem. Zapadnie (po prawej). Zapadnia z kolcami bambusowymi (panjis).pułapki osadzono sprężyste zaostrzone pręty metalowe.Taka samazapadnia jak (a). Tym samym pułapka ma o wiele bardziej ofensywny charakter niż zasieki. zwykle wycinane z bamousa. Wiele opisanych poniżej pułapek używa się do polowań na zwierzynę. Często łączy się je z palami lub kolcami. Czasem kolce takie łączy się z potykaczem tj. to każda próba jej uwolnienia kończyła się wywołaniem poważnych obrażeń. gdzie są one skutecznym środkiem walki. a. Potrzask nazywany przez amerykańskich żołnierzy „latającą pułapką Wenus".

Pociągnięcie drutu nogą człowieka idącego ścieżką zwalnia kłodę. Utrzymuje ją cienka lina połączona 2 drutem potykacza. Napiętą cięciwę przytrzy­ muje cienki sznurek przywiązany do Kołków . C 225 . Szczęki zaciskane są przez płaskie sprężyny zakończone pierścieniem . (samotrzask. gdy ofiara nadepnie nogą na środek płytki (1. W krajach Zachodniej Europy dość" często stosowane przez właścicieli ziemskich przeciw kłusownikom. York).w dawnej Polsce zwane paściami. Odmiana pułapki „opadający ciężar".jest to potykacz. Gdy noga ofiary naciśnie na deskę opartą o krawędź dołu. Zerwanie sznurka nogą spowoduje wyrzucenie strzały. pozycyjne Dwa rodzaje pułapek mechanicznych (po prawej). 2. B.obejmą (3). A. Kłoda nabita metalowymi kolcami. 1. spowoduje to silne uderzenie drugim końcem deski w pierś lub twarz. obok ścieżki. Zamiast kłody użyto ciężkiej deski nabitej gwoździami. Pochodzi z hrabstwa Yorkshire (Muzeum Zamkowe.po prawej).Bronie Pułapki „opadający ciężar" . Powszechnie używano takich ułapek jako sideł na zwierzynę. Samostrzał. spada ona na ofiarę z góry. 2). Działa jak dźwignia. Deska z kolcami. oklepcc . zawieszona w koronie drzewa nad ścieżką. Strzała zostaje umieszczona w dole o odpowied­ nim nachyleniu ścian. które zatrzaskują się. ego rodzaju pułapka składa się zwykle z d w u żelaznych szczęk. „Żelaza chwytne". która uderza ofiarę.

tj. O nastawionej przed uruchomie­ niem mechanizmu zegarowego godzinie odblokowywała się sprężyna. wibracyjne .Rozróżniamy trzy główne rodzaje takich urządzeń: samouaktywniające się . e. wybuchające w chwili poruszenia ich przez ofiarę. b. . Bez względu na to. Bomba zegarowa (powyżej). działające w chwili zwolnienia nacisku. Pułapki samouaktywniające się (po prawej). naciskowe. jaki rodzaj zapalnika. Zapalniki te były stosowane m. który po określonym czasie. mogą być urucha­ miane przez ukrytego obserwato­ ra. Miał rdzeń wykonany z drobnoziarnistego prochu czarnego.opóźnienie uzyskuje się tu wskutek działania substancji (zwykle kwasu). Rozpuszczała ona po określonym czasie zawleczkę zabezpieczającą napiętą iglicę. Ładunek wybuchowy. d. Brytanii i USA. naciskowe.typowym przy­ kładem jest zapalnik akustyczny. Zapalnik elektrochemiczny . c. Wyrzucała ona iglicę. w minach magnetycznych dla płetwonurków. umieszczonego w jutowym oplocie. 226 A. uruchamiane przy p otrąceniu drutu potykacza. Ładunek wybuchowy połą­ czony może być z obserwatorem za pomocą linki . pozwala to na rażenie dużej liczby osób i stąd rozwiązanie to jest powszechnie stosowane. Działanie pułapki wybuchowej (po lewej). Znacznie częściej wykorzystu­ je się przewody elektryczne i za­ palarkę (2). Powodowało to wylanie się silnie korozyjnej cieczy. 2. zdalnie sterowane i czasowe . wynalezionym w Anglii. Broń tego rodzaju to wszelkie miny. z fotokomórką reagującą na Tego rodzaju zapalniki mogą uruchamiać najrozmaitsze ładunki wybuchowe.znacznie rzadziej stosowane. Mechanizm zegarowy (sprężynowy lub elektroniczny) b. działające w chwili naciśnięcia zapalnika.in. Należało go wkręcić w bombę po czym zgnieść rurkę.Pułapki wybuchowe Zastosowanie materiału wybuchowego podnosi skuteczność pułapek. Lont Bickforda był pierwszym skutecznie działającym lontem wolnopalnym. W celu zapewnienia wodoodporności oplot powlekano asfaltem lub gutaperką. Jego działanie wzmagają odłamki. Pułapki zdalnie sterowane (po prawej). Byt to podstawowy rodzaj zapalnika dostarczanego przez Aliantów dla potrzeb sabotażu w okupowanej Europie. uruchamiane są przez ofiarę. C. Światło.działające po określonym czasie. Obecnie używa się jego zmodernizowanej wersji pokrytej tworzywem sztucznym. Istnieją trzy rodzaje urządzeń opóźniających na określony czas wybuch ładunku: a. Odmiana pokazana tutaj umożliwiła spo­ wodowanie wybuchu w ciągu 24 godzin. produkowano również wersje z opóźnieniem 12-godzinnym i ośmiodniowym. jak i ładunki wybuchowe używane przez terrorystów. potrzebnym na rozpuszczenie osłony. albo zapalnik urucha­ miany falami radiowymi (3). pułapki takie mogą być' tylko dwojakiego rodzaju : 1. w 1831 r. która uderzała w spłonkę bomby. zwiera obwód elektryczny. „Opóźniacz ołówkowy". Stosuje się przy tym różne rodzaje zapalników : a. Średnia prędkość palenia wynosi 1 cm/s. Lont o odpowiednio dobranej długości c. skonstruowany podczas II wenny światowej w Wlk. Zaadaptowanie broni palnej jako elementu pułapki . Zwłaszcza te ostatnie używane są przez ugrupowania terrorysty­ czne podczas organizowania zasadzek na przeciwników. Zapalnik zegarowy skon­ struowany dla tajnych służb bry­ tyjskich i amerykańskich podczas II wojny światowej. czy mechanizmu uruchamiającego zostanie użyty.trzeba wówczas zastosować zapalnik naciągowy (1). naciągowe. B.

Samostrzał angielski (po prawej). że takie bronie były zainstalowane po wschodniej stronie „żelaznej kurtyny". nryl spustowy z pierścieniem e. zawierającej wyprofilowany łukowato materiał wybuchowy. W przedniej ściance kadłuba miny zatopiono kulki stalowe. Wiadomo. gdy brakuje ludzi do ich obrony. Używano go w dżun­ glach dla symulowania ognia snajperów. Kąt rażenia 60" c. Podczas ataku nieprzyjaciela detonowano ładunek w yb ue howy. Umieszczano go w rejonie prawdopodobnego działania kłusownika. Długość (i): 137 m Szerokość (ii): 106 m Mina typu Claymore (po prawej). jak nazywano granicę oddzielającą RFN od krajów bloku wschodniego. A. Była to prymitywna broń palna kał. Maksymalny zasięg 250 m b. a. Fugasy (po prawej).45 cala (11. następnie przykrywano go deskami i wypełniano jamę kamieniami. Do pierścieni na końcu pręta spustowego można było przyczepić dwa druty . mocowanej do drzewa za pomocą sprężystego zatrzasku (2). strzelających jedynie ślepym nabojem. Potem pojawiło się wiele konstrukcji „straszaków" tego rodzaju. Gdy potykacz został poruszony.potykacze. fula. na odległość 250 m. pociągnięty drutem samostrzał obracał się w kierunku intruza i odpalał. Strefa rażenia w innych kierunkach 227 . Używany do walki z kłusownikami. Może być wykorzystywana jako mina kontaktowa lub zdalnie sterowana. od XVI w. pochyłej jamy umieszczano ładunek materiału wybuchowego. Bronie pozycyjne „Bushmaster" taką nazwę otrzy­ mał skonstruowany w latach II wojny światowej amerykański samostrzał. zamek skałkowy c. Montowane są one na stałe w różnego rodzaju pułapkach na liniach obronnych. a. zwłaszcza wtedy. razi strumieniem małych kulek stalo­ wych w strefie o promieniu 60*. Zasięg skuteczny 50 m d. składająca się z lufy (1). W dnie odpowiednio wyprofilowanej. zwykle obok leśnej ścieżki w pobliżu dobrego łowiska. amerykańskiej i innych. Składa się z obudowy z tworzywa sztucznego. stosowano jako element obrony stałej. Strefa rażenia fugasa składającego się z ładunku 36 kg prochu i 5 ton kamieni. Tego rodzaju broń produkowano nielegalnie aż do 1830 r. „miny kierunkowe" rażące pociskami w określonym kierunku. B.43 mm). Znajduje się w uzbrojeniu armii brytyjskiej. co pozwalało na spłoszenie intruza. Wy rzucone kamienie raziły atakujących. do początkach XX w. „mina kierunkowa". Powszechnie stosowane są również tzw. za tyczka z łańcuszkiem ograniczającym kąt obrotu samostrzału b. oś obrotu d. tzw.Pozycyjne miotacze pocisków Przedstawiono tu bronie palne lub urządzenia mogące miotać pociski. 0. Strzał inicjowano „opóźnia­ czem ołówkowym" (3).

właściwością. materiały wybuchowe używane są. Fala detonacyjna posuwa się niezwy­ kle szybko. a dopiero on inicjuje wybuch właściwego ładunku. przemiany wybuchowej. W efekcie uzyskujemy konsystencję pozwalającą na ręczne formowanie kształtu. wywołuje w nie­ zwykle krótkim czasie wybuch kolejnych partii materiału. wyproduko­ wano wiele nowych materiałów kruszących i inicjujących. Chciał to osiągnąć poprzez wysadzenie całego gmachu w powietrze.Materiały wybuchowe Pomimo niewygodnej i niebezpiecznej formy.trójnitrotoluenu) prędkość detonacji wynosi 7000 m/s. Dodatkowe informacje o stosowaniu materiałów miotających można znaleźć na stronach 112. powstaje fala uderzeniowa. sprawdzający beczki z prochem zgromadzone w piwnicach pod Gmachem Parlamentu w Londynie. do klasycznych materiałów wybuchowych. co jest bardzo pożyteczną materiałów wybuchowych jest mało wrażliwa na bodźce inicjujące . omówimy główne rodzaje chemicznych konwencjonalnych materiałów wybuchowych oraz przebieg reakcji wybuchowej. a więc substancji takich jak n p . spalania. które nie przechodzi w detonację nawet przy gwałtownym wzroście ciśnienia. Poczynając od lal sześćdziesią­ tych XIX stulecia. Podstawową różnicą jest szyb­ kość przebiegu reakcji wybucho­ wej: przybiera ona postać deflagraq*i . Plastyczne materiały wybuchowe powstają poprzez dodawanie tzw. w 1640 r.jest to ważne. Przed pokazaniem wybranych przykładów. Dlatego często koniecznym jest użycie do ich zdetonowania następującej procedury: najpierw detonujemy spłonkę. albo deto­ nacji tj. gdyż znacznie częściej używano ich w przemyśle. 228 . pozwala bowiem na ich bezpieczne składowanie.tj. którymi posługują się różni terroryści. Ze względów militarnych musia­ ły być one stabilne chemicznie podczas przechowywania. Działanie kruszące jest względnie łagodne. ta pobudza znacznie większy detonator. Metody klasyfikowania materiałów wybuchowych. np. na wiele'sposobów. Materiały wybuchowe używane do celów wojskowych (po lewej). mamy do czynienia z bardzo szybkim spalaniem. dynamit i jego odmiany wyłączono z lej listy.164 i 227. takie jak np. tanie i niewrażliwe na bodźce inicju­ jące. Tabela podaje podstawowe informacje dotyczące stosowania materiałów wybuchowych. Niektóre z najbardziej zna­ nych materiałów wybuchowych. prochach. W drugim rodzaju materiałów wybuchowych (b). Wiele s p o ś r ó d Guy Fawkes (po lewej). plastyfikatorów. która wywierając ciśnienie na resztę materiału i podnosząc tym samym jego temperaturę. Typowymi przykładami takich materiałów są materiały kruszące i inicjujące. Najstarszym sposobem było zastosowanie prochu do podmino wy wania murów czy wałów obronnych. W pierwszym wypadku (a). znane już u schyłku Średniowiecza. Spalanie takie zachodzi w materiałach miotających tj. dla trotylu (TNT . jaico broń. którego celem było zabicie króla Jakuba T i członków Parlamentu. woski czy oleje. Wraz z innymi należał do spisku. Zamiar został odkryty na parę godzin przed jego urzeczywistnieniem. znamy też bomby-paczki. aniżeli do celów wojskowych. Nie nadają się one do miotania pocisków.

Podczas I wojny światowej takich min używano w następujący sposób: najpierw starano się zmniejszyć od­ ległość od okopu nieprzyjacielskiego. by krater na powierzchni miał średnicę dwa razy większą od swej głębokości. Następnie oddziały przygo­ towywały się na tym odcinku do ata­ ku. Np. Materiałów wybuchowych używa się również do wykonywania plano­ wych zniszczeń lub sabotażu. by uszczelnić ładu­ nek. Typowym celem takich ataków są budynki wojskowe lub użyteczności publicznej (A). Mają one zwykle zapalnik powodujący wybuch w czasie otwierania. Urządzenia komunikacyjne (po prawej). Wielkość miny klasyfikowano wg wielkości powstałego leja. Stosują je zarówno wojska regularne jak i partyzantka. czy inne. zniszczenia planowe. w lipcu 1944 r. 2. fala uderzeniowa i. 1. sapa c. promień rozkruszerua 229 . powoduje eksplozję. Zwykle tak dobierano wielkość ładunku. tunel (chodnik minowy) d. w pobliżu T Iitlera. Podobnie istotnym obiektem ataków są wszelkiego rodzaju mosty i wia­ dukty (iii). ponownie zasypywano część tunelu. okop przedni własny (własny) b. Często ładunek wybuchowy z zapalnikiem elektrycznym umieszcza się w samochodzie przyszłej ofiary. W komo­ rze na końcu tunelu umieszczano materiał wybuchowy wraz z zapalni­ kiem. kierunek główny wybuchu h. Zamachy bombowe na ważne osobistości (po prawej). rów w stronę pozycji nieprzyjaciela. wysadzając poruszające się pojazdy. szczególnie ważne obiekty. ich zniszczenie pociąga duże komplikacje dla przeciwnika. Sabotaż. kopiąc tzw. Przeznaczone do tego celu ładunki wybuchowe umieszcza się też w paczkach (b). by móc natychmiast zająć wyłom powstały w linii obrony nieprzyja­ ciela w wyniku wybuchu miny. Wszelkiego rodzaju bomby-pułapki lub bomby zegarowe mogą być zakładane na drogach odwrotu wojsk. ładunek materiału wybuchowego g. Tego rodzaju min używano od późnego Średniowiecza. Skutki zniszczeń można potęgować. Bronie pozycyjne a.j. Wybuch miny miał podwójne działanie: wstrząs tektoniczny powodował osunięcie się okopów nieprzyjaciela. Przekręcenie kluczyka w stacyjce (d). a ponadto powstawał wielki lej nad komorą minową. Zamachy bombowe na ludzi (po prawej). 2. Z końca sapy zaczynano drążyć tunel. po czym. Niegdyś rozumiano pod tvm słowem dużą ilość materiału wybu­ chowego umieszczoną pod pozycja­ mi nieprzyjaciela (po prawej). sapę tj. 3. lej k. by znaleźć się pod pozycjami wroga. zamachowcy z kręgu gen. 1.Miny. aż po XIX wiek. wysyłanych na adres ofiary. Za pomocą materiałów wybuchowych niszczy się szlaki kolejowe (i) i drogi (ii). duże sklepy (C). dębowemu stołowi. który ocalał jedynie dzięki solidnemu. są typowym celem ta­ kich ataków. okop przedni (nieprzyjacielski) e. lub listach (c). Stauffenberga umieścili teczkę z bombą zegarową (a). zasypanie tunelu (zawalenie) f. arterie komunikacyj­ ne (B). Tego rodzaju akcie często wykonują partyzanci lub terroryści. (Porównaj fotografie z wybuchu miny na stronach 220-221).

' zawierał 5. „Listwa naciskowa" (a).uruchamia je ofiara). płytka naciskowa sprężyna płytki naciskowej d. iglica ze sprężyną e.4 kg TNT. „maszyn piekiel­ nych". tego rodzaju broń jest używana przez armie regularne w dużych ilościach. mechanicznymi narzędziami do ustawiania pól minowych .Miny lądowe Jest to rodzaj broni opartych na tej samej zasadzie. ładunek trotylu b. na pokładzie Którego przewozi się zapas min. Tellermine 35 (po prawej). tzw. Istnieją wypracowane.zakłada się z nich tzw.wybuch następował przy nacisku powyżej 120 kG. Zakopywano ją płytko w ziemię. dość schematyczne sposoby ich użycia . narzutowych pól minowych np. Miny lądowe dzielą się na dwa zasadnicze rodzaje: przeciwpancerne i przeciw piechocie. została zaimprowizowana z pocisku do działa 24 funtowego. ręczne zakładanie pola minowego. tj. a. pola minowe. Z powodu uprze­ dzenia do tzw. Początkowo stosowane zapalniki mogły być uruchamiane również za pomocą linki naciągowej . f g h Masa 11 kg. Minowanie (po prawej). co utrudnia jej wykrycie. e L 9 Al Barmine (po prawej). pod gąsienicą (c).(tj. utrudniało to rozbrojenie pola minowego. 1861-65 (po lewej). za liniami nieprzyjaciela. Dzięki (emu w przypadku najechania gąsienicy czołgu na listwę. stosowano miny na nie­ wielką jeszcze skalę. Nadal powszechnie stosuje się tradycyjny sposób. zapalnika jest krótsza ni/ kadłub miny. Pozwala to na zakładanie tzw. Pokazana tutaj. spłonka inicjująca detonator zapalnik denny detonator zapalnika dennego. co pułapki wybuchowe. nazywając ją zwykle „tor­ pedą lądową . B. by ją zniszczyć. tj. czułość zapalnika naciskowego pozwalała na zdetonowanie ładunku wybuchowego tylko przez odpowiednio ciężki pojazd .w len sposób układa się głównie miny przeciw­ pancerne. Jest to współczesna brytyjska mina przeciwpancerna przysto­ sowana do mechanicznego ukła­ dania. omówione na poprzednich stronach. typowy przykład miny przeciwpancernej stosowanej przez Niemców pod­ czas II wojny światowej. Pokazana mina ma kadłub wykonany w całości z tworzywa sztucznego. Stalowy korpus miny był jednak łatwo wykry­ walny ża pomocą wykrywacza elektromagnetycznego. Korpus miny. Niektóre armie dysponują usta­ wiaczami min. poprze/ dodanie czułego zapalnika uderzeniowego. 230 . Zastosowano dodatkowy. znajduje się dostatecznie dużo materiału wybuchowego (b). istnieją również urządzenia umożliwiające minowanie zdalne ze śmigłowców i samolotów. Mina z czasów Wojny Secesyjnej. C. A. Ustawiacz min jest zwykle holowany przez trans­ porter opancerzony.a więc pozwalały zdalnie sterować miną. Zaczęto wtedy zaczęto po raz pierwszy stosować tego rodzaju broń. mina „talerzowa". Pokazane tu miny są konstrukcjami samouaktywniającymi się. denny zapalnik działający przy podniesieniu miny. wykonany z blachy stalowej.

Najszybszą metodą wykonywania przejść w polach minowych jest zastosowanie ładunków wydłużonych (3a). Sprengmine 44. a. Najprostszą metodą zlokalizowa­ nia min jest delikatne nakłuwanie ziemi za pomocą np. 2. uderzające w ziemię przed czołgiem. detonował mały ładunek (b). Wiele późniejszych min wzorowano na tej konstrukcji: 1. Trały takie powodują detonację min w bezpiecznej odległości od czołgu. wystarcza nacisk nogi człowieka na zapalnik. bagnetu (1). Miny o metalowych kadłubach mogą być odszukiwane za pomo­ cą wykrywacza elektromagnety­ cznego (2). Ponieważ jednak zastosowano zapalniki działające przy dwukrotnym nacisku. (po prawej). Rozminowanie (po prawej). Wywołuje to eksplozję min. Gdy mina znalazła się na wy­ sokości piersi ofiary. po prawej. płyta naciskowa b. „mina skacząca". Trały przeciwminowe (po prawej). Niektóre wykorzystują ciężkie łańcuchy (A). Do zapalnika miny podłączono drut-potykacz (a). jedynym urządzeniem dającym pewność rozminowania okazał się lemiesz. Miny kasetowe albo aerominy (po prawej). których konstrukcja umożli­ wia ich ustawianie za pomocą spe­ cjalnych kaset (bomb lotniczych). wyrzucający minę w powietrze. w efekcie uzyskuje się rozmi­ nowaną ścieżkę.. niemiecka mina przeciw piechocie z czasów 11 wojny światowej tzw.Bronie pozycyjne US M 14 (po prawej). Miny te cechują się małymi roż­ ni iarami. rażąca falą uderzeniową.Obecnie stosuje się miny. Aby mina wybuchła. Uzbrojenie zapalnika nas­ tępuje automatycznie po zetknię­ ciu kadłuba miny z ziemią. aby widoczna strzałka wskazywała na „A". mogą też być" ciężkie walce toczone z przodu. Jeśli drut został potrącony. co utrudnia ich odnale­ zienie. Przed zakopa­ niem usuwa się zawleczkę zabez­ pieczającą. W jej wyniku mina raziła falą uderzeniową i dużą ilością stalowych kulek (d). zwykle ich kadłuby po­ krywa się fabrycznie siatką mas­ kującą itp. Wystrzeliwuje się je zwykle ze specjalnej wyrzutni. igłica d. montowane na czoł­ gach umożliwiają szybkie wyko­ nywanie przejść w polach mino­ wych. detonator 231 . po czym przekręca się płytkę naciskową tak. umieszczonych w kadłubie. Wyorywuje on miny na boki (C). sprężyna płaska c. mała mina przeciw piechocie z końca lat pięćdziesiątych. kadłub z tworzy­ wa sztucznego. zakotwiczo­ ny w ziemi drut wyszarpywal zawleczkę iglicy głównego zapalnika powodującego eksplozję właściwego ładunku (c). 3. lub wystrzeliwanie z dział w specjalnych zasobnikach. ładunek wybuchowy e. a następnie detonuje na całej długości (3b).

regulator zanurzenia j . 3. Stawianie min (po prawej). a. często korzystający z miniaturowych łodzi podwodnych.Miny morskie Przedstawiamy tu urządzenia służące do zwalczania statków i okrętów podwodnych. W tym czasie kotwica. które spoczywają na dnie morskim. Ekspłozja miny następowała w momencie zderzenia kadłuba okrętu z dźwignią zapalnika (położoną poziomo). zwłasz­ cza na płyciznach. bęben na linę kotwiczną i. Miny używane do tych celów mogą mieć zapalniki kontaktowe. gdzie niemożli­ we jest zastosowanie innej metody. będących istotnym elementem blokady na skalę strategiczną. zwłaszcza marynarka wojenna Południa stosowała miny morskie. zaczep liny kotwicznej (minliny) h. W momencie gdy regulator zanurzenia dotknął dna. mające wzmocnić obronę wybrzeża. minlina. Jeszcze inne miny morskie są bronią taktyczną. znajdują ograniczone zas­ tosowanie ze względu na zagro­ żenie stwarzane również włas­ n y m jednostkom. stawianych wg planu w zagrody i pola mi­ nowe. na skraju) przed­ stawia działanie mechanizmu kotwicznego po zwodowaniu miny. W czasie tej wojny. opadała na dno. Stosuje się też miny denne (C). mina b. Miny takie umieszcza się ręcznie na kadłubach konkretnych obiektów. 1. Rysunek pokazuje wygląd miny na pokładzie okrętu. skryte postawienie zagród mino­ wych w pobliżu portów nieprzy­ jaciela. Miny pływające (A). Rodzaje używanych min (po prawej). Nazywano je wówczas „torpedami". Zapas powietrza w kadłubie miny zapewniał jej pływalność. dźwignia zapalnika d. z którego rozwijała się tzw. magnetyczne lub ciśnieniowe. Miny można również zrzucać (3). 232 . Większość z nich uaktywnia się sama i służy ao stawiania zagród minowych. Również okręty pod­ wodne mogą stawiać miny wyko­ rzystując w tym celu wyrzutnie torpedowe. zespół wózka kotwicznego c. materiał wybuchowy f. połączoną z kotwicą-wózkiem. Kotwica opadała na dno. Mina kotwiczna typu Elia (po prawej). Znacznie Ebwszechniej używa się min otwiczonycn (B). minlina) przytwierdzoną do kadłuba miny. lub tzw. Ukazano ją w przekroju. Miny są najczęściej stawiane przez okręty nawodne — zwykle specjalnie skonstruowane stawiacze min (1). kółka do przetaczania miny po pokładzie Mina morska zastosowana przez konfederatów (powyżej). stosowana przez Brytyjczyków w czasie J wojny światowej. Miny morskie można podzielić na cztery pod­ stawowe grupy. blokada bębna k. akustyczne. podczas wojny secesyjnej (1861-65). przyczepiane do kadłu­ ba konkretnej jednostki (D). wskutek czego mina pływała zanurzona pod powierzchnią wody utrzymywana na stałej głębokości przez minlinę. następowało zablokowanie bębna. Umożliwia to (2). zapalnik uderzeniowy z detonatorem g. Początkowo po zwodowaniu mina pływała. 2. z samolotów. rozwijając stalową linę (tzw. którą posługują się płetwonurkowie. zbiornik wypornościowy e. Schemat (po prawej. miny „magne­ tyczne".

Wskutek ciśnienia hydrostatycznego zostawał odbezpieczony zapalnik. a. typowa dla obu wojen światowych. Dwie części osłony spadochronu b. heksogenu i aluminium). Reagował on na silne pola magnetyczne wytwarzane przez przepływający w pobliżu pozycyjne a. Materiał wybuchowy. po czym otwierał się spadochron. Czujnik magnetyczny d. e. d. Magnes (jeden z sześciu) a. Tego typu używali Włosi pod­ czas II wojny światowej. Materiał wybuchowy g. Każdy z czopów zawierał fiolkę z roztworem dwuchromia­ nu potasu. Pokazano model ame­ rykański ważący poniżej 4. b. f. służący dwu­ osobowej załodze do atakowania gortów. Głowicę torpedy można yło demontować. Bezpiecznik (był to wyłącznik przerywającego obwód elektryczny na czas np. Zaprojekto­ wano ją tak by umożliwić stawia­ nie jej przez wyrzutnie torpedowe na okrętach podwodnych. 233 .5 kg. Gdy fiolka została skruszona. Tego rodzaju miny stanowiły uzbrojenie płetwonurków zakła­ dających je poniżej linii wodnej. Materiał wybuchowy c.Miała również zapalnik magnetyczny. a kadłub miny opadał na dno morza.Bronie Mina morska z zapalnikami czopowymi Herza (po prawej).zapalniki Herza b. Czopy . Zapalniki czasowe b. a. Torpeda załogowa (po prawej). Specjalna mina z magnesami (po prawej). elaborowano go mate­ riałem wybuchowym typu Torpex (mieszanina trotylu. Po zrzuceniu z luku bombowego odpadała stożkowa osłona.transportu miny) c.ostał wynaleziony w Niemczech. Do przytwierdzenia miny do kadłuba okrętu służyło 6 magnesów. Złożony spadochron c. Bateria elektryczna e. specjalnie z przeznaczeniem dla min mors­ kich. Wsporniki zapewniające właściwą położenie kadłuba miny na dnie. Mina amerykańska US MK 12 Mod 0 (po prawej). Brytyjska morska mina lotnicza (po prawej). g. Do rejonu działania pojazdy tego typu były transportowane na pokładzie okrętu podwodnego matki. statek. Po zetknięciu się miny z powierzchnią wody następowało odczepienie spadochronu. z czasów II wojny światowej. Ster Silnik elektryczny Skrytka na wyposażenie Bateria akumulatorów Zbiornik wypornościowy Urządzenia sterownicze Głowica bojowa. później skopiowali go Brytyjczycy. Czujnik hydrostatyczny h. lub dywersantów posługujących się małymi łodziami czy płynąc wpław. Kadłub wykonano z tworzywa sztucznego. Był to podwodny pojazd o napę­ dzie elektrycznym. w którym płynął prąd elektryczny wytwarzający pole magnetyczne równoważące pole wytwarzane przez kadłub. płetwonur­ kowie umieszczali ją pod okrę­ tem stanowiącym cel. Polegało to na opasaniu kadłuba kablem. Eksplozję wywoływał zapalnik czasowy. Inne typy tych min mocowano do kadłuba za pomocą gwoździ wstrzeliwanych w poszy­ cie. Zapalnik Herza /. c. Detonator f. roztwór wraz z metalem tworzył ogniwo elektryczne a wytworzone przez nie napięcie inicjowało eksplozję detonatora. Aby zabezpieczyć okręty przed działaniem tego rodzaju min zastosowano prosty środek w postaci demagnetyzacji. Detonator d.

(Multiply Independently-targeted Re-entry Vehicle) MARV . przygotowane do startu.patrz str. 2500-6000 km.międzykontynentalne pociski balistyczne.aunched Cruise Missile) MIRV .wieloładunkowa głowica bojowa strategicznego pocisku balistycznego lub uskrzydlonego. którego ładunki są niezależnie naprowadzane na cel. V-2 pojawiła się w ostatnich miesiącach II wojny światowej. lecz także w wymiarze taktycznym na polach bitewnych. Wykaz skrótów: ICBM .Rozdział szósty BOMBY I POCISKI z WŁASNYM NAPĘDEM W tym rozdziale przedstawimy bomby lotnicze i głębinowe oraz broń posiadającą własny napęd . (Submarine I .pociski manewrujące startujące z okrętów podwodnych.strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu. (Multiply Alternative-targeted Re-entry Vehicle). Po 1945 r. Działania lotnicze podczas II wojny światowej były stosowane na niespotykaną dotąd skalę. Była ona pierwszą rakietą strategiczną. Na zdjęciu: i ivy niemieckie rakiety V-2 (po prawej). 800-2500 km.pociski manewrujące startujące z samolotów. 234 . 241). W końcu wojny pojawiły się rakiety i inne pociski z własnym napędem (tych pojęć nie powinno się używać zamiennie . ta nowa broń przejęła większość zadań bombowców.wieloladunkowa głowica bojowa strategicznego pocisku balistycznego lub uskrzydlonego. (Intercontinental Ballistic Missile) TRBM . (Midium Kange Ballistic Missile) ALCM .od torped do rakiet jądrowych. środki bojowe i nuklearne materiały wybuchowe .strategiczne pociski balistyczne dużego zasięgu. Bombardowania prowadzono nie tylko przy uderzeniach strategicznych na miasta. powyżej 6500 km. (Air Launched Cruise Missile) SLCM .są szczegółowo omówione w rozdziale siódmym. którego ładunki są alternatywnie naprowadzane na cel. Niektóre ładunki przenoszone przez tę broń to materiały zapalające. (Tntermediate Rangę Ballistic Missile) MRBM .

.

W końcu I wojny światowej zrzucano pierwsze b o m b y o w a d z e 1 tony. Bomby kasetowe (c). Często jest to wykonywane przez małe śmigło. stosowanym w okresie II wojny światowej. Zwolnienie. Samolot transportuje bombę w zasobniku | bądź w luku bombowym. Uderzenie.przy czym w bombach. W celu zapewnienia bezpieczeństwa dla samolotu. Zapalnik reaguje na wstrząs i detonuje ładunek . w kształcie aerodynamicznym oraz brzechwy (stateczniki) i zapalniki służące do s p o w o d o w a n i a wybuchu. Uruchomienie zapalnika następuje dzięki własnemu mechanizmowi w stateczniku. Pierwszą bombą lotniczą b y ł niemiecki m o d e l bomby APR z 1912 r. Rodzaj zapalnika bombowego (po lewej). wojska sojusznicze użyły po raz ierwszy bomby typu VB 13 arzan (tzw.Bomby lotnicze Bomby lotnicze są pociskami beznapędowymi /rzucanymi z samolotów. Podczas TI wojny światowej nastąpił burzliwy rozwój bomb: powstały b o m b y różnych rodzajów i wagomiarów. odłamkowe. burząco-aerozolowe i przeciwpancerne zrzucane są często jako małe bomby. sposobu działania. pierścień głowicy (osłona przed rykoszetem bomby) 4. C. Bomby zapalające. Zrzut typowej bomby z zapalnikiem uderzeniowym. od b o m b burząco-zapalających przez bomby specjalne.) 5. Zapalniki hydrostatyczne. O wyborze zapalnika decyduje rodzą] zaplanowanego celu. albo z pewną zwloką. Zapalnik posiadał urządzenia detonujące. zapalnik uderzeniowy tyłowy (1940r. Schemat bomby (po lewej): 1. Ustcrzenie zapewnia lot bomby częścią ostrołukową. w celu precyzyjnego zrzutu (b). D. Podczas 11 wojny światowej rozpoczął się rozwój bomb z napędem rakietowym i zdalnie kierowanych. aktywizowane są dzięki przeniknięciu bomby do głębi wodnej. są szczególnie skuteczne przy zwalczaniu celów grupowych. dzieli się na kilka faz: A.) 6. Przy bombardowaniu z lotu poziomego (a). Zapalniki zbliżeniowe śledzą . zapalnik odbezpieczany jest dopiero na odpowiedniej wysokości lotu. Uzbrojenie zapalnika na ostatnim odcinku lotu bomby. W tabeli (po lewej). zaczep 3. korpus bomby 2. „wielki huk") / zapalnikiem radiowym. gniazdo zapalnika głowicowego. wprawiane w ruch siłą wiatru bocznego. w niemieckiej bombie PuW z 1915 r v w kierunku wykształcenia się aerodynamicznego kształtu skorupy stalowej. Zrzut bomby (po lewej).) 2.bomb napalmowych i jądrowych. Amerykańskie zapalniki bombowe (po lewej): 1. W okresie I wojny światowej nastąpił rozwój bomb. zależ}' od jego umieszczenia w bombie i sposobu działania.odległość bomby od celu. bombowce zrzucały ładunek z dużej wysokości nad stosunkową dużą powierzchnią. zapalnik głowicowy (1945 r. Zapalniki inercyjne. n p . bomby odłamkowe stosowane są przeciwko sile żywej . Oprócz bomb wybuchowych używane są najczęściej (z największym skutkiem działania) bomby zapalające. zapalnik inercyjny (1970 r. Dzisiejsze rozwiązania taktyczne raczej skłaniają się do wykonania bombardowania z lohi wznoszącego. bądź przez urządzenie znajdując się w głowicy. uniwersalnych oba sposoby oddziaływania na cci są połączone ze sobą (fala uderzeniowa i rażenie odłamkami).albo natychmiast. bądź sposobu kierowania. Odbezpieczenie zapalnika. urządzeniami hamującymi oraz „inteligentnymi" b o m b a m i kierowanymi. Nowoczesna technika wojskowa pracuje przy konstruowaniu b o m b n a d zjawiskiem zmniejszenia o p o r u powietrza podczas startu pocisków.) 4. Rodzaje bomb. stosowany w większości bombardowań w okresie II wojn) światowej.) 3. mechaniczny zapalnik uderzeniowy ze zwłoką (1960 r. Bomba posiada korpus. zapalnik zbliżeniowy (1965 r. montowane są przeważnie w bombach zapalających niestabilizowanych i powodują zapalenie się ładunku bojowgo przy każdym kącie trafienia bomby. zamieszczony jest podział bomb według rodzaju ładunku. B. Miny morskie stawiane z samolotu niszczą przeszkody wvwołując falę uderzeniową. skupione w bombach kasetowych. gniazda zapalników bocznych 6. zawierające wiele małych bomb. W wojnie koreańskiej. do b o m b o specjalnym przeznaczeniu . zapalnik hydrostatyczny (1975T. bądź od powierzchni ziemi.najczęściej przy pomocy fali radiowej .) C 236 . Bombardowanie lotnicze (po lewej). statecznik 5. sposób bombardowania i ładunek bojowy bomby.

model 2.Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Bomby lotnicze (po prawej). b) Pakiet 4 bomb M 41. 3. 1000 funtowa. g) Brytyjska bomba zapalająca 30 funtowa. Francuska bomba „olbrzym". . Amerykańska bomba odłamkowa Mk 5 30 funtowa. Brytyjska bomba 230 funtowa. Amerykańska kasetowa bomba przeciwpancerna „Kockeye II". 2. 3000 funtowa. 8. 6. Amerykańska bomba napalmowa Mk 79. nie są przeliczane na dzisiejszy system miar. Wagomiar odpowiada w przybliżeniu tym danym. model 1. Amerykańska bomba uniwersalna Mk 81 250 funtowa (z otwartym hamulcem powietrznym). e) Brytyjska bomba M C (średniej pojemności) 250 funtowa. Amerykańska kasetowa bomba przeciwpancerna BJ 775. Brytyjska bomba burząca 20 funtowa. Okres I wojny światowej 1. 7. 1) Niemiecka Bomba zapalająca C50A. j) Niemiecka mina lotnicza SB 1 tonowa. d) Brytyjska bomba zapalająca 4 funtowa (w lotnictwie amerykańskim oznaczona jako AN-M 50 A 1). 4. Podane wyżej liczby i jednostki jako określenia oryginalne dla krajów-producentów. 4. Okres II wojny światowej a) Amerykańska bomba odłamkowa M 41 21) funtowa. Objaśnienie: często nazwę bomby wywodzi się od jej masy nominalnej. Mk 20. Amerykańska bomba uniwersalna M 31 300 funtowa. 5. c) Amerykańska bomba uniwersalna M 34 2000 funtowa. Amerykańska bomba napalmowa Mk 77. 7. h) Brytyjska bomba („Wielki chłopiec ) 12000 funtowa. f) Brytyjska bomba HC (wysokiej pojemności) 12 000 funtowa. Amerykańska bomba 50funtowa Mk T I (mina lotnicza). Okres powojenny po 1945 r. 8. Amerykańska bomba uniwersalna M 118. Brytyjska bomba 112 funtowa. i) Brytyjska bomba („Wielki huk") 22000 funtowa. Amerykańska bomba Mk 83 („Niszczyciel") 1000 funtowa. model o wagomiarze 750 funtów. 2. 3. 5. Amerykańska bomba uniwersalna M 117 750 funtowa. Brytyjska bomba miedziana. 476 funtów. T Okres międzywojenny 6. k) Niemiecka bomba PC 1000 KS przeciwpancerna z przyśpiesza­ czem rakietowym. 1.

po czym samodzielnie nakierowuje się ona na cel (a). Choć już w latach 11 wojny światowej nastąpiło użycie bomb zwanych „eksplodującą parą" (np.6 kgtlenku etylenu (epoksyetanu) /Posiada oń pięcio­ krotnie większą moc wybuchu niż trotyl. Dzisiejsze samo­ loty bojowe nadają się do wyko­ nania podejścia do celu i zaatako­ wania z lotu koszącego. Dokładność trafienia waha się w promieniu kilku metrów.. Bomby naprowadzane laserem. Spado­ chron hamujący wyhamowuje jej lot przede wszystkim po to. amerykań­ ska bomba naprowadzająca się na cel przy pomocy wiązki laserowej. dzięki czemu załoga i samolot nie są narażone na działanie bomby (A). Nowoczesne systemy przeciwlotnicze utrudniają stosowanie starych sposobów bombardowania z dużych i śred­ nich wysokości. używana była w woj­ nie wietnamskiej do oświetlania i niszczenia punktowych celów strategicznych. Amerykańska bomba typu „HOBO" (powyżej). po prawej). Ten typ bomby kierowanej telewizyjnie użyto po raz pierwszy w 1969 r. Amerykańska bomba kase­ towa CBU 55 FAE zawiera trzy małe bomby (a). to uznawane są one nadal za nowy etap w rozwoju bomb. Bomby burząco-aerozolowe (FAE . by osiągnęła ona ostry kąt upad­ ku. „Durandal" (powyżej). Typowy profil ataku lotniczego: wysokonisko-wysoko (1). i nisko-nisko-nisko (3). Czujnik bomby obramowuje cel wiązką laserową i naprowadza bombę w cel. znane także jako system HUBO. niemiecka bomba „Tajfun'. opóźniają prędkość opadania bomby konwencjonalnej podczas ataku z lotu koszącego. Następnie napęd rakietowy zwiększa jej moc działania. albo przez drugi samolot (B). Cel jest oświetlony laserem i obser­ wowany przez wysuniętego obserwatora (A). Spadochrony hamujące lub hamulce powietrzne (po prawej). Wytwarzana jest przez francuską firmę zbrojeniową „Matra". Bomba o małym wagomiarze z bomby burząco-aerozolowej CBU 55. francuska bomba do niszczenia nieprzyjacielskich pasów startowych. kierowane przez system naprowadzania telewizyj­ nego.Bomby lotnicze Nowoczesne bombardowanie (po prawej). . Bomby elektronowo-optyczne (po prawej). Aerozole burzące wykorzystuje się do ruszczenia pól minowych. bądź przez załogę samolotu.. jest to jedyna możliwość zagwarantowa­ nia bezpieczeństwa dla załogi i statku powietrznego.5 m (C). każda zawiera ładunek32. jak np. wyposażonymi w czujniki laserowe z przodu i za powierz­ chnią statecznika. „Paveway" (Podłużna). albo kierowana jest na cel z samolotu dzięki obrazowi telewizyjnemu (b). 238 „Paveway" (powyżej). który znajduje się w głowi­ cy bomby i stateczniku. wytwarzają przy pomocy lotnych węglowo­ dorów nowy sposób działania broni. w wojnie wietnamskiej. są bombami konwencjonalnymi. Zrzut bomby programowany jest przez załogę samolotu po uchwyceniu celu. „Matra D u r a n d a l " (B). nisko-nisko-wy­ soko (2). Zanim ulegnie deto­ nacji wytwarza obłok (b) o śred­ nicy 15 m i wysokości 2.bomby paliwowo-powietrzne. jest bom­ bą przeznaczoną do ruszczenia pasów startowych lotnisk.

miała masę 1360 kg. każda miała materiał burzący o masie 14 kg. ładunek wybuchowy c. ścigacz okrętów podwodnych mógł pokryć bombami głębinowymi większą powierzchnię. poniżej). Bezpośrednio przed miotaniem zapalnik bomby był ustawiany na zadziałanie na przypuszczalnej głębokości zanurzenia okrętu podwodnego. Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Pierwotne bomby głębinowe (po lewej). Nowoczesne jądrowe bomby głębinowe. Trzy zaprogramowane bomby głębinowe o masie 200 kg obramowywały cel. Kąt podniesienia i przechył obliczano na podstawie danych namierzania akustycznego obiektów podwodnych (sonaru). Bomby ponadto były wyposażone w czujniki kontaktu (sonarowe). „działo K . Ten trzylufowy miotacz bomb głębinowych wprowadzili Brytyjczycy na początku lat sześćdziesiątych.ulu". Amerykański miotacz bomb głębinowych. Potęgująca się lala uderzeniowa po detonacji uszkadzała okręt podwodny i zmuszała go do wynurzenia (2). były wyrzucane za burtę przez przenośnik rufowy w chwili kiedy okręt atakujący oznaczył ostatnią znaną pozycję okrętu podwodnego. miotał salwą 24 bomby.7^5 m przy ładunku trotylu o masie 136 kg. 261). tzw. zwany Thomycroft. Przy pomocy miotacza bomb głębinowych (po lewej). z czego ładunek miał masę 179 kg. na odległość 225 m. „Limbo". (na lewo. Przy pomocy miotacza „Hendgehog" zwalczano okręty podwodne. „Hedgehog". „Przedpiekle" (po lewej). przełącznik zanurzenia w wodzie. Jednolufowy miotacz MK 101 wystrzeliwał bombę głębinową RUR-4A kaliber 324 mm. zwana także bronią inteligentną. Promień rażenia bomby głębinowej był właściwie mały . rozwinęły się w okresie II wojny światowej. Zwyczajne bomby głębinowe wyrzucane za burtę okrętu atakującego zostały zastąpione rakietowymi bombami głębinowymi. bądź naprowadzane na cel przy pomocy systemu „Subroc". brytyjska bomba głębinowa MK 10 z 1944 r. Jednak fala uderzeniowa wywołana wybuchem bomby powodowała uszkodzenia w okręcie podwodnym. Wraz z rosnącą głębokością zanurzania się okrętów podwodnych bomby głębinowe otrzymywały takie formy. Jeż (po lewej). Ważyła 185 kg. 239 . detonator b. Zrzut bomby głębinowej (po lewej). Schemat bomby głębinowej MK VII a. każdy niszczyciel otrzymywał cztery miotacze. Z reguły. Ten brytyjski wielolufowy mio­ tacz bomb głębinowych z 1941 r. jak amerykańska „I . N p . o masie 225 kg 7 napędem rakietowym na odległość ok. Bomby tworzyły krąg wokół atakowanego okrętu co zwiększało prawdopodobieństwo trafienia i detonowała tylko Przy zmianie położenia celu. bomb głębinowych. Ścigacz okrętów podwodnych wyrzuca bomby głębinowe wokół okrętu podwodnego (1). W końcu 1917 r. Masa bomb głębinowych rosła wraz z możliwością ich miotania na dużą odległość. Brytyjska bomba głębinowa MK VII (po lewej). Lotnicze bomby głębinowe (po lewej). Anglicy po raz pierwszy użyli bomb głębinowych typu „D" Mk III. które umożliwiały im uzyskanie większej prędkości zanurzenia. na eskortowcach klasy Courtney i Uealey. rakietobombami i torpedami akustycznmi (patrz także str. do zwalczania niemieckich okrętów podwodnych. mogą osiągnąć duży promień rażenia (do tej pory nie były stosowane). pistolet zapłonu d. Donośność do 2000 m. był właściwie moździerzem o dónośności do 135m. 1000 m. Ta niedoskonała metoda umożliwiała okrętowi podwodnemu dokonanie zmiany pozycji. wprowadzona została do Mary­ narki Wojennej USA w połowie lal pięćdziesiątych i użytkowana do 1973 r. jest typową bom­ bą głębinową stosowaną w okre­ sie II wojny światowej. a głębokość zanurzenia wynosiła 450 m. Brytyjczycy wprowadzili miotacz.Bomby głębinowe W 1916 r. „Broń Alfa" (po lewej). Amerykańska bomba głębinowa MK 7 posia­ dała ładunek trotylu o masie 272 kg.

ze Szwecji.Pociski z własnym napędem Pociski z własnym napędem poruszają się dzięki własnemu silnikowi. Sztokholm). jak przeciw­ pancerne pociski kierowane (str. „powietrze-ziemia" (2). 252) i taktyczne pociski z głowicami nuklearnymi (str. PocisKi taktyczne dzielą się na wiele podgrup. Prawdopodobnie reprezentuje najstarszy typ broni z własnym napędem. Podobne oszczepy rakietowe używano w XVII I w . będącego w zanurzeniu (B). 263). XV w. Pociski strategiczne przeznaczone są do niszczenia skupisk ludności cywilnej i okręgów przemysłowych przeciwnika. pociski „ziemia-ziemia" (b). Niektóre pociski lotnicze także mogą spełniać zadania strategiczne. Taktyczne pociski lotnicze umówione są na str. pociski samosterujące „Cruise Missile" (patrz str. Pocisk ma za zadanie doprowadzenie głowicy bojowej do celu tak dokładnie. przy czym podczas strzału ogień wylotowy spalającego się ładun­ ku miotającego zapalał cztery rakiety umieszczone pod grotem. czy start pocisku odbywa się znad powierzchni wody. na wodzie i w powietrzu. Pociski „ziemia-powietrze" (a) używane są do taktycznych zadań. utrzymyjącym go pod­ czas lotu. które przedłużały donośność oszczepu. czy z okrętu podwodnego. pociski rakietowe artylerii polowej (str. 262). 240 . w Indiach. Oszczep rakietowy (po prawej). 258-259. Pociski klasy „ziemia-ziemia" (powyżej). (Muzeum Wojska. spod wody i z powietrza (przykłady patrz na str. Morskie pociski (powyżej). jak np. 262). W porównaniu do pocisków strategicznych ich zasięg i działanie są ograniczone. 262). Najważniejsze pociski morskie przedstawione są na str. jak to jest możliwe. dzielą się także na wiele podgrup i obejmują klasyczne torpedy (patrz str. omawianych w tym rozdziale. Pociski klasy „ziemia-ziemia" dzielą się na wiele podgrup. i „powietrze-woda". Pociski taktyczne używane są na polu bitwy: na lądzie. Lotnicze pociski rakietowe dzielą się głównie na pociski „powietrze powietrze" (1). W tym podrozdziale przedstawiamy klasyfikaqę pocisków z własnym napędem. Przypuszczalnie oszczep miotany był z działa. Mogą startować z ziemi. 242) i strategiczne pociski „Polaris" z głowicami nuklearnymi (patrz str. Pierwszy. 254-255). z okrętu (A). mogą zwalczać zarówno cele naziemne jak i nawodne. 260-261. szeroki podział pocisków morskich zależy od tego.

stożek (A). Działanie trzeciej zasady Wirujące śmigło np. Strumień gazów wydobywający przez wylot (b). dzięki spalaniu paliwa wytwarza gazy. nadaje zasysanej masie powietrza stosunkowo duży przyrost prędkości. która wypycha śmigło (i wszystko co jest z nim powiązane) do przodu (2). zasysa powietrze w swojej części przedniej (1). Silnik rakietowy (B). Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Newtona można najlepiej objaśnić na przykładzie balonu wypełnionego powietrzem (po lewej). Obracające się śmigło porusza stosunkowo duże masy powietrza lub wody zyskując niewielki przyrost prędkości. Silniki odrzutowe i rakietowe (po prawej). 241 . Silnik odrzutowy (A). wytwarza jako reakcję ciąg skierowany do tyłu. Ta „akcja" powietrza wytwarza odwrotną „reakcję" o tej samej sile . Kiedy balon wypuszczony jest z ręki wówczas powietrze uchodzi. Stożkowa dysza wylotowa (B). Powietrze w balonie wywiera równy nacisk we wszystkich kierunkach (a). powoduje ruch do przodu i przesuwa masy Powietrza bądź wody do tyłu (1).Rodzaje napędów Wszystkie metody wykorzystania napędu pocisków opierają się na trzeciej zasadzie dynamiki Newtona: „każdemu działaniu towarzyszy równe mu przeciwdziałanie". które wydobywają się z dyszy do tyłu z dużą prędkością. Wywołują one ruch napędowy. Najwęższy (krytyczny) przekrój. Silniki rakietowe (po prawej). Wszystkie omawiane techniki napędu wykorzystują wodę i powietrze lub powietrze. wytwarzający przesuw do przodu jako reakcję na wydobywającą się do tyłu masę gazów. pracując wykorzystują napęd odrzutowy. Powstaje przy tym sita reakq"i. Prędkość powietrza spada. Dzięki równomiernemu rozprężaniu się i przyspieszeniu gazów wzrasta stopień sprawności silnika. Gorące rozprężające się powietrze uchodzi wraz z gazami spalinowymi z dużą prędkością do tyłu (3). względnie gorące gazy spalinowe jako siłę zdolną do wywołania ruchu pocisku do przodu.ciąg. Decydujące znaczenie w tym procesie ma precyzyjne wykonanie wylotu czy dyszy. zmniejsza turbulencję i skutecznie reguluje strumień gazów. a ciśnienie wzrasta (2). i dzięki temu powstaje wysokie ciśnienie. na którym opiera się ten system. torpedy (po prawej). Dysza silnika rakietowego (po prawej). Silnik odrzutowy (po prawej). który przesuwa balon w odwrotnym kierunku (b). spalają paliwo silnikowe w komorze spalania (a). Następnie wtryskiwane paliwo silnikowe ulega spaleniu. reguluje ciśnienie w komorze spalania.

Żyroskop 3. Czterocylindrowy silnik gwiaździsty z napędem na gorące powietrze 5. a. Żyroskop 6. Silnik 5. torpedę brytyjską „Whitehead". uważa się wynalezioną w 1886 r. Głowica bojowa 2. Niemiecka torpeda G 7 Podczas I wojny światowej wystrzelono ponad 5 tysięcy sztuk torped tego typu. Komora sprężonego powietrza 3. Torpeda „Whitehead" (po lewej). a. C. Komora wodna 4. 1130 (200) kg c. Torpedy (po lewej). Przekładnia 6. Reakcja powoduje ruch śmigła do przodu. B.w zależności od kąta ustawienia (b). Przednia część wyrzutni wystawała z luku burty okrętu (patrz rysunek). prędkość b. Śmigło o zmiennym skoku (po lewej).Torpedy Za pierwszą torpedę z własnym napędem. zasięg. Głowica bojowa 2. Przekładnia. dalsze dane niedostępne. Budowa torpedy Mk 44. 1. powodujący ruch torpedy w wodzie. Podczas obrotu wału. 6000 m. Mk 9 z okresu II wojny światowej. Brytyjska torpeda wz. A. Śruba.nadają określonej masie wody ciąg do tyłu. Mk 9. i po­ wierzchni . Torpedę wystrzeliwano przy pomocy sprężonego powietrza bądź nie­ wielkiego ładunku miotającego umieszczonego we wnętrzu zaworu klapowego. łopaty . Torpedy stanowiły główną broń okrętów podwodnych i lotnictwa morskiego. w wyrzutni torpe­ dowej. Ta rewolucyjna torpeda tzw „rybna" umożliwiała małemu okrętowi zaatakowanie większego okrętu. 1132 (527) kg c. Torpedę ładowano z tyłu przez zawór klapowy na wyrzut­ ni. z czego co najmniej 2000 osiągnęło cel. z ok. Torpedy posiadają przeważnie dwa przeciwbieżne śmigła o zmiennym skoku. la torpeda może być odpalana z powietrza. z okrętów bądź przy wykorzystaniu systemu rakietowego ASROC. Akumulatory 4. składa się z kilku łopat umocowanych na obracają­ cym się wale (a). W większości torped stosowany jest silnik elektryczny do napędu śmigła o zmiennym skoku. masa całkowita (masa ładunku wybuchowego) c. 40 węzłów b . 1. Objaśnienia: a. 13700 m (przy prędkości 35 węzłów). 36 węzłów b . Schemat torpedy wz. . Amerykańska torpeda Mk 44 o napędzie elektrycznym. 1890 r.

Zapłon mieszanki paliwowo-po wietrznej. 2. Po zakończeniu pierwszego cyklu nie jest już wymagany zapłon zewnętrzny. we Francji. Wtrysk paliwa silnikowego i tworzenie się mieszanki paliwowej w dyfuzorze. 3. 4. 4. Zbiorniki sprężonego powietrza 6. Turbina gazowa opatentowana przez Franka Wnittlc'a w 1930 r. nad wlotem. Głowica bojowa wybuchowa 3.) został udoskonalony po II wojnie światowej jako napęd dla pocisków dalekiego zasięgu.1944 r. pracuje jak silnik dwusuwowy. Jest ono osiągane dzięki startowi pocisku z kalapulty bądź przy pomocy rakiety startowej. Turbina gazowa (powyżej). Ster kierunku 9. silniki tego typu napędzają amerykańskie pociski samosterujące. 900km/godz. zasięg 240 km. Napędzana była silnikiem pulsacyjnym (jedyny przypadek użycia tego typu napędu w okresie II wojny światowej). prędkość max. Ster wysokości. Dopalacz wtryskuje dodatko­ wo paliwo silnikowe. Używany jest szczególnie w pociskach o dużym zasięgu. Silnik odrzutowy pulsacyjny . została po raz pierwszy . 3.3 m. Ciśnienie napływającego powie­ trza zapobiega wydobywanie się spalin do tyłu. Powietrze wpływając do komory spalania ulega wymieszaniu z paliwem. Zwiększa współczynnik sprawności ciągu.zastosowana jako napęd dla samolotu Heinkel He-178. Gorące gazy przepływają przez wirniki turbiny. 5. Francuski silnik strumie­ niowy (wynaleziony w 1913 r.Argus 8. Na szkicu przedstawiony jest silnik z dmu­ chawą umieszczoną z przodu. Pompa paliwowa 7. 6. Ciśnienie powietrza powoduje otwarcie zaworu. Dyruzor bądź* Ścianki wewnętrzne wlotu powietrza powodują spadek prędkości strumienia powietrza w wyniku czego wzrasta ciśnienie. dzięki dmuchawie (może być umiesz­ czona z przodu bądź z tyłu komory spalania). Ciśnienie podczas spalania powoduje zamknięcie zaworów. Niemiecki pocisk V-l z okresu II wojny światowej była pierwszym pociskiem-samolotem z napędem odrzutowym. 1. które m. Z kolei ponownie otwierają się zawory i cykl rozpoczyna się od początku. Wtrysk paliwa silnikowego i proces spalania. Po zapłonie proces spalania przebiega w sposób nieprzerwany. Spaliny wypływają przez dyszę wylotową. Silnik turboodrzutowy dwuprzepływowy (po prawej). V-l była odpalana z katapulty i leciała na wysokości 900 m. Po raz pierwszy użyto jej 13. Gazy spalinowe wypływają z dużą prędkością z silnika. 2. Stabilizator płomienia zapobiega jego zgaśnięciu. Dalszy rozwój turbiny gazowej doprowadził do wynalezienia silników turboodrzutowych dwuprzepływowych. . Wypływ gazów spalinowych. Świeca zapłonowa zapala mie­ szań kę pali wowo-pow ietrzną.Napędy odrzutowe W pociskach stosuje się trzy typy napędu odrzutowego. Kompas 2. które ulegając spalaniu powoduje dalszy wzrost ciągu. Część ich energii wykorzystywana jest do obrotu turbiny. 5. Jest największym i najbardziej skomplikowanym silnikiem odrzutowym. Silnik strumieniowy (1). 1. Kierunek wlotu strumienia powietrza. Silnik pulsacyjny (powyżej). 1. 1. 3. Stalowy silnik pulsacyjny. 243 . Zbiornik paliwa 4. Posiadała ładunek wybuchowy o masie 700 kg. 5. Dane taktyczn o-techniczne: długość 8. Najczęś­ ciej wymaganą dużą prędkość początkową uzyskuje się dzięki rakiecie startowej.in. 2. napędzają współczesne amerykańskie pociski samosterujące (patrz sti 262). 4. która podnosi prędkość strumienia powietrza bocznego poza silnikiem do tyłu (i w związku z tym zwiększa się strumień masy). do bombardowania Londynu. Sprężarka zasysa dużą ilość powietrza i spręża je. jest najlżejszym i najprostszym napędem odrzutowym. wynaleziony w 1910 r. Główne żebro profilu lotniczego 5. używany był w niemieckiej Luftwaffe w okresie I wojny światowej.w 1938 r. latających na dużych wysokościach. gdyż wtryskiwana mieszanka zapalana jest przez pozostałości gorących gazów. W celu uruchomienia silnika wymagane jest wysokie ciśnienie powietrza.06.

wprowadzili Amerykanie i Brytyjczycy w różnorodnych wersjach (powyżej). (patrz str. Około 1250 r. i pionowy (2). pokazuje dysze wylotowe i odpowiednie wpusty drążka stabilizującego (stabilizatora drążkowego). systemy zabezpieczenia. systemy wyzwalania zapłonu. 7. 2/4). utrzymujące kurs pocisku. zawiera systemy naprowadzania. który wyłącza silnik rakiety po osiągnięciu pożądanej prędkości. Współczesne głowice pocisków rakietowych dziela się na głowice typu MIRV (wieloładunkowe głowice bojowe strategicznych pocisków balistycznych lub uskrzydlonych. „strzały ogniste". Rakiety (race) kongrewskie były pierwszymi rakietami używanymi przez armie europej­ skie (1). Typowy międzykontynentalny pocisk balistyczny (ICBM). Stabilizację pocisku zapewniał wyżłobiony drążek (a). dwustopniowy z silnikiem na paliwo stałe (powyżej). oraz głowi­ ca (zapalająca) rakiety „Carciass" kaliber 8 cali (203 mm). W XIII w. modelu brytyjskiej rakiety 24 funtowej z 1880 r. Jeszcze dzisiaj są one częściej używane. i pełnym (3).Rakiety z silnikiem na paliwo stałe Stałe materiały p ę d n e napędzały już najstarsze znane rakiety. kierowania. Na szkicu przedstawiona jest konstrukcja rakiety 12 funtowej z głowicą bojową (1). Poniżej wyrzutnia rakietowa dla pocisków o dużych kalibrach. niż ciekłe materiały pędne. Francuskie pociski rakietowe artylerii z ok. Poniżej wyrzutnia rakietowa. a była stabilizowana w locie dzięki ruchowi wirowemu powstającemu poprzez napór gazów wylotowych na trzy powierzchnie odbijające. Chińczycy wykorzystywali strzały ogniste już w X w. zapalającym (2). napędem rakietowym zapalone były na końcu zamkniętego pojemnika. napędzana mechanicznie (2). zapalnik i głowicę bojową (przedział bojowy) (d). system dysz wylotowych (b) i system wyłączenia ciągu (c). i drugi (B). . stosowano już granaty burzące z napędem rakietowym. Pierwszy (A). których ładunki są niezależnie naprowadzane na cel) i typ MARV (wieloładunkowe głowice bojowe strategicznych pocisków balistycznych lub uskrzydlonych. Przed stawi ono rzut poziomy (1). Wieloładunkowa głowica pocisku rakietowego (C). miały trzy różne głowice bojowe: z pociskiem burzącym (1). W tym podrozdziale przedstawimy różnorodne rakiety z XIX w. stopień mają silnik na paliwo stałe (a). Rakietę bojową typu „Hale". Tzw. 1870 roku (powyżej). Widok z tyłu (b). Wytwarzano je w dzie­ sięciu wariantach i z trzema róż­ norodnymi głowicami bojowymi. Maurowie wprowadzili pierwsze rakiety do Europy. zasilanie pomocnicze. Nie posiadała ona stabilizatora prętowego (statecznika). których ładunki są alternatywnie naprowadzane na cel). i o m ó w i m y wykorzystanie silników na paliwo stałe w nowoczesnej technice rakietowej. Poniżej wyrzutnia rakietowa. Miały masę 7 kg.

Wieloładunkowa głowica bojowa Mk 12. dzięki czemu zmniejszona jest masa i rozmiary rakiety. 2. Zasięg ponad 13000 km. W rakietach ze zintegrowany­ mi silnikami strumieniowymi po zakończeniu pracy silnika rakiety (a) następuje uruchomie­ nie komory spalania silnika strumieniowego z wlotem powietrza (b). zapłonnik b. tym większy jest ciąg silnika.Kombinacja (po prawej). Na szkicu pokazano dwa typy komór spalania. przez ściankę dyszy. W celu zabezpieczenia dyszy przed niszczącym działaniem gorących gazów wylotowych (a). powłoka zewnętrzna c. z żaroodpornych materiałów. W wielu pociskach stosowany jest silnik rakietowy na paliwo stałe w połączeniu z silnikami strumieniowymi na paliwo ciekłe. dostarcza ono na początku duże przyspieszenie podczas startu. B o m b y i p o c i s k i z własnym napędem Budowa rakiety na paliwo stałe (powyżej). C. Jego ładunek (c). może razić cele na odległość 5200 km. Spalanie czołowe dwóch różnych paliw silnikowych o róznycn prędkościach spalania się zmienia ciąg. Zwarty ładunek posiada wszystkie niezbędne składniki do równomiernego spalania się. Minuteman III. Dzięki odpowiedniemu kształtowi powierzchni spalania paliwa można oddziaływać na wielkość siły ciągu. stosuje się skomplikowane urządzenia ochronne (b).przy określo­ nym rodzaju paliwa silnikowego . 1. Pociski rakietowe z napędem na paliwo stałe (powyżej). typu MIRV posiada 3 ładunki. ładunek napędowy f. Wieloładunkowa głowica bojowa Mk 3 typu MIRV z 10 ładunkami. a. każdy o mocy wybuchu 50 KT. Wraz ze wzrostem płaszczyzny spalania się paliwa wzrasta także ciąg.i dużej powierzchni w kształcie gwiazdy. 2. Zabezpieczenie dyszy wylo­ towej (po lewej). silnika na paliwo stałe z innymi rodzajami napędu. W tym rodzaju płaszczyzny spalania paliwa . D. Im większa jest płaszczyzna spalania stałego materiału pędnego. Materiał pędny do silnika strumieniowego znajduje się w przedniej części (d) głowicy bojowej (c). Znajduje się ono w specjalnym zbiorniku (1). A. Kształt koncentryczny i wewnętrzny płaszczyzny spalania określa wielkość spalającej się powierzchni. spalając s i ę j w niskich temperaturach przewodzi warstewkę względnie ochłodzonego gazu (d). Przedstawiamy cztery przykłady. pole przekroju krytycznego h. dysza. B. 1. dwustopniowy klasa „głębina wodna-woda . izolacja d. każdy o mocy wybuchu 170 KT. albo składowane jest w specjalnej ściance w korpusie rakiety (2). a następnie niewielki ciąg dla pasywnego odcinka toru lotu. . Amerykański pocisk rakieto­ wy balistyczny Poseidon C3. Siła ciągu i zapotrzebowanie na paliwo silnikowe (powyżej). W tym rodzaju płaszczyzny spalanie paliwa silnikowego uzyskuje się progresywny ciąg. Spalanie czołowe paliwa dokonuje się tylko osiowo (tak jak w papierosie) i dostarcza równomiernego ciągu. inhibitor e. N p . amerykański międzykontynentalny trzystop­ niowy balistyczny pocisk rakie­ towy. koncentryczna płaszczyzna spalania g. Do ochładzania ścianki dyszy służy pierścień bezpośrednio nałożony na dyszę. wytwarzany jest duży ciąg podczas startu pocisku a następnie utrzymywane jest tempo spalania się paliwa przy małej powierzchni. 245 .

składającymi się z ciekłego tlenu i benzyny. zbiornik utleniacza (c). Ciężar nie spalonego paliwa silnikowego może poważnie wpłynąć na prędkość i dokładność trafienia rakiety. 1. Schemat dwustopniowej rakiety międzykontynentalnej na paliwo ciekłe (po prawej). amerykańska dwustopniowa rakieta między kontynentalna. I. Turbma IV. stopień rakiety mają silnik rakietowy (a). Jej silniki spalają ciekły. teoretyczne podstawy silnika rakietowego na paliwo ciekłe. Obecnie w największych (wojskowych) pociskach balistycznych stosuje się ciekłe mieszanki paliwa silnikowego. Turbo-pompowe układy zasilania. Ciśnieniowe układy zasilania wykorzystują wysokoskroplony gaz jak azot czy hel. Napęd powstaje dzięki rozprężaniu się gorących gazów. wytwarzanych podczas spalania się ładunku napędowego. rosyjski pionier w dziedzinie rakiet opracował. Rozmieszczenie zbiorników wpływa na punkt ciężkości pocisku. 4. Zbiorniki współosiowe. Przeprowadzono wiele prób z układem zbiorników. . zbiornik sprężonego gazu b. zawór c. Systemy naprowadzania i kierowania (e). Turbina na gazy wylotowe VII. a. Zbiorniki tandemowe z przewodami paliwowymi biegnącymi na zewnątrz korpusu. uzbrojona jest z reguły w jedną głowicę bojową o mocy wybuchu 5-10 MT i dodatkowe elektroniczne urządzenia wspomagające. zespól turbopompowy (d). komora spalania. Pierwszy (A). Może ona przenieść ciężką głowicę bojową o mocy wybuchu 20 MT na odległość 15000 km. B. azotu i aerozyny 50. Pompy paliwowe III. Amerykanin Robert G o d d a r d i inni naukowcy wprowadzili w latach międzywojennych teorię Ciołkowskiego w życie. 3. zbiornik paliwa (b). eksperymentując z mieszankami paliwowymi. Specjalne urządzenia regulują podczas pracy silników rakietowych natężenie przepływu paliwa. Wytwornica gazu V.Rakiety z silnikami na paliwo ciekłe W 1903 r. Konstanty Ciołkowski. Zbiorniki uniwersalne dla zespołu silników. Komora spalania. 246 Regulowanie zużycia paliwa (po lewej). Zbiorniki ciekłego materiału pędnego II. Zbiorniki tandemowe z przewodami wewnątrz rakiety i wspólnym przewodem paliwowym. zawory e. Titan II (po prawej). należą do głowicy wieloładunkowej (C). Pompy napędzane turbinami tłoczą paliwo pod ciśnieniem. składowany materiał pędny składający się z tetroxydu. który płynąc do zbiornika paliwa Koczy paliwo do komory spalania. 2. Stosuje się dwa rodzaje układów zasilania: A. i drugi (B). zasilanie pomocnicze (f) i głowica bojowa (g). a) zbiorniki paliwa b) czujniki pomiarowe c) zawory regulujące d) komputer. Zawory VI. zbiorniki paliwa d. Układy zasilania (po prawej). Zbiorniki paliwa (po prawej). zasilający przepływ paliwa do silników.

Zmienia się naturalnie czas spalania paliwa w silniku. Rozrusznik turbiny D. Wymiennik ciepła E. lecz wzrasta prędkość gazów. W komorze spalania następuje wymieszanie paliwa i utleniacza oraz zapalenie. Sygnał wyłączenia S 7. ma na celu chłodzenie ścianek komory spala­ nia. Zawór główny paliwa C. W części rozszerzającej się dyszy ciśnienie statyczne ma wielkość zerową i następuje dalszy spadek temperatury. Wykres (B). b. regeneracyjnym chłodzeniem pokazuje powiększony przekrój poprzeczny. A. zapłonu i prędkość spalania w silniku typu H-1 pokazany jest na wykresie (A): 1. silnik typowy na rakietowy ciekły materiał pędny. W dyszy spada temperatura i zmniejsza się ciśnienie statyczne. Temperatura i ciśnienie statyczne gazów są wysokie. Pompa ciekłego tlenu H. Zamknięcie zaworu głównego ciekłego tlenu 8. wtryskuje się dodatkowo paliwo i tym samym uzyskuje się porównywalny skutek chłodzenia. Pompa paliwowa. c. Przewód ciekłego tlenu I. z których każdy dostarczał ciąg 78 840 kG. znajduje się szereg otworów (B). zanim nastąpi jego wtrysk. pozwala na cyrkulację jednemu z rodzajów materiału pędnego w kanałach. 1. Opisujemy końcową fazę procesu. Wytwornica gazu uruchamia ładunek napędowy 6. ścianki wewnętrzne 200"C. Wlot paliwowy J. W 1958 r. d. Otwarcie się zaworu głównego ciekłego tlenu 4. a prędkość osiąga najwyższą wartość dostarczając pożądanego ciągu. 247 . ciecz chłodząca 100'C. mieszczących się wewnątrz ścianki komory spalania. lecz ich prędkość' jest niewielka. Amerykański silnik rakietowy H-1 (powyżej). Schemat rozkładu temperatur w dyszy wylotowej z. na ściankach komory spalania. Paliwo i utleniacz doprowadzane są przewodami (a) i (b). Podgrzany materiał pędny uzyskuje podczas spalania wyższy współczynnik sprawności. zewnętrzna warstewka gazu 42ffC. 2. przez. Podanie sygnału startu 2. został wprowadzony do użytku i stosowany w lotach"doświad­ czalnych pocisków rakietowych między innymi Saturn IB i Skylab. które wtryskiwana jest ciecz chłodząca. Przebieg (powyżej). e. przedstawia wzrost ciągu aż do 85275 kG i jego spadek po zamknięciu dopływu aliwa do komory spalania. To tworzy warstwę ochronną (C). spalający naftę świetlną i ciekły tlen. W wariancie (B). a. Zawieszenie przegubowe B. reska pionowa wskazuje moment wyłączenia. W tym procesie pod wtryskiwaczami paliwa (A). 3. Otwarcie się zaworu głównego paliwa 5. Chłodzenie wtryskowe (po prawej). Na schemacie pokazane są w sposób uproszczony komora spalania i dysza wylotowa rakiety dwustopniowej. Regeneracyjny proces chłodzenia (po prawej). Pierwszy stopień pocisku Saturn IB pracował przy wykorzystaniu 8 silników typu H-1. ścianki zewnętrzne 65"C. Zamknięcie zaworu głównego paliwa. Dysza wylotowa F. Zawór główny utleniacza (ciekłego tlenu) G.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Proces spalania i ciąg (po prawej). gaz w środku dyszy 2700"C. Włączenie się wytwornicy gazu dla paliwa stałego 3.

zwłaszcza dla pocisków kierowanych jednorazowego użytku w nowoczesnych zestawach obrony przeciwlotniczej i przeciwpancernej.najczęściej stały. była odpalana ze stołu startowego. Pierwsza rakieta współczesna.przenośny. Silosy rakietowe (powyżej). Mogą zostać zniszczone tylko dzięki punktowemu trafieniu w silos. nieruchomy silos betonowy. USA utrzymywały w gotowości do użycia 818 międzykontynentalnych pocisków balistycznych w silosach. od rodzaju systemu nawigacyjnego czy od zastosowanego urządzenia startowego. bazooka). Ćongreve zaproponował do startu rakiet szereg różnego rodzaju pochylni. Muszą one podczas startu zająć odpowiednią pozycję startową. Istnieją dwa rodzaje wyrzutni: pierwszy . Z tych szeroko rozpowszech­ nionych urządzeń startowych. Przenośne systemy pocisków rakietowych stanowią obecnie małe. jako wyrzutnia-zasobnik. rura startowa oparta na ramieniu operatora podczas oddawania strzału na (np.. Silos przykryty jest wielką płyta betonową (2). 248 Silos amerykańskiego balistycznego pocisku rakietowego Minuteman 111 Rakieta spoczywa na kołysce (1). ochrony i startu miedzykontynentalnych pocisków balistycznych. Odmianą tego sposobu jest podwieszenie pocisku pod szyną startową. poza tym chciał on „ześlizgiwać" rakiety z sań-prowadnic w cel. która ulega przesunięciu na 12 sekund przed startem rakiety. 254 i 256). m. niemiecka V-2. patrz także str. Zasilanie jest zdalnie sterowane. wyd. Ten sposób wykorzystywany jest szczególnie w wyrzutniach pocisków lotniczych na samolotach. . Białoruś i Kazachstan posiadały w tym czasie łącznie 1204 pocis­ ki. które mocowane są pod kadłubem. które muszą zostać naprawione przed następnym odpaleniem rakiety. 244). który po odpaleniu pocisku może być częściowo bądź całkowicie odrzucony (przykłady na str. Wyrzutnie rurowe (powyżej). Sygnały sterujące przekazywane są podczas lotu rakiety. B. uloko­ wany w ziemi. są one odpowiednio zabezpieczone. Ukraina. oddalonych od siebie o co najmniej 7 km.Sposoby startu W tym podrozdziale omawiamy najczęściej spotykane sposoby startu pocisków (rakiet). (Według: Congr eve. W czerwcu 1993 r. ile jest typów rakiet. Podczas startu rakiety z silosu stosowane są dwie techniki: A.in. a Rosja. Przy „starcie zimnym" rakieta wyrzucana jest z silosu przy pomocy generatora gazów zanim nastąpi uruchomienie silnika rakietowego. przyjmującej wstrząsy. startują przede wszystkim rakiety balistyczne. (powyżej). 1814 r. W rzeczywistości istnieje prawie tyle samo sposobów startu. Mogą być przenoszone i obsługiwane przez operatorów. Obecnie wiele wyrzutni rurowych służy jednocześnie do transportu i przechowywania pocisków rakietowych. Pomieszczenie zasilania pocisku w energię oddalone jest 15 m od silosu (C). manewrowe jednostki osłony przed uderzeniami czołgów i samolotów. Służą jednocześnie do składowania. „The Details of the Rocket System". Ten sposób powoduje powstanie uszkodzeń w silosie. Jedna centrala startowa obsługuje 10 silosów. Wyrzutnie szynowe (powyżej). Platforma startowa i stół startowy (powyżej). Start rakiet (rac) kongrewskich (po lewej). Wybór sposobu startu uzależniony jest od różnorodnych przesłanek. W celu zamaskowania silosów przed rozpoznaniem nieprzyjacielskim i ich zniszczeniem. i drugi . Rakiety startowały ze skośnych skarp ziemnych i były stosowane podczas oblegania miast. Przy „starcie gorącym" uruchamiany jest już w silosie główny napęa rakiety. Wiele rakiet startuje pionowo z platformy bądź ze stołu. Systemy kierowania i startowe oraz pociski znajdują się w lekkim zasobniku.

zmianę ciągu. Proste pociski rakietowe posiadają tylko część tych zespołów. 6. bądź dysza wylotowa silnika na paliwo stałe zmienia się dzięki zawieszeniu przegubowemu. Głowica bojowa bądź ciężar użyteczny. 249 . Przekazanie sygnału ze stanowiska naprowadzania do systemu kierowania. 5. Sterowanie wektorem ciągu (po prawej). 7. Są to powierzchnie aerodynamiczne pocisku. Może zawierać własne skomplikowane podsystemy. Pierwszy „stopień" umieszczony jest w tylnej części pocisku i służy do jego startu (1). Cały silnik o napędzie na paliwo ciekłe.Główne zespoły rakiet Nowoczesne pociski rakietowe z napędem własnym składają się z dużej liczby podzespołów. Systemy kierowania przetwarzają otrzymane sygnały od systemu nawigacyjnego. nowoczesnego pocisku rakietowego. Ten stopień może wynieść pocisk w górne warstwy atmosfery. Systemy nawigacyjne służą do określania toru lotu pocisku i do wprowadzania poprawek. B. ponieważ ten typ pocisku posiada szereg ważnych układów. 2. jak np. Paliwo silnikowe wtryskiwane jest z boku do dyszy wylotowej. Konstrukcja nośna mocująca wszystkie urządzenia systemów. Następnie kolejny silnik przejmuje trzeci stopień. Podczas lotu pocisku w atmosferze ziemskiej zmiany toru lotu dokonują się dzięki zastosowaniu usterzenia. 3. Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Systemy nawigacyjne. oddzielany jest od pocisku (2). ądź przed nimi (C). F. Porównanie pozycji (A) i (B). D. Położenie pocisku można zmieniać w różnych kierunkach dzięki przechylaniu (a). Informacja o pożądanej pozy­ cji (może być zaprogramowana bądź kierowana). W niektórych pociskach rakietowych włączane są po kolei trzy silniki. wznoszeniu i opadaniu (b). oraz do " przejścia pocisku przez gęste. składający się z trzech „stopni'. 3. oraz obrotowi (c). Siedzenie i określenie nowej pozycji. Jego funkcja końcowa zależy od tego. W dyszy wylotowej wmontowane są odpowiednie stery gazowe. czy pocisk jest kierowany czy leci balistycznie. Dwa główne sposoby są omawiane poniżej. Ono powoduje. niższe warstwy atmosfery. za nimi (B). poka­ zano współzależność najważniej­ szych funkcji systemu nawiga­ cyjnego pocisku rakietowego. Ponadto pocisk potrzebuje dalszych zespołów do precyzyjnej zmiany toru lotu i kursu. Regulowanie położenia (po prawej). Określenie każdorazowo pozycji pocisku. albo jako części sterów eowietrznych (A). Napęd trzystopniowy (po prawej). Na wykresie (po prawej). 1. Kiedy ulegnie on wypaleniu. Stałe urządze­ nia sterujące (d) umożliwiają stabilizację toru lotu. Układ napędowy. 1. Usterzenie pocisku (po prawej). Systemy specjalne. dzięki ciśnieniu fali uderzeniowej wybuchu.4 i 5.. rozmieszczone na korpusie. Także ulega on wypaleniu i oddziela się od pocisku (3). C. 2. wykorzystują pociski rakietowe lecące poza atmosferą ziemską. Reakcja systemu kierowania. mogą przedwcześnie przerwać lot pocisku. Źródło zasilania pomoc­ niczego. E. Na podstawie broni zdalnie kierowanej przedstawimy funkcje głównych zespołów. zasila zespoły 3. samohkwidator międzykontynentalnego pocisku balistycznego. Główne zespoły (po prawej). które dzięki realizowaniu specyficznych zadań przyczyniają się do niezawodnego funkq'onowania całej broni. X. Następnie uruchamiany jest silnik drugiego stopnia. 4.

wznoszenie i obrót pocisku i porównuje je z zaprogramowanym lotem. System reaguje na każde odchylenie pocisku od planu lotu. który podany jest przez strzałkę (b). Przyśpieszeniomierz (po lewej). Systemy kierowania pocisków kierowanych omówione są w dalszej części tego rozdziału. Jednostka sprzę­ żenia zwrotnego. Zaprogramo­ wany lot pocisku rakietowego 2. Żyroskop 4. 1. W ten sposób kontrolowany jest przechył oraz obrót poziomy i pionowy pocisku rakietowego. od startu (a). są umocowane stabilnie na płaszczyźnie obrotowej (a). a punktem trafienia (E). Od lego momentu między kontynentalny pocisk balistyczny leci wprawdzie poza atmosferą ziemską. można w sposób elektroniczny uchwycić stopień obrotu na podstawie kąta zawartego między żyroskopem a podstawą. Od punktu (b) leci on według praw balistyki po torze lotu swobodnego. iż tor lotu pocisku jest stale kontrolowany i podlega korektom. Do platformy bezwładnościowej (po lewej). gdzie nastąpiło wyłączenie silnika.Systemy kierowania Wyróżnia się trzy systemy kierowania pociskami rakietowymi: kierowanie bezwładnościowe. Pocisk rakietowy wystartował w punkcie (A). Gdyby Ziemia się nie obracała. Żyroskopy (po lewej). na dokładność trafienia balistycznego pocisku rakietowego. znajdując się pod działaniem wielu sił. Podczas lotu przyśpieszeniomierz dokonuje pomiaru współrzędnych położenia pocisku rakietowego. Wpływ obrotu Ziemi (powyżej). opadanie. prędkośe i pozycja pocisku. Program lotu 5. Tor lotu między kontynentalnego pocisku balistycznego (powyżej). przedstawiona jest na grafiku (po lewej). do punktu zakończenia pracy silników (b). jaka zastosowana jest w wielu międzykontynentalnych pociskach balistycznych. Podczas lotu pocisk rakietowy orusza się w tym samym ierunku co Ziemia. Metody kierowania bezwładnościowego służą najczęściej do utrzymania kursu pocisków balistycznych. zaprogramowanego przed startem pocisku. Pocisk wyposażony w MIRY' czy MARY może być również kierowany w fazie powrotnej do atmosfery ziemskiej. System kierowania 7. Kiedy pocisk rakietowy obraca się wokół własnej osi. iż przyspieszeniomierze funkq"onują bez zarzutu i mogą przesyłać informacje żyroskopom Kierunku. Ponieważ obrót Ziemi nadaje pociskowi rakietowemu dodatkowego „impulsu" podczas startu. i żyroskopy (B). głównego zespołu kierowania należą przyspieszeniomierze (A). Mechanizmy sterowania 8. Jednostka sprzężenia zwrotnego przesyła ponownie dane. 1. Komputer Metoda kierowania bezwładnościowego. . Przyśpicszeniomierz 3. wywołuje reakcję sprężyny (4). tak. który utrzymywany jest przez sprężynę o określonej wielkości (2). Korekta toru lotu 9. która porusza masę ciężarka. lecz znajduje się ciągle pod wpływem siły ciążenia. od punktu (c) do punktu upadku (d). sterowanie rozkazami . umożliwiające dodatkowo orientację w e d ł u g ciał niebieskich. Ułożyskowanie przyspieszeniomierza musi być utrzymane pionowo do siły ciążenia. co powoduje. ten uruchamia mechaniczny układ sterowania. i leci do punktu (B). Trzy przyspieszeniomierze ułożone są na trzech wzajemnie prostopadłych osiach (5). co powoduje. tor lotu pocisku byłby 250 E określony w punkcie upadku (C). Mogą być stosowane tylko do zwalczania celów stacjonarnych. 2. Przesyła on sygnały korekcyjne do systemu kierowania pocisku. Osiowe przyspieszenie (3). Żyroskopy zapewniają stałe utrzymanie platformy w za­ wieszeniu przegubowym (C). Od tego punktu pocisk rakietowy podlega prawom balistyki. Przy przestawieniu żyroskopu o odpowiedni kąt. tor lotu pocisku ulega wydłużeniu do punktu (D). Kierowanie i sterowanie rakietowego pocisku balistycznego jest możliwe tylko w aktywnej fazie lotu. uzyskuje się pożądaną zmianę kierunku lotu pocisku rakietowego. Z przebytej odległości ciężarka obliczane są przyspieszenie. Muszą one być dokładnie określone i obliczone. Na obu szkicach pokazano lecący międzykontynentalny pocisk balistyczny bezpośrednio wzdłuż równika z Zachodu na Wschód. 6. składa się w zasadzie z ciężarka o określonej masie (1). Żyroskop reguluje i mierzy przechył.komendami oraz aktywną czy pasywną metodę samonaprowadzania. że trasa lotu ulega skróceniu między punktem (A). by pocisk mógł osiągnąć cel.

Omawiane gło­ wice mogą zwalczać naziemne cele ruchome (b). Ten nadajnik (a). ulokowanej w korpusie pocisku. wspierany przez metodę porównania topograficznego zwaną TERCOM(b). bądź z radarem (B)' Pocisk rakietowy śledzony jest często przy pomocy anteny na podczerwień. wykorzystują bezwładnościowy system kierowania. Amerykańskie rakiety nośne pocisków klasy „powietrze-ziemia" i „głębina wodna-ziemia". Odebranie przez pocisk rakie­ towy sygnałów odbitych od celu E 4. np. Nadajnik przesyła sygnał korekcyjny 6. W lym przypadku pocisk rakietowy nie posiada pokładowych urządzeń nawigacyjnych. Promieniowanie to emituje nadajnik (a). Odbiornik przejmuje sygnał 7. posiadają odbiornik odbiera jacy energię wypromieniowaną przez cel. „opromie­ ni owanego" przez zewnętrzny nadajnik. Włączenie usterzenia pocisku rakietowego 6. Pocisk ra­ kietowy może być odpalony z samolotu lub z ziemi. komputera i nadajnika. w chwili kiedy został on uruchomiony i kiedy sterowanie lotem pocisku odbywa się przy wykorzystaniu innej metody kierowania. Po przebyciu odpowiedniej trasy lotu sterowanie pociskiem przejmuje radiowysokościomierz. np. 1. Pocisk rakie­ towy od momentu odpalenia kiero­ wany jest na cel 2. posiadają odbiornik odbierający fale elektromagnety­ czne odbite od celu. Komputer oblicza położenie pocisku względem celu 5. System śledzenia przejmuje pocisk 4. laserem. Głowice samonaprowadzające się w sposób pasywny (po prawej). Włączenie urządzeń sterujących 8. Obliczenie oprawek w ursie pocisku przez komputer 5. Pocisk rakie­ towy wchodzi na kurs przech­ wycenia celu. Pocisk rakietowy kierowany jest wiązką promieniowania systemu kierowania. Przedstawiono końcowy etap systemu kierowania. występuje zwłaszcza w systemach optycznego śledzenia celu (C). Ona naprowadza pocisk na cel wykorzystując odbite od niego promieniowanie elektromagnetyczne. może współpracować z radarem bądź 7. 251 . 1. który mierząc wysokości kolejnych kwadratów o szerokości 20 m porównuje je z pamięcią profilu lotu. Każdy system składa się z urządzenia śledzenia celu (często jest to tylko linia celowania operatora). Pocisk otrzymuje sygnały do zmiany kursu za pomocą stacji kierowania z zewnętrznego stanowiska naprowadzania. Głowice samonaprowadzające.Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Sterowanie zdalne (po prawej). Systemy sterowania zdalnego współpracują najczęściej z połączeniem przewodowym (A). Uruchomienie urządzenia śledzenia celu 2. Pocisk rakie­ towy wchodzi na kurs przech­ wycenia. bądź stałe oraz cele powietrzne. Start pocisku rakietowego 3. (patrz str. dokonując zmiany kursu w jego kierunku. Pocisk rakietowy reaguje na energię elektromagnetyczną wysyłanej przez cel. W ten sposób utrzymuje on pocisk rakietowy na kursie lotu. którą ustaliło urządzenie śledzenia celu i przesyła sygnał poprawkowy do pocisku rakietowego. Komputer oblicza odchylenie toru lotu pocisku od trasy. Sposób działania systemu pokazany jest na schemacie (po prawej). Głowice samonaprowadzające się w sposób półakty wny (po prawej). metody kierowania bezwład­ nościowego (inercyjnego). wbudowany w pocisku rakietowym. głowica samonaprowadzająca na promienie podczerwone odbiera promieniowanie cieplne silnika samolotu. Głowice samonaprowadzające się w sposób aktywny mają całą aparaturę kierowania w pocisku rakietowym. Opromieniowanie celu przez pocisk 3. urządzenia śledzenia pocisku rakietowego. 262).

.Rakiety w okresie II wojny światowej Rakiety na paliwo stałe ponownie wesoły do użycia podczas II wojny światowej. poniżej) wyposażano niejednokrotnie w wyrzutnie wieloprowadnicowe pocisków rakietowych. zasięg 7070 m. Amerykański pocisk rakietowy burzący M 8. była rakieta przeciwlotnicza 2'calowa (oO mm). Wyrzutnie ruchome i przenośne (po lewej). kał. Pod koniec wojny rakiety używano do samodzielnych bombardowań i były wykorzystane przez samoloty myśliwsko-bombowe do zwalczania celów naziemnych. wyrzutnię obsługiwało dwóch żołnierzy. 2. używana na masową skalę. Z reguły zawieszano je na szynach pod skrzydłami. Niektóre armie używają jeszcze obecnie wyrzutni wieloprowadnicowych. 5. 320 mm. 5 cale (127 mm). 3. kiedy praktycznie nie było stosowane od końca XIX w. 1. Rosjanie montowali słynne wyrzutnie „Katiusza" na podwoziach różnych typów samochodów ciężarowych. 1. Pierwsza polowa wyrzutnia rakietowa. kal. Amerykańska wyrzutnia dla rakiet 60x4. 7. zdolnych do niszczenia umocnień nadbrzeżnych podczas operacji desantowych. która wprawdzie była tańsza i prostsza w użyciu. Brytyjski przeciwlotniczy pocisk rakietowy. kal. Mk 1 nr 4 i Mk 2 mogły odpalić dziewięć rakiet. 6. zasięg 8500 m. 4. Niemcy położyli nacisk na stabilizacje obrotową. w okresie. kal. 2. na wieży czołgu Sherman M 4. były używane po raz pierwszy w końcu II wojny światowej przez samoloty myśliwsko-szturmowe. System RS-80 będący wspólną konstrukcją niemiecko-wloską w latach sześćdziesiątych miał zasięg 60 km. Brytyjski pocisk rakietowy. Niemiecka ciężka wyrzutnia wz. 41 wystrzeliwał rakiety o kalibrze 28 i 32 cm. zasięg 2130 m. wystrzeliwała dwie rakiety. Pierwszą rakietą brytyjską w okresie II wojny światowej. T 34 „Calliope". z głowicą bojową umieszczoną za silnikiem. kal. zasięg 2140 m. 4. Amerykański lotniczy pocisk rakietowy. podczas gdy ZSRR. 132 mm. o dużej prędkości. Pułap trzycalowej rakiety wynosił 6/70 m. kal.5 cala (113 mm) wz. zasięg 4210 m. Mk 1 nr 2 (po lewej). 3 cale do niszczenia celów naziemnych. 150 mm. Niemiecki moździerz wielkokalibrowy wz. 40 na pojeździe półgąsienicowym Sdkfz 251 . Pociski rakietowe okresu II wojny światowej (powyżej). zasięg 7230 m. 9./l. dokładność trafienia do 900 m. 8. wz. powstały dla wszystkich typów rakiet w celu nadania im wymaganej manewrowości. zwany „materacem polowym". Niemiecki pocisk rakietowy burzący. 280 mm. 3. Brytyjski lotniczy pocisk rakietowy RP. którą dość szybko zastąpiono wersją 3 calową (76 mm). USA i Wielka Brytania faworyzowały stabilizację brzechwową. odpalała 6 rakiet. Niemiecki pocisk rakietowy burzący. donośność 3720 m. ale nie zapewniała wysokiej celności. kal. Niemiecki pocisk rakietowy burzący. 4. 3 cale (76 mm). Radziecki pocisk rakietowy kal. Łodzie desantowe (po lewej. a Mk 1 nr 6 dwadzieścia.5 cala (113 mm). Pociski rakietowe klasy „powietrze-ziemia".

Czas pracy silnika rakietowego 33 sekundy. Zbiornik alkoholu 4. Przy zbliżeniu się do celu na odległość 100 m pilot odpalał salwę rakiet z wyrzutni w przedniej części kadłuba. przy pomocy naukowców niemieckich. w założeniu miał startować pionowo kierując się w środek ugrupowania nieprzyjacielskich bombowców. potwierdzający pilotowi manewr wymijania celu. był załogowym samo­ lotem rakietowym. Sterowanie żyroskopowe 7. a następnie rozpę­ dzany przez trzy minuty przez marszowy silnik rakietowy na dwuskładnikowe paliwo ciekłe. Pocisk X-4. Głowica bojowa 3. uderzeniowy) 2. W okresie od 6. Usterzenie pocisku. Towarzystwa Akcyjnego „Ruhrstahl". zwany „żmiją'. był kierowanym przewodowo pociskiem rakietowym klasy „powietrze-powietrze". będącym najbardziej doskonałym pociskiem rakietowym w II wojnie światowej.03. a nowoczesnymi niekierowanymi pociskami rakietowymi. z napędem rakietowym na dwuskładnikowe paliwo ciekłe. do 7. Zbiorniki paliwa 4. Prędkość max. Izolowany przewód kierowania. niekierowanymi pociskami rakietowymi na paliwo stałe. Butla sprężonego powietrza 5.1945 r. Pułap 12000 m Prędkość max. był pierwszym balistycznym operacyjnym pociskiem rakietowym. Po wystrzeleniu pocisku z samolotu matki (Focke-Wulf 190 bądź Me 262). Turbina i pompa 6. Zbiornik paliwa D.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Niemiecki pocisk rakietowy A-4 (V-2) i inne doświadczalne pociski rakietowe przezwyciężyły bariery rozwojowe między prostymi. Masa startowa 60 kg. był pierwszym lotniczym pociskiem rakietowym klasy „powietrze-powietrze" kierowanym przewodowo. 1000 km/godz. Silnik rakietowy 7. później. 253 . Promień działania 20 km A. odpalany oyl początkowo pionowo ze stałych urządzeń startowych. „Żmija" nie weszła do działań bojowych w II wojnie światowej. ze względu na ataki lotnicze koalicji antyhitlerowskiej. przeważnie na ondyn i Antwerpię. zbliżeniowy. (powyżej). Zbiornik ciekłego tlenu 5. Poza pociskiem AA. Masa startowa 12930 kg. W tym pocisku zastosowano już rozwiązania cechujące automatyczny system kierowania z wykorzystaniem zasad akustyki. zwany „żmiją". Następnie pilot opuszczał samolot przy pomocy spadochronu.09. które kontynuowano po zakończeniu wojny przez mocarstwa zwycięskie. Pocisk X-4 (c). Układy kierowania i sterowania 3. Głowica bojowa 2. Pocisk A-4 (a). stabilizowanym brzechwowo. Odpalany był w kierunku celu powietrznego. z ruchomych stołów startowych. przeprowadzono dużo doświadczeń z innymi pociskami rakietowymi. Obudowa kierowania przewodowego 6. wynoszonym przy pomocy startowych rakiet na paliwo stałe. Pilot C. Lufy do odpalania rakiety B. Kadłub zapalnika (zapalniki: akustyczny. masa głowicy bojowej 1000 kg. Samolot-pocisk. 1. Silnik rakietowy E. (b). odpalono ponad 4 000 sztuk ocisków A-4.1944 r. Samolot-pocisk. pocisk X-4 kierowany był na odległości 6 km (długość przewodu kierowania). 972 km/godz. Technika startu (po lewej). Skrzynie na baterie 8. E A-4 albo V-2 (powyżej i po prawej). Spadochron. (powyżej). 1.

Przeciwpancerne pociski rakietowe
Kierowane pociski rakietowe (k.p.r.), w dziedzinie obrony przeciwpancernej otrzymały ważne zadania. Większość przeciwpancernych pocisków rakietowych posiada silnik rakietowy na paliwo stałe i głowicę bojową z ładunkiem kumulacyjnym (patrz podrozdział poświęcony działom ppanc). Niektóre z tych pocisków są niekierowane. W przeciwpancernych pociskach rakietowych 1 generacji operator kierował pocisk do celu przy pomocy niewielkiego drążka sterownic/ego. W pociskach II generacji nakierowywał on pocisk już tylko w kierunku celu, a dalej aparatura pocisku prowadziła go automatycznie do celu.

Przeciwpancerne pociski rakietowe odpalane są najczęściej z wyrzutni rurowych (powyżej). W starszych systemach jak np. w „Bazooce" celowanie odbywało się przy użyciu muszki i szczerbinki. Pocisk leciał po torze balistycznym; korekta toru lotu była niemożliwa. Nowoczesne systemy kierowania

zastępują, względnie uzupełniają ten rodzaj wyrzutni rakietowej. Aparatura śledzi tor lotu kierowanego pocisku rakietowego dzięki jego systemów kierowania w wiązce na podczerwień; mierzy jego odchylenie od celu i poprawia tor lotu przez sygnały kierowania. Amerykańska pancerzownica rakietowa M 20, kał. 3,5 cala (89 mm), zwana "Super Bazooką"; zastąpiła po TT wojnie światowej pancerzownicę rakietową „Bazooka" M 9 A1 kał. 2,36 cala (60 mm). Była to broń ładowana od tyłu, a odpalający ją żołnierz trzymał ją na ramieniu. Rura (1), ważyła tylko 5,5 kg i była transportowana w dwóch częściach. Pocisk rakietowy z ładunkiem kumulacyjnym (2), ważył 4,04 kg. Zasięg skuteczny wynosił 110 m, a maksymalny 1200 rn. Amerykański rakietowy granatnik przeciwpancerny M 72 A 2, kal. 66 mm (po lewej), jest ostatnim etapem rozwoju „Bazooki". W wielu armiach wprowadza się do uzbrojenia tę broń jednorazowego użytku, obsługiwaną przez pojedynczego żołnierza. Na szkicu, broń w stanie złożonym (a) i gotowym do strzelania (b). Masa 1,36 kg, z czego na pocisk rakietowy (c) przypada 0,95 kg. Przedstawiono pocisk po odpaleniu, / wychylonymi brzechwami. Amerykańska pancerzownica rakietowa M 47 „Dragon", „Smok", (po lewej), odpalająca kierowane pociski rakietowe III generacji; obsługiwana przez pojedynczego żołnierza. Ma optyczny układ śledzenia celu i system zdalnego kierowania przewodowego. Po odpaleniu wyrzutnia rurowa (1), jest odrzucana (jest jednorazowego użytku). Przyrządy celownicze (2), są zdejmowane i mon­ towane na kolejnej wyrzutni rurowej. Brzechwy pocisku rakietowego (3), wychylają się po starcie pocisku. Masa broni w położeniu marszowym 14,6 kg.

Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe montowane na pojazdach, uzupełniają lekkie typy pocisków stosowanych przez piechotę. 1. Na pojazdach mechanicznych zamontowane są systemy przeciwpancerne takie jak „Snapper" (AT-1), „Harpoon" i „Swingfire". W kilku systemach operator może zająć" stanowisko do 100 m od wyrzutni w celu zabezpieczenia się przed przeciwdziałaniem ognia nieprzyjacielskiego. 2. Przy systemach startujących wprost z ziemi typu „Cobra 254

2000" i „Mamba" pojedynczy operator może odpalić do osiemnastu kierowanych pocisków rakietowych.

długich wyrzutni startowych (a), z podpórką, które mogą być montowane na pojazdach kołowych (b), pojazdach opancerzonych (c), i śmigłowcach (d). Ciężkie przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe mogą przebić takie opancerzenie nowoczesnych czołgów, wobec których lekkie przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe są nieskuteczne.

3. Ciężkie p r z e c i w p a n c e r n e kierowane pociski rakietowe typu T O W i „Sparvierro" o d p a l a n e są z

Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe (po prawej). 1. TOW(USA) a. dwustopniowy, paliwo stale b . 18 kg c. 3750 m d. wyrzutnia rurowa, wyrzutnia bezprowa d n i niwa, wyrzutnia na samochodzie, wyrzutnia belkowa na śmigłowcu. 2. Harpon (Francja) a. dwustopniowy, paliwo stałe b.30kg c. 4000 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie. 3. Mamba (Niemcy) a. jednostopniowy, paliwo stałe b . 11,2 kg c. 2000 m d. start bezpośrednio / ziemi; obsługa jeden operator. 4. Cobra 2000 (Niemcy) a) jednostopniowy, paliwo stałe oraz rakietowy silnik startowy b . 10,3 kg c. 2000 m d. wyrzutnia bezprowadnicowa wprost z ziemi; obsługa - jeden operator. 5. Trzmiel (w nomenklaturze NATO określany jako „Snapper", (WNP) a. paliwo stałe b . 22,5 kg c. 22 700 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie. 6. Milan (Niemcy/Francja) a. dwustopniowy, paliwo stałe b . 6,65 kg c. 2000 m d. wyrzutnia rurowa, obsługa - jeden żołnierz. 7. Swingfire (Wielka Brytania) a. paliwo stałe b. brak danych c. 4000 m d. wyrzutnia pojemnikowa, wyrzutnia na samochodzie (możliwy zestaw przenośny). 8. Malutka, w nomenklaturze NATO określana jako „Sagger" (WNP) a. jednostopniowy, paliwo stałe oraz rakietowy silnik startowy b . 11,3 kg c) 3 000 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie, zestaw przenośny. 9. Spanderro (Włochy) a. trzystopniowy, paliwo stałe (silniki rakietowe: startowy, wspomagający, marszowy) b. 16,5 kg c. 3000 m d. trójnóg, zestaw dla piechoty i wyrzutnia na samochodzie. 10. Helliire (USA) a. paliwo stałe b. 43 kg c. 5000 m d. wyrzutnia belkowa na śmigłowcu i podwieszana pod kadłubem samolotu. Objaśnienia: a. napęd b. masa startowa pociSku kierowanego c. zasięg d. sposób startu i użycia. 255

Pociski rakietowe przeciwlotnicze
Wojska lądowe bronią się przed atakami samolotów wsparcia taktycznego przy pomocy pocisków rakietowych przeciwlotniczych. Mogą być one także używane do zwalczania innych pocisków rakietowych. Dzielą się na trzy główne grupy: wielkie, wystrzeliwane z wyrzutni stacjonarnych; zainstalowane na pojazdach i systemy przenośne jednorazowe użytku.
Bloodhound Mk 2. Ten brytyjski pocisk rakietowy dalekiego zasięgu (poniżej), pierwotnie posiadał system manewrowy. Kiedy pojawiły się nowoczesne, wysoce manewrowe systemy charakteryzujące się krótkim okresem rozwinięcia operacyjnego; „Bloodhound" zostały w 1964 r. wprowadzone do uzbrojenia na stacjonarnych wyrzutniach w bunkrach. Pocisk napędzany jest przez cztery rakietowe silniki startowe (odrzucane) i d w a silniki strumieniowe (jako silniki marszowe).

Przeciwlotnicze pociski rakietowe (po lewej), zwalczają cele powietrzne na różnych pułapach. Za żelazną regule uznaje się zasadę, iż im mniejszy jest pułap, tym lżejszy i mniejszy jest pocisk rakietowy. Przeciwlotnicze kierowane pociski rakietowe dzielą się według zasięgu na trzy klasy : A. krótkiego zasięgu, do 10 km, B. średniego zasięgu, do 65 km, C. dalekiego zasięgu, powyżej 65 km. Pociski rakietowe dalekiego zasięgu napędzane są poza silnikiem startowym także silnikiem strumieniowym.

Systemy przeciwlotnicze (powyżej), składają się z siedmiu podstawowych zespołów. W wielkich systemach funkcjonują one często oddziel­ nie; w systemach manewrowych zadania wykonywane przez zespoły nr 1,3 14 mogą być realizowane przez operatorów. 1. stacja radiolokacyjna wykrywania celów powietrznych 2. centrala kierowania ogniem 3. stacja radiolokacyjna siedzenia celów powietrznych 4. stacja radiolokacyjna śledzenia pocisków rakietowych 5. stanowisko dowodzenia (startowe) 6. zasilanie w energię 7. pocisk rakietowy.

Systemy ruchome na pojazdach samobieżnych (poniżej). Amerykański system ruchomy średniego zasięgu „Hawk" (A), posiada wyrzutnię dla trzech pocisków rakietowych. Na szkicu pojazd ciągnie sprzęt radarowy - stację wykrywania celów powietrznych. System europejski „Roland" (B), krótkiego zasięgu, służy do osłony plot czołgów i wojsk na przedniej linii frontu. Wyrzutnie rurowe po obu stronach wieży bojowej ład­ owane są hydraulicznie. Pociski rakietowe składowane są w wewnętrznym luku pojazdu.

Szwedzki system przenośny RBS 70 (poniżej), krótkiego zasięgu, w którym pocisk rakietowy kierowany jest wiązką laserową. Dzięki konstrukcji wyrzutni startowej i systemu optycznego śledzenia celu powietrznego pocisk można stabilizować żyroskopowo. Dwóch operatorów przy pomocy RBS 70 może prowadzić nieprzerwany ogień.

Jednoosobowe systemy przenośne (poniżej), typu „Grail" (SA-7), „Blowpipe", „Redeye" czy „Stinger" z reguły odpalane są z ramienia operatora. Ź racji krótkiego zasięgu stosowane są do obrony przed nisko lecącymi celami powietrznymi. Kombinowany zasobnik przenośny i startowy jest jednorazowego użytku, zaś pozostałe części systemu są użytku wielokrotnego.

256

Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Przeciwlotnicze kierowane pociski rakietowe Systemy stacjonarne: 1. Gamrnon (SA-5), (WNP) a. 10 000 kg b . ok. 250 km c. kierowanie rozkazami + wiąz­ ka prowadząca radiolokacyjnej stacji śledzenia. 2. Nike Hercules (USA) a. 4 500 kg b. ponad 140 km c. kierowanie rozkazami. 3. Hloodhound Mk 2 (Wlk. Brytania) b. ponad 80 km c. kierowanie wiązką. Systemy manewrowe: 1. Ganef (SA-4) (WNP) a. 1 800 kg b . ok. 70 km c. kierowanie rozkazami. 2. Rapier (Wlk. Brytania) c. optyczne kierowanie i stacja radiolokacyjna śledzenia celu. 3. Goa (SA-3), (SA-N-4), (WNP) b . 30 km c. wiązka prowadząca + stacja pomiaru odchylenia bocznego. 4. Gecko (SA-8), (WNP) b . 16 km c. kierowanie rozkazami. 5. Gainful (SA-6), (WNP) a. 650 kg b . 60 km c. kierowanie rozkazami + stacja pomiaru odchylenia bocznego. 6. Crotale (Francja) a. 80 kg b . 8,5 km c. kierowanie komendowe. 7. Hawk (USA) a. 120 kg b . 35 km c. stacje radiolokacyjne. 8. Patriot (USA) c. sygnał sterujący / aktywną głowicą samonaprowadzania w końcowej fazie lotu. 9. Roland (Francja, Niemcy) a. 63 kg b . 6,3 km c. kierowanie komendowe. Systemy przenośne: 1. Grail (SA-7) (WNP) a. 15 kg b . 10 km c. głowica samonaprowadzania na podczerwień. 2. Blowpipe (Wlk.Br\ lania) a. 12,7 kg c. kierowanie radiowe 7 optycznym śledzeniem celu. 3. RBS 70 (Szwecja/Szwajcaria) a. 44 kg b . 5 km c. wiązka laserowa. 4. Stinger (USA) a. 13,4 kg c. pasywne samonaprowadzanie na podczerwień bądź promieniowanie ultrafioletowe. Objaśnienie: a. masa b. zasięg, c. układ kierowania. Przy niektórych typach występuje brak danych. 257

Lotnicze taktyczne pociski rakietowe
Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze' (po lewej). 1. Phoenix (AIM-54A), (USA) a. 380 kg b . 160 km c. zdalne-radiolokacyjne i w końcowej fazie lotu samonaprowadzanie radiolokacyjne. 2. Aspide (Włochy) a. 220 kg c. samonaprowadzanie półaktywne radiolokacyjne 3. Saab 372 (Szwecja) a. 110 kg, c. samonaprowadzanie na podczerwień. 4. Acrid (AA-6), (WNP) a. 800 kg b . 50 km c. samonaprowadzanie na podczerwień. 5. Matra Magie R-550, (Francja) a. 90 kg b. 6 km c. samonaprowadzani na podczerwień. 6. SRAAM (Wlk.Brytania) b. 8 km c. na podczerwień. 7. Sidewinder (AIM-9L), (USA) a. 72 kg b . 7 km c. samonaprowadzanie bierne na podczerwień. 8. Brazo/Pave Arm, (USA) a. 200 kg? b . 25 km ? Objaśnienie: a. masa b. zasięg, c. układ kierowania. Przy niektórych typach brak danych. Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze' (po lewej), wymagają: A. wysokiej manewrowości, która zwykle osiągana jest dzięki usterzeniu przedniemu pocisku bądź przez regulowanie ciągu (jak w pocisku rakietowym SRAAM), B. zdolności pokonania sil poprzecznych występujących podczas ostrego kąta toru lotu, C. systemów kierowania, umożliwiających operatorowi - pilotowi wykonanie manewru wymijania. Dwie możliwe metody wykonania ataku przy zastosowaniu pocisku raki­ etowego klasy „powietrze-powietrze" (po lewej). Pilot powinien zająć" pozyq'ę do ataku z tylu za przeciwnikiem: 1. „biały samolot myśliwski wykonuje manewr-unik przed zamierzonym atakiem z tyłu „czarnego' samolotu myśliwskiego; 2. każdy pilot samolotu usiłuje zająć wyjściową pozycję do odpalenia rakiety z tylnej półsfery: a. pozycja wyjściowa, b. odpalenie lotniczego kierowa­ nego pocisku rakietowego, c. trafienie celu.

Samoloty uzbrojone w rakiety klasy „powietrze­ -powietrze" mogą zwalczać inne statki powietrze. Te pociski rakietowe muszą być zatem wysoce manewrowe i dysponować dokładnymi systemami śledzenia celu. Do pocisków rakietowych klasy „powietrze-ziemia" należą niektóre strategiczne rakiety nuklearne, taktyczne pociski rakietowe do zwalczania celów naziemnych i nawodnych oraz niekierowane pociski do zwalczania celów naziemnych (patrz rozdział poświęcony bombom niekierowanym na str. 238).

258

Bomby i pociski z własnym napędem
Pociski rakietowe klasy „powietrze - ziemia" (po lewej). 1. SRAAM, nuklearny (USA) a. 1000 kg b . 160 km c. programowane kierowanie bezwładnościowe. 2. HARM (USA) a. 354 kg b . 16 km c. samonaprowadzanie bierne na źródło promieniowania. 3. Kormoran (AS-34), (Niemcy) a. 600 kg b . 37 kg c. programowane - bezwładnoś­ ciowe, w fazie końcowej - samo­ naprowadzanie aktywne radiolokacyjne. 4. SNEB 70 mm - rakieta lotnicza na wyposażeniu armii Francji i NATO. 5. RB 04 E (Szwecja) a. 600 kg b . do 32 km c. samonaprowadzanie aktywne radiolokacyjne. 6. Maverick (AGM-65), (USA) a. 209 kg b . 50 km c. samonaprowadzanie (głowica TV). 7. Sea Skua (Wlk .Brytania) a. 210 kg b. ponad 15 km c. samonaprowadzanie w półaktywne radiolokacyjne. Objaśnienie: a) masa b) zasięg c) układ kierowania

Samoloty mogą przenosić rakiety i pozostałe środki zrzutowe (po lewej), na zaczepach bądź w zasobnikach pod skrzydłami (a), i pod kadłubem (b). Samoloty bombowe dalekiego i średniego zasięgu mają luki bombowe (na bomby i pociski rakietowe). Niektóre pociski rakietowe klasy „powictrze-ziemia" zawieszane są na końcu skrzydeł (c), bądź z przodu, po obu stronach kadłuba samołotu (d).

Niekierowane lotnicze pociski rakietowe (po lewej), z reguły używane są przez samoloty do zwalczania celów naziemnych lub nawodnych, obecnie przenoszone są w specjalnych zasobnikach pod skrzydłami. Stateczniki pocisku po opuszczeniu zasobnika ulegają rozwinęciu. W zasobnikach mieści się od sześciu do czterdziestu rakiet. Na szkicu pokazany jest zasobnik szwedzki Bofors fvi-70, zawierający sześć rakiet niekierowanych do zwalczania celów naziemnych. Schemat pokonywania współczesnych systemów obrony powietrznej (po lewej). 1. Podczas lotu koszącego piłoci usiłują wyzwolić się z wiązki opromieńiowania nieprzyjacielskich radarów, 2. Zasięgi pocisków rakietowych pozwalają samołotowi-nosicielowi na pozostawanie poza zasięgiem działania systemów obrony powietrznej (a). Pociski rakietowe posiadają sterowanie współosiowe toru lotu (b), i system naprowadzania w końcowej fazie lotu (c). Dla każdej formy ataku stosuje się specjalne pociski rakietowe. 259

330 kg b . zasięg c. 260 . bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. torpedy do zwalczania celów nawodnych. które niewiele różnią się od systemów naziemnych i lotniczych. 2. Gabriel (Izrael) a. 200 km c. system bezwładnościowy i na podczerwień. system bezwładnościowy i samonaprowadzanie w fazie końcowej. (po lewej) : 1. rakiety przeciwlotnicze: A.Morskie taktyczne pociski rakietowe Pierwsze pociski z własnym n a p ę d e m . 1. 5. Harpoon (RGM-84).5 kin c. Obecnie występuje d u ż a różnorodność' morskich systemów pocisków rakietowych. były rakietami na paliwo stale. (USA) a. 3. Seawolf (Wlk. kierowanie w wiązce prowadzącej. 3. Objaśnienie. 3175 kg b. b . Exocet (MM-40). Penguin (Norwegia) a. kierowanie w wiązce prowadzącej/komendy radiowe. 20 km c. 6. stosowane na m o r z u w XVIII i XIX w. 2. 120 km c. 3. 4. 1360 kg b . 96 km c. 68 kg. 400 lub 500 kg b. (USA) a. (USA) a. Talos RIM-8. klasy „woda-woda" C. klasy „woda-glębina wodna" D. torpedy do zwalczania okrętów podwodnych. 770 kg b. Pociski rakietowe klasy „woda-powietrze" (po lewej): 1. b. 300 kg b . 35 km c. Seacat (Wlk. komendy radiowe. 5. kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. 4. Terrier (RIM-2). masa.Brytania) a. 30 km c. 22 lub 41 km c.rSrytania) c. bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. Morskie pociski rakietowe (po lewej). 70 km c. Pociski rakietowe klasy „woda-woda". kierowanie komendowe oraz aktywny system radiolokacyjny. (USA) a. klasy „woda-powietrze" B. Otomat (Włochy/Francja) a. 1360 kg b . Zostały one zastąpione przez torpedy na początku XX w. 2. a. 110 km c. Standard (SM-2ER). 242). Sea Killer Mk 2 (Włochy) a. metoda naprowadzania. kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. 825 kg b . jak np. Niektóre z nich dzielą się także na inne kategorie. Można nawet wymieniać części składowe. 635 kg b. Przy niektórych typach brak danych. (Francja) a. 3. Goa (SA-N-1). 6. balistyczne pociski rakietowe wystrzeliwane z wyrzutni pod­ wodnych (SLBM). torpedy (patrz także str. kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. 20 km c. (WNT) b . bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny.

kierowanie bezwładnościowe. samonaprowadzających się w spo­ sób pasywno-akustyczny (2). kierowanie komendowe oraz torpeda akustyczna. 10 k m c. „Ikara" . poprawiły skuteczność działania torped. Ikara. 3 k m c. Komputer przekazuje dane z sonaru okrętu. uzbrojonym w strategicznepociski rakietowe. 135 k g b. niekierowany. 261 . Jeśli torpeda nie osiągnie celu przy pierwszym zajściu kontynuje „poszukiwanie celu" bądź wykonuje wielokrotne próby podejścia do atakowanego celu. jest pociskiem rakietowym dwustopniowym na paliwo stałe. 4. Torpedowce i okręty pod­ wodne używają torped kie­ rowanych przewodowo (1). Układy kierowania (po prawej).torpedę. w wodzie . Subroc (UUM-44A). Może także przenosić ładunek nuklearny detonowany w wodzie. Kierowanie i zwalnianie torpedy następuje przez sygnały sterujące z komputera. podczas lotu . 1. Bomba eksploduje na zaprogramowanej głębokości. 458 k g b . są pociskami rakietowymi na paliwo stałe. Po starcie. 2. (USA) a. jeszcze pod wodą zapa­ la się silnik rakietowy. Używany jest przez okręty podwodne w zanurzeniu przeciwko nieprzyjacielskim okrę­ tom podwodnym. Asroc (RUR-5A). „Subroc" (wystrzeliwana z wyrzutni torpedowej okrętu podwodnego w zanurzeniu) ma ładunek nuklearny detonowany w wodzie. Następnie pocisk rakietowy wynurza się nad zaprogramowany tor lotu i nastę­ puje odłączenie się bomby głębi­ nowej. Terne (Norwegia) a.niekierowany. Asroc leci po torze balistycznym i uwalnia torpedę nad zaprogramowanym punktem. „Terne" . maksymalny zasięg sonaru (namierzanie akustyczne obiektów podwodnych) c.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Pociski rakietowe klasy „woda-głębina wodna" (po prawej): Pocisk „Asroc" ma głowicę bojową . (USA) a.torpeda akustyczna. •^m0^% Subroc (po prawej). 56 k m c. których silniki napędzają akustyczną torpedę samonaprowadzającą się na cel. 1. 1815 kg b .Brytania) b. 2. 3. przenoszącym ładunek nuklearny detonowany w wodzie. i samonaprowadzającycn się w sposób aktywno-akustyczny (3). Ikara (Australia/ /Wlk. Asroc i Ikara (po prawej).50 kg głowicę bojową.torpedę bądtf ładunek nuklearny detonowany w wodzie.

MSBS M-20. 12000 km d. celność trafienia: prawdopodobnie do 1 m. może być uzbrojony albo w jedną głowicę bojową o mocy ok. 3. 10500 km d. (WNP) a. 1 MT. składają się z tych samych podzespołów i spełniają także takie same zada­ nia strategiczne i taktyczne. 1976 r. głowica bojowa: konwencjonalna typu W 80. TCBM b. SS-20. zasięg: 2500 km. 5. SS-16. Pocisk rakietowy (a). Scarp (SS-9). zasięg d. 5700 km d. W niniejszym podrozdziale położono nacisk na systemy wprowadzone w latach siedemdziesiątych. prędkość max: ok. (WNP) a. IRBM b. (Francja) a. Trident C 4. prędkość marszowa: 660 km/godz. dalsze informacje znajdują się na stronach 274 i 275. ICBM b. SLBM b . nuklearna do 250 KT. SLBM b. zespół bojowy c. 10. 8. Mogą one przenosić także głowice konwencjonalne. rok wprowadzenia do użytku. 1975 r. 930 km/godz. 1x18 MT c. SS-18 wz. 3x150 KT c. 7.(WNP) a. Mogą być" także uzbrojone w głowice nuklearne. 12000 km d. 4. 1x1 MT c. IRBM b . i „Cruise Missile" (2). 1975 r. 4x200 KT c. . uzbrojono siedemdziesiąt jeden okrętów. rodzaj pocisku rakietowego (objaśnienie na str. 1969 r. ICBM b . każda o mocy 300 KT. 8x100 KT c. 10000 km d. 2000 km d. bądź w trzy głowice typu MIRV. 6. Minuteman III. 1978 r. 8x1-2 MT c. Uwaga: SS-20 składa się z d w u wyższych stopni SS-16. Strategiczne balistyczne jądrowe pociski rakietowe (po prawej): 1. ICBM b. 2. Znajduje się na uzbrojeniu okrętów pod­ wodnych (b). 1977 r. (WNP) a. 262 Tomahawk i pociski samosterujące Amerykańskie pociski samosteru­ jące typu „Tomahawk" (1). 9. 3000 km d. 6x200 KT c. (USA) a. 1975 r. (USA) a. W pociski „Toma­ hawk". 3x300 KT (?) c. max. Objaśnienie: a. 1977 r. ma jeszcze napęd na paliwo stałe oraz układ kierowania bezwładnościowego. ICBM b. 1980 r. i przewidziany jest do niszczenia strategicznych celów naziemnych. SS-19(WNP) a.(WNP) a. 1959 r. 2. SS-17. (WNP) a. 234) b. 9500 km d. Marynarki Wojennej USA. 13000 km d. TCBM b.Strategiczne i taktyczne nuklearne pociski rakietowe Pociski rakietowe z głowicami nuklearnymi dzielą się na strategiczne i taktyczne (do wsparcia pola walki). W latach'1981-1986 dwieś­ cie pięćdziesiąt siedem bombow­ ców lotnictwa amerykańskiego zostało uzbrojonych w pociski „Cruise Missile"' napęd: turbinowy dwuprzepływowy kierowanie: TE RCOM masa: 1452 kg. Polaris A-3 (po lewej). 7800 km d. Sandał (SS-4). Ostatnia wersja pocisku Polaris o zasięgu 4630 km. 3x350 KT c. 1x1 MT c. w tym także pod­ wodnych.

niekierowany: brak. 400 KT). FROG7 długość: 9 m. 120 km. francuski taktyczny.25 m. masa: 2700 kg. 2. lecz ma większą średnicę. systemu kierowania i napędu podobny jest do pocisku typu Scud.450 km. 3. napęd. paliwo stałe. Pociski FROG 3. głowica bojowa: konwencjonalna z ładunkiem nuklearnym. Głowica jądrowa prawdopodob­ nie o mocy wybuchu 1 KT. rakietowe paliwo ciekłe. nuklearny pocisk rakietowy (a). (po prawej): 1. Na uzbrojeniu znajduje się Scud B i C . wystrzeliwany jest z wyrzutni samobieżnej (o). długość: 11. Pershing (po prawej). Pocisk p o d względem długości. zasięg: 270 km.z rzeczywistym obrazem przelotu. Ze względu na wysoką dokładność trafienia celu posiada niewielką głowicę bojową. który podczas lotu porównuje zaprogramowany tor lotu . Scud C . masa: 6300 kg. Jest wyposażony w radar korelacyjno-powierzchniowy. 4. Pershing li (a). Zasięg pocisku z głowicą o mocy wybuchu 15 lub 25 KT wynosi ok. i ma system samonaprowadzania w końcowej fazie lotu. Typu FROG. „Pluto" może być wystrzeliwany z wyrzutni na czołgu AMX-30 (b). nuklearny pocisk z uproszczo­ nym systemem kierowania bezwładnościowego o zasięgu 120 km. Pocisk (a). zasięg: 60 km. 7 znajdują się na wyposażeniu armii WNP. głowica bojowa: konwencjonalna z ładunkiem burzącym bądź z ładunkiem nuklearnym. zasięg 800 km. Dzięki prostemu systemowi kie­ rowania bezwładnościowego (c). startuje z wyrzutni na ciągniku siodłowym (b). napęd: jednostopniowy.zawarty w pamięci komputera . Ten pocisk rakietowy został opracowany przez Amerykanów przecie wszystkim jako taktyczny. Radzieckie taktyczne pociski rakietowe. Lance (po prawej). Głowica bojowa zawiera sześć lub dziewięć ładunków samonaprowadzających się na cele (c). . Pociski rakietowe typu Scud (SS-1). jest naj­ większym amerykańskim takty­ cznym pociskiem rakietowym (głowica bojowa o mocy ok. osiąga on cel na polu bitwy.Pluto (po prawej). kierowanie: bezwładnościowe. Scaleboard (SS-12).

Zaliczamy tu środki chemiczne. niszcząc przy tym siłę żywą. nie mieszczącymi się we wcześniej. w jego dłoniach widoczna pompka 7. Środki te mogą być przenoszone za pomocą systemów broni pokazanych uprzednio. ale na szeroką skalę użytego od II wojny światowej w postaci masowych bombardowań bombami zapalającymi. Posługuje się on przyrządem rozpoznania chemicznego wz 54. Zabiegu tego dokonano w celu dokładnego pomiaru wielkości kuli ognistej i chmury pyłów w kształcie grzyba towarzyszących wybu­ chowi jądrowemu. rurką wskaźnikową. Próbny wybuch jądrowy (na sąsiedniej stronic).Rozdział siódmy BROŃ CHEMICZNA. wprowadzonej w tej książce klasyfikacji. że ich działanie może rozprzestrzeniać się w nieprzewidywalny sposób. od dawna zresztą wykorzystywanego w technice wojennej. tworzące „siatkę". na poligonie Maralinga. BIOLOGICZNA I JĄDROWA W rozdziale tym zajmiemy się niektórymi ze środków masowego rażenia. Do broni chemicznej m o ż e m y zaliczyć zastosowanie ognia. Smugi dymu widoczne na tle nieba. ale efekty ich działania mogą być całkowicie odmienno. podczas ćwiczeń w wykrywaniu skażeń chemicznych na pozorowanym polu walki. 1956 r. takie jak gazy bojowe. Wszystkie środki masowego rażenia charakteryzują się tym. użyte podczas I wojny światowej. 264 . w połudruowej Australii. Na końcu przedstawimy sposoby użycia broni biologicznej. O m ó w i m y również czynniki działania niszczącego oraz wojskowe zastosowania broni jądrowej. Żołnierz radziecki (po prawej). uzyskano wystrzeliwując rakiety na paliwo pozostawiające wyraźny ślad. Dodatkowo wyposażony w przenośny sygnalizator skażeń radioaktywnych.

.

3 1 na mieszankę zapalającą. inne wymagają stosowania specjalnych utleniaczy. Głównym środkiem przenoszenia broni zapalającej stały się bomby lotnicze. Tablica (po prawej). „slrzałów". Niektóre z tych substancji zapalają się samorzutnie. Ręczne miotacze płomieni (powyżej). w tym również z wapnem. tzw. Można wywoła? również samozapłon rozlanej po rozbiciu o przeszkodę benzyny. Niektóre z nich palą się wyko­ rzystując tlen zawarty w powie­ trzu. Umożliwiają wyrzuca­ nie płonącej cieczy. Zawartość zbiorników wystarcza na oddanie kilku 2-3 sek. Pociski zapalające miotane ręcznie (powyżej). Magnez w postaci metalicznej stosowano w lotni­ czych bombach zapalających. Pokazano radziecką konstrukcję 1JPO-50. „koktajl Mołotowa". zapoznamy się z niektórymi współczesnymi środkami zapalającymi. Za pomocą broni zapalającej.13. sulfidem antymonu. a ciecz zapalana jest elektrycznie. siarki. Butelka zapalająca (1). Do jego wytworzenia używano jako podstawowego surowca ropy naftowej mieszanej z rozmaitymi dodatkami. są również takie. przedstawia najważniejsze środki i materiały zapalające stosowane w XX w. Skorupę takiego pocisku wypełniano mieszaniną saletr}'. Pociski zapalające (powyżej). Pokazano brytyjską „bombę ognistą" wystrzeliwaną z dziewiętnas­ towiecznych dział gladkolufowych. Pokazano wygląd współczesnego żołnierza amerykańskiego uzbrojonego w tego rodzaju broń. Prześledzimy sposoby używania ognia jako broni. Po raz pierwszy broń lego rodzaju zastosowano podczas 1 wojny światowej. Duże miotacze montowane są leż niekiedy na czołgach. wypełniane były prawdopodobnie pochodnymi ropy naftowej. Zastosowanie ognia w starożyt­ ności (po lewej). Bomby zapalające (powyżej). Zwiększało to intensywność spalania. łojem i terpentyną. dodając odpowiednie środki chemiczne. stosowanej już na skalę strategiczną. 3. które wymagają wymuszonego zapalenia.6 kg) z czasów II wojny światowej. Pociski zapalające i małokalibrowa amunicja zapalająca są stosowane nadal. Jest to zwykła butelka napełniona benzyną. jej zapalenie następuje u wylotu rury miotacza. Do miotania płomienia służył specjalny syfon. Większość z nich wypełniana jest białym fosforem. Maksymalny zasięg wynosi 70 m.Broń zapalająca Od niepamiętnych czasów ogień był używany jako groźna broń. Naczynia wypełnione palną cieczą stosowano już podczas wojen w pierwszych pięciu wiekach naszej ery. Brytyjska bomba 30-funtowa (ok. to jednak masowe bombardowa­ nia tego rodzaju bombami zaczęły się w latach II wojny światowej. głównie ze względu na trudności związane z wytworzeniem ognia na polu walki. choć przez długi okres miała ona ograniczoną skuteczność. Miotano je za pomocą różnych maszyn oblężniczych. Wprawdzie bomby zapalające zrzucano z pokładów sterowców lub samolotów podczas I wojny światowej. zwraca uwagę specjalna odzież ochronna. 266 . żywicy. Wojska regularne wyposażone są w etatowe środki w postaci granatów zapalających (2). zgromadzonej w zbiorniku ciśnieniowym. Plecakowy miotacz płomieni (powyżej). W Bizancjum powszechnie używano jako broni wojskowej „ognia greckiego". dlatego będą one omówione dokładniej. Ma ona 3 zbiorniki o poi. atakowano tereny zurbanizowane. Używa się również podręcznych miotaczy płomieni jednorazowego użytku. Szyjkę butelki zatyka się łatwopalnym materiałem. wypełnianych grubymi płytkami tego metalu. Artylerii od dawna używano do wywoływania pożarów budowli i statków. zapalającym się samorzutnie przy kontakcie z powietrzem.

Obecnie stosuje się Napalm B. Niewielki ładunek wybuchowy miał na celu odstraszanie ludzi usiłujących gasić pożary. stosu­ je się je do wzniecania pożarów w budynkach jak i miejscach kon­ centracji sprzętu pancernego itp. zwiększając skuteczność bomby. wynaleziono w 1943 r. c. impuls ogniowy inicjował zapalenie się ten nit u w ypełn łającego bombę. na Wielką brytanię już w 1915 r. Niemiecka bomba typu BI EZB (po prawej). Wytwarzają one intensywny płomień skupiony w punkcie upadku bomby. w czasie 10 minut. Statecznik bomby (blacha stalowa) c. Pierwsze bomby zapalające (po prawej). Podstawa metalowa a. przy czym czas palenia wydłuża się dwa do trzech razy w porówna­ niu ze zwykłym napalmem. Bomba napalmowa 750 funtów (po prawej). Paliła się punktowo. C. w postaci cieczy. B. Oplot z liny e. z 11 wojny światowej. a. Brytyjska bomba zapalająca 25 funtowa (po prawej). Pierwsza kaseta zapalająca g. Mieszaninę palną zwaną na­ palmem. wywoła to tzw. występowanie zjawiska nazwanego „burzą ogniową". Dzięki temu Napalm B. na obrzeżu powstanie strefa obniżonego ciśniema. Tym samym. charakteryzujące się przedłużonym czasem palenia i dużą przyczepnością do podłoża. Statecznik z blachy stalowej Skorupa magnezowa Otwory zapałowe Detonator Iglica Ładunek wybuchowy I 1 a. Rozpryskowe. W wyni­ ku wstrząsu wywołanego upadkiem. W momencie uderzenia o ziemię roztopiony metal rozpryskiwał się razem z płonącym ładunkiem żywicy. d. biologiczna i j ą d r o w a Lotnicze bomby zapalające (po prawej). jest znacznie skuteczniejszy. było wystrzeliwanych kolejno 7 kaset z materiałem palnym. pożary skupione. Począt­ kowo stosowano w tym celu sole kwasu naftenowego i palmitowego (naflen glinu i palmit Efekt „burzy ogniowej" (po prawej). ben­ zen i benzyna. powodując zapalenie się wkładki termitowej. Tego rodzaju bomby zrzucano ze sterowców niemiec­ kich (Zeppelinów). Jeśli zrzuci się dostatecznie dużo bomb zapalających np. żywioł staje się niemożliwy do opanowania. Jej nazwa pochodzi od pierw­ szych liter nazw substancji zagęszczających dodawanych pierwotnie do ropy lub innych ciekłych węglowodorów. Po upadku powodują rozrzucenie płomienia na dużym obszarze. Pokazana odmiana za­ wierała 416 litrów napalmu. które powodowały żelo­ wanie ropy. Zapalnik b. 267 . b. Ponieważ ma to charakter reakcji łańcuchowej. Punktowe. Powoduje to zassanie mas zimnego powietrza ku środkowi ogniska pożarów.Broń c h e m i c z n a . US Navy MK 78 Mod 2. co wzmaga intensywność procesu spalania. Zapalnik zaczynał działać w momencie zwolnienia bomby. To z kolei. tworząc jedno ognisko. inicjowało zapalenie się magnezowego kadłuba bomby. Waga 1 kg. W czasie 11 wojny światowej stwier­ dzono. Brzechwy statecznika b. Perforowany kominek metalowy wypełniony termitem c. Ze względu na sposób palenia zastosowanego w nich środka dzielą się na dwa zasadnicze typy: A. Ładunek termitowy umieszczony w przedniej części kadłuba. e. Jego istotnymi składnikami są zagęszczacze polistyrenowe. obszary leśne itp. Płonie wytwarza­ jąc temperaturę 850 st. wówczas ciepło wytwarzane nad centrum pożaru powoduje unoszenie się olbrzymich ilości gorących gazów. Żywica d. ruchomy detonator uderzał w stałą iglicę. Po uderzeniu o ziemię wybuch małego ładunku wybuchowego odrzucał ogon ze statecznikiem. Bomba spadała na małym spadochronie. a z kadłuba bomby. mogą być używane do ataków na siłę żywą. Powstawała przy tym tak wysoka temperatura. jedna z kilku od­ mian tego typu będących w uz­ brojeniu amerykańskim w latach sześćdziesiątych i siedemdzie­ siątych. Pręt bezpiecznika d. ZapalniK e. na miasto. Istnieją również inne rodzaje napalmów nowej generacji. zwiększając jej ełekt zapalający . f. Była to niezwykła konstrukcja. że metalowa wkład­ ka całkowicie się topiła. Ładunek termitu glinu). Ładunek inicjujący (powodował również odrzucenie statecznika) f. spalał się w miejscu upadku bomby.

władze ZSKR przyznały się do posiadania 50000 ton bojowych środków chemicznych. Bojowe środki trujące mogą wnikać do organizmu wieloma drogami. (Dane przytoczono za „Środki chemiczne w wojnie światowej" autorstwa A. Osiągnięto to poprzez zas­ tosowanie impregnowanego pa­ pieru (b). Gazy drażniące i her­ bicydy omówiono na następnej stronie. skórę i drogi oddechowe. Działanie takie cechuje środki: paralityczno-drgawkowe. podaje dokładniejsze informaq"e o wybranych substancjach. Są to środki z grupy parzących. mogą być śmiertelne dla organiz­ mu ludzkiego. Bojowe środki trujące (BŚT). 268 . Również w tym okresie zastosowano gazy drażniące. które stosowane są po dzień dzisiejszy przez siły policyjne do tłumienia rozruchów. wydane w Nowym Jorku .1% wszystkich strat poniesionych przez walczące armie zostało spowodowane użyciem gazów bojowych. substancji roślinobójczych. Ter­ min „ogólnotrujące" odnoszony jest do szeregu substancji będą­ cych silnymi truciznami o kom­ pleksowym działaniu. rękawic gumowych (c).M.Broń chemiczna Pomimo stosowania trucizn jako narzędzia zbrodni od niepamiętnych czasów.) W grudniu 1987 r. Tabela pokazuje ilości gazów bojowych zużytych przez strony konfliktu. 1937.. chroni oczy. i pończoch ochronnych (d). Użycie gazów bojowych w I wojnie światowej (po prawej). zwłaszcza przy dużej wilgotności powietrza. Maska przeciwgazowa typu filtracyjnego (a). środki duszące prowadzą do wypełnienia płuc płynami fizjologicznymi. Około 1. Skutecznym sposobem ochrony jest zastosowanie speq'alnej odzieży i maski filtracyjnej (po lewej). Inne BST mogą wywołać rozległe obrażenia. Skuteczność i trwałość działania gazów bojowych zależą w dużej mierze od lokalnych warunków. Dzieli się je na drażniące i psychochemiczne. rodzajów środków chemicznych stosowanych jako gazy bojowe. w postaci n p . Pokaza­ ny brytyjski model odzieży och­ ronnej chroni ciało przed przeni­ kaniem środków trujących przez skórę. duszące. która wywoła 50 % zgonów wśród porażonych. trujące gazy paralityczno-drgawkowe zostały użyte przez wojska irackie w 1984 r. Podrażniające BST powodują czasową niezdol­ ność do działań. Wykaz (po prawej). Pomimo podpisanych konwenq*i i powszechnego potępienia przez opinię publiczną świata. a zwłaszcza od pogody. Środki pa­ rzące działają na odkrytą tkankę. tym samym tlen nic dociera do komórek ciała. środki atakujące krwioobieg wiążą się z hemoglobiną. era wojny chemicznej zaczęła się dopiero 22 kwietnia 1915 rv kiedy to po raz pierwszy użyto gazu bojowego pod Ypres. wyrażone w tvsiącach ton. Dawka śmiertelna jest to taka ilość substancji trującej. Prentissa. co izo­ luje organizm od wpływów zew­ nętrznych.' ogólnotrujące. Ostatnią grupą BST są środki pośrednie. Środki paralityczno-drgawkowe atakują centralny układ nerwowy. podczas zmagań ł wojny światowej. Tabela (poniżej). Gazy bojowe.

5 cala. Worki z piaskiem 2. Ładunek zapalający 4. (tzw. Środek chemiczny wraz z mieszanką pirotechniczną 6. Tzw. miotacza min lub moździerza. Tym samym pozbawia się przeciwnika osłony jaką daje roślinność. Otwór w skorupie. a. Zwykle pali się wydzielając gryzący dym. ładunek wybuchowy c. 2. w rzędach po 25 luf. ataki falowe) podczas I wojny światowej wykonywano w opisany niżej sposób. lub amunicji gazowej do strzelb i granatników (C). starano się zatruć źródła wo­ dy. 269 . umieszczano na pierwszej linii okopów. Może wyrzucać strumień gazu CŚ przez 30 sek. płynęły w kierunku okopów nieprzyja­ cielskich. Wystrzeliwuje się z niej różne typy granatów na odległość do 100 m. Miotacze granatów łzawiących (po prawej). Dzięki tego rodzaju substancjom siły porządkowe uzyskują dodatkowy skuteczny środek pozwalający wyeliminować użycie broni palnej. Pyrotechnic. Nr 4 MK 1/1). z czasów I wojny światowej. Własne oddziały postępujące za chmurą gazową musiały być" wyposażone w maski przeciwgazowe. które powodują zniszczenie liści. c. 1. co rozrywało skorupę pocisku i rozpraszało skroplony gaz. Francuski miotacz gazu typu 63 FDM. skorupa pocisku Wyrzutnia Livensa (powyżej). 1. Amerykański granat typu USA BC-M25A2 z gazem łzawiącym. Typowy granat łzawiący (powyżej). Już w starożytności np. wszystkie lufy odpalano jednocześnie. Strzelba-granatnik Smith and Wesson 210. chmury gazu (C). Niemiecki pistolet sygnałowy P2A1 przystosowany do wystrzeliwania granatów łzawiących. w praktyce stosowano to podczas wojny wietnamskiej. otwierano jednocześnie zawory wszystkich butli.Broń chemiczna. Paląc się wydziela gaz C N I . komora zapalnika b. Przewody elektryczne 3. „łyżka" zapalnika 5. skroplony gaz d. z których korzystał przeciw­ nik w obleganej twierdzy. brytyjska prosta wyrzutnia pocisków gazowych z czasów I wojny światowej. używany niekiedy do wystrzeliwania nabojów z gazem CS. którym wyrzucany jest gaz. Gdy wiał sprzyjający wiatr (B).5 cala. Gazy łzawiące mogą być stosowane w postaci aerozoli (A). Gazy drażniące (po lewej). 1. Zawleczka zabezpieczająca 2. Butle z gazem (A). Spłonka inicjująca 3. a. Wystrzeliwano go z tzw. Brytyjski nabój gazowy typu L3A1 do pistoletu specjalnego kal 1. Przy upadku pocisku zapalnik powodował wybuch niewielkiego ładunku. biologiczna i jądrowa Chmura gazowa (powyżej). są obecnie powszechnie stosowa­ ne do rozpędzania tłumów podczas zamieszek. Współ­ czesnym przykładem podobnych działań może być opryskiwanie wielkich połaci leśnych (np. Ładunek miotający E Pośrednie metody użycia broni chemicznej. za pomocą defoliantów. Niemiecki pocisk gazowy (powyżej). Pierwsze ataki gazowe. 1. 3. Lufa cienkościenna 4. b. dżun­ gli). granatów ręcznych (B). Zbiornik z ciekłym gazem 5. Powyżej okazano schematycznie oprysiwanie za pomocą samolotu. Tego typu moździerze wkopywano w ziemię. ł a d u n e k wybuchowy 6. Brytyjski pistolet sygnałowy (Pistol.

Większa jednostka. że największą skuteczność bojową wybuchu powietrznego uzyskuje się (w zależności od mocy użytego ładunku jądrowego). W wyniku zderzenia jądro uranu rozpada się na dwa inne lżejsze jądra. tj. dalej przebiega ona już lawinowo. 2. Za falą cieplną pojawia się fala podmuchu. Razem z pyłami zostaje ona zassana ku górze. jak w czasie wybuchu 1000 t TNT (trotylu).Broń jądrowa Materia zbudowana jest z atomów. Zapalnik b.45 kg uranu U 235. Wykorzystuje reakcję rozszczepienia jąder uranu U 235 lub plutonu Pu 239.edzeniowej fali Macha. 3. Towarzyszy temu wyzwolenie d w u swobodnych neutronów i 32 pikowatów energii (piko-tj. powstaje ogromna strefa obniżonego ciśnienia. Źródło neutronów po wystrzeleniu i. Część fali odbija się od gruntu. zwanej jądrową.czynniki rażące wybuchu jądrowego. Jedno­ cześnie wybucha właściwy ładu­ nek wybuchowy powodując ściśnięcie materiału rozszczepial­ nego do masy nadkrytycznej. następuje dwukrotny wzrost ciśnienia i prędkości. Następnie zajmiemy się rodzajami broni jądrowej. bliżej epicentrum mająca charakter fali uderzenio­ wej. (tj. temu towarzyszy unoszenie się kuli ognistej ku górze. przy'doko­ naniu eksplozji na wysokościach od 600 m do 15200 m. Po przejściu fali uderzeniowej . Każdy atom ma jądro złożone z protonów i neutronów.xl0-' 2 ). zwana megatoną . rozpadających się na dwa inne. lżejsze pierwiastki.:l spowolniony swobodny neutron. wokół którego krążą elektrony. W ten sposób. 4. a. Porusza się ona z. przy czym kula rozrzedza się szybko i porywa za sobą pyły z powierzchni ziemi. Masę podkrvtyczną"uranu U 235 lub plutonu Pil 239. Broń jądrowa jednofazowa (powyżej). sposobami jej przenoszenia oraz omówimy skutki jej działania. a następnie płaszczem . W wyniku tego rozpoczyna się reakcja łańcuchowa. powoduje to odparowanie materii. Wskutek tego masy powietrza zaczynają gwałtownie przemieszczać się ku epicentrum wywołując gwałtowny huragan — prędkość wiatru dochodzi do 1000 km/godz. Źródło neutronów g. Po uruchomieniu zapalnika. przy rozpadzie 0. Ekran odbijający neutrony c. prędkością nieco większą niż prędKOŚć dźwięku (230 m/sek). Zjawisko to wykorzystano w broni. C i tworzy kulę ognistą. Do zapoczątkowania reakcji łańcuchowej rozszczepienia jąder potrzebny jc. w punktach przecięcia obu tych fal (c). Energię wybuchu jądrowego mierzy się tzw.000. Jeśli kula ognista dotknęła powierzchni ziemi. i. Uran ściśnięty do masy krytycznej 270 . Komory z materiałem wybuchowym d. lala odbita (b). Mechanizm jądrowej bomby jednofazowej (powyżej).000 t TNT. Otaczające punkt zerowy powietrze nagrzewa się'do 10 000 000 st. Kula ognista nie musi się stykać 7 powierzchnią. Kula ognista wytwarza promieniowa­ nie cieplne rozchodzące się kuliście z olbrzymią szybkością. Jeśli z jądra zostanie wyrzucony neutron. Swobodne neutrony zderzają się z dwoma kolejnymi jądrami. W efekcie fala czołowa ma charakter rozrz. Powstaje charakterystycz­ na chmura w kształcie grzyba. nakłada się na falę pierwotną (a). taką. Tłok £. 4. w której nie może dojść do samo­ rzutnej reakcji łańcuchowej) ota­ cza się ładunkiem wybuchowym. przy czym zachodzi identyczna reakcja. Masa podkrytyczna n. W czasie wybuchu ładunku jądrowego o mocy 1 kilotony (KT) wydziela się taka sama energia. Ładunek miotający źródło neutronów e. wybuch małego ładunku mio­ tającego wrzuca źródło neutro­ nów do kadłuba bomby.Na następnych stronach omówimy metody wywołania eksplozji nuklearnych i towarzyszące im zjawiska. 3. Zjawiska towarzyszące wybuchowi jądrowemu (powyżej) . Zjawisku. 1. równoważnikiem trotylowym. odpowiada energii wybuchu 1. który trafia w jądro uranu. towarzyszy temu wyzwolenie dużych ilości energii. 2. uwalnianych jest ponad 36 megawatów' energii. stwierdzono bowiem. której towarzyszy znaczne nadciśnienie. W czasie wybuchu wydziela się promieniowanie świetlne w postaci niezwykle silnego błękitnawego światła i dużej ilości ultrafioletu.kadłu­ bem odbijającym neutrony. za czołem fali powstaje strefa podciśnienia.

tak nazwano bomfję zrzuconą na Hiroszimę. zwana powszechnie wodorową. jako materiału rozszczepialnego użyto uranu 235. Masa drugiej części uranu została dobrana tak. Uran 238 7. wybuch taki wytwarza dużą ilość substancji promieniotwórczych. Ładunek konwencjonalnego materiału wybuchowego 3. mały kawałek zostawał połączony z resztą uranu. e 1. Uran (masa podkrytyczna) 6. dwa atomy deuteru zderzają się. a) Atomy deuteru i trytu zderzają się.jego masa winna być co najm niej równa tzw. Ekran neutronów 5. co dostarcza dużych ilości energii. nie występuje tu jedynie warstwa U 238. Ten z kolei otacza się płaszczem z U 238. Mieszanina deuterku i trytku litu 9. mniejszej od masy krytycznej. lub He 4. często nazywana termojądrową lub woaorową. klasyczna bomba wodorowa. Pojemnik ocnronny ź ołowiu W tabeli (powyżej). Bron termojądrowa. 1. wyzwala się przy tym duża ilość energii i jeden neutron. termojądrowe przy tej samej masie daje 3-4 krotnie więcej energii niż materiały rozszczepialne. Deuterek litu otacza się płaszczem U 235 lub Pu 239. takiej w której dochodzi do samorzutnej reakcji łańcuchowej. Materiał wybuchowy 6. Przyjęto założenie. wykorzystuje zupełnie inne zjawisko niż rozszczepienie jąder. Wytworzona energia powoduje zapoczątkowanie reakcji syntezy deuteru i trytu. Urządzenie inicjujące Podobnie skonstruowana jest broń jądrowa dwufazowa tj. Źródło neutronów 4. Tak wielka koncentracja wyzwalanej energii w praktyce oznacza. b) W wyniku tego powstaje jądro helu o liczbie atomowej 4. Ładunek wybuchowy 2. W tej właśnie fazie wydziela się najwięcej energii. Chociaż podczas syntezy atomu He 3. przy czym wydziela się olbrzymia ilość energii i jeden swobodny neutron (3). biologiczna i jądrowa „Little Boy" (powyżej). Ich jądra łączą się. porównano objętości i masy uranu 235 i TNT przy odpowiadających im energiach wybuchu. że całość uranu ulega rozszczepieniu. masie krytycznej tj. Dzięki energii uzyskanej z eksplozji jądrowej. W wyniku eksplozji niewielkiego ładunku wybuchowego. Dzięki warunkom wytworzonym przez wybuch jądrowy możliwa stała się synteza" (fuzja). Ab\' mogło dojść do wybu­ chu jądrowego. W pierwszej fazie dochodzi do reakcji łańcuchowej i towarzyszą­ cej jej eksplozji jądrowej. że pojedynczy samolot lub pocisk rakietowy jest w stanie wywołać zniszczenia na tą samą skalę. od pewnej masy uranu 235. Wydzielające się przy tym szybkie neutrony owodują rozszczepianie jąder 238. W tej 20 kilotonowej bombie. lub Pluton 239 8. 1. 2. Synteza jądrowa. co tysiące bombowców przenoszących broń konwencjonalną. by masa obu kawałków tworzyła masę krytyczną. Synteza deuteru i trytu (powyżej). Tryt jest to izotop wodoru o liczbie masowej 3. 271 .Broń chemiczna. Następuje również sześciokrotne zwiększenie emisji neutronów. Materiały potrzebne do uzyskania paliwa termojądrowego są o wiele tańsze i łatwiejsze do zdobycia od materiałów rozszczepialnych. Dlatego w pokazanej bombie. Tłok 3. Zapalnik ciśnieniowy 2. jąder lekkich pierwiastków. paliwo Broń jądrowa trójfazowa (po lewej). dając w efekcie atom izotopu helu o liczbie masowej 3. nie ma tu też problemów związanych z masą krytyczną. co wywoływało wybuch jądrowy. Ekran neutronów 5. odizolowano niewielką ilość uranu. Uran 235. Deuter jest lo izotop wodoru o liczbie masowej 2. Synteza deuteru (powyżej). to dzięki nieporównywalnie mniejszym wymiarom atomów deuteru czy trytu. wyzwala się znacznie mniej energii niż podczas rozbicia jądra uranu (plutonu). Uran (masa podkrytyczna) 4. musi zostać zgro­ madzona pewna ilość uranu .

Głębokość stref zmienia się proporcjonalnie. Trzeci stopień oparzeń (martwica) F. Strefy zniszczeń oznaczone) 1-9. W dolnej części diagramu pokazano zasięg działania fali uderzeniowej. że epicentrum wybuchu znalazłoby się w pobliżu Pentagonu. 5-6 Zrujnowane zostają domy mieszkalne 6—7 Przewracają się pojazdy 7—8 Uszkodzenia budynków murowanych 8-9 Uszkodzenia budynków drewnianych Zasięg zniszczeń (powyżej). 1. Przedstawiono hipotetyczną sytuację jaka zaistniałaby po wybuchu powietrznym ładunku o mocy 100 KT. 21000 / 1078 2. Skutki działania promieniowa­ nia cieplnego i fali uderzeniowej (po prawej). Okręgami zaznaczono strefy /niszczeń wywołanych falą uderzeniową. Tabela poniżej podaje zasięgi stref dla bomb o większej mocy. 10 % skażenie promieniotwórcze d. 272 . Guma t tworzywa sztuczne zapalają się D. Podczas wybuchu powietrznego. Wyparowywują metale B. Wydzielające się promieniowanie przenikliwe (składające się z promieniowania gamma i neutronów) oddziały wuje na istoty żywe w wyjątkowo niebezpieczny sposób i choć jest niewidoczne. Założono. promieniowanie przenikliwe i skażenie promieniotwórcze. oznaczonymi od A do G. Drewno pali się lub ulega zwęgleniu E. 85 % energii zostaje wyzwolone w postaci energii cieplnej. 4900 / 362 6. Rozkład energii powietrznego wybuchu jądrowego (po lewej). 10500 / 611 4. oznaczone jako 8-9. 50 % fala uderzeniowa b.porównaj poniżej).Skutki wybuchu jądrowego Głównymi czynnikami wywołującymi zniszczenia podczas wybuchu jądrowego są: promieniowanie cieplne. Skutki wybuchu bomby jądrowej o mocy 20 KT przedstawione na planie Waszyngtonu. 5 % początkowe promieniowanie przenikliwe Strefy działania rażącego promieniowania cieplnego A. Strefy zniszczeń wywołanych przez falę cieplną oznaczono G (opis zniszczeń . 35 % fala cieplna c. powstałych w wyniku wybuchu strategicznego ładunku nuklearnego. 1400/112 700 / 77 9. Poszczególne strefy zostały omówione poniżej. W górnej części planu pokazano zasięg skutków działania impulsu cieplnego z wyodrębnionymi strefami zniszczeń. fala podmuchu. Fala podmuchu działająca w postaci fal ueferzeniowych wywołuje powstanie niezwykle gwałtownych wiatrów. Poniżej podano nadciśnienie wyrażając je w k p / m 2 i szybkość wiatru wyrażoną w km/h w poszczególnych strefach. 3500 / 257 7. w zależności od mocy użytego ładunku. na tle mapy Wysp Brytyjskich. Ostatecznie cała energia rozkłada się w następujący sposób: a. 7000 / 466 5. Metale topią się C. Pierwszy stopień oparzeń (rumień) 21 3i Strefy działania rażącego fali uderzeniowej 0-1 Całkowite zniszczenia 1-2 Zniszczenia konstrukcji betonowych 2-3 Większość budynków ulega zniszczeniu 3-4 Budynki wielokondygna­ cyjne zostają uszkodzone 4—5 Zrujnowane zostają urządze­ nia przemysłowe. Nadciśnienie w poszczególnych strefach rażenia. a w dalszych odległościach jej gwałtowne spalanie. 14000 / 766 3. fabryk itp. z epicentrum nad miastem Manchester. 2 1 0 0 / 1 6 8 8. Drugi stopień oparzeń (pęcherze) G. wywołuje śmiertelne skutki. Impuls cieplny powoduje parowanie materii. ale znaczna jej część zamieniona zostaje w falę podmuchu.

wydzielone w pierwszych sekundach wybuchu jądrowego oddziaływujc w promieniu wielu setek metrów. wchodzące w jej skład atomy zostają zjonizowane. Przenikając przez żywe tkanki promienie (wywołują naruszenie struktury molekularnej. Tym samym zasięg skażeń promieniotwórczych jest niewiel­ ki i ma znaczenie lokalne (a). zwanego skażeniem promieniotwórczym. Optymalna wysokość" po­ wietrznego wybuchu jądrowego (powyżej). i milirentgenach (mR). wybuchająca tak jak w (b). obłok pyłów może sięgnąć wysoko. B. będzie miała falę podmuchu iden­ tyczną do wytworzonej przez bombę o mocy 10 MT. mRAD) lub w remach i milircmach. spowoduje to odparowanie i zassanie dużych ilości materii. jeśli bomba o mocy 1 MT wybuchnie na wysokości ok. a następnie ulegają samorzutnemu rozpadowi. Gdy pary te wystygną. Przy niewielkiej mocy użytego ładunku jądrowego grzyb nie jest wysoki i mieści się w troposferze. 2. ziemię.podaje się ją w radach. na której wykonano wybuch jądrowy ma istotny wpływ na osiągnięte efek­ ty. 1. cllatcgo wprowadzono pojęcie dawki napromieniowania odnoszące się do organizmów żywych . milifadach (RAD. Tabela pokazuje skutki działania promieniowania jonizującego (a.4 km (a). Może to powodować skażenia na skalę światową (c). Promieniowanie mierzone jest w rentgenach (R). przy czym przenika przez wodę. b i o l o g i c z n a i j ą d r o w a Przenikliwego (po prawej). Dzięki temu cząstki pyłów mogą być przenoszone przez wiatry na olbrzymie odległości. lub gdy dawka promieniowania została pochłonięta w ciągu 1 godziny.2 km (b). Np. Jednostki te oznaczają stopieii jonizacji atomów ośrodka poddanego działaniu promienio­ wania przenikliwego. w określonych odległościach i przy określonej mocy ładunku jądrowego. Wysokość. Bomba o mocy 1 MT.Broń c h e m i c z n a . w górne warstwy stratosfery (b).4 km (c). beton. Skutki promieniowania Przybliżony poziom promieniowania początkowego (po prawej). Materia ta wraz z odparowanymi częściami korpusu bomby jest silnie bombardowana strumienia­ mi neutronów towarzyszącym pierwotnemu promieniowaniu wybuchu. Tkanka żywa pochłania 14% więcej promieiiiowania niż powietrze. mury ceglane a nawet ołów. 273 . Z niej właśnie powstaje grzyb atomowy. opadają na ziemię w postaci silnie radioaktywnego pyłu. y) na organizm człowieka przy jednorazowym naświetleniu. Natomiast przy wybuchu ładunku wielkiej mocy. Promieniowanie typu gamma. wybucha­ jącą na wysokości 2. działanie fali pod­ muchu na poziomie gruntu stano­ wić będzie zaledwie 1/5 tego co uzyskalibyśmy detonując te samą bombę na wysokości ok. Kiedy kula ognista wybuchu jądrowego dotknie powierzchni ziemi. Skażenie promieniotwórcze (powyżej).

Ostatni odcinek lotu głowice pokonują samodziel­ nie. zmieniły się środki ich przenoszenia. Głowice nuklearne mogą być przenoszone w: (A) bombach zrzucanych 7 samolotów. (przypuszczalnie). Francja 512 d. Całkowita ilość głowic jądrowych: a. Nowszą generacją pocisków wie­ logłowicowych jest pocisk z mane­ wrującymi głowicami przeznaczo­ nymi do niszczenia niezależnych celów (MARV). Brort jądrowa jest bronią odstraszającą tj. 'Brytania 192 f. Poszczególne głowice charakteryzują się dużą dokładnością trafienia i niewielką mocą. Głowice zmierzają indywidualnie do celów oddalonych od siebie o wiele kilometrów. I )zięki wspomnianym właściwoś­ ciom pociski wielogłowicowe sta­ nowią większe zagrożenie dla prze­ ciwnika niż pociski wcześniejszych generacji. te ostatnie mają wprowadzić w błąd systemy antyrakietowe nieprzyjaciela. Rosja. z czerwca 1988 r. Ukraina. Indie dysponują materiałem rozszczepialnym na 12-38 głowić. Pakistan dysponuje materiałem rozszczepialnym na 1-7 głowic. Porównanie (po prawej). 274 . Gdy tor lotu takiego pocisku zaczyna opadać. Pierwsze pociski rakietowe przenosiły tylko jedną głowicę jądrową. (B) pociskach artyleryjskich. nazywanymi MIRY i MARY. Przedstawimy także ilość i rodzaje broni jądrowej będącej współcześnie na uzbrojeniu. sposoby przenoszenia głowic jądrowych do celu. jest czymś w rodzaju „autobusu" przewożącego pewną ilość głowić bojowych i pozorowanych. Pocisk wielogłowicowy z głowicami przeznaczonymi do niszczenia niezależnych celów (MIRV). System taki zastosowano po raz pierwszy w pociskach strategicznych w latach 1970-71. wody lub powietrza. Wlk. (przypuszczalnie) h. Dzięki temu głowice w samodziel­ nej fazie lotu mogą zmienić kurs na cele zapasowe. Początkowo stosowano pociski rakietowe z pojedynczymi głowicami o wielkiej mocy. Pocisk wielogłowicowy (MRV) jest lak zaprojektowany. obecnie przeważają pociski wielogłowicowe. istniejących obecnie arsenałów strategicznych broni jądrowych (dane po układzie SALT II. Białoruś i Kazachstan 10 456 b . 2. co zmniejsza prawdopodo­ bieństwo ich zniszczenia i pozwala zniszczyć cele rozproszone na dużym obszarze. kiedy to b r o ń jądrowa osiągnęła swe dominujące znaczenie w rozgrywkach politycznych. Rodzaje głowic nuklearnych stosowanych w pociskach rakietowych (powyżej). Pełniejsze informacje na temat pocisków rakietowych z głowicami jądrowymi zawarto w rozdziale szóstym.). Sposoby przenoszenia (po prawej). USA 9 970 c. Wiatach pięćdziesią­ tych i sześćdziesiątych monto­ wano na nich głowice o wielkiej mocy mierzonej w megatonach. Chiny ok. został on już zastąpiony przez wielkie mocarstwa innymi. który musi w swych planach brać p o d uwagę możliwości niszczące tej broni. jej skuteczność opiera się na stwarzaniu zagrożenia dla potencjalnego przeciwnika.Użycie broni jądrowej O m ó w i o n o tu główne sposoby użycia broni jądrowej. 264 e. (C) pociskach rakietowych startujących z ziemi. 1. Izrael do 100 (przypuszczalnie) g. vv przypadku wykrycia antyrakiet wystrzelonych naci celami głównymi. 3. 4. typy głowic i przewidywane cele dla takiej broni. nowszymi systemami wielogłowicowymi. Od lat pięćdziesiątych. wystrzeliwane są głowice bojowe i pozorne. by mógł przenieść kilka głowic na duży cel powierzchniowy. obecnie w uzbrojeniu znajdują się pociski wielogłowicowe o dużej dokładność trafienia. Głowice maja wła­ sne silniki rakietowe i układ stero­ wania sprzężony z komputerem.

w stadium prób). Włochy. państwa NATO. Francja i Włochy (prace badawcze). Globalne i międzykontynentalne. ruchome. (SLCM). ale także „powietrze-powietrze". państwa b. Hiszpania. Pociski do niszczenia satelitów. (SLBM). Korea Pin. ZSRR. Lotnictwo taktyczne bazujące na lotniskowcach USA. b. stacjonarne. Irak. i Płd. Wlk.Francja. Układu Warszawskiego (z wyjątkiem Polski i Rumunii).Strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu 800-2400 km SRBM . Francja. (ABM).Turcja (użytkowane jest tylko 75 głowic). Pakistan (te kraje porównaj na str. (ASW). Małe ładunki jądrowe mogą znaleźć zastosowanie do niszczenia samolotów nieprzyjacielskich. USA.Operacyjne pociski balistyczne . ZSRR. Zapewnienie wsparcia na polu walki. Indie. Jemen Pm. Egipt. państwa b. Arabia Saudyjska. stanowiące uzbrojenie samolotów. (SAM). Brytania. Hiszpania. (MRBM). Antyrakiety do niszczenia taktycznych pocisków balistycznych. Arabia Saudyjska. (SRBM). 3. ZSRR. Wlk. Indie. ZSRR. W celu zwiększenia szansy zniszczenia konkretnych jednostek lub zespołów okrętów można używać różnych pocisków z głowicą jądrową. Inne ł a d u n k i jądrowe Bomby lotnicze USA.Globalne pociski rakietowe mogące krążyć po orbicie okoloziemskiej . Miny lądowe NATO. Wiochy.. mogą niszczyć okręty podwodne ze znacznie większych odległości niż bomby konwencjonalne. Konwenq'onalne bomby głębinowe niszczą kadłuby okrętów podwodnych działając na nie fafą uderzeniową wywołaną eksplozją w wodzie. Strategiczne pociski balistyczne. Izrael. b. ZSRR. Układu Warszawskiego-użycie tej broni wymagało zgody ZSRR. b. Indie. Może być użyta do niszczenia koncentracji wojsk i sprzętu nieprzyjaciela. Bombowce średniego zasięgu USA. (GLCM). RFN. Chiny. Niektóre kraje Trzeciego Świata uzyskały dostęp do środków przenoszenia broni jądrowej. Rakietowe pociski przeciwlotnicze z głowicami jądrowymi. ZSRR. MR (Medium Rangę) średniego zasięgu. Miny morskie b. (ASM). USA. Pociski „powietrze-ziemia" i „powietrze-woda". b. ale większość tych państw nie dysponuje jeszcze nowoczesnymi zminiaturyzowanymi głowicami jądrowymi jak i systemami naprowadzania takich broni. b. Układu Warszawskiego (z wyjątkiem Polski i Czechosłowacji). Chiny. Indie. ZSRR. Indonezja. SP (Self Propeled) . Wieloprowadnicowe wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych. państwa NATO potrzebują amerykańskiej zgody na użycie broni atomowej. b. Państwa członkowskie NATO i b. Brytania i Francja . 1. Globalne i międzykontynentalne. b.średniego zasięgu 4830-9650 km Zadania taktyczne broni jądrowej (po lewej). 234) SRBM (Short Rangę Ballistic Missile) . Wlk. Operacyjno-taktyczne pociski balistyczne. Jako broń morska. ZSRR. Brytania. 2. Państwa NATO. ZSRR. USA. USA. (Wlk. Torpedy z głowicami jądrowymi USA. Holandia. b.Strategiczne pociski balistyczne dużego zasięgu 2400-6400 km MB RM .Brytania.samobieżny. biologiczna i jądrowa Dodatkowe skróty użyte w tabeli (inne skróty objaśniono na str. USA. NATO. b. Podobnie było w państwach b. Izrael (prace badawcze). Argentyna. Jądrowe bomby głębinowe wytwarzają potężną falę uderzeniową. RFN. USA. RPA (nie potwierdzone). (miały być używane podczas ćwiczeń w Turcji) Artyleria Działa samobieżne Działa ciągnione Państwa NATO (w 3 krajach nie zezwala się na posiadanie amuniq'i jądrowej). ZSRR.zasięg ponad 6400 km IRBM . Francja.. 274. Francja.Broń chemiczna. ZSRR. b. Wlk . Syria. Tego rodzaju rakiety typu „woda-woda" znajdują się na pokładach szeregu okrętów nawodnych. Strategiczne pociski balistyczne wystrzeliwane z okrętów podwodnych. b. (ICBM). Hiszpania.dalekiego zasięgu. Pociski manewrujące wystrzeliwane z ruchomych wyrzutni naziemnych. Chiny. ZSRR. Izrael. tym samym nie wymagają dużej dokładności zrzutu. b. Iran. pociski artyleryjskie. większość państw Trzeciego Świata. Lotnictwo taktyczne lądowe Państwa NATO i b.ZSRR. Libia. Pociski manewrujące wystrzeliwane z okrętów podwodnych. Systemy rakiet przeciwlotniczych z głowicami jądrowymi. USA (w stadium prób). (ASW). Brytanii i Francji. Jądrowe bomby głębinowe. Pociski powietrze-woda. USA. Chiny.ZSRR (ASAT). Pociski „ziemia. Układu Warszawskiego (bez Rumunii). USA. Argentyna. Kraje dysponujące środkami przenoszenia broni jądrowej Pociski rakietowe (ICBM). pociski rakietowe. b. ZSRR. Irak. b. Belgia. b. Chiny. (IRBM). Strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu. Lotnictwo Bombowce strategiczne USA. Pociski manewrujące wystrzeliwane z samolotów USA. (ALCM). i Płd. Japonia (prace badawcze). USA. Podział ze względu na zasięg Pociski rakietowe: ICBM . ZSRR. Taktyczna broń jądrowa tj. ZSRR. 275 . zastępując dotychczasowe u/brojenie główne w postaci dział dużego kalibru. Turcja Uwaga: Z wyjątkiem Wlk.) Bomby głębinowe USA.dalekiego zasięgu ponad 9650 km MR . (MRLS). Francja. b. Paktu Warszawskiego.pocisk balistyczny operacyjno-taktyczny (małego zasięgu) LR (Long Rangę) . USA. Tajwan. W głowice jądrowe mogą być uzbrajane rakiety typu „ziemia-powietr/e". Pociski antyrakietowe staq"onarne.woda" i „woda-woda". Pakistan. b. Chiny. b. Izrael. Ładunki jądrowe znajdują inne jeszcze zastosowanie jako broń morska. ZSRR. (ATBM).ZSRR. 4. a nawet miny. Brytania.poniżej 800 km Lotnictwo: LR . odgrywa istotną rolę w walce.

h. że Rosjanie pracują nad własnym programem tego rodzaju. Tym samym stają się istotnym czynnikiem wyścigu zbrojeń pomiędzy mocarstwami. choć badania i prace rozwojowe kontynuuje się nadal. może być zastosowane jako wari­ ant rezerwowy. Wysokość przechwycenia celu (po prawej). Rosjanie dysponują dwoma systemami anlyrakietowymi. że jeszcze obecnie w skład systemu obrony Moskwy wchodzi 16 wyrzutni tego typu pocisków. Sposób ten jest najkorzystniejszy.Systemy antyrakietowe Systemy pocisków przeciwrakietowych). wystrzelony pocisk mięci / y kontynentalny. że przech­ wycenie celu ma miejsce powyżej atmosfery ziemskiej (1). Eksperci uważają. System „Gwiezdne wojny" (po prawej). g. są to pociski rakietowe z głowicami jądrowymi. podpisany przez ZSRR i USA wprowadził ograniczenia na tego typu systemy z wyjątkiem jednego przeznaczonego do obrony Moskwy.. prezydent Regan ogłosił przystąpienie do programu popularnie określanego jako „Wojny gwiezdne". pocisk przeciwrakietowy przechwytuje cel ponad atmosferą. tzw. działo laserowe prowadzi ogień w początkowej fazie lotu pocisku. W następnych latach ograniczanie funduszy i kontrola zbrojeń sprawiły. akcelerator cząstek emituje skoncentrowany wysokoeiiergetyczny promień w następnej fazie lotu pocisku. d. by objąć tym systemem obronnym również terytorium ZSRR. oparło na oficjalnym schemacie ideowym opracowanym przez armię USA. b. Systemy pocisków przeciwrakietowych mogą być tak zaprojektowane. określamy w kodzie NATO jako Galosh (po prawej). reflektor podczerwienny oświetla lecący pocisk. orbitujące zwierciadło skupia i przekazuje energię wytworzoną przez laser wielkiej mocy uloko­ wany na ziemi. Wiązka zostaje nakierowana na lecący pocisk. e. radar optyczny (system omiaru parametrów lotu pocisu) zainstalowany na pokładzie samolotu dostarcza danych o po­ cisku wchodzącym w atmosferę. że przyszłość programu „Gwiezdnych wojen" stała się niepewna. Jednakże układ SALT I z 1972 r. jest połączeniem nowych orbitalnych broni przeciwrakietowych z klasyczny­ mi systemami przeciwrakietowy­ mi. ułatwiając jego lokalizacje. ostatnia linia obrony w postaci przeciwpocisku przechwytują­ cego cel na małej wysokości. Radziecki pocisk antyrakietowy z głowicą jądrową. Zaproponował jednocześnie władzom ZSRR. stacja odbiorcza. Pozwala to na wykrywanie i niszczenie nadlatujących pocisków balistycznych w każdej fazie ich lotu. Trafienie celu w atmosferze (2). Rysunek obok. służące do zestrzeliwania atakujących rakiet przeciwnika. f. Pocisk znajduje się w kontenerze służącym do transportu. c. Na łączną liczbę 100 dozwolonych wyrzutni. 276 E . a. W marcu 1983 r. ale Gorbaczow ogłosił w 1987 r. i.

Przez układ oddechowy. przyj­ m o w a n e z żywnością l u b w o d ą . M i a ł o t o p r z y c z y n i ć się d o r o z s z e r z e n i a zarazy w ś r ó d o b r o ń c ó w . l u b artyleryjskie (b). 1 . M o ż n a r ó w n i e ż u ż y ć nosicieli w postaci zarażonych o w a d ó w (c). Do przenoszenia mikroorganiz­ m ó w m o g ą s ł u ż y ć pociski rakie­ t o w e (a). Pomimo wysiłków. 3 . W tabeli p r z e d s t a w i o n o c z t e r y g ł ó w n e rodzaje m i k r o o r g a n i z ­ mów. Stosowanie tej broni polega na rozprzestrzeniu infekcji wśród nieprzyjaciela. P r z e z skórę. które mogą być użyte w potencjalnej wojnie biologicz­ nej. Zakainość Wysoka Względnie wysoka Niska Przenoszenie Wysokie Średnie Niskie Terapia antybiotykami N i e istnieje Średnio skuteczna Skuteczna Szczepionka Nie istnieje Stadium prac badawczych Dostępna 277 . k t ó r y m i wnikają d o ciała l u d z k i e g o ś r o d k i b r o n i biologicznej. Rysunek w e d ł u g starego m a n u s k r y p t u przedstawiający przygotowania do przerzucenia rzez m u r y o b l e g a n e g o m i a s t a ońskiej p a d l i n y . N a w e t szczepienia (o ile istnieje s z c z e p i o n k a ) . b y ich d u ż a ilość znalazła się na terytorium przeciwnika. n i e dają s t u p r o c e n t o w e g o zabez­ pieczenia p r z e d z a c h o r o w a n i e m . w wielu krajach nadal prowadzi się badania w tej dziedzinie. E „Wojna biologiczna" w Ś r e d n i o w i e c z u (poniżej). Przedstawimy wykaz chorób wywoływanych użyciem broni biologicznej. z d a n y m i w y b r a n y c h ś r o d k ó w biologicz­ nych. opiszemy krótko ich przebieg. 2. D o d a t k o w o w y m i e n i o n o wywoływane przez nic choroby. Rodzaje środków biologicznych. G ł ó w n e drogi zakażenia ( p o lewej). W l y m celu w y s t a r c z y . Mikroorganizmy mogą być rozpylane w postaci aerozoli tj.Broń biologiczna „Broń" biologiczna wykorzystuje naturalną skłonność ludzkiego organizmu do zapadania na niektóre choroby. p r z y u k ą s z e n i u owadów. ś r o d k ó w biologicz­ nych. P r z e z u k ł a d p o k a r m o w y . by w drodze traktatów i wielostronnych deklaracji o niestosowaniu broni biologicznej ograniczyć jej użycie. Sposoby przenoszenia ( p o p r a w e j ) . D r o g a nr 2 jest najskuteczniejsza. n p . d r o b i n cieczy l u b ciał s t a ł y c h rozpraszanych w powietrzu. podczas wdychania powietrza z mikroorganizmami. T a b e l a ( p o prawej). l u b g r y z o n i (d). d l a t e g o istnieje d u ż e p r a w d o p o ­ d o b i e ń s t w o jej z a s t o s o w a n i a w p r z y p a d k u a t a k u biologicznego. Na następnych stronach omówimy możliwe drogi zarażenia.

nisko lecące n a d wodą rakiety typu „Exocet" i p o n o w n i e przeżywające renesans. USA i ZSRR do podjęcia poważnych rokowań w dziedzinie kontroli zbrojeń. nową wyrzutnię wieloprowadnicową NATO średniego zasięgu. W dziedzinie broni morskich . Zbyt wysokie koszty nowoczesnych technologii zmusiły w końcu oba supermocarstwa. Przy omawianiu rozwoju w dziedzinie samolotów poruszono „technologię powłok maskujących". W obronie przeciwpancernej położony zostanie nacisk na rozwiązania koncepcyjne tzw. Nowoczesne śmigłowce bojowe (po prawej). Śmigłowiec może alterna­ tywnie przenosić cztery zasobni­ ki niekierowanych pocisków kal. W sposób zaskakujący nowoczesna masowa produkcja i miniaturyzaqa różnorodnej broni uczyniła je nieskomplikowanymi w obsłudze i tańszymi pod względem nakładów. Coraz trudniej broń daje się klasyfikować w e d ł u g pierwotnego zastosowania. która wkrótce zostanie zastosowana także w moździerzach piechoty. Od połowy lat osiemdziesiątych broń chemiczna („bomba atomowa krajów ubogich") i pociski rakietowe średniego zasięgu przedstawiają największe zagrożenie militarne. rakietowych typu „Hydra" 278 . Rozwój statków powietrznych w kierunku bezpośredniego ich użycia na polu walki dostarczył n o w e g o typu śmigłowca. Uzbrojenie składa się z „działka łańcuchowego" zamontowanego pod kadłubem (patrz str. Dwuosobowy model amerykański AH-64 „Apache" (od 1968 r. względnie szesnastu typu „Hellfire". W coraz wyższym stopniu kraje rozwijające się nastawiają się na b u d o w ę własnych przemysłów zbrojeniowych. oraz ośmiu przeciwpancernych pocisków rałcietowych typu TOW. Wprawdzie niewiele z tych „innowacji" może rzeczywiście być uważana za nowy etap w rozwoju broni. 290-291). Do wyposażenia śmigłowca należy celownik wykrywania celu i celownik oznaczania celu. noktowizor dla pilota oraz tzw. Rozdział rozpoczynamy przedstawieniem rozległego arsenału sprzętu sił bezpieczeństwa. działka automatyczne stosowane jako broń do osłony bezpośredniej. wykorzystujące światłowody i n o w e rodzaje amunicji. „uderzeń z góry" . 70 mm (w każdym po 19 sztuk). że w konfliktach regionalnych i w wojnach domowych rzeczywiście używana jest już „broń przyszłości". bez dalszej ingerencji obsługi po starcie czy odpaleniu. lub osiem podwieszeń dla różnych głowic bojowych. binarną amunicję chemiczną i udoskonalone samobieżne haubice opancerzone. zaliczane do szczególnych osiągnięć technicznych. stała się coraz bardziej wielostronna dzięki zastosowaniu czujników i układów kierowania. są wielofunkcyjnymi nosicielami broni.znajdują się kierowane p r z e w o d o w o torpedy. czy według powszechnie przyjętych rodzajów. wśród nich są bomby kasetowe i bomby do niszczenia pasów startowych. Większość z nich została udoskonalona na podstawie istniejących już technologii bądź wcześniejszych koncepcji. zwłaszcza w dziedzinach czujników samonaprowadzania i zapalników głowic bojowych. kierowanych lase­ rowo. włącznie z „pięścią przeciwlotniczą" Stinger i n o w y m amerykańskim ręcznym km M 249. W dziedzinie artylerii przedstawimy MLRS.w centrum omawianego procesu rozwojowego . 290). poczynając od elektrycznych pałek i kończąc na współczesnych opancerzonych pojazdach policyjnych. zdolnego do obrony przeciwpancernej i zdalnie kierowanych niewielkich środków bezpilotowych. Pancerze reaktywne i nowoczesne transportery opancerzone stanowią tutaj drugą stronę medalu. celownik masztowy. na wyposażeniu wojsk) dysponuje nowoczesnymi czujnikami umożliwiającymi działanie w każdych warunkach atmosfe­ rycznych i prowadzenie walki w nocy (patrz str. Przy prowadzeniu tego rodzaju działań wojennych wydaje się.Rozdział ósmy BRONIE INTELIGENTNE Mikroelektronika udoskonaliła nowoczesne układy kierowania. Jest godnym ubolewania fakt. kierowanych przewodo­ wo. Pociski i pociski rakietowe mogą w coraz w y ż s z y m stopniu samoczynnie „myśleć". Oprócz tego dla samolotów bombowych i myśiiwsko-bombowych wynaleziono dużą ilość nowych rodzajów amunicji.na kierowane pociski rakietowe. Następnie omówione będą bronie piechoty lat dziewięćdziesiątych. O m a w i a m y tu postęp techniczny jaki dokonał się w technice broni w latach osiemdziesiątych i wybiegniemy w wiek XXI. że kosztowna strategiczna broń ABC straciła w sposób widoczny na znaczeniu (także dzięki limitom ustalonym w układach rozbrojeniowych).

.

Do niego zalicza się sprzęt alarmowy (a). Półprzewodniki silikonowe (powyżej). W pozostałej części omawiany jest ogólny postęp techniczny dokonany w dziedzinie wojskowej. albo na ziemi. który w najszerszym rozumieniu zaliczany jest do broni. W literaturze fachowej poświęcono mu bardzo wiele miejsca i w technice woj­ skowej znajdzie jeszcze wiele zastosowań. że w przyszłości działania bojowe będą prowadzone w warunkach nocnych. Wzmacniacze szczątkowego obrazu trudne są do wykrycia. kal. . „Copperhead" (powyżej). Małe. jest lżejsza i posiada celownik optyczny. Tylko wśród niewielu rodzajów broni nastąpił epokowy przełom. wypróbowywanym od lat. Nawet po sześciuset latach funkcjonowania broni strzeleckiej wciąż ulega ona udoskonaleniu. zwłaszcza w systemach broni kierowanych i satelitach. Chodzi częściowo o poprawione kolejne modele istniejących broni. i pistolet maszynowy (b). przedłużające głównie ich okres używalności. 155 m m .223 cala (zamiast dotychczasowego 0. bądź jako przyrząd do celowania. Kolejnym ważnym sprzętem. Karabin SA 80 jest używany w dwóch wersjach: jako karabin (a). podręczne i tanie komputery mogą przejąć nowe zadania w dziedzinie wojskowej. Copperhead wymaga wysuniętego obserwatora . który opromieniowuje cel promieniem laserowym. Lekki pocisk leci płaskotorowo.albo w powietrzu (a). Nowe karabiny automatyczne (powyżej). Copperhead łączy w sobie zalety pośredniego ognia artyleryjskiego z manewrowością Kierowanego pocisku rakietowego (patrz str. Nowa broń służbowa SA 80. a także można dzięki niej osiągnąć" lepsze wyniki w szkoleniu strzeleckim. choćby jako kompu­ tery do kierowania ogniem artyleryjskim. Eksperci liczą się z tym. 286-287). Po wymianie kilku podzespołów może być używany jako ręczny km (c). np. ma mniejszy kaliber 0. może być szybciej opanowana przez rekrutów i słabiej wyszkolonych strzelców. Optycy i naukowcy dokładają wielu wysiłków w celu udoskonalenia noktowizorów i pozostałego osprzętu. Używane są do kontroli pola bitwy.308 cala). W pocisku po opuszczeniu lufy wychylają się stateczniki usterzenia. że obserwator otrzymuje jednobarwny obraz rzeczywistości. CLGP (pocisk kiero­ wany wystrzeliwany z lufy) wystrzeliwany jest przez haubicę polową lub haubicę samobieżną opancerzoną (a). służący do zwalczania czołgów. gdyż krótki karabin z racji Stosowania mniejszej amuniqi umożliwia łatwiejsze jego opanowanie podczas strzelania (mniejszy odrzut). Ten pasywny noktowizor wzmacnia promieniowanie gwiezdne do tego stopnia. Półprzewodnik silikonowy jest najlepszym przykładem na to. Nowa broń jest nieskomplikowana w obsłudze. Ponieważ naboje są mniejsze i lżejsze żołnierze mogą być wyposażeni w większą ilość amunicji.Nowe technologie W tym podrozdziale przedstawiamy wybrane procesy w rozwoju nowoczesnej broni. wywołane posuwaniem się nieprzyjacielskich oddziałów rozpoznawczych. Przedstawiamy także sprzęt. jak ogólny postęp techniczny oddziaływuje na rozwój w dziedzinie techniki wojskowej. na wyposażeniu brytyjskich wojsk lądowych. Kiedy pocisk zbliża się do rejonu celu (niewidzialnego przez obsługę działa) czujniki emitują promień laserowy i kierują pocisk do celu. Szczególnie wyraźnie zauważalne staje się zastosowanie małych kompute­ rów we wszystkich systemach powietrznych. rejestrujący „niewidoczne" promienie bądź „niedostrze­ galne" wstrząsy geofoniczne. pocisk kierowany w końcowej fazie lotu. 280 Noktowizory (powyżej). jest wzmacniacz szczątkowego obrazu (b). Półprzewodnik silikonowy określany jest często mikroprocesorem.

WNP i Chiny utrzymują w kosmosie satelity wojskowe. Amerykanie ponownie wznowili produkcję broni neutronowej i zdążyli wyprodukować „tylko" 925 pocisków. zdolnych do niszczenia zgrupowań pancernych. satelity mogą być używane jako stacje wczesnego ostrzegania do wypełniania zadań w dziedzinie nawigacji bądź do połączeń telekomunika­ cyjnych. kontrprzeciwdziałania radioelektronicznego. jest ona wysoce precyzyjna. polegających na zakłócaniu. W USA i ZSRR rozwinięto tzw. Z racji. Satelity obserwacyjne (powyżej). Francja wysłała w kosmos satelitę wojskowego w 1983 r. przewidywał wyko­ nanie neutronowych głowic bo­ jowych do taktycznych pocisków rakietowych „Lance" oraz do pocisków do haubic amerykań­ skich kal. promieniowanie laserowe wykorzystywane jest w dalmierzach (powyżej). W skład pojęcia wojny radioelektronicznej wcho­ dzi także przeciwdziałanie radioelektroniczne. Chociaż układ o przestrzeni kosmicznej z 1967 r. 7.Bronie inteligentne Wojny gwiezdne. Tzw. to wiele satelitów realizuje także zadania wojskowe. bądź błędnemu naprowadzaniu broni zdalnie kierowanej. Zwłaszcza w broni pancernej. zdolne do zwalczania nieprzyjacielskich pojazdów kosmicznych. a wydzielone promieniowanie czyniłoby w ciągu kilku minut nieprzyjacielskie załogi czołgów niezdolnymi do działań bojowych. Z drugiej strony przeciwdziałanie radioelektroniczne wymaga odwrotnej reakcji ze strony przeciwnika. prowadzone doświadczenia nad wykorzystaniem tej broni nie przyniosły jeszcze generalnych rozstrzygnięć. 281 . Rozpoznanie radio­ elektroniczne prowadzone jest również w okresie pokoju w celu rozpoznania struktury i stanu wyszkolenia radiokomunikacji przeciwnika. Wojna (walka). (Outer Space Treatv) zabrania umieszczania środków masowego niszczenia w kosmosie. Promieniowanie laserowe znajduje szczególne zastosowanie w urządzeniach celowniczych (patrz także „Copperhead"). a promienie poruszają się z prędkością światła. mogącym niszczyć nieprzyjacielskie satelity. Wojna radioelektroniczna jest ściśle powiązana z programami kosmicznymi. Projekt amerykański przedstawiony w 19/8 r. że wiele systemów broni zależnych jest coraz bardziej od elektroniki wzrasta tym samym znaczenie przeciwdziałań radioelektronicznych. Np. są już w stanie rozpoznać pojedyncze wyloty luf broni strzeleckie] na polu bitwy. Pociski neutronowe podczas użycia miały (teorety­ cznie) eksplodować ok. Bomby neutronowe (powyżej). radioelektro­ niczna. W 1981 r. czyli głowice bojowe z ładunkiem o wzmocnionym działaniu promieniotwórczym stanowią nowy rodzaj broni nuklearnej. 200 m nad ziemią. Według oficjalnych danych. USA. unieruchamianiu nieprzyjaciel­ skiej elektroniki. przerywaniu połączeń radiowych. Olbrzymie wiązki wzmocnionego promieniowania neutronowego i gamma wywołane wybuchem przenikają przez najgrubsze płyty pancerne i wały ochronne. broń antysatelitarną (ASAT) czy niszczyciele satelitów. tzw. Najskuteczniej niszczą organizmy żywe. cechuje się prostym „torem lotu". Obecnie naukowcy pracują nad laserem kosmicznym o dużej mocy. usług których także częściowo korzystają zaprzy­ jaźnione państwa. jest pojęciem bardzo szerokim. broń laserowa nadaje się szczególnie do zwalczania samolotów i pocisków rakietowych. Rywalizacja militarna w kosmosie datuje się od dość dawna. 203 i 155 mm.

Bronie policyjne
W ostatnim dziesięcioleciu ogromnie wzrósł zestaw broni i sprzętu dla organów bezpieczeństwa w celu zwalczania zamachowców i terrorystów. Obejmuje on środki stosowane przeciwko uzbrojonym rebeliantom czy brutalnym demonstrantom oraz sprzęt służący do rozbrajania tzw. bomb zawartych w przesyłkach listowych. Bomby te konstruowane są przy wykorzy­ staniu nowoczesnego plastycznego materiału wybu­ chowego - semtexu, wynalezionego w Czechosłowaqi w latach dwudziestych obecnego stulecia.

Wyposażenie osobiste policjanta 1. Pałka paraliżująca. W brytyj­ skich oddziałach antyterrorysty­ cznych SAS na bazie zwykłej palki policyjnej skonstruowano pałkę paraliżującą. Podczas akcji u zyskuje sic dzięki niej impuls elektryczny o napięciu 6-7 kV oraz trzaskający szum. Długość" 58 cm; masa 5,4 kg. Na wyposażeniu policji USA. 2. Tarcza ochronna policyjna z przezroczystego poliwęglanu. Wymiary: 900x600x3 mm; masa 1,8 kg. 3. Miotacz, izraelski aparat do miotania mgławicowego środka nękającego CS o zasięgu 15 m, zdolny do wytworzenia w ciągu kilku sekund ściany gazu o szerokości sześciu metrów. Masa poniżej 9 kg. 4. Przenośny zestaw miotający gazu łzawiącego (Franq'a). Minimalna odległość użycia 10 m. Masa 16-21,5 kg, w zależności od rodzaju środka napełnienia (żel, proch lub płyn). 5. Karabin do tłumienia demonstracji (brytyjski Arwen Ace-37), broń precyzyjna przys­ tosowana do użycia pięciu rodzajów pocisków specjalnych: AR-1 - pocisk gumowy, 282

E

skutecznie „rozpędzający" demonstrantów do 100 m; AR-2 - pocisk zawierający gaz drażniący; AR-3 - „pocisk okrą­ gły", wypełniony dwoma grama­ mi środka nękającego (przejś­ ciowo obezwładniającego) CS; AR-4 - pocisk dymny oraz AR-5 - tzw. „łamacz barykad", pocisk zawierający gaz drażniący (proszek CS), przebijający deskę o grubości 13 mm. Kaliber 37 mm, masa 2,1 kg. W latach 1984-1988 policja amerykańska zakupiła 500 sztuk. 6. Granatnik rewolwerowy używany przeciwko demonstr'aq'om (brytyjski „Excalibur"); na szkicu zademonstrowano olicjanta w ubiorze ochronnym: amizelce kuloodpornej, hełmie ochronnym i masce przeciwga­ zowej. Pojemność bębna: pięć nabojów kal. 38 mm; masa 4 kg. W Malezji podczas tłumienia demonstracji użyto 500 ich sztuk. 7. Granat, tzw. „pierścień skrzydłowy" - na wyposażeniu żandarmerii wojskowej USA. Wystrzeliwany jest za pomocą karabinu automatycznego M 16. Granat wypełniony jest proszkiem nękającym CS.

8. Granat łzawiący (Zick-Zack), (Francja, wersja dla żandarmerii). Miotany leci lotem nieregu­ larnym i po osiągnięciu podłoża „podskakuje" przez co niemożliwy jest do odrzucenia przez demonstrantów. 9. Granat ręczny paraliżujący bądź piorunujący („Stun bomb", Francja). Przy detonacji wytwarza do kilka ogłuszających wybuchów i oślepiające światło. Przydamy do likwidacji zamieszek ulicznych czy podczas uwalniania zakładników. Niemiecka GSG - 9 i brytyjska SAS użyły podobnych granatów podczas uwalniania zakładników w Mogadiszu w 1977 r. 10. Naboje z pociskami: plastikowym i gumowym, Zostały użyte po raz pierwszy w Hongkongu w 1960 r. a. nabój kal. 37 mm z pociskiem plastikowym. Pocisk razi silnym uderzeniem do 60 m; b. nabój kal. 37 mm z pociskiem gumowym, podobny do (a) lecz tańszy. Masa 170 g, prędkość wylotowa 100 m/s. Może razić śmiertelnie poniżej 20 m.

Bronie inteligentne

Opancerzona jednostka manewrowa do likwidacji demonstracji (AMAC). Załoga - 12 osób, prędkość do 88 km/godz. Zwykle pojazdy tzw. miotacze wodne (na wypo­ sażeniu policji od lat sześćdzie­ siątych) nie mogą być używane w działaniach dłużej niż pozwala na to zapas wody. Miotane mieszanki, składające się ze środ­ ków gazowych i nękających bądź z barwników, zwiększają sku­ teczność działania sił policyjnych podczas likwidowania demon­ stracji i służą do oznaczania bru­ talnie zachowujących się demonstrantów. Miotacze wodne

używane są do gaszenia płonących barykad. a. pług do niszczenia barykad, b. armatka wodna, c. instalacja wodna, zabezpieczona przed możliwoś­ cią uchwycenia się z zewnątrz i dostaniem się na pojazd, d. granatnik czterolufowy (na pociski dymne i środki nękające - CS), e. otwory strzelnicze (łącznie osiemnaście), f. kadłub, g. elementy konstrukcji pod napięciem elektrycznym, chroniące przed „wspinaniem" się na pojazd. Pojazd zdalnie sterowany do usuwania ładunków wybu­ chowych („Whcelbarrow" - taczka) na wyposażeniu od 1972 r. Jest to pierwszy model z rodziny robotów - pojazdów gąsienicowych bądź kołowych. Podejrzane przedmioty są pod­ dawane oględzinom z wykorzys­ taniem kamery telewizyjnej, pracującej w obwodzie zamknię­ tym. Operator steruje zdalnie pojazdem z bezpiecznej odległości (do 300 m). Można nawet oddać strzał z odległości w celu otwarcia drzwi dla pojazdu bądź przerwania obwodu zapłonowego niebezpiecznego ładunku. Pojemność baterii elektrycznych wystarcza na dwie godziny pracy. Przy pomocy pojazdów typu EOD (do usuwania środków bojowych), brytyjskie siły bezpieczeństwa mogły rozbroić w latach 1969-1989 w Irlandii Północnej w 40000 przypadkach podłożenia bomb - 2767 ton materiału wybuchowego. Opancerzony wóz terenowy „Hotspur Hussar" (powyżej), trzyosiowy pojazd patrolowy, pojemność maksymalna - 8 osób. Posiada przedział bojowy, reflektor poszukujący i urządzenia nagłaśniające.

283

Bronie piechoty
W dziedzinie strzeleckiej broni ręcznej wprowadzono niewiele innowacji technicznych. Nadal utrzymuje się tendencja do zmniejszania ciężaru broni, zwiększenia precyzji i szybkostrzelności. Amunicja bezłuskowa umożliwia wprowadzenie następnej generacji karabinów na przełomie tysiąclecia, uzyskujących dwukrotnie wyższą szybkostrzelność, przy zachowaniu tej samej masy broni.

Wyposażenie pododdziału piechoty USA lat dziewięćdziesiątych (do szczebla kompanii) • bagnet wielofunkcyjny M 9 • karabin M 16 A2, wysoce funkcjonalny karabin automatyczny ACR, (wprowadzony będzie do wyposażenia do 2000 r.) • karabin wyborowy M 24, kal. 7,62 mm. Model koncernu zbrojeniowego Remington. Ma zamek cylindryczny i celownik (optyczny) lunetkowy, umożliwiający dziesięciokrotne przybliżenie celu • ręczny km M 249, kal. 5,56 mm (patrz niżej) • granatnik M 203, kal. 40 mm (patrz str. 154) • rakietowy granatnik przeciwpancerny - M 72 A3, kal. 66 mm (model A 2 patrz str. 254); zastępowany jest przez model AT 4 • granatnik półautomatyczny MK 19 - 3 (na podwoziu), kal. 40 m m • moździerz lekki M 224, kal. 60 mm • moździerz bezpośredniego wsparcia M 252, kal. 81 mm • „pięść przeciwlotnicza" Stinger z głowicą samonaprowadzającą się na promieniowanie podczerwone (patrz str. 256-257) • przeciwpancerny pocisk rakietowy średniego zasięgu Dragon M 47, kierowany przewodowo z ulepszoną głowicą bojową (patrz str. 254). Nowe systemy przeciwpancerne na etapie wdrożeń.

Bagnet SA 80 (powyżej). A. Pochwa z piłą składaną i urządzeniem do cięcia drutu (a). Ostrze osadzone jest na czopie (b). B. Bagnet - nóż z krawędzią tnącą (c) do cięcia drutu. Ostrze i rękojeść wykonane są z jednego odlewu. Większość bagnetów nowoczesnej broni, tak jak SA 80, stanowią wielofunkcyjne noże bojowe, które coraz rzadziej spełniają zadania starych bagnetów kłujących.

Beretta M9 92 SB (powyżej). Pistolet ten w amerykańskich silach zbrojnych zastąpił stary pistolet samopowtarzalny wz. 1911 kal. 0,75 cala, mający /a sobą najdłuższy okres używal­ ności (patrz str. 147). Beretta jest łatwiejsza i bezpieczniejsza w obsłudze. Ma mechanizm napinania kurka przez nacisk na język spustowy (samonapinanie), umożliwiający szybkie otwarcie ognia jedną ręką z pistoletu uprzednio zabezpieczonego; większą pojemność magazynka - 15 szluk i strzela nabojami typu Parabellum, kal. 9 mm (norma NATO). W lipcu 1986 r. dostarczono na wyposażenie 315 930 sztuk pistoletów.

Ręczny karabin maszynowy M 249. Od 1984 r. w armii USA. karabin M 16 na podstawie dwunożnej, zastępuje się ręcznym km M 249. Służy on jako broń bezpośredniego wsparcia dla drużyny piechoty: jeden karabin przypada dla czterech członków drużyny (łącznie w drużynie dwa km). Automatyka broni oparta jest na wykorzystaniu odprowadze­ nia gazów. Kal. 5,56 mm; masa 6,5 kg; szybkostrzelność 700 strz./min. Zasilanie taśmowe lub magazynkowe.

284

Amunicja bezłuskowa (po prawej), znacznie zwiększa siłę ognia piechoty. Pocisk osadzony jest w środku ładunku miotającego (powyżej). Nabój bez łuski mosiężnej waży znacznie mniej od naboju normalnego; poza rym w broni wykorzystującej amunicję bezłuskowa nie ma wy rzutnika łusek. Nie usunięto jednak jeszcze całkowicie problemów związanych z funkq'onowaniem w pełni automatycznej broni samopowtarzalnej, wykorzystującej amunicje bezłuskowa. 1. spłonka zapalająca, 2. ładunek miotający, 3. pocisk, 4. zapłonnik wzmacniający (wprawia pocisk w ruch w lufie zanim ładunek miotający zostanie zapalony co powoduje, że nie powstaje poślizg w wytwarzaniu gazów), 5. łuska nabojowa z mosiądzu, 6. czepiec uszczelniający z tworzywa sztucznego (odrzucany po wystrzale przy wylocie lufy).

Bronie inteligentne

Niemiecki karabin G 11 (po prawej). Z magazynka o pojemności 50 naboi, naboje bezłuskowe doprowadzane są do obrotowego cylindra, gdzie ulegają zapaleniu, zanim znajdą się w lufie. Ta konstrukcja kali­ bru 4,7mm firmy Heckler i Koch może prowadzić ogień poje­ dynczy, seryjny - trzystrzałowy bądź ciągły. Na odległość 600 m pocisk przebija standardowy hełm stalowy. W konkursie ogłoszonym przez USA na „wysoce funkcjonalny karabin automatyczny' (ACR), (następcę karabinu M 16), G 11 był jedyną ofertą na amunicję bezłuskowa.

Czujniki ziemne. Mogą być stawiane ręcznie bądź z powietrza przy użyciu środków miotających i należą do wyposażenia nowo­ czesnych instalacji obronnych. W Wietnamie w latach siedem­ dziesiątych nastąpiło pierwsze zas­ tosowanie czujników na dużą ska­ lę. Czujniki sygnalizują wstrząsy, hałas lub występowanie metalu. Brytyjski system Racal-Classic gro­ madzi iiiformacje na monitorze napływające od ośmiu czujników. Czujniki pracują / geofonami bądź

detektorami promieniowania pod­ czerwonego. Pracują w zaprogra­ mowanym obwodzie elektrycz­ nym, którego zmiana parametrów podlega klasyfikacji, a wyniki wy­ świetlane są na monitorze. Infor­ macja przedstawiana jest graficz­ nie lub jest drukowana. Czujniki są wkopywane, układane bądź ustawiane w terenie i maskowane. Amerykanie wprowadzili w 198/ r. do użytku system REMBASS (system czujników zdalnego nadzoru pola bitwy).

Termowizory są najbardziej rozwiniętymi urządzeniami obserwacyjnymi. Wykrywają one - niezależnie od natężenia światła - bardzo małe różnice temperatur (o 1-2"C) i obrazują je na ekranie. Nagrzane silniki samolotów, znajdujące się nawet za przeszkodą maskującą, są tak samo wykrywane jak obecność

człowieka czy jakiegokolwiek innego sprzętu. Przy pomocy termowizorów wykrywa się obecność ludzi i innych istot żywych, znajdujących się w pomieszczeniach zadymionych lub zasypanych pod gruzami budynków, albo lawinami śniegu.

Systemy bezpieczeństwa i sygnalizacyjne Taśmy z drutu kolczastego stosowano już w okresie! wojny światowej (patrz str. 223). Druty /. rdzeniem ze światłowodu nadają się doskonale do zabezpieczenia stref bezpieczeństwa, Jeśli drut zostanie przerwany czy skrzywiony, przerwaniu ulega także rdzeń światłowodu. Obraz z miejsca przerwania obwodu jest przesyłany na stanowisko kontroli.

Systemy artyleryjskie
Artyleria konwenq'onalna także w przyszłości odgrywać będzie ważną rolę - czy to w formie ciągnionych dział polowych, pojazdów samobieżnych czy artylerii pancernej. W latach osiemdziesiątych, ogromnie wzrosła siła uderzenia i celność pocisków kierowanych samonaprowadzających się w końcowej fazie lotu i chemicznej amunicji binarnej. Zastosowanie automatycznych urządzeń ładowania zmniejszyło ilość osób obsługujących działo, a ulepszone systemy kierowania ogniem obniżyły zużycie amuiuq"i, przypadające na zniszczenie celu.

a. b. c. d. e.

zapalnik głowicowy materiał pędny boczne dysze ciągu przedział systemu kierowania smugacz

Haubica samobieżna opancerzo­ na Vickers AS 90 kal. 155 mm. W 1989 r. artyleria brytyjska wprowadziła te haubice na wyposażenie w miejsce starych, amerykańskich haubic M 109 A2/A3, będących w uzbrojeniu od 1963 r. Model AS 90 nie różni się w sposób zasadniczy od haubicy M 109 A2/A3. Działo wymaga tylko pięciu osób obsługi zamiast sześciu, posiada dłuższą lufę i ma możliwość zamontowania dodatkowych środków walki. Mechanizm jezdny z amortyzatorami gazo­ wymi (wodór) umożliwia szybką jazdę w terenie. Półautomatyczne ładowanie pomocnicze zmieniono na ładowanie zau­ tomatyzowane. System kierowa­ nia ogniem współdziała z różnymi celownikami optyczny­ mi i urządzeniem nawigacji bezwładnościowej. Kaliber 155 mm, donośność 24700 m (amunicja standardowa), prędkość max. 53 km/godz.

MARS, (wieloprowadnicowy system artylerii rakietowej), nazwa angloamerykariska MLRS (system rakietowy średniego zasięgu). W 1983 r. w amerykańskich siłach zbrojnych wprowadzono wyrzut­ nię wieloprowadnicową określaną symbolem M 270; w Turcji w 1988 r. iw Bundeswerzew 1990r.MAKS wystrzeliwuje dwanaście niekiero­ wanych pocisków rakietowych kal. 227 mm. Ładowane są óne w dwa pojemniki sześciostrzałowe. Pocisk rakietowy o długości czterech metrów może być uzbro­ jony w m.in. głowicę bojową typu M 77, zawierającą 644 podpocisków do zwalczania piechoty i celów opancerzonych. W f985 r. rozpoczęto prace nad głowicą bojową, kierowaną w końcowej fazie lotu. Kolejną głowicą bojową na wyposażeniu jest głowica za\vierająca chemiczny pocisk binarny. Komputerowe kierowanie ogniem czyni z MARSa system skuteczniejszy niż wyrzutnie wieloprowadnicowe starszego tvpu, nadające się tylko do niszczenia celów punktowych.

286

Bronie inteligentne Pocisk kierowany (po lewej). Przed odpaleniem następuje zaprogramowanie pocisku. Boczne dysze ciągu umożliwiają dokonywanie poprawek podczas lotu pocisku. Pierwszy model pocisku kierowanego „Copperhead" (patrz str. 280), wprowadzili Amerykanie już w 1980 r. Zasięg 16 km. Chemiczny pocisk binarny (po prawej). Wynalezienie tego pocisku stanowi przełom w dziedzinie granatów gazo­ wych, w budowie których nie było większych zmian od 1918 r. Pocisk binarny przed odpaleniem zawiera w miejsce śmiertelnej substancji wypełnienia (idea stosowana w granatach gazo­ wych) dwa nieszkodliwe środki chemiczne. Dopiero ulegają one wymieszaniu po odpaleniu i wydzielają gaz paraliżująco-drgawkowy.

a. b. c. d. e.

zapalnik ładunek łączący ładunek A w części przedniej przegroda ładunek B w części tylnej

Połączony system obrony prze­ ciwlotniczej i przeciwpancernej z manewrującymi pociskami rakietowymi stanowi dalszy etap w rozwoju idei działa przeciwlotniczego i działa przeciwpancernego (patrz str. 195). Ten pojazd gąsienicowy - opracowany przez USA i Szwajcarię - ma osiem prowadnic do odpalania pocisków rakietowych i może zwalczać zarówno cele naziemne jak i powietrzne. Pojazd został skonstruowany wspólnie przez specjalistów z wielu krajów, dysponuje wyrzutnią do odpalania zunifikowanych pocisków rakietowych przeznaczonych do wykonania obu zadań bojowych. Pocisk rakietowy kierowany jest przy pomocy TV, lasera i posiada, obok czujników optycznych, także czujniki na podczerwień.

Amerykański transporter opancerzony M 2 Bradley Transporter opancerzony prze­ mienił się w wielofunkcyjny wóz bojowy piechoty zmechanizowa­ nej. Uzbrojony jest w lekką broń pokładowa, (działka automa­ tyczne) i/lub w kierowane pociski rakietowe, służące do bezpośred­ niego wsparcia działali bojowych. „Bradley' posiada dwuosobową wieżę stabilizowaną automatycz­ nie, wyposażoną w działko auto­ matyczne 25 mm, na strome bocz­ nej wieży podwójną wyrzutnię TOW dla odpalania przeciwpan­ cernych kierowanych pocisków rakietowych (patrz str. 254-255) i sześć otworów strzelniczych dla stanowisk broni ręcznej, umiesz­ czonych po obu stronach i z tyłu transportera. W 1983 r. rozpoczęto dostawy picnvszych egzemplarzy z zamówienia liczącego ponad 1000 sztuk. Powszechnie uznaje się radziecki bojowy wóz piechoty, uzbrojony w gładkolufówe działko kal. 73 mm i wprowadzony na uzbrojenie w 1967 r. za pierwszy transporter opancerzony tego typu.

287

Wysunięty obserwator przekazuje współrzędne czołgu nieprzyjacielskiego obsłudze moździerza. System Merlin uczynił z moździerza kał. Tymczasem. Kweslię przebi­ cia pancerza reaktywnego usiłuje się rozwiązać przy zastosowaniu głowic dwustopniowych (tandemo­ wych) w przeciwpancernych kiero­ wanych pociskach rakietowych. Ich opancerzenie składa się z coraz bardziej skomplikowanych materiałów. Kamera TV zainstalo­ wana w głowicy pocisku przekazuje obraz z dolotu do celu (linie przerywane). Pociski te mają kaliber w przedziale 30-120 mm. Pancerz reaktywny (powyżej). która dodatkowo wzmacnia pancerz pasywny. 81 mm Pociski rakietowe kierowane światłowodami stwarzają szansę operatorowi na ukrycie się po wykryciu celu i odpaleniu pocisku. kiedy Izrael zdobył radziecki czołg T-62 na Syryjczykach w Dolinie Bekaa.fali świetlnej. która odpala pocisk stabilizowany brzechwowe Impuls fali milimetrowej radaru. pancerza reaktywnego aktywną osłonę.Bronie przeciwpancerne Pociski rakietowe samonaprowadzające się na cel i lecące torem stromym coraz bardziej wypierają broń strzelającą w dolnej grupie kątów. Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe tzw. (Liban). Pociski APFSDS-T osiągały przebicie pan­ cerzy czołgu nawet po ześlizgnię­ ciu się z lufy armaty atakowanego czołgu. Reaktywna płyta pancerna pokrywając zwykły pancerz przy­ pomina rodzaj dachówki ceramicz­ nej. pociski „atakujące z góry" („Top Atack"). której ostry i bardzo twardy grot nie ulega „ześlizgnięciu" z pancerza. nawet gdy uderzy w ceł pod ostrym kątem. Do najznaczniejszych zmian w broni przeciwpancernej zalicza się przemianę moździerza w środek niszczenia czołgów. uodpornionej na zakłócenia. która znacząco zmniejsza jego silę przebicia pancerza. 288 . otrzymały dzięki zastosowaniu t/w. umieszczonego w głowicy pocisku poszukuje samodzielnie cel w promieniu 300 m. Grot ładunku kumulacyjnego zapala folię burzącą w „dachówce". APFSDS-T (po prawej). Była to technologia przez długi okres utrzymywana w tajemnicy. stanowią rozwinięcie koncepcji wykorzystania powierz­ chni napędowej pocisków (patrz str. Operator może dokonać poprawek w torze lotu pocisku przy pomocy połączenia przewodowego . Pociski przeciwpancerne stabili­ zowane brzechwowe z odrzuca­ nym sabotem. Operator śledzi cel przez celownik i kieruje pocisk rakietowy bezpośrednio w cel. Na krótko przed osiągnięciem celu pocisk rakietowy zmienia samodzielnie kurs i uderza we właz kierowcy bądź pokrywę Kierowane pociski moździe­ rzowe również zwalczają czołgi z góry. co oznacza ich nazwa. opancerzone wozy bojowe. 199). spełniają dokładnie to.. Wielkokalibrowe pociski przeciwpancerne zostały zastąpione przez „pierzastą strzałę" o nadzwyczajnej twardoś­ ci. Została przedstawiona opinii publicznej po raz pierwszy w 1982 r.

używana jest do kontroli pola minowego w wariancie stacjonarnym. na którym działania wojenne prowadzone są bez udziału wojsk. Dwóch ludzi obsługi wraz z samochodem ciężarowym wystarcza. wąskiego przejścia w polu minowym. bezosobowego pola walki. został zbudowany przez firmę francuską Matra. jako jednostrzałowa broń przeciwpancerna z programowaną głowicą bojową. aby zabezpieczyć. MINOS. 289 . lub może być zastosowana do położenia zapory w wypadku zagrożenia np. buz względu na porę roku. stanowią dalszy wkład do zautomatyzowanego. Zwalcza samodzielnie wskazane cele. Broń ta.Broń inteligentna Miny zdalnie kierowane (po prawej). przy pomocy tego rodzaju broni linie obrony przed przypuszczalnym uderzeniem.

zyskują coraz bardziej na znaczeniu. składa się ze stałego rusztu rurowego wbudowanego na zewnątrz śmigłowca. 290 . Pojedynczy śmigłowiec Black-Hawk może rozsypać do 960 min.. 30 mm (działko łańcuchowe). Odnosi się to . stanowiących uzbrojenie śmigłowców (powyżej). samolotów bezzałogowych. Na początku były to proste roztrząsacze (patrz str. jak np. System amerykański „Vólcano".cztery ramy. Także i ta nowa broń taktyczna zyskuje na znaczeniu. na wyposaże­ nie armii amerykańskiej. o 11 stopni do góry i 60 stopni do dołu. Systemy minowania powietrznego (powyżej). z którym zakończono pomyślnie próby w 1987 r. Dla działek automatycznych. Instalacja w wieży zapewnia stabilizację broni po odrzucie. Broń kierowana jest przez układ czujników w przód zie kadłuba lub przez celowniki znajdujące się w heł­ mach obu pilotów. zbu­ dowano specjalne podwieszenia i pojemniki. na śmigłowcu przeciwpancer­ nym AH-64 Apache. później były to systemy minowa­ nia przy pomocy zrzutni.w mniejszym zakresie . Amunicja doprowadzana jest beztaśmowo z zasobnika zawierającego 1200 sztuk pocisków. Szybkostrzelność dziesięć razy na sekundę. stanowiący ładunek zewnętrzny śmigłowca. dla działka M 230 „Chain Gun". 230). Napęd elektryczny obraca wieżę o 100 stopni w każdą stronę. (6). Włosi wynaleźli rozdzielacz magazynkowy (a). 7 którego wyrzucane są . kal. Podczas lądowania w sytuacjach awaryjnych broń znajduje się między dwiema kabinami i nie stanowi zagrożenia dla załogi. małych celów latających tzw.Uzbrojenie śmigłowców i samoloty bezzałogowe Śmigłowce bojowe i przeciwpancerne odgrywają coraz to ważniejszą rolę na współczesnym polu walki. Zasobnik zasila bron z prawej strony śmigłowca i wyrzuca puste łuski na lewą stronę. wersja z 32 przedziałami zawiera 128 min przeciwpancernych.do bezzałogowych. każda zawierająca czterdzieści min.po obu stronach . wprowa­ dzonym w 1968 r. Wersja rozdzielacza z 64 prze­ działami rozsypuje 1536 min przeciw piechocie.

57 mm i są ładowane od tyłu. Radzieckie zasobniki zawierają przeważnie po 32 po­ ciski rakietowe kal. jako bomba lotnicza. W większości radzieckie pociski rakietowe.7 mm b. Są one podporządkowane lotnictwu. Walka radioelektroniczna: samoloty bezzałogowe w powietrzu aktywizują nieprzy­ jacielskie stacje radiolokacyjne. które pracując namierzane są przez samolot rozpoznania radioelektronicznego. Ten sposób działania znany był już w okresie II wojny światowej.7 mm.. Startują one albo z wyrzutni na pojazdach (A). Śmigłowce przeciwpancerne (powyżej). m. 4.na odległości 4000 m (b). wielkokalibrowy km M 3 Browning. uzbrojony w zasobni­ ki niekierowanych pocisków rakietowych. z ładunkami burzącymi. są pociskami jednoli­ tymi. Użycie broni przy wykorzystaniu zasobników cechuje się wprawdzie większym rozrzutem niż broni na slałe zamontowanej na statkach powietrznych. obsługi­ wane przez strzelca na stanowis­ ku w przedniej części dziobu. magazynek 200 nabojowy c. Mi-24 „Hind". Te bezzałogowe obiekty będące tanimi. pojawiły się w znacznych ilościach na współczesnych polach bitewnych. 3. podwieszane są p o d kadłubami bądź skrzydłami samolotów i śmigłowców. wyrzutnik łusek d. 291 . Pociski te mogą być uzbrojone w dziewięć typów głowic bojowych. Na rysunku przedstawiony jest zdalnie sterowany mały śmigłowiec Sprite (B). Na szkicu przedstawiony jest szwedzki zasobnik uniwersalny 0127. którego najnowsza wersja ma licznik oddanych strzałów i urządzenie spustowe zdalnie sterowane. albo wprost z ziemi. rękaw odprowadzania łusek (wyrzucanych na zewnątrz). uchwycić cel i ponownie zniknąć z pola widzenia nieprzyjaciela zanim on użyje kierowanych pocisków rakietowych . 12. są to środki służące do zwiększenia skuteczności uzbrojenia strzeleckiego sta tków powietrznych. zbliżają się do celu niespostrzeżenie lotem koszącym (profil lotu śmigłowca PAH) i zwalczają go poza zasięgiem jego broni przeciwlotniczej. Izrael prowadząc operacje w Libanie użył sześć rożnych typów samolotów bezzałogowych do rozpoznania. Rozpoznanie przy pomocy bezpośredniego przekazu obrazu przez kamery bądź przy pomocy fotografii lotniczej. zakłócającymi odbiór urządzeń radioloka­ cyjnych (paski folii metalowej). 2. odłamkowymi. Możliwa jest jednak szybka wymiana zasob­ ników. Możliwe jest jeszcze wydłużenie zasięgu prowadzenia obserwacji dzięki zastosowaniu reflektorów oświetlających cel. słynny radziecki Mi-24 „Hind". ma silniejsze uzbrojonie. będące na wyposażeniu śmigłowców bojowych. ładowanie i łatwiejsze magazynowanie. Artyleria stosuje zdalnie sterowane obiekty latające przecie wszystkim do rozpoznania celów na małych wysokościach. małymi i wolnolecącymi maszynami. Śmigłowiec Mi-28 „I Iavoc". mocowane pod skrzydłami i wielolufowe km zamocowane w nosowej wieży dziobowej. zwalcza cele naziemne. powyżej. wchodzi do wyposażenia w miejsce Mi-24. powstały na bazie pierwszych celów powietrznych zdalnie sterowanych w latach pięćdziesiątych. Samoloty bezzałogowe mogą także prowadzić uchwycenie celu przv pomocy lasera. kaliber 12. uzbrojony w czterolufowe działko rewol­ werowe kal.Zasobniki (powyżej). Ź pogodnego nieba na Bliskim Wschodzie przekazują one czysty obraz telewizyjny zna d pa trolowanego terenu. Zdalnie sterowane obiekty latające (RPV). przy szczególnie niebezpiecznych i ryzykownych zadaniach bojowych. używany w Afganistanie od 1979 r. na środkowym Wschodzie (1970 r.) oraz w wojnie irarisko-irackiej (1980 1988) to odegrały one wraz ze śmigłowcami bojowymi kluczową rolę podczas wojny w Zatoce Perskiej w 1991 r. Przeprowadzenie ataku przy pomocy broni kierowanej np. Lot docelowy nad stacje radiolokacyjne nieprzyjaciela. Przy pomocy celownika antenowego PAH może prowa­ dzić obserwację w ukryciu (a). Zadania samolotów bezzałogowych (powyżej): 1. a. Śmigłowiec bojowy (powyżej).in. Od kiedy zaczęto używać śmigłowców PAH w Wietnamie.

Po dokonaniu wyboru celu następuje odrzucenie spadochronu (c). Naziem­ na stacja radiolokacyjna może odwieść pocisk rakietowy od celu. zamiast głowic bojowych o dużej Bomby kasetowe przypominają p o d względem kształtu zwykłe b o m b y . i pocisk uderza w cel. d o z w a l c z a n i a siły żywej i m a ł e b o m b y z ł a d u n k i e m kumulacyjnym przeciwko czołgom. Z drugiej strony.Lotnicze pociski rakietowe i bomby kasetowe Uzbrojenie samolotów w latach osiemdziesiątych osiągnęło w dziedzinie zwalczania celów naziemnych duży postęp. Są to m . Pociski rakietowe mają c o r a z mniejszą m a s ę . b o m b k i o d ł a m k o w e . 292 . zwalczania czołgów oraz do zakłócania pracy stacji radiolokacyjnych. była w k o ń c u lat osiemdziesiątych ostatnim krzykiem m o d y na rynku broni. Na określonej wysokości u l e g a u w o l n i e n i u ich z a w a r t o ś ć i r o z s y p u j ą się m a ł e b o m b y ( p o d p o c i s k i ) . Chilijska b o m b a C a r d o e n CB-500 (pierwsza z góry) zawiera 240 b o m b e k . T e n r o d z a j o o m b y n a d a j e się idealnie do niszczenia p a s ó w startowych. (cena j e d n o s t k o w a w y n o s i ł a w 1989 r. Pod względem konstrukcyjnym u t r z y m y w a n e jest jeszcze t y l k o u s t e r z e n i e s k ł a d a n e . t w o r z ą c elipsę r o z r z u t u . N i e jest p o z b a w i o n y ironii fakt. 500 m i n d o l a r ó w ) i myśliwiec bombardujący F-117. W odróżnieniu od starszej generacji antyradarowych pocisków rakietowych może on pośrednio za­ atakować cel. że precyzyjna b r o ń kierowana (w większości p r o d u k o w a n a p r z y malejących k o s z t a c h ) zmusiła konstruktorów lotniczych d o p r a c n a d d r o g i m i samolotami z minimalnym echem r a d a r o w y m . wychwytuje wiązkę promieniowania nieprzyjaciel­ skich radiolokacyjnych stacji śledzenia i wykrywa cały zestaw stacji. i n . pocisk na który zdecydowali się Brytyjczycy w 1983 r. rozwiniętych i najlżejszych pocisków. Dzięki tej zmianie mogła rozwinąć się taktyka „cichego pojedynku". Bomba podczas zrzutu z samolotu rozprzestrzenia ładunek na określonym odcinku. kolumn pojazdów lub z g r u p o w a ń wojska. Technologia „Stealth" (powyżej). Jego głowica bojowa zaopatrzona jest w precyzyjny laserowy zapalnik zbli­ żeniowy. Podczas fazy opadania wyszukuje on cele. należy w tej grupie do najbardziej Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze" (powyżej) b y ć m o ż e b ę d ą w przyszłości gromadzone w bębnowym magazynie nabojowym. zwiększone możliwości oddziaływania lotniczej broni kierowanej wywołały reakcję w dziedzinie obrony przeciwlotniczej. Rosjanie r o z w i n ę l i k o n c e p c j ę b o m b k a s e t o w y c h j u ż w latach trzydziestych. ALARM (antypromieniowy kierowany lotniczy pocisk rakietowy). by następnie opadać w dół przy pomocy spadochronu (b). Przy pomocy silnika rakietowego wznosi się on na wyso­ kość 12000 m (a). Pociski posiadają g ł o w i c e samonaprowadzania. O b a t y p y p r z e z n a c z o n e są p r z e d e wszystkim do przenoszenia broni konwencjonalnej. Głowica radiolokacyjna pocisku rakietowego (poniżej). dokonując zmiany częstotliwości. Do nich z a l i c z a się a m e r y k a ń s k i b o m b o w i e c B 2. Powstały nowe rodzaje amunicji do niszczenia pasów startowych. Powodują one z w i ę k s z e n i e siły o g n i a s a m o l o t u i z m n i e j s z e n i e siły o p o r u p o w i e t r z a ..

produkowane są w wielu formach i różnych wielkościach. Istnieje także w wersji pocisku rakietowego klasy „powietrze-powietrze". w 1992 r. przy czym bezzałogowa wyrzutnia startowa jest połączona. osiągające cel przy prędkości poddźwiękowej. Ich użycie na polu walki eliminu­ je przelot samolotu nad celem. Zapalnik zbliżeniowy aktywny powoduje zwiększenie siły prze­ bicia ładunku kumulacyjnego (do 150 mm). A. Tego rodzaju broń powierzchniowa pokrywa obszar 60x240 m. Mina kulkowa HB 876 masa 2. Mogą one służyć także jako wyrzutnie pocisków rakietowych. Podobnie zbudo­ wane są bomby kulkowe do niszczenia pasów startowych. masa 0. manewrowe podnośniki dźwigowe umożliwiają użycie sprzętu radiolokacyjnego wykry­ wania i naprowadzania w ukryciu bądź zza wysokich drzew. Bomba kulkowa przeciw­ pancerna (Cardoen. który jest zamocowany na stałe w samolocie. 12500 m2. Zasobniki bomb kasetowych stanowią najnowszy etap w rozwoju bomb kasetowych. b. Może też być zrzucany i wyhamowywany podczas zrzutu przy pomocy spadochronu. 293 . bądź „podpociski" (po lewej). jest zdalnie sterowany wiązką promieniowania lasero­ wego. System został opracowany do użytku w wojskach lądowych i marynarce wojennej. bądź z boku zasobnika. pod osłoną. z urządzeniami samonaprowadzania i sterowania. Nowsze modele są wyposażone w opóźniacze (spadochron). W rzeczywistości sa to małe. w fa­ zie końcowej kierowany jest lase­ rem. szybkie kierowane pociski rakietowe. jako kontynuację idei bomb kasetowych.5 kg. długość 36 cm. Wadą jest to.mają mocniejszy ładunek i są zrzucane w setkach sztuk. w przypadku memiecko-francuskiego systemu Apache (prototyp w 1985 r.5 Macha. szwedzki system przeciwlot­ niczy RBS 90 z wyrzutnią dwuprowadnicową. Osiąga podłoże na amor­ tyzatorach teleskopowych i detonuje po określonym czasie. 4. Odpalany z ramienia operatora do zwalcza­ nia samolotów wsparcia takty­ cznego. tj. Po odpaleniu osiąga on prędkość lotu ok. 1966 r. Nowe kierunki rozwojowe broni przeciwlotniczej (po lewej) a. B. Podpociski wyrzucane są z tyłu. przypuszczalnie na wyposażeniu wojsk) następuje pokrycie powierzchni 350xl000 m. uderzają w cel z dużą energią kinetyczną. że samolot musi przelecieć nad celem na wysokości 50 m z prędkością poddźwiękową.Broń inteligentna Współczesne systemy bomb kulkowych. wystrzeliwane z dużej odległości. ok. Bomby kulkowe. Np. Chile). brytyjski pocisk rakietowy „Starstreak" zaliczany jest do najnowocześniejszej generaq"i pocisków. stano­ wiące głowicę pocisku. 35 ha.. o ile wcześniej nie zostanie zdetonowana przez nacisk prze­ jeżdżającego pojazdu. a trzy strzały burzące. przy czym pierwszy ładunek przebija warstwę betonu pasa startowego. rozwinięto ok.74 kg. a z kolei ładunek główny detonując wytwarza Krater. Zasobnik kasetowy JP 23$ zamontowany na samolocie Tornado uwalnia podczas jednego wylotu 430 podpocisków HB 8/6. „Podpociski" służące do zwalczania celów żywych działają podobnie jak granaty ręczne .

len typ pocisku rakietowego został wprowadzony na uzbrojenie ścigaczy dziewięciu marynarek wojennych (B). w wojnie na Falklandach i w Zatoce Perskiej użyty jako lotnicza broń kierowana (A).8 m 294 . (poniżej).70 km przekrój poprzeczny . zwłaszcza w zakresie systemów samonaprowadzania.()6. obok nuklearnych pocisków rakietowych. Komputer okrętu podwodnego przekazuje nowe komendy do tor­ pedy przez urządzenia kierowania przewodowego.Współczesne systemy broni morskich Morskie pociski rakietowe. Torpeda zmienia kurs i zatapia cel. 3. „jeźdźców falowych" (pociski lecące tuż nad lustrem wody). albo ze zwłoką pod kilem (b). radiowysokościomierz c. przemieniły się w tzw. Od lal siedemdziesiątych pojawiają się na rynku zbrojeniowym nowe warianty tych pocisków. Są one precyzyjniejsze i mniej czułe na zakłócenia niż wcześniejsze torpe­ dy z napędem elektrycznym i akus­ tyczną głowicą samonaprowadzającą się (patrz str.0. a. Głowice ojowe z ładunkami kumulacyjny­ mi zdolne są do przebicia nawet grubych kad łubów p o d wodnych okrętów atomowych. Argentyńczycy przy pomocy pocisku raki­ etowego z rodziny „Exocet".4. komputer kierujący d. Zapalniki głowic bojowych (po lewej). materiał pędny dla marszowego silnika rakietowego f. w najskuteczniejszą broń do niszczenia celów pływających. głowica bojowa (165 kg) e.). zwłaszcza działek automatycznych. znajdują się na wypo­ sażeniu okrętów podwodnych od końca lat pięćdziesiątych. System kiero­ wania przewodowego jest uodpor­ niony na zakłócanie elektroniczne. W dziedzinie min i torped (w ogóle pierwsza broń kierowana). które przeżywają nowy renesans w obronie nawodnej. 2. 261). głowica samonaprowadzana (radiolokacyjna) b. 1. mechanizm sterowania h. Torpedy kierowane przewodowo (po prawej). Model ten cechuje się trzykrotnie większym zasięgiem i prędkością od wersji pierwotnej.1982r. przy czyni kadłub okrętu ulega rzeważnie przełamaniu. ciężko uszkodzili brytyjski niszczyciel „Clamorgan" (I2. 260). Zasięg do 30 km. Ciężka torpeda Mk 24 kierowana przewodowo posiada głowicę sa­ monaprowadzania akustycznego. g Morskie pociski rakietowe. Do najbardziej znanych modeli zalicza się „Exocet" (patrz str. Przyczyniły się one do powstania nowych systemów obrony bezpośredniej. Cel zmienia kurs. Francja zastosowała ten morski pocisk rakietowy ANS w wersji pocisku klasy „głębina wodna-głębina wodna". służącego do obrony wybrzeża (C). Okręt podwodny odpala tor­ pedę kierowaną przewodowo. długość . współczes­ nych torped mogą detonować ładunek albo przy zetknięciu się torpedy z burtą okrętu (a). Pocisk rakietowy morski „Exocet" AM-39.69 m zasięg . materiał pędny dla startowego silnika rakietowego g. dokonał się również ogromny postęp.

To umożliwia stworzenie lekkiej konstrukcji oraz utrudnia ich wykrycie i rozminowanie. kał.jak miało to miejsce w wojnie falklandzkiej podczas trafienia niszczyciela bry­ tyjskiego „Sheffield" . Niszczy on pocisk rakie­ towy (b) „uformowanymi odłam­ kami" (kulami wolframowymi). rakietowy silnik marszowy może wywołać pożar. Ich średnica ma przeważnie poniżej 53 cm i tym samym mogą być one także stawiane przez wyrzutnie torpe­ dowe okrętów podwodnych. Nosiciel pocisku rakietowego opromieniowuje cel przy pomocy głowicy samonaprowadzarua (radarowej).40 mm i więcej. Radar śle­ dzenia celu kieruje pocisk rakietowy w stronę okrętu. „ścianę ognia" (c). Pocisk przebija bur­ tę okrętu detonując na pokładzie. Mogą być stawiane przez. 193) z końca lat siedem­ dziesiątych. albo we wnętrzu.Broń i n t e l i g e n t n a Systemy obrony bezpośredniej (CTWS) mają na celu zwiększenie siły ognia wielotorowych działek automatycznych (patrz str. okrętów i ruchomych wyrzutni.to palący się. w zasięgu echa rozproszonego fal morskich. Wielkokalibrowy system obrony bezpośred­ niej (Ć1WS). System „VukanPhalanx" śledzi zbliżający się pocisk rakietowy przy pomocy własnego radaru (a). które pracują z syste­ mem elektronicznym na rufie (a). samoloty. „jeźdźcy falowi" (powyżej). Firma brytyjska Marconi produkuje miny „Stonefish" z głowicami bojowymi o pięciu wagomiarach (na szkicu pokazany jest model o masie 300 kg). Pierwotnie. że głowica pocisku rakie­ towego była niewypałem ./min. Pociski rakietowe tzw. 1. Jeżeli okaże się nawet. są coraz bardziej wielo­ funkcyjne i „inteligentniejsze". dzięki dużej szybkostrzelności mogą zniszczyć pociski rakietowe atakujące okręt jeszcze w ostatniej fazie dolotu do celu. które rozróżnia­ ją echo radarowe celu od echa fali morskiej. śmigłowce. Nowoczesne miny morskie mogą być detonowane . 3. wystrzeliwuje pociski z zapalnika­ mi zbliżeniowymi. działka automa­ tyczne służyły do obrony przed torpedowcami. Pociski są wystrzeliwane z samolo­ tów. 2. które czyni go niewidzial­ nym dla radarów okrętu. pocisk rakietowy leci możliwie najniżej. a następnie przekazane do systemu kierowania. 192. kał. Nowoczesne miny morskie (poniżej). 295 . 207 i 218). Podczas gdy samolot-nosiciel dokonuje zwrotu o 180 stopni. żywica epoksydowa i inne tworzywa sztuczne. Małokalibrowe systemy obrony bezpośredniej (CIWS) jak „VulcanPhalanx" tworzą przy zwalczaniu celu tzw. Produkowane są z tworzyw niemetalicznych. startują zza hory­ zontu (poza strefą widoczności). 20 mm dla marynarki wojennej jest odmianą pokładowego sześdolufowego działka lotniczego (patrz str. Nowoczesne działka automatyczne. Działka te są kierowane automatycznie i strzelają pociskami z rdzeniem uranowym o zasięgu do 5000 m z szybkostrzelnością 6600 strz. Działko takie posiada radar śledzenia celu i kierowania ogniem.przez impuls magnetyczny. akustyczny lub ciśnieniowy. jak włókno szklane. kiedy wszystkie dane zostały wprowadzone do jego pamięci kom­ puterowej. okręty nawodne i podwodne.w zależności od celu . W latach trzydziestych wprowadzono dział­ ka automatyczne przede wszyst­ kim do obrony przeciwlotniczej. Odpalenie pocisku następuje wów­ czas. Miny „Stonefish" mogą być stawiane na głębokości 5-^200 m i pozostawać tam aktywne przez ponad 700 dni. Model amery­ kański „Vulcan-Phalanx" M 168.

znaleźć na jednej stronie reprezentatywny wybór broni np. ze pochodzi z Hawajów i wiązany jest z osobą wielkiego odkrywcy . n p . z którego pochodzą. choć pochodzi z lat 1860-tych. W kolejnych rozdziałach zestawiono podobne obiekty. czy szerzej mówiąc: zachodnia. W indeksie historycznym broń europejska. w razie potrzeby. którego rysunek umieszczono pod hasłem „Oceania" na następnej stronie (nr 6). Azja (Chiny) 299 Japonia 300 Indie. przedstawiona w rozdziałach 1-7. Korzystanie z indeksu. Litografia (po prawej). w USA. to komentarz nadal jest aktualny. Jeśli Czytelnik chce uzyskać więcej informacji. o oszczepie z haczykowatym grotem. również wymienionej w odsyłaczu. z wysp Pacyfiku lub z okresu wojny secesyjnej 1861-1865 r. zatytułowana „Ależ proszę! Ja po tobie". Ameryka Północna i Południowa Indeks historyczny 302 Paleolit i neolit w Europie Starożytny Bliski Wschód 303 Starożytna Grecja i Rzym 304 Średniowieczna Europa 305 Europa w XVI wieku 306 Europa w XVII wieku 307 Europa i Ameryka Płn. Iran 301 Afryka. Indeks geograficzny 297 Australia i Nowa Zelandia Oceania 298 Płd. W odnoszącym się do oszczepu podpisie znajdujemy informację. Każde hasło ma odsyłacze do konkretnej strony książki. Hasło to odsyła nas na stronę 82. francuskiego artysty Daumiera. Na stronie 83. który zaczyna się na stronie 302. gdzie na ilustracji możemy odszukać interesujący nas obiekt.-Wsch. W podobny sposób korzystamy z indeksu historycznego. uporządkowaną wg regionów pochodzenia. Przyjęty podział opiera się bowiem o funkcjonowanie broni. gdzie można znaleźć informację na dany temat. 296 .kapitana Cooka. w XVIII wieku 308 Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 309 Lata 1816-1860 310 Wojna secesyjna 311 Lata 1866-1913 312 I wojna światowa 314 II wojna światowa 316 Świat współczesny. Pozwala to Czytelnikowi. powinien odszukać w kluczu hasło numer 6. znajdziemy jeszcze jeden oszczep z tego regionu. W indeksie geograficznym przedstawiono broił z innych części świata.Indeks geograficzny i historyczny Celem obu indeksów jest ułatwienie dostępu do informacji zawartych w książce. nie biorąc pod uwagę okresu ich powstania czy rejonu świata. została pogrupowana chronologicznie.

wreszcie z odpowiednich gatunków kamienia. Maczugi (15) Nadziak (20) Nadziak (20) Sztylet (27) Miecz drewniany (35) Maczuga miotana (78) Bumerangi (79) Oszczep (82) Miotacz oszczepów (83). 5. 8. jego ciało pokrywają tatuaże. Maczuga miotana (78) 6. Z kolei aborygeni wynaleźli bumerang. 3. Pochodzą stąd pięknie rzeźbione okazy maczug. przedstawia wojownika maoryjskiego uzbrojonego w maczugę. Proca (77) 5. na których należy szukać informacji). 83) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. 9. Oszczepy (82. ludy te nie znały metalu. Rzeźba przedstawiająca wojownika (po prawej). Maczugi (15) 2. wykonana na Wyspach Salomona. 1.Australia i Nowa Zelandia Przedstawiono tu broń australijskich aborygenów oraz Maorysów z NowefZulandii. Nadziak (20) 3. . Melanezji i Mikronezji. L 2. Pierwotny miecz (36) 4. 7. Statuetka (po prawej). 6. Przed przybyciem Europejczyków. Oceania Przedstawiono broń z Polinezji. 4. Maorysi zasłynęli ze swych niezwykle misternie rzeźbionych drewnianych i kamiennych maczug. Z braku metali ostre krawędzie wykony­ wano z kości. zębów zwierząt i ryb.

Borneo. we współcześnie toczących się konfliktach. Pułapka (224. Broń drzewcowa (62) 5. 3. 1. 2. Maczuga (18) Topór zwanv dao(25) Sztylet (27) Pierwowzór miecza dao (35) Miecze (40) Broń do odbijania ciosów (73) Łańcuch . Pokazano również pułapki. Topory (25) 2. Arbaleta (105) 11. na których należy szukać informacji). O wiele większa jest wiedza na temat uzbrojenia ludów zamieszkujących Birmę i Assam. Jawy. Birma.225) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. Celebesu. Kusza magazynkowa (105) 12. Krisy (30) 3. są fragmentem dekoracji malarskiej odkrytej w jednym z grobowców w północnych Chinach.Azja Południowo-Wschodnia Przedstawiono tu broń z Półwyspu Malajskiego. Miecze (40) 4. 9. Chiny. Dmuchawki (106) 6. 6. Filipin. Lekkie działko (173) 7. 4. 1. 8. „Strzały ogniste" (244). stosowane w dżunglach tego regionu. przedstawia ucieleśnienie zapału wojennego. Pokazany tu wybór broni chińskiej nie jest wyczerpujący. 298 . Assam Pochodząca z Bali rzeźba (po prawej).maczuga (73) Oszczep naga (82) Łuk do miotania pocisków kamiennych (96) 10. 5. Rysunki (po prawej). 7. Jej bliższe poznanie wymaga jeszcze długich badań.

groty do strzał (101) Muszkiet lontowy (117) Pistolet z zamkiem lontowym (122) 299 . 4. 13. Rysunki (po prawej). 9. na Zachodzie szybko doceniono styl i jakość. Szczególnie popularne stały się miecze. namalował japoński malarz Hokusai (1760-1849). 5. 3. 6. 2. 7. Przedstawiają one samurajów wprawiających się we władaniu bronią. zarówno sztuki jak i rzemiosła japońskiego. 62) „Łamacze głowni" (73) Dzirvty (83) Kołczan (95) Łuki (98) Strzały. Oprócz mieczy pokazujemy inne tradycyjne bronie japońskie. 12. 10. Pałka (16) Cep bojowy (17) Nadziak (20) Sztylet (28) Miecze (28) Broń drzewcowa (59. 8. Dzięki temu wiele okazów broni znalazło się w europejskich i amerykańskich kolekcjach. I n d e k sg e o g r a f i c z n yihistoryczny 1.Japonia Niemal natychmiast po nawiązaniu kontaktów handlowych z Japonią. Na ich temat powstała bogata literatura w językach europejskich. 11.

Indie i Iran Zakres wpływów perskich na broń incwjską jest na tyle wielki. 10. Ich uzbrojenie. przedstawiono bron starszych kultur tego regionu. 11. 300 . przedstawia żołnierzy radżputanskich z Indii Północnych (po prawej). 2.25) Sztylety (28-30) Szable "(37-39) Broń drzewców a (59) Lanca (63) „Tygrysie pazury" (72) Pierścienie do miotania (81) Włócznia (82) Strzała (101) Muszkiety lontowe (117) Pistolet lontowy (122) Moździerz spiżowy (169). 15. 9. to szable tulwar i muszkiety lontowe. oprócz broni perskiej i indyjskiej. 12. Fotografia z lat 50-tych XIX w. Maczuga (16) Cep bojowy (17) Buzdygan (18) Nadziaki (20) Nadziaki (21) Topory (24. 8. 7. 17. 5. 13. 6. 16. 4. że oba te regiony omawia sie zwykle wspólnie. 14. 1. 3. Dodatkowo.

Pokazano tu broń używaną przez rozmaite ludy z Północnej.28) Tomahawk (80) Łubie i kołczan (95) Łuk (97) Strzała i groty (101) Dmuchawka (106). 3. 7. i. 4. przedstawia wojownika z plemienia Zulusów. 7. Ilustracja (po prawej).16) Tomahawk (24) Sztylety (27. 1. 8.81) Oszczepy (82) Łuki (96) Kusza (105) Strzelba północnoafrykańska z zamkiem skałkowym (118). 1 Kanady przedstawiono również uzbrojenie Hskimosów z Północy oraz wybrane przykłady pochodzące z Ameryki Środkowej i Południowej. Południowej. 11. Ameryka Północna i Południowa Oprócz broni plemion indiań­ skich z terenu Ameryki Pin. Zachodniej i Centralnej Afryki. Maczugi (15. 6. a nie wg kręgów kulturowych. 8. 9. 3.Afryka Region ten wyodrębniono wg kryterium geograficznego. 2. Broń używaną w Starożytnym Egipcie omówiono pod hasłem Starożytny Bliski Wschód. 5. 10. 6. Maczuga (15) Topory (22. 301 . została wykonana na podstawie rysunku Mandan'a. 2. 5. 24) Sztylety (28) Miecze i szable (36) Włócznia (58) Maczuga do miotania (78) Noże do miotania (80. Ilustracja (po prawej). Przedstawia wodza Czejenów pokonanego w bitwie £ 1.

e. 1. w Egipcie (Luwr. 6. 302 . 4. 3. wykonanego 3000 lat p. Rękojeść z rzeźbionej kości słoniowej (po prawej). 8. że nawet po odkryciu metalu. Paryż). wiązany z jedną z kultur okresu paleolitu. Malowidło naskalne (poniżej). Topory (22) Sztylety (27) Groty oszczepów (83) Łuk (96) Groty strzał (101). nadal używano krzemienia. zwłaszcza do produkcji grotów strzał. z jednej z jaskiń na terenie Hiszpanii. na której przedstawiono ludzi walczących nożami i maczugami. 3. Głowica maczugi (19) Topory (22. 2.n. pokazaną w tej książce jest prawdopodobnie drewniany grot oszczepu. 7.Paleolit i neolit w Europie Najstarszą bronią wykonaną w Europie. 5. 23) Miecz brązowy (35) Proca i pociski (77) Kij do miotania (78) Grot włóczni (83) Łuk (96) Groty strzał (101). Warto zwrócić uwagę. 2. Asyrii i Luristanu. 83). 4. 5. Jest częścią krzemiennego sztyletu. w których do produkcji broni używano brązu lub miedzi. 1. Przedstawia grupę wojowników. Starożytny Bliski Wschód Pokazano wytwory kultur Egiptu. (sir.

Starożytna Grecja i Rzym Przedstawiony tu wybór obejmuje obiekty od wczesnych mieczy brązowych pierwotnych państewek greckich. 5. 6. p. nie tylko do zdobywania twierdz. 12. Rzymianie stosowali je bardziej ofensywnie.. 11. W Grecji stosowano je od dawna do obrony miast. 303 . przedstawiający wojowników ateńskich uzbrojonych w tarcze i włócznie (Muzeum Narodowe. 7. na których należy szukać informacji). Sztylet (31) Miecz (44. 8. (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. aź po żelazną broń Imperium Rzymskiego. Ateny). ale i w otwartym polu.e. 9. 10. z ok.45) Włócznie (57) Amentum (76) Kamień do procy (77) Oszczep (82) Łucznik (95) Kusza oblężnicza (161) Onager (162) Balista (162) Kolce przeciw konnicy (222) „Ogień grecki" (226). Marmurowy relief (po prawej). proc i miotających maszyn oblężniczych. 3. 2. Pokazano tu broń miotającą w rodzaju łuków. 4. pełniących rolę ówczesnej artylerii. 500 r. Indeks geograficzny i historyczny 1.n.

168) 21. Cepy bojowe (17) 4. 1. ale nie były w sianie wyprzeć broni dotychczas używanej. Broń drzewcowa (58-62) 10. Działa odtylcowe (178) 22. (18) 5. Fragment (po prawej). Brorj biologiczna (277). lancy lub kopii. Opony z Bayeux przedstawiający Normanów w trakcie przygotowali do inwazji na Wyspy Brytyjskie w 1066 r. Nadziała (21) 6. traktując go jednak bardzo uniwersalnie. Trebusz (163) 20. Luk angielski (97) 12. Topory (24) 7. Kusze (102-104) 14. 304 . Katapulta (162) 19.Powszechnie noszono sztylet. Pokazano załadunek broni na statki. Maczuga (15) 2. Sztylety (31. ale także narzędzie i ozdobę. Aakownice (109.116 7 127) 17.47) 9. kawaicrzysta używał miecza. Zapory i zasieki (222) 23. a nawet maczu­ gi. nie tylko jako broń. Miotacz sprężynowy (161) 18. Wspomniane bronie miały duży wpływ na taktykę walki i uzbrojenie ochronne.Średniowieczna Europa Istotnym czynnikiem w historii uzbrojenia tego okresu był wzrost znaczenia kuszy i głównego jej konkurenta: łuku angielskiego.16. Głowica maczugi (16) 3. 32) 8. Działa odprzodowe (166. Buzdvgany irp. Miecze (46. Proca drążkowa (77) 11. Grotv strzał (101) 13. Znacznym postępem było zastosowanie prochu dymnego. Nadal podstawą uzbrojenia piechura były różne rodzaje broni drzeweowej. Bełty (103) 15.

3. Pokazano również ładowanie ciężkiego działa. 6. Łuki i kusze zaczęły tracić na znaczeniu. pojawiły się nawet działa odtylcowe. zwłaszcza broni drzewcowej.rapier stał się nieodzownym elementem ubioru. Prymitywna ręczna broń palna przekształciła się w arkebuzy i muszkiety lontowe. na której znajdują się informacje). 11. 16. 12. która przybrała wyrafinowane kształty.123) Broń palna dwulufowa (1 Broń palna odtylcowa (130) Pistolet odtylcowy (132) Garłacz (154) Działo odprzodowe (168) Oszczep z napędem rakietowym (240) (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. 17. 9. 8. Używano dział odprzodowych. 18. 14. 10. a ich klasyczne formy wykształciły się w Hiszpanii. Nowy rodzaj długiej broni białej . aniżeli rewolucyjnych wynalazków. 305 . 7.Europa w XVI wieku Wiek XVI był bardziej wiekiem udoskonaleń. Zastosowanie zamka kołowo-krzosowego pozwoliło na powstanie broni palnej dla kawalerzystów. Niemiecki drzeworyt z 1529 r. Nadal używano broni wywodzącej się ze średniowiecza. 15. 5. Tndcks geograficzny i h 1. 2. zarówno na lądzie jak i na morzu. Buzdygany (18) Nadziaki (2 Topór (24) Sztylety (32) Miecze (48-50) Broń drzewcowa (5 Kopie (63) Długi łuk angielski (9 Kusza (103-105) Arkebuzy (116) Petronel (117) Pistolety (122. (po prawej). moździerz i lufy armat małego kalibru. 13. Widać leżącą hakownicę. 4.

a przy tym względnie tani. Ta ostatnia broń odgrywała ważną rolę. g 1 lustracja (na górze).Europa w XVII wieku Taktyka działali wojennych w XVII w. 6. 4. pozostawała pod wpływem muszkietu i piki. wygodny w użyciu. 5. Karabin rewolwerowy (128) Rewolwer (129) Karabin powtarzalny (136) M k o n e t (169) Armata okrętowa (173) Organki śmierci (207) (Liczby w nawiasach odsj do strony. 15. 8. 1. miecze (49) Rapiery (50) Szpady (51) Broń drzewcowa (58-62) Bagnety (64. 306 . pozwalając na osłonę bezbronnych muszkieterów odczas nabijania broni. 3. 7. przedstawia muszkieterów i pikinierów. 11. 14. równolegle istniało szereg odmian: rapiery. 17. szpady i pałasze.123) Pistolet dwulufowy (126) 12. Wraz z jego po­ jawieniem się zaczął się proces zastępowania zamka lontowego w broni wojskowej. szable. Cep bojowy (17) Sztylet lewak (32) Bagnet szpuntowy (33) Pałasze. 66) Długa broń palna (117. Kawaleria używała broni białej w postaci pałaszy lub szabel. na której znajdują się informacje). w niektórych krajach również lanc lub kopii. 9. 16. Kawalerzyści uzbrojeni byli również w pistolety. opublikowanego w 1633 r. 2. Największym chyba wynalaz­ kiem okazał się zamek skałkowy. 13. 10. pochodzi z cyklu Wojna Trzydziestoletnia francuskiego artysty Jacquesa Callota.118) Pistolety (122. albo karabinki. W broni białej. •opiero w końcu stulecia po­ jawiły się bagnety umożliwiające natychmiastową zamianę muszkietu w rodzaj krótkiej piki: tym samym piechur otrzymał wyjątkowo uniwersalną broń.

pochodzą z podręcznika musztry.walczące w szyku rozproszo­ nym . 2. obowiązującego w czasach wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. w trzech szere­ gach. Wśród osób cywilnych popularne było stosowanie do obrony osobistej gadaczy i pistoletów kieszonkowych. 7. lustracje (po prawej). Podczas ataku prowadzono ogień salwowy.124) Pistolety dwulufowe (126) Strzelba wielolufowa (127) Pistolet z odkręcaną lufą (132) Karabin gwintowany odtylcowy (133) Karabin powtarzalny (136) Granatnik ręczny (154) Karabin z nasadką do granatów (155) Luta armatnia (169) Armata polowa (170) Działo forteczne na lawecie depresyjnej (172) Działo okrętowe (173) Broń rewolwerowa systemu Puckle'a (207). 9. 10. 15. 3. Broń ta jednak z różnych względów nie bvła w stanie wyprzeć karabinów gładkolufowch. 25. 12. 6. Sztylet (33) Szpady (51) Pałasz (52) Tasaki (54) Broń drzewcowa (59-61) Bagnet sprężynowy (67) Bagnet tulejowy (68. Tylko niektóre rodzaje konnicy miały karabinki. 20. 16. 22. 18. 24. 4. Podstawową bronią stał się gład kołu Iowy karabin skałko­ wy z bagnetem tulejowym. 11. W ostatnim ćwierćwieczu specjalne oddziały.Europa i Ameryka Północna w XVIII wieku W XVIII wieku wykształciła się tak­ tyka linearna. 21. lub pałasze oraz pistolety. 17/0 roku szlachcic europej­ ski posiadał zwykle parę pistoletów fiojedynkowych. 69) Tomahawk (80) Granat (84) Garłacz tzw. Piechoto szykowano w wydłużone linie. 5. a więc w latach siedemdziesiątych XVIII stulecia. wyspecjalizowane oddziały zwane grenadierami . 17. 23. Piechu­ rzy byli dodatkowo uzbrojeni w krótkie tasaki.używały również granatów ręcznych. 19. Kawalerzyści uzbrojeni byli w szable. P 307 . 8. Od ok. tromblon (118) Karabiny skałkowe gładkolufowe (119) Karabiny skałkowe wintowane (120) istolety (123. zwane strzelecki­ mi . 1.otrzymały karabiny gwin­ towane. 14.

Bagnet . 18 czerwca 1815 r. Bagnety (68.125) 13. pochodzi z popularnej książki francuskiej wydanej w 1816 r. Szponton (58) 7. Szabla (55) 6. „Raca kongrewska" (244). Tasak (53) 5. przeciw wojskom brytyjskim. Działo okrętowe (173) 16. Pokazuje żołnierzy francuskich podczas bitwy pod Waterloo. Wiatrówka (107) 10. Armata forteczna (172) 15. klóre nastąpiły po Rewolucji Francuskie] nie różniła się zbytnio od broni używanej w poprzednich latach. Jednakże biorąc pod uwagę wygodę Czytelnika i fakt wykształcenia się specyficznego stylu tej broni. Jedyną znaczącą nowością stało się wprowadzenie. 69) 9. Karabiny skałkowe (119) 11. Ilustracja (po prawej). Pistolety (124.Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 Broń używana w wojnach. (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. początkowo przez Brytyjczyków. 1. Sztylet (33) 2. Wzorowano je na broni stosowanej przez Hindusów walczących. Armata'polowa (170) 14. 308 . Pałasz (52) 3. Rakiety takie stosowano jeszcze do połowy XIX w. w Indiach.tasak (65) 8. Karabiny gwintowane (120) 12. na której znajdują się informacje). zdecydowaliśmy się na wyodrębnienie takiego hasła w indeksie. rac kongrewskich. Szabla (53) 4. rakiet: tzw.

15. Szabla (53) Tasaki (54) Grot lancy (63) Bagnety (68-70) Wiatrówka . 1854-56. 3. 19. 12. 11. W końcu tego okresu upowszechniła się masowa produkcja przv wyko­ rzystaniu odpowiednich maszyn. bez względu na warunki atmosferyczne. Wymagał przy tym znacznie mniej treningu od żołnierza. 21. ukazujący żołnierzy brytyjskich czyszczących broń i ekwipunek w Gallipoli. 10.pistolet kieszonkowy (135) Karabin powtarzalny (136) Rewolwer odtylcowy (142) Armata polowa (171) „Race kongrewskie" (244) Miedzioryt (po prawej). Ciągły postęp technologiczny i gwałtowny rozwój przemysłu wpływał na szybkie zmiany uzbrojenia wojskowego. 20. 9. 6. Od 1840 r.Laska (107) Karabiny gładkolufowe (119) Karabiny gwintowane (120) Karabiny systemu Minie" (121) Pistolety (124) Pistolet-karabinek (125) Karabin gwintowany dwulufowy (127) Karabin rewolwerowy (128) Rewolwery (129) Rewolwery wiązkowe . Zamek tego typu działał niezawodnie. 4. Indeks geograficzny i historyczny 1. Lata wojny krymskiej. 5. 7. 13. w broni wojskowej wprowadzono zamki kapiszonowe. 18. W latach pięćdziesiąt)'eh XIX w. 8. Tym samym. 14.„pieprzniczki" (129) Pistolet (132) Karabin odrylcowy (133) Derringer . 17. 309 . 16. każdy piechur mógł zostać uzbrojony w celną i dalekonośną broń gwintowaną. pojawił się pocisk samouszczclniający systemu Minie.Lata 1816-1860 W okresie tym wprowadzono szereg udoskonaleń broni palnej. 2.

kolce przeciw konnicy (222) 24. Pistolet wielolufowy (135) 14. Rakieta (244). w latach 1861-1865. Rewolwery (129) 12. Zapory. Armata polowa (171) 17. 86) 6. Karabin rewolwerowy (128) 10.Wojna secesyjna Podczas wojny secesyjnej. Jak to zwykle bywa. Nóż typu Bowie (33) 2. Typowym sprzętem artylerii było działo z gwintowaną lufą. 1. Działko burtowe (173) 19. Mina morska (232) 26. Kartaczownica Gatlinga (207) 23. artylerię gwintowaną i odtylcową. Doświadczenia tej wojny zostały uwzględnione przez armie innych państw. Karabiny gładkolufowe (119) 7. i w wojnie tej użyto również wielu zupełnie przestarzałych wzorów broni. Szabla (53) 3. Armata fórteczna (172) 18. Stosowano nadal broń białą w postaci szabel czy noży. Działo gwintowane (175) 21. kartaczownice różnych systemów. Granaty ręczne (84. Ilustracja (po prawej). Karabinki odtylcowe(137) 15. na uzbrojeniu piechura. Bagnet (69) 4. Zastosowano wówczas karabiny powtarzalne. Mina lądowa (230) 25. Moździerz gładkolufowy (174) 20. Rewolwery odtylcowe (142) 16. miny morskie i lądowe. zastosowano wiele nowych rodzajów broni na wielką skalę. 310 . Kastet (72) 5. ukazuje produkq'ę pocisków armatnich. Działo polowe odtylcowe (179) 22. odprzodowy rewolwer wraz z odtylcowym karabinkiem dla kawalerzysty. Rewolwer (128) 11. Karabiny systemu Minie (121) 8. Typową bronią tej wojny był karabin systemu Minie z bagnetem rulejowym. Karabinek odtylcowy (133) 13. Pistolet kieszonkowy (125) 9.

Działa polowe (182-3) 17. zaczęto też stosować karabiny maszyno­ we. Najważniejszym wynalazkiem tego okresu stała się amunicja zespolona z metalową łuską . 67-1 5.. Broń kombinowani 6. Torpeda. Rakiety (244) (Liczby w nawiasach podają numery stron na których znajdują się informacje).207) 22. Pistolety samopowtarzalne (146-7) 15.pom-pom (192) 20. Okręty wojenne przeszły ewolucję od jed­ nostek drewnianych pokrytych żelaznym pancerzem. przedstawia brytyjskich żołnierzy w Indiach. Karabiny (133) 9. Karabiny powtarzalne z zamkiem tłokowym (138 13. pod koniec zaś . a niektóre ich wzory używane są do dziś. zaczerpnię­ ta z czasopisma „The Navy and Anny Iliustrated" z 1897 r. aż po nie­ mal współczesne okręty liniowe. Bagnety (65. zwane w swoim czasie „drednotami". Podpis głosił: „Przerwa na kawę'.Lata 1866-1913 W początkach tego okresu używa­ no jeszcze broni odprzodowej. Były uzbrojone w działa arty­ lerii głównej wielkiego kalibru. Karabin samopowtarzalny (150) 16. Ilustracja (po prawej). Karabiny powtarzalne (133 12. wystrzeliwanych z najmniejszych okrętów wojennych. 311 . Ale nawet te prawdziwe olbrzymy były wrażliwe na trafienia torped. Małokalibrowe działko automatyczne . Strzelby (134) 10. wyrzutnia torpedowa (242) 23. szable (l 3. Pistolety (132) 8.podstawową bronią stał się karabin powtarzal­ ny z zamkiem tłokowym. Pistolety wielostrzałowe i 11. Bagnet nożowy I 2.to właśnie umożliwiło skonstruowanie broni powtarzal­ nej i automatycznej oraz szybko­ strzelnych dział polowych. Karabiny maszynowe (206. Granat (86) 7. Działo okrętowe (202. Rewolwery (142-144) 14. 203) 21. Lanca (63) 4. Działo górskie (190) 18. Pałasze. Działo nadbrzeżne (191) 19. I n d e k s geograficzny i historyczny 1. torpedowców.

S 312 . pochodzą z brytyjskich plakatów z tego okresu. mio­ taczy płomieni i gazów bojowych. samolotów. Ilustracje (po prawej). t/w. Artyleryjskie przygotowanie natarcia osiągnęło niewyobrażalną dotychczas skalę. Powszechnie stoso­ wano granaty ręczne. noże i pałki. a zwłaszcza moździerze. Jako reakcja na ló. pojawiły się nowe rodzaje broni: bomby głębi­ nowe.I wojna światowa Podczas I wojny światowej. czołgów. skutkiem tego do łask powróciła artyleria stfomotorowa. rusznice przeciwpancerne i działa przeciwlotnicze. fiemiecki plakat (na sąsiedniej stronie) obrazuje wyniki ofensywy z marca 1918 r. Obrona oparta o ogień karabinów maszynowych i zasieki z drutu kolczastego wymusiła przejście do wojny pozycyjnej. Do walk w okopach wykorzystywano bagnety. pokazujących osiągnięcia produkcyjne rzemysłu zbrojeniowego. bomb lotniczych. ogień huraganowy mógł trwać nawet kilka dni. po raz pierwszy użyto bojowo okrętów podwodnych.

Drut kolczast. 24. Materiały wybuc. 25. 7. 11.184) Działo najcięższe (188. 8. 189) Działo górskie (190) Działko automatyczne om-pom (194) 'ziało przeciwlotnicze (194) Działo czołgowe (196) Rusznica przeciwpancerna (198) Działa okrętowe (203. . 12. Minv morskie (232. Ciężki karabin n (219) 27.Indeks geograficzny i his 1. 23. 229) 30. 17. 22. 19. Gazy bojowe (268. Bomby głębinowe (239) 33. 70. 10. 269) E (Liczby w nawiasach odsyłają do strony.233) 31. Torpedy (242) 34. Bomby zapalające (267) 35. 2. 204) Lekki karabin maszynowy (212) 26. 9. 71) Kastet-nóż okopowy (72) Granaty (85-89) Karabiny powtarzalne (139) Rewolwery (144) Pistolety samopowtarzalne (146-7) Karabin samopowtarzalny (150) Pistolet maszynowy (148) Granaty nasadkowe (155) Katapulta(lól) Moździerz (177) Pocisk artyleryjski (180-181) Działa polowe (183. 6. 13. 16. 18. 29. 14. 3. Maczuga (16) Sztylet okopowy (33) Szabla (53) Lanca (63) Bagnet (68. na której znajdują się informacje). 5. Lotniczy karabin maszyi (219) 28. 15. 4. Bomby lotnicze (237) 32. 20.

Jana iiadie przedstawia lądowanie sprzymie­ rzonych na Sycylii w 1943 r. okręty liniowe straciły na znaczeniu. których posiadanie jest nadal ważnym argu­ mentem politycznym. Wprowadzono też powszechnie karabiny samopowtarzalne. ale w znacznie bardziej udoskona­ lonej formie. W marynarkach wojennych wyznacznikiem potęgi stało się posiadanie lotniskowców. a na masowa. Obraz (po prawej). Rysunki (na sąsiedniej stronie) przedstawiają emblematy malowane na kadłubach samolotów bombowych lotnictwa USA. skalę zastosowano pistolety maszynowe. a więc tych broni. Po raz pierwszy użyto pocisków balistycznych i bomby' jądrowej. Stosowane przez wszystkie armie czołgi miały uzbrojenie umieszczone w obrotowych wieżach. por. Pojawiły się nowe typy broni maszynowej w postaci ręcznych i uniwersalnych karabinów maszynowych.II wojna światowa W drugiej wojnie światowej powszechnie używano broni skon­ struowanych w latach 1914-18. 314 . Wykształciły się nowe formy wojny powietrznej w postaci bombardowań strategicz­ nych.

26. Amunicja artyleryjska (180) 17.237) 35. Bomba jądrowa (271) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. Zapory i zasieki (223) 29. Karabiny samopowtarzalne (150) 13.199) 23. 5. 231) 32. Pancerzowruca (254) 41. Moździerze (176. 67. Karabiny (139-141) 8. Bomby zapalające (267) 43. Rewolwery (144) 10. Działa bezodrzutowe (200) 24. 3. Mina magnetyczna (223) 34. Karabinki automatyczne (152) 14. Karabin wyborowy (141) 9. Bomby lotnicze (236. Miny morskie (223) 33. Zapalnik czasowy (226) 30. 69-71) Granaty ręczne (86-90) Granaty przeciwpancerne (91) 7. 205) 25. Rakiety niekierowane (252) 39. Artyleria polowa (185) 18. Bomba latająca (243) 38. Miotacz płomieni (266) 42. Działa czołgowe (196) 22. Działo przeciwlotnicze (195) 21. Materiały wybuchowe (228) 31. 6. Karabiny maszynowe (212-217) 1.I n d e k s geograficzny i historyczny Sztylety (33) Kukri (39) Szable i szpady paradne (55) Bagnety (65. Działa górskie (190) 19. Działa przeciwpancerne (198. Działka lotnicze (193) 20. 315 . Działa okrętowe (204. 2. Granaty karabinowe (155) 15. Lotnicze karabiny maszynowe (219) 28. na których znajduje się informacja). Torpeda (242) 37. Miny (230. Bomby głębinowe (239) 36. 4. Pistolety samopowtarzalne (146-7) 11.177) 16. Czołgowe karabiny maszynowe (218) 27. Pistolety maszynowe (148-9) 12. Pocisk balistyczny V2 (253) 40.

67. 71) Kastet (72) 316 . Palki (15) Nóż szturmowy (33) Bagnety (65. 69. Mimo.Świat współczesny Nadal używa się wszystkich typów broni jakie kiedykolwiek wymyślił człowiek.używanych przez terrorystów i prymitywnych pałek. jak i bomb domowej konstrukcji . Te rodzaje broni. to podczas zamieszek improwizuje się naprędce broń z kijów lub kamieni. 4. w pewnych okolicznościach stają się atrakcyjne dla innych użytkowników. że istnieją wielogłowicowe pociski rakietowe. które Si\ zbyt przestarzałe dla sił zbrojnych. 1. 2. Dlatego zdecydowaliśmy się na pokazanie zarówno najbardziej skomplikowanego sprzętu wojskowego. Plakat (na sąsiedniej stronie). pochodzi z północnowietnamskiego plakatu z lat sześćdziesiątych. Ilustracja (po prawej). 3. wydany przez Komitet Rozbrojenia Nuklearnego.

Pułapki (224-226) Strzelby głacłkolufowe 33. Lotnicze karabiny maszynowe (219) Granat przeciwpancerny (91) Improwizowany pistolet (132) 32. Gazy drażniące. 22. 27. 15. Przeciwpancerne (254. Karabiny maszynowe (213 Improwizowany granat (85) 30. 13. 6. Torpeda (242) Pociski rakietowe: (152. 19. 9. Bomby głębinowe (239) Karabinki automatyczne 40. 257) (156-7) 44. łzawiące (269) (194-5) 51. Okrętowe (260. 26. 17. 16. Przeciwlotnicze (256. 25.153) Granatniki ręczne (154) 41. Bomby używane pry terrorystów (229) Pistolety samopowtarzalne (146-7) 36. Materiały wybuchowe (228 Rewolwery (145) 35. Broń nuklearna (270-275) Armaty czołgowe (197) 52. Miny morskie (233) Karabiny samopowtarzalne 38. 23. 24. 263) Działa górskie (190) 47. Bomby lotnicze (236-238) (151) 39. 18. 7.177) 45.193) 49. Lotnicze (258. Najnowsze osiągnięcia techniki uzbrojenia (280-295) Działa okrętowe (205) • 1 i — . 8. 21. 20. 10. 255) Granatniki przeciwpancerne 43. 12. 231) Pistolety maszynowe (149) 37. Nuklearne (262.137) 34. Czołgowe karabiny maszynowe (218) Granaty ręczne (86-89) Granaty chemiczne (90) 31.259) Moździerze (176. Bomby napalmowe (267) (192. 28. Broń improwizowana (73) 29. Broń biologiczna (277) (200-201) 54. 11. Mina kierunkowa (227) (134. 14.261) Artyleria polowa (186-7) 46. Systemy przeciwrakietowe (276) Armaty przeciwpancerne (198) Działa bezodrzutowe 53. Miotacz płomieni (266) Działka automatyczne 48. Środki chemiczne (268) Armaty przeciwlotnicze 50.Indeks geograficzny i historyczny 5. Miny (230. Na paliwo stałe (245) Granaty nasadkowe (155) 42.

Nicolas-Noel (1761-1833) Francuski rusznikarz słynący ze znakomitej jakości. skonstruowali i wyprodukowali wiele rewolwerów w połowie ubiegłego stulecia (str. Konkretne wzory broni oznaczono jako MOBAT. Bourgeoys. Nazwa od dyrektora Arsenału Tokijskiego płk Nariake Arisaka (por. wywodzących sic z karabinka szturmowego AR 10. będący wersją brytyjskiego Stena. str. Arisaka Nazwa szeregu japońskich karabinów powtarzalnych. pistolet str. ale także producentów uzbrojenia. 1550-1634) Francuski malarz i rusznikarz. na bazie niemieckiego działka z okresu II wojny światowej. że nazwa karabinu pochodzi od miejscowości Spricngfield w stanie Massachusetts (USA). używanego w armii brytyjskiej na szczeblu batalionu. Amakuni Pierwszy znany w historii Japonii miecznik. Andrea Ferara Właściwie Andrea dei Ferrari. Opracowała wiele znanych konstrukcji pistoletów samopowtarzalnych.str. str. obecnie nazwano tak w RFN ręczny granatnik ppanc. (por. Adams. 125). 1610 r. karabinek Nazwa kalifornijskiej firmy Armalite Inc. nazwę karabinu Spriengfield. William George (1810-1900) Otrzymał tytuł szlachecki barona. używanego w większych ilościach przez armię angielską. było bowiem synonimem najwyższej jakości (por. Często bywa tak. Zastosowano w nim nowy sposób eliminacji odrzutu (patrz str. Pierwszy wzór wprowadzono w 1897 r. Bergmann Theodor Bergmann Waffenbau AG. Zasłynął jako konstruktor pierwszego karabinu gwintowanego. str. CONBAT i WOMBAT (poritr. Ezekiel (zm.Słowniczek nazwisk i nazw Ta część książki dostarcza uzupełniających informacji dotyczących konstruktorów. 218). a także i w czasach Cesarstwa (por. Baker. na której znajdują się dodatkowe informacje lub ilustracja odnosząca się do tematu. Kontynuacją był karabinek AR 15 (przez armię USA n a z w a n y M 16. czy kartaczownicy Gatlinga. (por. Bofors Szwedzka firma zbrojeniowa. w szczególności zaś dział przeciwlotniczych (por. Armalite. Włoski miecznik z Ballimo. działający w stanie Massachusetts (USA). 201). 148)'. Hiram płk (zm. 141). Marin les (ok. 194. Armbrust Słowo niemieckie oznaczające kuszę. który tam właśnie produkowano. Używa się go do chwili obecnej. 318 . Jim (1799-1836) Poszukiwacz przygód z Kentucky. pięknie dekorowanej broni skał! Łowej. Austen Australijski pistolet maszynowy. Hasła ułożone w porządku alfabetycznym i zawierają odsyłacz do strony.obecnie dla określenia'tego typu broni używa się jego nazwiska (por. będący licencyjną kopią czeskiego karabinu maszynowego ŻB 53 (por. Angielski wynalazca i inżynier. szczególnie zasłużony w dziedzinie konstrukcji luf armatnich i mechanizmów zamkowych.191).str. Boutet.142).Nfield. Nazwa często łączona z pistoletem maszynowym MP 18/1. Działał w prowincji Jama to około 7U1 r. Tu znajdujemy informację. Jest odnoszona do szeregu opracowanych tam wzorów długiej broni palnej. przypisuje się mu wynalezienie zamka skałkowego (bateryjnego) ok. Znany głównie z charakterystycznych pistoletów kieszonkowych. 175. naukowców. 205) stosowanych w większości armii i marynarek świata. rusznikarze działający w XIX wieku w Anglii. Berdan. BESA Brytyjski czołgowy karabin maszynowy z II wojny światowej. śtr. Allen. Ethan (1808-1871) Konstruktor i producent szeregu wzorów broni myśliwskiej i obrony osobistej. gdzie znajdowała się państwowa fabryka broni. słynnych fabryk i ośrodków produkqi. Produkował ją jeszcze na zlecenie ostatniego króla francuskiego a potem rządu rewolucyjnego. 193). John i Robert Bracia. BAT Skrót nazwy systemu bezodrzutowej broni przeciwpancernej. 49). F. (por. 153). rusznikarzy. z kolei nazwa kartaczownicy pochodzi od jej wynalazcy Richarda Jordana Gatlinga. 120). str. str. jako broni pokładowej niektórych zachodnich samolotów myśliwskich. Zaprojektował również używany do dzisiaj typ spłonki do amunicji małokalibrowej. skonstruowane w końcu lal czterdziestych XX w. że nawet osoby niezbyt interesujące się uzbrojeniem słyszały bądź znają wiele z nich. ADEN Brytyjskie działko lotnicze. przyjętych do uzbrojenia przez Hiszpanie i Rosję. Z pewnością wiele osób słyszało np. Armstrong. 157).182. Jego nazwiska używali potem inni wytwórcy.. 33). 1893) Żołnierz armii USA i wynalazca kilku systemów karabinów odtylcowych jednostrzałowych. (str. Beretta Piętro Beretta SpA. którego wyczyny spopularyzowały typ dużego noża bojowego . obecnie istnieją jego odmiam' oznaczone Al i A2) oraz karabinek AR 18 (por. niemiecka firma wytwarzająca broń strzelecką. znana ze swych konstrukcji sprzętu artyleryjskiego. włoska Firma wytwarzająca broń strzelecki]. str. 129. 1836) Londyński rusznikarz i producent broni myśliwskiej i wojskowej. Bowie. Zginął pod Alamo. Nazwa od pierwszych liter: Armaments Development.

W wersji brytyjskiej wprowadzono szereg modyfikacji i zmian. Konstanty (1857-1935) Rosjanin. str. Deringer. jaki najnowsze uzbrojenie wojskowe (por. 178). firma nadal produkuje stare modele rewolwerów.204). Damast Lufy z damastu skuwanego wykonywano z wiązki wysokogatunkowego drutu stalowego. gdzie Brytyjczycy wybudowali zakłady zbrojeniowe . M. 146.214.Arsenał. Związek nazwy z miastem Damaszek jest raczej wątpliwy. XVIII w. str. Trzy z opracowanych przez niego wzorów przedstawiono w te) książce (patrz str. Remington i FN (por. Dreyse. Elisha Haydon Amerykański konstruktor z Bostonu. który w znacznym stopniu przyczynił się do rozwoju techniki rakietowej i lotów kosmicznych. Następnie termin „drednot" zaczęto używać jako nazvvy klasy dużych okrętów liniowych. 319 . produkcji szwedzkiej firmy Forenade Fabriksverken. Henry (1786-1868) Amerykański rusznikarz słynący z produkcji jednostrzalowych pistoletów kieszonkowych. Congreve. Jego konstruktor (Jeorge Lovell wzorował się na karabinie opracowanym przez kapitana Berners'a. używanego przez oddziały strzeleckie armii brytyjskiej od 1837 do lat 1853-54. Zaprojektował karabin odtylcowy z zamkiem tłokowym tzw. Colt.142-145. Szkocka huta żelaza produkująca armaty. 157). Carl-Gustaf I landlowa nazwa ręcznego granatnika przeciwpancernego.str. Obecnie termin ten odnoszony jest do każdego pocisku. miejscowości. w których opracowano konstrukcję (por. str. 128. (por. 209. (1855-1926) Wybitny konstruktor klasycznych pistoletów samopowtarzalnych. było ośrodkiem produkcji broni palnej począwszy od XVII w. Johann Nikolaus von (1787-1867) Pruski rusznikarz pracujący początkowo z Paulym. 213. str. którego specjalna konstrukcja powoduje zgrzybkowanie w czasie trafienia o przeszkodę. XIX w. Charleville Francuskie miasto w pobliżu granicy belgijskiej. którą skuwano na kowadle. 208. Następnie podgrzewano je i skuwano na pręcie. w oparciu o nowoczesne założenia. na Bliskim Wschodzie i w Indiach. 125. 132). działo okrętowe o krótkiej lufie (por. Tego typu amunicji używa się w zasadzie tylko do polowań lub celów specjalnych. Chassepot Antoine Alphonse (1833-1905) Konstruktor karabinu odtylcowego używanego przez Francuzów w wojnie z Prusami w 18/0 r. Zasłynął z tanich i niezawodnych rewolwerów. iglico w kę. pisane zresztą rozmaicie. BREN Nazwa ręcznego karabinu maszynowego. 214). przez armię brytyjską.in. Diegtiarjew. Rakiety jego pomysłu. używanych w czasie 1 wojny światowej (patrz str. Canon Co. Cominazzo Znana rodzina włoskich ludwisarzy działających od końca XVI wieku w okolicy Brescii. 213). Produkowano go w co najmniej d w u odmianach. która wprowadzona do uzbrojenia armii pruskiej przyczyniła się do odniesienia szeregu zwycięstw w latach 1864-1870 (por. Podobnej broni używano w Rosji oraz w armii indyjskiej do 1870 r. Ten rodzaj amunicji zakazany został Konwenq'ą Haską w 1899 r. str. Początkowo pracował w Niemczech (V 2). nazywane racami kongrewskimi. twórca teorii lotów kosmicznych (por. stosowała m. Creedmoor Strzelnica w dzielnicy Nowego Jorku. Brno Czeskie miasto. po II wojnie światowej w USA. Produkowano je w Cieszynie w XVII i pocz.wa karabinu gwintowanego. Sir William (1772-1828) Brytyjski wynalazca rakiet przenoszących ładunki wybuchowe. 1841. Carcano. Lufa tej broni miała tylko dwie bruzdy. choć nie zawsze noszą jego nazwisko. 133). wybudowanego w 1906 r. De Bange Francuski oficer artylerii. było później odnoszone do innych małych pistoletów (por. Brown Bess Popularna nazwa karabinów gładkolufowych z zamkiem skałkowym używanych w XVIII i pocz.iglicówką Dreyscgo wz. Jego nazwisko. wynalazca systemu zamka artyleryjskiego. str. armia Królestwa Polskiego & (1816-1831). Z zamka jego pomysłu wykształciły się współczesne zamki śrubowe. obywatel USA. str. Dreadnought Nazwa brytyjskiego okrętu liniowego. produkowanego na licencji czeskiej. Wernher von (1912-1977) Inżynier niemiecki. str. pociski armatnie i kartacze w XVIII i XIX stuleciu. (por. jak winchester. Cieszynka Nazwa lekkich karabinków myśliwsko-tarczowych z zamkiem kołowo-krzosowym o specyficznej konstrukq'i. używanych powszechnie w XIX w. Używany obecnie w co najmniej 11 krajach (por. W innej metodzie. a w żargonie strzelców sportowych w USA.129. str. ładowanych odprzodowo. 246). Opracowano tu wiele konstrukcji broni strzeleckiej. Jej nazwa oznacza również sportowe strzelanie 7 broni długiej na duże odległości. Brunswick Na/. str. rewolwer skałkowy. 203. Założona przez niego w 1836 r. Znana głównie z karabinów maszynowych i działek używanych przez armię włoską podczas II wojny światowej. 214). siedzibą jest Brescia. (por. John M. Nazwę tę często odnosi się do francuskiego gładkolufówego karabinu skałkowego z 1763 r. zwanej Long Island. odprzodowy.215). Opisana technologia była stosowana powszechnie w Europie. Dum-Dum Miejscowość w pobliżu Kalkuty. Pochodzenie nazwy niepewne i dyskutowane wśród historyków brytyjskich. 1891 (por. 119) Browning. Karabin ten często porównuje się z bronią przeciwnika . adiutanta księcia Brunszwiku. (str. używaną do tego celu broń. Breda Pełna nazwa firmy brzmi Societa Anonima Ernesto Breda. gdzie został szefem programu rozwoju pocisków balisty­ cznych. karabinów maszynowych i karabinów. ośrodek przemysłu zbrojeniowego. Collier. który opatentował w 1818 r.137. 173). Produkowano tu między innymi amuniqę karabinową z pociskami półpłaszczowymi . Jego konstrukcje nadal są używane. pionier produkq'i masowej. 141). 121). 147. Colt. Ciołkowski. gdyż niektóre zostały zaprojektowane na zamówienie takich lirm. Wasilij (1890-1959) Radziecki konstruktor broni samoczynnej. Samuel (1814-1862) Amerykański konstruktor broni palnej. na pręt odpowiedniej grubości nawijano spirale z drutu stalowego. Ta właśnie firma wyprodukowała karonadę. Włoski urzędnik państwowy zaangażowany w prace nad rozwojem karabinu Manlicher-Carcano wz. Nazwa powstała z pierwszych liter BRno i ENfield.211. 135). str.Słowniczek nazwisk i nazw Braun.

produkowana tam broń strzelecka jest nazywana po prostu Hn field (Np. konstruktor opatentowanej w 1862 r.por. str. Jean Baptiste Vaquette (1715-1789) Oficer artylerii francuskiej odpowiedzialny za zaprojektowanie nowego sprzętu artyleryjskiego i reorganizację etatów jednostek artyleryjskich . 107) Goddard. Hall. P 320 . centrum przemysłu zbrojeniowego.136). 151. bagnet do tego karabinu . Jacob.stąd nazwa. FN Inicjały oznaczające belgijski koncern zbrojeniowy Fabriąue Nationale d'Armes dc Cuerre. Gribeauval.171).str. używanego przez armie USA podczas II wojny światowej. John. 138). 137). (por. 246). Ziarna kordy tu mają kształt rurek. był znanym konstruktorem odtylcowych strzelb myśliwskich. 1805 r.odrzutowych. Bartolomeo (1744-1799) Wynalazca wiatrówki powtarzalnej. W latach czterdziestych i pięćdziesiątych XIX w. Nazwa „sztucer z Kentucky'. omysł ten wykorzystano w niektórych armatach przeciwpancernych (patrz str.str. rodukowany z nitrogliceryny. Jego syn. str. karabin gwintowany W7 1853 . Gras. mjr (1744-1780) Brytyjski oficer piechoty walczący przeciw wojskom amerykańskim podczas wojny o niepodległość. str. Mechanizm broni napędzano obracając korbę (por. produkowany w USA karabin M 17 (skonstruowany w Enfield). Greener. William. był uzdolnionym wynalazcą. ma najmniej uzasadnień w faktach (por. przyjęty do uzbrojenia w 1936 r. Dziś. str. 133). system Gribeauyala (por. str. Kromus. (por. 420 mm. 121). (1888-1974) Amerykański konstruktor broni strzeleckiej. będący jednym z większych producentów broni strzeleckiej w świecie. Enfield. Basile kpt. Kordyt Brytyjski proch bezdymny. System ten nazwano później „systemem Kalthoffa" (por. 127). Gatling. także Oerlikon). Najbardziej znana jest seria karabinów powtarzalnych z zamkiem tłokowym (Krag-J0rgensen). 133).str. „awtomat Kałasznikowa' z 1947 r.. Krąg. (por. Henry. gen. 209). sztucer Jedna z nazw na określenie długiej gwintowanej broni palnej produkowanej w ciągu XVIII w. na terenie dzisiejszego USA. 200). Richard Jordan (1818-1903) Amerykanin. Z czasem nazwę tą odnoszono do wszystkich dział wielkiego kalibru. stosowanej przez austriackie oddziały strzeleckie. str. Otrzymał szereg nagród państwowych ZSRR i odznaczenia bojowe za waleczność w latach II wojny światowej (por. Projektował także karabin maszynowy PK (Pulemiot Kałasznikowa). który zaproponował stosowanie stożkowatego rzewodu lufy dla osiągnięcia dużej prędkości wylotowej pocisku. Podobnie jest w innych krajach: n p . (str. Benjamin Berkeley (1826-1885) Amerykański inżynier i przemysłowiec działający we Francji. Benjamin Tyler (1821-1898) Konstruktor amerykański znany głównie z konstrukcji karabinka z zamkiem blokowo-wahadlowym. używany owszechnie do dziś w amunicji małokalibrowej i artyleryjskiej. 153. choć stosowana najczęściej. Tu znajdowały się największe z zakładów Kruppa. 212. płodnym pisarzem i wybitną osobistością w tym istotnym okresie w historii broni palnej. projektował karabiny gwintowane i pociski do nich. wynalazek ten odegrał istotną rolę w dziejach broni palnej. Z czasem. ojciec i syn. Michaił Konstruktor radziecki. str. Gruba Berta Popularna nazwa moździerza kal. Tu też został ostatecznie opracowany karabin maszynowy tzw systemu Hotchkiss wz 1914 (patrz str. 111) Garand. 150). Fergusson. pełnił służbę w Indiach. Hotchkiss. Broni jego pomysłu na ograniczoną skalę używała armia USA (patrz str. odpowiedzialny za opracowanie karabinu M 1. Hispano-Suiza Societe Anonyme Suisse Tlispano Suiza. powszechnie nazywany „Garand' (por. Ole H. str. str. Patrick. który jako pierwszy opracował skutecznie działający zamek typu kapiszonowego ok. (por. Essen Niemieckie miasto przemysłowe w Zagłębiu Ruhry. (str. (1836-1904) Konstruktor francuskiego karabinu w/. Założono ją w 1804 r. albo „sztucer pensylwański". 165. str. sprawdź również hasło „Lee Enfield"). John C. bawełny strzelniczej i wypełniacza mineralnego. poruszanym za pomocą dźwigni będącej przedłużeniem osłony kabłąka spustowego. broń tego typu jest wyjątkowym rarytasem dla kolekcjonerów (por. system zamka System zamka dział bez. Kalthoff Rodzina rusznikarzy niemieckich produkująca broń powtarzalną własnego systemu w XVII w. 111. P Girandoni. sir.str. 70). Alexander John (1768-1843) Szkocki pastor. Urodził się w Worcester w stanie Massachusetts (patrz str. opracowany przez Krugera i Mussera . kartaczownicy z obrotową wiązką luf. Forsyth. będąca zbitką pierwszych liter obu nazwisk (patrz. firma Ocrlikon weszła w posiadanie większościowego pakietu akcji w koncernie Hispano Suiza (por . Robert H. (1882-1945) Amerykański pionier techniki rakietowej. Kałasznikow. 1874 (por. Przez jakiś czas dowodził pododdziałem strzeleckim wyposażonym w odtylcowe karabiny gwintowane swojego pomysłu (por. firma z Genewy przez długi czas była wiodącym producentem działek automatycznych (por. wynaleziony w 1891 r. Broń ta nazywana była również „długi sztucer amerykański'. (1837-1912) Norweski konstruktor broni palnej.tzw. 120). Była to jedyna wiatrówka. opracował po II wojnie światowej karabinek AK 47 tj. W 1972 r.. 199). 217). nosi tę właśnie nazwę (por. 216). William (1844-1869 i William Wellington (1864-1900) Angielscy rusznikarze..str. Gerlich Inżynier niemiecki. Karabin.Słowniczek nazwisk i n a z w Enfield Tak popularnie nazywana jest Królewska Fabryka Broni Strzeleckiej (Royal Smali Arms Factory) znajdująca się w dzielnicy Londynu. jaka w całej historii została przyjęta oficjalnie do uzbrojenia wojska. produkowanego przez zakłady Kruppa dla armii niemieckiej w latach I wojny światowej. str. Dwulufowy sztucer Jacoba wprowadzono do uzbrojenia dwóch batalionów piechoty armii indyjskiej. 192). 207. 139. major (1812-1858) Oficer brytyjski. 112). John Hancok (1778-1841) Amerykański wynalazca udanego karabinka odtylcowego z zamkiem skałkowym. 214). Kentucky. Jego zakłady produkowały nowoczesne działa i broń ręczną.

Zastosowano w nich zamek i magazynek systemu Lee oraz lufę z gwintem systemu Fnfield (por. Nazwa pochodzi z języka hiszpańskiego. nazywany systemem Lefaucheux (por.str. Le Mata. 139). Tu znajdowały się główne zakłady zbrojeniowe rządu francuskiego w latach 1704-1830. Metford).. współkonstruktor sławnego pistoletu P 08 „Parabellum" (por. Działał w prowincji Sagami (por. Maxim. str. str. niegdyś jeden z głównych ośrodków produkcji broni strzeleckiej. Określenie „koktajl Mołotowa'.192. ciężko ranny podczas I wojny światowej. 42). Lange Niemieckie działo kolejowe z końca 1 wojny światowej. 141. * 321 . LeMat Rewolwer wynaleziony przez J. zasłynął skonstruowaniem powtarzalnego karabinu skałkowego (por. Zajmował się głównie konstrukcjami luf broni strzeleckiej (Por. James Paris (1831-1904) Z pochodzenia Szkot. Jego ojciec również produkował wysokiej jakości broń myśliwską. produkowany w latach 1850-1870 w USA. Używany jest on w niektórych armiach do dzisiaj (por. 206). Michele Florencki rusznikarz.146). str.Słowniczek nazwisk i nazw Krupp Niemiecki koncern zbrojeniowy będący własnością rodziny Kruppów. Nazwa pochodziła od osoby wiceadmirała Maxa Rogge odpowiedzialnego za jego użycie w działaniach lądowych. 147). w celu uzyskania materiału wybuchowego o niespotykanej dotąd mocy. ojciec i syn żyjący w XIX w. z silnie rozwiniętym przemysłem zbrojeniowym.123).str. str. kojarzony głównie z karabinem powtarzalnym z magazynkiem rurowym (patrz str. Andre (1877-1932) Polityk francuski. Maubeuge Miasto w pobliżu granicy francusko-belgijskiej.in. paryską (por. który po raz pierwszy zastosował stal w produkcji sprzętu ciężkiego. 111 i 138. Peter Paul (1838-1914) Niemiecki konstruktor i przemysłowiec. William Ellis (1824-1899) Angielski wynalazca i projektant broni palnej. Istotą wynalazku było zastosowanie krótkego odrzutu lufy do napędu mechanizmu broni (patrz str. Luger. Lahti Fiński pistolet samopowtarzalny nazwany tak od konstruktora: Aimo Lahtiego.A.112.212. Ostatecznie fortyfikacje takie wzniesiono w latach trzydziestych. zwany niekiedy po prostu granatem Millsa. opracował m. Lewis. Lee. 131. Był połączeniem zamka i magazynka systemu Lee z lufą o gwincie Metforda (por. str. Broń ta była powszechnie używana (patrz str. Lefaucheux Francuscy rusznikarze. działał w USA i Kanadzie. Manton. Mołotow (1890-1986) Prawdziwe nazwisko: Wiaczesław Michajłowicz Skriabin. Miało to wielki wpływ na donośność i celność ówczesnej broni odprzodowej oraz wywołało zmiany w stosowanej taktyce (por. 88).133).str. Max.121). ręczny granat wz. str. Jego najsłynniejsze konstrukcje to wymienny magazynek pudełkowy i niektóre systemy zamkowe broni powtarzalnej (patrz: Lee Fnfield. 142). Lovell. Również jego brat był znanym rusznikarzem. Martiru-Henry Nazwa karabinu odtylcowego. 219). Dla upamiętnienia zasług pomysłodawcy nazwano je „Linią Maginota".219). Firmę założył w 1840 r. Masamune (1264-1343) Jeden z największych japońskich mistrzów wykonujących miecze. porównaj też Lec.str. str. projektował karabiny i uruchamiał ich produkcję w latach 1830-1850. rządu radzieckiego podczas II wojny światowej. Firma Krupp była jednym z bardziej znaczących dostawców uzbrojenia w obu wojnach światowych. 115. 1915. 266). który udoskonalił konstrukcję pocisku Samouszczelniającego. też Lee Metford). Lee Enfield Brytyjskie karabiny powtarzalne produkowane w latach 1895-1957. Charles William (1820-1878) Rusznikarz angielski. skonstruowano armatę. 111. ale dokładne znaczenie tego słowa me jest jasne (por. 189). używanego przez armię niemiecką.209.118. „Manhattan" Kryptonim planu opracowanego przez Ministerstwo Obrony USA. 144). działa do dziś. George (1785-1854) Angielski urzędnik służby uzbrojenia. 139. Była to pierwsza małokalibrowa wojskowa broń powtarzalna na amunicję elaborowaną prochem bezdymnym. Metford. Wielkiej Brytanii i innych krajach (por. Lebel.130). Mauser. Opracował kilka wzorów karabinów powtarzalnych. 136). Mannlicher. Wynaleźli zapłon tzw. Lee Metford Pierwszy karabin powtarzalny armii brytyjskiej. Miquelet jedna z odmian zamka skałkowego używana w regionie Morza Śródziemnego. Lancaster. str. Działał na rzecz budowy linii umocnień pomiędzy Francją i Niemcami. Isaac Newton (1858-1931) Amerykański konstruktor broni. Hiram Stevens (1840-1916) Konstruktor amerykański. 212.str. Georg (1848-1922) Z pochodzenia Austriak. Joseph (1760-1835) Jeden z najsłynniejszych rusznikarzy angielskich swoich czasów. 129). doprowadziły do wyprodukowania dwóch bomb atomowych. W oparciu o konstrukcję tego działa. Jego nazwisko łączone jest również z amunicją rewolwerową (por. 111. Claude-Etienne (1804-1879) Oficer francuski. Alfred Krupp. które zrzucono na miasta japońskie w 1945 r. str. Zamierzano wykorzystać zjawisko rozszczepienia jąder uranu. który wprowadził lufę z gwintem owalnym. 165. str.F. str. nazwanego później jego nazwiskiem. Nicolas. wprowadzony w 1888 r. wynalazca licznych usprawnień zastosowanych w broni myśliwskiej. jednostrzałowego przyjętego do uzbro­ jenia armii brytyjskiej w 1871 r. str. używane jest w odniesieniu do im­ prowizowanych środków zapalających w postaci butelek z benzyną (por. Sir William (1856-1932) Brytyjski wynalazca.139. znany głównie z konstrukcji karabinu maszynowego działającego na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy (por. Maginot. Prace zaczęte w 1942 r. Był prze­ wodniczącym i zastępcą przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych tj. igłowy. 138. Lee Metford). str. Mills. 139). Lićge Miasto w Belgii. skonstruował też udane wzory odtylcowej broni myśliwskiej. żyjący w XVII w. Minie. 140). ppłk (1838-1891) Francuski konstruktor. Lorenzoni. który skonstruował pierwszy znakomicie działający karabin maszynowy (por. Ferdinand Ritter von (1848-1904) Austriacki konstruktor licznych wzorów karabinów powtarzalnych (wykorzystujących oryginalny system zamka i magazynka) i pistoletów samopowtarzalnych (por. Opracować również odtylcowy rewolwer i strzelbę myśliwską (por. 214. Zastosowano w nim zamek systemu Friedricha von Martini i lufę z gwintem pomysłu Aleksandra Henryego (por.

141). 133. 111. słynące z produkcji broni palnej wyróżniającej się stylem ozdób i wykonania. zamkiem tłokowym dwutaktowym. Lufy takie. Nazwa od irlandzkiej maczugi z tarniny (por. Nordenfelt. pierwszych liter nazwy producenta (por. kal. kiedy miasto zostało zniszczone. nazwa od wynalazcy J. James Brytyjski wynalazca szybkostrzelnej broni rewolwerowej opatentowanej w 1718 r. jako pierwszy zastosował nabój zespolony centralnego zapłonu. który opracował system wzmacniania luf armatnich w poł. Przed II wojną światową Fabryka Broni Radom zasłynęła głównie z produkcji karabinków systemu Mauser wz. 35. str. znana głównie jako wytwórca małokalibrowych działek przeciwlotniczych i pokładowych (por. używany nadal w niektórych krajach Trzeciego Świata. 192).Nagrody Nobla. 122) używanego powszechnie w XVTI stuleciu. str.). Nazwa karabinów od konstruktorów: mjr Rubina. Parrot Wynalazca. Nazwy używa się w odniesieniu do szeregu udanych wzorów broni strzeleckiej. str. Pedersena.broń wojskową dla armii brytyjskiej (por. znanych na Zachodzie właśnie pod nazwą „Radom". Remington Amerykański koncern przemysłu metalowego. str. od końca XVI w. Johannes Samuel (1766-ok. 214.str. Był fundatorem najbardziej prestiżowej nagrody za wybitne osiągnięcia . Nock. Mosina i belgijskiego przemysłowca M. str. 114. 07 z zamkiem swobodnym. opracował m. 207). Henry (1741-1804) Angielski producent broni palnej i wynalazca. 207).123) Ross. 147). Pauly. Nazwa pochodzi od okrętu pancernego USS „Monitor". w Polsce również do pistoletu P 08 (Bordchardta-Lugera) (por. Nazwa pochodzi od konstruktorów: rosyjskiego oficera S. Ta francuska konstrukcja została nazwana dla uczczenia cesarza Napoleona Tli (por.215). MP 18/1. Parabellum Kod telegraficzny firmy Deutsche Waffen und Munitions Fabrik tj. czasem uważana jest za pierwowzór kartaczownicy. produkowano ją tu od końca XVI w. Charles Sir (1872-1942) Projektant karabinów powtarzalnych z zamkiem dwutaktowym. w latach wojny secesyjnej 1861-1865. 112. który wynalazł nowe materiały wybuchowe i miotające . aż do 1839 r. 197). to konstruktor nie miał nic wspólnego z ich projektem. Również obecnie ich firma słynie ze znakomitej broni myśliwskiej i sportowej. (patrz s. (por.138. (por. 1945 r. firma z Zurychu. Produkował broń wiełostrzałową.. 14). Saint-Etienne Miasto w płd-wsch Francji. str. o gwintowanym przewodzie. ciężkiego karabinu maszynowego wz. (1867-1936) Niemiecki konstruktor broni samoczynnej. projektanta systemu zamka i magazynka.in. Shillelagh System rakietowy wprowadzany w ostatnich latach do uzbrojenia wojsk lądowych USA. dyrektora fabryki amunicji w Thun. nie zostały jednak użyte bojowo.najbardziej znane są dynamit i nitroceluloza (por. 1820) Szwajcar z pochodzenia. Niemniej nabój Paulyego był pierwowzorem nowoczesnej amunicji zespolonej. Oerlikon Ocrlikon-Buhrle AG. Wyprodukowano pewną ilość tych przystawek w 1918 r. str. Nobel. Christian (1811-1874) Amerykański rusznikarz.in. Tylna część lufy była wzmacniana płaszczem z kutego żelaza. Puckie. o opóźnionym otwarciu oraz pistoletów samopowtarzalnych (patrz str. Naganta (por.143) Ripoll Miasto w płn-wsch Hiszpanii. str. 127). Schwarzlose.. kal. XIX w. W latach sześćdziesiątych tego wieku słowo to oznaczało również. 1891 r. Rarden Automatyczne działko pokładowe przeznaczone do pojazdów pancernych. produkowanej przez tę firmę (patrz str.165). wsławionego pojedynkiem / konfederacką fregatą pancerną „Virginia". że jego zakłady produkowały wspomnianą broń. Thorsten (1842-1920) Szwedzki finansista. Sharps. 140). konstruktor odtylcowego karabinka z zamkiem kapiszonowym (patrz str. Powszechnie używane określenie armata „Oerlikon" odnosi się zwykle do działka plot. 171). Karabiny Rossa były używane przez armię kanadyjską podczas I wojny światowej. Wynalazek uzyskał tylko częściowe powodzenie. Niemiecka Wytwórnia Broni i Amunicji. str. Choć nazwę Schmeisser żołnierze alianccy odnosili do niemieckich pistoletów maszynowych MP 38 i 40. Mosin-Nagant Rosyjski karabin powtarzamy wz. Nie odniosła ona większego sukcesu. Schmidt-Rubin Szereg szwajcarskich karabinów powtarzalnych z. Nieporozumienie wynikło być może z faktu. (por. Nazwę tę powszechnie stosuje się w odniesieniu do naboju 9 mm x 19. Nazwa powstała ze zbitki liter RARDE będących skrótem nazwy ośrodka badań uzbrojenia i ENfield. Schmeisser Hugo (zm..Słowniczek nazwisk i nazw Monitor Nazwa odnoszona do klasy okrętów wojennych przeznaczonych do obrony wybrzeża. broń myśliwską i na masową skalę . Alfred Bernhard (1833-1893) Chemik szwedzki. sil­ nym uzbrojeniem artyleryjskim i opancerzeniem. 30 mm. Andreas W. jedna z jego firm wytwarzała udany model kartaczownicy salwowej (por. pierwszym słynnym jej członkiem był James Purdey (XIX w. str. str. 174). odlewano z żelaza. 20 mm. 29 i pistoletu samopowtarzalnego VIS wz. Charakteryzują się niewielkimi rozmiarami. Purdey Rodzina rusznikarzy londyńskich. Radom Miasto wojewódzkie. zakładanym na gorąco. str. Znane z produkcji broni strzeleckiej.?) Niemiecki konstruktor broni palnej i przemysłowiec. 133). używano go głównie w broni myśliwskiej. Założył go w 1816 r. Napoleon Tak nazywano armatę 12-sto funtową podczas wojny secesyjnej 1861-1865. 322 . armatę z lufą pomysłu tego konstruktora. który opatentował w 1812 r. Pierwszy wzór pochodził z 1889 r. centrum francuskiego przemysłu zbrojeniowego. typowego uzbrojenia przeciwlotniczego statków i okrętów podczas IT wojny światowej. m. które pozwalało zamienić amerykański karabin Springfield w broń samopowtarzalną. Eliphalet Remington. który zaprojektował amunicję oraz płk Schmidta. Niderlandzki zamek Jedna z odmian wczesnego zamka skałkowego (por.U. Pedersen Tak nazywano urządzenie.

Zapalnik powodował rozerwanie się pocisku nad głowami przeciwnika. str. a przed II wojną światową rozpoczęto również produkcję czołgów. 176). 90 m.) traktatu o sztuce wojennej zatytułowanego „Sztuka wojny". 1912 czy MP 69.217). Stokes Moździerz okopowy wynaleziony w 1915 r. począwszy od Średniowiecza.został on opracowany przez firmę Sterling Armamenl Company. Sten Jeden z najsłynniejszych pistoletów maszynowych TI wojny światowej. gdzie mieściły się warsztaty produkujące uzbrojenie.163). Pierwsze wzmianki o produkowanej tu stali i broni pochodzą z 1 w. wzmiankowana już w X w.143. Zgłosił on odpowiedni patent w 1877 r.str. p. Zaprojektował go Szwajcar. Pociski takie nazwano szrapnelami i stosowano powszechnie (por. Thompson Pistolet maszynowy skonstruowany przez gen. XIX w. i Daniel Wesson (1825-1906). potem główny ośrodek produkcji zbrojeniowej. Smith & Wesson Horace Smith (1808-1893). Sun-tsu Chiński autor (żyjący w IV w. mar. Do dziś jest ośrodkiem przemysłu zbrojeniowego. System został opracowany przez Fugene Stonera. Znak ten był również fałszowany przez licznych drobnych wytwórców. Z zakresu historii uzbrojenia pozostawił prace dotyczące maszyn oblężniczych (por. to złożenie inicjałów konstruktorów Shepparda i Turpina oraz pierwszych liter nazwy wytwórni Eniield (por. Vetterli Karabin powtarzalny z magazynkiem rurowym i zamkiem tłokowym używany przez armię szwajcarską w II polowie XIX w. Viollet Le Duc. potrzeby szybkiego dostarczenia broni tego rodzaju dla armii brytyjskiej. karabinka i ręcznego karabinu maszynowego (por. projektanta karabinków firmy Armalite. SIG Schwcizerische Industrie . sprzęt artyleryjski. 149). 133. zresztą. 138). produkowano tu od XIX w. rząd USA założył tu wielką wytwórnię broni. Największe zakłady zbrojeniowe w Czechach. 161. Edward Very. była przez żołnierzy alianckich odnoszona do niemieckich karabinów MG 34 i MG 42 (por.n. Nazwa od wynalazcy. 137). W wersji jednostrźałowej stosowany również we Włoszech. stan Massachusetts. 165. Williama Trantera. Henry (1761-1842) Oficer artylerii brytyjskiej. Firma produkuje udane pistolety samopowtarzalne. ośrodek przemysłu zbrojeniowego od 1690 r.str. 217). 216.str. skoda R 323 . 142. Wszystkie produkowane tu karabiny t y ł y nazywane „Springfield" (por. nazwa żołnierzy specjalnych formaq'i wyposażonych w broń gwintowaną i wyszkolonych w prowadzeniu walki ogniowej w szyku rozproszonym. Zajmował sie wszystkimi aspektami kultury materialnej średniowiecza. Projektował samodzielnie budowle w stylu neogotyckim i neoromańskim. 148).dotyczy to zwłaszcza broni palnej z XVIII i XIX w. Snider Pierwszy odtylcowy karabin armii brytyjskiej. Tower Twierdza Tower w Londynie. Pierwowzór miał lufę o gładkim przewodzie i dwójnóg umożliwiający zmianę kąta jej podniesienia. W 1777 r. Sterling Czasem tak nazywa się będący aktualnie w uzbrojeniu armii brytyjskiej pistolet maszynowy .n. str. Tranter Jeden z brytyjskich rewolwerów kapiszonowych projektu słynnego w XIX w. późniejszego założyciela i dyrektora technicznego firmy Auto Ordonance Corporation. USA. które tu były produkowane (por. Również dzisiaj firmajest czołowym producentem rewolwerów (patrz str. str.. Spencera (por. 167.145). jako ośrodek rodukcji żelaza. skonstruował pocisk artyleryjski zawierający kulki ołowiane. 139). całkowicie blednie. która początkowo była jedynym producentem tej broni (por. karabiny i karabinki automatyczne. Steyr Miejscowość w Austrii. fazwa używana również w odniesieniu do produkowanych tam wzorów broni palnej m. która przechodziła tu tylko odbiór tecnniczny . 209. były eksportowane do wielu krajów europejskich. str. którym był por. 218). Patent wygasł dopiero w 1869 r. przez Sir Williama Stokcsa. na dystansach do (maksymalnie) 400 m. założyli w 1857 r. krótkiej broni palnej do wystrzeliwa­ nia rakiet oświetlających i sygnałowych. 215. np. 174. str. Tulle Miasto we Francji. Nazwa Steyr odnoszona jest również do karabinów systemu Mannliehera.str.181). Solingen Miasto w płn-zach. Była to adaptacja odprzodowego karabinu En field do systemu zamka opracowanego przez amerykańskiego konstruktora Jacoba Snidera. Znak (puncę) „Tower" wybijano na produkowanej broni. Johna T.e. Jeden z najbardziej znanych wyrobów to karabin maszynowy systemu Maxima (por. ówczesna broń gładkolufowa pozwalała na celny strzał do ok. W 1784 r. Nazwa. kariery wojskową zakończył w stopniu generała porucznika. Dla porównania. Na konstrukq'i tej wzorowano wiele klasycznych moździerzy używanych do dziś (por. Springfield Miasto w USA. Strzelcy W XVIII i pocz. Very Nazwa pistoletu sygnałowego tj. 216). sygnowano nim również broń.in. Frederick Vetterli (1822-1882) (por. opatentowany w 1860 r. Nazwa ta. Eugene Emmanuel (1814-1879) Architekt francuski odpowiedzialny za rekonstrukq'ę licznych budowli zabytkowych. rusznikarza z Birmingham. jak i karabiny maszynowe (por. która uzyskała ochronę patentową rewolweru odtylcowego. Spandau Zachodnie przedmieście Berlina. co wynikało /. Broń może spełniać rolę pistoletu maszynowego.Gesellschaft (Szwajcarskie Towarzystwo Przemysłowe) z miejscowości Neuhausen am Rheinfall. pistoletu wz.139). firmę. p. Tutejsze wyroby. Skonstruowano go w rekordowo krótkim czasie.str. lufę. Thompsona.Słowniczek n a z w i s k i na?:w Shrapnell.str. Vickers Brytyjska firma zajmująca się budową okrętów wojennych i broni strzeleckiej. Sloner Nazwa systemu strzeleckiej broni automatycznej.str. przez amerykańskiego konstruktora Cnristophera M. mieściły się tu liczne fabryki broni strzeleckiej. str. Toledo Miasto w południowej części Hiszpanii. Niemczech słynące z produkcji głowni broni białej. Spencer Pierwszy udany i zastosowany na większą skalę karabin powtarzalny. W tym celu wymienia się jedynie niektóre podzespoły.e.

produkujących s/pady i szable od początku XIX wieku. Zaprojektował rewolwer oraz maszyny dla przemysłu bawełnianego. Działająca jeszcze dziś w Londynie firma Wilkinson Sword Co. znani z produkcji wysokiej jakości broni myśliwskiej. 121). 131. str. założona w latach trzydziestych XIX w. Willie. 137). Zasłynęła z produkcji karabinków powtarzalnych z magazynkiem rurowym (por. „małpi ogon" (por. Wypracował klasyczne kształty miecza japońskiego.str.Słowniczek nazwisk i nazw Volcanic Jedna z pierwszych broni powtarzalnych z magazynkiem rurowym.str. produkuje broń białą oraz żyletki do golenia. Whitney. Broń ta nie została przyjęta do uzbrojenia (por. Firma nadal działa w Birmingham. Webley Brytyjska firma produkująca broń palna. Winchester Firma Winchester Repeating Arms Company została założona w 1866 r.T.e. str.pierwszy bojowo użyty pojazd pancerny (por.144). str. Wal lis. jak i karabinka odtylcowego z zamkiem kapiszonowym. 132). produkowana przez Volcanic Repeating Arms Company. Podupadająca firma została przejęta przez Winchester Repeating Arms Company i na bazie produkowanej dotychczas broni. Grand Slam) (por. Działał w prowincji Hoki. Anglia. zajmował się pracami z zakresu standaryzacji miar. co pozwoliło na ich całkowitą wymienność w ramach jednego wzoru. 143. popularnie nazywane „Walterami (por. str. Zaprojektował liczne usprawnienia broni strzeleckiej. cechujący się znakomitą celnością. przez OJivera Winchester w Connecticut i działa do dzisiaj. Wdrażał metody produkcji masowej.) Japoński mistrz wytwarzający miecze. 236. nazwany następnie „Wielki Willie" . Skonstruował również najcięższe brytyjskie bomby lotnicze o wagomiarach 12000 i 22000 funtów (Tallboy. 196).149). 324 . Whitworth. Firma produkowała wiele wzorów udanych rewolwerów. Westley-Richards Angielscy wytwórcy broni palnej. przez braci Pnilipa i Jamesa Webley. tzw. Był projektantem „bomby skaczącej" użytej w 1943 r. 146. Wprowadził standaryzację części produkowanej broni. Najsłynniejsze pistolety samopowtarzalne to P-38 oraz PP i PPK. do niszczenia zapór wodnych w Niemczech. Bames (1887-1979) Brytyjski inżynier i wynalazca z zakresu techniki lotniczej. ze stanu Connecticut. Sir Joseph (1803-1887) Inżynier angielski. Wilkinson Rodzina rusznikarzy angielskich. Henry opracował słynny karabinek Winchester (por. Mały i Duży „Mały Willie" była to nazwa eksperymentalnego pojazdu gąsienicowego testowanego przez Brytyjczyków w latach 1915-1916. Był prekursorem gwintu poligonalnego. Yosutsuna (ok. Jego następcą był czołg MK 1. zwiększające jej celność". Walther Szereg pistoletów produkowanych przez niemiecka firmę Carl Walther Waffenfabrik AG. 137). Eli (1763-1826) Wynalazca i przemysłowiec amerykański. 806 r. str. str. niektóre z nich są nadal wytwarzane (por. Jako pierwszy skonstruował karabin o heksagonalnej lufie. 237). n. B.

Kopenhaga. Nowy Jork. Szwecja. Schweizerisches Landesmuseum. Londyn.. Madryt. które udzieliły pomocy przy powstaniu tej książki: AMAC Corporation. Scottish United Services Museum. Propellants. Londyn. Orpington. The Rotunda Museum of Artiliery (Muzeum Artylerii). kustoszowi Królewskiego Muzeum Wojska w Sztokholmie. Paryż. Musee de 1'Armee. Germanisches Nationalmuseum. Holandia. Kunsthistorisches Museum. Explosives and Rocket Motor Establishment (Sekcji Badawczej Materiałów Wybuchowych. Republika Federalna Niemiec. Londyn. kustoszowi Miejskiego Muzeum Sztuki w Nowym Jorku. Defence Research Information Centre(Centrum Informacyjno-Badawczemu Ministerstwa Obrony). Wielka Brytania. Edynburg. Sztokholm. Wielka Brytania. Statens Historiska Museum. (Muzeum Ludzkości). Luwr. (Międzynarodowemu Instytutowi Studiów Strategicznych). . Koniklijk Nederlands Leger eu Wapenmuseum. Wydziałowi Egiptologii Uniwersytetu Londyńskiego. Fundacji Heye'go. Londyn. Wiedeń. Nottingham. Delft. USA. Hallwylska Museet. The Ashmolean Museum z Oksfordu. Landeszenghaus. Compagne Industrielle des Lasers. The Castle Museum z Yorku (Muzeum Zamku York). Rzym. Kunliga Armemuseum. Podpułkownikowi Ulfowi G. Panu Davidowi Edge. Bazylea. Prochów i Silników Rakietowych) Ministerstwa Obrony. Gosport. US National Park Service. kustoszowi Zbiorów Wallace w Londynie. Department of Air Forcc (Dowództwu Wojsk Lotniczych). Wielka Brytania. Wydziałowi Historii Wojen Uniwersytetu Londyńskiego. US Marinę Corps Historical Center (Centrum Historycznemu Piechoty Morskiej USA). Komandorowi porucznikowi W. The Museum of Mankind. Norymberga. Austria. Waszyngton. Angelo. Londyn. Oberndorf. Graz. Stevenage. Szwajcaria. Bibliotece Ministerstwa Obrony w Londynie. The British Museum z Londynu. Hjarth-Andersen. kustoszowi Muzeum Zamku York. Waszyngton. Ttf jhusmuseet.Wielka Brytania. Vickers Shipbuilding & Engineering Ltd (VSEL Armaments) Barrow in Furness. Aberdeen. Imperial War Museum (Muzeum Wojskowemu Imperium Brytyjskiego). Nowy Jork. Wielka Brytania. Paryż. National Maritime Museum (Narodowemu Muzeum Morskiemu).es Museum fur Volkskunde.Podziękowania Wydawca pragnie wyrazie podziękowanie niżej wymienionym instytucjom i osobom.F. The Manchester Museum (Muzeum Miasta Manchester). Londyn. Londyn. Naval Ordonance Museum. National Museum of Antiquities of Scotland. The Victoria and Albert Museum (Muzeum Alberta i Wiktorii). Museum fur Volkenkunde und Schweizerisch. Royal Air Force Museum (Muzeum Królewskich Sił Powietrznych). Heckler & Koch Gmbh. Rzym. Museo del Ejercito. Panu Helmuthowi Nickel. The Metropolitan Museum of Art (Miejskiemu Muzeum Sztuki). The Wallace Collection (Zbiorom Wallace). Museum of the American Indian. Edynburg. Maryland. International Institute for Strategie Studies. Skokloster Zamek. Marconssis. Szwecja. Francja. Panu Nigel Arch. Zurych. Profesorowi Lawrence Martin z Uniwersytetu Newcastle-upon-Tyne. Wielka Brytania. Państwu Jonatanowi i Dianie Moore z Wojskowych Służb Historyczno-Archiwalnych (M A KS|. US Army Ordonance Museum (Muzeum Uzbrojenia Armii USA). Londyn. Museo Civilita. Sztokholm. Tower. Ambasadzie USA w Londynie. Department of the Navy Ilistorical Center (Wydziałowi Morskiemu Centrum Historycznego). Royal Ordonance Cun and Yehieles. Museo Nazionale di Castel S.Petersenowi ze Stowarzyszenia Miłośników Luku. Livrustkammaren. British Aerospace Dynamics. Londyn. Londyn. Sztokholm.

Jack.. Arne Feuerwajfen 2 vols (Klinkhardt & Biermann. 1930) Rogers.L. 1978) Fuller. 1987) Quick. 1964) Skennerton. 1978) Swearengen. UArtillerie Nouvelle (Charles ł. 1960) Roads.G. 1977) Bellanw. łan Brytyjskie uzbrojenie systemu Lee: Lee-Metjbrd i Is. Admirał Sir Reginald H. Frans C.D. 1971) Smith. wydawnictwa różne) Hogg.H.L. Kusza ( t h e Holland Press. 1971) Payne-Callwey. łan V. Hans (Ed. reprint Bonanza Books) Kompendium broni (roczniki specjalistyczne.) Broń świata (Bonanza Books.) Huon. John Słownik broni i terminów wojskowych (McCraw-Hill. 1986) Ginters. Mnafred A.B. 1975 . Richard & Gregory.. 1961) Caranta.C. 1969 & 1971) Miller.e-Enfield karabiny i karabinki 1880 1980 (Annual Armour Presss.J.B. W. łan V.C. Capt.B. Shelford Artyleria świata (Brasseys. łan V.W.P. 1967) Łuki Bradbury. 1962) Peterson.) Rocznik broni i amunicji (Petersen) Held. Col. Księga Lugera (Arms and Armour Presss.Bibliografia Uwaga: tytuły książek przetłumaczono na jeżyk polski i pochodzą od Wydawcy niniejszego polskiego wydania „Encyklopedii Broni". Peter Księga bagnetu (published bv the authors. Werner & Zirngibl. Commander A. 1984) 1 łackman. 1977) Chanel. L. 1924) Wilkinson-Latham.) Perkins. Brytyjskie bagnety wojskowe (Hutchinson. Broń Afrykańska (Prinz-Verlag.. 1965) Stephens. Szukaj i uderzaj: Sonar. George Cameron Closariusz konstrukcji. 1964) Pope. Defense (Balland. Broń palna i jej rozwój (1910. 1983) Friedman. 1976) Stone. Denis (Ed. Votre. Brytyjska wojskowa broń palna 1650-1850 (Herbert Jenkins. Tuttle Company. Major E. 1969) Robson. T.S. ]. Ron Szable wojskowe Japonii 1868 1945 (Arms and Armour Pfesss. H. W. Księga broni palnej (Hamlyn. Europejskie bronie białe (Almark. Jołin Małe armie 20-go wieku (Arms and Armour Presss. reprint 1961) Broń biała Ashdown. 1978) Swenson.'s Pocket Book 18: Artyleria ciągniona (Macdonald and Jane's. Działa samobieżne świata 2 tomy (Arms and Armour Presss. (Ed. 1969. 1971) Hoff.W..) jane. Bt.) Smith. Małe armie świata (Stackpole Books / Arms and Armour Presss. Chris Czerwony bóg wojny (Artyleria radziecka) (Brasseys. łan V. Harry Wczesne uzbrojenie lotnicze: Samoloty i broń do 1918 roku (Arms and Armour Presss. 1970) lleld. 1973) Reid.C. P.H. W. Robert Wiek broni palnej (Kompendium broni. łan Ilustrowana Encyklopedia Artylerii (Stanley Paul. Ilustrowana historia broni maszynowej (lan Allan. J. Donn F.B. H. Pojazdy i wyposażenie armii brytyjskiej (łan Allan. Ilustrowana historia karabinu (lan Allan. 1957) Archer.) Encyklopedia broni palnej (The Connoisscur. Ilustrowana księga bagnetów dla kolekcjonerów (Arms and Armour Presss / Ilippocrcne Books Inc.. 1903) Marsden. 1975) ' Hogg. Księga dział i rusznikarzy (Chartwcll Books Inc. F.H.. łan V.F. 1975) Wilkinson-Lalham.elle et Cie. H. 1973) Leksykon II wojny światowej (Macdonald and Jane's.S. 1964) Rawson. 1909) Blair.B. Dudley Broń palna (Spring Books. 1986) Bethell. 1971) Tanner. R. 1984) 326 . Waldemar Das Schwert der Skythen und Sarmaten in Sudrussland (Verlag Van Walter De Gruyler & Co. Broń palna żołnierzy brytyjskich 1858-1864 (Herbert Jenkins. Ken Broń i Wojna. Rosyjskie szable wojskowe 1801-1917 Oakeshott. Charles Edward Księga cen broni dla kolekcjonerów (Coward. 1981) North. 1968) Stephens. Robert (Ed. 1968) Robinson. 1972) Greener.G. C. Col.. 1982) Smith. R. H. 1987) Johnson.e Gastinne Renette des Armes de Poing (Editions Garnier. F.W. Ewart Miecz w wiekach rycerskich (Luttcrworth Press. 1977) Peterson. 1978) Reynolds. & Weeks. Naboje świata (Arms and Armour Press / DBI.A. Robert Longbow: Historia społeczna i militarna (Patrick Stephen. Współczesne osiągnięciu w dziedzinie artylerii polowej na Kontynencie (Royal Artillery Institution.Russell japońska broń i uzbrojenie (Arms and Armour Presss.) Wspaniała Flota Brytyjska (Odhams. Renć Wielka bojowa ręczna broń palna (Błandford Press. Hrederick J. G. 1986) Hardy. Broń konwencjonalna i jej rola w bitwie (Brasseys. Enterprises. 1973) Hobart. 1962) Draeger. wydawnictwa różne) Blackmore. Skrzydło szarej gęsi (Osprev Publications. 1972) Fischer.avauz.J. F. 1946. Broń Paryża (Harrap.. 1977) Jane's Infantry Weapons (Jane's annual. Broń palna i jej działanie (Marshall Cavendish. Raymond Les Armes de.L.N. Leroy i Smeets. Brytyjska broń artyleryjska i amunicja 1914-1918 (łan Allan. Broń i uzbrojenie brytyjskie i zagraniczne (T. Norman Uzbrojenie Marynarki USA (Navał Institute Press. W. 1977) Woodman. 1974) Bagnety Stephens. Curt Artyleria (Octopus.W. Nowoczesna broń i uzbrojenie (F. Rewolwery 1870-1940 (Arms and Armour Presss.B. C. Bagnety (Arms and Armour Presss. Berlin 1928) Mollo F. 19761 Heath. Broń gazowa.H. 1975) Seitz. Noże walki (Arms and Armour Presss. Ogólne opracowania o broni jane'a Weapons System (Rocznik Jany's. Bojowa broń myśliwska na świecie (T. (Ed.R. E. łan Artyleria niemiecka xv U wojnie światowej (Arms and Armour Presss.i E. Capitaine L.) Rocznik broni i uzbrojenia tom 1 (Digest Books Inc. R. Artyleria przez wieki (Seeley Service. |ohn & White. Gastinne I. 1965) Renet te. 1973. 1979) I togg. 1976. Thomas F. 1977) Thompson. Robert Artyleria brytyjska na ladzie i na morzu 1790-1820 (David & Charles. 1971) Watts. Broń i sztuki walki Archipelagu Indonezji (Charles E. Karabin Lee-Enfield (Herbert Jenkins. Artyleria i sztuka artyleryjska marynarki wojen­ nej (Wiley& Son. 1980) Wise. 1942) Rocznik Brassey'a okrętów i statków (Wm Clowes & Sons) Cooke. 1984 . 1972.E.P. 1987) Walter. 1968) Thiuvenin. McCann & Geoghegan. Jean Un Siecle D'Armament Mondial Tome 1 et 2 (CrepinLeblond. T. Heribert Blankwaffen 2 whtmes (Klinkhardt & Biermann. 1907) Bidwell. & Thurston. dekoracji i użycia broni i uzbrojenia we wszystkich krajach i we wszystkich czasach (Jack Brussel. H. John D. Col H. 1972) Hogg. 1975) Broń morska Bacon. Howard L. 1986) Hogg. sprężynowa i wiatrówki świata (Arms and Armour Presss. Jim Średniowieczny łucznik (The Boydell Press. F. 1969) Hogg. Sir Ralph.) Nelson. Cattermole. William Wiedza o uzbrojeniu (Mitchell Beazley. 1934. Norman Konstrukcja i rozwój okrętów podwodnych (Naval Institute Press. 1976) Bronie palne Bames.W. Brian Szable Armii Brytyjskiej (Arms and Armour Presss. 1975) Kenyon. 1903. 1875) Friedman. Alan & Hogg. Szabla Indyjska (Herbert [enkins.A. broń przeciw okrętom podwod­ nym oraz Marynarka Królewska 1914 1954 (HMSO. 1989) Artyleria Amunicja do broni lotniczej (US Depts of the Army and the Air Force. Artyleria grecka i rzymska (Oxford. Claude Uzbrojenie europejskie i amerykańskie w latach 1100-1850 (Batsford.

Edward Uzbrojenie chemiczne (Macmilian Press. Devon. Wiley M. 1917 / Aris & Philips Ltd. Sir William Szczegóły systemu rakietowego (London. 1978) Chant. Sir W. 1987) Dewar. 1986) LIS Army Systemy broni Armii USA 1986 Warry. Nels A. Peter Armie greckie (Macdonald Educational. 1972) McI-ean. Anglia Czerwonoskóry w Ameryce Północnej (1974) Kolekcja broni palnej Fullera (US National Park Service) Hallwyl House collcction Broń i uzbrojenie Tom II (1962) The Metropolitan Museum of Art. 1959) Katalogi muzealne i podręczniki British Museum Podręcznik zbiorów etnograficznych (1910) British Museum Narzędzia kamienne (1968) British Museum Myśliwi i zbieracze (1970) British Museum Człowiek . & Hadcock. 1979) Hogg. (Ed.twórca narzędzi (1961) Muzeum Miasta Exeter . Joseph G. 1962) Ćonnoly. A. Edward Wojna chemiczna (Macmilian Press. Rav Ilustrowany przewod?iik po nowoczesnej broni radzieckiej (Salamander.M. 1984) Sibley. Lewes.) Wojny w świecie starożytnym (Sidgwick and Jackson. Col. 1977) SlPRl Rocznik (SIPRI.Bruce Ocalenie Sądu Ostatecznego (Shaw & Sons.) Zagrożenie nowymi systemami broni (Macmilian. Jack Uzbrojenie i wyposażenie w wojnie cywilnej (Doiibleday. 1969) Weyer. Rivka Broń świata starożytnego (Cassell. Peter Armie rzymskie (Macdonald Educational. 1814) Egerton. Obrona przeciwnuklearna miast (Abt Books. Sussex. 1953) Petrie. 1977) Connoly. Trujący obłok: Wojna chemiczno w I wojnie światowej (Clarendon Press. The Plumbefs Kit chat (Normount Technical Publications) Rozmaitości Burland. 1975) Hackett. 1968) Random.. Nowy Jork Broń i uzbrojenie The Metropolitan Museum of Art. Lord. 1986) Broń chemiczna Haber. 1985) Rosser-Owen. Edward Ludzie prymitywni dzisiaj (Hamish Hamilton. Francuskie uzbrojenie wojskowe 1717 1938 (N.Bibliografia Hodges. John Działa marynarki wojemiej (Blandford. 1986) Payne. Londyn Broń i uzbrojenie starej Japonii (1951. Daniel O. Charles Indiańskie i eskimoskie artefakty w Ameryce Północnej (Bonanza Books. [978) Lloyd. Clive Bitwa o Bogside (Penguin Books. & Kennard. Cottie Ludzie bez maszyn (Aldus Books. 1986 i 1988) Spiers. 1963) Victuria & Albert Museum.1988) Parśon". 1977) Departament Marynarki USA. Rodney W. L. John Wojna w świecie klasycznym (Salamander. Major James E. C. Nowy Jork Sztuka rycerska Royai Ontario Museum Iroąuoians of the Eastern Woodlands (1970) Tower of London Kusze (1976) Victoria & Albert Museum..G. W. David Podręcznik broni wietnamskiej (Patrick Stephens. Christopher & Hogg. Norman Uzbrojenie niszczycieli li wojny światowej (Naval Institute Press. 1975) Gonen. William (Ed. Anglia . Bill Uzbrojenie lotnicze (Salamander. 1988) Uzbrojenie w poszczególnych okresach Bonds. 1980) Bezpieczeństwo wewnętrzne Clapp.'1986) Spiers. 1974) Rosa. Hans-Georg Sztuka w erze zlodowacenia (George Allen and Unwin. Biuro Artylerii Niemieckie materiały wybuchowe i amunicja Tom I (1946. 1893) May. Laurence Broń i strategia (Weidenfeld and Nicolson. 1978) Jones. Malter & Co. Szable i broń palna marynarzy (HMSO. 1985) Coggins. Pociski kierowane podczas wojny i pokoju (Harvard University Press. Francis A. E. 1979. Ronald (Ed. David Rakieta (New Cavendish Books. Michael Broń i wyposażenie antyterrorystyczne (Arms and Armour Presss.H. 1896) Hicks. Londyn Szable i sztylety (1963) Wallace Collection European Broń i uzbrojenie. Donald B. Małe siły nuklearne (Greenwood Press. Artyleria (J-Griffin. Anglia Weller & Dufty Ltd. Broń Amerykańskiego Zachodu (Arms and Armour Presss. łan Księga wojny nuklearnej (Edbury Press. 1987) Limpkin. 1963. lan & Batchelor. Michel Les Arts Martiaux ou l'espńt des budo (Fernand Nathan. 1986) Graham. 1965) Congreve. 1987) Gutteridge. Max Ilustrowany przewodnik po broni strategicznej (Salamander. David Ilustrowany przewodnik po wojnie kosmicznej (Salamander. 1962) Rakiety i broń nuklearna Baker. Peter and Friedman.Allen. A. 1973) Równowaga militarna 1979-1980 i 1988-1989 (Międzynarodowy Instytut Studiów Strategicznych. Birmingham. Encyklopedia wojny cywilnej dla kolekcjonerów (Castle Books.) Miles.E. 1956) Pretty.) Nowoczesne prawo stosowania broni i zasad walki (DBI. 1988) Broń kosmiczna Aspen Strategy Group Broń antysatelitarna uraz amerykańska polityka wykorzystania przestrzeni kosmicznej do celów militarnych (University Press óf America. 1978-1989) Walmer. 1983) Gunston. 1983) Martin. reprint The Combat Bookshelf.) Jane's Pocket Book 10: Rakiety (Macdonald and Janc's. Sir John (Ed. tom II (1962) Katalogi aukcyjne Wallis & Wallis. Keith Obrona strategiczna: „ Wojny gwiezdne" w perspektywie (University Press of Amenca.W. Jr. Narzędzia i broń jaskiniowców (The British School of Archeology in Egypt. Johannes i Bandi.1965) Maringer.N. of Tatton Opis uzbrojenia indyjskiego i wschodniego ilustrowany kolekcją byłego Biura Indii (W.F. Flayderman & Co. 1983) Tlobbs. with Joel L. 1989) Lord.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful