P. 1
encyklopedia_broni

encyklopedia_broni

|Views: 8,840|Likes:

More info:

Published by: Michał Teodorowicz on Nov 23, 2010
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/23/2013

pdf

text

original

7 0 0 0 lat historii uzbrojenia

pod redakcją

Davida Hardinga

Przekład z języka niemieckiego

Jan Bańbor i Tomasz Nowakowski

Opracowanie naukowe

płk prof. dr hab. Stanisław Torecki

Scan By Bug for Torrenty.org

Encyklopedia

Broni

Pierwsze w y d a n i e w Polsce u k a z a ł o się w 1995 roku n a k ł a d e m Spółki z o.o. Penta, 01-806 W a r s z a w a , Z u g a 2 7 / 1 C o p y r i g h t © for Polish cdition by Penta, W a r s a w 1995 Tytuł oryginału Weapons. An international encyclopedia from 5000 BC to AD 2000. C o p y r i g h t © D i a g r a m Visual Information Ltd. L o n d o n , 1980, 1990 P o d redakcją Davida Hardinga O p r a c o w a n i e graficzne _ Richard Hummerstone Ilustracje Alan Cheung, Sleven Clark, Brian Hewson, Susan Kinsey, Ravel Kostal, Kathleen McDougall, Janos Marjfy, Graham Rosewarne, Darren Bennett, Peter Crossman, Lee Lawrence, Paul McCauley P r z e k ł a d z języka niemieckiego Jan Bańbor i Tomasz Nowakowski C o p y r i g h t © for Polish translation Jan Bańbor ćk Tomasz N o w a k o w s k i , 1995 O p r a c o w a n i e n a u k o w e w y d a n i a polskiego płk prof. dr hah. Stanisław Torecki O p r a c o w a n i e typograficzne w y d a n i a polskiego Stanisław Małecki O p r a c o w a n i e redakcyjne Edward Piekarski Książka, a n i jej fragmenty n i e m o g ą b y ć r e p r o d u k o w a n e w jakiejkolwiek formie b e z pisemnej z g o d y w y d a w c y

Wydawnictwo Penta, Warszawa 1995 Wydanie pierwsze Skład: „ D o m i n o " sp. z o.o., Warszawa Druk: Slovart Trend, Bratysława, Słowacja ISBN 83-85440-32-1

Wstęp
„Encyklopedia Broni", którą o d d a j e m y w P a ń s t w a ręce, ukazuje szereg p r z e d m i o t ó w i u r z ą d z e ń służących człowiekowi jako b r o ń . W j e d n y m tomie z n a l a z ł o się r e p r e z e n t a t y w n e p r z e d s t a w i e n i e większości z n a n y c h t y p ó w b r o n i p o c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h okresów i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h . Z a p o d s t a w ę p o d z i a ł u przyjęto k r y t e r i u m funkcji. Całość p r o b l e m a t y k i p o g r u p o w a n o w e d ł u g tej w ł a ś n i e zasady, j e d n o c z e ś n i e wyjaśniając teoretyczne p o d s t a w y d z i a ł a n i a d a n e g o rodzaju b r o n i i w w i e l u w y p a d k a c h w z b o g a c o n o je ilustracjami. Przyjęto o g ó l n e założenie, b y p o s z c z e g ó l n e g r u p y (odpowiadające r o z d z i a ł o m ) u p o r z ą d k o w a ć wg narastającego s k o m p l i k o w a n i a — od najprostszych p r z e d m i o t ó w a ż p o z ł o ż o n e s y s t e m y w s p ó ł c z e s n e g o uzbrojenia. Rozdział p i e r w s z y zaczyna się od p a ł e k i m a c z u g , a r o z d z i a ł ó s m y k o ń c z y się na w s p ó ł c z e s n y c h systemach broni okrętowych. Ze w z g l ę d u na to, że p o s z c z e g ó l n e obiekty nie są u p o r z ą d k o w a n e w n a s t ę p s t w i e c z a s o w y m , d o g ł ó w n y c h z a g a d n i e ń , takich jak n p . b r o ń p a l n a , d o d a n o tablice pozwalające śledzić chronologię najważniejszych d o k o n a ń w danej dziedzinie. W p r o w a d z o n o też i n d e k s o b r a z k o w y na str. 296—317, w k t ó r y m b r o ń ś w i a t a z a c h o d n i e g o została u p o r z ą d k o w a n a w e d ł u g okresów historycznych, i n n e z a ś obiekty w e d ł u g r e g i o n ó w p o c h o d z e n i a . Interesowała n a s p r z e d e w s z y s t k i m b r o ń w ścisłym tego słowa z n a c z e n i u tj. p r z e z n a c z o n a do walki z l u d ź m i . Tym s a m y m m a r g i n a l n i e p o t r a k t o w a n o wszelkie p r z e d m i o t y p o w s t a ł e jako b r o ń m y ś l i w s k a czy s p o r t o w a , n a w e t jeśli ich rozwój był ściśle z w i ą z a n y z rozwojem b r o n i wojskowej. „Encyklopedia B r o n i " została p o m y ś l a n a jako leksykon zawierający informacje z d z i e d z i n y b r o n i o z n a w s t w a , a s y s t e m i n d e k s ó w p o z w a l a na ł a t w e i w i e l o s t r o n n e k o r z y s t a n i e z tekstu. W p o s z c z e g ó l n y c h rozdziałach z a w a r t o s p e q a l i s t y c z n e informacje p r z e d s t a w i o n e n a tle rozwoju uzbrojenia. Czytelnik zyskuje o g ó l n y p r z e g l ą d całości z a g a d n i e n i a , co czyni z encyklopedii b e z k o n k u r e n c y j n e i p o d s t a w o w e ź r ó d ł o informacji dla fachowców i szerokich rzesz Czytelników.

Rozdział pierwszy
14 15 16 17 18 19 20 22 26 27 28 31 34 36 38 40 41 44 46 48 50 51 56 64 66 67 68 70 72

Rozdział drugi
74 76 77 78 79 80 82 84 Wsparcie rzutu Proce Maczugi miotane Bumerangi Topory i żeleźce Oszczepy Granaty ręczne

12 BROŃ BIAŁA RĘCZNA

Maczugi Maczugi proste Maczugi złożone Maczugi z ruchomymi głowicami Maczugi metalowe Berła Nadziaki i młoty rycerskie Siekiery i topory Sztylety, noże, puginały Sztylety niemetalowe Sztylety w różnych rejonach świata Sztylety europejskie Miecze Miecze i szable Afryki i Bliskiego Wschodu Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego Miecze i szable Dalekiego Wschodu Miecze japońskie Miecze europejskie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza Miecze średniowiecznej Europy Miecze renesansowe i późniejsze Rapiery i szpady Przepisowa broń biała w różnych armiach Broń drzewcowa Bagnety Bagnety szpuntowe Bagnety stałe Bagnety tu lej owe Bagnety nożowe Varia

POCISKI M

R o z d z i a ł trzeci

Łuki Łuki proste Łuki laminowane i dwuwarstwowe Łuki kompozytowe Strzały Kusze Dmuchawki Wiatrówki Indywidualna broń strzelecka Nauka strzelania z ręcznej broni palnej Chronologia rozwoju ręcznej broni palnej Amunicja małokalibrowa Strzelecka broń odprzodowa Długa broń palna odprzodowa Pistolety od przód owe Pistolety jednostrzałowe od przodowe Pistolety odprzodowe wielostrzałowe Rewolwery odprzodowe Broń palna odtylcowa Jednostrzałowa broń odtylcowa Odtylcowa broń wielolufowa Powtarzalne karabiny odtylcowe Rewolwery odtylcowe Pistolety samopowtarzalne Pistolety maszynowe Karabiny samopowtarzalne, karabinki automatyczne 154 Granatniki ręczne, granaty nasadkowe 156 Ręczna broń bezod rzutowa 94 96 98 99 100 102 106 107 108 110 111 112 114 116 122 124 126 128 130 132 134 136 142 146 148 150

92 INDYWIDUALNA B R O Ń MIOTAJĄCA

torsyjne 163 Machiny barobalistyczne 164 Działa prochowe 166 Działa od tyko we 168 Działa pierścieniowe z kutego żelaza 169 Działa odprzodowe odlewane 170 Gładkolufowe działa polowe 172 Gładkolufowe działa forteczne 173 Gładkolufowe działa okrętowe 174 Działa gładkolufowe w XIX wieku 175 Działa odprzodowe z lufami gwintowanymi 176 Nowoczesne moździerze 178 Działa odtylcowe 180 Amunicja do dział odtylcowych 182 Działa polowe 184 Działa polowe odtylcowe 188 Działa oblężnicze i kolejowe 190 Działa górskie 191 Artyleria nadbrzeżna i forteczna 192 Działka automatyczne 194 Armaty przeciwlotnicze 196 Armaty pokładowe pojazdów opancerzonych 198 Armaty przeciwpancerne 200 Działa bezodrzutowe 202 Odtylcowe działa okrętowe 206 Karabiny maszynowe 207 Poprzednicy karabinów maszynowych 208 Amunicja do karabinów maszynowych 209 Rozwój karabinów maszynowych 210 Systemy karabinów maszynowych 212 Ręczne karabiny maszynowe (rkm) 214 Ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe 216 Uniwersalne karabiny maszynowe 218 Broń pokładowa Zapory fortyfikacyjne Pułapki proste i zmechanizowane Pułapki wybuchowe Pozycyjne miotacze pocisków Materiały wybuchowe Miny lądowe Miny morskie BRONIE POZYCYJNE Rozdział szósty 234 236 239 240 241 242 243 244 246 248 249 250 252 254 256 258 260 262 Bomby lotnicze Bomby głębinowe Pociski z własnym napędem Rodzaje napędów Torpedy Napędy odrzutowe Rakiety z silnikiem na paliwo stałe Rakiety z silnikami na paliwo ciekłe Sposoby startu Główne zespoły rakiet Systemy kierowania Rakiety w okresie II wojny światowej Przeciwpancerne pociski rakietowe Pociski rakietowe przeciwlotnicze Lotnicze taktyczne pociski rakietowe Morskie taktyczne pociski rakietowe Strategiczne i taktyczne nuklerarne pociski rakietowe BOMBY I POCISKI z WŁASNYM NAPĘDEM .Rozdział czwarty 158 D Z I A Ł A Rozdział piąty 220 222 224 226 227 228 230 232 160 Mechaniczne machiny miotające 161 Machiny neurobalistycznc wykorzystujące siłę sprężyny 162 Machiny neurobalistyczne .

Chiny. Assam 299 Japonia 300 Indie i Iran 301 Afryka. BIOLOGICZNA I JĄDROWA Broń zapalająca Broń chemiczna Broń jądrowa Skutki wybuchu jądrowego Użycie broni jądrowej Systemy antyrakietowe Broń biologiczna Rozdział ó s m y 278 BRONIE INTELIGENTNE 280 Nowe technologie 282 Bronie policyjne 284 Bronie piechoty 286 Systemy artyleryjskie 288 Bronie przeciwpancerne 290 Uzbrojenie śmigłowców i samoloty bezza ługowe 292 Lotnicze pociski rakietowe i bomby kasetowe 294 Współczesne systemy broni morskich 297 Australia.Rozdział siódmy 266 268 270 272 274 276 277 264 B R O Ń CHEMICZNA. Nowa Zelandia i Oceania 298 Azja Południowo-Wschodnia. Birma. Ameryka Północna i Południowa 302 Paleolit i neolit w Europie 302 Starożytny Bliski Wschód 303 Starożytna Grecja i Rzym 304 Średniowieczna Europa 305 Europa w XVI wieku 306 Europa w XVII wieku 307 Europa i Ameryka Północna w XVIII wieku 308 Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 309 Lata 1816-1860 " 310 Wojna secesyjna 311 Lata 1866-1913 312 I wojna światowa 314 II wojna światowa 316 Świat współczesny 296 INDEKS GEOGRAFICZNY I HISTORYCZNY 318 SŁOWNICZEK NAZWISK I NAZW 325 326 328 Podziękowania Bibliografia Skorowidz rzeczowy .

trzymana w dłoni lub dłoniach. sztylety. Należy zacząć jednak od pałek i maczug. jedynej. z założenia nie służy do miotania. Cykl ilustracji (po prawej) z włoskiego podręcznika szermierki. Istnieje tak wielka różnorodność typów i sposobów użycia broni ręcznej. Opera Nom. że nie ma możliwości przedstawienia jej w jakimś logicznym i ścisłym porządku. lecz jest jedynie przedłużeniem ręki człowieka.Rozdział pierwszy BROŃ BIAŁA RĘCZNA Opisano tu broń. 12 . broń drzewcową. którą walczący posługuje się za pomocą ręki. nadziaki. Nie ma to jednak większego znaczenia przy omawianiu jej głównych typów i rodzajów. jaka dziś jest powszechnie wykorzystywana w uzbrojeniu nowoczesnych armii. miecze i szable. Broń ta. Przegląd kończymy na bagnetach. będących z całą pewnością jednymi. z pierwszych celowo wykonanych przez człowieka rodzajów broni. nie mieszczącej się w ramach wspomnianych kategorii. W rozdziale omówiono topory. napisanego przez Marozzo w 1536 roku. a także przykłady mniej znanej broni białej. najpóźniej skonstruowanej i wprowadzonej broni białej.

.

na końcu kija znacznie wzrastał moment bezwładności. 6000 r. W Indiach i Pakistanie. 3. Działanie kamienia można uczynić znacznie skuteczniejszym. Maczugi ceremonialne (berła) mają najrozmaitsze formy. tj. jest jednym z najrostszych rodzajów broni. mogą być użyte w celu zadania ciosu przeciwniko­ wi. owstawała poprzez przycięcie odpowiednio ukształtowanego kawałka grubej gałęzi. 2. są jedynie insygniami władzy. przedstawiają ludzi uzbrojonych w maczugi. mają wydatną głowicę. Nie wszystkie maczugi miały mieć głowicę o tępych kształtach. maczugi były podsta­ wową bronią do czasu przybycia tam Europejczyków. Na świecie większość policjan­ tów nadal nosi na służbie pałki.(Więcej na temat maczug. poprzez wykonanie ostrych krawędzi czy też dodawanie zaostrzonych kolców. czyniono bardziej efektywnymi. lub kij (b). Wykonane z jednolitego. 14 d. Te właśnie formy przekształciły się później w topory bojowe czy nadziaki. są przykładami najbardziej rozwiniętych technologicznie maczug. 5. jest nadal używana na całym świecie przez siły policyjno-porządkowe. Rysunki naskalne z Afryki Południowej datowane na ok. Maczugi proste. Stosowana jest powszech­ nie jako broń policjantów z oddziałów prewencji. Pomimo swego prymitywizmu i prehistorycznego pochodzenia jedna z odmian maczugi szturmowa pałka policyjna odgrywa znaczącą rolę również dzisiaj. Irlandzka maczuga Shillelagh (po prawej). Ich początkiem były niewątpliwie nieobrobione kije lub kamienie przypadkowo używane w potrzebie przez pierwotnych ludzi. str. Maczuga była technologicznie zaawansowanym rozwinięciem obu tych pra-broni. najczęst­ sza forma to buzdygan. e. jak i berła. b.p. Wykonane w całości z metalu buzdygany. Maczugi złożone. Niektóre z nich. a w efekcie: skuteczność ciosu. Na Nowej Zelandii i Wyspach Oceanii. Podobny efekt uzyskamy pogrubiając koniec zwykłej pałki. Maczugi z ruchomymi łowicami.Maczugi mogą być uznane za pierwszą. Maczuga. Wyróżniono tu pięć podstawo­ wych typów. niemetalicznego materiału. . okutego na końcu metalem.e. Maczugi metalowe. umocowując go na końcu kija. Stąd też pochodzą najpiękniej zdobione okazy maczug. 1. trzymane w dłoni. Zamykają one jednocześnie długi okres rozwoju tej broni. gumy lub tworzyw sztucznych. 78). różniących się budo­ wą i zastosowanym materiałem. w postaci prostej pałki z drewna.n. . stanowiące insygnia władzy. siły porządkowe do rozpraszania demonstrantów tradycyjnie stosują Lahti. c. świadomie wykonaną przez człowieka broń. Broń tę zwykle wykonuje się z długiego'pręta bambusowego. P f Typy maczug (po lewej). zwykle przybierają formę buławy. Wykonane co najmniej z dwu materiałów. Maczugi Dynamika maczugi (powyżej) Ciężki przedmiot (a). Użycie maczug (po lewej i powyżej) a. po umocowaniu ciężkiej głowicy (c).

Maczuga kościana plemienia Irokezów. Zuluska maczuga. Drewniana maczuga (powyżej) z Archipelagu Markizów. 3. Maoryjska maczuga z miękkiego drewna. 9. kamienne lub kościane z Nowej Zelandii. Spośród wszystkich znanych okazów tego typu broni. o asymetrycznym kształcie. 7. przedstawiono Wilhelma Zdobywcę trzymającego maczugę. 2. zawsze uzbrojona w maczugę. a także wynika z chęci znalezienia najbardziej efektywnego kształtu. temblak ramienny. Południowa Afryka. USA. Środkowy Pacyfik. 10. Indiana Coast. Wykonana z drzewa rrikorowego. zwana rzez białych KnoBkerrie ( z afryanerskiego: Knopkłrie). z XI w. Płn-zach wybrzeże Stanów Zjed­ noczonych. miejscowej tradycji. przedstawieni w trakcie ucieczki. wykonywany jest również z kości. (po lewej). Nazywana również patu pounamon. 5. Do grupy tej zaliczamy zarówno proste pałki. Drążona ręko­ jeść służyła za schowek. Oponie z Bayeux.Maczugi proste Broń biała ręczna Maczugami prostymi nazywamy maczugi wykonane z jednorodnego materiału. uchwyt opleciony trzciną. Postać Wilhelma pojawia się na tkaninach wielokrotnie. Wyspy Umiak. jak i wyjątkowo pięknie rzeźbione maczugi z Polinezji i Oceanii. Na haftowanej tzw. Maczuga nazywana przez tubylców macana. obsydianu. wykonywane najczęściej z drewna i kości. 6. Nowa Zelandia. Wykonana z twardej gumy. Maoryjska maczuga drew­ niana wahaika. Pałka brytyjskiej żandarmerii wojskowej. nazywana patu. Wykony­ wana z jednego kawałka twarde­ go drzewa. 1960 r. Maczugę dzierży także biskup Odo i niektórzy spośród anglosaskich wojowników. ok. 1970 r. 11. Drewniana maczuga z Fidżi. E Maczugi proste (powyżej) 1. Ich forma uzależniona jest od dostępnego w danym miejscu materiału. wybrzeże Alaski. używane przez współczesne siły policyjne. Pałka policji miejskiej Nowego Jorku. ok. 8. wschodnia część USA. 4. Pałka z kości wieloryba. innego niż metal. Polinezji i Oceanii mają najbardziej wyszukane kształty i ornamentykę. Gujana. Pałka z kości wieloryba. Nowa Zelandia. Maoryjska maczuga merę 7. maczugi drewniane. Ten typ maczugi. 15 .

co znacznie zwiększało skuteczność ich działania. 7. 10. Improwizowana maczuga okopowa z lat 1914-18. Takiej broni używano podczas nocnych patroli i wypadów do okopów nieprzyjacielskich.). 1510 r. Ubrany w obrzędową maskę. s . Tower. Innym. Drewniana maczuga. głownię i szereg kolców.Maczugi złożone W konstrukcji maczug złożonych. wyobrażającą głowę bizona. są zwykłe proste maczugi. Maczuga z głowicą kamienną.. ciężkiego materiału na prostym trzonku. Kamienna. Maczuga Plemion Prerii. Londyn. znaleziona na terenie Szwecji. USA. Brązowa głowica maczugi. głównego uzbrojenia Indian Prerii przed przybyciem białych do Ameryki i wprowadzeniem przez nich żelaza. połączenie dwu lub więcej materiałów. 4. Kiribati. Castle Museum. Maczuga z pręta bambusowego z osadzoną głowicą. Archipelag Gilberta. trzonek pokryty surową skórą. Kombinowana broń angielska z ok. w celu zwiększenia ich skuteczności. Aby zapobiec odłupywaniu się fragmentów głowicy. Głowica kwarcowa. Front Zachodni. wykorzystuje się. kulista głowica umocowana za pomocą niewyprawionego rzemienia. opleciono ją drutem. York. XVI w. w głowicach których obsadzono metalowe ostrza lub kolce. Kolce wykonano z gwoździ o obciętych łebkach. 5. Lekka maczuga drewniana z osadzonymi na obwodzie zębami rekina . Stan Omaha. w gło­ wicy której osadzono kamienne ostrze. Papua Nowa Gwinea. Japońska maczuga fuńbo. 16 Maczugi złożone (powyżej): 1. Wojownik indiański (po lewej) z Plemion Prerii (Ameryka Płn. pochodząca z XIV w. 9. Maczuga. w której przewiercono otwór i nasunięto na zwężający się. Tego rodzaju maczuga stanowiła pierwotną formę tomahawka. Ameryka Płn. uzbrojony w maczugę z kamienną głowicą i włócznię. stożkowaty trzonek. 2. w głowicy której osadzono 3 lufy. Indiańska maczuga Plemion Prerii z Ameryki Płn. używaną podczas rytualnych tańców. często występującym typem. Najczęściej powstają one w wyniku osadzenia głowicy z twardego. z dwu naciętych pierścieni. 8. 3. Północne Indie. Nie jest znany wykonawca. Drewniana pałka okuta żelazem. 6.prymitywna forma miecza.

XIX w. 7. co podnosi skuteczność ciosu i utrudnia jego sparowanie. używanej raczej do parowania ciosów. używanego w dalekowschodnich sztukach walki oraz niektórych pałkach policyjnych. W Polsce. P W maczugach tego rodzaju stosuje się elastyczne połączenie głowicy z rękojeścią. umożliwia znaczne przyspieszenie ruchu końca głowicy. XV w. Składa się z dwu sprężyn wsuwanych w rękojeść. 6 ze zbiorów Metropolitan Museum of Art. Niemiecki morgenstern na krótkim łańcuchu. Najprostszym i chyba najstarszym przykładem takiej broni jest cep bojowy. maczuga japońska. (Obiekty nr 1. 17 . giętkość jednak łańcucha czyni znacznie trudniejszym sparowanie zadanego ciosu (c). będący odmianą narzędzia rolniczego używanego do młócenia zboża. Krótki cep bojowy o trzech głowicach. wydatnie zwiększając jej energię. Współczesna pałka na wyposażeniu policji niemieckiej. Drewno. Zasada działania (po lewej) Przegub cepa bojowego (a). 5. Indyjski łańcuchowy cep bojowy o dwu głowicach.broń tego typu zwano kiścieniem.Maczugi z ruchomymi głowicami Broń biała ręczna Maczugi z ruchomymi głowicami (po lewej) 1. mocowana łańcuchem do drzewa. z niemiecka nazywane morgenszternami. 5. O wiele skuteczniejszą bronią wobec przeciwnika osłoniętego zbroją były tzw. nabijana zwykle kolcami. Chigiriki (po prawej). Podobnie działa ciężka kula przyłączona łańcuchem do drzewca (b). 3. Była to masywna kula.1530 r. z ok. Nowy Jork). Jest lo odmiana broni zwanej kusarigama. Jednoręczny cep bojowy z terenu Niemiec. Francuski morgenstern z niezwykle krótkim trzonkiem i gładką głowicą. rzegub żelazny. rawdopodobnie XVII w. gwiazdy zaranne. Maczugi o ruchomej głowicy stosowane są do dziś w postaci nunczako. 2..skuteczność ciosu. Niemcy. 6. 4. a co za tym idzie . 2. Szwajcarska gwiazda zaranna (morgenstern). XVI w. XV w.

Londyn. 9. Węgrzy uzbrojeni w ciężkie metalowe buzdygany. 1530 r. Z temblakiem na nad­ garstek. pustej w środku. XVIII w. Broń kombinowana. najprawdopodobniej niemiecka. 1560 r. 3. Wallace Collection. którego lufa jestjednocześnie trzonkiem. 4. Sztokholm) 5. twardości materiału i sile ciosu ogniskującej się na ostrych krawędziach piór czy kolcach głowicy. (Livrustkamm aren. XVI w. Żelazo. Buzdygan stalowy. 38). Niemiecki buzdygan żelazny z ok. 7. Londyn. XVIII w. Pochodzi z Prywatnej Zbrojowni Habsburgów. Wallace Collection. Metropolitan Museum of Art. miecza. str. Europa Zachodnia. Żelazo. Wykonany w Mediolanie ok. Indyjski buzdygan z XVTlY w. Madras. Kunshistorisches Museum. XVI w. 1580 r. 6. zadany nimi cios był znacznie skuteczniejszy niż w przypadku np.Maczugi metalowe Maczugi wykonane całkowicie z żelaza lub stali (buzdygany) pojawiły się wraz z rozpowszechnieniem się zbroi płytowej. 18 . w ściankach kuli osadzono liczne kolce. Widoczny nad rękojeścią otwór służył do mocowania temblaka zapobiegającego przypadkowej utracie broni. 8. Indyjski buzdygan stalowy. Żelazo zdobione złoceniami na tle braunirowanym. Głowica w postaci kutej stalowej kuli. Chiński buzdygan. początek XVI w. Buzdygan z pistoletem kołowo-krzosowym. złocony. Pozłacany buzdygan niemiecki. Włoska maczuga typu gwiazdy zarannej (morgenstern). Nowy Jork. uchwyt owinięty plecionką z ratanu (rodzaj trzciny). 2. Maczugi metalowe . Włoski buzdygan o ozdobnie wywiniętych piórach głowicy. Zwraca uwagę rękojeść utrzymana w typie ręko­ jeści mieczy khanda (por. (po lewej). Dzięki swej masie. Wiedeń. Wykonana w Mediolanie ok. Damast skuwany.buzdygany 1.

p. Berło kamienne.e. 1660 r. Przetrwały one niemal do naszych czasów w postaci bereł królewskich. Srebro pozłacane. (Museo dcIOro. Wlk. Berło wchodzące w skład klejnotów koronnych monarchów brytyjskich. Woźny magistratu miasta Clochester. (Skarbiec koronny. 19 . Wyspy Salomona. c. symbolem władzy książęcej. Pochodzi z okresu przed kolonizacją Ameryki Płd.e. Ukazano go z berłem w dłoni.Elektora Brandenburskiego w latach 1608-19. ceremonialne maczugi zwane berłami były używane jako insygnia władzy. Błazen dworski dzierżący imitację berła królewskiego.Być może dlatego. Bogota). Drewniane berło inkrustowane macicą perłową. da­ towana jest na ok. 4. (Katusz Miasta Stamford. 3200 r. Berło miasta Stamford. 2900 r.n. Kamienna głowica berła tzw. 3. Londyn). Tower. Brytania 2. Brytania. b. Moneta księcia Jana Zygmunta. p. Maczugi — insygniami władzy (po prawej) a. Rysunek pochodzi z plakiety kamiennej datowanej na ok. Tambur-major orkiestry wojskowej armii brytyjskiej z paradną laską. hrabstwo Lincolnshire. Berła Broń biała ręczna Berła w Starożytnym Egipcie Faraon Górnego Egiptu Nar-mer uderzający berłem jeńca (po prawej). Berła i maczugi ceremonialne (po prawej) 1. rektorskich czy burmistrzowskich. Króla Skorpiona (po prawej. wykonaną z pęcherza na Kiju. iż maczuga była jedną z pierwszych broni stworzonych celowo przez człowieka i w sposób oczywisty kojarzyła się z użyciem przemocy. Wlk. na skraju) pochodzi również z Egiptu. d.n. Wykonane ok.

Zaghhal . Kolekcjonerzy określają go mianem „kruczy dziób" (crowbill). trzonek posrebrzany. 7. kiedy noszono zbroje płytowe i kolczugi. Najpiękniejsze przykłady tej odmiany pochodzą z terenu Indii i Persji (Iranu) gdzie były powszechnie ato&owaną bronią.Nadziak jest bronią przeznaczoną do przebijania osłon noszonych przez przeciwnika. W najprostszej formie. 5. była powszechnie używana w Europie. Persji i Indiach w okresach. Wydaje się jednak. W Polsce XVI i XVII w. przeznaczonym do rozbijania hełmów. 2. Nadziak rdzennych mieszkańców Australii aborygenów. że niektóre ze znalezionych okazów miały czysto ceremonialny charakter. Toki ~ nadziak Maorysów z Nowej Zelandii. Jego odmiana. zwana młotkiem rycerskim. Szwecja. Dziób młotka rycerskiego połączony był z obuchem. znaleziony podczas prac archeologicznych w Skane. Wykonany ze stali. W tym okresie. Obsydianowa głownia była umocowana na drewnianym trzonku za pomocą gumy. powszechnie osadzano głownie noży na brązowych trzonkach. 3. Obsydianowe ostrze mocowane oplotem do rzeźbionego trzonka. Nadziak z epoki brązu. 20 . Nadziaki (po lewej) 1. Jego odmiana z łańcuchem i kulistą głowicą przeznaczona głównie do parowania ciosów przeciwnika.nadziak indyjski. Drewniany nadziak z Nowej Kaledonii. Nadziaki i młoty rycerskie Nadziak indyjski. ze względu na masowe używanie kolczug. 6. Zdobiony mosiądzem i srebrem. 4. nazywana jest kusarigama. W literaturze archeologicznej określany niekiedy jako halabarda ze Skane. chętnie używano ich jako broni przeznaczonej do osobistej obrony. Stalowy nadziak z pogranicza a fgańsko-pakistańskiego. składa się z głowni (zwanej dziobem) osadzonej pod kątem prostym na stosunkowo krótkim trzonku. Japoński nadziak kama yań.

Nadziaki (po lewej) 1. XVI w. Żelazna rękojeść owinięta plecionką z drutu miedzianego. 5. 21 . Nadziak z ośmiokątnym dziobem i młotkiem o kwadratowym przekroju na drewnianym trzonku. Indie lub Persja. Nadziak stalowy z damastu skuwanego. 1450 r. 3. 1490 r. Londyn). Londyn). Prawdopodobnie Włochy. 6. 4.Ucella „Bitwa pod San Romano" (w zbiorach National Gallery.młotek rycerski.. pozwalał przebić uzbrojenie ochronne. złocony.Rękojeść wyłożona aksamitem. umieszczona na trzonku. z łat 1450-1500. Nadziak z czwórgrannym dziobem i młotkiem o wypukłym obuchu. na dębowym trzonku. Prawdopodobnie francja ok. 2. ukazana na obrazie P. wywołać groźną kontuzję czy wręcz złamanie kości. Typowy nadziak . nawet wówczas gdy płyta zbroi nie została uszkodzona. Głownia połączona z obuchem.Broń biała ręczna Walka nadziakiem (po prawej). Włoski nadziak z ok. (Victoria and Albert Museum. Nadziak. Trzonek drewniany okuty żelazem. a gdy to się nie udało. Niemiecki nadziak (po prawej) zdobiony złotym i srebrnym ornamentem przedstawiającym sceny myśliwskie. Bawaria. na drewnianym trzonku okutym długimi wąsami. zwany w tym okresie również młotkiem rycer­ skim. była chyba najskuteczniej­ szą broniąumożliwiającą przebicie zbroi płytowej lub kolczugi.

Również i taka broń. cyzelowanej w kształcie świni i złoconej. Siekiera brązowa z terenów Luristanu (Iran) słynącego z wysoko rozwiniętej technologii obróbki brązu. Anglia. które być może były wyłącznie narzędziami. 2500 p. Zeleźce z zaostrzonym trzpieniem wbitym w drewniany trzonek (Afryka). Kamienna lub brązowa głowica. Ostrze żelazne osadzone w brązowej tulei. . 1. Znaleziony na terenie Londynu. Datowany na 800-700 rok p. osadzona w otworze wywierconym w trzonku. Pięściak w kształcie siekierki. Datowany na środkowy plejstocen. Ceremonialny topór brązowy z terenu Szwecji. 7. Toporek bojowy z terenu Syrii. 8. 12. ok. 3. £. Natomiast siekierki. Egipt. b.Siekiery i topory Siekiera jest narzędziem powszechnie znanym z życia codziennego. Niewątpliwie. Kamienny toporek z wczesnej epoki brązu. Głowica siekierki kamiennej (gładzony krzemień) z okresu neolitu.n. Brązowy toporek bojowy z wyrytym imieniem faraona Sanuserta II. by mogły być używane w walce. Zakrzywiony trzonek drewniany. a. omówiono na str. Pochodzi z terenów Węgier. została tu przedstawiona. Brązowy toporek ze średniej epoki brązu. ale nie nadawały się do cięcia czegokolwiek.n. od kamienia łupanego po epokę żelaza. epoka brązu). h. Oprócz niej. Połączenie wzmacnia dodatkowo rzemień ściągający głowicę do trzonka (tereny Europy. Wydłużony topór z czasów XII Dynastii. Ich głowice mają dostatecznie ostrą krawędź. c. (Plemiona indiańskie Ameryki Płn).300 p. Egipt. Jednak. ok. Odlewany i zdobiony ornamentem rytym. Drewniany trzonek osadzony w pionowym otworze odl lewanego żeleźca (epoka żelaza. 6. 5.n. jego koniec wchodzi w otwór w tylnej części brązowej głowicy.e. d. z wąsami umożliwiającymi jej trmocowanie za pomocą rzemienia itp. Znalezisko z terenu hrabstwa Yorkshire. trudno jest z całą stanowczością wyrokować czy były bronią czy narzędziami. 22 9. Głowice i żeleźca siekier (po prawej). Luristan.e. 11. 1.e. w niektórych częściach świata można znaleźć drewniane czy kościane maczugi o podobnych do siekiery kształtach. czy toporki miotane. osadzone w szczelinie wyżłobionej w trzonku. hrabstwo Yorkshire. Kamienna siekierka słusznie uważana jest za poprzedniczkę zarówno późniejszych narzędzi jak i toporów bojowych. wiele pierwotnych siekier służyło obu tym celom jednocześnie.. ten sposób stosowany jest do dzisiaj). do drewnianego trzonka (Starożytny Egipt). połączenie dodatkowo wzmocnione rzemieniami przechodzącymi przez otwory w ostrzu. 2. 4. Drewniany trzonek osadzony w otworze wywierconym w kamiennej głowicy.. Brązowa siekierka tulejowa do osadzania na zakrzywionym trzonku. 2400-1200 p.n. Takim narzędziem posługiwano się trzymając je bezpośrednio w dłoni. 10.e. obejmujący znaczną część terytorium Europy ok. g.e.n. W tym rozdziale nie będziemy w stanie uniknąć przedstawienia siekier. o jej wczesnych egzemplarzach. Sposoby mocowania (powyżej) Najbardziej typowe metody mocowania głowicy (żeleźca) do trzonka. Lany brązowy toporek ozdobiony sylwetką lwa umieszczoną na tulei. ale za to przedstawiają ważny etap rozwoju. 14. Gładzony kamienny toporek pochodzący z kręgu tzw. Koptyjskie ostrze miedzianego topora. e. „Kultury toporów bojowych". Tanzania. Egipt. znaleziony w Oldoway. Anglia. 80. 13. w rozdziale o pociskach miotanych ręcznie. z którym każdy z nas niewątpliwie się stykał. Brązowa siekierka z terenu Danii. Z późnej epoki brązu. Trzonek przywiązany do głowicy kamiennej z wyżłobioną bruzdą . Miedziane lub brązowe wąskie ostrze. Głowica miedziana lub brązowa. 2000 lat p.

U schyłku epoki kamiennej głowice siekier i toporków były starannie gładzone. głowica maczugi ze str. nauczono się wykonywać siekiery z otworem do osadzania trzonka. . Wykonany z brązu i złota. Krzemień był znakomicie nadającym się materiałem na siekierę. wreszcie szlifowano ostrze. techniki odlewnicze udoskonalono. mocowany oplotem do drewnianego trzonka. Łupany daje naturalne.Broń biała ręczna Ceremonialny topór bojowy (po prawej). Obróbka siekierki krzemiennej (powyżej). gotowy odlew. osiągały przy tym niezwykle piękne formy. przedstawia Faraona Ahmosa uderzającego nieprzyjaciela. Następnie. Z biegiem czasu. 19). ze Starożytnego Egiptu (Muzeum Kairskie). otwarte formy odlewnicze. temat powszechnie występujący na broni egipskiej (por. metodą łupania. Początkowo stosowano prymitywne. w epoce brązu. Widoczna scena. pozwalające uzyskiwać tylko proste kształty. był utwardzany w procesie kucia. dostatecznie twarde ostrze. Odlewanie topora (powyżej).

Europa pocz. 4. Znaleziono go w Jutlandii. datowany na 1610 r. Topory bojowe (poniżej) 1. 9. Prawdopodobnie pochodzi z końca XVIII w. Ceremonialny toporek sztygara. Toporek indyjski w całości wykonany z żelaza. 3. 5. Dania (Nationalmuseet. 8. 6. Datowany na X w. Toporek strzelców amerykańskich z czasów wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Niemcy. na szyjce i ostrzu stylizowany smok. z żelaza.Pocz. Toporzysko zrekonstruowane. pokryty ornamentem (osada).Siekiery i topory Topór wikiński (poniżej). Wytwarzany masowo przez białych. Ceremonialny topór wolnego kmiecia norweskiego. XVI wieku. koniec XVII w. Toporek o dwu symetrycznych ostrzach. jako towar na wymianę z Indianami. Toporek bojowy Shoka iemienia Basuto z rejonu jeziora anganika. Pómocnoamerykański tomahawk. Kopenhaga). Afryka. XV lub pocz. Topór bojowy o d w u symetrycznych ostrzach. Topór bojowy. 2. noszono go na pasie. połączony z fajką. C 24 . prawdo­ podobnie niemiecki. XIX w. XVI w. pochodzący z terenu Tndii lub Persji. 7. platerowane srebrem.

topór bojowy z okolic Sarwaku na Borneo. 15. Topór bojowy z rejonu Chota Nagpur w Indiach. Bilong . Topór plemienia lgorot z okolic Luzonu. Topór bojowy indyjskiego plemienia Naga. 13. 25 . całość dodatkowo wzmacnia oplot. indyjska odmiana toporka z nożowatym ostrzem. odnosi się do licznych jej odmian w typie zbliżonych do topora lub miecza. Bhuj. 16. na półksiężycowatym ostrzu perska inskrypcja. 12. Zeleźce jest mocowane na wąskim trzpieniu wbitym w toporzysko. 14. Inna odmiana topora z rejonu Chota Nagpur. z w prowincji Assam. wykonany w całości ze stali.10. Broń biała ręczna Topór bojowy typu persko-indyjskiego (po prawej). Nazwa własna broni ciao. Filipiny.topór bojowy plemienia Khonol z południowych Indii. 11. Tungi . używanych od Nepalu po Birmę.

Najmniejszą sztywność ma głownia o równoległych. Jego zaletą jest łatwość ukrycia i możliwość błyskawicz­ nego użycia. Czasem spotyka się głownie o okrągłym przekroju. Najmocniejsze połą­ czenie zapewnia jednak trzpień którego długość odpowiada długości rękojeści. nie tylko jako broń. a niektóre. W czasie walki sięgano po niego w zwar­ ciu. Profile przekroju poprzecznego głowni (powyżej) Stosowanie różnych profili wyni­ ka z dążenia do optymalnego połączenia niewielkiej średnicy głowni z jej dostateczną sztyw­ nością. 4. ale i atrakcyjną ozdobę. Właściwe połączenie rękojeści z głownią jest niezwykle ważne. aby zaoszczędzić w ten sposób drogiego brązu (a). Asymetryczny „kris" malajski. stożkowata głownia rozwiązanie stosowane dla zrównoważenia miękkości użytego materiału. jest takie ujęcie. głownia była zwykle stożkowata i często ostrzona na krawędziach. Pewne kształty głowni stały się charakterystyczne dla niektórych rejonów. już tylko drugorzędne znaczenie z punktu widzenia właściwości użytkowych. by zapewnić im opty­ malne cechy. poprzez wykonanie na głowni ostrza. łączą oba te sposoby dzięki dwu głowniom (3). Ma to jednak. 2. Większość znanych sztyletów daje się trzymać sztychem ku górze (2). 5. Głownia wąska. Inne z kolei. Wkrótce nadano mu cechy bardziej uniwersalne.wpuszczany w rękojeść wykonaną z innego materiału (b). Kształty głowni (powyżej) W celu jak najlepszego przystosowania do pchnięcia. płaskich ściankach (A). gdy zbyt długa szabla czy miecz nie mogły być z braku miejsca użyte. 6. popularna w Persji i Indiach. Użycie sztyletów (z lewej) Sztylet jest bronią przeznaczoną do samoobrony i do skrytobójczego ataku. Szeroka. Niektóre z nich mają zredukowany jelec osłaniający dłoń (b). Sztylet jest podstawowym typem broni używanym przez ludzi. Cechy i podstawowe części sztyletu (po lewej) Podstawowe cechy sztyletu to ostrość i sztywność głowni. Clownie o wypukłych ściankach (B) lub z podłużną bruzdą zwaną zbroczem (O . Sztylety składają się z rękojeści (a) i głowni (c) o zaostrzonym sztychu (d). Jeszcze inne (np. Znacznie cwniejszym rozwiązaniem jest rótki trzpień odkuty z tylnej części głowni . 7. Najstarsze znane sztylety metalowe. Pierwsze jego okazy. był przystosowywany głównie do pchnięcia. powoduje rozlegle i ciężkie obrażenia. Schematyczne rysunki przedsta­ wiają typowe kształt}' głowni. Sposoby trzymania i kierunki pchnięcia (po prawej) Zwykłym sposobem (1). noże. noszono go na co dzień. pozwalającego na cięcie lub krojenie. Często. Równie wielka różnorodność panuje w wyko­ nawstwie rękojeści czy stylu ozdób. Spotyka się go we wszystkich szerokościach geograficznych. są wynikiem zastosowania dostępnych materiałów. Często też. Głownia o podwójnej krzywiźnie. pojawiły się z początkiem epoki kamiennej. przeciwnie do kciuka . indyjski katar) przeznaczone są do pchnięcia w przód (4). choć znane są egzemplarze. optymalny kształt. z charakterystycznym sztychem ostrzonym obustronnie. puginały Jednym z podstawowych sposobów zabicia czy zranienia człowieka było zadanie pchnięcia prostym zaostrzonym narzędziem. podobnie jak głownia z ością (D) czy graniaste o trzech (E) lub czterech (F) płaszczyznach. 3. Najprostszą bronią przystosowaną do tego celu jest sztylet. Głownia amerykańskiego noża typu Bowie. że pchnięcie zadane od góry ku dołowi jest najskuteczniejsze. jak w wypadku zwykłego noża. bez krawędzi tnących. W walce posługiwano się nim jedną ręką. głownia nie zawsze bywa płomienista. miały rękojeść mocowaną nitami do głowni. Ma on krótką głownię. 1. stożkowata. Wielość ks/taUów jest nieograni­ czona.są znacznie sztywniejsze. Praktycznie nie jest ograniczona różnorodność materiałów i kształtów stosowa­ nych do wykonywania rękojeści. mają najrozmaitsze kształty i przekroje głowni. sztylet pełnił rolę obrzędową. Głownia liściasta. którymi można zadawać ciosy we wszystkich kierunkach (5). E . Zakrzywiona głownia arabskiej dżambii. Początkowo. Poszczególne ich okazy wykonywane były z najrozmait­ szych materiałów. by sztych głowni był skie­ rowany KU dołowi. Rękojeść (po lewej).wynika to z faktu. zwłaszcza przy składaniu rytualnych ofiar. nadające się wyłącznie do kłucia .Sztylety.

Wykonany z drewna. dostępne powszechnie materiały. amerykańskiego). niż wykonane z metalu. Krzemienny sztylet (po lewej). Londyn) 5.j. 9. wykonany z rogu wapiti (jelenia płn. wybrzeże USA. Ten egzemplarz Montezuma ofiarował królowi hiszpańskiemu za pośrednictwem Cortesa.n. Wykopaliska paleolityczne Dordogne. Znaleziony na terenie Danii. 1800 r. Sztokholm). Sztylet Indian północnoamerykańskich. Sztylet Tndian Jivaro o dwu naprzeciwległych głowniach. Starożytny chiński sztylet z zielonego obsydianu. 10. Sztylet krzemienny z wykształconą rękojeścią. Nóż ofiarniczy Azteków z głownią z chalcedonu. Skandynawia. Ameryka Płd.p. 3. (British Museum. Najprawdopodobniej wzorowany na wczesnych sztyletach brązowych. przy czym jego twórca osiągnął prawdziwą doskonałość formy. Z tych względów. Forma przejściowa pomiędzy dwoma innymi sztyletami krzemiennymi. pozwala zadawać ciosy w obu kierunkach.e. ok. jak drewno. 4. Mógł służyć wyłącznie do kłucia. starano się wykonywać sztylety z metalu. wykorzystane jako grot włóczni. inne. Sztylety niemetalowe (poniżej) 1. Kościany sztylet z rękojeścią w kształcie renifera. Bich"wa . Kalifornia. 11.Sztylety niemetalowe Ten typ sztyletów jest ze zrozumiałych względów o wiele gorszą bronią. Sztylet krzemienny w najwcześniejszej formie. łatwo się kruszyły. Ok.drawidyjski sztylet z Indii Środkowych. 7. Francja. Ten egzemplarz wykonano z rogu. Prawdziwy przykład broni jak z epoki kamiennej. p. 2. wykonanej współcześnie. Późny egzemplarz datowany na 1600 r. Wyjątkiem od tej reguły bywały sztylety i noże ofiarnicze. rękojeść owinięta ścięgnami zwierzęcymi. Sztylet aborygenów australijskich. ukazanymi na tej stronie. kość czy róg były zbyt miękkie i szybko się tępiły. Tego typu ostrze mogło być również mocowane na drzewcu t. Głownia kwarcy- Broń biała ręczna towa oprawiona w rękojeść z drewna i gumy. 27 . 1500 r.e. 6. choć dawały ostrą krawędź. przystoso­ wany wyłącznie do kłucia. (Statens Historiska Museum. 8. Drewniany sztylet Indian północnoamerykańskich. Używany do wyrywania serc z ofiar ludzkich. z charakte­ rystyczną ażurowaną rękojeścią. Prawdopodobnie był wykonany jako przedmiot kultowy lub jako ozdoba. XIX w. Minerały.n. Płn-zach. jeszcze bez wyraźnie wyodręb­ nionej rękojeści. 2 terytorium Ekwadoru. Kościany sztylet Eskimosów.

3. Kindżał. wyciąga się go prawą dłonią. Tcintu. czyszczono nim otwory zapałowe i rozcinano worki z prochem. nabyta w drodze wymiany z białymi. zdobiony złotym ornamentem. Przeważnie o prostej głowni. Sudański nóż noszony na lewym przedramieniu. Chiński sztylet brązowy z okresu dynastii Czon. czy też służyć jako ozdoba lub przedmiot rytualny oraz od poziomu technologii w danym społeczeństwie. Sztylety osiągają długość od 15 do 50 cm. Wykonany z jednego kawałka metalu. Podziałka na głowni umożliwiała pomiar kalibru luf i pocisków. 4. Włochy.czy ma być on skuteczną bronią. Stalowa głownia w kształcie ogona bobra. sztylet noszony >owszechnie w Persji i Płn. Sztylety o prostych j łowniach 1. Fusetto. Noszony jest na wewnętrznej stronie lewego przedramienia. Rękojeść drewniana. Kwaiken. 6. noszący kindżal na pasie. sztylet Tuaregów z płn. nie wszystkie egzem­ plarze wykonywano z jelcem. f Góral kaukaski (po lewej). Telek. Skean dhu. XVII-XV1U w. rękojeść* ażurowana. Ich kształt zależy od spełnianej przez elany sztylet funkcji . 7. Afryki. Nóż indiański z PŁ i. ndiach. Przeznaczony do ceremonialnego samobójstwa. japoński sztylet z małym tarczowatym jelcem i jednosieczną głownią. 28 . japoński sztylet dla kobiet. 8. Głownia o przekroju poprzecznym w kształcie litery „ T ' . Tradycyjny szkocki sztylet noszony w górnej części pończochy. Głownia miała zwykle przekrój trójkąta równoramiennego. 11. rękojeścią ku dłoni.Sztylety w różnych rejonach świata Przeglądając broń tego typu na świecie dostrzegamy wielkie bogactwo form rękojeści i głowni. długi sztylet z Kaukazu. 600-5U0 p. uniwersalny sztylet artyleryjski. Podobnie wyglądały sztylety „hamidashi" i „aikuchi". Zwykle głowica rękojeści zdobiona była kamieniami półszlachetnymi. Ameryki. mogą być używane podobnie jak krótkie miecze. 2. Kard. 9. Widoczny tu egzemplarz ma głownię ostrzoną obu­ stronnie. Pesh kobz. choć występują również egzemplarze z jednym ostrzem. Te najdłuższe. choć zdarzają się egzem­ plarze o lekkiej krzywiźnie. znakomicie nadawała się'do przebijania oczek kolczugi. ok. różniły się jednak mniejszym jelcem lub jego brakiem. perski nóż ze stalową głownią ostrzoną jednostronnie. poprzez podcięcie tętnicy szyjnej. XVII w.e. XTX w. 10.n. 5.

głownię trzymano pomiędzy palcami dłoni zaciśniętej w pięść. Nóż do pchnięcia. sztylet służący do prostego pchnięcia w przód (po prawej). sztych ostrzony obustronnie. Katar o trzech głowniach. broń wygląda jak zwykły katar (porównaj dużąilustracjępo prawej).Broń biała ręczna 12. często są bogato zdobione srebrem lub mosiądzem. Piha-kaetta. Dopiero. . Głównie tych noży bywają niezwykle masywne. Katar indyjski. by mógł przebić oczka kolczugi. 13. Trzymany dłonią zaciśniętą na dwu poprzecznych prętach osadzonych między długimi wąsami rękojeści. boczne głownie rozchylają się. Jedna z odmian indyjskiego sztyletu katar określana'czasem w literaturze jako „katar nożycowy". gdy poprzeczne pręty rękojeści zostaną ściśnięte dłonią. Sztych głowni często był dodatkowo wzmacniany. z koszową osłoną rękojeści. Typ ten osiągnął pewną popularność w połowie wieku XIX. 14. Gdy broń nie jest używana. USA. pozwala maksymalnie zwiększyć siłę pchnięcia. Katar o rozwidlonej głowni. nóż pochodzący Cejlonu (Sri Lanka). Kształt głowni zbliżony do amerykańskich noży Bowie. 16. rzadsza odmiana zwykłego typu tej broni. Oparty o identyczną zasadę. co indyjski katar. Choć podstawową korzyścią było psychologiczne oddziaływanie na przeciwnika to sztylet taki mógł służyć również do wychwycenia jego głowni. pozwalając na wychwytywanie broni przeciwnika bądź parowanie jego ciosów. obie dodatkowe głownie są złożone. Rzadko występująca odmiana pozwalająca na zadawanie ciosów w trzech kierunkach. 15. gdyż używano ich również do cięcia.

ekka i wytrzymała. Pochwa skórzana z metalowymi okuciami. centralnie (plemiona arabskie) h. od arabskiej dżambii. a nawet przypominać indyjski sztylet „khanjarli". Decydowały o tym sposób najlepszego ich ukrycia. Pochwa metalowa (blacha stalowa niklowana) od niemieckiego kordzika oficerskiego. 6. Pochwa drewniana. arabski sztylet występujący w licznych odmiach. nad prawym pośladkiem f. 5. lewe biodro e. w górnej części ramienia (Sudan) b. Wszystkie charakteryzują się zakrzywioną głownią. Przedstawiono pochwę od szkockiego skean dhu.zwykle w cholewie 30 . Rękojeść z charakterystyczną głowicą. 7. prawa tylna okolica krzyżowa (poziomo) e. z paskiem zabezpieczającym przed wypadnięciem.' Typowe pochwy sztyletów (po prawej) 1. pochodzi z terenu Indii. okazany egzemplarz pochodzi z Muszkatu. wykonaną z damastu śkuwanego. Dżambia. Pochwa drewniana obita cienką blachą.Sztylety w różnych rejonach świata Sztylety o krzywych głowniach 1. Typ ten miał bardziej charakterystyczną rękojeść. Pokazano najprostszą formę. rękojeść z pozłacanego metalu. występowanie kabłąka nie jest tu regułą. Kandżar. Mogła ona być wygięta zarówno w lewo jak i w prawo. 3. wewnętrzna strona przedramienia (Sahara) c. odmiana sztyletu używana w Persji i Indiach. na brzuchu. Pochwa skórzana noża szturmowego piechoty morskiej USA. 4. od noża okopowego z czasów 1 wojny światowej. Malajski „kris" cechuje sic asymetryczną głownią u nasady. Noszona na rapciach przypinanych do pasa i d w u Koluszek. Pokazany egzemplarz pochodzi / Nepalu. 4. buta. zewnętrzna strona przed­ ramienia (komandosi orytyjscy) d. indyjski sztylet o podwójnie zakrzywionej głowni zaostrzonej obustronnie. Pozostała część głowni nie zawsze bywa płomienista. 111 Rzesza. Sztylet w typie arabskiej dżamhii. Głownia stalowa. Pochwa ze złoconej i ażurowanej miedzi nakładanej na drewno często wykorzystuje się również inne metale. w kształcie chwytu ówczesnych pistoletów niż kształt głowni. Pochwa z drewna obciąganego skórą. Khanjarli. T. na łydce . 3. ma rękojeść z kości słoniowej i inkrustowaną złotem głownię. zwykle ma ośrodku wydatną ość. 2. 2. prawe biodro i. Typ stosowany w wielu krajach. wygoda w noszeniu i szybkość vvvdobvcia broni. 5. ostrzoną obustronnie. a. P Sposoby noszenia sztyletu (po lewej) Sztylety mogą być noszone w najrozmaitszych miejscach. Piękny egzemplarz pokazany po lewej.

Osobna rękojeść mocowana rutami do głowni. Sztokholm). a około 1500 lat p. 550 r. puginał tarczkowy. Sztylet żelazny. n.p. 6. 3. lub do przebijania słabych punktów uzbrojenia ochronnego (oczka kolczugi lub styków poszczególnych blach zbroi płytowej). Jako przykładu. sze­ rokiej głowni. rodzaj broni białej. użyto hiszpańskiego lewaka.n. do pojedynków (tzw. głowni i rękojeścią jedno. niektóre z opisanych elementów nie zawsze występują). Mogły zależeć" one od przy­ stosowania sztyletu np.e. trzon rękojeści c. pojawiła się głownia z długim trzpieniem do mocowania rękojeści. 31 . pugio. Z lat 1300-1500.p. Była to skrócona wersja gladiusa . strudziny (lub zbroczę) (Wobec istnienia szeregu odmian. nazwa nadana współcześnie sztyletom z lat 1320-1550. Tzw.n. p. Przeważnie miał stożkowatą głownię o d w u ostrzach. Sztylety starożytne i średniowieczne (po lewej i poniżej) 1. człowiek opanował już technologię wytwarzania stali. średniowieczny puginał o krzyżowym jelcu i głowicy rękojeści.e. 5. rzymski sztylet wojskowy z ok. Oto przykłady najważniejszych typów.e. co oznaczało wielki postęp w technice uzbrojenia. Sztylet brązowy o krótkiej.n. od charakterystycznej dyskowatej głowicy rękojeści i tarczki . datowaną na ok. konstrukcja typowa dla tego okresu. Ruropa Środkowa.krótkiego miecza rzymskiego. Już w epoce brązu. germańskich plemion Franków i Sasów po okresie wędrówek ludów. Sztylet brązowy. typowa broń związana z kulturąlialsztacką. trójkątnej tarczki) d.lub dwu­ ręczną.e. wynikające ze specyficznego przeznaczenia danej broni. 2. Tzw. 2000-1600 r.n.e. o różnych profilach przekroju poprzecznego. jelec krzyżowy (tu w postaci wypukłej. 7. typowe znalezisko z cmentarzysk angielskich.n. (Statens llistoriska Museum.n.c. Nazwa ta obejmuje szereg odmian różniących się długością Broń biała ręczna Części sztyletu (po lewej). Scramasax.. głowica rękojeści b. 3000 lat p. rikasso (tępa część głowni) f. 500 r. Od tego czasu wprowadzono jedynie nieznaczne modyhkaq*e. hrabstwo Yorksire ok. 4. ok.Sztylety europejskie Rozwój tej broni w dużej mierze zależał od aktualnych trendów mody. lewak). Okres brązu. Baselard. jako reguła. W mniejszym stopniu kierowano się praktycznością rozwiązań. Broń cechowała się wąską głownią.e. Żelazo zaczęto stosować ok. jelec krzyżowy e. 1350-1200 r.jelca. 100 r. Sztylety cywilizacji zachodniej składają się z: a. Pokazano najkrótszą od­ mianę. Szwecja ok.

wytworzył się zwyczaj noszenia nie tylko rapiera. był powszechnie noszony przez ludzi wszystkich stanów . Londyn). Stąd charakterystyczne zęby na głowni. W XVI w. Broń ta pozwalała me tylko parować ciosy przeciwnika. . (Wallace Collection. ale też chwytać głownię jego rapiera czy . nazywana czasem „łamaczem głowni". nóż).Sztylety europejskie W Średniowieczu. We Włoszech i Hiszpanii używano go jako uzupełnienia rapiera podczas pojedynków. a ich oprawa harmonizowała z oprawą rapiera. narzędzie pomocne przy pracy i jedzeniu. ale również sztyletu. 1600 r. sztylet (puginał. Lewaki te służyły głównie do parowania ciosów przeciwników. jako części ubioru. Odmiana włoskiego lewaka z ok.jako bron. a także dla ozdoby.złamać ją. (poniżej).w sprzyjających okolicznościach .

SS). Pokaza­ no egzemplarz z końca XV w. Szwajcaria. iwaiiy też krzy­ żowym albo mieczowym. Formę tę skopiowali Niemcy w latach trzydziestych. koniec XVIII w. W końcu XPX w. 16. Sztylet nerkowy. stanowiącą uzupełnienie munduru paradnego i wyjściowego. Głownia ostrzona zvvykle jednostronnie. Pokazany egzemplarz pochodzi z tego okresu. Powstawał w ten spo­ sób rodzaj krótkiej piki. 12. Prosta i skuteczna głownia. Noszony na lewym przedramieniu.Broń biała ręczna Sztylety. 13. Zwykle bogato zdobiony. bagnety ponownie przybrały formę zbliżoną do sztyletu. głównie przez osoby cywil-ne. przeznaczony wyłącznie do pchnięcia. Brytania. wszystkie cechowały się jelcem o większej lub mniejszej krzywi/nie. Również obecnie wykonuje się je w tej właśnie formie. 5. 1700 r. jej kabłąk tworzy jednocześnie rodzaj kastetu. Sztylet uszaty . lata 1790-1810. Włochy. dla kordzików niektórych organizacji nazistowskich (SA. ale już w końcu XIX w. Szkocki sztylet (dirk). 2.głownia ma sztych z pazurem. austro-węgierski bagnet M. Powyżej. Lewaka używano podczas walki (czy pojedynku) na rapiery. Egzemplarz z pocz. Stanowił zwykłe uzbrojenie euro­ pejskiego wieśniaka. Występował w wieki odmianach. Nóż typu Bowie. Współcześnie nazwa Bowie od­ noszona jest (nie zawsze właściwie) do większości dziewiętnastowiecz­ nych noży myśliwskich lub bojo­ wych wyprodukowanych w USA. Typowa dla okresu po II wojnie światowej konstrukcja uniwersalnego noża. jako broni bocznej. Sztylet ideowy. stosowano przez pewien czas jako lewaki. W związku z powyższym rękojeść musiała być stożkowata. termin ten określa szereg odmian. zaczęto przystosowywać sztylety i kordelasy myśliwskie do osadzania (rękojeścią) w lufie muszkietu. włoski sztylet renesansowy. Kordzik oficera Kriegsmarine z 1938 r. połowy XVI w. Bagnet nożowy (alho sieczny). 7. Z okresu 1400-1550. Nóż szturmowy piechoty morskiej USA. ostrzony obustronnie. Sztylet śródziemnomorski. Nóż okopowy. Nazywano tak broń. późniejsze odmiany. niemal identyczną. 33 . 9. Egzemplarz datowany na ok.1888. 4. nazywany tak od kształtu jelca. Plebejski lewak. włoski sztylet w klasycznej formie. Jeszcze w XVIII w. Nazwa oznacza „piec palców". Niemcy.nazwa od charakterystycznej głowicy ręko­ jeści w kształcie ukośnie rozchylonych okrągłych tarczek. 14. W Hiszpanii wykształciła się najbardziej rozwinięta forma tej broni z rozbu­ dowaną osłoną rękojeści. będących znakiem przynależności do korpusu oficerskiego oraz ozdobą munduru. 15. często improwizowanych na froncie. Brytania. gdyż taka była w przybliżeniu szerokość główni u nasady. w wersji podoficerskiej. Lewak hiszpański. Pokazany egzemplarz wykonano w Szwajcarii ok. 6. ok. ma Kształt głowni charakterystyczny dla noży określanych tym terminem . Wlk. zaprojektował szereg opraw i pochew do tego typu broni. zachowywał charakter broni. XVII w. Włochy. W TT Rzeszy praktycznie T każdy rodzaj wojsk posiadał własną odmianę kordzika. Kordzik oficera marynarki. Egzemplarz datowany na ok. Głownia. 8. w przekroju poprzecznym. Pow­ szechnie noszony we Włoszech w XVII i XVIII wieku. Datowany na ok. jak nóż stołowy. Pokazany egzemplarz ma maksymalnie uproszczoną konstrukcję rękojeści. w wielu marynarkach europejskich oficero­ wie. ponieważ Hans Holbein Mł. 1650 r. Niezwykle popu­ larny w latach 1300-1600. 18. 1500 r. lata 1939-45. Stiletto. Używano ich w hitach 1250-1500. od schyłku Średniowiecza po lata współczesne (powyżej) 1. stał się tylko ozdobą stroju naro­ dowego. Cinquedea. którego rękojeść jest skrytką na różne przedmioty ułatwiające przeżycie w trudnych warunkach.tj. 3. Sztylet komandosów brytyjskich. na terenie Niemiec nazywany Hanswehr. z mocno wygiętym ku sztychowi jelcem. spełniające jednocześnie rolę wielofunkcyjnego narzędzia. charakteryzującą się brakiem jakiegokolwiek jelca. Wlk. 11. Broń noszona na pasie. Sztylet szwajcarski. używali kordzików. 10. nad pośladkiem. 1860 r. Bagnet szpuntowy. XVI w. 17. zaprojektowany przez Sykesa i Fairbairna (stąd inna jego nazwa w krajach anglosaskich). Rikasso zakończone dodatkowymi wąsami do chwytania głowni przeciwnika. zwany też holbeinowskim. Obecnie masowo podrabiany w Europie Zachodniej. pod­ czas walk pozycyjnych I wojny światowej. o kształcie zna nym już w Starożytnym Egipcie. Od drugiej połowy XVTTI w. W końcu XVII w. przeważnie romboidalna lub trójkątna.

W praktyce. Znakomicie nadaje się do pchnięcia . Rzeczywiście. rangi wojskowej. szpada) . Wybór któregoś z kształtów często zależał od obowiązującej aktualnie mody. o wypukłych ściankach (1) i jej odmiana ó dwu strudzinach. W znacznie większym stopniu niż jakakolwiek inna broń. Cięcie przeciw pchnięciu (powyżej). Daje się znacznie łatwiej przystosować do aktualnych potrzeb niż np. mają wzmocniony grzbiet (3) i wklęsłe zbroczę (4). Przedstawiono go jako opozycję Zachodu i Wschodu. ciąć i zadawać pchnięcia. oczywiście przy porównywalnych umiejętnościach i jakości broni. podczas gdy niektóre armie siliły się nieustannie na wprowadzanie idealnej głowni tj. pozwalająca parować ciosy. . ilustruje odwieczny problem związany z tego typu bronią. przyczyniła eh się Jo powstania różnych. Bywał cennym dziedzictwem i klejnotem rodzinnym przekazywanym z pokolenia na pokolenie. miecz zyskał na całym świecie tak wysoką rangę. honoru. Szkic autorstwa Hokusai oddaje istotną cechę walki mieczem .Miecze Idea miecza jest niezwykle prosta: jest to długa głownia z odpowiednim uchwytem. długa biała broń pochodząca ze Wschodu ma zwykle zakrzywioną głownię. Często poszczególne egzemplarze są dziełami sztuki. Jednosieczne głownie (3 i 4). Jego wszechstronność. że broń cywilna ulegała aktualnie obowiązującym modom. Ilustracja zaczerpnięta z siedemnastowiecznego hiszpańskiego podręcznika szermierki. trzon rękojeści e. Walka na miecze (po lewej). (Słownictwo odnoszące się do miecza japońskiego. który był . stąd zawsze uznawany był za broń godną człowieka honoru (i to w wielu kulturach). parowania ciosów jak i cięcia. sztych. Podstawowe części miecza (po lewej) a. jelec f. rozdzielonych ością biegnącą w podłużnej osi głowni (2). Do dziś. głownia c.poprzedni czkiem miecza. która nadawałaby się równie dobrze do cięcia jak i do pchnięcia. Prawdopodobnie z tych względów. Jego duże wymiary uniemożliwiają łatwe ukrycie. podczas gdy w Europie Zachodniej zwykle preferowano pchnięcie sztychem. włączając w to ich pierwowzory. znakomicie nadającą się do cięcia. głowica d. sprawiedliwości. ostrze g. Na przestrzeni wieków można zauważyć. zwłaszcza gdy ma wydatny koniec (zwany piórem). Są hvy podstawowe typy głowni.patrz str. Głownia zakrzywiona sztychem ku tyłowi z wydatnym brzuśćcem (b) znakomicie nadaje się do cięcia.bez wątpienia . takiej. 34 Kształty głowni (powyżej). indyjskim i japońskim. przy cięciu jest podobnie skuteczna. całego świata. Głownia. jak i broń o czysto ceremonialnym charakterze. Specjalną uwagę poświęcimy mieczom europejskim. jak i innych odmian podobnej broni europejskiej (rapier. rękojeść b. dlatego też głownie były proste. Prosta głownia (a). daje możliwość konstruowania licznych odmian. Stwarza to równe szanse obu przeciwnikom. Głownia zakrzywiona ku przodowi (c). istniało dużo możliwości rozwiązania wspomnianego problemu. Jak widać. topór. Obie byty obosieczne. z których każda ma określone zalety. Zawsze jednak ciążono do uzys­ kania głowni o jak największej wytrzymałości przy możliwie najmniejszym ciężarze. nie wspominając o sposobach jej użycia.Prześledzimy tu szereg odmian mieczy 7. uznania umiejętności militarnych.jest to starcie dwu ludzi oddalonych od siebie na wyciągnięcie ręki. 41 i 50) Profile przekroju poprzecznego głowni (po lewej). miecz uzyskał szereg znaczeń symbolicznych. jest najlepsza do pchnięcia. Istnieje tu wielka różnorodność. jest symbolem wojny. czasem lo owstania rózny< dośćst dość sformalizowanych szkół walki czy teorii szermierczych. broń oparta o tę zasadę.

Był zbyt kruchy w praktycznym używaniu. 4. bywa czasem dostateczmc długi. c. szabla) używany jest w ceremoniale wojskowym. Stanowi przy tym broń wyróżniającą oficerów. Krzemienny nóż ze Starożytnego Egiptu. w Japonii był przedmiotem kultu samurajów. pełnej formie. Tasak z Malabaru (Indie). Napis wykonany na głowili pismem klinowym głosi: „Svn Eniil . Wyspy Gilberta. 3. Indie. Assam. 5. które z braku metalu nie były w stanie wytworzyć go w prawdziwej. d.Nirari króla Asyrii" (Mc-tropolitan Museum of Art. Oto przykłady: a. drewnianą bronią. jeszcze dziś w wielu armiach miecz (pałasz. 35 . Drewniana maczuga z osadzonymi na krawędziach zębami rekina. naśladujący tasaki białych marynarzy przybywających na wyspę. by określić go lnianem miecza.Status miecza (powyżej) Miecz był bronią otoczoną szczególnym szacunkiem. zwykle zaliczany do toporów. Australijski aborygen (poniżej). będący w gruncie rzeczy uproszczoną formą miecza. szpada. przypominającą miecz. Dao. gotowy do zadania ciosu długą. Nowy Jork). w szczególności krzyżowców. Kiribati. Brązowy miecz ze Starożytnego Babilonu (powyżej). często przypisywano mu specjalne znaczenie. Ten okaz osiągnął maksymalną długość. 2. 1. w średniowiecznej Europie stał się symbolem chrześcijaństwa. miecz powszechnie kojarzony jest z symbolem wymiaru sprawiedliwości („karząca ręka sprawiedliwości") Protoplaści miecza (po lewej) Broń podobna do miecza była wytwarzana również w tych kulturach. Drewniany miecz z Nowej Gwinei. walczących z wrogami wiary. b. Znane są „mieczopodobne" tasaki i topory. pełnił istotną rolę w życiu stanu rycerskiego. Dopiero opanowanie technologii produkcji brązu pozwoliło na wytworzenie skutecznych mieczy. jaką było można uzyskać przy zastosowaniu kamienia jako materiału.

2. rękojeść bez jelca. Rękojeść z kabłąkiem wykonana ze srebra. Rękojeść z hebanu i kości słoniowej. Iranu i południowych rejonów byłego ZSRR. Zdobiony ornamentem rytym. o charakterys­ tycznej wydatnej głowni obosiecznej i krzyżowym jelcu. Jatagan w typowej formie. Głownia stalowa obosieczna. Krótki miecz Masajów ze Wschodniej Afryki. Ze względu najednosieczną głownię należałoby użyć określenia „pałasz'.28). Miecz arabski z Dongoli. pozłacana. nie jest zbyt duża. Porównaj z tuareskim sztyletem telele (str. Podobny do mieczy sudańskich. Choć na tych terenach miecze czy szable stanowią powszechnie używaną broń. pokonał wojska brytyjskie w Sudanie. miecz Kabylów zamieszkujących tereny Maroka. Bliskiego Wschodu. 3. który w latach osiemdziesiątych XIX w. Miecz z Gabonu. 9. z wydatną głowicą. Głownia stalowa. Arabska szabla z głownią najprawdopodobniej importowaną z Europy. Takouba. . 36 4. 1. że proste miecze derwiszów wywodzą się bezpośrednio z broni średniowiecznych krzyżowców. bez jelca. Kaskara. zaś pewna część dotarła na Zachód już w początkach XX w. Krzywizna głowni u nasady. Derwisz sudański (po lewej). szabla turecka. fanatyczny zwolennik doktryny Mahdiego. Powstała wówczas legenda mówiąca.Miecze i szable Afryki i Bliskiego Wschodu Przedstawiono tu miecze i szable z terenów Afryki. Miecze i szable bliskowschodnie 10. Miecze afrykańskie. wydatnie zwężająca się ku sztychowi. wygiętą sztychem ku przodowi. ażurowana ornamentem geometrycznym i zwierzęcym (krokodyl). Ta turecka broń miała głownię jednosieczną. Obosieczna głownia o romboidalnym przekroju poprzecznym. miecz Tuaregów z Sahary. XVIII w.rodzaj etiopskiej broni białej o obosiecznej. Shoteł . Większość obiektów znajdujących się obecnie w zbiorach czy też na rynku kolekcjonerskim zostało przywiezionych przez dziewiętnastowiecznych podróżników. 8. Kilidż. to jest niezmiernie t r u d n o określić powstanie poszczególnych egzemplarzy. Turcji. 6. sierpowato wygiętej głowni. rękojeść oplatana drutem mosiężnym i miedzianym. obosieczny miecz plemienia Baghirmi z Sahary. Pokazany egzemplarz ma piętnastowieczną głownię oprawioną w XVIII w. Miecz sudański. co miało umożliwić' sięgnięcie za tarcze przeciwnika. 7. Trzon rękojeści kościany. nabijanym mosiądzem. Typowa dla tych szabel głownia z wydatnym piórem. Fłyssa. Zachodnia Afryka. Szczególnie dotyczy to Czarnej Afryki. 5. 11.

28). Głownia perska datowana na 1819 rok. 16. Rękojeść kościana. używanej oczątkowo przez Czerkiesów. rodzaj szabli kaukaskiej. 18. Tego typu szable były używane w Indiach.15). arabska szabla o charakterystycznej głowicy rękojeści. Występuje praktycznie na całym terytorium zamieszkanym przez plemiona arabskie. Saif. str. klasyczna szabla perska o silnie zakrzywionej głowni. 17. szeroko rozpowszechniona jako typowa broń niektórych rodzajów kawalerii rosyjskiej (Kozacy). które rozprzestrzeniło się po Europie pomiędzy 300 a 600 r. że tego rodzaju destrukty pierwotnie cecnowała niezwykle wysoka jakość materiału i wykonania. Kindżał. Wyrób perski. Szumszir. Pochodzi z Turcji.e. Kama lub auadaara. rzadki okaz uzbrojenia Sarmatów. Szumszir z płomienistą głownią i złoconą stalową rękojeścią. kaukaska broń występująca zwykle w dwu odmianach: pokazanej tu dłuższej o lekko zakrzywionej jednosiecznej głowni. Zdjęcia rentgenowskie i inne nowoczesne techniki badawcze pozwalają stwierdzić. jak i krótszej (patrz str. głownia sadzona koralami. koczowniczego plemienia.Żelazny miecz (po prawej). 15. 13. óźniej. jatagan z rękojeścią z masywnego srebra. głownia trawiona i zdobiona złotym ornamentem. p. . Saszka. Rękojeść z zakrzywioną głowicą. nazwy używane w odniesieniu do największych kindżałów kaukaskich (por. F 12.n. 14.

Talwar (Tulwar). XVIII w. 6. Pochodzi z Indore. 8. Rękojeść z jelcem tarczowym i szerokim kabłąkiem (tzw. cyzelowanej i złoconej. 3. zamieszkującego pogranicze afgańsko . grzbiet głowni wzmocniony przez pogrubienie. 4. Talwar o szerokiej głowni. Nepal XVIII w. Datowany na XVII w. by umożliwić dwuręczny chwyt. Pochodzi z Tanjore w Indiach Południowych. Często. Pata. trudno jest podać nazwę. Podane informacje odnoszą się wyłącznie do przedstawionych przykładów. XVIII lub XIX wiek. Broń pochodząca ze świątyni plemienia Nayar. Głownia zakrzywiona ku przodowi. 11. XVIII w. rękojeść stalowa. pochodzenie czy datę powstania niektórych okazów tej broni. Talwar o rękojeści stalowej z kabłąkiem. obosiecznej głowni. Ten egzemplarz wykonany został przez muzułmanów zamieszkujących północną część Indii. koszowym).pakistańskie. Zwraca uwagę wydatny grzbiet wzmacniający głownię. XVI w. Obszar ten obfituje w bogactwo odmian szabli i miecza. Indie Południowe. Bardziej typowa odmiana kandy. typowy dla Pcndżabu. nazywanej też czasem tulwar. zakrzywiona sztychem ku przodowi. Kimdu. Sosun pała. o wydatnej krzywiźnie głowni i rękojeści z dyskowatą głowicą. Madras. uzbrojony w szablę talwar i okrągłą tarczę (po lewej). koniec XVIII w. 7. Miecz o płomienistej.Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego Broń biała przedstawiona na następnych stronach pochodzi z Tndii i sąsiadujących z nią regionów. Głownia jednosieczna. XVIII w. Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego (powyżej) 1. 2. Większość plemion zamieszkujących północną część Półwyspu Indyjskiego używała odmian takiej właśnie szabli. Wojownik indyjski z Radżputu. rodzaj indyjskiego miecza: rękojeść pozłacana starszego typu. 9. Cnoora. 5. Pochodzi z Oudh (obecnie Uttar Pradesh). stalowa obosieczna głownia. indyjski miecz z charakterystyczną rękojeścią w kształcie stalowej rękawicy. Rękojeść mosiężna. Produkowano tu niektóre z najlepszych i najpiękniej zdobionych głowni stalowych na świecie. Tamtejsze plemiona używają właśnie takich długich i ciężkich noży o jednosiecznej głowni. Bron biała z Południowych Indii. 38 . Trzpień rękojeści przedłużono. służący do egzekucji. Madras. głownia obosieczna. nóż plemienia Kyberów. samo zaś zagadnienie nadal czeka na dokładne opracowanie. XVIII w. 10. Północne Indie. rękojeść stalowa o drewnianej głowicy. Maratha. Rękojeść z koszową „indyjską" osłoną. Indyjska szabla.

odnoszone w Indiach do europejskich głowni oprawionych przez miejscowych mistrzów. Rok produkq'i 1943. wygięta ku przodowi. 16. Londyn). Indie Południowo-Zachodnie. Głownia niemiecka z XVII w. Centralne Indie. Typowa forma kory. . Zafar Takich broń ceremonialna używana jako insygnium władzy przez władcę udzielającego audiencji. rodzaj miecza ofiarniczego używanego w Nepalu i Północnych Indiach do składania ofiar zwierzęcych. z cyzelowaną i pozłacaną żelazną rękojeścią i staranie dobranej krzywiźnie głowni. 17. forma dość popularna w XIX wieku. zakrzywiona ku przodowi głownia była ostrzona również na szczycie. Nepal. 18. 14. Kukri. Standardowy kukri armii indyjskiej. walka kukri nie polega na rzucaniu nim w przeciwnika.pozwalające szczególnie doświadczonym kolekcjonero rozpoznać miejsca pochodzenia danego okazu. Kształt głowicy dobrano w taki sposób. wykazując charakterystyczne dla miasta Lahore w PencŁ Rękojeść stalowa. 13. krzywego nepalskiego noża. Nepal. Ram dao. Coorg. (Victoria and Albert Museum. Pochodzi z Maharatha. Adya Katti w typowej formie. 20. indyjskiej i nepalskiej. wykonano prawdopodobnie w pocz. XIX wieku. Nepal. Rękojeść srebrna. Kora w dzisiejszych czasach jest mało znana . Kukri. Wbrew obiegowym opiniom. Szczegóły szabli (poniżej). Firangi. cyzeł i złocona. Istnieją subte różnice w proporcjach rękoj . uzbrojony między innymi w Kukri. Często występują egzemplarze o udziwnionych kształtach. Ten egzemplarz. jednosieczna. XVII w. rodzaj długiego. XVIII w. o długim wąskim ostrzu. 19. by wygodnie spoczywała na niej dłoń. Miecz dwuręczny. 12.w przeciwieństwie do kukri. prawdopodobnie XIX w. z okresu TI wojny światowej. Rękojeść z rurki żelaznej. ciężka jednosieczna głownia. Krótka. Do XIX wieku Ghurkowie znacznie częściej używali białej broni nazywanej Kora. 1850 r. stanowiących nadal przepisowe wyposażenie niektórych oddziałów armii brytyjskiej. 15.Żołnierz z brytyjskich oddziałów Churków (po lewej). słowo oznaczające coś obcego. ok. od dostawcy z Północnych Indii.

Azji. 2. rodzaj jednosiecznej broni plemienia Moro i Morskich Dajaków. Pokazano jedną z najczęstszych odmian. Chiński miecz żelazny o jednosiecznej głowni. 5. Sri Lanka. uzbrojony w dao. Głownia jednosieczna. rodzaj broni używanej przez plemię Moro. zamieszkującego prowincję Assam. Uzbrojony w charakterystyczny miecz noszony na pasie. wygięta ku przodowi. 40 . broń z archipelagu Celebes. rzeźbiona. 11. Trzon rękojeści drewniany z rzeźbioną głowicą. Łowca głów z plemienia Dajaków. 3. lekko zakrzywionej głowni. 8.-wsch. dao jest nie tylko bronią. Rodzaj miecza używanego prze/ Dajaków. charakterystyczna rzeźbiona rękojeść. pokryty białym metalem. owinięty plecionką trzcinową. 1. ale także uniwersalnym narzędziem. pomiędzy indyjską prowinqą Assam a Birmą. szabla cejlońska. Mandau albo parang ihlang (nazwa malajska). Trzon rękojeści cylindryczny. Miecze Dalekiego Wschodu (powyżej). Dao. 10. W rejonach nadgranicznych. Zdobiona srebrną i mosiężną inkrustacją. Barong. okucia mosiężne. miecz birmański o jednosiecznej. Używany przez plemię Khasi z Assamu. Głownia jednosieczna. plemię łowców głów z Borneo. Rękojeść drewniana. Parang pandit/brof\ plemienia Dajaków zamieszkujących wybrzeża płd. Campilan.chrześcijan. 9. broń plemienia Kachiu. Kaslane. jelec i kabłąk stalowe. 7. gdzie żyje plemię Naga. żyjące na Filipinach i Borneo. Borneo (po lewej). Talibon. Trzon rękojeści powstał przez owinięcie trzpienia plecionym sznurkiem. 4. Rękojeść żelazna. pochwa przewieszona przez prawe ramie.Miecze i szable Dalekiego Wschodu Mężczyzna z plemienia Naga (po lewej). Klewang. zwany też nokłang. głownia inkrustowana srebrem i złotem. broń używana przez Filipińczyków . Dao. 6.pałasza o jednosiecznej głowni. Dha. Jest to rodzaj dwuręcznego miecza . Trzon rękojeści drewniany.

a pozostałą częścią głowni. podając terminologię i ilustrując przykładami mieczy najczęściej spotykanych na rynku kolekq*onerskim. jak wykształciły się miecze daisho. wykonana w XVIII w. Zasadnicza różnica między mieczami katana i tachi polega na innym sposobie oprawy i noszenia. Katana i krótszy. Noszono je na rapciach na pasie. Shihozume kitae. oprawy miecza katana (B. Kobuse san mai kitae. gdyż głownie są prawie identycznie. przed tym. Części głowni (po lewej) a. grzbiet. Wariha tetsu kitae. W środowisku kolekcjonerów zwykle używa się terminologii japońskiej podanej obok. który wykuwał głownię. noszono do stroju dworskiego. rdzeń. pozwala na rozpoznanie warsztatu. pomiędzy twardym metalem ostrza. z miękkim rdzeniem i grzbietem 4. Ta odmiana miecza. w którym bito sygnaturę płatnerza. była używana w Japonii ok. Przykłady pokazane obok zostały zaczerpnięte z japońskiego traktatu Honcho Tani/a Buco. Przedstawiono tu 4 typy przekroju poprzecznego głowni i ich japońskie nazwy: 1. Lejda). C) i tachi (D). z wyjątkiem miejsca. Jest to broń wotywna. a nie na rapciach. VIII w. wakizashi. Wzory szwu ostrza (po lewej). c. noszone były na co dzień. b.Miecze japońskie Miecze japońskie są szeroko znane ze względu na piękną formę i jakość. d. utwardzone jedynie ostrze 3. b. (Wg tradycji japońskiej powinna się ona zawsze znaleźć od zewnętrznej strony jeśli miecz jest noszony). wcześniej również jako bron bojową do zbroi. Ken (poniżej). Mam kitae. wsunięte za pas. płaz. ostrze Przekroje poprzeczne głowni (po lewej) Głownie skuwano z prętów żelaznych i stalowych tak. Istniały dwa rodzaje takich zestawień: a. ponadto noszono je zwrócone brzuścem głowni ku górze. Słowo to oznaczające „duży i mały" określało parę mieczy noszonych przez samurajów. Przedstawiamy tu główne typy. 41 . pochodząca z Chin. Terminologia (po prawej). d. Broń biała ręczna Daisho (powyżej). łanło. fachi i krótszy od niego.. (Rijksmuseum Voor Yolkenkunde. miękki rdzeń z częściowo utwardzonymi płazami i grzbietem. Wzór granicy. Przedstawiono nazwy poszczególnych części głowni (A). c. a w niektórych przypadkach i mistrza. by uzyskać maksymalnie twarde ostrze przy jednoczesnym sprężystym rdzeniu i grzbiecie. jednolicie twarda 2.

pozwalające samurajowi na uchwycenie jej obu dłońmi (a). 3. 4. znak mistrza Inouye Shinkai z datą 1673 r. Głownia miecza katana. Zaletą była możliwość wyprowadzenia niezwykle silnego ciosu. Tachi. 2. Głownia wakizashi. Na trzpieniu. 5 pochodzą ze zbiorów Victoria and Albert Museum w Londynie. zdobionej ornamentem roślinnym. datowana na 1317 r. Wykonana przez mistrza Nobukuni w 1713 r. zwraca uwagę wyraźna pozioma linia yokołe. przedstawiającym dwugłowego smoka owiniętego dookoła miecza ken. zwracają uwagę ryfki z kółkami do mocowania rapci. 4 z Craig Collection. Czasem jednak samuraj walczył trzymając oba miecze tworzące parę daisho każdy w jednej ręce (b). pokrytej czarną i złotą laką. Zwraca uwagę świetlista stal yakiba (hartowanego ostrza). 42 . Głownia tachi. sygnowana przez Cikakaga z Osafune w prowincji Bizen. 3. Miecze ( po prawej ). Katana w pochwie saya. 6 z Festing Collection).Miecze japońskie Sztuka walki mieczem (powyżej) Miecze japońskie miały niezwykle długie rękojeści. niektórzy wojownicy używali jeszcze dodatkowego. oznaczająca początek sztychu. powszechnie uznawanego za największego japońskiego płatnerza. Głownia miecza tanto. nadzwyczaj długiego miecza nodachi (c). 5. Krótkie miecze japońskie (po lewej) 1. 6. zdobiona rytem horimono. to często kolejny właściciel oprawiał je zgodnie z upodobaniami i aktualnie panującą modą. (Egzemplarze 1. Chociaż dobre i piękne głownie przekazywano z pokolenia na pokolenie jako najcenniejszą część spadku. w oprawie o charakterze dworskim. sygnowana przez Nasamune. 2. W XIV wieku.

Odmiany jelca tsuba (po lewej). wykonywano z drewna oplecionego skórą płaszczki (same). zwany katana-kake.Jelec płytowy (po lewej). ozdobiony jest wypukłym reliefem srebrnym. Ich rękojeści wystawały poprzez otwory o odpowiednich kształtach. Całość kunsztownie oplatano jedwabiem w ten sposób. Wykonywano je właściwie wszystkimi znanymi w Japonii technikami z inslćrustacją włącznie. Są poszukiwanym obiektem. Elementy oprawy (po prawej) Nożyk kozufca (a) i szpilka kogai (b). były noszone po obu stronach pochwy. zwaną tsuka (c). wykonane w tsubie. Dla mieczy tachi. przypominającej naszego jaszczura. (Ashmodean Museum. by przez pozostawione geometryczne otwory widać było zdobioną ornamentem płytkę menuki jak i skórę same. W domu. przechowywano na specjalnej podstawie. jak i cyzelowaniem nakładanego reliefu. czasami wykonywano stojak o innej konstrukcji. daisho. co widać obok. Ich kształty i ażurowanie różnią się między sobą. zbieranym ze względu na piękno formy. Zwykle płaski. na którym broń spoczywała prawie pionowo. Londyn). Rękojeść miecza. jak pokazana hi z mieczami katana i wakizashi (Victofia and Albert Museum. może oyć sam w sobie przedmiotem obszernych badań . Pokazany egzemplarz wykonano z brązu. 43 .wykształciło się ich szereg odmian i stylów zdobienia. Oksford). łsuba. Po jego bokach. jeden lub dwa otwory służące do noszenia specjalnego nożyka i szpilki. Stojak do mieczy (po prawej). z otworem w środku o kształcie odpowiadają­ cym kształtowi trzpienia.

Miecz nordycki (po lewej).Miecze europejskie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza Historia miecza w Europie. 4. 1300 r. 1200-1000 r. 6. ok. typ „mieczy antenowych". W pewnych okresach miecze wykonywano zgodnie z aktualnymi teoriami szermierczymi.. podobnie jak w przypadku sztyletu. stal zastąpiła o wiele gorsze materiały. Omówione będą również szable i pałasze wojskowe aż do XIX wieku.n. W istocie jednak. rapiery i szpady.e. 1600-1350 r. Rękojeść z kości słoniowej i bursztynu.n. jako już przestarzałe. Nazwa oćl znalezisk w Hallstatt. wykonany z jednego kawałka metalu. halsztacki. Długi miecz brązowy. jednosieczny tasak z terenu Szwecji. 5. podobny do używanego przez greckich hoplitów (ciężkozbrojnej piechot}').e. aż po Średniowiecze.e. 44 . Ok. 650-500 r. z lat 1350-1200 p. w których osobna rękojeść była nitowana do głowni. Całość zakończą przykłady broni białej o ceremonialnym charakterze z czasów współczesnych. Oczywiście. ok. 7. Dekorowany typowym rytym ornamentem geometrycznym (Slatens Historiska Muscum. ok. Sztokholm).e. p. p.n.e. niż rzeczywistymi ulepszeniami. choć naśladujący wcześniejsze rozwiązania. 850-650 r. p.n. jakimi były brąz i żelazo. Wykuty z jednego kawałka brązu. jednego kawałka brązu. koniec epoki brązu. Tzw. VI w. p. Znaleziony na jednej 7 wysp bałtyckich'. nigdy nie pojawiła się na tyle istotna innowacja w konstrukcji miecza.n.p. Zakrzywiony. Krótki miecz brązowy z t u r o p y środkowej.n. Żelazny miecz tzw. by dotychczas używane formy wycofać z produkcji. ok. 3. Miecze z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza (powyżej) 1. Poczynając od Renesansu. była bardziej związana ze zmianami wprowadzanymi wskutek aktualnie panującej mody.n. Wykonany 7. Znaleziony w Mykenach. rękojeść" nitowana do głowni (początek epoki brązu). ok. 2. zwrócimy szczególną uwagę na miecze dwuręczne.p. Przedstawimy tu miecze europejskie trzymając się porządku chronologicznego: od epoki brązu i żelaza. z Europy Centralnej. Miecz brązowy.e. Brązowy miecz grecki z okresu homeryckiego.e. Miecz żelazny.

n. emaliowany. Ze znalezisk w Pompejach. tzw. Miecz żelazny z rękojeścią drewnianą. 43 .e.n. p. zawie­ szony nad prawym biodrem. n. ze stalową głownią. Ok. Jcdnosieczny tasak żelazny z Hiszpanii. kultury „B" z La Tcne.n. p.e.Broń biała ręczna Wojownik grecki (po lewej). krótki miecz żelazny. p. 10. Rzymski gladius. Rękojeść nie zachowała się. Fragment malowidła na wazie ceramicznej. Anglia. (Z kolekcji uzbrojenia rzymskiego wystawionej w oddziale National Museum ot Wales w Caerleon).e. Wręczany jako nagroda za wybitno zasługi bojowe. Znaleziony w Aube. Szwajcaria. 11. Pochodzi z Cumbrii. używany jako broń legionistów.e. zdobionego mosiądzem. 13. 11 w. 9.e. Późniejszy typ gladiusa charakteryzujący się równoległymi ostrzami i krótszym sztychem. Przedstawiony egzemplarz ma pochwę z brązu. walczący krótkim mieczem.e. Głownia miecza żelaznego. z okresu klasycznego. Londyn). II połowa pierwszego stulecia n.e. Ok. Rzymski legionista (po prawej). p. sądząc po charakterze ozdób. Ok. ok. p. Ok.n. Znaleziony w Mainz w Niemczech (British Museum. V-VI w. pochodzi z Aquila we Włoszccn. 8. Rzymski gladius (po prawej). Tego typu broni używano' również w antycznej Grecji. II w. schowaną w pochwie. Francja. Galijski miecz żelazny z antropomorficzną rękojeścią wykonaną z brązu.n. VT w. 12. I w. 14. nadany za kampanię z 71 r. Datowany na początek pierwszego stulecia naszej ery. uzbrojony w krótki miecz. Miecz żelazny z rękojeścią brązową.

Wąskie ostrze było bowiem najlepiej przystosowane do penetraqi słabych punktów wspomnianych typów zbroi. 3. Niemiecki miecz z lat 1150-1200. ok. orzech razylijski). Poczynając oa XII w. n. początkowo kolczugi. zachowany z Katedrze w Durham. miecz stał się jedną z najważniejszych broni. z widocznymi resztkami pierwotnej świetności tego rodzaju broni. 46 . Pokazany miecz został znaleziony w jeziorze. 2. Żelazny miecz skandynawski. a do produkcji używano dobrych gatunkowo stali. Rękojeść platerowano srebrem i nabijano ornamentem plecionkowo-zwierzęcym. 800 r. miały szeroką głownię przystosowaną wyłącznie do cięcia. Wiele mieczy skandynawskich czy germańskich miało niezwykle bogato zdobione rękojeści. Miecz o głowni przystosowanej do cięcia. n. jednosieczna broń wikingów. wykonywano je w najprostszych formach. wykazały. wydatnym brzuścu. w Szwecji (Statens Historiska Museum. 4. coraz powszechniejsze stały się głownie zwężane ku sztychowi. IX lub X w. a badania rentgenowskie.e. Wiązało się to z coraz powszechniejszym stosowaniem zbroi.. stosując miedź albo technikę niello. płaskie zbroczę.. ze spłaszczoną łowicą rękojeści (tzw. Dania. 6. Znaleziony w Norwegii.e. Miecze wczesnośredniowieczne (po prawej). Szeroki. Bogato zdobione były jedynie głowice rękojeści.Miecze średniowiecznej Europy W okresie wczesnego średniowiecza. często z żelaza. Saks. f 5. Obosieczna głownia miała szerokie.e. Miecz żelazny z brązową rękojeścią i okuciami pochwy. Grzbiet głowni przy sztychu mógł być prosty. a następnie zbroi płytowej. Miecze średniowieczne (powyżej) 1. Miecz wikiński (po lewej).. Pod koniec Średniowiecza. Sztokholm). koło miejscowości Uppland. co pozwalało używać je do pchnięcia. Była to broń o krótkiej jednosiecznej ciężkiej głowni. że miały one warstwową konstrukcję.e. mimo wysokiej rangi miecza. jednosieczny tasak z lat 100-300 n. którym poddano zachowane destrukty głowni. Angielski tasak z lat 1260-70. zakrzywiony lub ścięty. z X w. zwłaszcza na północy kontynentu. tak jak to widać na fragmencie Opony z Bayeux. znaleziony w bagnach na terenie Danii. Żelazo. Z lat 400-450 n.

(W nawiasach oznaczenia literowe klasyfikacji Oakeshotta) 1. dyskowa (G) 5. Włoski miecz z końca XIV w. 9. z trójkątną głowicą rękojeści. Porównaj jego wymiary z jednoręcznym mieczem zachowanym w Opactwie Westminsterskim w Londynie.typowy sposób dla tej epoki. Miecz półtoraręczny z ok. króla Anglii. Miecz półtoraręczny (po prawej). Hiszpański miecz z końca XV w. Wykonano go w latach 1410-20. Średniowieczny miecz mający kształt krzyża. „rybi ogon" (V) 8. pokrywkowa 3. z silnie zwężającą się ku sztychowi głownią. przez długi czas uznawany był za symbol rycerza . 7.. Miał on jakoby należeć do Henryka V.Kształty głowic (po lewej). znaleziony w Tamizie pod Londynem (Museum of London). móc uchwycić ją obu dłońmi. Miecz z ok. zmarłego w 1442 roku. Miecz noszono bardzo nisko. Miecze wyważano montując na rękojeści ciężką głowicę. 8. 10. na lewym biodrze . miecze te nazywano „bastardowymi".. orzechowa. z ok. by w razie potrzeby. „orzech brazylijski" (B) 4. Uzbrojony w miecz o głowni przystosowanej do pchnięcia. przystosowaną tym samym do pchnięcia. Rękojeść z krzyżem i dwoma kabłączkami osłaniającymi przełożone przez niego palce. Broń tego typu miała dostatecznie długą rękojeść. kolista (J) 6. Rękojeść z małym kabłączkiem osłaniającym palce.chrześcijanina (Z brązowej płyty nagrobnej Sir Simona de Pelbrigg w kościele Felbrigg w Norfolk). 1380 r. Francuski miecz z końca XIV w. 1380 r. trójkątna (T 1) 7. Czasem. grzybkowa ( B I ) 2. Pozwalało to na wzmocnienie uchwycenia broni. Pochodzenie nieznane. 11. w kształcie ciężarka ( T l ) Bron biała ręczna Płyta nagrobna angielskiego rycerza. . Pokazano niektóre powszechnie występujące typy oraz ich współczesne nazwy. 1440 r.

(claidheamh mo'r). W tym samym okresie miecz jednoręczny zaczął szybko się zmieniać. ze. Koniec XVT w. z I poł. 6. zarówno jako broń bojowa jak i ceremonialna. wzdłuż jednej z krawędzi. Głownia płomienista. ostrzona tylko na 1/3 długości. Rozbudowywano rękojeść zapewniającą dobrą osłonę dłoni.i półtoraręczne (powyżej) i. z głownią o spłaszczonym romboidalnym przekroju. York). Szkocki miecz dwuręczny z poł. Niemiecki miecz półtoraręczny z lat 1540-80. Nazywany także Claymore.. 4. (Castle Museum. 3.Miecze renesansowe i późniejsze Wieki XVI i XVII przyniosły szereg zmian. Początkowo popularność zyskały miecze dwuręczne. Niemiecki dwuręczny koncerz (broń ta służyła do przebijania ancerza). Głownia.. miat osłaniać dłoń trzymającą zastawę. 5. 2. pojawił się rapier. drugie ostrze . XVI w. g Miecze dwu. iłownia o kwadratowym prze­ kroju. 48 . co pozwalało na wygodne uchwycenie jej drugą dłonią. XVI w. XVI w. Południowoniemiecki miecz półtoraroczny z pocz. Półksiężycowaty występ w tego typu mieczach. spiralną głowicą i zagiętymi ku dołowi krzyżami.na całej długości. tępa część głowni) owinięta skórą. bez ostrzonych krawędzi. Niemiecki miecz dwuręczny o charakterze ceremonialnym. XVI w. W efekcie. Niemiecki miecz dwuręczny z pocz. Zastawa (tj. Wprowadzane zmiany były głównie wynikiem postępującego zaniku uzbrojenia ochronnego.

tworzący coś w rodzaju tarczki. (powyżej) 1. rodzaj miecza używanego przez niemieckich landskncchtów. XVI w v miał jelec wygięty w kształcie litery „S". Yiuk passawski" znak bwany początkowo w Passau. 1570 r. (Castle Museum.Bron biała ręczna Njsłynniejsze punce (po prawej). 7. Rapier króla Szweqi. Sztokholm). Ok. Nazwa szpady odnosi się do inskrypq'i. Charakterystyczny jelec koszowy.Imię i nazwisko Andrei Ferari (żyjącego w latach 1530 -ok. Cinauedea. Typ ten nazywano w Anglii morluaty. 4. rodzaj „miecza miłosierdzia". 1583) sławnego miecznika włoskiego. straconego w 1649 r. 1500 r.Znak hiszpańskiej rodziny Sahagun z Toledo. z zamkniętą rękojeścią o 3 kabłąkach. z ok. Wykonany w Niemczech ok. głownia obosieczna. Znaki te z biegiem czasu powszechnie były kopiowane. York). wygrawerowanej na rękojeści żelaznej. rodzaj włoskiej broni białej z ok. Angielski miecz z koszowym jelcem. Szpada angielska z ok. (Livrustkammarcn. Występowała również w znacznie krótszej odmianie. 1640 r. York). 5. 2. Kalzoalger. Wykształcony w pocz. 7. wspominającej króla Karola I. XVII w. (Castle Museum. Uważa się. 3. która to nazwa nawiązywała do ornamentu z cyzelowańvch główek ozdabiających kosz. 1640 r. Pokazana tu punca jest późniejszą podróbką. zwłaszcza przez rzemieślników z Solingen w Niemczech. Gustawa Wazy. Schiavona. . będącej sztyletem. 2. 1556 r. . 3. 1610 r.. z ok. z tarczką pionową. którymi oznakowywano głownie. 6. rodzaj broni używany zwłaszcza przez zaciężnych żołnierzy słowiańskich w służbie Republiki Weneckiej. rękojeścią. że miały one upamiętnić króla Anglii Karola I. Broń biała z XVI i XVII w. straconego w 1649 r. Szabla szwajcarska z poł.

jak rapier. Madryt). stając się powoli istotnym elementem codziennego ubioru. (Rysunek z podręcznika szer­ mierki wydanego. Sztych o przekroju romboidalnym. ok. Części rękojeści (powyżej) a. z krótkim zbroczem. 1530 r. Sztokholm). obłąk boczny c. 6.. Lewak (str. krzyż g. 1580 r. Powszechnie stosowanym sposobem walki w XVI i pocz. ricasso Szermierka rapierem i lewakiem (powyżej). Włoska. koszo­ wa. Pokazana broń była używana przez szwedzkiego króla Gustawa II Adolfa podczas tragicznej dla niego bitwy pod Lutzen w 1632 r. (Museo Lazaro Galdiano. znacznie lżejszej broni. 32) był często opra­ wiany identycznie. stąd nazwa.. Francuska. e. wyrażającej się głównie kształ­ tem rękojeści. kabłąk boczny h. pozosta­ jąc jedynie elementem ubioru ceremonialnego. 3. było uży­ cie tzw. i. wąskiej głowni przezna­ czonej do pchnięcia pojawiła się w Europie ok. Dopiero potem zniknęła z życia codziennego. Hiszpański rapier z rękojeścią dzwonową (po prawej). broń biała o długiej. ok.) Kękojeści rapierów (powyżej) 1. ok. Cyzelowanie i nabijanie innym metalem były dwiema podsta­ wowymi technikami stosowany­ mi do zdobienia tego typu broni. Wykonano go ok. w typie rękojeści dzwonowej. (Real Armeria. 2.Rapiery i szpady Rapier. Angielska. nabijana srebrem. Głownia obosieczna na zastawie. 5. Dzwon zdobiony ażurowaniem. 1620 r. 1530 r v zdo­ biona złotem. ośla podkowa (pas d'&ne) d. Trzymano go w lewej dłoni. tarczka ażurowana. Żelazna. ok. w 1628 r. z którym tworzył parę. Szpadę noszono powszechnie po 1780 r. Prawdopodobnie hiszpańska. ( Livrustkammaren. z ok. Hiszpańska. Rapier ten miał należeć do konkwistadora Francesco Pizzaro. XVII w. 50 . Po 1630 roku. 1650 r. Madryt). pojawiły się pierwsze egzemplarze szpady. i. z lat 1640-50. Cyzelowana i złocona bez kabłąka.. 4. Powstało wiele stylów i szkół walki tą bronią. Prawdopodobnie niemiecka. była niezwykle bogata. Stalowa z niezwykłą ilością bocznych obłęków. 1570 r. kabłąk b. 1620 r. lewaka do parowania ciosów przeciwnika. Typ ten nazywano l'appenheimer. Różnorodność oprawy. która stopniowo wyparła rapier.

Szpady (powyżej) 1.Szpada stała się obowiązkowym Uzupełnieniem stroju zachodnioI europejskiego szlachcica (podobnie jak w Polsce szabla) w latach 1630-1780. 6. 1900 r. Szpada. Stosowano do ich wykonania masywne srebro. Szpada. Szpada masońska z USA. Głownia późniejsza. szpady „do poduszki". a w późniejszym okresie także polerowaną stal. Profile poprzecznego przekroju głowni (powyżej). ok. początek XX w. 4. obosieczną głownię. ze zbroczeni (a). złocony brąz. Typ głowni silnie zwężającej się ku sztychowi. 3. rękojeści rapierowych. Na matowozłotym tle cyzelowany relief. zdobiona ornamentem symbolicznym (znaki masońskie). Dla tego typu ceremonialnej broni charakterystyczne były stalowe ażurowane rękojeści. 1680 r. Angielska szpada dworska z ok. Londyn). wręczona jednemu z brytyjskich oficerów. jak i tzw. zwany Coliche marudę. Tarczki miały chronić rękę szermierza. w typowej formie. wywodziła się w prostej linii z. czasem nazywana „do poduszki". Piękny egzemplarz szpady (po prawej). Angielska szpada z rękojeścią z masywnego srebra. szmelcowana (Wallace Collection. Rękojeść wykonano we Francji w latach 1660-80. Jednakże większość późniejszych głowni miała w przekroju poprzecznym trójkąt bez podstawy (b). jako nagroda za męstwo wykazane podczas oblężenia Seringpatam w 1789 r. 2. Używano jej nie tylko jako ozdoby czy symbolu stanowego. zdobiona ornamentem geometrycznym i liściastym. Później stosowano ją nadal na ograniczoną skalę: wyłącznie jako uzupełnienie ceremonialnego stroju dworskiego itp. Rękojeść bez kabłąka. Rękojeść złocona. z tarczkami osłaniającymi przełożone przez krzyże palce dłoni. syreny i potwory morskie. Rękojeść klasycznej szpady (powyżej). głownia z Solingen w Niemczech. Rękojeść złocona i emaliowana. który zazwyczaj w kunsztowny sposób zdobił je różnymi technikami. Dawały jednocześnie pole do popisu rzemieślnikowi. ok.trwało to aż do XX wieku. Wczesne szpady. Rękojeść wykonana w Danii. przedstawiający Neptuna. . 5. Pozwalało to uzyskiwać bardzo lekkie głownie o wystarczającej do pchnięcia sztywności. Włoska szpada wykonana w Brescii. . ale także jako broni do ćwiczeń i pojedynków. 1570 r. miały zwykle płaską.

w wielu armiach świata. Model XIII roku Republiki (AN XIII. Kabłąk i krzyż. 6. Pokazano również pochwę z blachy stalowej (Castle Museum. szabla czy pałasz były bronią drugorzędną. to w kawalerii nadal uznawano je za podstawę uzbrojenia. wzór z 1786 r. Francuski pałasz. a skończywszy na dążeniu do zapewnienia odpowiedniej jakości i ułatwieniu dostaw. Zwracają uwagę pionowe wąsy w miejscu połączenia rękojeści z głownią. Brytyjska szpada oficera piechoty. Szwedzki pałasz ciężkiej kawalerii z 1/55 r. 52 . tj.Era broni przepisowej zaczęła się w Zachodniej Europie w XVTIT w. Stalowa rękojeść z kabłąkiem i tarczką w kształcie muszki. o głowni obosiecznej. Szabla amerykańska. 3. Rękojeść zamknięta. 5. tzw. Austriacki pałasz ciężkiej kawalerii z 1/16 r. 1805-06). Przepisowa broń biała w różnych armiach Przepisowa długa broń biała (powyżej) 1. Brytyjski pałasz kawaleryjski z rękojeścią Koszową wzorowaną na broni szkockiej. ciężkiej kawalerii. 2... Niektóre z tych pałaszy miały głownię obosieczną. 4. York). Broń tę zwykle nazywano spadroon. Jeszcze dziś. 7. 1775 r. Tego rodzaju broni używały pułki kirasjerów. Ujednolicenie szabel czy pałaszy wojskowych podyktowane było wieloma względami: począwszy od konieczności dopasowania wyglądu broni do noszonego munduru. mosiężne. Duński pałasz kawaleryjski z 1734 r. z mosiężnym krzyżem i kabłąkiem. ok. najcięższej jazdy francuskiej w czasach Napoleona. o głowni obosiecznej. Tego typu broń była powszechnie używana przez obie strony walczące podczas wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. długa broń biała egzystuje jako uzupełnienie munduru oficerskiego w szczególnie uroczystych okazjach. Choć w większości rodzajów wojsk. z mosiężną rękojeścią koszową.

nie miał zwężonego sztychu (pokazany tu sztych nazywa się przy grzbietowym). wzór 1853. kabłąk i jelec z blachy stalowej. były przeznaczone do cięcia i zwykle trzymano je w górze. Charakterystyczna krótka głownia. Amerykańska szabla dragońska wzór 1840. Modelu tego używano jeszcze podczas wojny secesyjnej. Brytyjski pałasz ciężkiej kawalerii. 10. Pruska szabla lekkiej kawalerii z ok. Przeznaczony głównie do cięcia. Broń biała uznawana była za podstawowy rodzaj uzbrojenia kawalerii. Tak trzymano broń białą jeśli jej głownia była prosta lub lekko zakrzywiona. . wzór 1908.Szarżujący kawalerzy sta (po prawej). z potrójnym kabłąkiem i mosiężną rękojeścią. Brytyjska szabla kawaleryjska. sztych ku tyłowi. W sławnej szarży Brygady lekkiej Kawalerii podczas wojny krymskiej w 1854 r. w latach 1861-65. ręka maksymalnie wyprostowana. Dużą liczbę tych szabel wyprodukowano i użyto podczas wojen napoleońskich. wzięły udział co najmniej dwa pułki wyposażone w ten typ szabli (zbiory prywatne). zwłaszcza te o mocno zakrzywionej głowni. Brytyjski tasak marynarki. 11. rękojeść z kutego żelaza. 8.. wzoru 1796. 14. Brytyjski pałasz kawalerii. Typowa broń do cięcia. Szable. 12. Typowa rękojeść" zamknięta z bocznymi kabłąkami. 1806 r. broń o starannie zaprojektowanej do pchnięcia głowni. 9. wzór 1796. jeszcze do wybuchu I wojny światowej. Głownię kompromisowo przystosowano zarówno do cięciajak i do kłucia. wzór 1804. Brytyjska szabla lekkiej kawalerii. 13. używany jeszcze w czasie I wojny światowej. Zwraca uwagę sposób trzymania pałasza: sztych opuszczony lekko ku dołowi.

Model 1816. wzór 1843. Pruski tasak piechoty z ok. Hiszpańska maczeta. Jednosieczna głownia ze zbroczem.. umożliwiający pchnięcie. b. sztych kończysty. 54 . kończysty.umożliwiał cięcie drewna. Neoklasycystyczny w formie. saperzy. Grzbiet głowni z piłą. Używany również w armii Królestwa Polskiego do 1831 r. 5. Kształty sztychu (po prawej) a. Grzbiet głowni uformowany w piłę o dwu rzędach zębów . York). pełniły rolę roni pomocniczej. 2. 3. Sztych przystosowany do kłucia. 4. z płaską jednosieczna głownią i serduszkowatą tarczką jelca. przystosowanych do pchnięcia jak i na głowniach obosiecznych. Wszystkie pokazane egzemplarze mają mosiężne rękojeści. otrzymywali tego rodzaju broń przez cały XIX w. c. Brytyjski tasak piechoty. Tasaki piechoty. decentryczny albo „fałszywe ostrze" na jednosiecznych głowniach. wzór 1856.sądząc po puncy . 1. artylerzyści czy orkiestranci. E Tasaki wojskowe (po lewej i powyżej).. Szerokie. W wielu armiach żołnierze niektórych rodzajów wojsk. 1740 r. rzez cały XVIII w. Brytyjski tasak pionierów. 6. nazywany brujuet. sztych symetryczny z wyraźną ością w osi symetrii. Kształty inspirowane rzymskim gladiuscm. uzbrojony również w tasak noszony na osobnym pasie przez ramię. francuski tasak z 1831 r. Rosyjski tasak saperski z 1827 r.p r z e z Samuela Harvey'a (Castle Museum. 7. Francuski tasak piechoty tzw. wykonana . występuje na głowniach przeznaczonych wyłącznie do cięcia czy rąbania. obok głównego uzbrojenia jakim był gładkolufowy karabin skałkowy z bagnetem. Występuje zarówno na głowniach jednosiecznych. które w celu przystosowania do pchnięcia. przygrzbietowy.Przepisowa broń biała w różnych armiach Francuski piechur (po prawej). Wśród żołnierzy nazywany szatkownicą. np. jednosieczne ostrze ma ścięty sztych. dla artylerii i saperów. ostrzono po obu stronach sztychu. wzór 1751.

3. 1940 r. pułk nosi nazwę Black Watch). głownia szmelcowana na błękitno. z ok. podoficerów i żornierzy 42 pułku 5. 1940 r. Oficerski pałasz marynarki brytyjskiej. Francuska szpada generalska z okresu napoleońskiego. Zwyczaj ten wywodzi się jakoby z gestu. piechoty Hihglanders (obecnie ok. Ofiarowana ppłk rękojeść o trzech kabłąkach Jamesowi Stirlingowi przez z orłem Królestwa Serbii. zawsze szaroniebieską skórą. używana jest do dziś. z niewielkimi zmianami. od stuleci były powietrznych. Taka broń. Złocona mosiężna rękojeść. Niklowana (po prawej). 4. Miecz oficerski Luftwaffe. darowywane jako nagrody Głowica w kształcie głowy orła. złocona. trzon rękojeści i pochwa pokryte Piękne okazy broni białej. Szabla oficerska armii Paradna szabla i jej pochwa serbskiej. Szabla oficera konnej artylerii armii Cesarstwa Niemieckiego. związanego z pobożnością chrześcijańską: ucałowania na znak szacunku krzyżowego jelca średniowiecznego miecza. Okucia niklowane. zdobiona złotem. 1900 r. wzór 1827. w kształcie piór.Najczęstsze typy rękojeści (poprawej) A Zamknięta koszowa B Zamknięta półkoszowa C Zamknięta z kabłąkiem D Otwarta (karabelowa). Rękojeści broni białej paradnej (powyżej) 1. z ok. ok. Oficer (powyżej) salutujący przez uniesienie szabli tak" by jelec znalazł się na wysokości warg. . Rękojeść mosiężna. Szabla oficerska włoskich sił żołnierskiego. 1910 r. 2. uważanej za symbol zawodu 6. za szczególne osiągnięcia tarczka rękojeści cyzelowana (Scottish United Sendces. Edinburgh Castle).

4. Prześledzimy różne sposoby użycia broni drzewcowej i omówimy wielość kształtów żeleźca. drzewce c. Tuleja i grot (w najróżniejszych nieraz kształtach) tworzą razem żeleźce. Podstawowe części broni drzewcowej (poniżej) a. tuleja e. glewie i partyzany. Młot lucerneński . Partyzana (szeroki grot rozsze­ rzający się u nasady w dwa haki) 5.żeleźce jednosieczne) 8. Włócznia 2. że dodanie długiego drzewca do jakiejkolwiek broni białej daje użytkownikowi niewątpliwą przewagę: można bezpiecznie razić przeciwnika dysponującego krótszą bronią.8 m długości. włóczni i haka) 9. drzeworyt Hansa Burgkmaiera (1473-1532).) W niniejszym przeglądzie nie będziemy zajmować się okazami broni długości mniejszej niż wzrost człowieka (b). Wiele z nich występowało w znacznie bardziej skomplikowanej formie.p.Broń drzewcowa Łatwo zauważyć. Piechur. Odnosi się to zwłaszcza do broni używanej w XVII w. Halabarda (połączenie topora. Często. Miały one ok. a także do parowania ciosów. Najważniejsze kształty głównych typów występujących w Europie. Kształtowała się ona w różnych epokach i rejonach. Trójząb 4. ale widać również halabardy. wykonywano niezwykle ozdobnie. grot. Specjalną uwagę zwrócono na broń używaną przez piechotę w Europie w Średniowieczu i Renesansie oraz broń drzewcowa kawalerii (kopie i lance). 350 r. Jak widać. Widły bojowe 3.e. rąbania.. Z tych powodów powstały liczne odmiany broni drzewcowej. tylec b . wąs (zwykle drzewce okuwa się nimi dwustronnie) d. Macedońska Sarissa stanowiąca główną broń macedońskiej falangi osiągała podobne rozmiary (OK. do obrony czworoboków muszkieterskich (a). 56 Kształty żeleźców broni drzewcowej (powyżej). 1. Gizarma (wywodząca się z narzędzia do trzebienia Krzaków . Glewia (rodzaj długiej jednosiecznej głowni typu tasak) 7. Starcie piechoty (powyżej). Najliczniej reprezentowane są piki.n. zaczepienia o przeciwnika i obalenia go na ziemie. drzewcowa broń piechoty była najróżnorodniejsza i mogła służyć dopchnięcia. niektóre egzemplarze. Użyte nazewnictwo stosowane jest w odniesieniu do podobnej broni na całym świecie. gdyż pełniły funkcję ceremonialną. Berdysz 6. Rozmiary (po lewej) Piki były najdłuższym rodzajem broni drzewcowej. z bronią drzewcowa może nawiązać walkę z kawalcrzystą czy utrzymać go w bezpiecznej odległości.

Za osłoną pikinierów. Jej działanie wspomagała energia rozpędzonego konia z jezdźcem. (9). a w XVIII w. w okresie napoleońskim. (4).n. W renesansowe] Europie. Znacznie krótsza lanca była bronią lżejszej kawalerii. Długo jeszcze potem broń drzewcowa wyróżniała podoficerów i młodszych oficerów piechoty . Pik (1). „jeża". Halabarda (6) była najbardziej wszechstronną bronią drzewcowa XV i XVI stulecia. p. Za przykładem formacji polskich. ciężkozbrojna piechota grecka . ciskając nimi w przeciwnika. trudny do przełamania. uzbrojona w krótkie początkowo włócznie. Kij. Kopia (po prawej). służących funkcjom paradnym i ceremonialnym (3). Również plemiona Indian Prerii w Ameryce Pin. jak i do pchnięcia czy rąbania. Poczynając od VII w. rozprzestrzeniła się po całej Europie (lansjcrzy. zaczęły używać lancy po udomowieniu konia. zwany pałką lub palcatem (5) był najprostszym rodzajem broni drzewcowej. by sformować tzw. zaczęła formować zwarty szyk falangi. ok. Choć kopia najczęściej kojarzy się ze średniowiecznym czy renesansowym turniejem (7). muszkieterzy mogli spokojnie nabijać broń. pułków straży przedniej. była groźną bronią orzewcową kawalerzysty. Używano go w średniowiecznej Europie.tu pokazano podoficera piechoty brytyjskiej ze szpontonem. zabezpieczającego przed atakiem kawalerii. tzw. wykonywano z drążonego drewna. używane były przez polską i węgierską jazdę ciężką husarię (8). W czasie szarży trzymano ją pod pachą. była znana już w starożytności. Można jej było użyć do ściągnięcia przeciwnika z konia. lanca.Broń drzewcu w a piechoty i jej użycie (po prawej) Broń ta mogła pemić różnorodne funkcje. którymi walczono w epoce homeryckiej. Zarzucono tym samvm wcześniej używane oszczepy. używano w szczególności w XVII w.. ułani) i przetrwała aż do wybuchu I wojny światowej. Lżejsze formy kopii. . głównie do ćwiczeń lub jako broni noszonej stale. 1815 r. powstała cała gama różnorodnych broni drzewcowych niezwykle pięknie zdobionych.hoplici (2)..e.

ostrze w kształcie wolego języka. Żeleźce szwajcarskiej piki o liściastym grocie. drzewce bambusowe. Europa. 4. . Niemcy lub zwajcaria. Włócznia sudańskich derwiszów z ok. W tym okresie. króla Danii. XIX w. Spisa węgorzowa albo szydło. używana przez jednego z oficerów szwedzkich podczas bitwy pod Liit/en w 1632 r. 6. XX w. 1510 rok. Partyzana . 1670 r. Oszczep myśliwski.. Niderlandy. 14. ok. XV w. albo celów paradnych (Kunsthistorisches Muscum. Prawdopodobnie szwajcarska.wczesna forma szpontonu. Wyprodukowana w Niderlandach. 5. tego rodzaju broń służyła już wyłącznie do polowań.. 12. 11. Wczesna partyzana (Langdebeve). Wczesna partyzana ozdobiona herbem miasta Duivenoord. prawdopodobnie XVl w. Pika abordażowa marynarki hiszpańskiej. XV w. króla Szwecji. Partyzana. 10. z lat 1450-1550. Pika z ok. z 1626 r. 7. XVI w. Niemcy. 9.. 3. Żeleźce o romboidalnym przekroju oprzecznym. 1880 r. Źeleźce ceremonialnego oszczepu (powyżej). Partyzana. Szwedzka partyzana. Partyzana gwardii pałacowej Gustawa V. Datowane na 1588 r. 2. włócznia Masajów z Afryki Wschodniej. gwardii pałacowej cesarza Ferdynanda I. Europa. z lat 1450-1550. Assagai.Broń drzewcowa P Broń drzewcowa wywodząca się od włóczni 1. 8. ozdobiona herbem Gustawa II Adolfa. 13. 58 . 1700 r. Wiedeń). Prawdopodobnie szwajcarska.

Boczne ostrza stylizowane na zęby wystające z paszczy smoka. 18. Włócznia o trójzębnym żeleźcu. cyzelowaniem. trawieniem i złoceniami. Niemcy. Sri Lanka. Partyzana. Włochy. 1475 r. Paradna partyzana (powyżej). Broń w typie partyzany. ok. Szwajcaria. Mngari yari rodzaj japońskiej włóczni z zeleźcem o trzech ostrzach. Cejlońska partyzana (patistnanaya). Korseka ze składanymi ostrzami bocznymi. Korseka. 1700 r. można było się bronić wykorzystując grot. Lata 1670-80. 1500 r. Koreański trójząb. 25. Lontownica. Wenecja 1565 r. 1800 r. 21. Korseka. ok. Uniwersalne połączenie broni z przyrządem do odpalania armat. Złocona. W bocznych wąsach mocowano wolno tlący się lont. 23. 26. 17. Londyn). Europa Północna* koniec XVII w. 27. Na żeleźcu przedstawiono postaci Heraklesa i Apolla. ok. W razie potrzeby. króla Francji. 22. północno-zachodnie Włochy. 1590 r. 59 . (Wallace Collection. francuskie nazwy: ranseur.Broń biała ręczna 15. nazywana czasem „czeską włócznią uszatą". Szponton podoficera angielskiego. diauve souris. 16. Włochy. 1550 r. XVIII w. 1550 r. 19. 24. angielskie: rawcon). ok.na określenie tych typów broni spotyka się też terminy: spisa firuiska. Piemont. Zdobiona czterema różnymi technikami: ażurowaniem. Lontownica. (nr 20-22 . ok. Runka. 28. oficera gwardii przybocznej Ludwika XIV. ok. Partyzana zdobiona herbami Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa I itewskiego. sepetum. Persja. 20.

Ok. Topór bojowy z dodatkowym hakiem. Halabarda przybocznej gwardii bllektora Saskiego. ok. Typ pokazany tutaj nazywany jest wuge. Szwajcaria. 8. Tu berdysz rosyjski z początków XVIII w'. Berdysz (po lewej). 1400 r. Nazwę tę odnoszono do szeregu podobnych broni drzewcowych. pochodzącej głównie ze Szkocji. Sztokholm). 5. Zwraca uwagę topór o podwójnie zakrzywionym ostrzu i niezwykle wydamy grot. ok.. początek XVI w. W tym kraju należy szukać początlćów tej broni i jej nazwy. Topór bojowy z wykształconymi cechami halabardy. 3. Charakterystyczna forma topora bojowego na długim drzewcu. 7. Halabarda. który miał jakoby ułatwiać" wspinanie się na mury. w swej najbardziej rozwiniętej formie. 1475 r. nazwę „topór typu Jedburg". Anglosascy bronioznawcy stosują do tego rodzaju broni. Halabarda. Ok. Używana zwłaszcza w Rosji (w czasach Jana I T Sobieskiego T piechota polska miała berdysze. Rosyjskie berdysze miały zwykle bardzo długie. 4. 2. Żeleźce berdysza odznaczało się bardzo długim ostrzem. mocno wypukłe os­ trze. Berdysz jest toporem osadzonym na długim drzewcu. Wczesne halabardy tego kształtu są obecnie nazywane „typem Sempach". żeleźce było mocowane do drewna w dwu punktach. Pokazany egzemplarz pochodzi z końca XVI w. 1600 r.Broń drzewcowa Berdysze i halabardy (po prawej) 1. broń występowała powszechnie w Rosji. 6. ok. Szwajcaria. 1600 r. Szwajcaria. . Szkocki topór bojowy zwany Lochuber. służące jednocześnie jako podpór­ ka pod muszkiet i narzędzie). 1600 r. Halabarda. (Livrustkammaren.

7. Rodzaj młotka rycerskiego (nadziaka). Datowana na 1563 r. Brytyjska halabarda odoficcrska. Pokazany egzemplarz ma ażurowany topór i hak oraz niezwykle długi grot. ok. 9. w której hak ma kształt obucha. Do 1792 roku. Hiszpania. Z żeleźcem charakterystycznym dla gizarmy. Halabarda. Prawdopodobnie Francja. 1500 r. Włochy. Prawdopodobnie Francja. 8. Europa. Odmiana halabardy. w drugiej połowie XVII w. Wiedeń). zaprojektowanym przez Hansa Polheimera Młodszego (Kunsthistorisches Museum. Prawdopodobnie Szwajcaria. C Topory i halabardy (po lewej) 1. pochodzącej z Półwyspu Iberyjskiego jest półksiężycowaty topór. 2. 5. 61 . Halabarda z grotem w kształcie głowni szabli. 1650 r. 3. Charakterystyczny dla tego typu broni. potem zastąpiono je szpontonami. Zwraca uwagę tarczkowata osłona dłoni. Dekorowana ornamentem trawionym. ok. Halabarda wykonana w Arboga (Szwecja). z lat 1400-1450. Odmiana halabardy. XVI w. 1500 r. Halabarda. gwardii przybocznej cesarza Ferdynanda I. 6. XVI w. Młot lucerneński.Broń biała ręczna Halabarda paradna (poniżej). Guards" (3 pułk Gwardii Pieszej). ok. Szwajcaria lub Niemcy. osadzonego na długim drzewcu. koniec XVII w. 4. Wariant występujący rzadko. 1470 r. ok. Żeleźce topora bojowego z wydatnym obuchem. halabardy były w armii brytyjskiej oznaką stopnia. opór nosi oznaczenie „3rd Regt.

Anglia. 13. z monogramem cesarza Rudolfa 11. ok. 11. tu skomplikowana forma pochodząca z Włoch. Włochy. gizarmy i pozostała broń drzewcowa 1. XV w. groźnej broni. 16. Konstrukcja żeleica umożliwiała schwytanie przeciwnika za obszerny ubiór. Francja. półksiężyc. 12. popularna broń drzewcowi. 1675 r. 15. Broń tego typu we Francji nazywano coteau de breche. Prawdopodobnie szwajcarska. 1500 r. 18. W Polsce na szeroką skalę użyta podczas Insurekcji Kościuszkowskiej w 1794 r. 3. XVI w. 1685 r. ok. Urządzenie do chwytania i prowadzenia przestępców. Zwykle związana z ruchami plebejskimi. uniemożliwiał schwytanemu jakikolwiek ruch. 5. 17. ok. 10. tasaka do trzebienia krzewów. 1600 r. Tzw.rodzaj improwizowanej. Paradna glewia straży Pałacu Dożów w Wenecji. Glewia. Glewia.Broń drzewcowa Glewic. szyję lub u d o . okVi500 r. Odmiana glewii z hakiem. Niemcy lub Szwajcaria. Sodę. Urządzenie podobne do przedstawionego pod nr. ok. 6. 1530 r. Żeleźce trawione. 1577 r. ok. Naginała. 16. Ok. Weneq'a. pocz. Anglia. powstała /. Stąd też nazwa „chwytacz rękawów". 1450 r. Pokazany egzemplarz z czasów tzw. 4. Gizarma. Nazywana tam faudiard. Broń drzewcowa z Jawy (środkowa część wyspy). Gizarma. Zwykle należało do wyposażenia E straży miejskich. 2. 7. japońska broń drzewcowa. XVI w. i w Powstaniu Styczniowym 1863-64. ok. rodzaj japońskiej broni drzewcowej. Hiszpania. Glewia. Widły bojowe. Połowa XVII w. 1500 r. 9. Augsburg. Rolnicza kosa okuta na sztorc . grot żeleźca w kształcie nurka. 14. Widły bojowe. Anglia. 8. ok. garami. Hak u podstawy. owszechnie noszony w tym raju. Francja. 62 . Sprężynujące ramiona pozwalały złapać przeciwnika za szyję. Żeleźce w kształcie skróconej głowni miecza japońskiego. Gizarma. Buntu Momoutha. Konstrukq'a umożliwiała schwytanie człowieka za n p . 1515 r. broń drzewcowa o d w u grotach. Gizarma angielska.

Londyn). T. 4. jednego z pułków armii indyjskiej. 2. mające chronić drzewce przed cięciami szabli. zaopatrzona w charakterystyczną tarczkę żelazną osłaniającą dłoń. Uważano. Drewniana kopia turniejowa. że w sprzyjających okolicznościach lance zapewniają przewagę nad przeciwnikiem. Silnie zwężony odcinek w tylnej części. w przekroju poprzecznym. drzewce jesionowe. < CC U 63 O < . Łączna długość pokazanej lancy wynosiła 2. Lance stosowano jeszcze w wielu armiach biorących w udział w I wojnie światowej. 5. Grot stalowy. wzór 1885. Grot romboidalny. Wykonana jako rura stalowa o cienkich ściankach. połączony był z cylindryczną tuleją wyposażoną w dwa krótkie wąsy. należąca prawdopodobnie do Henryka VIII. Kopia turniejowa. Wiązana z niemiecką zbroją turniejową z końca XV w. podczas szarży. Stalowa lanca plemienia Mahratta z zachodnich i centralnych rejonów Indii. Brytyjska lanca. Kopie i lance (po lewej) 1. rotu hiszpańskiej lancy awaleryjskiej. XVIIT w. kanclowana dla zmniejszenia ciężaru. temblak i uchwyt z rzemienia. Wydrążona drewniana kopia turniejowa. 3. wzór 1842. fego typu kopie konstruowano z myślą o ich efektownym skruszeniu w momencie uderzenia o przeciwnika (Tower.5m (Museo de Artilleria. Proporczyk czerwono-biały. t Trawiona dekoracja (poniżej). Madryt). króla Anglii.B r o ń biała ręczna Lansjer (powyżej). 1916 r. tworzył uchwyt dla dłoni. Wiązana z niemiecką zbroją turniejową z początku XVI w.

gdyż zasłaniałaby muszkę. składane bagnety. Były to bagnety szpuntowe.. Czasem stosowano sprężynę. muszką). Większość armii wprowadziła krótkie bagnety typu nożowego. będące w istocie rzeczy bardziej użytecznymi na co dzień nożami niż uniwersalnymi narzędziami. Broń do obrony osobistej XVIII i XIX w.Bagnety Bagnet. można najogólniej określić jako głownię. zaszły jednak istotne zmiany w tym zakresie. W rękojeści bagnetu wykonano zaczep (zwykle w postaci prowadnicy. Jednocześnie tuleja służyć mogła jako prymitywna rękojeść. jak ten bagnet przedstawiony na XIX-wiecznej ilustraqi (powyżej). to najczęstsze przykłady takich rozwiązań. z Francji. Dopiero wprowadzenie broni odtylcowej poprawiło sytuację . Jedna z klasyfikacji bagnetów. E Sposób mocowania bagnetu (po lewej). Dla lepszego zamoco­ wania. w jelcu wykonuje się otwór dopasowany do wylotu lufy. Często. Głownia zakończona tuleją dopasowaną do zewnętrznej średnicy wylotowej części lufy. 30 cm. 3. aby zapewnić skuteczną osłonę muszkieterom podczas ładowania broni. Żołnierzy szkolono w używaniu bagnetów przeciw atakowi kawalerii. W ciągu XVII w. Wyglądały podobnie. bagnety zwykle miały sprężynę umożliwiającą błyskawiczne ich rozłożenie. Pierwsze wzmianki o bagnetach pochodzą z 1647 r. często miała stałe. by móc swobodnie poruszać dłonią trzymającą stempel. najczęściej zawiasem umożliwiającym składanie głowni pod lufę. ale także i piechocie przeciwnika. Głownia musiała być odsunięta od ścianki lufy na tyle. dającą się umocować do wylotowej części lufy broni palnej. Bagnet stały. Zwracano na to uwagę jeszcze w obecnym stuleciu. Najwcześniejszy bagnet. przez długi czas był wynikiem określonego sposobu ładowania broni odprzociowej. oddziały pikinierów były niezbędne. dla lepszego zamocowania bagnetu. 64 . ponieważ tu znajdował się stempel do nabijania broni. Wynalazek bagnetu dawał muszkieterowi możliwość samoobrony. Jedynym prostym rozwiązaniem. jak i poniżej jej wylotu. spełniającym wszystkie rzedstawione wymogi. o łącznej długości ok. Garłacz (a) i krócica (b). był agnet tulejowy z charakterystycznie wygiętą u nasady głownią.bagnet mógł mieć głownię położoną znacznie bliżej lufy. blokowanej zatrzaskiem) współpracujący z odpowiednim występem na lufie. Ponieważ broń tę przeznaczano do samoobrony w nagłych sytuacjach. 4. w tulei wykonano prowadnicę współpracującą z od­ powiednim występem na lufie (np. gdyż posiadał dzięki niemu skuteczną broń drzewcową. Bagnet tulejowy. prosta głownia ze stożkowatą rękojeścią umożliwiającą wsunięcie jej w przewód lufy. 2. Bagnet szpuntowy. opiera się na sposobie osadzania ich na broni palnej (powyżej) 1. Od czasów I wojny światowej. Konstrukcyjnie związany (zwykle) z lufą broni. Jego pierwotną i najważniejszą rolą była zamiana muszkietu w rodzaj krótkiej piki. umożliwiającą szybkie rozłożenie. Wykluczone było umieszczenie go poniżej lufy. Głownia bagnetu nie mogła być osadzona nad lufą. Bagnet nożowy.

łopatka. Rękojeść mosiężna. c. co dawało piechurowi możliwość dosięgnięcia jeźdźca. otrzymywało się krótką mackę. Bagnet . których żołnierze musieli dysponować skutecznym narzędziem umożliwiającym cięcie drewna lub faszyny. W czasach świetności bagnetu. przy czym żołnierze pierwszego szeregu przyklękali. Australijski eksperymentalny bagnet. Bagnet . Z tego właśnie względu. Stosowanie takiej taktyki wymagało od własnych oddziałów znacznie lepszej dyscypliny niż w wojskach nieprzyjaciela. w XVIII i XIX w. Bagnet . 2 m. a więc tych rodzajów wojsk. Bagnet w obronie. mogącej przemieszczać się na polu walki na tyle szybko. Nawet i dziś karabinki automatyczne i pistolety maszynowe wyposaża się w bagne­ ty. że nie starczało ' iż czasu na powtórne nabicie roni. 3. Po założeniu brytyjskiego bagnetu No 4 na trzonek łopatki. Bagnet . Atak na bagnety. pierwszej przepisowej broni odtylcowej armii amerykańskiej. Pokazano bagnet US M7 do karabinka automatycznego Ml 6. b. że do zwarcia dochodziło niezmiernie rzadko. Istnieją świadectwa. mają jednak na celu w więk­ szym stopniu rozwój agresywności niz rzeczywiste przygotowanie do walki wręcz. W efekcie. Druga wersja bagnetu wprowadzonego w 1801 r. 4. zwykle stosowano szyk dwuszeregowy. dla oddziałów strzelców armii brytyjskiej. Bagnety wielofunkcyjne 1. mający służyć do wyrąbywania ścieżek w dżungli.maczeta. potrzebnych do prac fortyfikacyjnych itp. formacja od czoła najeżona była bagnetami. a tym samym umożliwiało skuteczną obronę. wprowadzono go w 1962 r. Zwykle.in. Razem ze specjalnie zaprojektowaną pochwą. Typ ten z założenia miał pełnić funkcję noża. Bagnet . skuteczne przecinanie drutów kolczastych. któraś ze stron.nożyce cio cięcia drutu. Bagnet nożowy. Pierwotny sposób użycia.Broń biała ręczna £ Walka na bagnety (powyżej) a. wzór M 1871. Zwykle przeznaczony dla saperów i artylerzystów. największym zagrożeniem dla piechura był nagły atak kawalerii. Niegdyś. d. Bagnet był istotną bronią podczas natarcia piechoty. rosyjski bagnet do karabinka automaty­ cznego AK 47 (Kałasznikow). nic wytrzymywała nerwowo i uciekała. Ćwiczenia we władaniu bagne­ tem. a oba szeregi osłaniały się nawzajem podczas nabijania broni. tj.macka saperska. umożliwia m. Głównym argumen­ tem przemawiającym za utrzyma­ niem współcześnie bagnetu jest jego uniwersalność.piła. 7. 5. 65 . Zaprojektowany do karabinka powtarzalnego Lee Enfield No 1.tasak do skałkowego karabinu gwintowanego Bakera. Erzez długi czas łączna długość arabinu z bagnetem wynosiła ok. Prusy. w 1943 r. Niezwykła konstrukcja pozwalająca na okopywanie się. Bagnet . Wprowadzona w USA pod oznaczeniem US M 1873 do karabinu Spriengfield. 2. Przekonanie o wysokich walorach bagnetu jako broni przetrwało do XX w. Wykonuje się go zwykle jako wielofunkcyjny nóż . Pozwalało to żołnierzowi na poruszanie się po terenie zaminowanym.narzędzie przydatne żołnierzowi w warunkach polowych. 6.

4. Stanowił formę przejściową rękojeść osadzano w d w u pierścieniach umocowanych u wylotu lufy. Anglia. 1670 r. ok. Zdobienie głowicy rękojeści i jelca. Szpuntowy bagnet. Bagnet szpuntowy jest najwcześniejszą i zarazem najprostszą formą bagnetu: był to po prostu sztylet. 5. powszechnie stosowany w Hiszpanii do polowy XIX w.Bagnety szpuntowe Bagnety szpuntowe (po lewej) 1. Założenie bagnetu wykluczało załadowanie czy oddanie strzału. jako broń myśliwska przetrwał do XIX w. Bagnet szpuntowy z muszelkowatą tarczką jelca. Służył również do patroszenia i zdejmowania skóry z ubitej zwierzyny. 3. Mógł być użyty jako ostatni środek obrony przed szarżującym dzikiem. gdzie u ż y w a n o go jako ostatecznego środka obrony w polowaniach na dziki. trzon rękojeści z kości słoniowej. Angielski bagnet szpuntowy (poniżej). Głownia sygnowana „Carolus Rex Dei Gratia". Jego dhigość pozwalała na samodzielne użycie jako tasaka. Mimo to. Głownia płomienista. Bagnet szpuntowy z płaską głownią. 2. 1680 r. okucia mosiężne. która mogła być w s u w a n a do lufy.co odróżniało go od innych bagnetów szpuntowych. o szerokiej i zwężającej się głowni. żelazna. Był to niezwykle istotny krok w dziejach bagnetu. szczególnie w Hiszpanii. 6. ze stożkowatą rękojeścią. Myśliwski kordelas szpuntowy. Szwedzki bagnet. wprowadzony w 1692 r.. typowy przedstawiciel tego typu broni żołnierskiej w Końcu XVII w. 66 . zaś blokadę stanowiła sprężyna widoczna w rękojeści . Podstawowymi jego w a d a m i była możliwość łatwego wypadnięcia z lufy lub przeciwnie: zaklinowanie się w niej. stylizowanymi główkami w nełmach było dość powszechną praktyką w końcu XVII w. Bagnet szpuntowy o lekko zakrzywionej głowni i obustronnie ostrzonym sztychu. ok.

tórej całkowita długość wynosiła 101 cm. do karabinka samopowtarzalnego SKS. we Włoszech i Chinach. W użyciu były również inne systemy łączenia jej z lufą. Jedna z wielu odmian głowni. Ma on głownię o długości 22. Japoński bagnet składany typ 44 z 1911 r. używanych w XVIII i XIX wv do obrony osobistej. 3.składany od karabinka samopowtarzalnego M 1952. 1944. 6. Bagnet od garłacza do samoobrony.Bagnety stałe Broń b i a ł a r ę c z n a Bagnety stałe (po lewej) 1. 2. Chiński składany bagnet. . typ 53.ku tyłowi. Pokazano tu f łownie częściowo wysuniętą. Bagnet do holenderskiego karabinka M 1826/30. Często montowano je do krocie i garłaczy. Wioski bagnet składany do karabinka Mannlicher Carcano 1891. Teleskopowo chowany „wycior" do karabinu Spriengfield M 1884. zwłaszcza w krajach b. Głownia typu nożowego. 5. ZSRR. Głownia. Chiński karabinek typ 56/1 (poniżej).1 cm i różni się oa pierwowzoru jedynie szczegółami. 7. Głownia o trójkątnym przekroju od typowego bagnetu tulejowego. Zwykle składane (lub rzadziej: wsuwane) wzdłuż lufy ku tyłowi. Występują też w broni współczesnej. Bagnet wsuwano w wyżłobienie łoża pod lufą pozostałe po stemplu niepotrzebnym już w broni odtylcowej (broń tę rzerabiano z odprzodowych apiszonówek). Jest to wierna kopia AK 47 z bagnetem wzorowanym na bagnecie do kbk Mosin wz. Po rozłożeniu głownia blokowana była specjalnym występem pod lufą i sprężynującym zatrzaskiem. stosowany w karabinkach Arisaka. E Bagnety stałe to bagnety na trwałe połączone z bronią. Osobliwością jest sposób składania głowni . była utrzymywana w tym położeniu dzięki zatrzaskowi.. mocowana do lufy zawiasem. po złożeniu ku tyłowi. ale po bocznej ściance łoża. 4. Czechosłowacki bagnet .

Brytyjski bagnet dla oddziałów ochotniczych obrony terytorialnej z czasów wojen napoleońskich. Ścianki tulei ukształtowano tak. Gdy nie był używany. Bagnet do karabinu powtarzal­ nego Mosin . głownia jednosieczna typu jataganowego. głownia Bagnet tulejowy (poniżej). Bagnet do karabinka Egga z 1784 r.. Produkowany w latach 1845-53 dla potrzeb brytyjskich oddziałów w Indiach. Pochwa z twardej skóry. Nadzwyczaj długa głownia miała rekompensować niewielkie wymiary karabinka. ok. Bagnet tulejowy do karabinka saperów Kompanii Wschodnioindyjskiej. Był to standardowy bagnet piechoty brytyjskiej w latach 1740-1840. Tuleja (będąca po prostu kawałkiem rury o tak dobranej wewnętrznej średnicy. Przed założeniem bagnetu na lufę należało ściągnąć z tulei widoczną rękojeść. używany przez armię rosyjską i radziecką. zapobiegającą przypadkowemu zsunięciu się z lufy. W. pozwa­ lało na zwiększenie użyteczności bagnetu. Jego odmiany stosowano jeszcze w II wojnie światowej. tworzącą w przekroju krzyż równoramienny. Bagnet tulejowy do francuskiego karabinka M1837 i karabinu wałowego M1838 (nazwa francus­ ka: Baionette Sabre). Mosiężną rękojeść zdejmowano przed założeniem bagnetu na broń. poniżej lufy. Bagnet tulejowy do karabinka minerów i saperów wz. 7.Bagnety tulejowe Bagnety tulejowe (po lewej) 1.pozwalało to na ruchy stemplem podczas nabijania broni. Przeznaczony był dla kawalerzystów. 6. 2. by tworzyły rękojeść. a później także blokadę. od angielskiego karabinu skałkowego. W. szczelina c. 3. Brytania. 1891. głownia bagnetu znajdowała się po prawej stronie broni . z pochwą.Brytania. Eksperymentalne połączenie głowni typu tasaka z piłą. 1841. W bagnety tego rodzaju zaopatrywano się indywidualnie.. 4. ponieważ pozwalał na strzelanie i ładowanie broni bez konieczności jego ściągania. Miał charakterystycz­ ną głownię. Po założeniu. Części bagnetu tulęj owego a. 68 . ramię e. Bagnet tulejowy był istotnym ulepszeniem pierwot­ nych bagnetów szpuntowych. 1865 r. Prancuski bagnet tulejowy do karabinka rewolwerowego systemu Perrina. okuta mosiądzem. a nawet i później. bagnet noszono skierowany sztychem do tyłu. kolanko d. 5. tuleja b. nazywanego przez żołnierzy Brown Bess. by dała się wsunąć na wylot lufy) miała wyciętą szczelinę na podstawę muszki.Nagant wz.

7. Bagnet ze zwijaną tuleją. należało dwoma palcami unieść skrzydełka zaczepu pociągając jednocześnie za tuleję. W przekroju poprzecznym głownia trójkątna. Współczesny belgijski bagnet tulejowy do karabinu automatycznego FNFAL będącego podstawowym typem broni strzeleckiej w Holandii. Stosowany na ograniczoną skalę w oddziałach brytyjskich w Indiach. wprowadzonego w tym właśnie roku. 1700 r. 69 . Podobnie wyglądały bagnety wszystkich niemal. 5. Typu tego używano w Anglii jeszcze w początku XVIII w. Na lufie umieszczono dwa rygle współpracujące z odpowiednimi wycięciami tulei (na rysunku niewidoczne). by muszka weszła w odpowiednie wycięcie. Tuleja austriacka. bagnet Kompanii Wschodni oindyjskiej. Proste i skuteczne rozwiązanie. Po nałożeniu tulei na lufę tak. ostrze ząbkowane. Szwedzki bagnet z 1696 r. Bagnet policyjny. konwojowanego przestępcę. tuleję zwijano z płaskownika pozwalało to na łatwe dopasowanie jej średnicy do różnych egzemplarzy broni..Broń biała ręczna Bagnety tulejowe (po lewej) 1. z ok. 3. blokując ją muszką. Bagnet kłujący No 4. e. ale z łatwiejszą do wykonania szczeliną spiralną. i. Zwraca uwagę ryty ornament. Republice Irlandii. 2. Myśliwski bagnet hiszpański z potowy XIX w. tworząc głowicę rękojeści blol Lowaną zatrzaskiem . obosiecznej głowni. zwężającej się ku sztychowi. że nie było często kopiowane. ówczesnych karabinów. Zwykłe rozwiązanie . Zaczep hanowerski. Amerykański bagnet .łopatka M 1873. do odtylcowego jednostrzałowego karabinu Spriengheld. i. RPA i innych krajach. Przeznaczony do karabinka powtarzalnego Enfield No. Zaczep sprężynowy systemu Kyhla. g.pełna tuleja z wyciętą szczeliną. Tuleja francuskiego bagnetu z pierścieniem blokującym. Rodzaje tulei a. dziwne. We wczesnych bagnetach tuleiowych. Tzw. od 1740 do 1840 r. Tuleja obracała się na osi o 180 stopni. Tuleja ze śrubą dociskową. Głownia płaska. należało obrócić o 90 tylną część tulei. d. Głownia płaska. co zapobiegało przypadkowemu odłączeniu bagnetu. Stosowana np. Do łoża umocowano sprężynujący hak. Aby zdjąć bagnet. używany przez armię tego kraju przez 50 lat. Sprężynujący zatrzask na głowni miał zapobiec nieprzewidzianemu wyrwaniu bagnetu z pochwy przez np. Bagnet tulejowy o płaskiej. 6. Anglia. Zaskakiwał on na kołnierz tulei. Prawdopodobnie angielski. b. Duński wynalazek z 1794 r. Identyczne rozwiązanie jak wyżej. h. Brytyjski bagnet Nr. c. zakończona przy kolanku prymitywną tarczką. Tuleja ze sprężyną blokującą. f. którym ozdobiono tę broń. 7 z 1946 r. 4 i pistoletu maszynowego Sten Mk 5. wskrzeszająca ideę tulei. Szczelinowa.pozwalało to używać bagnet jak zwykły nóż (było to unikalne rozwiązanie). Brytyjska konstrukcja z czasów II wojny światowej. Po założeniu bagnetu na lufę należało przekręcić pierścień. w karabinie angielskim Brown Bess. 4. 1840 r. Amerykański bagnet tulejowy M 1872. Wykonany z mosiądzu.

mogące dobrze spełniać rolę tasaka. Rękojeść stalowa / czernionymi okładzinami. Brytyjski tasak marynarski. Kształt głowni nawiązuje do głowni kukfi. W niektórych krajach używany do dziś. W XVIII w. Niemiecki bagnet M 84/98 (poniżej). w praktyce okazały się zbyt duże i ciężkie jako bagnety. jednostrzałowego karabinu Martini . Zaprojektowano je z zamiarem spełniania funkcji użytecznego dla żołnierza narzędzia. 7. 3. 2. zarówno armia cesarska jak i Wehrmacht. Jataganowy kształt głowni jest reminiscencją wcześniejszych bagnetów do karabinów odprzodowych. do odtylcowegojednostrzałowego karabinu Chassepot. tasaki. Jednakże bagnety o dużych głowniach. do karabinu odtylcowego z magazynkiem rurowym Grass. okładziny czernione. Wyprodukowano niewielkie jego ilości. Rękojeść stalowa. Jej konstrukcja pozwalała na osadzenie bagnetu u wylotu lufy. 1788/1801. wzór 1859. W tego typu bagnety wyposażone były niemieckie siły zbrojne. rozwiązanie: zaczep w postaci poziomego pręta umieszczonego nad rękojeścią. wzorem „rybiej łuski".Bagnety nożowe Bagnety nożowe (po lewej) 1. Bagnet marynarki USA M 1870.tasak wz. Pokazany tutaj tasak.Henry. Przeznaczony do odtylcowego. Bagnet . Brytania.halabarda. jego drugie ramię mogło pemić funkcję haka. do karabinka Enfield w wersji Short Naval (skrócona wersja odprzodowego Enfielda 1853). do hiszpańskiego karabinka M 1857. Zastosowano tu inne niż zwykle. Głowica rękojeści mosiężna. drugi model. Większość współczesnych bagnetów jest typu nożowego. Trzon rękojeści mosiężny. żołnierze powszechnie uzbrajani byli dodatkowo w tzw. Zrozumiałe. Proćlukowany w latach 1914-45. Zwykle. Bagnety nożowe miały w pełni wykształconą rękojeść. Lekki i skuteczny w użyciu. . osiągano to za pomocą prowadnicy z zatrzaskową blokadą w głowicy rękojeści i pierścienia wykonanego w jelcu. z założoną nań skórzaną żabką. Pokazano również pochwę ze stalowej blachy. 4. okładziny drewniane. Francuski bagnet M 1866. Pozwalało to na swobodne manipulowanie stemplem podczas nabijania broni. że próbowano stworzyć bardziej uniwersalną odmianę tasaka. jelec zakończony półksiężycowatym toporem. była ona jednak zbyt ciężka jako bagnet. umożliwiającą noszenie bagnetu na pasie. został przystosowany do osadzania na lufie karabinu. Grzbiet głowni z piłą. Bagnet francuski M 1874. 5. Rękojeść mosiężna. Bagnet F. Duński bagnet . moletowany. W. charakterystycznym dla bagnetów amerykańskich i hiszpańskich. pierwszy model. 1871 r.lcho (nazwa od nazwiska projektodawcy). był produkowany w dużych ilościach. Głownia płomienista. 6.

b. umieszczono w głowicy rękojeści bagnetu. Radziecki bagnet nożowy do karabinka automatycznego Kałasz­ nikowa (AK 47). firmy Armalite. Karabin gwintowany Bakera. Zwraca uwagę haczykowato wygięty jelec przeznaczony do wychwytywania głowni bagnetów przeciwnika. głownia daje się złożyć. 8. Bagnet nożowy do karabinka automatycznego AR 10. z ostrzem zwróconym ku dołowi. Niemiecki nóż okopowy . Pokazano kilka charakterystycznych rozwiązań. d. Brytanii. 1. Był noszony jako przepisowa część munduru służbowego. 4. Wielka Brytania. wprowadzony w Wlk. Stosowany na ograniczoną skalę przez armie brytyjską i amerykańską. Karabinek Mauser . Połączenie wzmacniał zatrzask w postaci płaskiej sprężyny (c). 3. Całość wykonana ze stali. głowica Części b) i c) tworzą całość krzyża (jelca). konieczność dostępu' do stempla wymusiła mocowanie bagnetu po prawej stronie broni. Sposoby mocowania bagnetów nożowych (po lewej) Stosowano głównie dwie metody: prowadnicę ze sprężynującym za­ trzaskiem w głowicy rękojeści (1. od 1850 roku. Pokazano wersję saperską Z piłą na grzbiecie. ze sprężyną spiralną. ok. 4. Bagnet brytyjski M 1888 Mk 2. Mosiężna rękojeść miała wyfrezowaną podłuż­ ną szczelinę (a). 5. Części rękojeści bagnetu głownia pierścień jelca jelec okładziny rękojeści zatrzask sprężynowy (tu z płaską sprężyną) i. W broni odtylcowej bagnet mógł być mocowany poniżej lufy. Zatrzask. Niemiecki bagnet M 189 zwykle nazywany „nożem rzeźnickim' ze względu na kształt głowni. Powszechnie używany do karabinów Mauser 1898.. Niemiecki karabin Mauser 98. Ostrze obosieczne.Enfield wz. Po założeniu bagnet znajdował się po prawej stronie karabinu. ale dość powszech­ nie go używano. blisko jej ścianek.Niemiecki bagnet policyjny. Był to pierwszy bagnet nożowy. Okładziny rękojeści z tworzywa sztucznego. Wielka Brytania 1800 r. Sprzedawano go tylko komercyjnie. w pełni odpowiadający nowoczesnym kryteriom.4). 7a. Duże ilości pierwszego modelu tego bagnetu są nadal używane. w postaci płaskiego pręta umocowanego na stałe do luf)'. współpracującą z odpowiednio ukształtowanym zaczepem (b). 1907 do kbk Lee Enneld. Nie był oficjalnie wprowadzony. 1914 i 1917. podczas I wojny światowej. 71 £ ^ O ^ @ (powyżej) a. Większość egzemplarzy nie miała zaczepów do osadzania na karabinie. do karabinu'powtarzalnego Lee .obejmował on wylot lufy (3.Metford. współpracującą z odpowiednio ukształtowanym zaczepem szyno­ wym na lufie czy łożu. Okładziny z rogu jelenia z nałożoną niklowaną miniaturą godła policyjnego.Broń biała ręczna Bagnety nożowe (po lewo) 1. 2. 6. 1940 r. Fiński bagnet M 1960.bagnet do kb Mauser 98. c. Po zdjęciu z karabinka. 2. nabywając pry­ watnie. 1888 r. 3. III Rzesza. Zrezygnowano z niego w 1913 r. zaczep szynowy g.nfield.2). Brytyjski bagnet wz. . zaskakujący za hak zaczepu (d). e. przycisk zatrzasku n. Rękojeść była schow­ kiem na uniwersalny przybornik przypominający scyzoryk (7 b). Dodatkowo wzmacniano połączenie wykonując pierścień w jelcu . Odprzodowy karabinek gwinto­ wany F. do karabinka automatycznego AK 60 (Valmet). Podobnie jak w przy­ kładzie nr 1.

toczących się na pierwszej linii frontu. Kastet . „tygrysie pazury . 5. składająca się z rogów antylopy z tarczą osłaniającą dłoń. Bagh nakh. Zaostrzone końce rogów mogły służyć do zadawania przeciwnikowi ciosów. pochodząca ze średniowiecznej zbroi. 4. Wykonany z przeznaczeniem do walk wręcz. przedstawiającej odpoczywającego pięściarza (powyżej). "Pistolet Apacza". Tak nazywano w handlu dziewiętnastowieczną broń kombinowaną. Indyjska broń do odbijania ciosów. rodzaj broni indyjskiej. kastet i mały rewolwer. a nie mieszczące się w przyjętej klasyfikaq'i. jak można sądzić po rzeźbie. Kastet odlany z ołowiu. gdzie boks był popularnym sportem.Varia Pokazano tu przedmioty. aż po urządzenia skonstruowane z myślą o parowaniu ciosów. str. 7. Wiele spośród tych ostatnich mogło być używane również ofensywnie. znalezisko z jednego z pól bitewnych wojny secesyjnej 1861-65. łączącą głownię noża.nóż okopowy. Podrozdział obejmuje przedmioty służące do wzmocnienia skuteczności ciosu pięści lub ręki ludzkiej. to idea wywodząca się. Madu (po prawej). naśladujących obrażenia zadane przez dzikie zwierzęta. Jedna z licznych odmian sztyletu katar (por. Współczesny francuski kastet metalowy. Rękawica żelazna. 2. Skonstruowana jako narzędzie do zadawania ran. indyjski kastet kościany. mogące służyć jako broń. 3. 29). trzymana w lewej ręce. By ułatwić poderżnięcie gardła schwytanego od tyłu przeciwnika (najczęściej zaskoczonego wartownika) głownię ostrzono do samej rękojeści. 8. g d y tylko nadarzała się do tego sposobność. Urządzenia wzmacniające skuteczność ciosu (po lewej) 1. co najmniej ze starożytnego Rzymu. 6. Wzmocnienie skuteczności ciosu pięści. Indyjska broń o pięciu ostrzach. USA. 72 . Często używana jako uzupełnienie szabli i miecza. Hora.

2. chińska broń w kształcie łańcucha. które w potrzebie. B. nahajki. Hachiwara. ewentualnie mógł służyć do łamania głowni. Japonia. Miał być trzymany lewą ręką. 20) z przymocowaną n łańcuchu kulą. prosta pałka stalowa 7 rękojeścią. Turecka nahajka z rękojeścią z masywnego pozłacanego srebra. Choć pokazane przedmioty nie nadają się do zastosowania jako broń wojskowa.'Używano jej do parowania ciosów miecza. Japonia (por.str. 3.Broń biała ręczna Kusarigatna (po prawej).„łamacz głowni"). łańcuchy A. Chiny. str. Pejcze.32 . może być łańcuch od roweru czy motocykla. Jittei. jako improwizowana broń w nagłych sytuacjach. składająca się z nadziaka (por.. używany w bijatykach gangów młodzieżowych w USA (por. z Kon sin ke). parowano nim ciosy przeciwnika. 73 z < o: < © . nazwa oznacza mniej więcej „łamacz hełmów". Japońska bron do odbijania cios6w. zaostrzony na obu końcach z półksiężycowatym żeleźcem. jest nieskończenie wiele. jak i zadawania ciosów kulą lub dziobem nadziaka. Kan sin ke. Broń do parowania ciosów (po lewej) 1. osłaniającym uchwyt. lub przy okazji stają się bronią. to jednak często używane są. Jednym z charakterystycznych przykładów z naszych czasów. Okrągły pręt żelazny. (powyżej) Broń improwizowana (po prawej) Przedmiotów.

wyposażone w proste przyrządy. . Pociski miotane ręcznie. Mogą o n e jedynie wzmacniać tę energię. znacznie zwiększają rozmach i skuteczność działania. proce. Świadczy o tym skuteczność aborygenów podczas polowań za pomocą bumerangów. Niektóre przyrządy. I 74 Grad kamieni (po prawej). Nie posiadają one urządzeń umożliwiających wystrzał.w odróżnieniu od łuków czy prochu strzelniczego . nadające się do rzucania ręką. ponieważ one . Historia tej broni wywodzi się z prymitywnego kija lub kamienia. którzy osiągnęli tę zręczność dzięki systematycznemu treningowi. 1972 r. których rozwój zastosowań doprowadził do wykształcenia się prostej broni ręcznej. n p . W rękach ludzi. Chociaż pociski miotane ręcznie cechują się prostą budową. rozwój ten przebiegał niezależnie. n p . to skuteczne ich użycie wymaga jednak zręczności i siły fizycznej. Irlandia Północna. zostaną omówione w tym rozdziale. gdyż energia napędowa pochodzi zawsze z mięśni użytkownika. W wielu przypadkach. nadają się idealnie do wykorzystania jako broń prosta. oręż ta może być przydatną bronią.nie kumulują energii napędowej.Rozdział drugi POCISKI MIOTANE RĘCZNIE Przedmioty. oszczepy. Kamień nadal jest używany jako najprostszy rodzaj broni rzutowej.

.

zwiększając rozmach i zasięg miotania (np. średniowieczny fustibal). 4. Wykorzystanie specjalnych narzędzi jako procy (po prawej) A. luźno przymocowany do drzewca działa jako dźwignia.Wsparcie rzutu W podrozdziale tym przedstawiono środki pomocnicze. bumerang). Omówione zostaną także przedmioty oddzielające się od pocisku. Sznur lub rzemień zwiększa siłę rzutu pocisku. Korzystna aerodynamicznie forma przekroju poprzecznego zwiększa zasięg działania (np. pierścień miotający. 77).jak pokazuje to scena z oblężenia. Wykorzystanie siły ciążenia (po lewej) Najprostszym sposobem zwiększającym skuteczność pocisku jest wykorzystanie naturalnej siły ciążenia . to pozwala na miotanie niewielkich i płaskich kamieni (w ten sposób. Inkowie obrzucali kamieniami hiszpańskich konkwistadorów). Wgłębienie wydrążone u nasady drzewca do umieszczenia kamienia. dźwignia wzmacnia skuteczność rzutu maczugi z masywną głowicą. Wykorzystuje się jako dźwignię do miotania kamieni. Mogą one stanowić integralną cześć samych pocisków. 5. Jeśli drzew­ ce jest w środku wydrążone. Inne. czakram. bądź zawdzięczać tę funkcję swojemu kształtowi. E. Proca oszczepowa. części pocisku (po prawej) 1. 3. C. Proca umożliwia uzyskanie większej energii kinetycznej przez pocisk jeszcze przed jego rzutem (patrz str. Specjalny. Środki pomocnicze. B. bola). D. przedstawiona w średniowiecznym rękopisie. Obrońcy zrzucali z wież i murów na oblegających kamienie. zdolne do ponownego ich wykorzystania. szuriken). przed wykonaniem rzutu (np. 76 . zwiększające skuteczność i zasięg pocisków miotanych ręcznie. Zasada działania dźwigni wykorzystana jest w procy drzewcowej (np. w momencie wyrzutu (np. australijska woomera). W tym przypadku. ważniejsze środki pomocnicze zostaną wyczerpująco omówione w dalszej części encyklopedii. 2. Kij lub drąg przedłuża ramię rzutu i działa jak dźwignia. opływowy przekrój poprzeczny pocisku zmniejsza opór powietrza podczas lotu (np. wzmacnia działanie dźwigni na ręce oszczepnika. Pętla rzemienna na oszczepie. poprzez wprowadzenie go w ruch obrotowy. Sznur z uchwytem. rzymski amentum). działa jak dźwignia.

Anglia. Egipt.p. Pociski procowe w skali 1:1 (po prawej) a. Londyn). c. pochodzący z Memphis. Wykorzystywano ją do późnego Średniowiecza. Następnie wkładał pocisk do kieszeni procy. starogrecki pocisk ołowiany z wyrytym napisem „weź to (Muzeum Brytyjskie. Procarze asyryjscy na płaskorzeźbie / Niniwy (po prawej) Pociski m i o t a n e ręcznie Użycie procy (po lewej). pocisk jak w a.e. . Użycie jej zostało rozpowszechnione w epoce kamienia w Europie i na Bliskim Wschodzie. Jeden z tysięcy krzemieni morskich. podczas szturmu Rzymian.Proce Proca jest najprostszym i prawdopodobnie najlepszym środkiem. b. zgromadzonych przez obrońców celtyckich w 44 r. w dwóch kolorach z Mongolii. XVIII w.z symbolem gwiazdy. p.e. 4. 2. d. Pocisk leciał do celu dzięki sile odśrodkowej (b). Proca drze w co w a czyli fustibal (po prawej).n. Proca sznurowa. ze starożytnego Egiptu (brak końcówki).. zwiększającym zasięg rzutu kamieniem. 77 . Proca skórzana z Erytrei.. pocisk ołowiany z symbolem kotwicy. Afryka Wschodnia. Podczas miotania wykonywał procą dwa lub trzy koła (najczęściej wokół głowy) i w odpowiednim momencie puszczał jej wolny koniec. Przedstawiamy kilka rodzajów proc i autentycznych pocisków. Prawdopodobnie należała do żołnierza zaciężnego lub była zdobyczą wojenną. pocisk kamienny z zamku w Maiden. Proce znane są we wszystkich częściach świata. Proca sznurowa. 3. Prawdopodobnie pozostałość po oblężeniu Asyryjczyków w 171 r. Proce (po lewej) 1. Egipcjanie prawdopodobnie nie stosowali proc.n. koniec XIX w. Procarz zawijał pętlę wokół palca i przytrzymywał końce kciukiem (a). cieszyła się dużym powodzeniem w średniowiecznej europie i była wprawiana w ruch tak jak zwyczajna proca (według ilustracji z ówczesnego rękopisu). Proca pleciona z Hawajów.

W czasie lotu maczuga kieruje się czołem łowicy do przodu (Muzeum tnograficzne. Australia. Victoria. polujący z lekką laską na ptaki (malowidło ścienne z jednego z grobowców). Maczuga mieszkańca wyspy Melville. 3. Maczugi z drewna (powyżej) 1. mieszkańca Australii PółnocnoWschodniej.Maczugi miotane Większość maczug nadaje się również do miotania. W tym podrozdziale. Australia. Maczuga drewniana (po prawej). a także na wojnach. 2. Londyn). 4. jako broni obuchowej i miotanej. wykorzystywana przez Zulusów jako broń miotana. Yictoria. czy uzasadniony jest wysiłek włożony w wykonanie dobrej maczugi. maczuga z twardego drewna z okrągłą głowicą. jeśli porówna się jej działanie z nieobrobionym Kamieniem? Główne zalety maczugi tkwią w jej wielostronnym zastosowaniu. leżącej na północno-zachodnim wybrzeżu Australii. Maczuga aborvgeńska. 78 . Myśliwy ze starożytnego Egiptu. Wyrzeźbione zęby wokół głowicy zwiększały efekt uderzenia. Maczuga z twardego drewna używana przez mieszkańców wysp Fidżi. 5. Należy postawić pytanie. Wisa. f Drewnianych pałek używano podczas polowań na ptaki i małe zwierzęta. Efekt uderzenia maczugi z masywną głowicą ulega zwiększeniu dzięki zastosowaniu długiej rękojeści. przedstawiamy maczugi specjalnie przystosowane do tego celu. Laska aborygeńska z owiniętym trzonkiem.

z okolic Victorii. Bumerang mały. Bumerangami. 3. Ich ostre krawędzie ranią lub ogłuszają ofiarę. Bumerangi bojowe aborygenów (powyżej) 1. Wszystkie bumerangi bojowe. 2. z nie obrobioną powierzchnią. prostymi i skośnymi.„dziób". Pociski m i o t a n e ręcznie Bumerang bojowy (poniżej). Bumerang . Aborygen (powyżej). w czasie lotu poruszają się ruchem prostolinijnym.Bumerangi Bumerang jest kijem. 4. 79 . z płytkimi rowkami bocznymi. nie powracające po rzucie do rzucającego. nawet jeśli nie trafią w cel. któremu nadaje się odpowiedni kształt aerodynamiczny w celu zwiększenia donośnosci. Londyn). rzucający bumerang bojowy z „dziobem". Wykonany z twardego drewna. Bumerang silnie zakrzywiony z gładką powierzchnią. obracając się jednocześnie wokół własnej osi. Bumerang z białym wzorem na czerwonym tle z Queensland. z okolic Carnarvon w Australii Zachodniej. Nazwa pochodzi z języka aborygenów w dzisiejszej Nowej Południowej Walii. z głęboko wciętymi liniami falistymi. Przedstawiamy tu bumerangi myśliwskie i bojowe. określa się także podobną broń myśliwską w innych regionach świata. (Muzeum Człowieka. z okolic Brisbane na wschodnim wybrzeżu Australii. Nie powracają one do rzucającego.

Najbogatszy zestaw żeleźców. 11. region Darfur. 4. Wojownik frankoński (po lewej). Londyn). oszczep i franciscę. typu „szponton". Tomahawk mikowy z żeleźcem żelaznym. Francisca z V lub VT w. Siekiery i żeleźce (po prawej) 1. Londyn). wyrabiany w Anglii na handel z Indianami północnoamerykańskimi. określanych jako typ kipinga. siekiera żelazna Franków. 9. Czakram (chakram). Żeleźce z południowo-wschodniej Nigerii. 6. Określenie pochodzi od zeleźca o tym samym kształcie. wyspa Wight u południowych wybrzeży Anglii (Muzeum Brytyjskie. Żeleźce z Konga. Żelazny tomahawk plemienia Siuksów. Plemię to osiedliło się w V i VI wieku. XIX w. Jednak powyższy egzemplarz francisa został znaleziony w hrabstwie Kent (Muzeum'Brytyjskie. Francisco (po prawej). 80 .. określanych często mianem topora bądź noża i nie podobnych do innej znanej broni. Tomahawk pochodzenia europejskiego z indiańskim wzorem ozdobnym. Fundort. 3. Tomahawk fajkowy. 5. 2. we wschodniej Francji i południowo-zachodnich Niemczech. Żeleźce w kształcie głowy ptaka plemion Kota i Fang z Gabonu. 7. Żeleźce z Sudanu. Mały czakram z XIX w. 10. pochodzi z Afryki Zachodniej i Centralnej. pierścień miotany Sikhów z Pendżabu w Indiach północno-zachodnich. uzbrojony w miecz. 8. 12. XVIII lub początek XIX w. Łączy siekierę z fajką.Topory i żeleźce W dziedzinie żeleźców i toporów istnieje wiele typów. Żeleźce z terenów Afryki Centralnej.

81 . wykonany był ze stali zdobionej blaszkami złota (Kolekcja Wallacc'a. plemienia Bwaka w Afryce Centralnej. Nóż z kilkoma ostrzami do rzucania.. Większe czakramy miotano podobnie jak dysk. był bardzo rozpowszechniony w Afryce. Czakram (powyżej).Pociski miotane ręcznie Żeleźce stalowe (po prawej). wprowadzając go w ruch wirujący wokół kciuka (po lewej). Posiada wklęsłe ostrza i rękojeść owiniętą w skórę. Londyn). to cienki. Podczas lotu obraca się wokół środka ciężkości i zawsze uderza w cel ostrzem. ostry pierścień stalowy .w przeszłości typowa broń Sikhów. Przedstawiony tu pierścień miotany z XIX w. Sikhowie prawdopodobnie rzucali czakramem. o wyszukanych formach.

Naczęściej przewyższają one użytkownika (a). 30 cm długości. Kształt i czynności są możliwie proste. W związku z tym oszczepnicy . 8.jak widzimy na statuetce z brązu. długie drzewce gwarantuje. LSroń zdobyta podczas bitwy w 1779 r. Oszczepy (po prawej) 1. Afryka Południowa. Londyn). że broń uderza w cel ostrym grotem. w długości oszczepów. Oszczep 7 wyrzeźbionym i dziurkowanym grotem drewnianym z Wysp Salomona. określane są jako włócznie bądź dziryty. Oszczep z rozszczepionym żelaznym żeleźcem używany rzez Bengalczyków z Assamu. 2. przedstawiającej wojownika etruskiego (po prawej). oszczepnicy mogą nosić ze sobą kilka oszczepów. Cook (Muzeum Człowieka. Oszczep Zulusa. 7. Rekonstrukcja rzymskiego pilum . Najważniejszym przedstawicielem jest oszczep. / długim żelaznym grotem. 3. 5. pji. Jednoczęściowy oszczep drewniany z Hawajów. Oszczepy Największa wada oszczepu tkwi w tym. koniec XIX wieku. 6. z haczykami na żelaznym żeleźcu. mające ok. g 82 . Dodatkowa masa drzewca zwiększa energię kinetyczną podczas uderzenia.ciężkiej dzidy legionisty. •rzewce przyozdabiano farbowanymi włosami. w której zginął kpt. Ponadto.tarcze i puginały. z polerowanym drzewcem. pochodzący z Wysp Salomona.W skład tej grupy wchodzi broń miotana z długim drzewcem i grotem. posiadali dodatkową broń do prowadzenia walki wręcz .e. ale są także krótsze rodzaje (b). Krótkie dzidy. 4. Występują znaczne różnice (powyżej). Oszczep plemienia Mobuttu w Zairze. Oszczep z haczykowatym grotem z kości. z I w. z żeleźcem żelaznym. Prosty oszczep jednoczęściowy z Australii Zachodniej.. że po oddaniu rzutu znajduje się on u przeciwnika i tym samym niedostępny jest dla oszczepnika (przynajmniej przez pewien czas).

Drewniana proca oszczepowa albo woomera aborygenów.Pociski m i o t a n e ręcznie Groty oszczepów (po prawej). hrabstwo Essex. 2. z kutej miedzi. i w epoce kamienia w Europie. ze starożytnego Egiptu. Grot odlewany z brązu z tuleją i uszami. Europa. dziryt turecki. Francja. krótka dzida. Krótkie dzidy (na prawo) a.nageyari. Krzemień . początkowy okres neolitu. c. 2. d. uchi-ne. procarz chwyta koniec procy i podciąga tylec oszczepu na małym haku. 1. Grot ź brązu . Proca oszczepowa z kości. 5. pochodzi z Francji. z epoki kamienia.grot oszczepu. Anglia. cała wykonana ze stali damasceńskiej. w Australii. 83 . 4. Grot z tuleją. na wyspach Pacyfiku.kolec osadzany na rozpołowionym końcu drzewca. podczas ruchu ramienia do przodu Jvoomera działa jak dźwignia i nadaje oszczepowi dodatkowego rozmachu. nakładany. dzida drewniana z Hawajów. 6. mocowany na drzewcu. 3. b. Przykłady stosowania różnorodnych materiałów i sposobów mocowań grotów: 1. znane były w całej Ameryce. w kształcie cietrzewia. okres późnego neolitu. dziryt japoński z piórami. krótka dzida japońska . koniec epoki brązu. służącymi prawdopodobnie do mocowania na drzewcu. Fundort. b. Grot kamienny. Ułamany grot oszczepu drewnianego. Proce oszczepowe (po prawej). Użycie procy oszczepowej (po prawej) a. Azji. używany przez aborygenów.

musi być najpierw doprowadzony do wywołania eksplozji. Rozdmuchuje tlący się koniec lontu w celu zapalenia konopnego lontu prochowego. Współczesne granaty ręczne dzielą się na następujące rodzaje: 1. niezależnie od przeznaczenia. (Kwatera Główna Waszyngtona. do początków XIX w. Za optymalny moment zwłoki w eksplozji granatu. (po prawej) 1. Powoduje ją zapalnik czasowy lub uderzeniowy. Żelazny granat ręczny. przeważnie podczas zdobywania umocnień.. A. zapalające i łzawiące (przeciwko demonstrantom). 91). Rodzaje granatów (po prawej).. zapalnik uderzeniowy (wcześniej znany także jako zapalnik pistonowy). niezależnie od momentu uderzenia o powierzchnię. przyjmuje się okres 4-5 sekund. podczas ćwiczeń rzutu granatem ręcznym (po lewej). wystającego z granatu ręcznego. granaty specjalne: dymne. używany w wojnie domowej w USA. oddziaływujące na cel przy pomocy odłamków i fali uderzeniowej. oddziaływują na cel głównie mocą wybuchu bądź przy pomocy efektu kumulacyjnego (patrz s. 3. 2. W tym podrozdziale omówiono głównie granaty ręczne. używane przeciwko „sile żywej" i granaty przeznaczone do niszczenia celów specjalnych. Zapalniki (po prawe)]. w granacie ręcznym inicjuje wybuch w momencie zetknięcia się z powierzchnią. Typowy model granatu z zapalnikiem czasowym (lontowym) z XVIII w. B. granaty używane przeciwko „sile żywej". 2.. Granat ręczny. W XVIII w. gdy granat nie osiągnął celu. wprowadzone zostały do użytku we wszystkich armiach europejskich. a w okresie od końca XVII w. 84 . uzbrojony w zapalnik uderzeniowy. a w czasie I wojny światowej. Zalety użycia: nieprzyjaciel nie może ani uniknąć. Granat „keczowy" . stosowano je głównie podczas oblężeń. Zdetonowanie może nastąpić w różnorodny sposób. W wojnie rosyjsko-japońskiej.granat ręczny ze statecznikiem. granaty przeciwpancerne. Granaty ręczne Grenadier pruski z XVTTI w. nastąpił renesans ich stosowania. Newburgh. ani leż odrzucie granatu nawet wówczas. znaleziony w forcie Ticonderoga. Z uwagi na większe bezpieczeństwo przy użytkowaniu granatów zapalniki uderzeniowe znalazły szersze zastosowanie. zapalnik czasowy pozwala na eksplozję granatu ręcznego po pewnej zwłoce. należały do głównych środków walki piechoty.W zastosowaniu granatów ręcznych wykorzystano od dawna znane zasady posługiwania się ręczną bronią rzutową. w latach 1904-1905. Granaty ręczne z XVIII-XIX w. stan Nowy Jork. Zwykłe granaty ręczne wykonywano z lanego żelaza i wyposażano w zapalniki czasowe. Granaty ręczne były znane już w XVI w.

na froncie zachodnim. mogą niszczyć i ranić na większą odległość (większą nawet. brytyjski granat ręczny. niemiecki granat ręczny . spłonki detonują­ cej i lontu. składa się z materiału wybuchowego i lontu zapalanego zapałką. w Irlandii Północnej. 2. którego zapalnik pobudzano przez zapalenie lontu.Improwizowany granat ręczny . 6. Granaty ręczne często używane są w walkach pozycyjnych i w zamkniętych pomieszczeniach..„rakieta tenisowa" z początku 1915 r. podczas alaku na bunkry (b). B. Żołnierze walczący na frontach 1 wojny światowej szybko dostrzegli korzyści wyni­ kające ze stosowania granatów ręcznych w walkach pozycyjnych. napełniany bawełną strzelniczą jako materiałem wybuchowym. Rzut następuje przeważnie ze stanowisk osłoniętych. burzący granat ręczny z 1914-15 r. 4. w okopach (a). ręczne granaty obronne. bądź w walkach ulicznych (c). zwany „puszką marmolady". 5. Składa się z niewielkiego ładunku wybuchowego. Podstawowe rodzaje granatów ręcznych do niszczenia „siły żywej" (po prawej) A. Puszkę po tytoniu napełniano materiałem wybu­ chowym i przymocowywano do drewnianego trzon ka. „bomba gwożdziowa".„rakieta tenisowa" (po prawej). Taktyka użycia (po prawej). francuska „bomba gwożdziowa" z lat 1914-15. ponieważ rzucający nie jest bezpośrednio narażony na ogień nieprzyjaciela. brytyjski ręczny granat burzący z 1914—15 r.. wytwarzana na początku lat siedemdziesiątych XX w. niż wynosi maksymalny zasięg rzutu). ręczne granaty zaczepne charakteryzują się niewielką strefą rażenia i mogą być stosowane przez żołnierzy nie mających osłony podczas wykonywania ataku.. W celu zwiększenia rażenia odłamkami dodawano grube pręty metalowe. Używa się ich w takich sytuacjach. np. 1. wykonany przez Francuzów w 1915 r. Podczas detonacji w pomieszczeniach rozprzestrzeniają się śmiertelnie rażące odłamki i fala podwyższonego ciśnienia. Improwizowane granaty ręczne (po prawej). Całość przymocowana jest do drewnianego trzonka. 3. . W celu zwiększenia rażenia odłamkami dodawano odpadki żelaza. grube gwoździe przymocowywano do materiału wybuchowego.

c. Granaty ręczne z zapalnikiem uderzeniowym używane przeciwko „sile żywej" (po prawej) 1. Granat „Excelsior" (po prawej). Brytyjski granat ręczny nr 1K1K2 z lat 191)8-1915. 5.część wewnętrzna napełniona czarnym prochem. 87). Okazał się jednak niebezpieczny dla rzucających i z tego powodu był rzadko używany. Wioski granat ręczny „SRC Modello 35". B. Czeski granat ręczny RG-4. posiada on iglicę bezwładnikową inicjującą eksplozję granatu w chwili zetknięcia się z powierzchnią. posiadał zapalnik o działaniu natychmiastowym.muszą uderzyć czołem granatu o powierzchnię.w odróżnieniu od zapalnika „ze zwłoką" . Na rysunku pokazany jest w gotowości do rzutu Cl). 3. powodując zapalenie się prochu wypełniającego wnętrze granatu. Elektryczny zapalnik uderzeniowy zaczyna działać 1-2 sekundy po rzucie. Francuski granat ręczny z 1915 r. podczas uderzenia granatu ręcznego. co najmniej jedna z 14 spłonek pistonowych ulegała zmiażdżeniu między zewnętrzną osłoną. z zapalnikiem o działaniu bezwładnościowym. lecz różnił się dłuższym trzonkiem. d . Kiedy zawodzi ten zapalnik. zaczyna wówczas działać zapalnik pirotechniczny. Granaty wyposażone w powyższe rodzaje zapalników . 2. używany podczas 11 wojny światowej. a złączką i eksplodowała. siła bezwładności powoduje uderzenie iglicy w detonator. wyposażonego w zapal­ nik bezwładnościowy o przesz­ kodę. Amerykański granat odłamkowy M 68. b . C. 4. Podczas uderzenia.złączka (jedna z ] 4 sztuk). z najnowocześniejszym zapalnikiem uderzeniowym. Otwarta dźwignia bezpieczeństwa i mała chorągiewka na sznurku poprawiały dodatkowo „aerodynamikę" lotu. detonujący granat po 3-7 sekundach. zapalnik o działaniu natychmiastowym. granat ręczny z zapalnikiem ude­ rzeniowym o działaniu bezwład­ nościowym.obie połowy zewnętrznego płaszcza. i w stanie rozłożonym (2): a . nowoczesny granat zaczepny z zapalnikiem ze zwłoką. Został opatentowany podczas amerykańskiej wojny domowej.Granaty ręczne Wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje zapalników uderzeniowych (po prawej): A. wyposażony w zapalnik ze zwłoką. Nr 1MK1 bvł podobny. 86 . podobny do granatu nr 2 (patrz str. Kształt gruszki zapewniał odpowiednie uderzenie o powierzchnię.

cztery trzpienie 4. Granat zaczepny. blokującą iglicę. zawleczka zabezpieczająca 3. wkręcona zatyczka. ładunek wybuchowy. powodująca wybuch granatu. siła bezwładności kierowała tylną część spłonki detonatora ku jednemu z wierz­ chołków gwiazdy. Przed użyciem usuwa się uszko zabezpieczające. zawleczka f. wyposażony w zapalnik ze zwłoką. Przedstawione modele posiadały także krótsze rękojeści. Po zetknięciu się. Był wyposażony w pierwszy zapalnik o działaniu bezwładnoś­ ciowym. a następnie wykonać4 rzut przypominający miotanie dyskiem. żelazna skorupa odłamkowa. sworzeń zabezpieczający 3. umieszczona w zapalniku. ładunek wybuchowy 6. Przed użyciem należało odkręcić kaptur zabezpieczający. detonator 4.czarnego bakelitu. cztcrbramienna gwiazda 5. Podczas lotu granatu siła odśrodkowa wyrzucała sworzeń zabezpieczający. r u c h o m a iglica sprężyna zabezpieczająca ładunek wybuchowy żelazna skorupa odłamkowa detonator. do walk pozycyjnych (w okopach): Niemiecki granat ręczny w kształcie dysku (po prawej). uwalniający ołowianą taśmę wokół zapalnika. wywoływała detonację niezależnie od kąta upadku granatu: Czeski granat ręczny RG 34 (po prawej). z okresu T wojny światowej. Ciężka kula metalowa. Następowało wówczas zadziałanie zapalnika bezwładnościowego. z okresu II wojny światowej. zdejmując przy tym 7 korpusu granatu metalowy pierścień. zamontowana na przodzie oraz lotki stabilizacyjne rozwijające się w locie zapewniały czołowe uderzenie granatu. 2. 1. Taśma. g. Iglica przemieszcza się do środka granatu uderzając w detonator.Pociski m i o t a n e ręcznie Brytyjski granat ręczny nr 2Mk2 (zwany także granatem pistonowym Hale'a). Przed rzutem należało zdjąć kaptur i zawleczkę. miał skorupę z tworzywa sztucznego . z 1914 r. zawleczka podtrzymywująca kaptur 2. f. obsada zapalnika e. 1. Ciężka. iglica 87 . Jednocześnie usuwa się zawleczkę zabezpieczającą. detonator 7. dzięki czenru wierzchołki gwiazdy wprawiały się w ruch obrotowy. a. ładunek wzmacniający bądź wzmacniacz zapłonu 5. korpus granatu z blachy mosiężnej d. zawleczka zabezpieczająca z uszkiem b. oddzielając się od granatu. e. następowała detonacja spłonki. taśma ołowiana g. lekka skorupa granatu z tworzywa sztucznego c. (u góry i po prawej). Podczas uderzenia. detonator b. c. Zapłon następuje podczas uderzenia granatu o powierzchnię: a. wyciągała podczas rzutu zawleczkę i uderzała w zapalnik. kula metalowa. Brytyjski granat ręczny nr 69 (po prawej). Współczesny granat z zapalnikiem o działaniu bezwładnościowym. ładunek wybuchowy d.

e. używany w wojnie wietnamskiej przez partyzantów z Frontu Wyzwolenia Wietnamu Północnego. Francuski granat zaczepny OF. Jedna z wielu konstrukcji zaopatrzona w kabłąkowaty uchwyt (patrz niżej: granat nr. 93 z okresu 11 wojny światowej. Sprężyna powoduje uderzenie iglicy w masę zapalającą i następuje spalanie się masy opóźniającej (4 sekundy). W okresie I wojny światowej znany był jako „bomba odłamkowa". . skorupa ładunek wybuchowy iglica ze sprężyną masa zapalająca korek zawleczka z uszkiem kabłąk bezpieczeństwa detonator masa opóźniająca. Działa podobnie jak niemiecki trzonkowy granat ręczny (patrz str. Brytyjski granat ręczny L2A. Radziecki granat zaczepny KG-42. jest odrzucany. 8. ze specyficznym mechanizmem uderzeniowym. wz. kabłąk bezpieczeństwa. z okresu II wojny światowej. by jego ręka mocno naciskała na kabłąk bezpieczeństwa i następnie wyciąga uszko zawleczki. 36. a części składowe wykonywano z mosiądzu lub ze stopów cynku: a. Użycie granatu ręcznego nr 36 (po prawej). używany obecnie w armii brytyjskiej do zwalczania „siły żywej". Mechanizm zapalania rozpoczyna działanie w chwili opuszczenia przez granat ręki rzucającego. najmniejszy obecnie granat wytwarzany na świecie.Granaty ręczne Granaty ręczne z zapalnikiem czasowym do zwalczania „siły żywej" (po prawej) 1. n. Ręczny granat odłamkowy nr 36 (poniżej). pod wpływem działania sprężyny iglicy uderzeniowej. wprowadzony do użytku przez Brytyjczyków w 1915 r. c. 2. przed użyciem. Amerykański granat ręczny Mk2. 5. używany jeszcze w niektórych armiach Europy Środkowowschodniej. „bomba odłamkowa"). b. z okresu II wojny światowej. 7. 89). Holenderski "najmniejszy granat ręczny" V 40. wz. Trzonkowy granat odłamkowy. będący ulepszoną wersją brytyjskiej „bomby o d ł a m k o w e j . 1914/30. Korpus odlewano z żeliwa. Kiedy granat opuści rękę rzucającego. w kształcie jaja z zapalnikiem pirotechnicznym. zwany "ananasem". wystającą z rączki. rzucając)' obejmuje granat tak. 2. / okresu TI wojny światowej. uruchamianym przez długą dźwignię. Radziecki granat ręczny. W korpusie granatu znajdował się zwój drutu. 4. Granat obronny skonstruowany przez Amerykanów. Niemiecki granat ręczny. d. i. 6. lecący granat. g. 3. i. zwiększający siłę jego rażenia granatu. Sposób trzymania granatu znalazł licznych naśladowców: 1. z zapalnikiem czasowym. skonstruowany w CHRL.

Przed użyciem. Francuski granat ręczny „bransoletka" (po prawej). Szarpnięcie wywołane podczas rzutu granatem uruchamiało zapalnik czasowy. z 1915 r. po czym metalowe zabezpieczenie kapiszonu (b) spadało z zawleczki. z okresu II wojny światowej (po prawej). 88). Japoński granat ręczny wz. puszka blaszana. Na haczyku opaski zawieszał on węzełek druciany zapalnika pirotechnicznego (ciernego). Używany jest jako granat zaczepny (1).jako granat obronny. 97. Jest to granat zaczepny. bezpośrednio przed użyciem wyciągano pierścień (a). wystającej u góry granatu. Zapalała się masa opóźniająca. Opóźnienie detonacji wynosiło 4-5 sekund: a. Funkcjonuje podobnie jak granat odłamkowy nr 36 (patrz str. aktywizujące w ostatnim momencie zapalnik czasowy. z pirotechnicznym zapalnikiem czasowym. nawleczonej na sznurek wewnątrz trzonka. Nowoczesny niemiecki granat roczny DM 51 (po prawej). pokrywa gałka porcelanowa sznur naciągający trzonek drewniany zapalnik tarciowy (cierny) t f. d. który detonował po 4-5 sekundach. a rzucający uderzał trzonem granatu o twarde podłoże (po prawej) i natychmiast odrzucał granat. W skorupę odłamkową z tworzywa sztucznego wtopiono około 5700 stalowych kulek (3). masa opóźniająca . ale charakteryzuje się nowocześniejszymi rozwiązaniami.po nałożeniu skorupy odłamkowej (2) . b. c. spłonka (detonator) . ładunek wybuchowy i. 89 . odkręcano pokrywę co powodowało zwolnienie gałki porcelanowej. bądź . Rzucający trzymał opaskę skórzaną założoną na rękę. dokonano niewielkich zmian w jego konstrukcji.Pociski miotane ręcznie Niemiecki trzonkowy granat ręczny (powyżej i po prawej) Podczas obu wojen światowych. e. Posiada szczególne urządzenie.

Znajduje się jeszcze w użyciu. wydzielając wysoką temperaturę. napełniany fosforem. Posiadał taki sam zapalnik ze zwłoką (1). Następnie. a ładunek zetknie się z tlenem. Ładunki tych granatów podczas detonacji wytwarzają obłok (a) dymu bądź gaz łzawiący. Brytyjski granat ręczny nr. dzięki czemu ładunek fosforowy (4). 8-12 sekund. Granaty ręczne pierwszego rodzaju. zostanie wytworzone takie ciśnienie. d. podczas detonacji następuje rozkład ładunków na składniki aktywne. posiada zapalnik czasowy. aż w wyniku palącego się materiału palnemu i mieszance chemicznej (b). Zapala się wówczas. Detonator (2) niszczył ocynkowany korpus blaszany (3). Amerykański ręczny granat dymny CS M 54 (po prawej i poniżej). używa­ ny w Bundeswenrze. należy do pierwszego rodzaju. c. używane są w celu osłony ruchu wojsk.wydziciając dym. tak długo. amerykański ręczny granat zapalający TI 13 AN-M14 z lat sześćdziesiątych. niemiecki ręczny granat zapalająco-oślepiający DM 19. ogień i falę ciśnienia. który podczas detonacji ulega procesowi rozkładu. używany w latach siedemdziesiątych. z zapalnikiem czasowym. 77. W granatach drugiego typu. Służył do niszczenia pojazdów i sprzętu. brytyjski ręczny granat nr 80 dymnó-zapalający. b. podczas uśmierzania rozruchów w Irlandii Północnej. Ładunek spalał się w ciągu 30—40 sekund. ale uważany jest już za granat przestarzały. Zwłoka trwa ok. które wysadzi górną pokrywę granatu (c). jak brytyjski granat ręczny nr 69 (patrz str. brytyjski granat ręczny CST. z okresu II wojny światowej (po prawej i poniżej).1A2. Granat ten cechuje powolne spalanie ładunlcu. kiedy zwolniony jest uchwyt bezpieczeństwa (a). a fosfor ulegał spaleniu w ciągu minuty i Ręczne granaty dymne. przez 15-35 sekund wydziela się gaz łzawiący. 90 . napełniony białym fosforem. Najbardziej rozpowszechnionym granatem ręcznym tego rodzaju jest granat napełniony Diałym fosforem (b). to ładunek fosforowy za­ pala się dopiero wówczas.. uzyskiwał dopływ tlenu i zapalał się. z zapalnikiem czasowym. Tworzył się natychmiast gęsty obłok dymu.Granaty ręczne Ręczne granaty dymne i gazowe. kiedy osłona korpusu granatu ulegnie rozbiciu podczas uderzenia. 87). dzielą się na dwa podstawowe rodzaje. łzawiące i zapalające (po prawej): a. Wprawdzie mechanizm zapłonowy urucha­ miany jest przez zapalnik che­ miczny.

91 . Podczas rzutu kaptur zsuwał się. blaszany „spadochron hamulcowy". Ładunki kumulacyjne granatów przeciwpancernych z okresu II wojny światowej. która przebija nawet grubą płytę pancerną (ii). bądź na wieżę czołgu (b). Pierwsze granaty tego typu. Radziecki granat przeciwpancerny RPG-43 (poprawej). W celu zapewnienia statecznego lotu granatu i uzyskania celności rzutu. wyciągał zawleczkę i rzucał granat. Niemiecka mina ręcznie miotana (L). przebijały także pancerz wieży i kadłub (b). Granat transportowano w skorupie (1). Japoński ręczny granat irzeciwpancerny.Pociski miotane ręcznie Ręczne granaty przeciwpancerne (po prawej). wz. z początkowego okresu D wojny światowej. a stateczniki rozkładały. Był używany jeszcze podczas wojny arabsko-izraelskiej w 1973 r. z okresu II wojny światowej. Posiadał ładunek kumulacyjny z zapalnikiem kontaktowym. Energia wytwarzana podczas eksplozji ładunku kumulacyjnego jest skupiana poprzez wydrążenie stożkowe (i). miał cztery stateczniki z płótna. len trzonkowy granat ręczny z ładunkiem kumulacyjnym. 3 z okresu I[ wojny światowej (po prawej). Kulisty ładunek wybuchowy (2) pokrywano środkiem klejącym o duże] przylepności. sprężyna wypycha cylindryczny. umożliwiając uderzenie granatu czołem w cel. i przenoszona jest na wkładkę miedzianą. Rzucający dołączał rękojeść. Podczas rzutu. Przed użyciem zdejmowano obie połkuliste osłony. ogon konopny (po prawej). zakończone blaszanym kapturkiem. Granat przylepiał się do czołgu i detonował po 5 sekundach. granat miał tzw. wyciągający dwa paski materiału. z okresu 11 wojny światowej. co umożliwia zadziałanie w wyniku uderzenia zapalnika bezwładnościowego. rzucane były przeważnie pod układ jezdny (a). W czasie lotu odrzucane są sworznie zabezpieczające. dzięki fali uderzeniowej wydzielanej podczas eksplozji ładunku. spełniające funkcję stateczników. Brytyjski granat ręczny nr 74 (ST). znany także jako „bomba klejowa".

Podręcznika Wyszkolenia Strzeleckiego Armii Brytyjskiej z 1931 r. nazywanymi ogólnie bronią miotającą. Do miotania pocisków wykorzystuje się tu energię gazów. Mamy tu zatem do czynienia z przypadkiem. . Dwóch Ajnów (lud zamieszkujący północne części laponii) uzbrojonych w jednq z najstarszych broni miotających: łuk i broń najnowszej generacji . chociaż nigdy nie stanowiły one skutecznej broni. omówimy brori pneumatyczną. zajmiemy się urządzeniami umożliwiającymi miotanie pocisków. W dalszej kolejności. zwanych prochami. tak zbudowanej.Rozdział trzeci INDYWIDUALNA BROŃ MIOTAJĄCA W rozdziale tym. a tym samym napięcia łuku (łęczyska). Rozpoczniemy od łuków i kusz. gdzie w broni kumulowana jest energia • inaczej niż miało to miejsce w np. co pokrywa się również z historycznymi okresami w jej rozwoju. Będą to zarówno prymitywne dmuchawki. w której do miotania pocisku używa się sprężonego powietrza. by mogła być obsługiwana przez jednego człowieka. Następnie przejdziemy do strzeleckiej broni palnej. użytą do naciągnięcia cięciwy. Chodzi tu o broń przeciwpancerną w postaci ręcznych granatników ppanc. które ze względu na kaliber należałoby zaliczyć do artylerii. została podzielona według różnic w funkcjonowaniu mechanizmów broni. miotaczach oszczepów.samopowtarzalną strzelbę śrutową (z prawej. Omówimy także bronie palne. powstających w wyniku szybkiego spalania miotających materiałów wybuchowych. 92 Ilustracje (po prawej). Ta grupa. jak i znacznie bardziej skomplikowane wiatrówki. Broń tego typu wykorzystuje pośrednio energię mięśni. Ich konstrukcja jednak umożliwia obsługiwanie przez jedną osobę. pochodzą /. Jednocześnie zakres tematyczny ograniczymy do broni indywidualnej. tj. nie mieszczące się w pojęciu typowej broni strzeleckiej. dalej).

.

trójkątny h. róg). o czterokrotnie podgiętych ramionach g. na rysunku obok. Kształty łuków (po prawej). Istnieje wiele innych jeszcze podziałów. Dla porównania. Łuk laminowany. prosty b. wojownik z plemienia Weddów. Cięciwa 7. naciąganej ręką łucznika. Do czasu wynalezienia i udoskonalenia broni palnej. Siodełko strzały 4. Czasem są to ozdobne rogowe nakładki osadzone na końcach ramion tuku. strona łęczyska zwrócona ku celowi. przedstawiający tatarskiego łucznika. Górne ramię 3. 94 . Typowe konstrukcje łęczyska (powyżej) wykonane z jednorodnego materiału. 8. tj. broń miotającą napinaną i zwalnianą bezpośrednio ręką. jak niewielki może byćtuk.Łuki Luk jest rodzajem sprężyny. Gryf (zaczep. zwykle drewna. służący do zakładania cięciwy. asymetryczny e. rogu i ścięgien. ł ę c z y s k o 3. albo częściej. Łuk prosty. Przedstawimy najpierw łuki. albo wielowarstwowy . strona łęczyska znajdująca się od łucznika napinającego łuk. Dolne ramię 6. celności i szybkostrzelności. pokazuje. mogą mieć różne kształty. łęczysko z nałożoną na grzbiet warstwą elastyczniejszego materiału. W literaturze przedmiotu. na końcach obu ramion. która gromadzi. Dokonuje się tego za pomocą cięciwy. które tu pominiemy. Łuki. a. np. Główne części łuku: 1. 2. 4. Majdan 5. zwykle z jednego gatunku drewna.łęczysko wykonane z co najmniej trzech klejonych warstw podobnego materiału. prosty o podgiętych ramionach c. uzbrojony w łuk o wymiarach większych niż wzrost człowieka. Łuk kompozytowy. Grzbiet. w kształcie litery „B" f. o podwójnie podgiętych ramionach d. innego gatunku drewna. Puszczona cięciwa przekazuje zgromadzoną w łęczysku energię strzale. używa się też terminu „łuk złożony" w odniesieniu do l u k ó w 3 i 4. a potem gwałtownie wyzwala energię. 1. zamieszkującego Cejlon. pod względem zasięgu.. 2. Łęczysko klejone 7 trzech podstawowych warstw różnych materiałów. Brzusiec. Łuk dwuwarstwowy. zwykle drewna. która leci dalej i szybciej. Pogrupowano je w zależności od konstrukcji łęczyska. trapezowy Porównanie wymiarów (poniżej Rysunek z XVI w. to proste urządzenie było najlepszym rozwiązaniem. ścięgien zwierzęcych. niż jakikolwiek pocisk rzucony ręką. w celu zwiększenia sprężystości.

3. Krótkie. b. Zekier. chroniący go np. Jeździec tatarski (po lewej). b. Chińska cięciwa stosov\ ana w łuku do miotania kamieni. U prawego boku kołczan. między nimi trzyma się strzałę. konopie czy jedwab oraz ścięgna i jelita.Na fragmencie rysunku z greckiej wazy (poniżej). Na ilustracjach (po prawej). Najczęściej stosowane metody napinania ł u k u (po prawej): a. Pierwotny sposób. Japoński kołczan skórzany ze złoconymi okuciami. pierścień na kciuk. 95 . pochodzi z jednej z wysp u wybrzeży Queensland w Australii. Sposóo używany w Europie od czasów Średniowiecza oraz w Afryce i Azji. Wykonane ze skóry jelenia. 2. Stosowany prawie w całej Azji. Dwa lub trzy palce ciągną za cięciwę. d. Łubie/tworzące komplet z kołczanem. dość' sztywne odcinki. Wykonany z kości słoniowej. 1. Holandia. Azji: dwa palce ciągnące za cięciwę podtrzymują jednocześnie strzałę. składającej się z podłużnych włókien oplecionych gęsto nicią. d. podkładka przywiązywana rzemykiem na lewy nadgarstek. Z użyciem specjalnego pierścienia (zekier). służąca do precyzyjnego prowadzenia strzały.specjalny pojemnik do przenoszenia łuku. Tu. c. Do wykonania cieciw stosowano włókna roślinne. Sposób stosowany w Ameryce Północnej i Płd. kołczan . od wpływów atmosferycznych. Poniżej szczegóły zekiera wykonanego z obsydianu w Indiach. a. Cięciwy (po prawej).-Wsch. Łubie połączone z kołczanem północnoamerykańskich Indian. fragment chińskiej cięciwy. XVI w. c. Ekwipunek łucznika (po prawej) Zwykłymi jego elementami było łubie . że na łuki o dużej długości cięciwę zakładano stojąc: łucznik opierał jeden koniec łuku o ziemię i zginał łęczysko ręką i kolanem wykorzystując przy tym ciężar ciała. widzimy scytyjskiego łucznika zakładającego cięciwę na krótki łuk z kompozytowym łęczyskiem. przez prawe ramię przewieszone tubie z kompozytowym lukiem refleksyjnym. Wykonana z dwu kawałków drewna i sznurka. Przyginając lęczysko pomaga sobie nogami. Turecka cięciwa jedwabna. od Turcji po Chiny i Koreę.pojemnik na strzały. na końcach pętle ze ścięgien. pokazano trzy nietypowe rozwiązania. chroniący kciuk ręki naciągającej cięciwę. połączono w jedną calośc by zachować odpowiednią elastyczność' cięciwy. specjalny pierścień (zekier). Nazywa się go czasem „potrójnym'. pokazano. Pierścień łucznika wykonany z kory. takie jak len. można go stosować tylko przy relatywnie słabym łęczysku. nazywano sajdakiem.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Zakładanie cięciwy.

zapasowe strzały trzyma w lewej dłoni. to można wskazać również sceny bitewne (po prawej. By móc wystrzeliwać kamienie zastosowano niezwykłą kon­ strukcję cięciwy ze specjalną kieszonką. 3. Kamienne pociski mają w porównaniu do strzał niewielką skuteczność rażenia. 5. Łęczysko podwójnie wygięte.Łuki proste Łuki proste mają łęczysko wykonane z jednorodnego materiału. 6. do jego napięcia potrzeba przyłożyć siłę rzędu 530 N. jakim jest drewno. Dla porównania. 4. Łuk dębowy.n. Znaleziony w torfowisku koło Viborga w Danii. używanej już przed 10 000-5 000 lat. pokazany z boku (2a) i od strony grzbietu (2b). które przynajmniej w otwartym polu stawiały go znacznie wyżej od kuszy.widok z boku. Szczegół (poniżej) ukazuje łucznika tuz przed napięciem luku. Nienapięty. Datowany na koniec epoki kamiennej.e.widok od strony brzuśca. a przewyższający ją prostotą. wymagał siły naciągu rzędu 356 N. asymetryczne. dlatego ten typ łuku był rzadko wykorzystywany w boju. łęczysko nie napięte* 2. nomadów zamieszkujących Tanzanię.e. Chociaż robiono je z nietrwałego materiału. Egipski łuk z czasów Nowego Państwa. trzymającej równocześnie łęczysko. Jeden z najskuteczniejszych współczesnych łuków prostych. charakteryzujący się skutecznością rażenia i zasięgiem porównywalnym z kuszą. Chociaż większość malowideł przedstawia sceny myśliwskie. Wykonany z drewna akacjowego. 1400 rok p. Łuk o płaskim łęczysku. bez cięciwy. Łęczysko bambusowe. ukazane z boku. pochodzący z późnego mezolitu (ok. długi łuk angielski z okresu Średniowiecza.) ocalały w bagnie pod Holmcgaard. Prehistoria łuku. Birmański łuk do miotania kamieni. la . w Danii. niektóre znaleziska zachowały się w wyjątkowo dobrym stanie. lekkością i szybkostrzelnością . fragment pochodzący z Castellon w Hiszpanii). 6000 lat pJi. używane głownie do polowań. 96 .zaletami.n. Łuk pochodzący z Kenii i sposób jego użycia. 1. ok.e. Szczytowym osiągnięciem w historii łuku był długi łuk angielski. Malowidła jaskiniowe są najstarszym. z Afryki i Azji. 2000-1500 lat p. Łuk plemienia Hadza. Ib . znanym przedstawieniem tej broni. Szczegóły kieszonki na podwójnej (6a) i pojedynczej (6b) cięciwie. Łuki prehistoryczne i starożytne (powyżej). z osobnym majdanem (uchwytem). Łuki współczesne (powyżej). zwykle drewna.

wyparły one całkowicie inne typy łuków. Długi łuk angielski. Malowany. wykształcony w Średniowieczu na terenie Walii i Anglii. Od XIV do XVI w. 6. który zatonął w 1545 r. Łuk plemienia Madok. będący ilusrraqą bitwy pod Shrewsburg w 1403 r..rym terminem określacie luk prosty. Szczegół przekroju poprzecznego łęczyska (a). był bronią wojskową. Na wschodzie. ukazuje w jaki sposób układały się słoje. podwójnie wygiętym łęczyskiem.równała się połowie długości łuku. Pochodzi z Oklahomy. Długi łuk angielski . widoczny z boku. Długość" luku była w przybliżeniu równa wzrostowi łucznika. na które nakładano cięciwę. uznawano ich za najniżej stojących w hierarchii. Pochodzi z Południowej Dakoty. Pomimo. 5. Długi łuk angielski z założoną cięciwą. 7. pokazuje rogowe zaczepy. Łuk używany w bitwie pod Flodden.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Łucznik angielski (powyżej). jaką odgrywali łucznicy w wojskach angielskich. w trakcie ćwiczeń łuczniczych. Usiłował on popierać łucznictwo. będące tradycyjną umiejętnością na Wyspach Brytyjskich. 3. odpowiednie ćwiczenia. 4. wobec dostatku doskonałych gatunków drzew. tylko nieliczni nosili uzbrojenie ochronne. Zdobiony ornamentem geometrycznym. Pomimo istotnej roli. Rysunek. 2. Kysunek na podstawie akwareli Johna Withea. w okresie największych sukcesów tej broni. że każdy dorosły mężczyzna w Królestwie ma posiadać łuk i odbywać co niedzielę. Szczegół (b). Zewnętrzną część. to drogę torowała sobie już wówczas broń palna. zwężające się i twardniejące ku brzuścowi. uczestnika ekspedycji kolonizacyjnej Ralegha z 1580 r. król Anglii (powyżej). Najlepszym materiałem na łęczysko był cis. Indianin z plemion zamieszkujących Florydę. t u k i północnoamerykańskie (powyżej). że tuk był bronią tanią i niezwykle skuteczną. 97 . częściowo owinięty tkanymi taśmami. Henryk VIII. w 1513 r. w XTV i XV w. W tym celu wydał dekrety stanowiące. tj. 1. silnie zwężony majdan. Luki proste były stosowane na całym kontynencie amerykańskim. tworzyły miękkie zewnętrzne słoje. Łęczysko spłaszczone. po rannej mszy. wydobyty z wraku okrętu „Mary Kosę". w wypadku jego braku używano wiązu. Łuk plemienia Siuksów. a długość strzały . uzbrojony w łuk prosty. od strony spłaszczonego grzbietu łuku.

Łuki laminowane i dwuwarstwowe
Łuki laminowane wykonywane są przez połączenie, przynajmniej trzech warstw, identycznego materiału. Niekiedy, zwyczajny prosty łuk bywa wzmacniany przez nałożenie dodatkowej warstwy od strony grzbietu, zwykle jako materiału, używa się ścięgien zwierzęcych. Pozwala to zwiększyć sprężystość łęczyska. Nałożona warstwa może być mocowana przez oplot albo przyklejona, co jest znacznie lepszym rozwiązaniem.
Indianin z plemion prerii (po lewej), zamieszkujących zachód Ameryki Pin., uzbrojony w warstwowy łuk i włócznię.

Japoński łuk asymetryczny (powyżej). Rysunek na podstawie uzbrojenia ochronnego wystawionego na wystawie w Muzeum Alberta i Wiktorii w Londynie. W lewej ręce, łuk typu shtge-to-yumi - jego łęczysko sklejono z warstw tego samego gatunku drewna, oplatano ratanem i pokrywano laką. Tego rodzaju tuki uznawano za broń godną szlachcica. Często, posługiwano się nim siedząc na koniu,

pomimo tak znacznej długości. Zwraca uwagę niskie położenie majdanu. Zarówno warstwowy łuk shige-lo-yumi, jak i prosty luk marnki, miały podobne kształty i rozmiary. Rysunek (b), pokazuje kształty i proporcje łęczyska przy napiętej cięciwie. Zwraca uwagę dalekie odciągnięcie cięciwy, odpowiednio do tego strzały były długie i ciężkie, co czyniło ich działanie wysoce skutecznym.

Północnoamerykańskie łuki dwuwarstwowe (powyżej) 1. Łuk o spłaszczonym łęczysku z północnozachodniej Kalifornii, nazywany też łukiem typu Yurok Hupa. Z drewna cisowego, grzbiet oklejony ścięgnami, malowany w geometryczne wzory. Pokazany od strony grzbietu, cięciwa nie nałożona. 2. Łuk Indian z Zachodu, pokazany z boku. Łęczysko wykonane z kawałków rogu, połączonych oplotem ze ścięgien zwierzęcych.

3. Łuk Eskimosów z łęczyskicm drewnianym, wzmocnionym przez nałożenie na grzbiet warstwy ścięgien, mocowanej oplotem, a) - grzbiet, b) - widok z Doku. 4. Łuk Eskimosów, o złożonej budowie łęczyska, wykonanego z 3 kawałków rogu renifera pokrytych warstwą ścięgien na grzbiecie.

98

Łuki kompozytowe
Łuki kompozytowe powstają z połączenia co najmniej trzech różnych materiałów, dobranych w taki sposób, by zwiększyła się ich wypadkowa sprężystość. Najlepsze łuki kompozytowe powstawały w Turcji. Tradycyjnie wykonywano je z warstwy odpowiedniego drewna oklejonego rogiem i ścięgnami. Współczesne łuki sportowe mają kompozytowe łęczyska z wielu warstw tworzyw sztucznych, wzmacnianych włóknem szklanym oraz włóknami węglowymi. Nie wchodzą one jednak w zakres niniejszego opracowania.
Tureckie łuki refleksyjne, z łęczyskami o kompozytowej konstrukcji, były najbardziej skuteczną indywidualna bronią miotającą, jaką znano do początków naszego stulecia. Schemat (po lewej), przedstawia kształty takiego łuku w 3 fazach: (A) łuk napięty, (B) łuk z założoną cięciwą, (C) łuk po zdjęciu cięciwy. Kształt, będący wynikiem wielowiekowych doświadczeń, pozwalał na możliwie najlepsze wykorzystanie sprężystości użytych do budowy łęczyska materiałów.

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

Elementy używane do budowy łęczyska łuku refleksyjnego (powyżej). Do drewnianego rdzenia (b) przyklejano od strony brzuśca warstwę rogu (a), od strony grzbietu oklejano rdzeń ścięgnami (c). Sam rdzeń wykonywano z trzech kawałków drewna (d, e). Grzbiet luku pokrywano korą brzozową lub obciągano skóra, po czym malowano.

1. Turecki łuk refleksyjny z XIX w. Lęczysko kompozytowe, malowane purpurą, ze złoceniami na końcach. Cięciwa jedwabna z pętelkami ze ścięgien. Próby wykazały, że tego rodzaju łuk przewyższał wszystkie inne znane typy. Sir Ralph Payne-Gallwey, autorytet w tej dziedzinie, podaje, że maksymalny zasięg strzały o specjalnej konstrukcji wynosił ponad 600 m, a zwykłej strzały bojowej ok. 400 m.

2. Kompozytowy łuk baszkirski, Pochodzi z Baszkirii, azjatyckiej części b. ZSRR, gdzie wykształciły się własne tradycje budowy łuków. Łęczyska z rdzeniem drewnianym, od strony brzuśca nakładki rogowe, od grzbietu warstwa ścięgien — obydwie mocowane oplotem. Pokazano widok boczny, z założona cięciwą (a) i bez cięciwy (b).

Łuki indyjskie (powyżej) 3. Łuk o łęczysku wykutym ze sprężystej stali, Indie Północne. Jeszcze przed przybyciem Europejczyków umiano tu wytwarzać choć w niewielkich ilościach, wysokogatunkowe stale. Czasem wytwarzano /. niej łuki, naśladujące kształtem znane, również w tym kraju, łuki refleksyjne. Pokazany egzemplarz to najprawdopodobniej broń myśliwska, wykonana w XIX w.

4. Łuk kompozytowy z północnych Indii, lęczysko z rdzeniem drewnianym, od brzuśca warstwa rogowa, grzbiet ze ścięgien, całość lakierowana. Tego rodzaju łuków używano na terenie Indii nawet po rozpowszechnieniu się broni palnej. Obok łucznik, posługujący się takim łukiem.

99

Strzały
Strzała jest bardzo skutecznym rodzajem pocisku. Zasięgiem przewyższa miotany ręcznie oszczep czy dziryt. Ze względu na małe rozmiary i ciężar, m o ż n a nosić ze sobą spory zapas strzał. Mimo pozornej prostoty konstrukcji, w y m a g a wysokiej precyzji wykonania. Jej masa i wymiary muszą być dostosowane do łuku, z którego będzie wystrzelona. Drzewce musi być proste i mieć odpowiednio dobrane lotki zapewniające stabilizaq'ę lotu. Musi ono być w y k o n a n e ze sprężystego materiału, a konstrukcja grotu winna odpowiadać rodzajowi celu, by zapewnić największą skuteczność rażenia.
Części typowej strzały (po lewej) a. grot (żeleice) b. tuleja, albo trzpień grotu z owijką c. promień (drzewce, brzechwa) d. pierzysko (lotki) e. owijka f. osada. Niektóre typy strzał nie mają odrębnego grotu, jego rolę spełnia zaostrzone drzewce. Znane są również strzały bez upierzenia, jednak mają ograniczony zasięg i celność.

Kształty grotów (po lewej) Pokazano tu najczęściej występujące rodzaje grotów, które pojawiły się już w epoce kamiennej. Większość" z nich była nadal stosowana, choć zaczęto produkować je z metalu: a. romboidalny b. liściasty c. trójkątny d. z zadziorami e. rozwidlony f. dłutowaty.

Osada (po lewej) Jej rolą, jest utrzymanie strzały na cięciwie do momentu całkowitego przekazania przez nią energii napiętego i zwolnionego łęczyska. Może to być zwykła szczelina wycięta w drzewcu (1). Niektóre strzały, np. tureckie, miały osobno nakładaną osadę. Wykonywano ją 7 rogu i miała sprężyste ramiona (2).

Sposób mocowania grotu (po lewej). Najczęściej stosowane połączenia: 1. Najprostsze kamienne groty liściaste osadzano w rozszczepionej końcówce drzewca. Dla wzmocnienia, połączenie oplatano nicią, łykiem itp. 2. Bardziej rozwinięte formy grotów kamiennych miały często dodatkowe zadziory, wzmacniające opisane wyżej połączenie. 3. Długi trzpień japońskiego grotu stalowego wciskano w miękki rdzeń drzewca - sposób stosowany także w innych częściach świata. 4. W okolicach, gdzie stosowano drzewce z litego drewna, wykształcił się grot z tuleją, zwykle zwijaną. Koniec drzewca mógł być w nią wklejony lub czasem przybijany gwoździkiem. Tego typu strzał, używano np. w średniowiecznej Europie.

100

Pierzysko (po lewej), pełni funkqę stabilizatora lotu : a. niektóre strzały, np. używane przez Buszmenów zamieszkujących Południową Afrykę, nie mają lotek; b, c, d. lotki (wykonane z piór ptasich lub innego materiału) mocowane są po dwie, trzy lub cztery. Niekiedy jedna z lotek, barwiona jest po to, by zawsze zachować jednakowe położenie zakładanej na cięciwę strzały; e. niektóre strzały tureckie, służące do ćwiczeń, miały lotki spiralne; f. lotki najczęściej mocowano oplatając końcówki rozszczepionego pióra nicią. Połączenie czasem wzmacniano klejem, którym smarowano przestrzenie między lotkami.

Paradoks łucznika (powyżej). Ze względu na przedstawione tu zjawisko, niezwykłej wagi nabiera dobór właściwej sprężystości drzewca strzały. 1. Tuż po zwolnieniu cięciwy, linia będąca przedłużeniem strzały, nie pokrywa się z torem lotu. 2. W momencie zwolnienia cięciwy bezwładność grotu i stopki powodują wygięcie się drzewca. Jeśli ma ono odpowiednią sprężystość, to strzała lecieć będzie po właściwym torze.

3. Jeśli jednak drzewce jest zbyt sztywne, strzała zboczy z linii celowania. 4. Przy zbyt sprężystym drzewcu, zacznie ona drgać, co wywoła zaburzenia lotu.

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

a. strzała z Północnych Indii, o czterech lotkach, z wydłużonym grotem, o sześciobocznym przekroju poprzecznym, zaprojektowanym z myślą o przebijaniu oczek kolczugi. Malowana w różnokolorowe wzory; b. japońska strzała, z malowanym na czerwono drzewcu i rozwidlonym grocie stalowym; c. strzała-amulet plemienia Siuksów, pokryta wzorami geometrycznymi o znaczeniu rytualnym.

Strzały (powyżej)

Groty strzał (powyżej). Pokazano tu rozmaite groty strzał, z różnych okresów i rejonów świata. Zgrupowano je wg materiału, z jakiego zostały wykonane oraz pod względem różnic kształtu. Szczegóły dotyczące miejsca powstania podano poniżej. Groty krzemienne: 1, 7. Anglia 2, Egipt 3, 4. Francja 5, 6.Północna Irlandia 8, 9. Dania

10. Szwecja, małe ostrza krzemienne osadzone w kościanym promieniu 11. Grot Eskimosów Pozostałe groty niemetalowe 12. Grot kościany Eskimosów 13. Północno-zachodnie wybrzeże Ameryki Północnej, z kłów zwierzęcych 14-17. Północna Ameryka, obsydian 18-21. Północna Ameryka, kamienne 22. Północna Ameryka, skamieniałe drewno

Groty metalowe 23. Asyria, brąz 24. Grot scytyjski, brąz 25. Luristan, prowincja staroperska, brąz 26. Mezopotamia, brąz 27-33. średniowieczna Europa, żelazo 34-37. Japonia, stal 38. Kaszmir, stal

Grot japońskiej strzały wotywnej (powyżej), wykuty ze stali. Ażurowany ornament wycięty piłką, daje się odczytać jako poemat o gradobiciu. Groty tego rodzaju nie byty przeznaczone do strzelania: osadzano je na strzałach ofiarowywanych jako wota.

101

Kusze
Kusza jest bronią miotającą. Składa się z łuku u m o c o w a n e g o do łoża, którego konstrukcja umożliwia trzymanie napiętej cięciwy bez wysiłku użytkownika. Łoże, pozwala na zastosowanie urządzenia mechanicznego do napinania łuku, jak i urządzenia spustowego. W efekcie, uzyskuje się celną i groźną broń, której obsługa nie wymagała długiego treningu, koniecznego do osiągnięcia dobrych rezultatów. Kusze różnią, się sposobami napinania, materiałami użytymi na łęczysko, urządzeniami spustowymi, rodzajem miotanych pocisków i wreszcie przeznaczeniem. Jako broń wojskowa, kusze zaczęły wychodzić z użycia ok. 1550 r., niemniej używano ich nadal do p o l o w a ń i strzelania tarczowego. Dziś przeżywają swoisty renesans jako broń do polowań podwodnych i sporadycznie do działań speqalnych.
Części k u s z y ( W Polsce, u ż y w a n o r ó w n i e ż nazwy samostrzał) a. kolba b . łoże c. dźwignia spustowa d. orzech e. b r u z d a f. c i ę c i w a g. antaba h. łęczysko albo łuk i. s t r z e m i ę

m. grot
P o s ł u g i w a n i e się k u s z ą ( p o prawej). W s t o s u n k u d o ł u k u , występują z n a c z n e r ó ż n i c e : 1. N a c i ą g a n i e . W n a j p r o s t s z y c h (i najwcześniejszych), k u s z a c h cięciwę n a p i n a n o r ę k o m a , t a k by z a c z e p i ć ją o o r z e c h ( p o r ó w n a j szczegóły o b o k ) . P o j a w i e n i e się m e c h a n i c z n y c h naciągów pozwoliło z czasem na wprowadzenie znacznie m o c n i e j s z y c h łęczysk.

Części bełtu j.osada k. lotki ( d r e w n i a n e l u b pergaminowe) l. d r z e w c e

2 . Z a k ł a d a n i e b e ł t u . Trzymając k u s z ę p o z i o m o , j e d n ą ręką w k ł a d a n o bełt w wyżłobienie ł o ż a tak, b y j e g o o s a d a s t y k a ł a się z cięciwą ( p o r ó w n a j o b o k ) . Niekiedy, kuszę zaopatrywano w s p r ę ż y s t y przycisk, zapobiegający p r z e m i e s z c z a n i u się b e ł t u .

3 . Z ł o ż e n i e się d o s t r z a ł u , z w o l n i e n i e cięciwy. Z k u s z y celowano p o d o b n i e jak ze współczesnego karabinu, dociskając ł o z ę d o r a m i e n i a . Dźwignię spustową naciskano jak najdelikatniej, b y z a p o b i e c d r g n i ę c i u ł o ż a . Szczegół o b o k , pokazuje najprostsze urządzenie spustowe, stosowane w kuszach bojowych. W późniejszych kuszach myśliwskich c z y t a r c z o w y c h , pojawiły się znacznie bardziej u d o s k o n a l o n e i p r z e m y ś l n e r o z w i ą z a n i a tego mechanizmu.

Tablica chronologiczna. 500 r. p.n.e. Chiński autor Sun Tsu w traktacie „Sztuka wojenna" wspomina o skutecznych kuszach wyrzucających strzały. 206 r. p.n.e.-220 r. n.e. Powszechne zastosowanie kusz w Chinach (czasy dynastii Han). 0-100 r. n.e. Pojawienie się w Chinach kuszy magazynowej. 1100 r. Kusza powszechnie stosowana w Europie, zwłaszcza przez żołnierzy najemnych. 1139 r. Papież Innocenty II zakazuje używania kuszy przeciwko Chrześcijanom, co oczywiście nie było respektowane. 1199 r. Podczas oblężenia Chaluz, ginie król Anglii Ryszard I, trafiony bełtem kuszy. Skądinąd wiadomo, że król ten był gorącym zwolennikiem stosowania kuszy. Kon. XIII w. Na Wyspach Brytyjskich kusza zostaje wyparta przez długi łuk angielski, na kontynencie nadal jest główną bronią miotającą. Pocz. XIV w. Zaczęto wykonywać stalowe łęczyska do kusz. XIV-XV w. W miastach Francji i Belgii cechy rzemieślnicze organizują całe oddziały kuszników, mających bronić w potrzebie murów miejskich. 1521,1524 r. Cortes i Pizzarro, wyruszając na podbój Nowego Świata dysponują w swych oddziałach kusznikami. 1555-57 r. W wojnie przeciwko Rosji, Szwedzi stosują kusze. XVI w. W ciągu tego stulecia ręczna broń palna wypiera kuszę z zastosowali militarnych (w Europie). Począwszy od tego stulecia zastosowanie kuszy w Europie ogranicza się do myślistwa i strzelania tarczowego. 1894-95 r. Podczas wojny chińsko-japońskiej strona chińska stosuje kusze z magazynkami na bełty. 1914-18 r. Sporadycznie stosowano kusze w wojnie okopowej.

102

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

Ciężko kusza myśliwska (powyżej). Na łożu, angielskie nazwisko Fanshave i data 1565. Loże inkrustowane kością słoniową, łeczysko stalowe mocowane takąż antabą, strzemię stalowe. Cięciwa konopna, jako naciągu używano t/w. lewara angielskiego, nie pokazanego na rysunku (Castle Museum, York).

$

Porównanie łuku i kuszy ' owyżej). Porównano osiągi ugiego łuku angielskiego (1) i kuszy (2), która była głównym konkurentem w uzbrojeniu europejskim w XIV i XV w. Szybkostrzelność a. Długi łuk angielski pozwalał na wyrzucenie 6 celnych strzał (do 12 bez celowania}/ w ciągu minuty. b. Kusza lewarowa tylko jeden belt na minutę (lżejsze ku s/e napinane hakiem na pasie - do 4 bełtów).

Maksymalny zasięg c. Długi łuk - do ok. 250 m. d. Kusza - do ok. 360 m. (zasięg skuteczny obu broni był z pewnością mniejszy) Skuteczność rażenia Zarówno strzała, jak i bełt, były w stanie przebić płytę uzbrojenia ochronnego pod warunkiem odpowiedniego doboru grotu. (Dane podano za dziełem Sir Ralpha Payne-Gallwey'a)

Celność rażenia (po lewej) Kusza z natury jest bronią precyzyjną. Łucznik z reguły wykorzystuje górną krawędź grotu pocisku jako muszkę.

f

Rodzaje kuszy (po lewej). Pokazano zarvsy sylwetek dwu głównych typów: A. Kusza miotająca bełty, używana jako broń bojowa lub myśliwska - do polowań na grubego zwierza. B. Tzw. arbaleta, miotająca kule kamienne lub ołowiane, zwykle z podwójną cięciwą i wygiętym łożem. Służyła do >olowań na drobna zwierzynę ub do strzelań tarczowych.

Bełty bojowe (poniżej). Nieliczne tylko bełty przetrwały w całości do naszych czasów. Zachowała się natomiast duża ilość grotów pochodzących z wykopalisk archeologicznych. Pokazane tu okazy, są typowe dla późnego Średniowiecza. Groty kute z żelaza, promienie drewniane. Lotki wykonywano z płatków drewna (1) lub pergaminu (2). (Egzemplarz nr 1 pochodzi ze zbiorów Muzeum Zamku Grandson w Szwajcarii, nr 2 - Tower, Londyn).

103

Wbudowana na stałe dźwignia jednoramienna. Sznur z krążkiem zaopatrzonym w korbkę. Pokazano szwajcarską pawęż z drugiej ćwierci XV stulecia (Schweizeriscb. Zurich). Pierwsze kusze napinano chwytając dłońmi cięciwę i przytrzymując łoże stopą włożoną w strzemię. Pas z hakiem. wykonana z prętów opieranych o tzw. Przy odpowiedniej długości ramienia wystarczyło przyłożyć stosunkowo niewielką siłę. Lewar niemiecki. Naciągiem nazywano przyrządy służące do napięcia cięciwy.es Landesmuseum.Kusze Sposoby napinania i rodzaje naciągów do kusz. d. Czasem. Umożliwiała napięcie najsilniejszego łęczyska. Lewar angielski (winda korbowa z wielokrążkiem).. Cięciwę popychało dodatkowe ruchome ramię. Pawęż (po lewej). by zapewnić osłonę żołnierzowi w czasie przygotowania broni. hak do napinania cięciwy. Zginając tułów. Rozwiązanie popularne w arbaletach. „Kozia nóżka" . kuszach do miotania kul. Nie przyjął się w kuszach myśliwskich. a. e.dźwignia jednoramienna. których głównym zadaniem było zapewnienie osłony kusznikom. tarcza dla kusznika. Rodzaj dźwigni jednoramiennej. ale również pomagając sobie mięśniami grzbietu. Ustawiano ją na ziemi tak. Kusznik (powyżej). Faktycznie cięciwę naciągano nie tylko rękoma. mogącym wówczas skupić się na rażeniu przeciwnika. c. g. Sposób ten wyszedł z użycia wraz z pojawieniem się sztywniejszych łęczysk. Dodatkowo uzbrojony w tasak. z tyłu nad pośladkami. b. 1450 r. Nieznaczne ulepszenie metody (b).czopy na łożu kuszy. rodzaj dużej prostokątnej tarczy zapewniającej osłonę podczas długotrwałego napinania cięciwy i nakładania bełtu. f. . tarcze te. zaczepianej hakiem o niewielkie strzemię. Kusza zawieszona łęczyskiem na wysokości pasa. Rysunek wg YiolJet Lc Duc'a przedstawia kusznika z pełnym oporządzeniem. Istniała też speqalna kategoria żołnierzy zwanych pawężnikami. na lewym boku. Obok. ze względu na powolność obsługi. Dźwignia pchająca. Wynaleziony ok. 1800 r. mimo kłopotliwej i powolnej obsługi. stosujący listwę i koło zębate napędzane korbą. Na prawym biodrze Kołczan z bełtami. Stosowano go w najcięższych kuszach (oblężniczych i bojowych). Na plecach przewieszona pawęż. bardziej popularny wśród myśliwych niż żołnierzy. h. ustawiano na podpórkach. kusznik zaczepiał hak o cięciwę i następnie prostował się. zwłaszcza w angielskich kuszach myśliwskich i tarczowych ok. by odciągnąć je ku tyłowi.

napina łęczysko do momentu. Długie ramię. pełniący rolę spustu. Pocnodzi z początków XX w. Prymitywna kusza wykonana w całości z drewna. o charakterystycznym dla kusz tego typu kształcie łoża i podobnych do europejskich rzyrządach celowniczych. umieszczono w pionowym magazynku ulokowanym nad łożem/Przygotowanie kuszy do strzału pokazano poniżej. pokryte pergaminem. w którym cięciwa (d). wchodzący w bruzdę orzecha. Zapas krótkich bełtów. Londyn). żywana do polowań na drobną zwierzynę lub ćwiczeń w strzelaniu. (Ilustracje wg „The Ćrossbow".B 1. Chińska arbaleta. 3. Pociągnięcie dźwigni ku tyłowi (b). czarno i zielono. Prymitywne kusze spotykano również w Zachodniej Afryce. powoduje zaczepienie cięciwy o występ. 4. Niemiecka kusza myśliwska z początku XVI w. Tajlandii i Birmie. 105 . podczas gdy drugą ręką obsługiwał dźwignię do napinania cięciwy.. do momentu zwol­ nienia cięciwy (Tower. Chińska kusza magazynkowa. zostaje zwolniona przez stały występ (c). Używana głównie jako broń myśliwska. Pozwalało to strzelcowi celować jedną ręką. typu używanego jeszcze podczas wojny z Japomą w latach 1894-95. 2. Taką broń stosowano głównie przy obronie fortyfikaqi. Zwraca uwagę sprężysty przycisk bełtu. pełni funkcję dźwigni spustowej i zaczepu cięciwy. pozbawionych lulek. gdzie istniała możliwość oparcia kuszy o parapet wału itp. Łoże inkrustowane kością słoniową. Łęczysko kom­ pozytowe. poniżej łoża. autorstwa Sir Ralpha Payne-Gallwey'a). Utrzymywał on we właściwej pozycji bełt. malowane na czerwono. Powoduje to wyrzucenie bełtu znajdującego się najniżej w magazynku (e). Przesunięcie dźwigni do przodu (a). z terenów Konga.

Tykwa na bawełnę do uszczelniania. Kłębuszek bawełny stosowany jako uszczelnienie strzałki. zamieszkującego południowe Borneo w trakcie miotania strzałek z dmuchawki. przy czym konieczne do tego ciśnienie powietrza wytwarzają płuca „strzelca". ustnik b. uszczelnienie d. 5. a w Malezji . mają proste przyrządy celownicze ułatwiające trafienie. kurarą w Ameryce PłdJ Do uszczelnienia strzałki najczęściej stosuje się w Ameryce Południowej bawełnę. Przekrój wzdłużny (po prawej).Dmuchawki Dmuchawki. używana przez Dajaków z Borneo. Strzałka. Najpowszechniej stosowano je (i stosuje się nadal) w Malezji i Ameryce Południowej. Wojownik z plemienia Kenyah. strzałka przygotowana do wydmuchnięcia: a. są to drewniane rury. Ustnik dmuchawki (poniżej). Plemię Sakai. osadzona na miękkim trzpieniu w celu dopasowania do przekroju dmuchawki. u wylotu osadzony grot włóczni. Wiadomo. Dmuchawka i ekwipunek (powyżej). 2. Na tych terenach dmuchawka z zatrutymi strzałkami była nie tylko bronią myśliwską.miękki rdzeń niektórych roślin. Sama rura dmuchawki może być zbudowana w najróżniejszy sposób. Dmuchawki z Malezji i Indonezji (powyżej) A. Niektóre z nich. Pokazano rzeczywiste rozmiary. w której umieszcza się strzałkę. Kołczan na strzałki. albo zabawy w różnych częściach świata. n p . Dmuchawka. 3. rura wykonana z trzciny owiniętej łykiem drzewnym. służące do wyrzucania małych strzałek. 4. w pokazany sposób. wykonywana z żyłek niektórych liści. Wykonana z długiej wewnętrznej rurki bambusa. 106 . Półwysep Malajski. Wykonana z drążonego kawałka drewna. w płaszczu drewnianym pokrytym ornamentem geometrycznym. rura c. Plemię Sakai z Półwyspu Malajskiego. ale również bojową. Większość dmuchawek jest dostatecznie lekka by można je było trzymać tuż przy ustniku. 1. osada strzałki e. że używano ich do polowania. „strzelca ? Południowej Ameryki. ostrze strzałki (zwykle zatruwane. B. przez ustnik i tylną część dmuchawki. z fragmentem rury.

Dziewiętnastowieczne wiatrówki (po lewej) 1. „Kurek" (a). Blok zamka (b). sprężone powietrze ze zbiornika umieszczonego w kolbie przedostawało się do lufy. Przedstawiono tu broń znacznie skuteczniejszą. Ilość sprężonego powietrza w zbiorniku (a). Częściowo uzbrojono w nią oddziały strzeleckie w Austrii. poruszał się w pionie. Zasada działania wiatrówki ze zbiornikiem sprężonego powietrza (po lewej). Ładowanie zbiornika (po lewej). albo przybierał postać doczepianej z zewnątrz kuli (2). do kilkunastu strzałów. by napiąć sprężynę zaworu. Zamek z kulą zatrzymywał się na wysokości przewodu lufy. Jego powrotny ruch ku górze wymuszała sprężyna (d). Byłto jedyny typ takiej broni.Wiatrówki Wiatrówki wywodzą się w prostej linii z dmuchawek. Była to wiatrówka powtarzalna. zbiornik najczęściej stanowił jednocześnie kolbę broni (1). Tego typu wiatrówki używane są zwykle do strzelań sportowych lub polowań na drobną zwierzynę. i^g* Wiatrówka Girandoniego (powyżej i po lewej). z lufy (d). Naciśnięcie na spust powoduje otwarcie zaworu (b). Laska . Mają jednak mechaniczne urządzenia do sprężania powietrza. Po naciśnięciu spustu. w kształcie laski spacerowej. zbiornik zdejmowano z broni i dołączano do specjalnej pompki. wówczas ciśnienie powietrza wypycha pocisk (c). Sprężenie powietrza można uzyskać poprzez gwałtowny ruch tłoka. 107 . powszechnie używana w XIX wieku.wiatrówka. z rurowym magazynkiem na 20 pocisków o kalibrze 13 mm. należało odciągnąć ku tyłowi. Zasięg skuteczny wynosił ok. w której stosuje się różnego rodzaju zbiorniki na sprężone powietrze lub inne gazy. a więc był porównywalny z ówczesną gładkolufową bronią palną. wystarcza na kilka. w latach 1793-1801. W celu napełnienia. 120 m. W XVTTI i XIX w. o konstrukcji podobnej do pompek samochodowych starszego typu. 2. Jej użycie pokazano na rysunkach (3) i (4). donosząc kolejne kule z magazynka (c). nadając odpowiednią prędkość kuli. Angielska wiatrówka myśliwska z kulistym zbiornikiem gazu. Angielska broń przeznaczona do obrony osobistej. Schematyczne przekroje komory wiatrówki (po lewej) ukazują główne jej części. Podobne kombinacje były w tym stuleciu często spotykane. popychanego sprężyną po zwolnieniu spustu. użytej jako broń wojskowa.

znacznie mniej wyszkolony niż wymagało tego posługiwanie się łukiem. Szybkie spalanie prochu powoduje wydzielenie dużych ilości gazów. W krajach anglosaskich broń ta nosi nazwę broni półautomatycznej. Ładowanie broni (po prawej). ponowne ładowanie następuje po wystrzeleniu wszystkich nabojów.prochowi strzelniczemu. Broń jednostrzałowa. po czym następuje samoczynne wyrzucenie łuski i wprowadzenie następnego naboju do komory. związany z szybkostrzelnością: a. zasad działania i budowy broni. Ponieważ ma to miejsce w zamkniętej z jednego końca rurze. Ma ona własny magazynek mieszczący naboje i ręczny mechanizm przeładowania. wprowadza po każdym strzale nabój do komory. d.Indywidualna broń strzelecka Pod terminem tym rozumiemy i przedstawiamy poniżej te z broni palnych. często klasyfikowane inaczej. jak funkcjonowała (i funkcjonuje) w warunkach bojowych. które mogą być obsługiwane przez jedna osobę. celność i szybkostrzelność niż łuk czy kusza. Broń palną można podzielić ze względu na sposób jej funkcjonowania. 108 . ciśnienie wypycha pocisk nadając mu dużą prędkość (a). Przez długi czas broń palna miała o wiele mniejszy zasięg. Po raz pierwszy w historii uzbrojenia energii koniecznej do wyrzucenia pocisku nie dostarczały mięśnie ludzkie. przechodząc następnie do broni odtylcowej. ale ze względu na niski poziom ówczesnych technologii produkcyjnych nie mógł się upowszechnić. Można tu strzelać kolejno z każdej lufy. wykonując proste czynności. Jedną z odmian takiej broni są rewolwery. Broń samopowtarzalna. dzięki któremu strzelec. Była to główna metoda stosowana do połowy XIX w. Przedstawiono również rozwój amunicji na tle historii broni palnej. 2. Nie będą tu brane pod uwagę karabiny maszynowe. Każdy ze wspomnianych rodzajów uporządkowany jest w ciągu logicznym. Zjawisko strzału (po prawej). W broni palnej wykorzystuje się zawsze ten sarn sposób miotania pocisku. znajdującej się na wlotowym końcu lufy. Całość materiału z tej bardzo obszernej dziedziny. umożliwiający użycie podobne do broni samopowtarzalnej. Broń samoczynna. nie mówiąc już o zespołowej obsłudze. pod względem najbardziej istotnych cech danej broni. Zawdzięczano to niezwykłej substancji . do broni indywidualnej zaliczymy również niektóre bronie o dużym kalibrze. Najpierw wsypywano proch. Broń powtarzalna. Sposób ten ma istotne zalety. aż do drugiej połowy XIX w. Dodano także skrótowe wyjaśnienia najważniejszych pojęć z zakresu balistyki. a ich konstrukqa umożliwia trzymanie broni w rękach. c. Zasada ta obowiązuje w broni palnej od czasów najdawniejszych. Była też o wiele droższa. potem wkładano kulę posługując się przy tym stemplem. Pokrywa się to z historycznym rozwojem broni palnej. Przy takim zdefiniowaniu. by móc prowadzić ogień. albo maszynowa. Jednym z podstawowych kryteriów podziału broni palnej jest sposób jej ładowania: 1. Sposób funkcjonowania (po prawej). jak długo trzymany jest spust lub wyczerpie się amunicja. że mógł jej użyć skutecznie człowiek. a mimo to rozpowszechniła się być może i dlatego. b. Niekiedy ma przerywacz. staraliśmy się uporządkować według różnic w funkqonowaniu. Wykorzystuje ona część energii gazów prochowych do przeładowywania broni. Z tych względów zaczynamy od broni odprzodowej. Po każdym strzale konieczne jest oddzielne wprowadzenie naboju do lufy. aby ułatwić zrozumienie. e. Broń odtylcowa ładowana jest od komory nabojowej. Strzela ogniem ciągłym. aż po dzień dzisiejszy (b) i (c). Broń odprzodowa jest ładowana od wylotu lufy. Tego rodzaju broń omówiona będzie w rozdziale czwartym. Strzały padają tak długo. Za każdym naciśnięciem spustu pada jeden strzał. od najprostszych do bardziej skomplikowanych. Broń wielolufowa. gdyż wymagają one specjalnej podstawy.

B. która musiała być na tyle krótka. Rodzaje broni palnej (powyżej). Muszkiet. bandoletu). przeważnie z zamkiem lontowym. Termin rewolwer odnosi się wyłącznie do broni wieiostrzałowej. 4. Termin wprowadzony początkowo dla odróżnienia jej od gładkolufowego muszkietu. Pistolet maszynowy. Pocisk opuszcza lufę przez jej wylot (e). Wywodzi się z broni kawaleryjskiej (tzw. często z nakładką. wcinają się w pocisk powodując jego obrót wokół osi. broń gwintowana jest znacznie skuteczniejsza i cetniejsza niż broń gładkolufowa. poprzez opisanie wyglądu czy cech konstrukcyjnych. o względnie krótkiej lufie. pola (b). Lufy gładkościenne.Spust (b). odnoszony również do szeregu broni samoczynnych. z lufą gwintowaną. 5. siedząc na koniu. Broń długa jest trzymana oburącz. Główne części broni i ich zadania (powyżej). Długa broń palna. Karabin. wpływająca niekorzystnie na energię miotanego pocisku i celność strzału. Pistolet (rewolwer). Podajemy sześć nazw. a wiec na okres. pozwala zwolnić kurek lub bijnik mechanizmu uderzeniowego (c). Wiele terminów odnoszących się do ręcznej broni palnej. o gładkiej lufie. 109 . ładowana odprzodowo. gdy tego typu broń nie była rozpowszechniona jeszcze w Łuropie. w której naboje umieszczono w komorach obrotowego bębna. długa broń palna piechoty. pistoletu umożliwia celowanie i trzymanie broni jedną ręką. Są to tzw. strzela się nią głównie śrutem. i krótkiej (2). Strzelba. która przejmowała odrzut przy strzale (Bemisches Historisches Museum. która z biegiem lat uległa daleko idącym przemianom. łatwiej daje się definiować poprzez sposób jej użycia niz np. Poręczna broń samoczynna. z lufą gładkościenną. Przewody luf (powyżej). Umożliwia strzelanie jedną ręką. nazywana była karabinem. z zamkiem skałkowym. termin ten odnoszony jest do broni siedemnastowiecznej. Broń długa. powszechnie stosowanych w odniesieniu do ręcznej broni palnej. właściwie jedyny rodzaj broni maszynowej. 6. na przykładzie broni długiej (1). Chwyt (g). Jest więc jedną z najstarszych broni palnych. Datowana jest na lata przed 1400 r. Powierzchnia ich przewodów jest gładka. Lufy gwintowane mają śrubowo żłobione ścianki przewodu. wykonane z drewna lub tworzyw sztucznych. Pola. XIX w. Przeznaczona do polowań. Widoczny hak opierano o podstawę. 1. Podobna broń w XVIII i pocz. ochrania dłoń strzelca przed poparzeniem o gorącą lufę i ułatwia składanie się do strzału. a ścianką przewodu lufy ist­ nieje szczelina (a). tak aby kolba (a). co zapewnia stabilizację w locie. by dało ją się nabić. „dołku strzeleckim"). Dawna. Dzisiaj. pewne nazwy historyczne odnosi się zwyczajowo do broni. bez odwracania uwagi od celowa­ nia i zachowaniu stabilności broni. opiera się o ramię (w tzw.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wczesna hakownica (powyżej). Zarówno jeden jak i drugi typ pocisków nie ma stabilizacji w locie. między którymi znajdują się bruzdy. Długa broń palna. z której można strzelać bez pod­ pórki czy speq"alnei podstawy. 2. Karabinek. l o ż e (f). Wzdłużny otwór w lufie to przewód lufy składają­ cy się z części prowadzącej i ko­ mory nabojowej. Często. Nadają się do wystrzeliwania pocisków kulistych lub śrutu. W Polsce. pomiędzy powierzchnią kuli. Istnieją dwa zasadnicze typy luf: A. Dzięki temu pocisk porusza się ruchem wirowym. Dzięki ścisłemu dopasowaniu pocisku do ścianek przewodu lufy i stabilizacji obrotowej. 3. W niektórych przypadkach. Szwajcaria).. Mechanizm zamkowy zamyka wlot lufy — komorę nabojową (d).

ze względu na m. Jeśli strzelec nastawi właściwie przyrządy celownicze. to tor pocisku przetnie się z linią celowania (d).. z Podręcznika Wyszkolenia Strzeleckiego armii brytyjskiej z okresu I Wojny Światowej. strzelec musi tak wyregulować położenie przyrządów celowniczych by średni punkt trafienia (C).'W opisa­ nym powyżej przypadku. Dzieli się ona na: balistykę wewnętrzną . Jedna. Strzelając z broni. Tylko przy strzelaniu na najbliższe odległości wystrzelone pociski trafiają w jeden punkt. Przcstrzeliwanie broni (po lewej).badającą zjawiska występujące przy trafieniu pocisku w cel. 11 0 . przy tej samej nastawie celownika. na którym pocisk przelatuje powyżej głowy nieprzyjaciela. z głównych przyczyn wspomnianego zjawiska są różnice ilości i jakości ładunku miotającego użytych nabojów. wreszcie balistykę końcową . że przestrzelmy będą się układać poza środkiem celu lub w ogóle poza nim (A). mechaniką lotu pocisków i ich działaniem na cel zajmuje się nauka. po czym tor lotu znacznie się zakrzywia. Niezależnie od tego. Wpływ na to mają: siła przyciągania ziemskiego. balistykę zewnętrzną . Na jego długości może się znaleźć odcinek. na broń działa siła odrzutu będąca reakcją na ruch pocisku ku przodowi. Seria strzałów oddana w jednakowych warunkach daje grupę (e) przestrzelin skupioną wokół średniego punktu trafienia — mówimy wtedy o skupieniu. zjawisko to można wyeliminować. lufa musi być podniesiona pod odpowiednim kątem. Tu przedstawimy podstawowe zagadnienia balistyki zewnętrznej. pokrywał się ze środkiem celu to właśnie nazywamy przestrzeliwaniem broni. który osiąga najwyższy punki. regulaminy wyszkolenia strzeleckiego wpajały żołnierzom wiedze niemal na uniwersyteckim poziomie.badającą zagadnienia związane z lotem pocisku w powietrzu. Jest to obszar. Im mniejsza prędkość początkowa pocisku (1). przy strzelaniu na duże odległości. Podczas strzału. Rzeczywisty' tor lotu pocisku (b). nie pokrywa się z linią rzutu (a). umieszczonej na statecznej podstawie. może się zdarzyć. że ogień karabinowy będzie prowadzony na odległościach niemal do 2 km. Lot pocisku (powyżej). Obydwa te pojęcia używane są do oceny celności broni. Strefa rażenia (po lewej). gdy karabin powtarzalny był najważniejszym rodzajem broni. nazywana balistyką. na określoną odległość. Ilustracja (po lewej). Pokazuje prawidłową postawę przy strzelaniu w pozycji stojąc.badającą zjawiska zachodzące w lufie. w którym tor pocisku przebiega poniżej wysokości stojącego człowieka. powodująca jednocześnie podrzut broni (lufa „podskakuje' ku górze). Przy odpowiednio płaskim torze pocisku (2). Oczekiwano. mające wpływ na taktyczne użycie broni palnej. W początkach XX w. opór powietrza. Środek takiej grupy przestrzelin nazywamy średnim punktem trafienia (B). Jego przeciwieństwem jest rozrzut. tym bardziej stromy jest jego tor.in. powodująca zakrzywienie toru.Zasady strzelania z ręcznej broni palnej Zagadnieniami związanymi z miotaniem pocisków z broni lufowej. zwany wierzchołkową (oru (c).

1540 Pojawienie się pierwszych pistoletów 1543 Brori palna z zamkiem lontowym zostaje przywieziona przez Portugalczyków do Japonii 1547 Pierws/e dokumenty potwierdzające stosowanie ulepszonego zamka lontowego ok. któremu nie dawał spokoju problem polowania na kaczki w złych warunkach pogodowych. ok. Ulepszenia technologii obróbki metali pozwoliły na wcielenie w życie. poprzednio niewykonalnych idei. Podobnie powstała pierwsza amunicja zespolona systemu Lefaucheaux. ok. 1650 Szerokie rozpowszechnienie się zamka skałkowego 1689-97 Wojna Ligi Augsbur­ skiej przeciw Francji 1700-21 Wielka wojna północna 1701-14 Wojna o sukcesję hiszpańską 1740-48 Wojna o sukcesję austriacką 1756-63 Wojna siedmioletnia ok. 1700 /amok lontowy wychodzi z użycia w Europie 1770-80 Pojawiają się precyzyjne pistolety pojedynkowe. 1500 Leonardo da Vinci przedstawił rysunek zamka kokwo-krzosowego 1503 Użycie na dużą skalę ręcznej broni palnej podczas bitwy pod Cerignolą 1518 Pojawienie się na terenie Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego zamków kotowo-krzosowych. 1640 Pojawienie się pistoletów z odkręcaną lufą. 1840 r. 1470 Wykształcenie się loża w drugiej broni palnej ok. 1375 Upowszechnienie sic broni palnej w Europie 1453 Koniec wojny stuletniej 1453 Lpadek Konstantynopola 1411 Najwcześniejsza ilustracja przedstawiająca prymitywny zamek lontowy ok. Było to możliwe dzięki zastosowaniu piorunianów. za pomocą piorunianu rtęci 1812 Pauly patentuje broń odtylcową na nabój zespolony 1835 Lefmicheux patentuje nabój i łuską metalową 1835 Colt zgłasza patent na swój pierwszy rewolwer 1840 Armia pruska wprowadza karabin iglicowy Dreysego ok. 1775-83 Wojna o niepod ległose USA 1775-83 Zastosowanie na szeroka skalę broni gwintowanej podczas walk w USA 1792 Początek francuskich wojen rewolucyjnych 1796-1815 Wojny Napoleońskie 1848 Wiosna Ludów 1854-56 Wojna krymska 1861-65 Wojna secesyjna w USA 1899-1902 Wojna burska 1807 Forsyth patentuje nowy sposób zapłonu. że toczące się wojny byty bodźcem dla rozwoju uzbrojenia.nazywanego „hiszpańskim" 1559 Koniec wojen włoskich 1568-1648 Wojna hiszpańsko-nkierlandzka 1588 Rozgromienie hiszpańskiej Wielkiej Armady 1618-48 Wojna trzydziestoletnia 1642-48 Wojna w Anglii ok. Niemniej. 1641 Peler Kalthoff uzyskuje monopol na brori z magazynkiem na terenie Niderlandów ok. Jednym z pierwszych istotnych wynalazków z zakresu techniki uzbrojenia było wprowadzenie przez Aleksandra Forsytha zamka kapiszonowego. znacznie zresztą wolniej niż broń wojskowa. przy dużej wilgotności powietrza. Forsythowi. 1610 Pojawienie się pierwszych zaników skałkowych ok. 1338 Wybuch wojny stuletniej I n d y w i d u a l n a broń miotająca 1326 Pierws/a ilustracja przedstawiająca armaty 1364 Pierwsze zachowane informacje o ręcznej broni palnej w Perugii. broń myśliwska rozwijała się własną i odrębną drogą. Wraz z wprowadzeniem zamka kapiszonowego przez armie europejskie. później wykorzystywano te związki do konstruowania amunicji zespolonej. 1840 Armie europejskie (i amerykańska) wprowadzają broń kapiszonową 1849 Minie opracowuje stożkowy pocisk samuuszczelniający się przy strzale. począlkowo jako materiału inicjującego w broni odprzodowej. 1570 Rozpowszechnienie się ciężkiego muszkietu opieranego przy strzale o forkiet . Ten niezwykle ważny wynalazek w dziejach broni palnej zawdzięczamy myśliwemu. 1470 Pojawienie się udoskonalonego zamka lontowego 1494 Początek wojen włoskich 1503 Bitwa p(*ł ("crignola ok. Jest oczywistym lakiem. w coraz szybszym tempie zaczęto wprowadźcie nowe wynalazki i to zarówno w okresie pokoju jak i wojen. 1550 Na małą skalę pojawia się broń gwintowana uk. Stało się to najistotniejszą przyczyną szybkiego rozwoju broni.Chronologia rozwoju ręcznej broni palnej Tablica chronologiczna (po prawej). pierwotnie przeznaczona do strzelb myśliwskich. 1850-60 Karabiny gwintowane systemu Minie zastępują broń gladkolufowa 1886 We Francji zostaje wprowadzona małokalibrowa amunicja z prochem bezdymnym 1887-88 Nobel patentuje szereg bezdymnych materiałów miotających 1888 Wprowadzenie karabinu powtarzalnego Lee Metronl z zamkiem tlokowo-ślizgowym w armi brytyjskiej 1904-05 Wojna rosyjsko-japońska 1914-181 wojna światowa 1933-39 Wojna domowa w I liszpanii 1939-4511 wojna światowa 1950-53 Wojna koreańska 1961-75 Wojna wietnamska 1979 Konflikt wietnamsko-chiński 1980-88 Wojna iracko-irańska 1991 Wojna w zatoce 1914-18 Podstawową bronią jest nadal karabin powtarzalny 1918 Wprowadzenie pistoletu maszynowego 1939-45 Coraz szersze stosowanie broni samopowtarzalnej 1947 Kałasznikow opracowuje karabinek automatyczny AK 47 1961 Wprowadzenie do uzbrojenia armii USA małokalibrowego karabinka firmy Armalitc (późniejszy M16) po 1980 Pojawienie się amunicji bezluskowej 111 . Przedstawiamy tu główne wynalazki w dziedzinie broni palnej na tle toczonych konfliktów i wojen. Jednakże od końca XLX w. zaczął się prawdziwy wyścig. można wymienić szereg innych czynników mających na to wielki wpływ. Największy rozwój w tej dziedzinie przyniosła z pewnością rewolucja przemysłowa w XIX stuleciu.

nabój jest wodoszczelny i bezpieczny w użyciu. płaszcz pocisku e. zawiera ładunek miotający. Elementy amunicji potrzebne do załadowania broni odprzodowej mogły być przenoszone oddzielnie w prochownicy i specjalnych torbach i kieszeniach. Zawierały odmierzony ładunek prochu potrzebny do nabicia broni i podsypania panewki oraz kulę. W jej szyjce obciśnięty jest pocisk. Kapiszony wykonywano z cienkiej blachy miedzianej. Przy nabijaniu broni rozrywano papier (zwykle zębami). Wykonywano je ze specjalnie zwiniętego papieru. dało możliwość skonstruowania skutecznej broni odtylcowej i pozwoliło zwiększyć jej szybkostrzelność. Nabój centralnego zapłonu. Są również ezpieczniejsze w użyciu niż proch czarny. Prochy bezdymne spalają się bez wydzielania dymu i dają niewiele zanieczyszczeń osiadających w rzewodzie lufy. W połowie XIX w.. Nabój bocznego zapłonu. b. co miało zapobiegać uszkodzeniom pocisku przez wrzynające się w niego gwinty. często z wyraźnie wydłużoną częścią tylną (5). Jednak dla potrzeb wojskowych stosowano tzw. wobec rosnących prędkości początkowych i malejących kalibrach pocisków (3). Uderzenie iglicy wgniataio punktowo kryzę powodując detonację piorunianu. kapiszon używany w broni myśliwskiej i pojedynkowej. Poczynając od Xlii do końca XIX w. Nobel w Szwecji oraz Abel i I )ewar w Wlk. Obecnie obserwujemy trendy zmierzające do zmniejszania kalibru pocisku przy jednoczesnym wzroście jego prędkości początkowej. Części współczesnego małokalibrowego naboju zespolonego: a. łuska c.materiały wybuchowe miotające (po prawej). pociski ołowiane były zwykle pokrywane warstwą twardszego metalu (tzw. płaszczem). Zawierały niewielkąjlość piorunianu rtęci. Na początku naszego stulecia wprowadzono pocisk ostrołukowy (4). Kapiszon służył do jednokrotnego użycia. wyprodukowano pierwsze prochy bezdymne Ich recepty opracowali Vieille we Francji. ładunku miotającego i pocisku. lub kulki (f). obecnie zostały scalone. Tu. Do inicjowania strzału służył zwykły kapiszon. wałeczki (e). c. dno łuski. Od końca XIX w. Pocisk ze śladami gwintu po wystrzeleniu. Łuska. elementy te były przenoszone osobno. w postaci różnej wielkości ziaren (a. będący mieszaniną w różnych proporcjach węgla drzewnego. Materiał inicjujący umieszczano wewnątrz kryzy łuski.. Nie miała integralnej spłonki. ładunki (A). jedynym używanym materiałem miota­ jącym był proch czarny. których powierzchnia jest tak wyliczona. ładunek inicjujący (spłonka) h. Lot jej nie był stabilizowany obrotowo. zwykle mosiężna.. E Materiały inicjujące (po prawej). 1. co powodowało eksplozję piorunianu rtęci umieszczonego w masywnym dnie łuski. Wystarczała przeciętnie na 20 strzałów z broni skałkowej. . Nabój typu Lefaucheux (na Zachodzie zwany igłowym). Brytanii. Początkowo. Kurek broni uderzał w pręcik. g Prochy . po prawej. zakładany na kominek. Proch nitrocelulozowy jest zwykle barwy szarej. chcielibyśmy przedstawić charakterystyczne cechy współczesnej amunicji wojskowej. produkowany jest w formie długich pałeczek brązowego koloru. by utrzymać pożądaną szybkość spalania. 112 Naboje (po prawej). Systemy zapłonu i spłonki (poprawej). kryza łuski z wtokiem d. ładunek miotający (proch) g. dzięki zastosowaniu metalowej łuski. w dnie osadzono spłonkę. która spalała się (B). Do produkcji prochów bezdymnych stosuje się nitrocelulozę (bawełnę strzelniczą) oraz nitroglicerynę. Lufy gwintowane umożliwiły stabilizację lotu pocisków wydłużonych.. 2. Skałka. Było to istotne. Jednocześnie wydłużony kształt umożliwiał zwiększenie masy pocisku. stała się nawet obiektem zainteresowania kolekcjonerów. Dzięki temu. Z lewej. nie łącząc z pozostałymi elementami amunicji. Wykonywano ją z krzemienia. Istnieją setki typów amunicji małokalibrowej. Powszechnie stosowanym rodzajem pocisku do broni gładkolufowej była ołowiana Kula (1). Wynalezienie łuski metalowej (O. w którym iglica uderza w spłonkę umieszczoną w środku dna łuski.Amunicja małokalibrowa Zwykle amunicja małokalibrowa składa się z trzech głównych elementów: ładunku iniq*ującego. niektóre typy broni palnej dostosowano do naboju z papierową lub płócienną łuską. bez konieczności zwiększenia kalibru lufy. rdzeń pocisku f. Pociski (po prawej). siarki i saletry potasowej. W latach osiemdziesiątych XIX w. okazano typową formę apiszonu ćlo broni wojskowej. Początkowo używano ich osobno. jego poszczególne ziarna formowane są w płatki (d). pocisk b. amunicji zespolonej: a. b). Korodyt (c).

30 cala (7. w odróżnieniu od tzw. Dla zilustrowania posłużono się przekrojem amerykańskiego karabinu Spriengfield. a ich siła ciśnienia nadaje pociskowi (6). Należy zauważyć. to jeden z podstawowych parametrów broni palnej.62 mm). Podawany jest w jednej z dwu iorm. powodując jego gwałtowne spalanie.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Kaliber (po prawej). 7. towarzyszące strzałowi ze współczesnej broni palnej na nabój karabinowy. Naj icięzszc okazy broni myśliwskiej rzadko kiedy mają lufy o wagomiarze 4 (b).(D) znacznie częściej używanych. przy czym temperatura wzrasta do 2700"C Po upływie ok. 1906 na nabój 0. ze względu na wielość rodzajów nabojów. oznacza łuskę z wystającą kryzą ( O .92 mm x 57 Mauser. Powoduje to wzrost ciśnienia w komorze nabojowej do 350 MPa. ale różny kształt łuski. Druga liczba to długość łuski (B) wyrażona w milimetrach. Dodanie litery „R". ruch przyspieszony. Tabelka podaje podstawowe dane dotyczące lotu pocisku po opuszczeniu lufy. dziś stosowanego w odniesieniu do broni gładkolufowej.w zależności od kraju. wgniata ją powodując detonację ładunku inicjującego. Pierwsza liczba oznacza nominalny kaliber lufy (A). wagomiaru. ścianki łuski (5). Z kolei grubość przebijanej warstwy drewna czy metalu. Zjawiska zewnętrzne towarzyszące strzałowi (poniżej). wagomiar 12 oznacza. Kalibry (po prawej). w rosyjskim naboju 7. objętość wytworzonych gazów prochowych wzrasta 14 000 razy w stosunku do chwili „0".0005 sekundy od zainicjowania zapłonu. o średnicy odpowiadającej średnicy przewodu lufy danej broni. uderzając w spłonkę (2). że górną granicą kalibru broni strzeleckiej jest 20 mm (c). Iglica (1). Gorące gazy zapłonowe (3). Wykorzystuje się tu jednostki metryczne lub system calowy . N p . że z jednego funta ołowiu można wykonać 12 pocisków kulistych. Np. W praktyce. wz. System ten wprowadzono by umożliwić rozróżnianie nabojów mających ten sam nominalny kaliber pocisku. np. jest liczbą określającą najmniejszą wewnętrzną średnicę przewodu lufy. zostają dociśnięte do ścianek komory nabojowej tak silnie. Używa się również pojęcia tzw. że pocisk na bliskich odległościach jest w stanie przebić znacznie mniejszą warstwę piasku niż na średnich dystansach. stosowane w broni strzeleckiej. nabój Karabinowy pochodzi z Niemiec i oznaczony jest 7. Tym samym np. łusek z wtokiem. Obecnie najmniejszym stosowanym kalibrem jest 43 mm (a). Częściej spotykana. aż do chwili opuszczenia lufy. z kryzą nacinaną) . przedostają się kanalikami ogniowymi do ładunku miotającego (4). obecnie przyjmuje się. którego pochodzi dana broń czy amunicja. Zjawiska wewnętrzne (powyżej). . zwiększa się wraz ze wzrostem prędkości pocisku (dane zaczerpnięte z instrukqi do amerykańskiego karabinu Model 1917-Mauser Enfield). Podanie we właściwy sposób kalibru współczesnej broni palnej i amunicji jest dość złożonym zagadnieniem.62 mm x 54 R. Broń o większym kalibrze zaliczana jest do broni artyleryjskiej. używana głównie w odniesieniu do broni gwintowanej. wyrażana w jednostkach długości. że gazy prochowe nie są w stanie przerwać się ku tyłowi. pokazany (po prawej). 0. (czyli bezkryzowych. broń wagomiaru 16 ma mniejszą średnicę przewodu lufy niż broń wagomiaru 12.

d. w którego szczękach tkwił żarzący się lont. ukazanej na rysunkach jedynie w zarysie. panewka pokrywa panewki siarczek żelaza (piryt) kurek koło oś koła zwalniacz pokrywy panewki sprężyna kurka Zamek skałkowy niderlandzki Niezwykle istotny wynalazek. Dziś egzemplarze tej broni. był dociskany do obracającego się kółka o szorstkiej powierzchni. f. tuleje do stempla. Panewka i jej pokrywka były połączone z lufą. a. są poszukiwanymi obiektami kolekq"oncrskimi. Istniało wiele odmian tego typu zamka. wręby na palce przedłużonego kabłąka spustowego i. a nie z mechanizmem zamka. e. z XVIII w. Jej zasadniczą zaletą była prostota i taniość. Pokazano tu 6 głównych typów /druków. w której ź kolei umieszczono podsypkę z drobnoziarnistego prochu. muszka t g.. Części mechanizmu zamkowego umieszczano na metalowej płytce zamkowej. e. Zamek lontowy W Europie używany do ok. z podstawowych rodzajów zamków. b. Wykrzesane iskry padają na podsypkę prochową. zamek e. Poprzez wąski otwór zapałowy przekazywany był on do komory prochowej. c. a piryt umieszczony w szczękach kurka. Długi okres użytkowania tego rodzaju broni zaowocował wprowadzeniem niezliczonych odmian i niewielkich ulepszeń (początkowo niezwykle prostych) konstrukcji zamka. celownik f. h. stempel a. Sposoby odpalania. W tym właśnie OKresie wykształciła się typowa strzelba myśliwska o d w u gładkich lufach . c. tj. trzewik kolby (stopka) b. e. broni palnej. c. jednak skomplikowana budowa podnosiła jego cenę. a.Strzelecka broń odprzodowa Większość produkowanej i używanej do połowy XIX w. Przy naciśnięciu spustu. n. urządzeń służących do odpalenia ładunku miotającego. f. stanowiła broń odprzodowa. Po naciśnięciu spustu (zwykle w postaci dźwigni) kurek. a. b. Myśliwy (po lewej). Pokrywa panewki wymagała ręcznego otwarcia. zaczep dźwigni spustowej kurek krzemień (skałka) wspornik kurka panewka krzesiwo pokrywa panewki sprężyna krzesiwa 114 . pokrywa panewki była-przesuwana ku przodowi. Części broni odprzodowej (powyżej). gdzie umieszczano ładunek miotający. Służyły one do wytworzenia impulsu ogniowego w pożądanym przez strzelca momencie. Jednocześnie kurek uderza w krzesiwo. płytka zamka panewka pokrywa panewki kurek („łabędzia szyja") lont Zamek kołowo-krzosowy Działał skutecznie. 1700 r. łoża i lufy. g.dubeltówka.w broni gwintowanej. d. stosowanych w broni odprzodowej. Powstające przy tym iskry inicjowały zapalenie podsypki na panewce. Przy naciśnięciu języka spustowego automatycznie otwiera się pokrywa panewki. wąs trzewika c. antabki do pasa nośnego m. Z tego powodu nigdy nie wyparł zamków lontowych w broni wojskowej. szyjka kolby d. które zostaje odchylone ku przodowi. h. skrytka (trzymano w niej natłuszczone plastry . albo zapasowe skałki) h. b. Pokazano przykłady najprostszej formy każdego. d. kabłąk spustowy l. g. wsuwający stemplem ładunek. był dociskany do panewki. w którym zastosowano krzemień uderzający w stalowe krzesiwo. w Indiach i Japonii stosowano go do połowy XIX w..

sprężyna kurka Zamek kapiszonowy. prosty i skuteczny. składający się z narzędzi do czyszczenia i rozbierania broni.pokrywa panewki (tzw. kurek b. Różnił się stylem wykonania poszczególnych części.ewantu. d. Impuls ogniowy dociera kanalikiem do ładunku prochowego. Wsunąć pozostały proch i kulę do lufy 4. kurek uderza główką w miedziany kapiszon. kurek c. Rozgryźć nabój 2. a. kurek (z ogonem i młotkiem) kapiszon kominek gniazdo kominka (piston) Przekrój przez kominek z nasadzonym kapiszonem e. Istniały także inne odmiany konstrukcyjne. Udoskonalenie zamka niderlandzkiego. prochownica używana w XVI w. miquelet). c. w którym połączono w jedną całość okrywę panewki z krzesiwem. System ten. 1840 r. zaczep spustowy i. piorunian rtęci g. zaczep kurka zwalnia go i pod wpływem sprężyny kurek uderza w krzesiwo. skałka uderzała w krzesiwo. co zapobiega to możliwym pomyłkom w ogniu bitwy. Po naciśnięciu spustu. sprężyna baterii f. e. piętka kurka g. Wariant poprzedniego rozwiązania. Główne tempa t o : 1. ok. a. używany w niektórych krajach T. kominek h. f. 1810 r. pokrywa panewki i jednocześnie krzesiwo (tzw. b. ok. Śruba szczęk kurka b. b. panewka e. kapiszon f. kanalik ogniowy 115 . skałka (krzemień. typ. a. panewka f. wojskowy przybornik. zaczep zabezpieczający h. Pokazano najczęściej stosowany w XIX w. Podsypać panewkę 3. Si02) d. co powoduje jego zgniecenie na otworze kominka i detonację piorunianu. formy do odlewania k u l . sprężyna pokrywy panewki Zamek skałkowy (hiszpański. prochownica żołnierza elitarnych oddziałów strzeleckich. Po naciśnięciu spustu. Wycelować broń i wystrzelić Elementy wyposażenia strzelca w okresie stosowania broni odprzodowej a. c. Wszystkie armie uczyły ładowania na tempa. krzesiwo . odrzucając je ku tyłowi i krzesząc snop iskier. jak i zastosowaniem zewnętrznych sprężyn. skałka c. F Zamek skałkowy (bateryjny albo francuski).. Przybić stemplem 5. rzy naciśnięciu spustu. wyparł poprzednio używane zamki lontowe i kołowo-krzosowe w Europie. przez muszkieterów. Do zainicjowania strzału wykorzystywano związki chemiczne zwane piorunianami. prochownica cywilna.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Regulaminowe ładowanie karabinu skałkowego (po prawej). d. bateria) e. Odciągnąć całkowicie kurek 6. bateria) d.

5. ok. (Muzeum Sztuki i Historii. ok.Długa broń palna odprzodowa Hakownice i arkebuzy (po lewej). druga połowa XV w. ale przeważała broń o gładkich lufach i ona stanowiła uzbrojenie wojskowe. Hakownica wałowa. Lufa z kutego żelaza. z ciężkich muszkietów strzelano używając speq'alnej podpórki zwanej rorkietem. c. w Rzymie. podczas gdy drugi przykłada rozżarzony pręt do zapału. 1470 r. Genewa). 7. Hakownica wykonana w całości z metalu. Hal cownica (puszka) z tuleją do drewnianego drążka (niezachowany). G e n e w a ) . Szwajcaria). 3. Szwajcaria). użytego podczas wojen: krymskiej i secesyjnej.). 2. Znaleziona na południu prowincji Schleswig-Holstein. poczynając od ok. W celu wyhamowania odrzutu.. Znane były też kolby opierane o policzek lub klatkę piersiową. Południowe Niemcy. 1505 r. 1400 r. Datowany na 1537 r. Monachium). Ilustracja ukazuje użycie wielkiego arkebuza bez mechanizmu zamkowego. ukazuje ręczną broń palną z wykształconym łożem i kolbą. Arkebuz lontowy z celownikiem przeziemikowym j w postaci rurki. Szwajcaria). 1500 r. Z okresu 1400-1450 (w zbiorach Bernischeas Historisches Museum. Pokazujemy tutaj jednostrzałową. długa broń palna przeszła ewolucję od prymitywnej hakownicy. (Bernisches Historisches Museum. W ciągu tego okresu. Hakownica wykonana w całości z metalu. 1. Stanowiła ona podstawową broń strzelecką na przestrzeni czterech wieków. Znaleziona w Tybrze. drewniane łoże rekonstruowane. Niektóre egzemplarze były wprawdzie gwintowane. broń oparta jest o przenośną podstawę. ok. Ilustracja pochodząca z tego samego źródła (akwarele Mikołaja Glockenthona z ok. 1850 r. Aby wycelować arkebuz. 116 . b. odprzodową długą broń palną. Hakownica (puszka). Przez prawie sto lat. jeden z żołnierzy musi użyć obu rąk. 1567 r. Arkebuz z zamkiem lontowym. 6. obecnie w zbiorach Tfijhusmuseet. Kopenhaga). Widać też prymitywny zamek umożliwiający odpalenie w wybranym przez strzelca momencie. (Muzeum Historyczne. (Muzeum Sztuki 4. pozwalającymi na złożenie się do strzału. (Bayerisches Nationalmuseum. Użycie długiej broni palnej (poniżej): a. Bazylea. i Historii. aż do celnego i skutecznego karabinu Minie. Szwajcaria. aż do ok.

płytka zamkowa stalowa. Toradar (bandukh lorador) rodzaj lekkiego muszkietu lontowego używanego w Indiach. ok. przez portugalskich kupców. używano na tym terenie do XX wieku. płytki rogowe rytowane. 5. Lekki muszkiet zwany czasem dragonem. 7. 4. Włochy. 1. Części mechanizmu żelazne. Pierwowzorem była broń przywieziona ok. Petrynał. 6. Prawdopodobnie Niemcy. łoże inkrustowane kością i rogiem. (Muzeum Wiktorii i Alberta. 1540 r. Zamka lontowego. aby uzbroić wszystkich piechurów. 1675 r. tzw. W niezmienionej formie stosowano go do 1860 r. mocowana okuciami ze złoconego brązu. Wojskowy muszkiet kołowo-krzosowy. 2. Jezail. Kształt kolby wskazuje na pochodzenie z rejonu prowincji Sind. lekka broń palna. ma łozę inkrustowane kością . Sztucer kołowo-krzosowy wykonany w Dreźnie w 1606 r. zatrzaskowym. Pokazana broń pochodzi z Francji. Japoński muszkiet z zamkiem lontowym. Austria ok. Tego typu broń występowała rzadko. 1575 r.I n d y w i d u a l n a broń m i o t ą c a Muszkiety i arkebuzy lontowe i kołowe (powyżej).datowana na ok. 1600 r. lżejszy niż typowa ówczesna broń piechura. . była zbyt droga. Drewniane łoże inkrustowane rogiem. Karabinek kołowo-krzosowy z gwintowaną lufą. 3. Londyn). obecnie Pakistan. 1600 r. lekki muszkiet lontowy z terenu Indii. proste nie zdobione łoże. z kolbą zaprojektowaną z myślą o oparciu o klatkę piersiową.

odmiany bałtyckiej. 3.' 1. XIX w. 1650 r. z końca XVIII w. Typowy okaz tego typu broni. 5. rasak. Strzelba algierska (tzw. Sztucer z zamkiem skałkowym. z różnych stron świata. Garłaczy używano powszechnie w XVIII w. z zamkiem niderlandzkim. do obrony statków i dyliżansów. Wykonany w koloni­ ach brytyjskich w Ameryce Płn. 2. produkowana w Turcji miała charakterystyczne kształty. Długa broń palna.Długa broń palna odprzodowa Przykłady długiej. Muszkiet z zamkiem skałkowym w odmianie angielskiej. Pochodzi prawdopodobnie z XVIII lub XIX w. 118 . tzw. charakterystyczna kolba. Angielski garłacz (powyżej). Broń tego typu była szeroko rozpowszechniona w Północnej Afryce. ok. 4. Strzelba bałkańska. umieszczonego za kurkiem. Pokazany egzemplarz wykonano praw­ dopodobnie w Szwecji ok. często była bogato dekorowana. gładkolufowej broni palnej (powyżej). Janczarka turecka z zamkiem skałkowym hiszpańskim. Cechą charakterystyczną XVTI-wiecznych cingiclskich zamków skałkowych było wprowadzenie zaczepu spustowego w kształcie haka. U wylotu mosiężnej lufv. Zamek hiszpański. zamocowany na zawiasie składany bagnet ze sprężyną. powszechnie stosowany w Skandynawii w XVTT i XVIII w. rogu). 1640 r. ale także i domów prywatnych (zbiory prywatne). tzw.. XIX w.

strzelały kolejne pododdziały. przed atakiem na bagnety. np. że uda się trafić w przeciwnika na odległość większą niż 80 rn. Dzięki temu prowadzono niemal ciągły ogień o dostatecznej gęstości. XIX w. np. Wykonano go na zamówienie jednego z „Komitetów Bezpieczeństwa". Kaliber 0. W przypadku potrzeby salwę mógł oddać jednocześnie cały oddział. wzorowany na broni angielskiej. zwłaszcza. 3. Warto zwrócić uwagę na przedni bączek . stopniowo był zastępowany tańszym w produkqi. Można go było wykonywać na różne sposoby. 2. Wyszkolony żołnierz był w stanie oddać strzał co mniej więcej 20 sekund i nie oczekiwano. Kaliber 0. T al < O 5 @ 119 < . XVIII i pocz.7 cm. ostatnia gładkolufowa broń armii USA. Od 1793 r. mający lufę długości tylko 106. gwintując lufy. 1839. Wykonywano ją z części przygotowanych do produkcji wcześniejszych karabinów skałkowych.podobny w wielu karabinach europejskich tego okresu. 1777. Kaliber 0. w latach 1861-65.75 cala. modelem India Pattern. Nazywany potocznie „Brown Bess".69 cala. podczas gdy inne ładowały w tym czasie broń. W okresie tym wprowadzono wiele drobnych modyfikaq'i. Karabin kapiszonowy US Model 1842. 4.tj. Francuski karabin skałkowy.70 cala. Podstawowa broń piechoty francuskiej w czasie rewolucji i wojen napoleońskich. Była to broń o charakterze przejściowym. 6 Gładkołufowe karabiny odprzodowe (powyżej). tworzonych przez kolonistów podczas wojny o niepodległość USA w 1776 r. były niecelne. Brytyjski karabin kapiszonowy. Pokazano tu wersję Short Land Pattem. wz. czy w czasie jego odpierania. Kaliber 17. 5. a ich ładowanie zajmowało dużo czasu. Amerykański karabin skałkowy.75 cala. W porównaniu ze współczesną bronią palną muszkiety i karabiny skałkowe z XVII. karabinem używanym uprzednio przez wojska Kompanii Wschodnioindyjskiej. zamki kapiszonowe. Używano ich podczas wojny secesyjnej. Brytyjski karabin skałkowy. Wprowadzono go do pułków pieszych w 1768 r.5 mm. by utrzymać przeciwnika na dystans. 1. Lufa kalibru 0.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Ogień salwowy (powyżej). skrócony karabin piechoty. wz. Jego odmiany były odstawowym uzbrojeniem rytyjskim w latach 1720-1840. Duże ilości tej broni poddano potem przeróbkom. gdy chciano zadać straty przeciwnikowi. Większość armii wprowadziła w latach 40-tych XIX w. Dla zaradzenia tym mankamentom wprowadzono ogień salwowy.

Kaliber 0. Długa lufa i wygięta ku dołowi kolba były typowymi cechami broni amerykańskiej z XVIII i XIX w. Kaliber 14. Naciśnięcie pierwszego z nich.7 mm. ciemniejsze pasy . sztucera pensylwańskiego.72 cala. Kolba i zamek (poniżej). nie powoduje strzału. Gwintowana odmiana duńskiego karabinu piechoty. Zwraca uwagę zastosowanie przyspiesznika „niemieckiego". . Była bardzo skuteczna. 3. zwykle niezbyt poprawnie określany jako „sztucer z Kentucky". 1. 1800 r. Kaliber 0.44 cala. Tego rodzaju broni używano dość wcześnie na terenie Niemiec. Sztucer pensylwański. Zwracają uwagę delikatne. Szwajcarski sztucer z ok. Pruski sztucer strzelców. z 1763 r. w tygrysie pręgi. 5. Karabin gwintowany US Model 1803 Harpers Feny. że do oddania strzału wystarczy jedynie jego lekkie muśnięcie. Była to pierw­ sza gwintowana broń wojskowa. Zewnętrzna różnica z wersją gładkolufową była niewielka. był wynikiem użycia drewna klonowego.ten wzór. a jedynie odblokowanie drugiego języka spustowego. Dla tych sztucerów były również typowe nieduże rozmiary zamka. Kaliber 0. Brytanii. który staje się teraz tak miękki. dlatego też chętnie ją kopiowano od końca XVIII w.Długa broń palna odprzodowa Broń gwintowana z zamkiem skałkowym (powyżej). 1810. Brytyjski karabin gwintowany Bakera używany jako broń specjalnych oddziałów strzeleckich w latach 1800-40. Kaliber 27 mm. 6. o łagodnym nachyleniu i okucia mosiężne wokół skrytki na flejtuchy. Pokazano odmianę z lat 1806-15. Kaliber 0. 4. 2. w postaci dwóch języków spus­ towych.605 cala. pionowe.54 cala. wytworzona przez amerykańskie zakłady rządowe. są cechą charakterystyczną tej broni. wz. Była to pierwsza broń gwintowana używana w większych ilościach w Wlk. Krzywizny.

Zamiast prowadnic na pocisku.69 cala. 2. a przekrój pocisku odpowiadał ściśle przekrojowi przewodu lufy.indywidualna broń miotająca Pocisk typu Minie (powyżej). że nawet bez tych dodatkowych części. pomysłu Maynarda. Zaprojektowany jako broń wojskowa o nieco skróconej lufie. 1853. 121 . używany głownie jako broń tarczowa. Napięcie kurka powodowało podanie następnej porcji piorunianu na kominek. Pocisk (a). 1841. karabinek gwintowany pro­ dukcji Arsenału Tallassee w Alabamie. Kaliber 0. miał minimalnie mniejszą średnice.577 cała. wz. Było to rozwiązanie wygodniejsze niż stosowanie łatwo gubiących się metalowych kapiszonów. z 1863 r. Amerykański karabin gwintowany. a nie wojskowa. nawet jeżeli była zabrudzona po wielu strzałach. Wystrzeliwano z niego stożkowe pociski. wykonano okrągły kołnierz. 1853. Był to jeden z najcenniejszych karabinów odprzodowych. dając każdemu żołnierzowi dalekonośne i celne narzędzie walki. Zamek z podajnikiem taśmy z kapiszonami. Po zapaleniu prochu . 1. 4.58 cala. Pokazano tu drugą odmianę karabinu. Kaliber 0. pocisk z wydrążonym dnem uszczelniał się sam równie dobrze. który w przekroju poprzecznym był sześcioboczny (lufa heksagonalna). Rosyjski karabin gwintowany. 'kazało się jednak. różniącą się nieznacznie od broni z czasów wojny krymskiej czy buntu Sipajów. Duński gwintowany karabin kapiszonowy. Kaliber 0. ciśnienie gazów wciskało miseczkę w pocisk. Podajnik ładowano papierową taśmą. 5. Jest naśladownictwem brytyj­ skiego Enfielda. 6. Później.58 cala. byl wynalazkiem francuskim. jednym ze stanów należących do Konfederaci pod­ czas wojny secesyjnej (1861-65). Pozwalało to na łatwe włożenie go w lufę. mające na ściankach dwa występy dopasowane do dwu bruzd gwintu lufy.451 cala.702 cala. wz. 1. Model 1855.. niż lufa. W ten sposób łatwość i szybkość ładowania broni gładkolufowej została połączona 7 celnością i donośnością sztucerów i karabinów gwintowanych. W wydrążonym dnie pocisku osadzono żelazną miseczkę (b). Karabiny kapiszonowe (powyżej). na której w równych odstępach przyklejano małe ładunki piorunianu. 1851. albo drewniany szpunt. które powszechnie kopiowano we wszystkich kra­ jach. Podobny typ lufy zastosowano w brytyjskirn karabinie gwintowanym Brunswick. co miało chronić oczy celującego żołnierza podczas detonacji kapiszona. wz. 3. Kaliber 0. żelazną miseczkę zastąpiła wypalana z liny. Kaliber 0. Karabin gwintowany Enfield. wz. Szereg starszych wzorów kara­ binów zostało dostosowanych do (ego systemu. Miał przewód lufy. Zrewolucjonizował wojskową broń palną w latach pięćdziesiątych XIX w. Kurek umieszczono od dołu. Opracowany na wzór wcześniejszych karabinów typu Minie. 2. Brytyjski karabinek Whitwortha. którego ścianki g zostawały dociśnięte do ścianek gwintowanej lufy (d). Kaliber 0.

lufa baczek okucie kolby kabłąk spustu przedłużenie kabłąka spustu tulejka poboczyjka zawias pobojczyka pobojczyk. pochodzi z Toskanii. 2. W tym właśnie czasie. a.. wyraźnie widać. 3. którego konstrukcja pozwalała na oddanie strzału jedną ręką. f. i. z której można było strzelać jedną ręką. znakomicie nadawał się na broń palną kawalerzysty. Indyjski pistolet z zamkiem lontowym. z początków XVII w. g. Niemiecki pistolet / zanikiem kołowo-krzosowym. Zamek ten był na tyle popularny w Szkocji. Niderlandzki kawaleryjski pistolet z zamkiem kołowo-krzosowym. skuteczność i celność. że stał się cechą szkockiej broni palnej w tym okresie. Części pistoletu odprzodowego (powyżej). Szkocki pistolet 7 zamkiem niderlandzkim. potrzebującego drugiej ręki wolnej do powodowania koniem. 6. 4. pierścień do temblaka b. po naciśnięciu spustu serpentyna z lontem dotyka panewki. 122 . zawsze był przez żołnierzy traktowany jako broń drugorzędna. h. (Rysunek wg drzeworytu z 1601 r. e. lufa o profilu ośmiobocznym. Broń kawalerii (po prawej). Poczynając od XVI w. bateryjnego). że krzesiwo nie jest połączone 7 pokrywa panewki.Pistolety odprzodowe Jednostrzałowe pistolety odprzodowe (po lewej). Kolby. Tak wyglądały pólnoćnoeuropejskie pistolety wojskowe. Pistolet. kolba lub chwyt c. serpentyna powraca samoczynnie na pierwotne miejsce. z późnego okresu stosowania tego zamka. język spustowy w kształcie kwiatu lotosu. (Niektóre występowały tylko w broni kawaleryjskiej). Kurek wymagał każdorazowo ręcznego napięcia. jako broni cywilnej dó osobistej obrony. W indyjskiej odmianie zamka lontowego. do trzeciej ćwierci XIX w. Zwraca uwagę różnica w stosunku do klasycznego zamka skałkowego (rj. wynalazek zamka kołowego umożliwił skonstruowanie broni. o małym kącie nachylenia. panował zwyczaj uzbrajania kawalerzystów w parę pistoletów mocowanych w specjalnych olstrach przy siodle. 1. Krótka broń palna pojawiła się w Europie dopiero z początkiem XVI w. XIX w.. od początku do połowy XVII w. k. XVTII w. zamek d. Ponieważ pistolet ma ograniczoną donośność. Włoski pistolet z zamkiem niderlandzkim. Japoński pistolet z zamkiem lontowym zatrzaskowym. j. Z kolei.). wygoda użycia i noszenia przyczyniły się do szybkiego rozpowszechnienia pistoletu. były charakterystyczną cechą wczesnych pistoletów europejskich. a g d y nacisk na spust zostanie zwolniony. 5.

Francuski kawaleryjski pistolet skałkowy. 3. charakteryzującej się eleganckimi kształtami zamka i preedłużonym okuciem kolby. Widoczna na kolbie kulka wykręcała się. wyposażona w dodatkowy bezpiecznik w postaci obrotowego haka (dog). Zamek jest częścią szkieletu. 1. Szkocki pistolet skałkowy Dag. 2. 1770 r. wykonany w całości z metalu przez słynnego rusznikarza J. 1680 r. 4. w Liege. Wyproduko­ wany w 1725 r.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Jednostrzałowe pistolety od przodowe. wykonany w Ripoll. zaczepianego o ogon kurka. były powszechnie używane we Francji i Anglii przez okres prawie stu lat. Belgijski pistolet skałkowy z lufą gwintowaną. Była to wczesna odmiana zamka skałkowego. z ok. Ok. w którym wyKSZtalcił się charakterystyczny styl zdobienia i kształtów broni palnej. Pistolet z zamkiem hiszpańskim (miquelet). osadzono w niej przetykacz do czyszczenia otworu zapałowego. w której sprężyna główna naciska na ogon kurka w dół. 123 . Datowany na ok. Datowany na 1600-50 r. Zamek w odmianie. 1640 r. Pistolety w takiej formie.. mieście u stóp Pirenejów. z zamkiem skałkowym angielskim. Pistolet kawaleryjski. Murdocha z Doune. 5.

124 . przyrząd d o wycinania przybitek k.65 cala. W specjalnej kasecie. Kaliber 17 mm. Jeden z pary rosyjskich pisto­ letów kapiszonowych z gwinto­ waną lufą. Kaliber 0. b. zawierającej niezbędne przybory służące do przygotowania broni do strzału i jej konserwacji. Kaliber 0. jego gałka mogła służyć jako młotek c. zacisk do sprężyny j . forma do lania kul n. Pistolety pojedynkowe (po lewej).56 cala. Francuski pistolet kawaleryjski. skałki. z wodoszczelną panewką . produkcja pistoletów pojedynkowych stała się specjalnością licznych rusznikarzy. a. oprawy do skałek itp. szczotka do czyszczenia panewki r. pochodzących z firmy T. 2. pobojczyk do nabijania i czyszczenia.Pistolety jednostrzałowe odprzodowe Późniejsze pistolety skałkowe (po lewej). podobnie jak i pobojczyk. Po 1770 r. przeznaczonych do obrony przed abordażem i będących uzbrojeniem oddziałów desantowych.50 cala. zwłaszcza angielskich i francuskich. Pistolet marynarki brytyjskiej. 4. zewnętrzny profil lufy ośmioboczny. cechujący się niezwykłą konstrukcją. 3. śrubokręt i. Pobojczyk umocowano na zawiasie u wylotu lufy.. Datowany na 1800 r. 1. Kaliber 0. wz. Wykonany początkowo jako skałkowy ok. Płytka zamkowa stanowi integralną część szkieletu broni. Jeden z pary pistoletów poje­ dynkowych. Pistolety angielskie cechowało proste łoże i kolba ze znakomitej jakości materiału oraz ośmioboczna. Kaseta na pistolety pojedyn­ kowe i ich wyposażenie. jako uzbrojenie kawalerii tubylczej w służbie brytyjskiej na terenie Indii. prochownica e. Zamek skałkowy w późnej odmianie. zapasowa skrytka. w latach 1820-40. Produko­ wany w Londynie.52 cala. sprężyna kurka ukryta jest głęboko w kolbie. Uczestnik pojedynku (poniżej). 5. Mortimer and Son z Londynu. Broń wysokiej jakości. Na okrętach wojennych znajdowała się zawsze odpowiednia liczba karabinów i pistoletów. pojemnik na oliwę g. 1820 r. lufa. oczekujący na komendę do strzału. przed przypadkowym wysunięciem zabezpieczała go zewnętrzna sprężyna. pudełko na lniane przybitki (flejtuchy) d. 1777. Kaliber 0. Pistolet kawalerii Kompanii Wschodnioindyjskiej. przerobiony na kapiszonowy ok. 1840 r. najczęściej o gładkim przewodzie. skrytka na kule.jej pokrywę połączono zawiasem ze stalową sprężyną.

54 cala. Brytyjski pistolet wojskowy. 5. Kaliber 0. tego typu broń nazywano czasem „pistoletem do płaszcza". 1845 r.45 cala. Ze względu na rozmiary. Język spustowy chowany w łożu. podczas odciągania kurka wysuwał się na zewnątrz. 125 . wykonany przez Deringera w Filadelfii. Wyposażony w dostawianą kolbę i chwyt z pierścieniem do temblaka. 4. Pistolet marynarki USA. 1825 r. Zwraca uwagę zastosowanie częściowo zakrytego kurka. Krócica kapiszonowa z bocznym kurkiem i zamkiem pudełkowym. 3. Anglia. Gwintowany pistolet z zamkiem kapiszonowym. trzymano go razem z innymi przyborami w kasecie. Zamek z płytką zamkową i sprężyną umieszczoną za osią kurka. Broń nie ma pobojczyka. ok.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Pistolety kapiszonowe (po lewej). Kaliber 0. Ok. Kaliber 0. 1850 r. 6. 1856. Francuski pistolet kawaleryjski. 7. Model 1843. Pistolet kapiszonowy wykonany przez Rigby'ego rusznikarza z Dublina. wz. wykonany przez Le Pagea z Paryża. ok. W podobnym stylu utrzymana była cała francuska broń krótka w I poł. 1. ok. 1840 r. Jeden z pary pistoletów pojedynkowych gwintowanych. XIX w. Jego nazwisko było często bezprawnie wykorzystywane przez innych rusznikarzy.577 cala. 2.

Zastosowanie jednego zamka (po lewej). Anglia. Wykonany w Monachium ok. Zaletą tego rozwiązania była duża niezawodność . Wykonany przez londyńskiego rusznikarza Dursa Fgga ok. 1785 r. ustawiając od razu panewkę zaworową w pozycji drugiej. Jednak po oddaniu kolejnych strzałów. 1. 4. i dwa zamki. Europa Zachodnia. Istniało szereg odmian tego rozwiązania: z przesuwaną pokrywą panewki i większą ilością luf. Wprowadzenie panewki zawo­ rowej umożliwiło rozwiązanie problemu odpalenia dwu luf za pomocą jednego zamka. umieszczonymi po óbu jego stronach. 5. lub jedna nad drugą (B). Większość pistoletów miała dwie lufy. jak poprzednio. Lufy umieszczono jedną nad drugą. Lufy umieszczone jedna nad drugą.przeważnie dwulufowej. Lufy umieszczone jedna nad drugą. g Pistolet z panewką zaworową (po lewej). Aby przesunąć zamek. Pistolet dwulufowy z zamkami kołowo-krzosowymi. należało nacisnąć drugi spust.jeśli zawiódł jeden zamek. skrzesana iskra inicjowała podsypkę umieszczona w zaworze co odpalało ładunek rochowy w odrębnej lufie (2). 126 . 3. lożna było również odpalić obie lufy jednocześnie. przewaga jaką zyskiwało się nad przeciwnikiem dysponującym bronią jednostrzałową była na tyle wyraźna. 1790 r. Pistolet dwulufowy z zamkami skałkowymi. 1750 r. luf}" umieszczone na obrotowej osi obracano ręcznie. pozwalając odpalić kolejne ładunki poprzez odrębne otwory zapałowe. Niektóre prace zmierzały do umieszczenia w komorze nabojowej kilku nabojów wystrzeliwanych jeden po drugim. Anglia. 2. sprężyny kurkowe zewnętrzne. Takie rozwiązanie było najpowszechniejsze w broni wielolufowej. ok. Strzał z górnej lufy (1). zmierzające do zwiększenia jej szybkostrzelności. Oficerski pistolet dwulufowy z zamkami skałkowymi. Mechanizm zamkowy dawał się przesuwać ku tyłowi. Znacznie częściej.Pistolety odprzodowe wielostrzałowe Pistolety odprzodowe wielostrzałowe (po lewej). następował gdy panewka zaworowa była zamknięta (a). lecz to nie było zamierzeniem konstruktorów. umieszczonymi po obu stronach broni. ala każda lufa wyposażona była we własną panewkę i pokrywękrzesiwo. ok. Pistolet skałkowy mogący wystrzeliwać koleino kilka załadowanych kul i ładunków prochowych. Rewolwerowy pistolet dwulufowy. problem rozwiązywano łącząc ze sobą kilka luf w jednej broni. Mimo to. Po naciśnięciu spustu. niemniej jednak zaprezentowane rozwiązanie było najpowszechniejsze. ok. Zamek miał tylko jeden kurek. 1600 r. drugi był nadal gotów do użycia. umieszczone obok siebie (A). 1700 r. Potem należało ją obrócić i ponownie napiąć kurek. Niekorzystna była duża masa i nieporęczne kształty. proces powtórnego ładowania broni był równie powolny. że wyprodukowano sporo egzemplarzy takiej broni . Od początku istnienia broni palnej czyniono wysiłki. umieszczonymi na wspólnej płytce zamkowej.

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wielostrzałowa odprzodowa broń długa (powyżej).W'. Połączone ze sobą 7 luf odpalano jednocześnie. Przedni zamek inicjował odpalenie serii 11 połączonych ze sobą ładunków. Konstrukcja opracowań. Rezerwowy ładunek był w razie potrzeby odpalany drugim zamkiem. Celownik wyskalowano do 2000 jardów (1828 m). Sztucer dwulufowy systemu Jacoba. z poł. Uroni tej używała brytyjska armia w Indiach. w 1780 r. •la marynarki brytyjskiej produ­ kował ją Henry Nock w Londynie. Dwulufowy arkebuz gwintowany. Czterolufowa żelazna hakownica z prymitywnym łożem drewnianym w postaci kija. Gwint lufy o czterech bruzdach. 3. 1588 r. E Karabin salwowy (poniżej). Saksonia. 1800 r. Skałkowy karabin wykonany prze/ Tl. zamki kapiszonowe. /.! rzez Jamesa Wilsona w 1779 r.' Pozwalał on także na używanie broni jak zwyczajnego karabinu. Mortimcra" w Londynie. XV w. 1858 r. 2. Używano wydłużonych pocisków ołowianych lub specjalnej amunicji zapalającej. 5. dwoma zamkami kołowo-krzosowymi na jednej płytce zamkowej. 127 . Eksperymentalny skałkowy karabin angielski z 1815 r. ok. 1. Konstrukcja komory umożliwiała załadowanie kilku ładunków inicjowanych kolejno przez odrębne otwory zapałowe należało w tym celu przesuwać zamek ku tyłowi. ok. Pokazano wcześniejszą odmianę (Castle Museum. York). 4.

56 cala. Przebieg ładowania (po lewej). Pierwsze z nich powstały już w początkach XVII w. Skałkowy karabinek wiązkowy wykonany przez Artemiusa Wheelera. Karabinki te były jednymi z bardziej udanych konstrukcji. Tę odmianę. Długa rewolwerowa odprzodową broń palna (powyżej). należący niegdyś do kolekcji króla Francji Ludwika XIII. Zastosowano go. 3. 1. zakładało się kapiszony na kominki. Początkowo dużą popularność zyskały rewolwery wiązkowe. broń opatentowano w 1818 r. by uniknąć obrażeń dłoni podtrzymującej broń w przypadku detonacji ładunków we wszystkich komorach. Rewolwerowy karabinek odprzodowy wykonany przez Langa w Londynie. komór bębna (A). wprowa­ dzoną w 1847 r. Rewolwerowy karabinek systemu Colta. W jej konstrukcji uwzględniono uwagi płk Walkera (stąd nazwa Colt Walker). Następnie.56 cala. dociskając je dźwigniowym pobojczykiem (B). kaliber luf 0. Rewolwerowy muszkiet z zamkiem lontowym. a do ich rozwoju przyczynił się w dużym stopniu Samuel Colt. takie wypadki miały często miejsce przy posługiwaniu się bronią tego typu. umożliwił uzyskanie niezawodnej broni tego typu. nadając rewolwerowi szereg cech charakterystycznych dla późniejszych wzorów. Zwraca uwagę specjalny chwyt umieszczony pod bębnem. Wiązka siedmiu luf obracana ręcznie. ok. 2. (Musee de 1'Armee. z 1855 r. Przypomina w istocie powiększony rewolwer wiązkowy. Kaliber 0.. przyjęła do uzbrojenia armia USA. który opracował własny system. 1850 r. Rewolwer systemu Colta (powyżej). coraz bardziej rozpowszechniły się rewolwery z jedna lufą i wielokomorowym bębnem. Dopiero jednak wprowadzenie zamka kapiszonowego i postęp w technologii obróbki metalu w XIX w.Rewolwery odprzodowe Najskuteczniejszą wielostrzałową bronią odprzodową okazała się broń rewolwerowa różnych systemów. 4. 128 . który panował w latach 1610-43. do każdej /. Od końca lat trzydziestych XIX w. Ze względu na niedoskonałość ówczesnych rozwiązań. rusznikarza z Concord w stanie Masachusetts. Najpierw należało załadować nabo­ je (ładunek prochowy zawinięty w papier lub cienkie płótno lniane połączony z ołowianym pociskiem) od przodu. Produkowano go z lufą o różnych długościach. Paryż). dociskając je kciukiem (C).

« Matt. gdzie był produkowany.double action. 6.5 cala. Kaliber 0.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Rewolwery bez samonapinania (po prawej) . 4. Zasadniczą zaletą jest możliwość szybkiego oddania strzału. Rewolwer wiązkowy z samonapinaniem. po czym wyparły ją rewolwery Colta. Kaliber 036 cala. Angielski rewolwer typu przejściowego. Pięciostrzałowy rewolwer systemu Colliera. systemu Allena. 5. Punktem wyjścia do prac nad tą bronią stał się patent Wheeler'a (por. Bęben o 9 komorach. Był to pierwszy z rewolwerów. Pokrywa panewki miała automatyczny dozownik podsypki prochowej. z zamkiem skałkowym. wystarczy mocno nacisnąć spust.36 cala. Kaliber 0. 7. 0. Angielski rewolwer sześciostrzałowy. kaliber 0. Rewolwer kapiszonowy systemu Adamsa z samonap­ inaniem kurka. Francuski rewolwer kapiszonowy systemu !. 0.442 cala. przy dalszym nacisku. Czynność te powtarzać należy przed kolejnymi strzałami. gdvż oś bębna była jednocześnie lufą o ładkim przewodzie kalibru 5. Opatentowany w 1836 r. Główny rywal systemu Colta w Wielkiej Brytanii.42 cala. kurek nie miał samonapinania.. Często miały wiązkę luf zamiast bębna. Te konstrukcje. Rewolwer kapiszonowy Colt Paterson. System ten ma zasadniczą zaletę . Broń tego systemu była powszechnie stosowana w latach czterdziestych XIX w. Rewolwery z samonapinaniem (po prawe)). 1. na wspólnej osi i samonapinanie kurka.34 cala. 2. Nazwa ochodziła oa miejscowości aterson w stanie New Jersey. 3. Kaliber 0. Rewolwer wiązkowy (używa się też nazwy „pieprzniczka"). opisano na następnych stronach. Pokazano odmianę ięciostrzałową o kalibrze .single action. jak i klasyczny bęben. pięciostrzałowy. typowy dla tego rodzaju broni angielskiej. Wczesny okaz z ręcznie obracanym bębnem. Ten okaz ma 6 luf kal. Sześdostrzałowy. 8. ale ściąganie „twardego" spustu wpływa niekorzystnie na celność. Aby oddać strzał. 1850 r. które posiadały mechanizm obrotu bębna (lub wiązki). Niezwykła konstrukq'a. Zastosowano mechanizm samonapinania kurka z rewolwerów wiązkowych. W pierwszej fazie ruchu spustu zostaje napięty kurek (a). z ok. Termin angielski: SA . z zamkiem skałkowym. który odniósł sukces komercyjny. na poprzedniej stronie).Wymagają przed każdym strzałem odciąenięria kurka.5 mm (wagomiar 20). ok. Termin angielski: DA . zwykle czynność tę wykonuje się kciukiem (a). kurek uderza w spłonkę (b).44 cala.umożliwia oddanie celnego strzału.36 cala. f S P Wczesne rewolwery (po lewej). 1680 r. 129 . lufa gwintowana kal.

identyczny z zamkami powszech­ nie wówczas stosowanymi. Jedna z najprostszych form broni odtvlcowej. Aby załadować pistolet. rozwiązał problemy związane z odtylcowym ładowaniem broni. szczególnie w pozycji leżącej. Był jednym z ważniejszych wynalazków w dziejach broni palnej. Broń odtylcowa. pozwalała odchylić się w dół. za osłoną lub w siodle. z pochodzenia Szwajcar. (por. Londyn).ufa.Broń palna odtylcowa Choć idea broni odtylcowej jest równie stara. Ten system zapłonu. należąca niegdyś do króla Anglii I Tenryka V1TT. Pistolet Paulyego (po prawej). Na rysunku pokazano egzemplarz mający dno mosiężne.jak pokazuje to strzałka na rysunku. Broń odtylcowa (poniżej). Dźwignia przypominająca kurek. Łuska miała ścianki z papierowej rurki. do którego konstruktor opra­ cował kilka wzorów broni. wsypać proch i włożyć do komory kulę . l. dającą się bez problemów załadować od strony komory nabojowej. służyła do napinania wewnętrznego bijnika. wskutek czego zmieniła się też taktyka walki. ścianki wykonano z papieru. 112). Ten wynalazek francuskiego rusznikarza powstał w 1835 r. Amunicję tego typu stosowano przeważnie w broni myśliwskiej. Pistolet kieszonkowy z odkręcaną lufą (po prawej). należało odkręcić lufę. Nabój systemu Paulyego (po prawej). Strzelec po odwiedzeniu zamka wyjmuje nabój z ładownicy. to nie mogła być powszechnie zastosowana do czasu wynalezienia naboju zespolonego z metalową łuską. (Tower. jak sama broń palna. Następnie. (później również kapiszonowy). Jednak wczesne egzemplarze. Umożliwiało to ładowanie komory nabojem w sposób zaznaczony strzałką. Po raz pierwszy pocisk. należało wkręcić lufę. często nazywano też igłowym. Do zainicjowania strzału zastosowano zewnętrzny zamek skałkowy. (T0jhusmuseet. połączona zawiasem z komorą zamkową. używana w latach 1640-1850.) wynalazku był nabój zespolony. Kopenhaga). w porównaniu z bronią odprzodową. w 1812 r. Istot. 130 . cechuje się znacznie większą szybkostrzełnością i celnością. który zdobył dużą popularność. Wynalazek opatentował w Paryżu. Karabiny odtylcowe ładowały się łatwiej i szybciej niż karabiny odprzodowc. Użycie karabinu odtylcowego (po lewej) przedstawione na podstawie rysunku Federica Remingtona. osadzonej na mosiężnym dnie. Był to pierwszy nabój zespolony. Dopiero wówczas zaistniały możliwości opracowania skutecznej broni powtarzalnej i automatycznej. str. Łuska systemu Lefaucheux (po prawej). takie jak ten. Widok w przekroju. Pauly. były wielce niedoskonałe i rzadko stosowane. ładunek mio­ tający i inicjujący zespolono w jedną całość.

odryglowujc i otwiera zamek napinając zarazem kurek. napędzany ręcznie. Broń samopowtarzalna (po prawej). Czasem. Był to jeden z pierwszych naboi zespolonych z łuską metalową. d. Karabiny jednostrzałowe (po prawej). zamek c. c. sprężyna powoduje powrót zamka. ruch dźwigni w górę i w dół powodował najpierw cofnięcie zamka ku tyłowi i jednocześnie unosił się ku górze podajnik z nabojem. co wprowadza olejny nabój do komory i broń jest gotowa do strzału. Cykl ten powtarza się tak długu. lub serii strzałów po każdym naciśnięciu spustu. dźwignia d. z. b. komora nabojowa f.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Nabój systemu Boxera (p<) prawej). W zamku systemu Martini (pokazanym obok). Mechanizm zanika. sprężyna powrotna zamek naboje w magazynku komora nabojowa a. używany jest termin „obturacja". zostawał także napięty zewnętrzny kurek i nastep nie wsunięty nabój do komor}'. co skutecznie zapobiega przedostaniu się gazów prochowych ku tyłowi. przez otwór boczny w ściance lufy odprowadzana jest część gazów prochowych. komora nabojowa a. ze spłonką (b). ciśnienie gazów powstających podczas strzału odrzu­ ca do tyłu zamek hamowany sprężyną. Wymagały ładowania przed każdym strzałem. miały różnego rodzaju magazynki. d. a. które zostają dociśnięte do ścianek komory nabojowej. Ścianki łuski (a). kurek b. dźwignia b. zamek c. mieszczące zwykle po kilka naboi. dla określenia uszczelnienia komory nabojowej. W rosyjskim karabinku SKS podczas strzału. Gazy prą na tłok umieszczony w komorze gazowej. automatyczna umożliwia odd anie m i ę d z y kolejnymi strzałami. Kolejną czyn­ ność. w karabinie systemu Winchestera pokazanym obok. Np. Jest ono wynikiem działania ciśnienia na ścianki łuski. 1867 r. Uszczelnienie komory nabojowej (po prawej). Karabiny powtarzalne (po prawej). sprężyna powrotna zamek naboje w magazynku komora nabojowa tłok gazowy E następnie ruch zamka ku rzodowi. podlufowy magazynek rurowy a. kolejny nabój e. przeładowuje się samoczynnie po każdym strzale. c. systemu pik Boxera. jak długo naciśnięty jest język spustowy i nie skończ)' się amunicja. wcześniej wypchniętym przez sprężynę. jak pokazuje strzałka. do brytyjskiego kara­ binu Snidera. W pokazanym obok pistolecie maszynowym Thompsona. Zastosowano tu centralny zapłon Ten typ spłonki jest powszechnie używany jeszcze dziś. który po drodze wybiera nabój ze szczęk magazynka i po wprowadzeniu do komory odpala go. Broń samoczynna (po prawej). b.stanowiło uniesienie dźwig­ ni do góry i tym samym zamknięcie komory. Po całkowitym zatrzymaniu. dosyłał kolejne naboje z magazynka do ko­ mory nabojowej. wykonano ze zwiniętej blachy mosiężnej po czym zespolono je z żelaznym dnem (c). Jego tłoczysko. poprzez suwadło. zastosowany na szeroką skałę w broni wojskowej. Sprężyna powrotna wymusza 131 . naciśnięcie na dźwignię w dół powodowało opuszczenie zamka i jednocześnie napinała się sprężyna iglicy umieszczonej w trzonie. Wielką zaletą nabojów z łuską metalową jest samouszczelnianie komory nabojowej podczas strzału. Następnie należało włożyć nabój do kornory. e.

stanowiąc istotny krok naprzód w rozwoju broni palnej. by następnie uderzyć" w spłonkę (t).Jednostrzałowa broń odtylcowa Pistolety odtylcowe jednostrzałowe 1. nadal stosowano ją do polowań i strzelań tarczowych. boczny zapłon). Pozwalała ona uzyskać znacznie większą szybkostrzelność. przyjęty przez armię pruską w 1848 r. Szczegóły obsługi takiej broni . Anglia. E Zamek i nabój systemu Dreysego (po lewej). z zamkiem blokowym ryglowanym występem kurka system ten pochodził z karabinu tegoż konstruktora. Południowe [iemcy. ze względu na kształt długiej zakrzywionej dźwigni. Nabój miał papierową łuskę spalającą się podczas strzału. Wykonany w 1867 r. naboje centralnego zapłonu. Była bowiem prosta. Pistolet Remington. 1540 r. szybkim zanieczyszczaniem się broni i zużywaniem iglicy. Zastosowano tu zamek tłokowy. 130. dzięki nabojom zespolonym. System Dreysego. 6. 4. Pistolet odtylcowy kapiszonowy zaprojektowany przez angielskiego rusznikarza Westleya Richardsa. Kaliber 0. celna i niezawodna. W łusce znajdował się ładunek prochowy (a). spłonka (b). Ta. Pomimo pewnych problemów z rzedostawaniem się części gazów u tyłowi. stanowił istotny postęp. oraz pocisK (d). pozwalając na włożenie oddzielnej komory prochowej przypominającej rymitywny nabój. Model 1867. na zawiasie. 1720 r. ok.22 cala (5. sześciotaktowy.45 cala. Kurek zamontowany z boku. przebijała papi­ er dna łuski i cały ładunek pro­ chowy. ok. W pistolecie zastosowano zewnętrzny zapłon i nabój ze spalającą się łuską. 3. umieszczona w podstawie drewnianej przybitki (c). 2. ryglowany przez obrót. 1850 r. 1. Pistolet domowej roboty z Północnej Irlandii. ok. Kieszonkowy pistolet kapiszonowy z odkręcaną lufą i zamkiem pudełkowym. służącej do jego otwierania. wypierając tym samym karabiny jednostrzałowe. produkowany dla amerykańskiej marynarki. już wkrótce znacznie lepszym rozwiązaniem miało się okazać wprowadzenie broni powtarzalnej. Pistolet skałkowy z odkręcaną lufą.50 cala. która inicjowała strzał. karabin okazał się udany. R Okresem szczytowego rozwoju jednostrzałowej wojskowej broni odtylcowej była druga połowa XIX w. bowiem po raz pierwszy w broni wojskowej zastosowano zamek tłokowy oraz nabój zespolony. Kaliber 0. ok. Komora zamkowa wychylała się na bok. sprężyna popychała w przód niezwykle długą iglicę (e).patrz str.6 mm. Dla celów militarnych. Belgia. 2. przy czym rączka zamka służyła jako rygiel. Odtylcowy pistolet z zamkiem kołowo-krzosowym. Kaliber 0. 1972 r. Zamek jego pomysłu nazywano często „małpim ogonem". choć broń ta straciła całkowicie znaczenie broni wojskowej. .. 5. Później. Po naciśnięciu na spust.

6. np. w różnych odmianach.577 cala. Kaliber 0.577.45"-70 Springfield. Ładunek prochowy i pocisk umieszczano w łusce z płótna lnianego. Karabin Chassepot. Karabin Snidera. podczas słynnej bitwy z Indianami pod Little Big Horn w 1876 r. . Karabin Martini-Henry. po 1776 r. Ryło to brytyjskie ulepszenie francuskiego systemu La Cnaumette. Francuski karabin z zamkiem tłoko­ wym obrotowym. Kaliber 0. Model 1855 (u dołu). Karabin Fergussona. użyto na niewielką skalę podczas wojny o niepodległość USA. Karabinek Springfield. Broni tej. Prosta i niezawodna konstrukcja z zamkiem blokowym.. Stanowił podstawę uzbrojenia armii francuskiej podczas wojny z Prusami w 18/0 r. 5.450 cala (tj. Przeróbka na broń odtylcowa wcześniejszych odprzodowych karabinów Enfield. ale z zewnętrznym zapłonem kapiszonowym. Kaliber 11 mm. 2. Ta amerykańska konstrukcja była produkowana w wielu odmianach i weszła do uzbro­ jenia szeregu krajów.43 mm). 11. W niektórych rozwiązaniach. Model 1873 (poniżej). Standardowy brytyjski karabin z zamkiem blokowo-wahadlowym konstrukcji Martiniego i gwintowaną lufą Henryego. z 1871 r. Produkowany w USA. Tego typu karabinki były uzbrojeniem 7 pułku kawalerii USA. ryglowanym przez występ kurka. w zastosowaniu samospalającej się łuski papierowej. Używany w armii USA po 1819 r. wzorowany na pruskiej lgucówce. Karabinek HalTa. stąd otrzymał on oznaczenie 0. 3. Pokazano wersję hiszpańską kalibru 11 mm. ok. Modele 1866. Była to broń odtylcowa. używany również przez kawalerię brytyjską. dostosowana do amunicji systemu Boxera. Karabinek na amunicję zespoloną z łuską metalową. 4. Karabinek Sharp.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Jednostrzałowe karabiny odtylcowe (powyżej) 1. Istniał szereg odmian tego systemu. Wprowadzony do uzbrojenia w 1867 r. zarówno ? zamkiem skałkowym jak i kapiszonowym. o gwintowanej lufie. Zastosowano w nim zamek w postaci śruby wkręcanej w komorę (na rysunku komora jest otwarta).577/0. Wykorzystywano pomniejszoną wersję wcześniejszego naboju od karabinu Snidera. Symbol 0. Karabin Remingtona. Cechowała go podnoszona ku górze komora zamkowa (na rysunku częściowo podniesiona).

Wagomiar 10. Produkt wypuszczony mi rynek amerykański w latach 20-tych naszego stulecia.Odtylcowa broń wielolufowa W drugiej połowie XIX w. USA). Strzelby dwulufowe (powyżej). 1968 r. Rodzaj taniej broni przeznaczonej do samoobrony. (na Dzikim Zachodzie.dubeltówka firmy Ithaca. Broń wielolufowa nie mogła jednak konkurować z pojawiającą się bronią powtarzalną.pokazano je powyżej/po prawej. dla Home Guard (Obrony Terytorialnej w Wielkiej Brytanii)". 1. 2. Konstrukcja łamana (po lewej). 4. obie lufy skrócone. Jej skonstruowanie było możliwe dzięki zastosowaniu amuniqi zespolonej.gdy lufy umieszczono jedną nad drugą (b). ze składaną kolbą od karabinka Ml. Wszystkie cechują się tzw. Przeróbki dokonano ok. Opracowany w 1940 r. Model Aulo and Burgfar.gdy lufy ułożone są w poziomie (a). Strzelba konwojenta dyliżansów. 3. wobec spodziewanej inwazji niemieckiej. Wagomiar 12.i więcej-lufowych stosuje się to proste rozwiązanie. Określa się ją jako dubeltówkę . Lufy i kolba obcięte. Ponadto spotyka się czasem broń o większej liczbie luf (c. nip mają one jednak powszechnie przyjętych nazw. Stąd rozwiązanie to stosowano głównie w taniej broni przeznaczonej na rynek cywilny . Wagomiar 12. wychylenie dźwigni (A). pojawiła się również odtylcowa broń wielolufowa.w pistoletach do obrony osobistej i strzelbach myśliwskich. Konstrukcję oparto o podobną. lub kniejówkę („bokówkę") . odchylają się ku dołowi. bczkurkową broń myśliwską.3 mm . Używa się jednej z wielu odmian zatrzasku zwalnianego prze/. Sposoby łączenia luf (po lewej). Najczęściej produkowana jest broń o dwu lufach. umożliwiając dostęp do komór nabojowych (B). d). „Obrzyn" belgijskiej dubeltówki z zewnętrznymi kurkami używany przez „Doca" Hollidaya podczas walk w OK Corral w 1881 r. Używana przez Viet Cong przeróbka myśliwskiej dubeltówki bezkurkowej. Kurki zewnętrzne. Strzelba . łamaną konstrukcję. Zawierał 9 ziaren śrutu o średnicy 8. Lufy połączone zawiasem z łożem. Brytyjski nabój śrutowy wagomiaru 12 (po prawej). W większości znanych broniach dwu. 1 34 . dlatego też nie będziemy jej szerzej omawiać. Obecnie. broń wielolufowa jest przeznaczona do polowań.

0. 6. 1. Amunicja bocznego zapłonu. Amunicja 0. Amunicja bocznego zapłonu 0. Łamany. Pistolet kieszonkowy systemu Robbinsa i Lawrencea. kal.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wielolufowe pistolety odtylcowe (po lewej). 1849 r. 2. Patent z. przystosowany do ładowania odtylcowego. Trzystrzałowy.476 Enfield.31 cala. Iglica obracała się przv naciśnięciu spustu.41 cala. Dwie lufy w układzie pionowym. Blok luf wychylał się na prawo. Pistolet kieszonkowy systemu Remingtona (po lewej). kaliber 0. Pistolet systemu Marstona z 1864 r. USA. Amunicja bocznego z a p ł o n u . USA. umieszczone na osi.32 cala. kal.41 cala. Z samonapinaniem. 135 . Opatentowany w 1860 r.powodowało to obrót wewnętrznego bijnika. kal. 5. 0. należało obracać widoczną obok kurka gałkę. 0. konstrukq'a „łamana" . Pistolet systemu Franka Wessona. Konstrukcja łamana. Pierwsze egzemplarze wyprodukowano ok. 1860 r. amunicja bocznego zapłonu kal. 1882 r.30 cala. 3. produkowano też tego tvpu strzelby. Stosowano amunicję bocznego zapłonu.32 cala. Aby odpalić kolejne naboje.lufy odchylało się ku górze. powodując koleino odpalenie naboi w czterech lufach. Jego konstrukcja umożliwiała trzymanie go w zamkniętej dłoni. z lufami wystającymi między palcami. Konstrukcja łamana. Kopie tvch pistoletów wytwarza się po dzień dzisiejszy Amunicja bocznego zapłonu 0. Dwustrzałowy. Lufy były nieruchome. Pistolet systemu Shatrucka. połączony z głownią sztyletu. Pistolet kieszonkowy systemu Remingtona-Elliota. USA. Pistolet Lancastera.. Po każdym strzale należało ściągnąć widoczny przed spustem pierścień . co umożliwiało załadowanie broni. 0. USA. (Rysunek w skali 1:1). Opatentowany w 1868 r.22. 4. dawały się obracać ręcznie. Pistolet kieszonkowy systemu Sharpa z 1859 r. Wielka Brytania ok. cztery lufy o gładkich ściankach. Czterostrzałowy. USA. naboje kolejno odpalała obrotowa wewnętrzna iglica. pięciostrzałowy. USA. Dwie lufy. 7.

umożliwiają umieszczenie odpowiedniej ilości amunicji. zwykle określanych nazwą wynikająca z ich kształtu i sposobu działania. Wprowadzone po 1890 r. W ramach każdego rodzaju istnieje szereg odmian. koniec XVII w. Magazynek rurowy po lufą 3. blokowo-ślizgowy Wczesne karabiny powtarzalne (powyżej). Pokazano najczęściej występujące typy i ich umiejscowienie. gotowej do załadowania do komory. 2. 4. A. że używano ich jeszcze dość długo po II wojnie światowej. a w niektórych krajach jeszcze dziś są na uzbrojeniu. była zespolona amunicja w metalowej łusce.Powtarzalne karabiny odtylcowe Dla rozwoju broni powtarzalnej konieczne było wprowadzenie dwóch wynalazków. w którym stosowano jeszcze zewnętrzny zapłon . konstrukcje karabinów były tak udane. Karabin powtarzalny systemu Chalembrona. Magazynek rurowy w kolbie 2. Wykonany w Indiach.jedną z odmian zamka kapiszonowego. Włochy. która pojawiła się w latach 60-tych XIX stulecia. z zamkiem skałkowym. Gwintowany karabin odtylcowy z zamkiem skałkowym. Zamek skałkowy. Vv każdym przypadku naboje przesuwane są sprężyną. 3. Problem zanieczyszczania się komory nabojowej i przewodu lufy przezwyciężono wprowadzając nowe prochy bezdymne. wiatach 1780-88. 1. w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Poprzednik Winchestera. Karabin powtarzalny. 1. Zamki broni powtarzalnej (po prawej). Stosowano tu 3 zasadnicze rodzaje zamków. rusznikarza francuskiego. w 1646 r. druga na kule. wykonany w USA ok. Karabin powtarzalny Jenningsa. Trzon zamkowy przy obrocie kabiąka spustowego śliz­ gał się ku tyłowi. Jednym z nich. Magazynek pudełkowy pod komorą zamkową 136 . wykonany przez Duńczyka. Istniały też odmiany z zamkiem kołowym. dźwigniowy B. W kolbie karabinu znajdowały się dwie rurki: jedna na proch. tłokowo-obrotowy C. systemu Lorenzoniego. Proch i kule na 20 strzałów umieszczono w rurkach poniżej lufy. Magazynki (po lewej). 1849 r. Piotra Kalthoffa.

44"-40. Karabin I Ienryego. Karabinek Spencera (powyżej). 4. 137 . 2. Była to siedmiostrzałowa broń powtarzalna. eksportowana do Ameryki Południowej. 1885 r. Karabinek systemu Volcanic z zamkiem dźwigniowym. Broń tego systemu miała amunicję zespoloną. wagomiar 12. Magazynek pięcionabojowy. USA. która zdobyła wielką popularność. model 1865.56"-5Ó bocznego zapłonu. używana przez piechotę morską USA w Wietnamie. Model 1873 (powyżej). Model 77E. użyta na większą skalę podczas wojny secesyjnej. w którym umieszczono bezpośrednio ładunek prochowy i spłonkę. ok. Kaliber 0.38 cala. USA. 1856 r. Amuniq'a 0. centralnego zapłonu. Pokazano wersję z dłuższą lufą (61 cm). 3.44"-40. 1860 r. ok. Amunicja 0. Amunicja 0.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne (powyżej). Wszystkie pokazane przykłady miały magazynki rurowe. Tego rodzaju zamki stały się popularne zwłaszcza w broni myśliwskiej.44 cala. składającą się z pocisku z wydrążonym dnem. Strzelba Savage. Kaliber 0. bocznego zapłonu. Karabinek Winchester. Bezpośredni poprzednik broni Winchestera. Tak wyglądała wersja wojskowa. pierwsza broń powtarzalna. 1. Karabinek Colt Lighting z zamkiem ślizgowym.

Jeśli obrócimy rączkę ku dołowi. Naciśnięcie spustu spowoduje zwolnienie bijruka (f) i połączonej z nim iglicy (g). Wprowadzony do uzbrojenia armii niemieckiej w 1884 r. 2. umieszczony z prawej strony komory zamkowej. Karabin systemu Krag-Jórgensen. Ładowało się go przez otwór umieszczony po prawej stronie komory zamkowej. Magazynek rurowy o pojemności 13 naboi umieszczono pod lufą. Pokazano tu duńską odmianę z 1889 roku. 1871. zostanie obrócona w górę. Grot iglicy uderza gwałtownie w spłonkę w dnie łuski (h). Łączył on w sobie zamek i magazynek systemu Lec z lufą gwintowaną pomysłu Metforda. Wczesne karabiny powtarzalne (powyżej). 1. Odmiana wcześniejszego karabinu wz. 138 . będących na uzbrojeniu od 1888 r.4 mm. wystrzelona łuska jest wyciągnięta z komory nabojowej i wyrzucona (c). Kaliber 11 mm. Jednocześnie czółko zamka wypycha nabój z magazynka i wprowadza go do komory nabo­ jowej (e). Pokazano na przykładzie zamka brytyjskich karabinów Lec Mctford i Lee Enfield. karabin syste­ mu Mausera różnił się głównie sposobem ryglowania zamka. 4.7 mm)..303 cala (7. Wprowadzony w 1888 r. Charakterystyczną cechą był poziomy magazynek pudełkowy na 5 naboi.Powtarzalne karabiny odtylcowe Działanie zamka tłokowo-obrotowego (po lewej). Napięcie kurka w zamku systemu Mausera następowało w chwili obrócenia rączki zamkowej. Przesunięcie zamka ku przodowi powoduje napięcie sprężyny iglicznej (d). magazynek 8-nabojowv. dostosowanego do 8-mio nabojowego magazynka rurowego. 1871/84. Karabin Mauser wz. zamek zostanie zaryglowany. Karabin systemu Lee bvł jednym 7 lepszych rozwiązań. Kaliber 8 mm x 56 K. 3. 1881. Gdy trzon zamkowy zostanie pociągnięty ku tyłowi. Jego główny konkurent. Szwajcarski karabin Vetterli. Karabin Lee Metford był pierwszą bronią powtarzalną wprowadzoną przez armię brytyjską. Gdy rączka zamkowa (a). zamek zostaje odryglowany. gdzie zresztą został skonstruowany. Podobny system był używany w USA i Norwegii. 2. 3. 1. w którym zastosowano rygle syme­ tryczne umieszczone za czółkiem zamka. 1869. Zwracają uwagę rygle (b) znajdujące się w tylnej części trzonu zamkowego. kaliber 0. w wersji kawaleryjskiej. wz. Kaliber 10. Skonstruowany przez braci Mauser na bazie jednostrzałowego karabinu wz.

62 mm Sprinefield). Magazynek pięcionabojowy.92 x 57 mm Mauser. pod oznaczeniem „Nr 1". tzw. Karabin Spriengfield. 4. 2. Francja. 1895.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne z I wojny światowej (powyżej). W tym czasie wprowadzono szereg niewielkich modyfikacji. 1886/93. Większość armii w tym okresie używała karabinów z zamkami . Wprowadzony po raz pierwszy w 1902 r.303 cala (7.30 cala-06 (7. Wprowadzono niewielkie ilości tej broni. W swoim czasie była to przodująca konstrukcja.7 mm).30 cala-'06 (tj. Kaliber 8 mm x 50 R. Skrócony karabin Lee Enfield. w której zastosowano po raz pierwszy amunicję małokalibrową z prochem bezdymnym..Short Magazine Lee Enfield (powyżej).62 mm). pojemność 8 nabojów 8 x 50 R Lebel. wz. Kaliber 0. 3. wz. 10-cio nabojowy. Wprowadziła ją również armia USA poa oznaczeniem M 17 Enfield . Magazynek pudełkowy na pięć naboi typu 7. stanowił główną broń strzelecką armii brytyjskiej do czasów II wojny światowe). kaliber 0 . Karabin Lebel. Na rysunku pokazano wersję oznaczoną jako Mk I T Star. Brytyjski karabin 3P14. wprowadzoną do T uzbrojenia w 1916 r. używana również w Bułgani. Podstawowa broń strzelecka armii Austro-Węgier. Była to jedna z najbardziej udanych broni powtarzalnych o zamku tłokowo-obrotowym. 1903 (powyżej). wz. którą po wybuchu 1 wojny światowej pośpiesznie dostosowywano do wcześniejszej amunicji 0. SMLE .ta wersja była dostosowana do amuniq'i 0. Podstawowa broń strzelecka armii USA do początków II wojny światowej. Konstrukcja niemiecka. wz. Karabin Mannncher.303 cala.owo-obrotowymi. eksperymentalna broń. powszechnie kopiowana i poddawana ciągłym modyfikacjom. 1. 139 x < o 5: 9^ © . Magazynek rurowy pod lufą. 7. 1898. Karabin Mauser. Magazynek wymienny.

lub był wypychany następnym ładownikiem podczas ładowania. —— . jak w karabinkach Lee Enfield. 1. opracowana z myślą o użyciu w lasach tropikalnych.5 mm x 54 U 1929. Jako amunicji użyto naboi pistoletowych 0. umieszczanego razem z nabojami w magazynku oraz łódki (b). Łódkę umieszczano po otwarciu zamka w odpowiednim wycięciu komory zamkowej (c). np. Magazynek o pojemności 4 nabojów. stosowanych w pistolecie maszynowym Thompsona. po wystrzeleniu ostatniego naboju.Francję.45 ACP (11/43 mm). kaliber 0. Jeden z ostatnich karabinów powtarzalnych wprowadzonych do uzbrojenia przez jedno z ówczesnych mocarsrw. wz. przy zamykaniu zamka itp. Wielka Brytania. 2. 139).303 cala (7. Zastosowano nowy celownik. dostarczano w specjalnych kształtownikach z cienkiej blachy.Powtarzalne karabiny odtylcowe Łódki nabojowe i ładowniki (po prawej). pięciońabojowv. Wielka Brytania. 5. Karabin Lee Enfield. Pusta łódka wyskakiwała. wz. Opracowany w Wielkiej Brytanii z przeznaczeniem do akcji specjalnych. Kaliber 7. ZSRR.II wojna światowa. No 4 Mk 1. pusty ładownik wypadał przez otwór w magazynku. Przy magazynkach o większej pojemności (zwykle łódka mieściła 5 naboi) operację należało powtórzyć. Ta skrócona wersja była przystosowana do wymogów produkcji masowej . Magazynek pudełkowy. Wykorzystano identyczny system. W karabinach dostosowanych do ładownika typu mannlicherowskiego.62 mm * 54 R. - 140 . Karabin MAS. 1891/30. 1936. W celu przyśpieszenia procesu napełniania magazynka pudełkowego. stąd nazwa „karabinek dżunglowy". Dostosowana do produkcji masowej wersja karabinu SMLE (patrz str. Kaliber 7. kaliber 0. amunicję do większości karabinów powtarzalnych.7 mm).7 mm). 4. a następnie kciukiem wciskano naboje do magazynka (d). 3.303 cala (7. Magazynek pudełkowy na 10 nabojów. Karabiny powtarzalne państw koalicji antyhitlerowskiej .modyfikacji dokonano w 1930 r. Pojemność magazynka 10 nabojów. Wyciszony karabinek De Lisie. Używano dwu typów: ładownika (a). Karabin Mosin-Nagant. Karabin Lee Enfield No 5MK1. Była to lżejsza odmiana Lee Enfielda No 4.

Włochy. Magazynek 5-cio nabojowy. Magazynek o pojemności 5 nabojów.5 mm x 50. Niemcy.5 mm x 50. Kaliber 7. Kaliber 6. wz. wz.92 mm x 57 Mauser. 2. 1. Arisaka. Karabinek Volksgewehr (VG 2). a więc takim. o identycznej konstrukcji. Magazynek o pojemności 6 nabojów. że rok 1905 bvł w Japonii 38 rokiem kalendarza Meiii. 5. 3. ze składaną kolbą. Była to jedna z wielu odmian uproszczonego karabinu.35 mm x 51. Magazynek o pojemności 5 nabojów. począwszy ód 1889 roku do iat pięćdziesiątych naszego wieku. ze względu na to. Schmidt-Rubin. 1891/24. Pokazana broń ma kaliber 6. Japonia. Pokazano tu wersję dla spadochroniarzy. z celownikiem optycznym ZF 42 W . Kaliber 7. Z zamkiem dwutaktowym. który nie wymaga dodatkowego obrotu rączki zamkowej przy otwieraniu i zamykaniu komory. Składała się ona na zawiasie widocznym w okolicy osłony spustu.5 mm x52. Karabinek Arisaka. ale przystosowany do amunicji 7. 1905 (Typ 38). Nazywany też Typ 38. Mannlicher Carcano. 4. wprowadzonych do uzbrojenia w ostatnim roku wojny. Karabiny powtarzalne w krajach neutralnych. Kaliber 7.92 mm x 57 Mauser. Do uzbrojenia wprowadzono też model M 38. 141 . wz. Karabinek Mauser Kar 98 k (powyżej). Szwajcaria. 1905.wersja wyborowa standardowego karabinu Wehrmachtu w czasie II wojny światowej. wz. głównie z przeznaczeniem dla Volksturmu (oddziałów pospolitego ruszenia). Produkowany w wielu wersjach. Kaliber 6.5 mm x 54 M 11. Magazynek o pojemności 6 nabojów. 1931.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne państw Osi podczas II wojny światowej (powyżej).

Dzięki swej wielkiej niezawodności.Rewolwery odtylcowe Wczesne rewolwery odtylcowe (po lewej) 1. Każdą łuskę trzeba wybić z komory bębna rozładownikiem prętowym. Brytyjski rewolwer systemu Trantera. odchylany bęben. 142 . zmiany te wprowadzono w latach siedemdziesiątych XIX w. do ładowania zastosowano system z odchylną klapą. E Większość podstawowych rozwiązań konstrukcyjnych. rewolwery używane są do dziś. Bęben miał siedem komór będących jednocześnie lufami. Był to pierwszy rewolwer tej firmy.. Francja. Rewolwer Colt 1861 Navy.45 cala Adams. 2. należy po odchyleniu bębna nacisnąć na jego oś. 1865 r. Rewolwer Adams z 1872 r. Bęben ma rozladownik gwiazdkowy. by go uruchomić. Rewolwer systemu Lefaucheux.. produkowany w licznych odmianach. działający automatycznie przy odchyleniu lufy w dół. Zwraca uwagę masywny szkielet. 6. centralnego zapłonu. kaliber 0. stąd obiegowa nazwa „man stopper". Kaliber 0. bocznego zapłonu. Po raz pierwszy opatentowany 1845 r. Wielka Brytania. przerabiany na broń odtylcową oprzez zastosowanie uchylnej łapy do ładowania.22. Rewolwer-kastet. 5. Pokazany egzemplarz pochodzi z 1857 r.'Konstrukq"a szkieletu łamana. Siedmiostrzałowy. b. zwłaszcza jako broń policyjna. Kaliber 12 mm. 4. kaliber 0. ale zawias umieszczono u góry. Zastosowano tu rozladownik gwiazdkowy. bocznego zapłonu. Rewolwer Smith and Wesson No 1. zastosowanie odchylnej klapy. Tu pokazano model z bębnem o 6-ciu komorach. na amunicję 0.22. W naszym stuleciu proces udoskonalania tego typu broni polegał głównie na wprowadzaniu nowych materiałów i systemów zabezpieczeń.577 cala. Sześciostrzałowy. Pochodzi z lat 1870-80. Łuski zostają jednocześnie wysunięte ze wszystkich komór bębna. opatentowany przez Reida w USA. Do ładowania wyjmowało się bębenek. amunicja 0. Sześciostrzałowy. stosowanych w rewolwerach opracowano i wprowadzono w drugiej połowie XIX w. c. strzelający nabojami o wielkiej mocy. Systemy ładowania rewolwerów i wyrzucania łusek: a. 3. naboje centralnego zapłonu. „łamany" szkielet rewolweru. Pięciostrzalowy. Do ładowania należało wyjąć bęben.38 cala.

Rewolwerowiec (po lewej). Legenda Dzikiego Zachodu. 2. z łamanym szkieletem. (Wojskowy rewolwer. (po lewej). Sześciostrzałowy. Amerykańska kopia broni systemu Webley. Sześciostrzałowy. Dzięki odpowiednim wycięciom w ściankach. Sześciostrzałowy. bez samonapinania). Konstrukcja brytyjska z lat dziewięćdziesiątych XlXw. Amunicja 0. Rewolwery z końca XIX w. Rewolwer Colt Peacemaker (po lewej). 3. produkowany do dziś.45 cala S&W.450 cala. 1873. Kaliber 0. Produkowany w latach 1877-1912. 143 . Popularny wielkokalibrowy rewolwer kieszonkowy. Konstrukcja szkieletu łamana. Amunicja 0. Konstrukcja oparta o wcześniejszy rewolwer kapiszonów)'. 4.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca 1. używany przez armię USA. celujący ze swego Colta Peacemakera. wz. Kaliber 0.450 cala. wz. Colt. Kaliber 0. Była to broń samopowtarzalna. Rewolwer Webley-Fosbery. Rewolwer Remington. z lufą o długości 19 cm. określaną przez armię USA jako Single Action Army Revolver Model 1873. Model 1874. Rewolwer „British Bulldog". ładowany przez uchylaną klapę. 1873. 5. Pokazano wersję kawaleryjską. na amunicje 0.38'cala centralnego zapłonu. Sześciostrzałowy. Rewolwer Smith and Wesson. Rewolwer Colt Lighting.44"-40. z samonapinaniem kurka. bęben obracał się i jednocześnie był napinany kurek.45 cala. Wg rysunku Remingtona. Cklrzut po strzale powodował cofnięcie się lufy wraz ze szkieletem i bębnem. ładowany przez uchylaną klapę.

Francuski rewolwer Lebel.0. Sześciostrzałowy. Używała go zarówno armia carska. Na amunicję 7. Rewolwer Colt New Service M 1917. z odchylanym na bok bębnem. Wlk.Rewolwery odtylcowe Rewolwery wojskowe z czasów obu wojen światowych (po lewej). Pokazano go w wielkości naturalnej. 4. Ten model wprowadzono w 1915 r. Na naboje 8 mm Lebel (rewolwerowy). Obie odmiany różniły się nieznacznie kalibrem. Wytwarzany w kilku odmianach od 1889 do lat dwudziestych naszego wieku.62mm Nagant. Siedmiostrzałowy. wz. zmieniono niektóre szczegóły i kaliber (porównaj ilustrację poniżej).Brytania. Kaliber 10. kal. do rewolweru Webley MK VI. 144 . Można / niego strzelać napinając kurek ręcznie lub tylko naciskając spust. Sześciostrzałowy. Sześciostrzałowy.35 mm. Kaliber 0. 1892. 1. używanego w Wlk. Brytanii. (J. 3. jak i radziecka. 2. Rewolwer Enfield Nr 2 MK 1 Star. Rewolwer Webley MK VI (po prawej). Z samonapinaniem. Wioski rewolwer Modello 89 B. Sześciostrzałowy.455 cala.455 cala. Brytanii. Konstrukcja szkieletu „łamana". Przykład typowego wiclkokalibrowego rewolweru wojskowego. ładowany poprzez odchylną klapę. Rewolwer Nagant. Sześciostrzałowy.380 cala. bębenek do ładowania wychylany na bok. 1895. ładowany poprzez uchylaną klapę. szkielet łamany.455 cala. Nabój (po prawej). Używany w obu wojnach światowych. używany był jeszcze podczas IT wojny światowej. wz.45 ACP. działający przy odchylaniu lufy rozfadownik gwiazdkowy. Stosowany zarówno w USA jak i w Wlfc. Pokazana wersja nie miała możliwości ręcznego odciągania kurka. brytyjska . Na amunicję 0.Rewolwer Webley.. Rosyjska wersja powszechnie używanego w niektórych krajach rewolweru. 5. Wersja amerykańska na amunicję 0.

Policyjna broń o dużej skuteczności rażenia produkowana też ze stali nierdzewnej. Produkowana jest też wersja na nabój 0. mają samonapinanie. Kaliber 0357 Magnum. Rewolwer Ruger Blackhawk. Pięciostrzałowy. 5. bocznego zapłonu. bęben wychylany na bok. 30% większa niż jakiejkolwiek innej broni krótkiej na świecie. 3. Sześciostrzałowy.dla porównania (5) .33 kg. Rewolwer Smith and Wesson 0. Stosowany głównie jako broń tarczowa i do niektórych rodzajów polowań. Rewolwer Smith and Wesson Bodyguard Airweight.aż 1. Model900.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Współczesne rewolwery (po lewej). 145 . 2. Bęben o 9-ciu komorach wyjmowany do ładowania. Szkielet ze stopów lekkich. Sześtiostrzałowy. nadającego się do skrytego noszenia. bęben odchylany na bok. Rewolwer Harrington i Richardson. bęben wychylany w bok. Model 29. najnowsza odmiana. popularnie zwany „Chief s special". Rewolwer Colt Python. Kurek kryty (co zapobiega możliwości zaczepienia nim o podszewkę marynarki itp. P Rewolwer Smith and Wesson M 60 (po prawej).411 kg . wersja ze stali nierdzewnej. Przykład typowego.Wszystkie pokazane egzemplarze wyprodukowano w USA. Kaliber 0. Kaliber 0.44 Magnum. 1. 4.22. ładowany rzez odchylaną klapę. udoskonalonego rewolweru policyjnego. Sześciostrzałowy. Bez samonapinania. Energia wylotowa podsku jest o ok.38 Special i 0.41 Magnum. Z wyjątkiem (1). Na amunicję 038 Special.38 Special. Typowy przykład taniego rewolweru do samoobrony. Pokazana broń ma masę zaledwie 0. rodukowany w dwu kalibrach: 0.357 Magnum.). Broń krótka o największej skuteczności rażenia.

tzw. Pistolet Walther P 38. C Prawidłowym określeniem tego rodzaju broni jest termin „samopowtarzalna" . Najczęściej produkowany w wersji na amunicję 7. podobnie jak w karabinach. 3.63 mm Borchardt.65 mm Browning. wytwarzaną w Kanadzie dla armii brytyjskiej. wz. w Belgii. Przed strzelaniem należy włożyć do gniazda (zwykle w chwycie pistoletu) załadowany magazynek. Względy konstrukcyjne wykluczają prowadzenie ognia ciągłego. sprężyna powrotna popycha zamek ku przodowi. Sposoby umieszczenia magazynków (po prawej).Pistolety samopowtarzalne Pistolety samopowtarzalne (po lewą). Jeden z pierwszych udanych pistoletów samopowtarzalnych. a ciśnienie gazów zaczyna malec opóźnia sprężyna powrotna i odpowiednio duża masa zamka. 1900. Jedna z licznych odmian pistoletu produkowanego od 1896 r. „Rotę Neun". Pistolet Mauser. jedna z najnowszych konstrukcji wyposażona w przełącznik rodzaju ognia umożliwiający strzelanie seriami po 3 strzały. Jednak znacznie lepsze okazały się rozwiązania. W rozwiązaniu tym lufa i zamek nie są zaryglowane w czasie strzału (A). Pistolet Browning. wz. 1. pokazano wersję HP Nr 2MK1. podobnie jak we wszystkich broniach samopowtarzalnych. Teraz wy starczy jedynie naciskać przed każdym strzałem spust. Pistolet Browning. Kaliber 9 mm Parabellum. Pistolet został zaprojektowany z przeznaczeniem dla policji kryminalnej. 5. Pistolet Borchardta z 1893 r. Pokazana odmiana miała kaliber 9 mm Mauser. Kaliber 9 mm. Walther PPK. 146 . P r o d u k o w a n y był na amunicję 9 mm Parabellum i Browning. Ciekawe było zastosowanie dostawnej kolby drewnianej. Był przepisową bronią krótką armii niemieckiej podczas II wojny światowej. Jego zmodyfikowana wersja jest nadal produkowana i używana. 2. 1935 znany powszechnie jako „High Power* (HP lub GP). Zastosowano zamek swobodny. u. Jest to wygod­ niejsze dla użytkownika oraz zapewnia dobre wyważenie broni. Niektóre wczesne pistolety samopowtarzalne miały magazynki przed osłoną spustu (a).65 mm Browning. Następnie. Pistolet ma samonapinanie kurka. gdy pocisk opuszcza lufę. 1916. był poprzedni­ kiem słynnego P 08 Parabellum. Nadaje się do ukrytego noszenia. Pierwszy z pistoletów Browninga produkowany przez belgijską wytwórnię Fabriąue Nationale. będącej jednocześnie kaburą. Otwarcie zamka (B).przeładowanie następuje bowiem w wyniku wykorzystania energii gazów prochowych. 4. Puszczony swobodnie zamek wprowadza nabój do komory. Kaliber 7. do chwili. Ma dostawianą kolbę i magazynek o pojemności 18 naboi. Pistolet Heckler & Koch VP 70. Następnie odciągnąć zamek tak. Systemy z zamkiem swobodnym (po prawej). 6. Większość rozwiązań stosowanych we współczesnych pistoletach zostało zaprojektowanych jeszcze przed I wojną światową. Był to pierwszy pistolet z dwurzędowym magazynkiem o pojemności 13 naboi. Zamek swobodny jest jednym z najprostszych zamków stosowanych w pistoletach. ale może być użyty tylko przy względnie słabej amunicji. Początkowo rodukowany od 1935 r. Dla lepszego uszczelnienia komory stosuje się nabój z łuską cylindryczną. Pozwala to uszczelnić komorę nabojową do momentu wyciągnięcia łuski przez zamek (C). by napiąć kurek czy sprężynę bijnika. a ten dosyła do komory następny nabój. 7. Kaliber 7. w których magazynki umieszczono w chwycie (b). wz.

Magazynek o pojemności 8 naboi. Pistolet jest nadal produkowany i używany w niektórych krajach świata. różniących się głównie długością lufy. Kaliber 0. lufa zostaje przekoszona w dół. gdy obróci się łącznik. Przedstawiono jedynie dwa systemy wykorzystujące odrzut lufy do odryglowania i otwarcia zamka. Zastosowano w nim ryglowanie oparte o zasadę przekoszenia lufy. Produkowano kilka odmian tego pistoletu. a zamek zostaje odryglowany. 147 . Cofające się kolanko (zawias). b! 0.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Systemy ryglowania broni krótkiej (poniżej). W czasie strzału lufa z zamkiem cofają się. zamek zostaje zaryglowany .43 mm).43 mm). powodując wyrzucenie łuski i ściśnięcie sprężyny powrotnej. Ryglowanie zamka stosowano w pistoletach na amunicje o dużej energii.65 lub 9 mm Parabellum. ze względu na dużą masę pocisku jest faworyzowana w USA. Najpopularniejsza amunicja pistoletowa (po lewej). Pokazano d w a powszechnie używane naboje pistoletowe w wielkości naturalnej: a 9 mm Parabellum. używany zwłaszcza w krajach europejskich. wprowadzając szereg usprawnień do pierwotnego modelu 1911.45 ACP (11. Ta właśnie amunicja. K Colt 1911A1 (po prawej). Najpopularniejszy (2). pistolet samopowtarzalny w USA. ma ryglowanie „kolankowodźwigniowe". słynny niemiecki pistolet (1). Dopiero. Produkcję modelu oznaczonego jako 1911A1 podjęto w 1923 r. Lufa zostaje wyhamowana.w krajach anglosaskich). Skrót ACP od Automatic Colt Pistol . Zamek-dźwignia o dwu ramionach połączonych zawiasem jest zaryglowany tak długo. W czasie strzału lufa z komorą zamkową cofają się w rowkach szkieletu. P 08 Parabellum (lub Luger . Tym samym zamek zostaje odryglowany i porusza się nadal ku tyłowi wyrzucając łuskę. Przed strzałem (a). jak oba ramiona tworzą linię prostą (a). natrafia na prowadnice unoszące go w górę (b). Następnie zamek cofa się. Kaliber 7.nazwy określającej pierwotne przeznaczenie naboju.45 ACP (11.rolę rygli ełnią występy w górnej części rfy i odpowiadające im wycięcia w zamku.

2.. zwykle wymagających zespołowej obsługi . wykonywanej zwykle z kształtek metalowych. Parametry sprężyny i zamka dobiera się tak. Dzięki temu broń daje się wygodnie przenosić. by ciśnienie w przewodzie lufy mogło spaść do bezpiecznego poziomu przed otwarciem komory nabojowej. 5. Szybkostrzelność teoretyczna 500 strz. Podstawowową zaletą pistoletu maszynowego jest jego poręczność. Jednym ze sposobów jej uzyskania jest zastosowanie składanej kolby. PPSz wz41. z tłumikiem dźwię­ ku. Kaliber 9 mm Parabellum. choć większość skonstruowanych wówczas modeli pojawiła się zbyt późno. Kaliber 7.por. by odegrać jakąkolwiek rolę w I wojnie światowej. dzięki czemu odrzut towarzyszący strzelaniu jest względnie mały. 148 Zamek swobodny (powyżej). Magazynek bębnowy. Amunicja jest dosyłana z magazynka pudełkowego lub bębnowego (O innych systemach zasilania stosowanych przy silniejszej amunicji .62 mm x 25 Tokariew. przeznaczona była do działań specjalnych. str. Broń wykonana podstawą uzbrojenia piechoty radzieckiej. Kaliber 9 mm x 19 Para. ZSRR.patrz str. Bergmann MP 18/1. Niemiecka konstrukcja wprowadzona podczas II wojny światowej. pozwala na obrót kolby ku przodowi pod komorę zamkową (A). W większości znanych pistoletów stosuje się tę prostą zasadę działania. Pod wpływem sprężyny powrotnej. Powstała w wyniku uproszczeń technologicznych wcześniejszego MP 38.Pistolety maszynowe Pistolety maszynowe z I i II wojny światowej (po lewej). 4. MP 40. Żołnierze amerykań­ scy nazywali tę broń „smarownica". 211 „Karabiny maszynowe"). Pozwala to prowadzić ogień zarówno z biodra. 2. Szybkostrzelność teoretyczna 400 strz. Szybko­ strzelność teoretyczna 900 strz. Była to jedna z tańszych broni tego rodzaju. W broni tego typu stosuje się amunicję pistoletową./min.bez tłumika). częściowo przypominała ona to urządzenie. wprowadzając następny nabój do komory i odpalając go.45 ACP (11. 211). Podczas ruchu zamka do tyłu następuje wyrzucenie pustej łuski. Kaliber 0. Broń tego typu przeznaczona jest do walki na małych odległościach. 1. Jeden z pierwszych pistoletów maszynowych zastosowany przez armię niemiecką w 1918 r./min. Jedna z licznych odmian produko­ wanego masowo brytyjskiego pisto­ letu maszynowego. Idea pistoletu maszynowego zrodziła się w warunkach wojny okopowej. . Kolby składane (po prawej). Szybkostrzelność teoretyczna 450 strz. 1. Sten Mk2 z tłumikiem dźwięku. jest całkowicie automatyczna. zamek porusza się do przodu. W czasie strzału komora nabojowa jest zamknięta jedynie dzięki bezwładności zamka (b). pierwszego pistoletu maszynowego ze stalową kolbą składaną.43 mm). jego gniazdo znajdowało się po lewej stronie komory zamkowej. cechuje się względnie małą masą i wymiarami. Mogła strzelać tylko ogniem ciągłym. Strzelał tylko ogniem ciągłym. i sile sprężyny powrotnej (a). 3. Kaliber 9 mm Parabellum. Kolba składana teleskopowo. US M3 Al./min. Większość ze znanych rozwiązań. Poka­ zana odmiana. albo też stosuje się kolbę z zsuwanych teleskopowo prętów (B). Szybkostrzelność teoretyczna 450 strz. Broń miała przełącznik rodzaju ognia. Był zasilany 2 magazynka „ślimakowego" o pojemności 32 naboi./min (650 . Przełącznik rodzaju ognia./min. jak i z ramienia. 3. (O innych rodzajach broni maszynowej. Mógł strzelać tylko ogniem ciągłym.

Indywidualna broń miotająca Niektóre współczesne pistolety maszynowe (po lewej). Kolba składana na bok. Jest to modyfikacja radzieckiego pistoletu maszynowego PPSz.. kaliber 9 mm * 19 Parabellum. bez uwzględnienia wymiany magazynków. Można było stosować również magazynki bębnowe na 50 i 100 naboi. Używana też w innych krajach. popularna również wśród gangsterów.62 mm x 25 Tokariew. W krajach anglosaskich nazywany owszechnie „Tommy-gun'. Szybkostrzelność teoretyczna: pojęcie to odnosi się do ognia ciągłego i oznacza ilość strzałów. Walther MPL. 43.. roń ta zdobyła sławę dzięki gangsterom z Chicago (po lewej) używającym wcześniej wersji Thompsona z 1921 r. 4. magazynek umieszczono w chwycie. Tylko na ogień ciągły.380 ACP.TCaJiber 0. zakupiona przez policję i straż graniczną RFN. wprowadzonej w USA w latach dwudziestych.. g Thompson Model 1928 (powyżej). jaka mogłaby być oddana z danej broni w jednostce czasu. Kolba teleskopowa ze składaną stopką. 2. 1./min. kaliber 0. kaliber 9 mm x 19 Parabellum.43 mm). w okresie wielkiej prohibicji. Przełącznik rodzaju ognia. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz.. Konstrukcja zachodnioniemiecka. lub 30 naboi. Uwzględniając wspomniane wyżej warunki wprowadzono pojęcie szybkostrzelnosci praktycznej.jego pierwowzorem był Carl Gustav M 45 B. Broń opracowana w USA i dostępna na tamtejszym rynku. Wersja z 1928 r. Cechuje się zwartą konstrukcją./min. UZI. Północny Wietnam. przeładowywania broni i celowania./min. Szybkostrzelność teoretyczna 550 strz. Produkowany w Egipcie na licencji szwedzkiej . Szybkostrzelność teoretyczna 1200 strz.45 ACP (11. K-50 M. Ingram Model 11. 3. Kaliber 7. wz. Port Said. głównie ze względu na małe wymiary ułatwiające ukrycie. Broń ma przełącznik ognia. 149 ./min. Produkowana jest również wersja ze składaną. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz. Strzela tylko ogniem ciągłym. kolba składa się na zawiasach na bok. Przełącznik rodzaju ognia. 5. była przystosowana do magazynków pudełkowych o pojemnośa 20 naboi (pokazany tutaj). Broń te modyfikowano wielokrotnie i powszechnie stosowano jeszcze w II wojnie światowej. metalową kolbą. kaliber 9 mm * 19 Parabellum. broń skonstruowana i produkowana w Izraelu.

Magazynek o ojemności 5 naboi. Ze względu na amunicję słabszą od karabinowej. karabinek opracowany przez firmę Winchester.62 mm Spriengfield). używany równolegle z karabinem Garand. 1. część gazów o d p r o w a d z a n a jest przez otwór boczny w ściance lufy i działa na tłok gazowy. Mondragon Modelo 1908. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych działających na tłok o krótkim ruchu. Zamek pozostaje zaryglowany w czasie strzału (a). Kaliber mmx 50 R Lebel. Odprowadzenie gazów z przewodu lufy (po prawej). Jego ruch ku tyłowi powoduje odryglowanie zamka. Broń skonstruowana we Francji. kierowców i oficerów liniowych.30 cała Ml Carbine (nabój pośredni 7.62 mm Ml).światowej oraz w wojnie koreańskiej. Broń p o d o b n a do kb. chociaż produkcję uruchomiono w Szwajcarii i Niem­ czech. bardziej znany jako Garand M 1. Stosowano dwa rodzaje magazynków: 15-stonabojowe (pokazany tutaj) i 30-stonabojowe. tego rodzaju broń. Zaprojektowany i zastosowany w Meksyku. 4. Działa na zasadzie odpro­ wadzenia gazów z przewodu lufy. Gewehr 43. Pod w p ł y w e m sprężyny zamek powraca ku przodowi wprowadzając następny nabój do komory. karabinki automatyczne Każda. Wersja M2 miała przełącznik ognia. Kaliber 0. 2. Kaliber 0. który teraz porusza się ku tyłowi (c). . Kaliber 7.92 mm x 57 Mauser. z w y k l e . który dla oddania następnego strzału wymaga p o n o w n e g o naciśnięcia spustu. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. 3. użyty na niezbyt wielką skalę podczas II wojny światowej. gazy prochowe prą na tłok (b). Dzięki sprężynie powrotnej cykl pracy całego mechanizmu może się powtarzać. konstrukcja niemiecka. jako broń żołnierzy służb. W chwili. wykorzystuje energię gazów prochowych do n a p ę d u mechanizmów przeładowania broni. od nazwiska konstruktora. RSC Modele 1917. użyta na ograniczoną skalę podczas I wojny światowej. wyrzucając łuskę. Była to pierwsza w świecie broń samopowtarzalna wprowadzona jako podstawowe uzbrojenie żołnierzy piechoty.Karabiny samopowtarzalne. Magazynek o pojemności 8 naboi. n a z y w a n y jest karabinem samopowtarzalnym. Kaliber 7 mm x 57 Mauser. Karabin.30 cala . Używano jej podczas II wojny . ale dostosowana do amunicji pośredniej i mogąca strzelać również ogniem ciągłym nazywana jest karabinkiem automatycznym lub s z t u r m o w y m . gdy pocisk mija otwór gazowy w ściance lufy. W większości karabinów samopowtarzalnych i karabinków automatycznych stosuje się następującą zasadę. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy.'06 (7. Cofający się zamek wyciąga i wyrzuca łuskę oraz ściska sprężynę powrotną. 150 f Wczesne karabiny samopowtarzalne (powyżej). którego ruch ku tyłowi powoduje odryglowanie zamka. Magazynek o pojemności 10 naboi. z karabinka automatycznego m o ż n a strzelać p o d o b n i e jak z pistoletu maszynowego. US Ml Rifle. US Ml Carbine. 5. Magazynek o pojemności 8 naboi.

3. 1. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. amunicję. 151 . chiński karabinek wzorowany na radzieckim SKS. 2. Kaliber 7.USM14Rifle. Kaliber 7. Typ 56. Konstrukcja francuska wykorzystująca odprowadzenie gazów. ZSRR. Kaliber 7. Kaliber 7.5 mm x 54 M 1929 (MAS). W karabinie tym zastosowano opracowaną jeszcze w końcu XIX w.62 mm x 51 NATO). który jest jedną z najpowszechniej używanych konstrukcji tego typu na świecie. 7. Z celownikiem optycznym. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Nadal używany przez obronę terytorialną w Chinach. MAS 49.92 mm x 57 Mauser. z uwagi na jej korzystne parametry balistyczne. Magazynek o pojemności 10 naboi. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Pokazany egzemplarz ma kolbę i nakładkę z czarnego tworzywa sztucznego. (powyżej). Magazynek o pojemności 10 naboi. Kaliber 7.broń opracowana w oparciu o karabin Garand M 1.62 mm x 39 (amunicja pośrednia wz. magazynek o pojemności 10 naboi. Magazynek o pojemności 20 naboi. Hakim. 4.308 cala (tj. 43). Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu rufy. Obecnie zastąpiona karabinkiem M 16. SWD samopowtarzalny karabin wyborowy konstrukcji Dragunowa.62 mm x 54 R Mosin L 1 A 1 Rifle (poniżej). hgipska kopia szwedzkiego karabinu systemu Ljungmanna.62 mm x 51 NATO. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. zrezygnowano tu jednak z tłoka gazowego. Może strzelać tylko ogniem pojedynczym. Tak oznaczono brytyjską wersję belgijskiego karabinu FN FAL. Kaliber 0. 5. Magazynek o pojemności 20 naboi. Wprowadzony do uzbrojenia armii francuskiej w 1949 r. Magazynek o pojemności 10 naboi.Indywidualna broń miotająca Karabiny samopowtarzalne po 1945 r.

Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy.'.62 mm x 51 NATO (lub inne.62 mm x 51 NATO. Broń opracowana dla niemieckich spadochroniarzy pod­ czas 11 wojny światowej. 152 Karabiny i karabinki automatyczne (powyżej). Klasyczna konstrukq'a. Układ Warszawski i NATO. E Naboje (po prawej). Magazynek o pojemności 30 naboi. niezbyt nadaje się do broni. Magazynek o pojemności 10./min. Klasyczne łoże. Zamek półswobodny t rolkami. Spadkowi celności można zapobiec stosując bardziej prostą kolbę (b). Broń. Szybkostrzelność teoretyczna 500 strz. Magazynek o pojemności 20 naboi. stosowane przez b. z wygiętą ku dołowi kolbą (&)'. Jedna z odmian hiszpańskiego karabinu. znacznie silniejszy. CETME Model C. Ma to wpływ na celność broni. Pakt NATO przyjął jako standardowy. pokazano tu wersję lekką.Karabiny samopowtarzalne i karabinki automatyczne Kształt łoża (po prawej). z której można prowadzić ogień ciągły. Warto zwrócić uwagę.20 naboi. W większości krajów bloku wschodniego stosowano jako podstawowy nabój pośredni wz. gniazdo magazynka po lewej stronie. jak i ciągłego. Podstawową bronią na tę amunicję był karabinek automatyczny AK 47 i jego pochodne. naboje te nie są wymienni. G3A3. W trakcie strzelania odrzut działający wzdłuż osi lufy. Kaliber 7. co pozwalało zmniejszyć Eodrzut lufy przy ogniu ciągłym. znana również pod nazwą Sturmgewehr 43 (StG 43). . jest używana w krajach zachodnioeuropejskich jako ogólna nazwa tego typu broni. W rym wypadku odrzut przenoszony jest na ramię strzelca w lini prostej. 43. 3. MP 44. Magazynek o pojemności 20 naboi. Zamek półswobodny z rolkami. na której wzorowano wiele współczesnych karabinków automatycznych.92 mm x 5/ Mauser.62 mm x 39 (1). Wprowadzony w ostatnich latach II wojny światowej. Kaliber 7./min. Szybkostrzelność teoretyczna ok. FG 42./min. Szybkostrzelność teoretyczna 550-650 strz. Kaliber 7. Są przystosowane zarówno do ognia pojedynczego. Jedna z ierwszych konstrukq'i z prostą olbą. Nazwa karabin szturmowy. Kaliber 7. nabój karabinowy 7. Szybkostrzelność" teoretyczna 550 strz. ku tyłowi powoduje podrzut lufy ku górze.62 mm x 51 (2). Podstawowy karabin armii zachodnioniemieckie] opracowany na bazie CETME. szczególnie podczas długich serii. Zakupiony do uzbrojenia wielu innych państw. 750 strz.92 mm x 32 Kurz. 'ziała na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. że mimo tego samego kalibru pocisku. 4. 1./min. 7. 2. w zależności od kraju).

kolba i nakładka z tworzywa sztucznego. Szybkostrzelność teoretyczna 700-800 strz. broń opracowana w Izraelu. Kaliber 0. Wprowadzony po raz pierwszy w 1986 r. Magazynek łukowy o pojemności 35 naboi. Kaliber 5. Amerykański M 16 A 1 (po lewej).85 mm x 49. obecnie 5.223 cala (5.223 cala (5. Pokazano tu pierwotną wersję z drewnianą kolbą: Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy.56 mm x 45). 1. Galii ARM. Jeden z najpopularniejszych karabinków automatycznych./min./min. Kaliber: początkowo 4. oferowana na rynku amerykańskim. skonstruowany przez M. chociaż wypierany przez nowe wersie Kałasznikowa.56 mm x 45. bloku wschodniego./min. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Karabinki automatyczne (po lewej). AK-47. Magazynek o pojemności 20 lub 30 naboi. Urządzenie spustowe wraz z chwytem umieszcza się tu przed komorą nabojową. Magazynek o pojemności 20 naboi. 43. Kaliber 0.56 m m x 45). Szybkostrzelność teoretyczna 6Ó0 strz. Stosowany i produkowany nie tylko w byłych państwach bloku wschodniego. Szybkostrzelność" teoretyczna 650 strz. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy.62 mm x 39 wz.62 mm x 39 wz. IW Enfield (Individual Weapon). Kaliber 7. po doświadczeniach wojny z 1967 r. Ostatnia wersja karabinka Armalite.azów prochowych z przewodu ufy.56 mm x 45. co pozwala zastosować długą lute przy względnie małej długości całkowitej karabinu./min./min. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz. Broń wprowadzona do uzbrojenia armii brytyjskiej. Kaliber 7. Nadal w użyciu w krajach b. Pokazano wersję ze składaną kolba metalową. Magazynek o pojemności 30 naboi. 2. 4. Szybkostrzelność teo­ retyczna 800 strz. Radziecki AKM (po lewej. pod nazwą SA 80.45 mmx39). 3. Zmodernizowana wersja AK 47. AR 18. Działa f na zasadzie odprowadzenia . Magazynek o pojemności 20 naboi.5. 43. Podstawowy karabinek współcześnie używany przez armię amerykańską. Broń standardowo wyposażona jest w celownik optyczny. Wszystkie mają przełącznik rodzaju ognia. u dołu). AK 74 (kal. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. 153 . jak n p . Komora zamkowa ze stopu aluminium. Kałasznikowa. Magazynek łukowy o pojemności 30 naboi. Szybkostrzelność teoretyczna 700-950 strz./min.' ZSRR.

używanych podczas zamieszek). 154 . Europa. 3. Granatniki ze względu na znaczną masę ocisku. albo opierając je o ziemię. Do ładowania lufę granatnika przesuwa się ku przodowi. siatek E Składanie się do strzału (po lewej). Stosuje się do niego amuniq"ę zespoloną (3a). potem stosowano je jako namiastkę broni przeciwpancernej na najniższym szczeblu taktycznym. Do ładowania lufa jest odchylana (na zawiasie). XVIII w. Niektóre granatniki mają konstrukqę umożliwiającą wystrzeliwanie pocisków specjalnych (z gazem łzawiącym. Granatnik skałkowy z lufą odlaną z brązu. latego zwykle strzela się z nich z ramienia (a). Kaliber 40 mm. zwykle jednostrzałową.rażące falą uderzeniową.. 350 m. Wystrzeliwuje się z niego granaty odłamkowe i zaczepne . Kaliber 40 mm. obecnie wypierane jednak przez konstrukqe odtylcowe. choć często wymaga to dodatkowej nasadki. Istnieją granatniki odprzodowe. granaty nasadkowe Przedstawiamy tu broń ręczną. Niektóre bronie tego rodzaju nazywane granatnikami . pocz. Niemcy. służącą do wystrzeliwania granatów. obezwładniających itp. 2. granatnik odtylcowy z gwintowaną lufą. Opracowano wiele granatów dających się wystrzeliwać z karabinu. US M 203. Tego rodzaju uzbrojenie ma długą historię. US M 79. granatnik karabinowy stanowiący dodatkowe wyposażenie karabinka M16 Al. Maksymalny zasięg ok. Granatnik z kombinowanym zamkiem lontowo-kołowym. 4. lub też naboi oświetlających.tworzą odrębną grupę. cechuje silny odrzut. Granatnik (powyżej). Przedstawiamy typowe przykłady i sposoby wystrzeliwania granatów. pojawiło się podczas I wojny światowej. kul gumowych. przystosowaną do wystrzeliwania pocisków zwanych granatami. Niektóre granatniki przypominają wyglądem pistolety sygnałowe (b). 1.Granatniki ręczne. koniec XVI w. podobna jest też technika strzelania. M 79 użyto w Wietnamie. jest wielkokalibrową bronią ręczną.

Granat połączony jest z prętem stalowym. Pokazano cztery podstawowe rodzaje. przez którą przelatuje pocisk. Granat ten nasadzany jest na wylot lufy (ma rurkę wewnątrz korpusu). 155 . Przed wystrzeleniem pręt granatu należy wsunąć do lufy. Garłacz (powyżej). a. Istnieją odmiany garłaczy umożliwiające miotanie granatów za pomocą ostrej amunicji . których skorupy wykonywano z kutego żelaza. Pokazano belgijski granat z gazem łzawiącym LAC M2. 3. Wystrzeliwanie granatów nasadkowych (po prawej). której wewnętrzna średnica dopasowana jest do średnicy skorupy granatu. poprzez dodanie stalowej płytki . obecnie podobne granaty mogą służyć jako zapalające (zawierają biały fosfor) i zaczepne. Podobnie jak większość tego rodzaju granatów ma stabilizacje brzechwową. Do nasadki wkłada się granat i odpala nabój („ślepy") w komorze nabojowej kiirabinu. Na rurce umocowane są brzechwy. umieszcza się rurkę. dzięki nim granat leci głowicą skierowaną w cel. c. Jest to warunek skutecznego działania ładunku kumulacyjnego. Zastosowanie stabilizatorów zwiększa celność. Garłacz. o nieco mniejszej średnicy niż kaliber lufy. Przeciwpancerny. Pozycje strzeleckie (po prawej).wykorzystują one tzw. kolba przyciśnięta łokdem (tak by mogła przesunąć się do tyłu nie uderzając o ciało strzelca). 2. ale również falą uderzeniową. podobnie jak większość tego typu granatów. na osi lufy. Kaził nie tylko odłamkami.Obok (po lewej). Granat łzawiący. Do wystrzeliwania granatów używa się specjalnej amunicji („ślepej"). umocowany na lufie brytyjskiego karabinka skałkowego z 1747 r. Duży odrzut przy strzelaniu granatami nasadkowymi wymaga przyjęda odpowiedniej pozycji przez żołnierza: a. z oparciem kolby o ziemię. Rozwiązanie to jest szczególnie korzystne w przypadku granatów przeciwpancernych z głowicą kumulacyjną. Pokazano ganat amerykański M 19 A 1 WP. Przykłady granatów nasadkowych (po prawej). Granat zakończony jest rurką o średnicy dopasowanej do zewnętrznej średnicy lufy. Granat prętowy. pułapkę kulową lub też w kadłubie granatu. wystrzeliwane są z luf długiej broni palnej. Granat nasadkowy. Był to zwykły granat ręczny zaadoptowany do wystrzeliwania z garłacza. Nasadki nadają się szczególnie do wystrzeliwania granatów ręcznych. od nazwiska konstruktora nazwany granatem Millsa. b. Odłamkowy. Znane są również granaty z pułapką kulową pozwalające na wystrzeliwanie ich „ostrą" amunicją. Na wylocie lufy mocowana jest specjalna nasadka. Francuski granat STRIM (lekki karabinowy granat przeciwpancerny). Londyn). Gazy prochowe wyrzucają granat. Używano go w I i II wojnie światowej.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Granaty nasadkowe (powyżej). Do wystrzeliwania granatu używa się wyłącznie „ślepej" amunicji. 1. Tego rodzaju granat nakłada się na wylot lufy i wystrzeliwuje się za pomocą „ślepej" amunicji. Do rażenia siły żywej. Służył do wystrzeliwania granatów. dzięki czemu głowica uderza w cel wierzchołkiem czepca balistycznego. Garłacze mogą mieć przewód gładki lub gwintowany. Granat pomyślany był początkowo jako środek zadymiania pola walki. Dymny. b. pokazano garłacz zdjęty z lufy (Tower. d. Brytyjski granat Nr 36. skorupa bez stateczników. Stosowane są również gumowe kule wystrzeliwane wprost w demonstrantów. Granaty nasadkowe dobrze nadają się do przenoszenia gazów i dymów o drażniącym działaniu.

Najczęściej strzelec składa się do strzału w pozycji klęcząc. perforowanym ładunkiem miotającym (a). można położyć na ramię. lufę granatnika wyrzuca się. w tym samym czasie nadmiar gazów. Miniman (powyżej). gdy rurka czepca (B). Umieszczony za szczytem stożka detonator wybucha w momencie. Lufa z tworzywa 1 sztucznego. Powstające gazy wydostają się do lufy. tak by nogi nie zostały porażone strumieniem gazów. Jeśli jednak chcemy strzelać z pozycji leżąc. Po strzale (3). Ciśnienie gazów wyrzuca pocisk. jednorazowego użytku. Strzelanie z ramienia (powyżej). Broń tego rodzaju. w granatniku bezodrzutowym Miniman. Powstające gazy zostają skupione w wąski strumień cechujący się niezwykle wysoką temperaturą i prędkością. Dzięki niej również pojedynczy żołnierz uzyskał możliwość wystrzeliwania pocisków o dużym kalibrze. Zjawisko strzału (po lewej). W broni bezodrzutowej (po prawej) wykorzystuje się trzecią zasadę dynamiki Newtona „akcja równa się reakcji". W krajach anglosaskich dla oznaczenia pocisku kumulacyjnego używa się skrótu HEAT: 156 . Zdradza to stanowisko strzelca i stwarza zagrożenie dla osób znajdujących się za strzelcem. Sprzyja temu również niewielka masa broni. Brzechwy rozchylają się po opuszczeniu luty. wobec braku odrzutu. i pociskiem (b).Ręczna broń bezodrzutowa Skuteczna bron bezodrzutowa narodziła się w latach II wojny światowej. Pocisk stabilizowany brzechwowo. W ładunku wybuchowym wykonuje się stożkowe wgłębienie (A). W praktyce można to osiągnąć także poprzez wypływ (do tyłu) gazów powstających w wyniku spalania ładunku miotającego (B). należy wygiąć ciało. wypływa do tyłu. używany obecnie. Skupione gazy powodują odparowanie metalu na drodze strumienia w pancerzu powstaje wąski otwór. Broni bezodrzutowej używa się głównie jako broni przeciwpancernej. choć jej zasadniczą wadą jest strumień gazów wypływających do tyłu w czasie strzału. Największą zaletą tego typu pocisków jest to. W granatniku Miniman jak i w innych broniach bezodrzutowych tego rodzaju pociski stosuje się do niszczenia celów opancerzonych. Gazy wnikają do wnętrza czołgu rażąc załogę. Zasięg 250 m do celów nieruchomych i 150 m do celów ruchomych. Szwedzki bezodrzutowy granatnik przeciwpancerny. Zasada działania. wzmacnianego włóknem szklanym. Pociski kumulacyjne (po prawej). Po naciśnięciu spustu zapala się ładunek miotający (2). Pokazany wyżej Miniman jest w stanie przebić 30 cm pancerz. Ta broń jednorazowego użytku jest ładowana fabrycznie (1). o odpowiednio dobranej długości uderza iv cel (C). że grubość przebijanego pancerza nie zależy od odległości na jaką strzelamy.9 kg. Masa całkowita 2. W tej roli jest skuteczna. zwykle osłonięte cienką wkładką z metalu kolorowego. ruch pocisku ku przodowi należy zrównoważyć ruchem odpowiednio dobranej pirzeciwwagi w przeciwną stronę (A). W myśl tego.

stabilizujący lot pocisku. Obraca się on niezależnie od głowicy z ładunkiem kumulacyjnym (b). 2. osłona szyny spustowej e.Ręczny granatnik ppanc RLC Carl Gustaw 84 mm (po prawej). Broń składa się z cienkościennej lufy stalowej z dyszą. celownik mechaniczny m. jaką był strumień gazów za wyrzutnią. celownik optyczny 1. Broń jednorazowego użytku. Przewód lufy gwintowany. Gazy prochowe napędzają pocisk KU przodowi. Francuski granatnik łączący różne systemy bezodrzutowe. 5. Zachodnioniemiecki granatnik przeciwpancerny nowej generacji. W czasie strzału (C) spalany jest ładunek miotający (a). Z granatnika można również wystrzeliwać pociski od łamkowo-burzące. muszka mechanicznych rzyrządów celowniczych . Ponieważ obrót wpływa niekorzystnie na efekt działania ładunku kumulacyjnego. Bezodrzutowa broń piechoty zaprojektowana w Szwecji. Lufa z wysokojakościowej stali. W nowy sposób zastosowano w nim ideę broni bezodrzutowej. Teraz ponownie otwiera się dyszę przekręcając ją ku dołowi. napinacz bijnika g. Jednocześnie głowica nie obraca się. Strzela się z ramienia albo ze składanego trójnogu. o gwintowanym przewodzie. 580 m w dągu 1. 157 . opora i. Pokazano go również w przekroju (B). po czym usuwa się łuskę po ładunku miotającym. ACL-APX (po lewej). Pocisk do granatnika Carl Gustaw ma stabilizację obrotową. miejsce przyłożenia policzka n. urządzenie uderzeniowe d. 3. Zapewnia to dostateczny efekt żyroskopowy. Granatnik (A).wspomniana odległość jest jednocześnie maksymalnym zasięgiem. dzięki czemu nie zmniejsza się jej skuteczność. chwyt pistoletowy h. Armbrust (po lewej). jest fabrycznie ładowany. obecnie używana przez wiele innych armii. dymne i oświetlające. Te zostają gwałtownie przesunięte ku końcom wyrzutni i tu zatrzymane. Granatnik umożliwia przebicie pancerza czołgu pociskiem kumulacyjnym na odległościach do 500 m. rączka zamka dyszy c. Po naciśnięciu spustu zewnętrzny bijnik uderza w spłonkę ładunku miotającego.25 s . chwyt przedni j . Dno łuski zostaje wyrzucone przez dyszę kutyłowi. Następnie zostaje uruchomiony silnik rakietowy na paliwo stałe. napędzający pocisk w dalszej fazie lotu. W celu załadowania broni należy odchylić dyszę i włożyć nabój do lufy. oś dyszy. umieszczony między dwoma tłokami. Działanie granatnika Carl Gustaw (po prawej): 1. Jeden z ruch napędza pocisk stabilizowany brzechwowo (c). Pocisk wyrzucany jest z lufy przez ładunek miotający. w pocisku zastosowano łożyskowany pierścień wiodący (a). Głowica z ładunkiem kumulacyjnym ma kaliber 80 mm i pokonuje odległość ok. dysza b. 4. I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca a. W ten sposób wyeliminowano jedną z podstawowych wad broni bezodrzutowej. drugi wypycha z wyrzutni przeciwwagę (b). wymuszaną gwintem przewodu lufy. Obsługa granatnika: dwie osoby. E Sposób stabilizacji pocisku (powyżej). pozbawioną już dna. Jeden z żołnierzy pełni obowiązki celowniczego podczas gdy drugi (amunicyjny) zajmuje się ładowaniem broni. spust i.

Nawet najprostsze działa. przedstawionej w poprzednim rozdziale. głównie masą. Na końcu opisano ciężką broń automatyczną. strzelających pociskami o masie 100 funtów. dlatego wymagały kilku ludzi do tej czynności. 158 . Następnie omówiono rozwój historyczny dział. Działa strzelały wielkimi pociskami o dużej skuteczności rażenia. na działach odtylcowych kończąc. wielkością i ograniczoną manewrowością. począwszy od dział ładowanych od przodu (odprzodowych). Fotografia (po prawej). przedstawiono przede wszystkim mechaniczne machiny miotające oraz wykorzystanie materiałów wybuchowych jako środka napędowego. W rozdziale. Były one nieporęczne i zbyt skomplikowane do obsługi przez pojedynczego człowieka. Musiały mieć mocną konstrukcję i prowadziły ogień z przygotowanych stanowisk.Rozdział czwarty DZIAŁA Działa różnią się od ręcznej broni palnej. zarówno przy budowaniu stanowisk. podczas działań bojowych wymagały wysokiego stopnia planowania i organizacji. pokazuje baterię dział gwintowanych z okresu wojny secesyjnej na stanowisku wojsk Unii. średniowieczne machiny miotające. Na podstawie nakładu pracy przy technice obsługi tych machin należy je uznać za broń czysto wojskową. np. jak i ładowaniu. Fort Brady nad rzeką James w Wirginii.

.

Wprawdzie już Rzymianie wprowadzili małe. szeregu doświadczeń. a. Pozostałe dane określono w wyniku doświadczeń). .splecionego włosia bądź przeciwwagi. podaje dane różnych dział rzutowych. 161). posiada ramię dźwigni. posiadamy informacje o praktycznym użyciu machin miotających.) Tabela porównawcza (powyżej). machina miotająca działająca na zasadzie wykorzystania siły przeciwwagi. balista. Fragment kolumny Trajana w Rzymie. ruchome machiny służące jako działa polowe. bądź odzwierciedlają bardziej fantazję artystów niż rzeczywisty ich wygląd. lekkiego mechanizmu spustowego. Rzymska bal i sta (powyżej). 1. hak przesuwany w pozycji przed uruchomieniem katapulty 4. na jaką pozwalał ówczesny poziom techniki. Na rysunku przedstawiono mecha­ nizm spustowy na ramieniu katapulty. 160 . jednakże większość ówczesnego sprzętu lepiej spełniała rolę staq*onarnych dział oblężniczycn. przedstawia dwóch legionistów obsługujących balistę podczas wojny z Dakami (101-107 r. pocisk 2. p. c. hak przesuwany w pozycji po uruchomieniu katapulty. katapulta wykorzystuje energię skręconych powrozów bądź splecionych włosów. Dzięki studiom i eksperymentom prowadzonym po 1860 r. Sposób działania (po prawej). Wszystkie mechaniczne mach:lny miotające potrzebowały odpowiedniego. Z wykopalisk: archeologicznych pozostało niewiele świadectw z tamtej epoki. Rozbudowywano je do takiej wielkości. należycie sprężystą deską (patrz str. (Dane z * oznaczają przybliżone oceny dla machin miotających tego rodzaju. używano do miotania ciężkich pocisków na dużą odległość machin mechanicznych. Machiny te były wykorzystywane dzięki sile sprężystości powroza. Znalazł on szerokie zastosowanie w różnych machinach miotających. Przekazane opisy machin są często niedokładne. dzięki przeprowadzeniu na przełomie XIX I XX w.Mechaniczne machiny miotające Zanim zaczęto wykorzystywać proch jako środek napędowy.e.. Dane ustalił Ralph Payne-Gallwey. ramię 3.n. machina miotająca w rodzaju kuszy. d. ma cięciwę z dwóch powrozów splecionych z włosów. Natomiast zachowało się wiele pocisków. rutta jest praktycznie pionową. b.

połączenie rogu i cięciwy.jak w przypadku kuszy. Jest to szkic Leonarda da Vinci zamieszczony w „11 Codice Atlantico". drugi w kieszeni procy. zaopatrzonej w cięciwę. Działa Kusza z łożem (po lewej).). Prawdopodobnie pierwszymi machinami miotającymi były ogromne kusze.. Przy jej pomocy miotano granaty ręczne i inne materiały palne na nie­ przyjacielskie okopy strzeleckie. służącej do miotania kul .Machiny neurobalistyczne wykorzystujące siłę sprężyny Machiny miotające wykorzystywały siłę sprężystości połączonych płyt elastycznych.c. Konstrukcja machiny umożliwiała miotanie pocisków w określonym kierunku. lub ogromny łuk. Rysunek przedstawia przypusz­ czalny model osadzonej w łożu kuszy z okresu starożytnej Grecji. Rysunek przedstawia ruttę przygotowaną do miotania dwu pocisków kamiennych. p. których budowa przypominała współczesne resory piórowe. Na rysunku przedstawiona jest katapulta rosyjska.n. z okresu I wojny światowej. ciskająca oszczepy umieszczone na drew­ nianym ramieniu. Jeden. Rolę sprężyny spełniała przeważnie płyta drewniana. Archimedes zaprojektował wiele machin miotających do obrony Svrakuz w 211 r. Katapulta znalazła zastosowanie podczas walk pozycyjnych. l a m też zastosowano machiny miotające na niespotykaną w starożytności skalę. Prawdopodobnie w tym przypadku chodziło o szkic konstrukcyjny. podczas oblężenia przez Rzymian. Kutta (po prawej). znajduje się bezpośrednio na końcu drewnia­ nego ramienia wyrzutni. Siła sprężystości w pewnych typach maszyn była mniejsza niż w maszynach barobalistycznych. w celu miotania oszczepów czy kamieni. bądź . 161 . Katapulta do miotania granatów ręcznych (powyżej). zdobyta przez Niemców w 1915 r. niż przedstawienie rzeczywistej machiny. 1868 r. pod dowolnym kątem i wysokością (rysunek wg Violleta le Duca „Dictionnaire Raisonne" de 1'Architecture Francaise". a napi­ nanej przy pomocy kołowrotka linowego i drążka zapadkowego. Rutta (powyżej). Machina miotająca używana w Europie w Średniowieczu.

Nazwa onager pochodzi od kulana.n. Rzymski onager (rekonstrukcja). Katapulta. p. 3. na której przeprowadzał doświadczenia. Anglia). Następnie pomiędzy nie wkładano końcówkę ramienia wyrzutni (c). 1. Elastyczność ramienia wyrzutni przypominała Rzymianom kopnięcie tego zwierzęcia (Muzeum Corinium. 2. Ta machina oblężnicza i polowa powstała prawdopodobnie w El w. precyzyjnie miotała kamienie lub oszczepy (rekonstrukq'a wykonana przez Ralpha Payne-Ga Uwey'a). machina oblężnicza i polowa. Rysunek przedstawia późniejszą wersję balisty rzymskiej. 4. Sposób wiązania powrozów (powyżej).torsyjne Machiny neurobalistyczne wykorzystywały w celu miotania pocisków także siłę sprężystości skumulowaną w skręconych powrozach z włosia lub włókna. zrekonstruowanej według źródeł historycznych. wykonana przez Ralpha Payne-Gallwey'a.Machiny neurobalistyczne . Długi powróz z włosów bądź włókien (a). Powrozy skręcano za pomocą dwu kołowrotków (d). Ten sposób działania stosowali już starożytni Grecy i Rzymianie. nawijano na dwie osie (b). Klasyczna machina neurobalistyczna z czasów rzymskich i Średniowiecza. zwierzęcia z rodziny koniowatych. Prędkość początkowa pocisków była większa niż w innych machinach neurobalis tyczny eh. 162 . Wykorzystanie sił napinających wymagało budowania mocnych konstrukcji machin miotających. Lekka balista polowa. Balista. Cirencester. Największe katapulty miotały pociski o masie 30 kg. budowana przez Rzymian w różnych rozmiarach. zaliczana do najskutecznkojszych machin oblężniczych. Na rysunku przedstawiona jest rekonstrukcja katapulty.e.

Machiny barobalistyczne
Machiny barobalistyczne miotały cięższe pociski niż pozostałe machiny, chociaż pod względem zasięgu rzutu i prędkości pocisku ustępowały machinom neurobalistycznym. Ciężka przeciwwaga i długie ramię wyrzutni wymagały ogromnych konstrukcji, dlatego też użycie takich machin opłacało się obu walczącym stronom tylko podczas prowadzenia oblężenia. Zadziwiające, że ten prosty system miotania pocisków uzyskał wielką popularność dopiero po 1250 r.

Działa

Uruchomienie procy (powyżej). Działanie procy nie przynosiło efektu, jeśli pętelka uwalniała kamień w niewłaściwym momencie. W tej blidzie kamień pozostawał tak długo w pętelce, az lina odciągowa (a), uległa rozprężeniu/Następnie wychylała się kieszeń procy (b), i kamień opuszczał pętelkę.

Blida albo trebusz (powyżej). Rysunek zaczerpnięty z pracy Violleta le Duca, przedstawia plan udoskonalonej blidy z okresu Średniowiecza. Podniesienie ogromnej przeciw­ wagi — skrzyni napełnionej ziemią i kamieniami - wymagało zastosowania systemu kołowrotków, fin i wałków. Machiny ze stalą przeciwwagą nazywano tripantiumami.

E

Uruchomienie procy (po prawej). Na rysunku przedstawiono schemat uruchamiania procy. Kąt trzpienia (a), i układ złożenia (b) na końcu ramienia wyrzutni (c), określają optymalny moment zwolnienia pocisku. (Wszystkie rysunki poświęcone machinom barobalistycznym ochodzą z pracy Violleta ; Duca „Dictionnaire Raisonne de rArchitecture Francaise", 1868 r.).

163

Działa prochowe
Wykorzystanie energii wyzwalanej podczas spalania prochu należy do największych postępów w historii rozwoju broni. Chińczycy znali już proch czarny w XI w., a w Europie znalazł on zastosowanie jako materiał napędowy dopiero ok. XIII w. Nieco później pojawiły się pierwsze działa. W historii rozwoju dział stałej poprawie ulegała szybkostrzelność, zasięg strzelania i skuteczność działania pocisków na cele. Niekorzystne działania uboczne, jak wytwarzanie dymu i ognia po wystrzale i pozostałości w lufie po spaleniu prochu oraz odrzut czy przegrzewanie lufy wciąż stawiały nowe wyzwania przed konstruktorami .

Energia wyzwalana podczas spalania prochu (powyżej) może być wykorzystywana w różnorodny sposób. Podczas jego spalania następuje szybka przemiana prochu w gaz, którego wysokie ciśnienie napędza pocisk: a. z reguły, w lufie pocisk znajduje się przed ładunkiem napędowym;

b. niekiedy stosowane były lufy, na które nasuwano pocisk, rozłączenie następowało po opuszczeniu przez pocisk lufy; c. bezodrzutowa broń palna z dwustronnie otwarta lufą; podczas strzału strumień gazów prochowych wypływa do tyłu, równoważąc ruch pocisku do przodu co powoduje, że lufa nie doznaje odrzutu.

Błysk, huk, dym (po lewej), wywierają tak samo silne wrażenie na przeciwniku, jak wybuch pocisku. Na współczes­ nym polu walki docenia się demoralizujące działanie użycia pocisków wybuchowych. We współczesnych działach w celu zapobieżenia wykrycia stanowisk artylerii podczas prowadzenia strzelania zmniejszono do niewielkich rozmiarów wydobywanie się ognia wylotowego i dymu (ilustracja ze sztychu z XVI w.)

Rozróżnia się działa gładkościenne (a), i gwintowane (b). Te ostatnie są dokładniejsze i wydajniejsze. Chociaż fakt ten znany byl już w XVI w., dopiero wprowadzenie po 1850 r. nowych technik w obróbce luf spowodowało szersze ich zastosowanie. Gwinty, w kształcie spirali, wprawiały pocisk w ruch obrotowy, co zapewniało mu stabilizację podczas lotu. Pociski podłużne poruszają się podczas lotu częścią ostrołukową ku przodowi. 164

Działa odprzodowe i odtylcowe 1. Działa odprzodowe przez stulecia stanowiły podstawowe uzbrojenie artylerii. Pod względem wytwarzania lufy tych dział były prostsze i tańsze niż lufy dział odtylcowych. Ładowanie lufy od przodu było bardzo czasochłonne. Na okręcie czy w porcie obsługa musiała po każdym oddaniu strzału wycofać działo do tyłu, aby je ponownie załadować. Poza tym, stosowano tylko lekkie pociski podkalibrowe, co powodowało

(powyżej).

skrócenie żywotności lufy i zmniejszenie donośności oraz wpływało na dokładność trafienia. 2. Kiedy zaistniały odpowiednie przesłanki techniczne zaczęto stosować lufy odtylcowe. Osiągnięto szybsze ładowanie i dokładniejsze dopasowanie się pocisku do przewodu lufy (szczególnie ważne w lufach gwintowanych). Także łatwiejsze stało się zastosowanie tych luf na okrętach i w fortyfikacjach. Dział odtylcowych nie musiano w celu załadowania wycofywać do tyłu.

C

Tor lotu pocisku jako kryterium odziału artlerii (powyżej), radycyjnie broń artyleryjską dzieli się według toru lotu pocisku na: a. moździerze miotające pociski pod dużymi kątami (stromo torowo); b. armaty miotające pociski pod kątem płaskim; c. haubice - jako typ pośredni pomiędzy moździerzami a armatami. Mają one krótszą lufę niż armaty i miotają pociski o większej masie z niewielkim ładunkiem.

Działa
Przegląd rozwoju dział w Europie (po prawej), przedstawiony jest na przykładzie wielu bitew i wydarzeń historycznych. Najważniejszym etapem w rozwoju dział było zastąpienie luf odlewanych z brązu, żelaza czy mosiądzu lufami z kutych sztab i obręczy. Postęp techniczny dokonany w połowie XIX w. umożliwił uzyskanie lepszej jakości i techniki w budowie dział: powstały żywotniejsze lufy, wprowadzono lufy stalowe i gwintowany profil oraz zamki. Stworzono także nowe możliwości rozwojowe w tej dziedzinie. Zadania: podział artylerii na artylerię polową, obłężniczą, forteczną i okrętową ustalił się dość wcześnie i utrzymał się do XX w. W tym stuleciu powstała m.in. artyleria pancerna, przeciwpancerna i przeciwlotnicza. Środek napędowy Proch strzelniczy, opisany ok. 1242 r. przez mnicha Rogera Bacona, posiadał następujący skład: siarka - 1(1 %., saletra potasowa - 60 %, węgiel drzewny - 20 %. Proporq'e te ulegały niekiedy zmianie, jednak proch czarny pozostał najważniejszym środkiem napędowym, aż do wynalezienia prochu nitroceluzowego, w latach 1846 - 1887. W 1887 r. Szwed, Alfred Nobel opatentował bezdymny materiał miotający. Z tego materiału wywodzi się najwięcej nowoczesnych rodzajów prochu. Czarny proch wytwarza gęsty, biały dym, ograniczający widoczność celowniczemu i zdradzający jego stanowisko nieprzyjacielowi. Nowe rodzaje prochu określono generalnie jako 'bezdymny" materiał miotający, gdyż podczas strzału wytwarzana jest tylko cienka warstwa szarego dymu. Jego największą zaletą jest wytwarzanie podczas spalania się równomiernego ciśnienia na lufę i pocisk. Materiały wybuchowe Proch czarny służył do końca XIX w. także jako materiał wybuchowy do napełniania pocisków. Pierwsze nowoczesne materiały wybuchowe, np. dynamit, okazały się zbyt wrażliwe na wstrząsy podczas transportu . Problem ten rozwiązany został dopiero dzięki /astosowaniu kwasu pikrynowego.

Działa odtylcowe
Do II poł. XIX w. dominowały działa odprzodowe bez zamka. Ogólnie można wyróżnić trzy okresy w technice ich wykonywania (patrz niżej). Łoża, podobnie jak działa, przeszły różne stopnie rozwoju, począwszy od prymitywnej podwaliny, na której osadzano lufę. Rodzaj łoża pozwala wnioskować o typie działa .
Ładowanie odprzodowe (po lewej). i. ładunek prochowy upychano na dnie lufy, następnie wkładano korek uszczelniający, a na końcu do lufy wkładano pocisk; 2. ładunek prochowy zapalano w komorze nabojowej przez otwór strzelniczy (zapał). Ciśnienie gazu powstającego ze spalającego się prochu wyrzuca pocisk z lufy (pociski, patrz str. 167).

Budowa lufy (po lewej). a. początkowo większość luf armatnich wykonywano z kutego żelaza. W celu przeciwdziałania naprężeniom promieniowym, powstającym podczas spalania się prochu, podłużne sztaby lufy wzmacniano skuwanymi obręczami; b. od XV w. lufy odlewano z brązu, stosując przy tym technikę podobną do odlewania dzwonu. W zasadzie działa te były wydajniejsze i miały doskonalszy kształt niż lufy z kutego żelaza. Żeliwo i mosiądz stosowano jako materiał na lufy aż do około 1860 r. c. lufy wzmocnione. Po 1860 r. w działach o dużej masie, wzmacniano przeważnie nasadę zamkową w celu zrównoważenia wysokiego ciśnienia gazów wytwarzanego przy odpalaniu ładunków wzmocnionych. Ponownie odżyła stara technika wytwarzania luf z kutego żelaza mających kształt grubego pierścienia, które Dyły przewle­ kane bądź marszczone przez wewnętrzną koszulkę lufy.

Moździerze i haubice (powyżej), miotają pociski pod dużymi kątami (od 45° do 85"). W okresie stosowania dział odprzodowych w budowie tych rodzajów broni nastąpiły niewielkie zmiany. Haubice (1), miały węższą komorę nabojową, czopy osadzano w środku ciężkości lufy. Czopy moździerza (2), osadzano na tylnej części lufy. Perier i bombarda należą do poprzed­ niczek dzisiejszych haubic.

Łoża (powyżej) 1. Pierwsze łoża skrzyniowe. Na rysunkach średniowiecznych pokazywane są często lufy osadzane na konstrukcji belkowej w kształcie skrzyni (powyżej). Były to pierwotne działa oblężnicze. Rzadko dokonywano zmian stanowisk tych dział (np. celowanie, ustawianie, itp.). Działa oblężnicze ostrzeliwały głównie wieże zamków oraz dokonywały wyłomów w murze.

2. Łoże działa okrętowego z reguły posiadało niewielkie koła. To wystarczało na wykony­ wanie manewrów: wycofanie do załadowania, wytoczenie do oddania strzału. Łoża dział fortecznych wyglądały podobnie jak pierwotne łoża skrzyniowe i często były wykonane z że.laza. „Szczeble' ścian bocznych łoża służyły jako podpórka ' dla uzyskania dźwigni w celu podniesienia nasady zamkowej pola dennego działa i uzyskania płaskiego kąta miotania pocisków.

3. Jednoosiowe łoże na kołach służyło do uzyskania jak największego pola ostrzału przez działo. Duże koła oraz mocne i lekkie ściany łoża nadawały się najlepiej do tego celu. Podczas transportu łoże z reguły zawieszano na przodku amunicyjnym. Działo ciągnął zaprzęg złożony z sześciu lub więcej koni, mułów czy wołów. 4. Moździerz ze stałym łożem. Podczas zmiany kierunku strze­ lania musiano dokonywać zmia­ ny położenia całego moździerza.

W celu przetransportowania moździerz był przenoszony na powóz. 5. Nowoczesny moździerz stanowi ostatnie ogniwo w rozwoju broni odprzodowej. Można także zmieniać donośnośc poprzez zmianę kąta ustawienia lufy na dwójnogu oraz zwiększać moc pocisków dzięki dodatkowym ładunkom.

166

Rodzaje pocisków (powyżej). 1. Pocisk lity. Pierwotnie działa ładowano kulami kamiennymi (a), które w XV w. zostały wyparte przez kule z żelaza lanego (b). Pociski lite okazały się idealnym środkiem do robienia wyłomów w murach, niszczyły siłę żywą oraz raziły rykoszetem na dużą odległość. W bitwach morskich przebijały kadłuby statków, niszczyły działa nieprzyjaciela i odcinały szczyty masztów.

2. Pociski połączone. Kule łańcuchowe bądź kule procowe (tzw. anioły) wystrzeliwano z dział okrętowych. Podczas lotu kula łańcuchowa, wprawiona była w ruch obrotowy. Po zetknięciu się z celem niszczyła takielunek i osprzęt okrętów nieprzyjacielskich. Kula łańcuchowa pokazana na rysunku, należała do najbardziej rozpowszechnionych rodzajów pocisków łączonych (patrz str. 143).

3. Pocisk rozpryskowy (rozsuwany). Ładunki kartaczowe bądź „ładunki kanistrowe" przemieniały działa w rodzaj olbrzymiej śrutówki do strzelania na bliższą odległość. Ładunek składający się z" kul ołowianych bądź kul muszkietowych znajdował się w puszce. W innym wariancie, kule wielkości pięści były połączone ze sobą przy pomocy smoły i tworzyły wiązkę w kształcie winogrona, wyposażoną w drewniane koła napędowe. Podczas opuszczania wylotu lufy wiązka ulegała rozerwaniu.

4. Pocisk wybuchowy. Pocisk wybuchowy - kula wydrążona i napełniona prochem czarnym oraz uzbrojona w lont prochowy - służył do niszczenia celów stałych i siły żywej. Podobne zadania spełniały później szrapnele, rodzaj pocisku wybuchowego, dodatkowo wypełniony małymi kulkami. Zapalnik czasowy inicjował wybuch pocisku kilka metrów nad ziemią.

Działoczyny (powyżej). Uokladne wyćwiczenie przebiegu czynności przy obsłudze dział miało na celu zapewnienie optymalnej skuteczności podczas walki. Przedstawiamy czynności, zawarte w regulaminach większości a r m i i : a. przewód lufy wycierano na wilgotno w celu usunięcia tlących się pozostałości po ostatnim wystrzale; b. kanonier dla zapewnienia bezpieczeństwa obsługi działa

E

odczas ładowania wkładał ciuk w zapał. Oddzielnie ładowano do lufy proch i pocisk (w końcu epoki dział odprzodowych - łącznie, jako ładunek jednolity); c. działo ustawiano według wskazówek dowódcy działa, który celował wzdłuż lufy i nadzorował czynności do odpalenia działa; d. oddawano strzał obserwując trafienie pocisku, a następnie powtarzano czynności od początku.

Pomocniczy sprzęt artyleryjski (po lewej). 1. osłona na kciuk. Osłaniała kciuk ładowniczego w zapale, podczas ładowania lufy przed bezpośrednim kontaktem z rozgrzaną lufą; 2. kątomierz artyleryjski do mierzenia kąta podniesienia lufy; 3. stempel do ubijania prochu i pocisku w lufie; 4. wycior do czyszczenia lufy ; 5. igła, tzw. przetyczka, służyła do wyciągania niewypałów jak i zawilgoconych ładunków z lufy. Trzymywała także „gałgan" podczas czyszczenia lufy; 6. szufla służyła do odmierzenia i usypywania luźnego prochu. Stosowana w okresie, kiedy nie było torebek prochowych.

167

Działa pierścieniowe z kutego żelaza
Pierwsi budowniczowie dział do wytwarzania luf wykorzystywali kute żelazo . Lufa - podobnie jak beczka - składała się ze sztab żelaznych i obręczy. W ten sposób powstawały właściwie działa - olbrzymy, mające często własne nazwy - i o których współcześni wyrażali się z przesadnym respektem (patrz str. 178).

Kolubryna (powyżej). To działo kaliber 76,2 mm wykonane zostało prawdopodobnie ok. 1460 r. w Burgundii. Nazwa „kolubryna" oznaczała w miejscowym języku burgundzkirn działa o kalibrach w przedziale 38-152 mm (Musee" de la Newreville, Berno, Szwajcaria).

Mons Meng (po lewej), działo kaliber 495 mm, wykonane w 1489 r. we Flandrii, znajduje się na dziedzińcu zamkowym w Edynburgu. Strzelało 250 kg kulami kamiennymi na odległość 2560 m, a kulami żelaznymi na odlełość o połowę mniejszą. W 1680 r. lufa uległa rozerwaniu podczas oddawania salutu armatniego. Chociaż chodzi tutaj o działo odprzodowe, to w tym jednak wypadku można było odkręcić węższą komorę prochową.

Pumhardt (po lewej), ogromny moździerz o kalibrze 890 mm z początku XV w. Komora prochowa u dna lufy wydaje się wąska w porównaniu do kalibru i przypomina późniejsze haubice (Muzeum Historyczno-Wojskowe, Wiedeń, Austria).

Łoże kierunkowe (powyżej). Rysunek zaczerpnięty z opraco­ wania Violleta le Duca, pokazuje typ łoża kierunkowego dla ciężkiej lufy. Lufa zmienia kierunek wokół osi kół, przez co dłuższa część ogonowa łoża może stanowić wielkie ramię dźwigni. Podobne rozwiązanie zastosowano w łożach kolubryn lekkich (powyżej).

168

Działa odprzodowe odlewane Po 1450 r. strzelało kulami o masie 1. odlany w końcu XVIII w. Paryż). pole denne i. zwanego „tygrysem 7 Mysore". 1. Wiele dział w stanie nieuszkodzonym przetrwało kilka stuleci na dnie mórz i oceanów i dzięki poszukiwaczom ujrzało światło dzienne. delfin bądź ucho b. Bombarda z końca XV w. kaliber 584 mm. grono bądź ogon. 4. Vaduz). iż odlew nastąpił w obecności króla Danii i Norwegii. bądź dla jego ojca Haidera Alego. 2. Działa Budowa lufy moździerza (powyżej) i armaty (po prawej). Londyn). Marka i napis mówiący o tym. ludwisarze stosowali technikę odlewu dzwonów. W tamtej epoce brąz u z n a w a n o za materiał lepszy od żelaza i który.3 kg (Zbiory księcia Lichtensteinu. przypuszczalnie dla Tippu Sahiba. cłdlana dla Zakonu Rycerskiego Św. pole długie g. przewód lufy (w moździerzu: lot) c. komora prochowa d. a. Niektóre działa z odlanymi ornamentami (obrabianymi następnie przy pomocy młotka i dłuta) należą do najpiękniejszych dzieł artystycznych. Znajduje się na nim herb Św. czop i. Falkonet z brązu . Tippu poniósł śmierć podczas bitwypod Seringapatamem w 1799 r. jakie powstały w tej dziedzinie. pole średnie n. 3. Fredericka IV 169 . w Indiach. Moździerz z brązu w kształcie siedzącego tygrysa. Działo z brązu. rozpoczął się okres odlewanych luf działowych. w przeciwieństwie do niego jest odporny na działanie korozji. według tego wzoru odlano działo w Wenecji w 1708 r.lekkie działo polowe. otwór zapłonowy z kanałem zapałowym e. zachowała się lufa (Muzeum Wojska. Kaliber moździerza 240 mm (Tower. przy wytwarzaniu których. Jana na wyspie Rodos.

W XVIII w. złożonej z karabinów i armat. grupował działa w tzw. Miały one za zadanie odparcie głównego uderzenia Lekkie działo piechoty (po prawej). Napoleon. Sandhurst.Gładkolufowe działa polowe W latach 1560-1860 większość dział odlewano z brązu. Na polach bitewnych ostrzeliwano ogniem bezpośrednim głęboko rzutowaną piechotę lub nieprzyjacielskie stanowiska artyleryjskie. Prowadziły one ogień zanim kolumny marszowe przeszły do ataku. Francuskie działo polowe. w armiach euro­ pejskich podczas wojen. kal. l J rzy dobrej widoczności można było zadać znaczne straty nieprzyjacielowi prowadząc ogień rykoszetowy. zdobyte przez Anglików od waterloo w 1815 r. Zaczęto wytwarzać lekkie lufy. Typowe dla tego okresu łoże ma kształt skrzyni z ogonem. 1757 r. będący z wykształcenia artylerzystą. Przedstawione poniżej działa wchodziły w skład artylerii polowej. 132 mm. Anglia). wielkie baterie na podwyższonych stanowiskach ogniowych. W armiach europejskich lekkie działa piechoty znajdowały się na wyposażeniu wielu pułków piechoty. Tch ogień potęgował siłę ognia muszkietów. Szwajcaria. 6 170 . Działo kaliber 68 mm strzelało kulami 0. wykonana jest z mosiądzu (tó-ólewska Akademia Wojskowa.9 kg (2 funty). Zmiany konstrukcyjne ograniczały się przeważnie do konstrukqi łóż oraz do zmniejszenia masy luf. Używano ich także do robienia wyłomów w murach twierdz. lekkie i średnie działa polowe zajmowały pozycje przed pierwszą linią strzelecką. Lufa. by przełamać linię przeciwnika tworzącą rodzaj stalowej ściany. nieprzyjaciela prowadząc ogień na środek linii. Prowadzenie ognia (powyżej). E Ciężkie kule żelazne stanowiły odczas kampanii wojennych via część zapasów amunicji. mosiądzu i żelaza. Działa piechoty (powyżej). aterie francuskie rozpoczęły bitwę prowadząc ponad własnymi liniami ogień przeciwko Anglikom. strzelające pociskami o masie 18 funtów (po prawej). To zaś wymagało od atakującego szczególnej dyscypliny.

Dzięki temu haubica może pomieścić więcej prochu i miotać . przeprowa­ dzonej przez Jeana-Baptistę Vaquettea de Gribeauvala. prędkość pocisku jest mniejsza.porównanie niektórych parametrów (powyżej). Podczas walki przodki i konie znajdowały się na stanowisku ogniowym. okresu wojny secesyjnej w USA. (po lewej). (1861-1865). 12-funtowego. 165 mm z 1765 r. Donośność jest mniejsza (F). dlatego pocisk miotany przez haubicę potrzebuje znacznie mniej ładunku miotającego (D). Amerykańskie działo polowe. Obsługa i konie pociągowe działa polowego. co w następstwie powoduje mniejszy „efekt wystrzału".chociaż ciężar pocisku (E). jest mniejszy . 171 . Działa te były powszechnie używane w okresie wojny secesyjnej w USA. Obsługa składała się z 8 kanonierów. modeli amerykańskich z lat 1841-1844. 6 woźniców i 12 koni. Lekki ładunek oddziaływuje znacznie słabiej na pocisk. Przy osiągnięciu dobrego wyszkolenia stan obsługi w razie potrzeby mógł ulec zmniejszeniu. bądź szli pieszo.1 2 funtów (117 mm). Do podniesienie kąta lufy służył drewniany klin. kal.. Pierwotnie konstrukcji francuskiej. zwane także „modelem Napoleona". strzelającej pociskami o masie 24 funtów. komora nabojowa. 12-funtowe z 1857 r. Tabela przedstawia parametry armaty i haubicy o tym samym kalibrze . Maksymalna skuteczność: 1800 m. Podczas marszu kanonierzy jechali na przodku działa. Główną zaletą haubicy jest mniejszy ciężar (B. na wozie amunicyjnym.Działa Przekrój francuskiej haubicy polowej. C). Jest to jedno z ostatnich i najlepszych dział odprzodowych z gładka lufą odlewaną. i ściany lufy mogą być cieńsze. zwane było Napoleonem III. Armaty i haubice . Na rysunku przedstawiona jest charakterystyczna dla haubic mocno podkalibrowana. Ten model haubicy powstał dzięki reformie artylerii francuskiej. ?.mocniejszy ładunek niż pocisk armatni.

Na rysunku przedstawione jest łoże działa 24-funtowego. Przedstawiamy speq*alne łoża pozwalające na objęcie możliwie największego sektora ostrzału . dział fortecznych. Armata Rodmana (columbiada). często działa otrzymywały łożą żelazne. Specjalny korek u wylotu lufy uniemożliwiał wypadnięcie kuli z lufy przed oddaniem strzału. zwłaszcza podczas obrony gniazd skalnych. depresyjne. Łoża żelazne posiadały także elementy drewniane. Od XVI w.Gładkolufowe działa forteczne Zasadnicza różnica między działami polowymi. dzięki czemu struktura materiałowa działa Rodmana była twardsza i mocniejsza. z początku XIX w. Lufy często pochodziły z dział okrętowych. Przedstawiony rysunek bastionu z systemem kątowym został zaprojektowany przez Francuza Vaubana. W przypadku. Skośne skarpy. 2. Były odporne na ostrzał nieprzyjacielski. Masa lufy'22. umożliwiały ostrzeliwanie oblegających z góry. Łoże żelazne działa fortecznego. 1. W Europie całe miasta obwaiowy wano geometrycznym systemem fotyfikacyjnym. chroniły załogi forteczne o wiele skuteczniej niz mury kamienne czy ceglane. (Zamek w Edynburgu). stosowano je w sposób stacjonarny. powodujące odbijanie kul i wały ziemne „chwytające" pociski. Łoże szynowe umożliwiało prowadzenie ognia okrężnego (360"). odrzut był hamowany dzięki tarciu. Twierdza (powyżej). Lufa i kaliber dział fortecznych były znacznie większe. kaliber 380 mm. Podczas procesu odlewania chłodzono wodą wnętrze lufy. gdyż wraz z amuniq'ą. Ten rodzaj loża angielskiego otrzymał nazwę „gibraltarskiego" i podlegał udoskonaleniom podczas oblężenia przyląoka w latach 1779-1783. 3. 172 .6 tony. a działami fortecznymi tkwiła w ich ogólnym ciężarze. gdy ciężar nie odgrywał znaczenia. na żelaznym łożu obrotowym (szynowym). Łoża tzw. 1863 r. rozpoczęto w twierdzach montować coraz więcej dział.

Pociski specjalne do dział okrętowych (poniżej). w Carron. do połowy XIX w. Gruba lina hamulcowa ograniczała odrzut działa. okręty wojenne były tzw. okrętu wojennego nie zmieniło się w głównych zarysach w okresie od XVII w. utrzymujący się przez okres trzystu lat. dawało większy kąt obwodowy. Stosowanie jej nie wymagało zbyt dużych powierzchni na okręcie. Uzbrojenie zasadnicze (po prawej). okrętu flagowego admirała Nelsona. z okresu bitwy morskiej pod Trafalgar. dwa rodzaje kul łańcuchowych. mocowana na wałach palisadowych. z mosiądzu. b. lantaka malezyjska (po prawej). a. Jedyną innowaq'ą techniczną było zastosowanie zapłonu skałkowego. posiadała krótką i cienką lufę o dużym kalibrze. c. działo podczas ładowania działa wycofywano do tyłu. W związku z tym działo szwedzkie Wazów z 1628 r. (1). z 1858 r. przy pomocy cienkich powrozów i kółek działo podnoszono do otworu strzelniczego w burcie. W tym okresie niewielkim zmianom uległa taktyka stosowania dział. niewiele różniło się od działa z okrętu HMS „Victory" (2) z 1805 r. Działa osadzone na burtach miały bardzo ograniczone możliwości prowadzenia ognia i musiały być toczone do tyłu w celu załadowania. ogień artyleryjski prowadzono na krótkich odległościach. 173 .Gładkolufowe działa okrętowe W latach 1550-1860. a ulegały rozwinięciu po opuszczeniu lufy: a. Karonada (3).rozsuwalny. amerykańskie relingowe działko pistonowe (perkusyjne). Pociski lądowano każdorazowo w stanie złożonym. Wyprodukowano je po raz pierwszy w 1779 r. Stanowisko działa okrętowego (poniżej). pływającymi bateriami. b. Kadłub H M S „Victory" (poniżej). Większe innowacje nastąpiły tylko przy produkcji amunicji i w sposobach zapłonu. ani licznej obsługi. pocisk teleskopowy . Działa pokazuje prosty układ dział pokładowych. proces obsługiwania oraz technika ich wytwarzania. używana także na lądzie. Łoże widelcowe (po lewej). odlew mosiężny. w Szkocji. Na szkicu pokazano typowe stanowisko działa okrętowego. Łoża obrotowe montowano na małych łodziach i na relingu statków handlowych w celu zapobiegania abordażom.

Ścianka pocisku była cieńsza co zwiększało silę rażenia odłamkowego skorupy. Na >owiększonym wycinku (po ewej). i przebiegał przez otwory w pokładzie statku (b). w celu przyspieszenia ładowania działa ładunek prochowy wkładano najczęściej wraz z pociskiem do powłoki sukiennej. do działa 12-funtowego (117 mm) z 1860 r. powodował zapalenie się mieszanki zapałczanej. Na rysunku przedstawiono ładunek kartaczowy (a). i ładunek kulowy (b). W centralnej części wieży obrotowej znajdowały się dwa działa gładkolufowe kał. Zapłon (po lewej). pokazano budowę wieży działowej. przy wykorzystaniu szyn i wyciągów wielokrążkowych (c).7 (. Poza tym utrzymywały one zapa Inik (czasowy) w pozyq'i. zamykała otwory strzelnicze. stare okręty drewniane nie miały żadnych szans obrony. Płytki służyły do uszczelnienia lufy. Podczas oddawania strzału odrzut działa wyhamowywany był przez szyny cierne. W takich warunkach utrudnione było ładowanie od przodu. przez otwór strzelniczy i przebijał worek prochowy. miała ona grubą ściankę i stosunkowo niewielki ładunek wybuchów}'. Przy szarpnięciu linki rozrywacza gruby drut (w zapalniku ciernym). Kula (f). (po lewej). Pocisk szrapnelowy (g). Na rysunku przedstawiono je z drewnianymi płytkami u podstawy. Przedstawiono model okrętu nad linią wodną. w użyciu były właściwie dwa typy ładunków. wkładał szydło (c). Transport amunicji odbywał się w 1865 r. Zamontowanie działa na platformie kolejowej podczas oblężenia Petersburga w Wirginii USS „Monitor". Płomień dochodził do komory i zapalał ładunek prochowy.do upadku odlewanych dział gładkolufowych. W tym podrozdziale przedstawiamy ostatnie próby modyfikaqi luf gładkościennych. 280 mm. do wylotu lufy. Cienka blacha oddzielała ładunek wybuchowy od kuli i zapobiegała wywołaniu przedwczesnego zapłonu przez tarcie. która umożliwiała wywołanie płomienia przy wystrzale. masa 7. J Amunicja działowa scalona (po lewej).Działa gładkolufowe w XIX wieku Do połowy XIX w. eksplodowała po zetknięciu się z powierzchnią. z membraną był ulepszeniem pocisków starszego typu. umożliwiło nadzwyczajne wykorzystanie czynnika manewru. Podczas strzału worek ulega! spaleniu i rozrywał sprasowana blachę. Podczas ładowania wygięta płyta pancerna (a). postęp techniczny doprowadził do rozwoju luf gwintowanych na opancerzonych okrętach wojennych i tym samym . Dwóch ludzi obsługi ładowało pocisk do lufy przy pomocy speq'alnych obcęgów. 174 Ładunek wybuchowy (powyżej). Następnie wkładał zapalnik cierny (d) do otworu strzelniczego i zahaczał linkę rozrywacza (e). Mimo to. Amerykański moździerz oblężniczy (powyżej). Około 1860 r. Działa mogły oddawać strzał zaledwie co dwie i pół minuty. Kiedy kanonier załadował nabój. . jeden z typowych okrętów opancerzonych z lat sześćdziesiątych XIX w. Kaliber 330 mm. W artylerii polowej.

masywny pocisk wydłużony (d). Umożliwiało to przebijanie grubych płyt pancernych lub murów. a lufa gwintowana umożliwiła zwiększenie masy pocisku o 55 % i wzrost donośności o 26 %. Projektowano różne modele z myślą o stworzeniu logicznej formy połączenia między pociskiem a gwintami. Rozkład naprężeń (poniżej) we wzmocnionej lufie. działo forteczne odprzodowe z lufą gwintowaną. po zastosowaniu jej w ręcznej broni palnej. Lufa posiadała ścianki wielowarstwowe o różnorodnej wielkości. która podczas wystrzału wgniatana była przez ciśnienie . Nowe metody przy produkcji luf umożliwiły osiągnięcie takiego stanu. był cięższy w stosunku do przekroju poprzecznego. Przeważnie pola denne luf opasywano obręczami z kutego żelaza. Wkrótce tą techniką wytwarzano całe lufy. Po drugie. Pociski do dział gwintowanych (po lewej). Produkowano je po niższych kosztach. Armstrong (po lewej). a forma cylindryczna pocisku umożliwia mu stabilny lot (b). ' Pociski wydłużone (po lewej).'ociski orodawkowe (b).Działa odprzodowe z lufami gwintowanymi Lufa gwintowana została wprowadzona do artylerii około 1860 r. 6-funtowe. z 1863 r. miały dodatkowe pierścienie wiodące. miały w dnie powierzchnię z miękkiego metalu. Dzięki temu uzyskano możliwość miotania dłuższych pocisków o większej masie przy zachowaniu takiego samego kalibru pocisku. dopasowane do gwintu lufy. Skręt gwintu lufy stabilizuje ruch pocisku w lufie. w którym lufa została dostosowana do stale rosnącej masy ładunku i do zwiększonego ciśnienia gazów prochowych. 10-funtowe. miały jednak opinię krótkotrwałych. umożliwiający detonację ładunku przy zetknięciu się pocisku z celem. Działa Lufa gwintowana (po lewej). . Tradycyjna lufa gładkościenna miotała kule (a). zbudowane według systemu Parrota (po lewej). dzięki czemu podczas strzału wyrównywane są naprężenia promieniowe. Przewód lufy znajduje się pod ciśnieniem zewnętrznego płaszcza lufy. Pociski Parrota (a). osiadały dwie duże zalety. strzelające pociskami o masie 150 funtów. o pierwsze.azów prochowych w gwinty. Miało mniejszy kaliber niż stare działo gładkolufowe. można było wmontować w ich część ostrołukową zapalnik uderzeniowy (c). Amerykańskie działo polowe z lufą gwintowaną. Działo Parrota miało odlewany przewód lufy i płaszcz lufy z żelaza kutego.. ponieważ inne pociski nie mogły poddać się stabilizacji podczas lotu i ulegały skapotowaniu. Jednak nic dorównywało ono osiągom 12-funtowego działa polowego „Napoleon". ? 175 . W lufach odlewanych w całości nie jest możliwe tego rodzaju podwyższenie wytrzymałości.

3.może być niestosowany przy zamiarze prowadzenia ognia na małej odległości e... Forma podstawowa modelu StokesaBrandta. Moździerz szwajcarski. korpus . dźwigar d. granat amerykański kaIT81 mm c. Pokazano amerykański granat \1 302 kal. Chociaż początki rozwoju moździerzy sięgają XIV w. dwójnóg g. Wsunięcie pocisku z usterzeniem do dna lufy powoduje załadowanie moździerza. Ponadto są także takie typy granatów. 51 mm b. który opadając na spadochronie jaskrawo świeci i oświetla pole bitwy (granat amerykański M 83 A 3 kal. typowa konstrukcja. wlot lufy b. granat brytyjski kal. Budowa granatu moździerzowego (powyżej). . zapalnik b. Ładowanie (po prawej). Moździerze z długą lufą stanowią jedyny wyjątek. Trzy główne typy granatów: 1. które powoli wydzielają dym przy czym powstaje mglista zasłona utrzymująca się przez kilka minut. płyta oporowa h. 81 mm. Zapalnik czasowy powoduje wyrzucenie na dużej wysokości materiału oświetlającego. rękojeść mechanizmu podniesień iowego e. Granaty burzące. Są one iadowane przez prosty mechanizm zamkowy w dolnej części lufy moździerza. kal. zastosowana została w wielu armiach świata. Granatnik pozwala się zdefiniować jako przenośna broń gładkolufowa. 60 mm. ładunek podstawowy w trzonie granatu d. kiedy obsługa nie może osiągnąć wylotu lufy podczas czynności ładowania ciężkimi pociskami. 60 mm. 2.zawiera składniki aktywne c. do moździerzy lekkich. utrzymującej się przez kilka sekund. Najczęściej towarzyszy temu wytworzenie się wysokiej temperatury. Główne części moździerza: lufa. Moździerz średni (po lewej). a. ich obecna forma powstała dopiero w okresie I wojny światowej. brzechwy i. dwójnóg i płyta oporowa. Części składowe (po lewej) typowego nowoczesnego moździerza (system Stokesa-Brandta): a. ładunek dodatkowy .lufa f. 1933.Nowoczesne moździerze Współczesne moździerze są jedynymi działami odprzodowyrni. granat szwajcarski kal. celownik optyczny c. klóry podczas spalania białego fosforu wytwarza gęsty biały obłok dymu. 176 Granaty moździerzowe (po lewej). Granaty zapalające i dymne. Zapalnik granatu odpowiada za moment detonacji: stosuje się zapalnik uderzeniowy lub zapalnik ze zwloką. miotająca pod dużymi kątami pociskami wyposażonymi w stabilizatory. Stanowią one rodzaj artylerii piechoty. średnich i ciężkich: a. 120 mm (armie byłego Układu Warszawskiego wprowadziły także moździerze odtylcowe o kal. Wielkość pocisków (po lewej). 160 mm i 240 mm). kapsułka do zapalenia ładunku podstawowego. nasadka na wlot. wz. zapobiegająca zapadaniu się moździerza w podłoże podczas strzału. 60 mm). Granaty oświetlające. które przetrwały do XX w. Na rysunku pokazano francuski granat M 61 kal. stosowane są w celu zapewnienia osłony wojsk własnych przed widocznością ze strony nieprzy­ jaciela.

pocisk nie ulegał zapaleniu poprzez upadek na sztywna iglicę. Na rysunku przedstawiono trzech żołnierzy niosących poszczególne części moździerza i po dwa granaty. Manewrowość (powyżej). przypomina bardzo jeden ze zwykłych granatów artyleryjskich. Moździerz wieloprowadnicowy (po prawej).11. zębaty pierścień metalowy. ściśle dopasowany do bruzd i pól lufy. b. Masa całkowita . Przy pomocy PRB 426 można pokryć skutecznym ogniem teren o pow. W celu zapewnienia bezpieczeństwa obsługi w tym typie broni. mają pierścień wiodący.5 kg. przypomina raczej bombę lotniczą. a. Moździerz belgijski PRB 426 miota granaty z wyrzutni będącej połączeniem lufy i napędu rakietowego. Jeśli cofa on lufę aż do naprężenia się pasa. Kąt podniesienia lufy i szybkostrzelność są regulowane. Wykorzystanie nowoczesnych moździerzy pozwala na szybką zmianę stanowiska ogniowego. niektóre ciężkie moździerze ciągnione są na łożach kołowych. Po zatrzymaniu się pojazdu obsługa może natychmiast otworzyć ogień. płyty oporowej (b). Ten rodzaj działania ma duże zalety. a opancerzenie pojazdu zaoszczędza obsłudze wykonanie czynności okopania się. Moździerz PRB 424 w działaniu (po prawej). Miedziane pierścienie wiodące pocisku dopasowane były do pola lufy. z okresu 1 wojny światowej.Działa Niemiecki miotacz min (poniżej). średni moździerz (kaliber około 81 mm) rozkładany jest najczęściej na trzy części. lekki moździerz wraz z kilkoma granatami może być przenoszony przez jednego człowieka. Żołnierz stawiając stopę na odpowiednim oznaczeniu pasa nośnego uzyskuje odpowiedni kąt podniesienie lufy do strzelania na określoną odległość. d. Granaty do moździerzy z lufą gwintowaną (po prawej). Zestaw składa się z lufy (a). donośność wynosi ok. Obsługa zapalała ładunek zza osłony przy pomocy bijnika. 250 mm. mają wielostronne zastosowanie. dzięki czemu zaliczany jest on do skutecznej broni defensywnej. Ten rodzaj transportu szczególnie upowszechnił się w armiach Europy Wschodniej i Azji. oraz trzech dalszych rurek zawierających siedem granatów. 400 m. c. Moździerz jednorożny (po prawej). współczesny francuski granat moździerzowy kal. tj. średnie i ciężkie moździerze transportowane są często na opancerzonych pojazdach. Obsługa nie potrzebuje przenosić amunicji. określony jest maksymalny kąt strzelania. Moździerz belgijski PRB 424 stanowi połączenie czterech rurek. 2 ha. Pokazano żołnierzy niemieckich podczas ładowania miotacza min z lufą gwintowaną kal. 120 mm (2). . można je używać jako granaty ręczne lub wystrzeliwać przy pomocy wyrzutni wieloprowadnicowej. Może być obsługi­ wany nawet w pozycji leżącej. Niemiecki granat gazowy miotany przez miotacz min w okresie I wojny światowej (1). Granaty (c).

umożliwił budowę dział odtylcowych. Działo ze zrekonstruowanym łożem typu burgundzkiego. ich oddziaływanie na postęp w dziedzinie amuniqi oraz podział dział odtylcowych według przeznaczenia. Dzięki temu zamek może ryglować bądź otwierać lufę po wykonaniu niewielkiego obrotu (2). Pod koniec XIX w. Zamki klinowe są stosowane przeważnie w działach szybkostrzelnych. Proces ładowania jest na ogół szybszy i co szczególnie ważne dużo prostszy w działach usytuowanych w wieżach i kazamatach. bynajmniej nie było nowością. zamek śrubowy systemu de Bangea. system „armat szybkostrzel­ nych". Detonacja ładunku miotającego wypychała do tylu grzyb uszczelniający. a. b. Na początku omówimy działa odtylcowe stosowane w wojskach lądowych. które wykazywało teoretycznie tak wiele zalet. iż powodował jej uszczelnienie i uniemożliwiał wydobywanie się gazów do tyłu. Zamek klinowy (po prawej). przewód lufy. Tułów łuski tak mocno przylegał podczas strzału do przewodu lufy. który otwierał się albo na bok. Przewód lufy kal. które wykorzystywały łuskę mosiężną ładunku miotającego jako sposobu na uszczelnienie zamka. W tym podrozdziale przedstawiamy rozwój dział odtylcowych. d. Wiele prostych i skutecznych sposobów zamknięcia przewodu lufy polegało na wykorzystaniu ruchomego zamka klinowego. trzon zanikowy 2. Zamek śrubowy (po prawej). łuska mosiężna 3. 1. Działo odtylcowe z XV w. Umożliwia ono ładowanie pocisków z połączeniem wtłaczanym. pałający się ładunek miotający 4. e. c. Ten rozpowszechniony sposób zamknięcia lufy polega na wykorzystaniu wzdłużnie przerywanego gwintu śrubowego (1). a lufa i zamek powstały w latach 1460-1470. Ładowanie od tyłu (po lewej). Wiele rodzajów zamków w działach szybkostrzelnych uszczelnia lufę według systemu de Bangea. (po prawej). Zamek hermetyczny (po prawej). która przedstawiona jest na stronie 18U. konstruktorzy wynaleźli dwie użyteczne metody zapobiegające niebezpiecznemu wydobywaniu się gazów prochowych przez zamek: A. B. System ten wymagał stosowania rożnych rodzajów amunicji (zwłaszcza: łuskowej (A). ma bardzo wiele zalet. 50 mm jest lekko stożkowy (Muzeum Historyczne w Bernie. Idea działa ładowanego od tyłu jest tak stara jak historia broni palnej. Przy tym zamek powodował spłaszczenie elastycznego pierścienia uszczelniającego między grzybem.Działa odtylcowe Postęp techniczny dokonany w połowie XIX w. ścianka lufy 5. i. trzon zamkowy pierścień uszczelniający grzyb uszczelniający pałający się ładunek miotający ścianka' lufy przewód lufy. a następnie w marynarce wojennej. a trzonem zamkowym do tego stopnia. 178 . Ładowanie luf od tyłu. i zamykał się w sposób odwrotny (b). albo do dołu (a). że hermetycznie przylegał on do ścianki luty. co z kolei zwiększa donośność i dokładność trafienia. i bezłuskowej (B). Szwajcaria).

kartacze i burzące ważące 5240 kg. aż do uzyskania celnego trafienia (4). Ponieważ rozrzut podłużny jest większy niż rozrzut boczny punkty upadku pocisków zakreślają prostokąt (A). Kilka tych dział kal. wprowadzono wysuniętych obserwatorów (c). Ten typ działa znalazł się w 1859 r. Artylerzyści określają tę strefę upadku pocisków jako 50% rozrzut podłużny (B). Doświadczenia wykazują. kierowany jest przed celem. który dopasowywał się podczas strzału do bruzd i pól lufy. 76. zjawisko żyroskopu. Później w artylerii (b). Na żelazny rdzeń pocisku podłużnego nałożony był miękki płaszcz ołowiany. „widełki".2 mm.Działo 12-funtowe „Armstrong" (po prawej). a nawet . 179 . drugi (2).przy większym oddaleniu celów . Celowanie. za celem. Do końca XIX w. Wykorzystywano trzy rodzaje pocisków: szrapnele. Dlatego też stanowiska kierowania ogniem wykorzystują przy wstrzeliwaniu się w cel tzw. Do lufy oddzielnie ładowano pocisk i ładunek miotający. ułatwiające stabilizację lotu pocisku. na wyposażeniu brytyjskiej artylerii polowej. Dokonywanie poprawełć w płaszczyźnie bocznej jest proste.obrót kuli ziemskiej. „znoszenie". Pociski trafiają rzadko po raz drugi w ten sam punkt. Przedstawiamy podstawowe rodzaje ognia artyleryjskiego. do kierowania ogniem. że 50% trafień znajduje się na 1/4 powierzchni prostokąta. Działa Teoria strzelania artyleryjskiego (poniżej). co należy uwzględniać przy celowaniu. stosowane od początku XX w. Następnie obserwator dokonuje poprawek (3). Wstrzeliwanie się (powyżej). strzelających pociskami 12-funtowymi. Przy celowaniu należy uwzględniać następujące czynniki wpływające na tor lotu pocisku: prędkość wiatru i ciśnienie powietrza. S Ogień bezpośredni i pośredni (powyżej). Rozrzut ognia (powyżej). jedno z pierwszych nowożytnych dział odtylcowych. używano podczas amerykańskiej wojny secesyjnej (1861-1865). przy zwalczaniu celów naziemnych i nawodnych. lecz poprawki związane z niedolotem czy przewyższeniem strzału wprowadza się znacznie trudniej. Pierwszy strzał (1). ogień z dział kierowano na cel rzy pomocy celowania ezpośredniego (a).

180 . Dzięki stabilizaeji momentu pędu poeisku w przewodzie lufy gwintowanej można z niej miotać pociski wydłużone i masywnicjsze. zapalnik znajduje się w głowicy (c). ze względu na sposób ładowania do dział dzieli się na trzy grupy. w której znajduje się ładunek miotający i zapłonnik (pocisk i ładunek woreczkowy do haubicy kal. B. A. W pociskach. Wiele ważnych informacji o wy­ dajności działa wynika z analizy masy jego poeisku. a masa pocisku wzrasta ośmiokrotnie (c)._kal. 105 mm. Pocisk.33 sztuk pocisków kulistych kal. Miedziany pierścień wiodący (b). lub w części denne] (d). stosowana jest najczęściej w działach mających zamek śrubowy. Niekiedy kaliber określa długość lufy gładkościennej. Długość lufy wynosi 1524 mm (114.33). Kaliber (po prawej). pociski przeciwpancerne. 6 cali (155 mm) z okresu 1 wojny światowej). amunicja składana. Jako pocisk do działa odtylcowego posiada formę podłużną (a). amunicja odzielnego ładowania. omówimy także kolejne typy amunicji. znajduje się w części dennej pocisku. składający się z pocisku. że masą ładunku miotającego można regulować donośność i tor lotu pocisku artyleryjskiego. 1143 mm. Wrzyna się podczas strzału w pola przewodu lufy. Wraz z podwojeniem kalibru (a). Jego wielkość otrzymujemy dzięki wykonaniu mnożenia kalibru pocisku kulistego przez ilość tych pocisków kulistych (2)". np. mogących zmieścić się w przewodzie lufy (3). Cechy charakterystyczne pocisku artyleryjskiego (po lewej). ładowana jest do działa jako ładunek jednolity. Dlatego też bardzo ważne jest poznanie zadań poszczególnych rodzajów amunicji. amunicja zespolona. Pocisk nasadzany jest na łuskę nabojową w kształcie tulei. w przewodzie lufy haubicy mieści się 13. ładunku miotającego i zapłonnika (pocisk francuski W7. ładunek (w woreczku płóciennym) i zapłonnik ładowane są oddzielnie do lufy (granat i ładunek do brytyjskiego działa okrętowego kal. w końcu to pocisk oddziaływuje na cel. C. łuski nabojowej.Amunicja do dział odtylcowych Amunicja artyleryjska jest dziedziną bardzo złożoną i wielostronną. Np. a działo jest jedynie środkiem przenoszenia. mierzoną między dwoma przeciwległymi polami.75mm). mają tę zaletę. Pod tym pojęciem rozumie się średnicę przewodu lufy gwintowanej (1). Kaliber i masa pocisku (po prawej). Amunicja artyleryjska. proporcjonalnie zwiększa się długość pocisku (b). 1897. W następnych podrozdziałach. W tym podrozdziale przekażemy kilka podstawowych informacji o różnych rodzajach amunicji.3 m m x 13. będącej na wyposażeniu Bundeswehry). Rodzaje amunicji (po prawej). Rodzaje (B) i (C). w związku z poznawaniem nowych dział.

rurka ogniowa d. zapalnik. Różnią się one pod względem użytych składników i zapalników. 3. ładunek wyrzucający b. W podobny sposób uwalniany jest także fosfor biały. ładunek ulegający rozkładowi c. pocisk burzący rodzaj pocisku artyleryjskiego przeznaczonego do rażenia sity żywej. Pocisk chemiczny napełniony fosforem białym: a. ładunek pobudzający d. Niektóre rodzaje miały dodatkowo zapalnik uderzeniowy po to. zapalnik. bądź w zapalnik ze zwłoką. Szrapnel (powyżej) a. lotki kulkowe c. zapalnik. 1. Na współczesnym polu walki mogą być używane gazy parali tyczno-drgawkowe. Pociski te wyposażone są w zapalnik uderzeniowy (A). Do zwalczania różnorodnych celów wynaleziono specjalne pociski. Działanie. Zapalnik czasowy umożliwia zdetonowanie pocisku podczas lotu oraz rażenie dużej powierzchni gradem kul i odłam ków. wydzielając podczas spalania dym i wysoką temperaturę. Ładunki pocisków. skorupa odłamkowa c. 2. Pocisk burzący (powyżej) a. przedstawia najczęściej stosowane połączenia ładunków pocisków i zapalników do zwalczania typowych celów. szrapnel. Tabela (po prawej). zapalniki. bądź zbliżeniowego pocisk detonując na określonej wysokości uzyskuje zwiększoną siłę rażenia (B). Podczas 1 wojny światowej stosowano pociski artyleryjskie zawierające gazy toksyczne i drażniące. Dzięki zastosowaniu zapalnika czasowego. pociski chemiczne.Działa Pociski artyleryjskie przeznaczone do zwalczania siły żywej (po prawej). 181 . ładunek wybuchowy b. Ładunek pocisku był z reguły w stanie płynnym i podczas uderzenia ulegał powolnemu rozkład owi. by podczas niewybuchu w powietrzu zdołały zdetonować szrapnel na ziemi i uzyskać większą siłę rażenia. był do I wojny świa­ towej najważniejszym pociskiem artyleryjskim do zwalczania piechoty. masa chemiczna b.

lina stalowa f. Obsługa maszerowała najczęściej pieszo (1). Podczas strzału ostroga wkopywała się w ziemię. szrapnel . a sprężyna amorty­ zowała odrzut działa. Łoże tego działa przypominało wprawdzie jeszcze stare łoża dział odprzodowych. Niekiedy artyleria polowa dzieli się na lekką. Łoża te wpłynęły na rozwój dział polowych i haubic po I wojnie światowej. W tej ostatniej cała obsługa poruszała się konno. i łoża rozporowe (c). W okresie motoryzaq'i działa polowe ciągnione są przez pojazdy (3). pojęcie „artylerii polowej' nabierało szczególnego znaczenia. Kaliber . lufa 182 . Transportowanie dział (po prawej). Ponadto wyróżniało się artylerię zaprzężną (2). muły czy osły ciągnęły działa i przodki. pochwa tuleji e. średnią i ciężką artylerię polową. Łoża skrzy- niowe (b). artyleria polowa jako rodzaj broni składa się z armat. 15-funtowc. rozwiązały ten problem. Działo odtylcowe BL Mk 2.3 cale (76. E a.6. i w związku z tym (ciężkie jednostki) często określane były mianem „artylerii pieszej". donośność — 5500 m. by móc dotrzymać kroku kawalerii. Stare masywne łoże ogonowe (a). miało obniżone dolne łoże i pozwalało jedynie na ograniczone podniesienie lufy i zasięg strzału.Działa polowe W najszerszym znaczeniu.2 mm). miejsce do siedzenia dla kanoniera podczas marszu d. Na kolejnych sześciu stronach encyklopedii przedstawimy różnorodne rodzaje dział polowych.masa pocisku . i konną. c. używane przez brytyjską artylerię polową pod­ czas wojny burskiej (1899-1902). lecz składało się już z nitowanych blach stalowych (po prawej).34 kg. haubic i moździerzy i cechuje się odpowiednią mancwrowością na polu walki. pokrętło mechanizmu odniesieniowego lufy . rodzaj amunicji: oddzielnego ładowania. Rozwój łoża (powyżej). Ostroga osadzona pod osią połączona była ze sprężyną w poprzeczce łoża. Kiedy zaprzęgi końskie. Działa mające własny napęd dzielą się na nieopancerzoną artylerię samobieżną i artylerię' pancerną (4). chociaż nie można dokładnie określić kryteriów tego podziału. ostroga.

które powodowało wbicie się ostrogi łoża (e). Stalowa tarcza chroniła ją przed ogniem nieprzyjacielskim. Pierwsze działa odtylcowe. działo podczas oddawania strzału nie ulegało cofaniu do tyłu. Dla uzyskania większej szybkostrzelności wykorzystano zalety wynikające z ładowania działa od tyłu oraz zjawisko gwałtowanego ruchu wstecznego działa.62 cm). była umocowana na kołysce (b). a. dźwignia ręczna. tarcza ochronna i. która służyła za opornik i powrotruk. Podczas odrzutu opornik jednocześnie przepychał olej przez wąski zawór i tłoczył powietrze do powrotnika. siedzenie n. amunicja zespolona. przyrząd do mierzenia kąta podniesienia lufy g. w którym uporano się z odrzutem lufy. Sposób działania hydraulicznego opornika. donośność: 5 400 m. Oporopowrotnik przechwytywał ruch wsteczny lufy i wprowadzał ją w położenie pierwotne. wkopując się w ziemię. maksymalny odrzut lufy p. lufa b. Zaprzęg sześciokormy ciągnął przodek amunicyjny! działo. lunetka celownicza i. Dzięki temu. pokrętło mechanizmu odniesieniowego pokrętło mechanizmu kierunkowego m. ogon łoża o. w ziemię. oporopowrotnik c. celownik działowy e. wywołane podczas jego odpalania. Działko szybkostrzelne z okresu I wojny światowej (poniżej). Części składowe. A. To urządzenie było mocowane na łożu (d). Wprowadzono także tarczę stalową (c).66 kg. łoże f k. sławna „siedemdziesiątka piątka". po oddaniu strzału toczyły się zwykle swobodnie do tyłu na odległość kilku metrów. Sprężone powietrze ulegało ponownemu rozprężeniu i powodowało wprowadzenie lufy w położenie wyjściowe. 1897 (po prawej). Lufa (a). Dane techniczne 13-funtowego działa szybkostrzelnego: Kaliber: 3 cale (7. kołyska d. W celu oddania kolejnego strzału ponownie je włączano na stanowiska i powtarzano czyn­ ności celowania. a obsługa mogła pozostać na dziale (dwa siedzenia na łożu).kierowanego przez wysuniętego do przodu obserwatora . szrapnele. do osłony obsługi działa przed og­ niem nieprzyjacielskim. Lunetka celownicza umożliwiała celowniczemu lepsze widzenie przedmiotów (celów) we wszystkich kierunkach.Problem odrzutu (poniżej). masa pocisku: 5. Francuskie działo piechoty kal. Dla prowadzenia ognia pośredniego . odbijacz h. 183 . C. ostroga q. Wbudowany mechanizm kierunkowy umożliwiał obrócenie lufy o kilka stopni bez obracania całego działa. była pierwszym działem. Brytyjskie działo 13-funtowe artylerii zaprzężnej używane od początku I wojny światowej posiadało cechy charakterystyczne dla nowoczesnego działa polowego. B. Sposób działania powrotnika. wz. pociski oświetlające. Urządzenie to kanalizowalo siłę odrzutu na ostrogę łoża. 75 mm.celowniczy wykorzystywał przyrząd do mierzenia kąta podniesienia lufy i celownik działowy dla określenia kierunku bocznego.

6-calowa (po prawej). Już w okresie I wojny światowej sporadycznie używano dział samobieżnych. Jak się oblicza. rodzaj amunicji: składana. Pierwszy pojazd posiadał prądnicę. Kaliber 6 cali (155 mm). szrapnel.Działa polowe odtylcowe Niemieckie działo polowe (po lewej). Po złożeniu podczas transportu stanowiła siedzenie przed tarczą dla dwóch kanonierów. Kaliber 77 mm. Do nich należała armata Saint-Chamond (po prawej). donośność 8 700 m. odpowiednik francuskiego działa 75 mm i brytyjskiego 18-funtowego. kal. 26 cwt. donośność 8400 m. 184 .7 cm. pocisk odłamkowo-burzący. Górna część tarczy ochronnej była wyściełana i składana. pocisk odłamkowo-burzący.4 min pocisków na froncie zachodnim. Brytyjska haubica wz. W II wojnie światowej wprowadzono działa przeciwlotnicze. Nazwa dodatkowa 26 cwt. brytyjskie haubice średnie wystrzeliły w latach 1915-1918 około 22. Posiadało poziomy zamek klinowy (typ zamka faworyzowany przez niemieckich konstruktorów). wytwarzającą energię elektryczną dla obu silników. odróżnia działo od starszego typu 30 cwt. z okresu I wojny światowej. amunicja oddzielnego ładowania: szrapnel. polowe i przeciwpancerne na pojazdach samobieżnych.3 kg). gazowy masa pocisku 100 funtów (45. masa szrapnela 6. której łoże umocowane było na podwoziu poją7Óu gąsienicowego. 7.8 kg.

rzeciwpancerne i zapalające. przeciwpancerne. K Kaliber 155 mm. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. Kaliber 87. donośność: 12250 m. oświetlające. Dzięki stosowaniu odpowiednich ładunków działo to mogło być" wykorzystywane jako haubica. przeciwpancerne. znajduje się jeszcze na wyposażeniu wielu armii.Brytyjska 25-funtówka Mk 2 (po prawej).33 kg Działa Kaliber 105 mm. Masa pocisku odłamkowo-burzącego: 11. zapalające i oświetlające. donośność: 10670 m.. 185 . łasa pocisku odłamkowo-burzącego: 43 kg. propagandowe.81 kg. 25-funtówka wprowadzona do użytku w 1940 r. Masa pocisku odłamkowo-burzącego 14. Kod/aj „naubicoarmały" szeroko rozpowszechniony w latach 30-tych i 40-tych.6 mm. amunicja składana. zapalające. amunicja oddzielnego ładowania. donośność 22000 m. pociski: odłamkowo-burzącc. Okrągła płyta służyła za łoże obrotowe. bądi jako armata. pociski odłamkowo-burzące.

Amunicja i przeważająca część ośmioosobowej załogi trans­ portowana jest na drugim pojeździe. 60 km. w celu zwiększenia prędkości początkowej pocisku. Radzieckie działo polowe 76. Podczas prowadzenia ognia część odrzutu haubicy przenoszona jest na dwa lemiesze z zaokrąglonymi krawędziami. zapalające i oświetlające. masa pocisku odłamkowo-burzącego 91 kg. Dzięki mm można względnie łatwo wprowadzić haubicę w położenie bojowe. donośność: 20000 m. M 110: ciężar 26308 kg.21 kg. F 3. amunicja zespolona: pociski odłamkowo-burzące. w armiach państw NATO oraz w wielu innych. Ta średnia haubica samobieżna należy do jednostek wsparcia francuskich dywizji pancernych. zamontowane u podwozia w tylnej części kadłuba pojazdu (patrz niżej). masa pocisku odłamkowo-burzącego 6. i ciągniona M 115 (2).2 mm. Obie wersje znajdują się na wyposażeniu armii amerykańskiej. wz.2 mm. Samobieżna haubica M 110 (1). 55 km. 43 kg. prędkość max. zasięg 16800 m. oznaczania celów i nuklearne oraz pociski burzące z napędem rakietowym. amunicję i osiągi. Amerykańska haubica 8-calowa w dwóch wariantach (po prawej). M 115: ciężar 14515 kg. 186 E Kaliber 76. 1942 (po prawej). prędkość max. donośność 13300 m. i do dzisiaj znajduje się jeszcze na wyposażeniu armii co najmniej 20 państw. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące.Działa polowe odtylcowe Francuska haubica kal. masa pocisku ok. Z wojskowego punktu widzenia praktyczne jest używanie głównych elementów budowy na różnorodnych układach jezdnych. ok. . weszło do użycia po raz pierwszy w 1942 r. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące.155 mm wz. umulacyjne. Kaliber 155 mm. Dane wspólne: kaliber 8 cali (203 mm). Związek Radziecki wyposażał wiele dział polowych w długie lufy. rzeciwpanceme-pod kalibrowe. Przeznaczona jest do zwalczania celów taktycznych pociskami jądrowymi. a także w celu zastosowania ich jako dział przeciwpancernych. To'ułatwia nie tylko wykorzystanie lecz także logistykę. Posiadają tę samą lufę.

haubica M 109 (poniżej). Haubica polowa 70 (po prawej). Współczesne haubice strzelające amunicją oddzielnego ładowania. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. prędkość max. ' Kaliber 155 mm. oświetlające oraz pociski burzące z dodatkowym napędem rakietowym (donośność 30000 m). Mały ładunek i większy kąt pod­ niesienia lufy powoduje. że po­ cisk leci stosunkowo wolniej i jego stromy lot jest szczególnie przydatny do zwalczania celćw zakrytych (1). haubicy 55 km. n p . zaliczana jest. 187 . konstrukcji niemiecko-angielskowłoskiej. Jest nadzwyczaj sprawna technicznie i ma silnik pomoc­ niczy. które chronią /alogę przed działaniem pocisków odłamkowych. ogień w górnych i dolnych grupach kątów. 155 mm M 109 (po prawej). dzię­ ki zmianie ładunku i kąta podniesienia lufy. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. chemiczne. E Strzelanie w górnych i dolnych grupach kątów (po prawej). donośność 24000 m. będąca na wyposażeniu wielu armii państw NATO. haubica średnia. Większy ładunek i mniejszy kąt podniesienie lufy powoduje większą prędkość oczątkową pocisku i płaski tor )tu: szczególnie przydatne do zwalczania czołgów (2). masa pocisku burzącego 43. masa pocisku odlamkowo-burzącego 43 kg.płyt pancernych. kartacze i nuklearne (tylko na wyposażeniu armii amerykańskiej). broni ręcznej oraz ograniczają oddziaływanie broni chemicznej i atomowej. pod względem rozwiązań technicznych.Działa Amerykańska samobieżna haubica opancerzona kal. Haubica może prowadzić.5 kg. w zależności od warunków terenowych. Nadwozie wykonane jest z metali lekkich . do najlepszych średnich haubic polowych. mogą zwalczać cel w dwóch różnych grupach kątów. donośność 14600 m. także Bundeswehry. umożliwiający zajęcie stanowiska ogniowego. Kaliber 155 mm.

Niemiecki moździerz 420 mm wz. Sporadycznie stosowano je jeszcze podczas II wojny światowej. odmiana „Grubej Berty" używany do burzenia fortów pancernych i betonowych w okresie 1 wojny światowej . Podczas transportu musiano rozkładać je na części. Skrzynia stalowa poci wylotem lufy napełniana była balastem o masie 20. 14 (po prawej). pocisk do haubicy oblężniczej 12-calowej Mk 4.Pocisk ważył 810 kg" Porównanie pocisków (po lewej). Brytyjska haubica obleżnicza 12-calowa Mk 4 (po lewej).Działa oblęznicze i kolejowe Najcięższa broń artyleryjska używana była tylko jako stacjonarne działa oblęznicze i działa kolejowe. Porównanie wzrostu człowieka do wielkości pocisków używanych przez działa omówione w tym podrozdziale: 1. Okres rozwoju tej broni przypada na I wojnę światową. 4. 2.3 t i służyła do umocowania haubicy na platformie. lecz coraz częściej zwalczanie celów dalekosiężnych przejmowały bomby lotnicze. pocisk do „działa przeciwparyskiego" 210 mm. typowe superdziało używane podczas 1 wojny światowej w walkach pozycyjnych. 3. 1916. kiedy używana była do oblegania twierdz lub w walkach pozycyjnych. pocisk do haubicy kolejowej 400 mm wz. pocisk do moździerza 420 mm „Gruba Berta". 188 .

używano pocisk burzący o masie 900 kg (w praktyce okazywał się trudny do zestawienia). Francuska haubica kolejowa kal. Kaliber lufy na początku jej użycia wynosił 210 mm i po oddaniu ok. W celu wyrównania wygięcia lufy obciągano ją linami stalowymi. a drugą dla przyjęcia odrzutu.Działa „Działo przeciwparyskie" (po prawej). używane prze/ arty­ lerię niemiecką w 1918 r. Do obsługi zamka haubicy przy dużym kącie podniesienia lufy budowano jedną sztolnię. do ostrzeliwania stolicy Francji z odległości 120 km. na podwoziu Saint-Chamond. lufy. masa haubicy' na stanowisku ogniowym 13/t. W celu wyrównywania zużycia lufy. . 70 strzałów zwiększał się do 232 mm. Ładowanie następowało w'pozycji poziomej. 400 mm wz. Pocisk o względnie małym kalibrze leciał z dużą prędkością i przy małym oporze powietrza w górnych warstwach atmosfery osiągał ogromną donośność. Cztery filary fundamentu betonowego służyły do odciążenia podwozia. dokonywano na bieżąco po każdym strzale. 1916 (poniżej). Stanowisko ogniowe mieściło się na odcinku toru kolejowego. przymocowanymi do podstawy. amunicja oddzielnego ładowania. Kaliber 400 nim. zwiększania masy pocisku i masy ładunku miotającej).

Były one podstawowym uzbrojeniem baterii górskich oddziałów brytyjskich w Indiach w latach 1901-1915. Włoska haubica górska 105 mm wz. masa pocisku 4.8 kg. wśród nich także strzelcy górscy Bundeswehry. 190 Kaliber 105 mm. 56 (po prawej). zapalające i oświetlające) oraz amunicja zespolona (ładunek kumulacyjny). na rysunku na łożu M8. 92 (po prawej). Po wojnie przemianowano ją na haubicę M116. przy czym lufa była rozkładana na dwie części. Brytyjskie działo górskie 10-funtowe (po prawej). amunicja składana: szrapnele. donośność 2745 m. Miały one koła blaszane i tarczę ochronną. Włoscy strzelcy alpejscy wprowadzili tę wielofunkcyjną broił do użytku w 1957 r. Kaliber 75 mm. Znajdują się jeszcze na wyposażeniu armii Chin i Wietnamu. Amerykańska haubica górska kal.24 kg. masa pocisku odłamkowo-burzącego 19. Do transportu używano 5 mułów. Później przejęło ją dalszych 17 armii. . Nadawały się do użycia w każdych warunkach terenowych. donośność 8925 m. Można je było rozkładać i przewozić przy użyciu zwierząt jucznych.Działa górskie Na początku XIX w. masa pocisku burzącego 6. masa pocisku burzącego 3. Te tzw.5 kg. które zrzucano na spadochronach lub w paletach. amunicja składana (pociski odłamkowo-burzące. Nie posiadało mechanizmu regulującego odrzut lufy. głównie dzięki mniejszej masie i możliwościom prowadzenia ognia stromego. z przytroczoną lufą haubicy górskiej. amunicja oddzielnego ładowania: szrapnel. Pierwotnie do jej transportu w stanie rozłożonym używano 6 mułów. Na krótkich odległościach przenoszona jest w stanie rozłożonym przez żołnierzy. Można ją transportować przy użyciu samolotów i śmigłowców lub spadochronów oraz przy pomocy lekkiego pojazdu bądź 11 mułów. Kaliber 70 mm. amunicja zespolona (ładunek kumulacyjny) i amunicja składana (ładunek burzący). W górach właściwości haubicy przewyższają walory armaty. donośność 1057 m. zapalające i przeciwpancerne. donośność 5500 m. wz. Była używana prze/ brytyjskie oddziały spadochronowe p o d Arnhem w 1944 r. wyprodukowano po raz pierwszy lekkie armaty i haubice do walki w terenie górskim. Japońskie działo polowe kał. 70 mm. działa piechoty zostały udoskonalone podczas II wojny światowej: powstały działa do wykorzystania przez wojska powietrzno-desantowe. Kaliber 70 mm. Zwierzę juczne (po lewej).' Dzięki połączeniu lufy z zanikiem zawdzięcza sobie nazwę „armaty śrubowej". 75 mm Ml Al (po prawej). pociski burzące.06 kg. W niektórych armiach stosowano podobną lekką broń do bezpośredniego wsparcia piechoty. Japończycy używali go po mistrzowsku w okresie Tl wojny światowej. a podczas II wojny światowej zrzucano ją na spa­ dochronie bądź przerzucano przy użyciu szybowców. Często było przenoszone w stanie rozłożonym przez dżunglę przy użyciu transportu ludzkiego.

Łoże znajdowała się w podkopie.ponownie do góry. Późniejsze rodzaje łóż chowanych zastosowano na stanowiskach baterii nadbrzeżnych.Artyleria nadbrzeżna i forteczna W każdym stałym systemie obronnym od dawna ważną rolę odgrywały działa. Ten system obrony został zaniechany po II wojnie światowej. Donośność 7 315 m. Ona zapewniała jednocześnie wywołanie przeciwwagi. Brytyjskie działo nadbrzeżne kal. 2. Łoże chowane. Na rysunku przedstawiono łoże chowane działa odtylcowego 12-funtowego „Amstrong" (Cooke „Naval Ordinance and Gunnery". Działo prowadziło ogień poprzez wąski olwór w murze fortecznym. 305 mm (12-calowe) w kazamacie pancernej z ok. dzięki której działo podnosiło się . Podstawa łoża. gdzie było ono przejmowane przez przekładnię zębatą łoża. skonstruowane przez kapitana Moncrieffa z Edynburga. Forma stosowana w przeszłości w fortyfikacjach nadbrzeżnych. Artyleria ha unii Maginota ulokowana była w wieżach opuszczanych (ruchomych). Na schemacie pokazano cztery rodzaje stanowisk: 1. masa pocisku 323 kg. Kopuła pancerna. gdyż lufy nie musiały być ładowane przez nie osłonięte wyloty. Używane w fortach nadbrzeżnych w Portsmouth. Łoże chowane (po lewej). której cokół osadzony był w betonie. Podczas oddawania strzału odrzut odpychał działo do tyłu do podkopu. Udoskonalone użycie rakiet i samolotów pod koniec II wojny światowej prawie wyeliminowało stosowanie artylerii nadbrzeżnej i fortecznej. którego załom odpowiadał zasięgowi bocznemu działa. Działo prowadziło ogień przez pierś muru. 3. Nowe technologie doprowadziły do powstania coraz to większych i technicznie lepszych dział. 1881 r.). (po lewej). Rozciągały się one między podłogą a sufitem i przenosiły siłę odrzutu na ściany kazamaty. 4. Obsługa była niewidoczna dla nieprzyjaciela. za którym znajdowało się także łoże obrotowe. Odrzut lufy przyjmowały cylindry hydrauliczne umocowa­ ne z przodu kazamaty na dużym ramieniu. Kazamata. 1875 r. kopułowe i kazamatowe. zwłaszcza artyleria ciężka. a działo było widoczne tylko w momencie odpalania. Stanowiska osłonięte dział fortecznych (poniżej). 191 . Lufa działa wystawała z kopuły stalowej. a działo stawało się widoczne dla nieprzyjaciela tylko w momencie odpalania. Jedno z pierwszych tego rodzaju.przed oddaniem następnego strzału . Działa odtylcowe umożliwiały poprawę zabezpieczenia obsługi przed ogniem nieprzyjacielskim. Powstały nowe łoża wieżowe.

z okresu 1 wojny światowej. 1. 5.używano już w latach siedemdziesiątych XIX w. przez obie strony. trzon zamka 7. W tym podrozdziale objaśnimy budowę i zadania działek automatycznych. bufor zamka a. a działkami. broń uniwersalna na ścigaczach. umożliwiało prowadzenie ognia w górnych grupach kątów. tłok gazowy 4. Broń ta wypełnia lukę między karabinami maszynowy­ mi. dysza gazowa 3. działka pokładowe na samolotach szturmowych (wsparcia taktycznego). Zamek odryglovvy wany jest wprawdzie przez tłok gazowy. na morzu jako: 3. w samolotach jako: 6. S Użycie działek automatycznych (powyżej). Dalsze przykłady i bliższe informacje znajdują się w podrozdziałach poświęconych armatom czołgowym. na okrętach wojennych do obrony przed torpedowcami Kaliber 37 mm. działo do zwalczania torpedowców. W związku z tym broń tę zalicza się do grupy broni automatycznej działającej na zasadzie zamka swobodnego (patrz str.Działka automatyczne Działka automatyczne właściwie są powiększonymi karabinami maszynowymi. 2.uruchamiane przez korby ręczne . iglica 5.wersja znanego karabinu maszynowego Maxim z lat osiemdziesiątych XIX w. działo przeciwlotnicze. masa pocisku 450 g (1 funt angielski). wykorzystującej energię gazów prochowych do uruchomienia zamka. Broń strzela wykorzystując amu­ nicją taśmową. Firmy szwajcarskie Hispano-Suiza i Oerlikon zawsze odgrywały czołową rolę w dziedzinie produkq'i działek automatycznych. Dzięki różnorodności używanej amunicji i wysokiej zdolności bojowej działka automar czne szczególnie są przydatne o realizacji określonych celów: na lądzie jako: 1. Łoże polowe tego modelu brytyjskiego. jednak ciśnienie ga­ zów resztkowych w lufie wyrzu­ cając łuskę powoduje cofnięcie się trzonu zamka całkowicie do tyłu. nabój w komorze nabojowej b. Mniejsze działka automatyczne . które do okre­ ślonych zadań są mało manewro­ we i posiadają za małą szybkostrzelność'. Schemat zamka (poniżej). działom przeciwlotniczym i działom okrętowym. a są zaliczane do broni artleryjskiej tylko ze względu na kaliber i budowę używanych pocisków. 4. nowoczesna konstrukqa Oerlikona. 211). donośność (przy przedstawionej wersji łoża) 4 110 m. 192 . wyrzucona łuska. 1-funtowy Maxim „Pom-Pom" (po prawej) . 7. lufa 2. którvch działanie pocisków jest za słabe przeciwko różnym celom. szwaj­ carskiego działka automatyczne­ go 20 mm KAA pokazuje ścisłe pokrewieństwo między karabina­ mi maszynowymi. broń uniwersalna na pojazdach opancerzonych. Maxim był modelowym reprezentantem broni samoczynnej. a działami. Szwajcarskie działko automaty czne 20 mm KAA (po prawej). Wcześniejsza wersja była używana podczas wojny burskiej (1899-1902). zamek 6. działka pokładowe na samolotach myśliwskich. nabój w donośniku c. działo przeciwlotnicze. kierunek odrzutu zamka 8.

Działa < < • © 193 o . wbudowane jest na stanowiskach ruchomych albo na nieruchomych w statkach powietrznych. Amerykańskie działko rewol­ werowe M 61 A 1 (po prawej). W myśliwcu Messerschmitt Bf 109 z okresu II wojny światowej działko prowadziło ogień przez wał śmigła. Na rysunku (poniżej) przedstawiono pocisk przeciwpancerny zapalający. Śmigłowiec amerykański typu Huey Cobra posiada działko w specjalnym łożu „Kinn"./min. Działko 30 mm Aden (po prawej). Przedstawiamy typowe miejsca montażu łoż działek pokładowych: 1. wprowadzonej do użytku w 1950 r. zapalnik M 505 (bez przekroju). Odpalanie następuje z jednej z pięciu komór nabojowych bębna rewolwerowego wprawianego w ruch przez odrzut i tłok gazowy. ma podwieszone pod płatami nośnymi (skrzydłami) działka w zasobnikach strzeleckich. To działko rewolwerowe 20 mm.Lotnicze działka pokładowe (po prawej). koszulka stalowa pocisku 3. 3. czyli 100 strzałów na sekundę. 2. przedstawimy naturalnie tylko kilka typów. Kaliber 20 mm stanowi dolną granicę kalibru amunicji stosowanej do działek automatycznych. szybkostrzelność teoretyczna 1200-1400 strz. serii M50. Nowoczesny samolot myśliwsko-bombowy A-7 marynarki wojennej USA. od 19. masa zapalająca 5. jest brytyjską odmianą konstrukcji niemieckiej z okresu II wojny światowej. Szybko­ strzelność teoretyczna wynosi 6 000 strz. Nabój 20 mm (poniżej) z amerykańskiej serii M 50 (do lotniczych działek pokładowych). 4. W tym typie naboju ładunek miotający pobudzany jest przez zapalnik elektryczny./min. 1. Przekrój (po prawej) pocisku amerykańskiego M 56 A-l (burząco-zapalający).50 r. Cztery działka myśliwca brytyjskiego Spitfire Mk 9 znajdowały się w płatach nośnych (skrzydłach). materiał wybuchowy 4. miedziany pierścień wiodący 2. Masa 87 kg. w którym kierowanie ogniem od­ bywa się elektrycznie. stosowane jest jako pokładowe działko lotnicze. Jego 6 luf obroto­ wych pracuje według zasady Gatlinga (patrz str. Działko to w wersji rozwiniętej oznaczone jako M 168 znalazło zastosowanie w artylerii powietrznej. Na świecie istnieje duża ilość amunicji 20 mm. 207).

które powodują rozerwanie się pocisku. Na rysunku przedstawiono wzór powojenny L/70. Pociski przeciwlotnicze i zapalniki (powyżej). z okresu I wojny światowej. 1. Po II wojnie światowej rakiety kierowane przejęły większość zadań ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. 194 . przebudowane działo artylerii nadbrzeżnej 76. 12-funtowa (po lewej). do którego sto­ suje się ulepszoną amuniq'ę i urządzenia radiolokacyjne.Armaty przeciwlotnicze Wraz z pojawieniem się. Pocisk rozpryskowy z zapalnikiem czasowym.2 mm. samolotów myśliwskich i bombowych w p r o w a d z o n o specjalne armaty przeciwlotnicze na łożach. 40 m m . Proste loże na cokole. 3. umożliwiało prowadzenie ognia z kątami ostrzału poziomego w granicach 0-360 i 0-90° w pionie. Impuls fali radiowej. Do Ó wojny światowej wykształciły się d w a p o d s t a w o w e typy dział przeciwlotniczych: ciężkie jednostrzałowe armaty do zwalczania wysokolatających celów i lekkie działka szybkostrzelne do obrony p r z e d samolotami szturmowymi. Zapalniki uderzeniowe stosowano przeważnie w działkach szybkostrzelnych do zwalczania samolotów szturmowych. używany w I wojnie światowej jako „zasłona rozpryskowa" przeciwko nieprzyjacielskim samolotom. Brytyjska armata plot. Szwedzkie działo Bofors (po lewej). Był on najczęściej używanym pociskiem w ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. gdy nie trafi on w cel. Zapalniki zbliżeniowe zwiększały skuteczność działania pocisku burzącego w okresie II wojny światowej. Pociski przeciwlotnicze posiadają zwykle rządzenia samolikwidujące (samolikwidator). stacjonarne. którego czas przelotu dostosowany był do wysokości toru lotu samolotu. ustalał położenie samolotu i uruchamiał zapalnik. emitowanej przez zapalnik. 2. 4. który detonował pocisk w obsza­ rze skutecznego rażenia celu . Pocisk burzący z zapalnikiem czasowym. Działa posiadają różnorodne łoża o podwoziu kołowym (na rysunku). podczas T wojny światowej. mogące prowadzić ogień w górnych grupach kątów i we wszystkich kierunkach. W latach trzydzies­ tych obecnego stulecia wiele armii świata wprowadziło arma­ ty Boforsa do zwalczania samolo­ tów szturmowych. najbardziej znane jest działo wz. samo­ bieżne i okrętowe.

bez kół. wyparły ciągnione działa plot. Chociaż w tym samym okresie rakiety kierowane przejęły większość zadań ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. Kanonierom wystarczała tylko teoretyczna znajomość celów powietrznych. Na rysunku przedstawiona jest armata w gotowości do oddania strzału na ruchomym łożu krzyżowym. to nadal działka plot. w odpo­ wiedni kąt podniesienia lufy. Mogła prowadzić ogień do wysokości 10700 m. Na rysunku pokazany jest wzór armaty Mk 2c z łożem kołowym E Przyrządy do kierowania ogniem (powyżej). na bazie której powstały podczas II wojny światowej różne działa przeciwpancerne i przeciwlotnicze. Ten 30 mm zestaw obrony przeciwlotniczej pokazuje współczesny kierunek w rozwoju lekkiej artylerii przeciwlotniczej.Działa Armata przeciwlotnicza 3. aby podczas ich zwalczania pocisk trafił samolot na z góry obliczonym punkcie. stanowiła podstawowe wyposażenie ciężkiej artylerii rzeciwlotniczej w Wielkiej rytanii. odgrywają ważną rolę w zwalczaniu samolotów szturmowych. Wzór 18 oznaczał wcześniejszą wersję słynnej „osiemdziesiątki ósem­ ki". 18 (po prawej).7-calowa (94 mm). cechujące się wysoką szybkostrzelnością. przetwarzające automatycznie dane o trasie lotu celu. Samobieżne działa przeciwlotnicze. 195 . Francuskie przeciwlotnicze działo samobieżne AMX DCA 30 (po lewej). Armata przeciwlotnicza 88 mm wz. Późniejsze wersje otrzymały urządzenia do automatycznego ładowania. W latach trzydziestych wprowadzono automatyczne przeliczniki wyprzedzenia celu (a). Składa się z dwóch działek 30 mm i radiolokacyjnego systemu kierowania ogniem. kąt boczny oraz nastawienie zapalni­ ka pocisku (b). ciągnionych i samobieżnych. będące na wyposażeniu współczesnej dywizji pancernej. mieszczących się w wieży obrotowej na podwoziu czołgu AMX-13. Osadzane są na łożach stacjonarnych. w latach 1937-1950. Zestaw kierowa­ nia ogniem obejmował stanowiska ogniowe kilku dział. Odpalane pociski skutecznie zwalczały cel aż do 8000 m.

Także tu omówimy armaty pokładowe. pierwszy zmotoryzowany pojazd pancerny. Wieża i armata (po prawej). 218. niemieckiego czołgu „Tygrys" VII E z okresu II wojny światowej. zamek z klinem pionowym f. Współczesne armaty pokładowe usytuowane są w wieżach obrotowych. przekładnia obrotu wieży 1. urządzenie ochronne wykonane z blachy. Działo obsługiwane jest przez dwóch ludzi: ładowniczy ładuje naboje. a. posiadał dwie armaty osadzone w osłonach pancernych no obu stronach kadłuba (A).niezależnie od pozycji ukośnej czołgu w terenie. chroni załogę przed odrzutem armaty. Jest to typowa konstukcja konwencjonalnej wieży czołgowej. Samobieżne armaty i haubice zostały omówione w podrozdziale poświęconym artylerii polowej. System stabilizacji utrzymuje wycelowaną w cel armatę pokładową podczas jazdy w płaszczyźnie poziomej i pionowej . Stanowiska armat pokładowych (po prawej). skrzynia na puste łuski n. W innym z czołgów działo osadzone było w przedniej części kadłuba (B). zapewniające pełny obrót armaty (C). koło mechanizmu bocznego lufy i. 196 . Czołg brytyjski z okresu T wojny światowej. hamulec wylotowy b. siedzenie dla celowniczego k. wyrzutnik m. W tym podrozdziale przedstawiamy wyłącznie czołgi i pojazdy opancerzone. osłona pancerna działa d. 199 i str. W końcu lat czterdziestych powstały hy­ drauliczne systemy stabilizacji. jako pojazdu i systemu broni. Amunicja przeciwpancerna i pokładowe karabiny maszynowe przedstawione są na str. lufa c. celownik optyczny j. wykracza poza ramy encyklopedii. wykonujące zadania własne na polu walki. koło mechanizmu podniesieniowego lufy h. Obszerne omówienie czołgu. Stabilizacja armaty pokładowej (po prawej).Armaty pokładowe pojazdów opancerzonych Do największych kroków w rozwoju artylerii w tym stuleciu należy użycie dział w pojazdach opancerzonych. celowniczy celuje i odpala. Wyrzutnik. cylinder opornika lufy e. siedzenie dla dowódcy czołgu. siedzenie dla ładowniczego g. ich łoża oraz sprzęt współczesny służący do zwiększenia prawdopodobieństwa trafienia.

Tego typu wieże mogą być osadzane na lekkich czołgach. przycisk spustu b. zajmuje niewiele miejsca w luku bojowym (A). tuleja łącząca g. Kiedy osiągnie on cel. Niemcy i ostatnio także Amerykanie i Francuzi zbudowali armaty gładkolufowe do strzelania pociskami stabilizowanymi brzechw owo (B). transporterach opancerzonych i samochodach pancernych. otwory komory nabojowej d.Działa Karabin maszynowy wstrzeliwujący (po prawej). Lufy gładkie są tańsze w wykonaniu (odpada gwintowanie lufy). Na pierwszym miejscu postawiono celność działka. pokazuje przekrój wieży. lufa. Armata ładowana jest od tyłu przy wykorzystaniu trzech gniazd załadowczych. Tor lotu pocisku odpa­ lanego z km wstrzeli w ującego jest taki sam. uważana była za mało znaczącą. Pocisk odpalany z tej armaty przebija transporter opancerzony z. a dla ładunków kumulacyjnych gwint lufy i tak jest nawet' niekorzystny. Obecnie stosowane są dalmierze. a najnowocześniejsze czołgi posiadają dalmierze laserowe. Armata 30 mm . W tym szwedz­ kim czołgu wprowadzono w la­ tach siedemdziesiątych nowe roz­ wiązania konstrukcyjne. Stridvagn może podnosić i obniżać swój mechanizm napędowy w celu zmiany podniesienia kąta lufy (b). celowniczy natychmiast odpala armatę pokładową (2). Masa zamka (B). korba ładunkowa c. Czołg Stridvagn 103 A (po prawej). Aż do lat siedem­ dziesiątych czołgi odpalały pociski z luf gwintowanych (A). jak tor lotu pocisku odpalanego z armaty pokłado­ wej. występuje pod nazwą czołgu Skyddaa. i nie następu­ je ich szybsze zużycie. tłumik drgań lufy h. gdyż jej mechanizm ładowania automatycznego wymagałby więcej miejsca w wieży obrotowej. rura wyrzutowa e. Armata z lufa gwintowaną i działo gładkolufowe (po prawei). Jego ar­ mata pokładowa 105 mm wbudo­ wana została na stałe w kadłub (a). Następnie Rosjanie. względnie dokonywać ustawienia armaty w płaszczyźnie bocznej przy pomocy skrętu w prawo czy lewo (c). patrz str. tyłu. Szkic (poniżej i po prawej). Niektóre typy czołgów posiadają ciężki karabin maszynowy wbudowany współosiowo do broni głównej (armaty). co potę­ guje dokładność trafienia celu. Po wycelowaniu wystrzeli­ wany jest pocisk wskaźnikowy (1). a czołg z boku. gdyż szybkostrzelność wynosząca 90 strz.Rarden (po prawej). Koncepcja armaty została dostosowana do wymogów współczesnego pola walki./min. To działko automa­ tyczne przeznaczone dla lekkich pojazdów opancerzonych wprowadzili do użytku Brytyjczycy w 1974 r. a. powrotnik f. 199. 197 . Armata Rarden (powyżej).

która stopniowo wyparła sześciofuntówkę.z.pocz. 37 mm dzięki zastosowaniu nowego pocisku: do wylotu lufy wkładano nadkalibrowy granat trzonkowy. pocz. Brytyjska sześciofuntówka (po prawej). masa 3650 kg. Rozpoczął się wyścig między grubością pancerza. pociski burzące. Podczas II wojny światowej okazały się jednak nieskuteczne. Działo to znajduje się na wyposażeniu kilku armii. Ta niemiecka rusznica z okresu T wojny światowej stanowi pierwszą broń. Jeszcze w 1939 r.s. pr.3 mm. o dużej twardości rdzenia. 762 m/s. Cechy charakterystyczne mode­ lowej armaty przeciwpancernej (powyżej).. z rdzeniem stalowym. masa 122 kg pociski: poc. W zasadzie był to karabin jednostrzałowy z dwójnogiem. Rusznica przeciwpancerna .ppanc. zwiększono sKuteczność armaty ppanc.pocisk przeciwpancerny zwykły . (po prawej). . pr. 198 Wykaz używanych skrótów: . Kaliber 100 mm.. Po II wojnie światowej zadania armat ppanc. Długość lufy uzmysławia fakt wielkości armaty ppanc.ppanc. płaski tor lotu pocisku (c). strzelające pociskami o dużej prędkości były pierwszą bronią przeciwpancerną. z rdzeniem wolframowym.Armaty przeciwpancerne Karabiny wielkokalibrowe. poc.ppanc. Kaliber 13.ppanc.ppancz. ładunki kumulacyjne.900 m/s. w miejsce starszych. Niska podstawa (a). Większość państw używała rusznic p p a n c . które wkrótce okazały się NIEskutcczne w walce przeciwko czołgom o coraz to grubszych pancerzach. pociski: ppanc.pocisk przeciwpancerny ze smugaczem . wprowadzona na wyposażenie w 1941 r. choć me jest już używane w państwach Wspólnoty Niepodległych Państw. pocz. przejęły lekkie działa (patrz str. w celu skutecznego zwalczania nowoczesnych czołgów. 254).poc.prędkość początkowa pocisku. . wprowadzono do użytku siedemnastofuntówkę. Armata przeciwpancerna 37 mm. ładunki umulacyjne. 785 m/s. f Kaliber 37 mm. . zapobiega wczesnemu wykryciu. pocisk o dużej siłę przebicia (d). ze smugaczem.z. unieruchamia prawie każdy czołg nieprzyjacielski. Używano również niektórych dział przeciwlotniczych i polowych jako armat przeciwpancernych.ppanc. mniej" skutecznych typów armat ppanc. będący powięk­ szoną wersję Mausera powtarzal­ nego.ppancz. ta armata była podstawowym sprzętem niemieckim do obrony ppanc. Znajduje się ona jeszcze na wyposażeniu armii co najmniej dwunastu krajów Trzeciego świata.pocisk przeciwpancerny . pr. a bronią posiadającą zdolność jego przebijania. stosowaną do zwalczania czołgów. poc. duży zakres kąta ostrzału poziomego (b). Później. ranaty trzonkowe.z. Radziecka armata ppanc. 1000 m/s. . Miotane pociski wystar­ czały całkowicie do przebicia pancerzy wszystkich czołgów z okresu I wojny światowej. 100 mm wz.ppanc. 36 (po prawej). wz. pocz. pociski: poc. 1944 (po prawej). poc. pozwala śledzić cel ruchomy. . smugowy p. pr.pocz. 200) i przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe (patrz str.pi n\ppanc. W chwili wybuchu II wojny światowej.pr.Mauser z 1918 r.poc. umożliwia osiągnię­ cie celu pierwszym strzałem (zanim czołg odpowie ogniem). Kaliber 57 mm. W 1942 r. Durzące (w przypadku zastosowania armaty jako działa polowego). większość armii używała ulepszonych rusznic.

Pod miękkim płaszczem pocisku znajduje się twardy rdzeń. 28 mm wz. powodują oderwanie się kawałków pancerza. pocisk przeciwpancerny kumula­ cyjny. Kaliber 28 mm (na stożku przejś­ ciowym) 20 mm (przy wylocie). Dzięki temu ciśnienie gazów prochowych nadawało pociskowi większą prędkość i moc rażenia. pociski burzące (przy zastosowaniu armaty jako działa polowego). kal. Istnieje wersja do armat gładkolufowych. Ma niewielki ładunek burzący i zapalnik denny.ppanc. pocisk pizeciwpancerno-burzący. masa 229 kg. które demontowano na stanowisku ogniowym. 1400 m/s. 41 (po prawej). d. Rozpalony metal przenika pod wysokim ciśnieniem za przeszkodę. 288). . pr. Zamek półautomaty­ czny wyrzucał łuski.ppanc. c. Zbliżając się do celu ulega on zapale­ niu. 88 mm wz. Kołnierz pocisku podczas strzału ulega spłaszczeniu w lu­ fie ze stożkowym przewodem. pocisk przeciwpancerny. zbu­ dowany według koncepcji Gerli­ cha. Podczas uderzenia pocisku w pancerz materiał burzący „rozpłaszcza się" na jego powierzchni. 156). a. z przodu wydrążony stożkowo otoczony jest skorupą z materiału mięklćego. 43 (po prawej).burzących przy przebijaniu opancerzenia. bezwładnościowy (bez materiału kruszącego). Pociski uderzeniowe działają dzięki posiadanej energii kinety­ cznej (po prawej).Działa Niemiecka armata ppanc. Następnie skręcano prostopadle dwa wsporniki i armata osadzona była na łożu krzyżowym (jak pokazano na rysunku). Rusznica przeciwpancerna kal. Była transportowana na łożu czterokołowym. ładunki kumulacyjne. p. pocisk o dużej twardości rdzenia. pociski: pocisk podkalibrowy z rdzeniem wolframowym. masa 3700 kg. „Osiemdziesiątka ósemka" strzelała podobnie jak większość armat ppanc.koncentruje się na niewielkiej części pancerza. 2. Jego działanie polega na wykorzystaniu efektu Monroe'a lub ładunku kumulacyjnego (patrz str.ppanc. pociski: poc.po ude­ rzeniu pocisku w cel . kal. Niszczą cele opancerzone dzięki ładunkowi burzącemu i cechują się tym. b. pocisk przeciwpancerny z odrzucanym sabotem. Miękki czepiec pocisku z długą częścią głowicową zwiększa siłę przebijania. 41. przy czym segmenty pierścienia uszczelniającego po opuszczeniu lufy odpadają od pocisku. pocisk podkalibrowy do luf ze stożkowym przewodem. niemiecka z okresu II wojny światowej.. iż zachowują taką samą moc przebijania pancerza bez względu na odległość odpalania. Pociski wykorzystujące energię chemiczną (po prawej). Zastosowanie pancerzy grodziowych spowodowało nieskuteczność pocisków ppanc. tworząc nieckę.z. Pocisk posiada niezbyt grubą ściankę skorupy i zapalnik denny. 1. ściśle do niego przylegając. pocz. działająca według zasady Gerlicha: stożkowa luta podczas strzału umożliwiała spłaszczenie pocisku i nadanie mu mniejszego kalibru. a dalej do celu leci tylko z dużą prędkością twardy rdzeń. wywołane podczas wybuchu pocisku.pocz. a wytwarzana energia . poe. który detonuje po przebiciu pancerza. pr. po jego stronie wewnętrznej. 88 mm wz.z. będąca rozwinięciem znanej armaty plot. o dużej twardości rdzenia. e. Ładunek burzący. pocisk burzący (nie używany do obrony przeciwpancerne)). wówczas pocisk jest stabilizowany brzechwowo (patrz str. Pociski ze stali hartowanej czy wolframu przebijają płyty pancerne dzięki dużej prędkości uderzenia . 1000 m/s. Kaliber 88 mm. pocisk przeciwpancerny burzący (a).s. Działa jak (c). amunicją zespoloną.s. pełnokalibrowy. 199 . Naprężenia rozciągające.

Kaliber 105 mm. W związku z tym na wyposażeniu wojska znalazły się lekkie i wysoce manewrowe armaty mogące strzelać ciężkimi pociskami. a. a część wychodziła przez perforowaną łuskę. którego przekrój odpowiadał kalibrowi lufy. Niemieckie działo bezodrzu­ towe 105 mm wz. dostosowany do używania perforowanej łuski nabojowej. 1917. Działa bezodrzutowe były używane przeważnie przez spadochroniarzy i strzelców górskich oraz piechotę jako działa polowe do wsparcia ogniowego bądź do obrony ppanc. żołnierze na odległości 14-32 m za działem muszą znajdować się za osłoną. Kaliber 75 mm. nakładanej tylko na szyjkę i dno. Podczas ładowania działa środkowa część zamka wykonywała półobrót. uszkadzają słuch obsłudze i zagrażają osobom znajdującym sie za działem. 75 mm. Na szkicu przedstawiono niebez­ pieczną strefę brytyjskiego działa bezodrzutowego Lo WOMBAT (po prawej. Podczas strzału część gazów prochowych wpra­ wiała w ruch pocisk w lufie. masa 388 kg. Powstający ogień i fala uderzeniowa podczas strzelania zdradzają stanowisko ogniowe. rozkładane. Jako łoże służył trójnóg od km Browning wz. głównie wielkością i ciężarem. c. Zostało wprowadzo­ ne do użycia w 1945 r. a) kierunek wylotu strugi gazów prochowych b) zamek c) dysza d) perferowana łuska nabojowa e) pocisk f) lufa g) nabój kompletny. b.6 kg. pocisk-burzący. Utrudnia ona wybór stanowiska ogniowego.Działa bezodrzutowe Działa bezodrzutowe zostały użyte po raz pierwszy w II wojnie światowej. Przekrój przedstawia zamek ryglowany odchylny. polega na zrównoważeniu ciągu na obu końcach lufy. strzelało pociskami burzącymi i zapalającymi przeciwko sile żywej.) przedstawionej na str. a pociskami przeciwpancerno-kumulącyjnymi przeciwko czołgom. sirefa niebezpieczna do 90 m dla żołnierzy poza ukryciem. 40 (po prawej). Podczas strzału d n o ulegało zniszczeniu i było wydmuchiwane do tyłu. zrzucane na spado­ chronach towarowych do działań powietrzno-desanłowych. ani ciężkich części składowych. Największą wadą dział bezodrzutowych jest powstawanie strugi gazów wylotowych podczas strzału. Najpierw ładowano pocisk. Różnią się od bezodrzutowej ręcznej broni ppanc. Nie następuje odrzut lufy. ponieważ z powodu powstającej fali uderzeniowej musi posiadać ono dużą strefę dla strugi gazów wylotowych. potem ładunek miotający w łusce nabojowej mającej dno z tworzywa sztucznego. typu „Kromuskit" (poniżej i po prawej). Amerykańskie działo bezodrzutowe z lufą gwintowaną „Recoilless Rifle" M 20 (po prawej). 156-157. donośność 6400 m. strumień gazów razi śmiertelnie do 14 m od działa. Działo nie potrzebuje ani mecha­ nizmu oporopowrotnikowego.. (granatników ppanc. Zasada działania działa bezod rzutowego (powyżej). Obsługa mogła przewozić działo w dwóch częściach: lufę i trójnóg. Podczas desantu na na Krecie w 1940 r. 201). strzelcy spadochronowi używali mniejszej wersji działa kał. donośność 7950 m. (akie na str. struga gazów kierowała się do tyłu przez otwór. i posiada­ ło zamek typu „Kromuskit". masa 71. 200 .

Kaliber 90 mm. kierunek wylotu strugi gazów prochowych c. Tor lotu specjalnego pocisku smugowego umożliwia jego dobre śledzenie.7 mm. Podobnie jak działo M 20. ma zamek ryglowany odchyłny. Broń ta mimo dużego kalibru (120 mm) jest szczególnie lekka. Funkcje tej broni przejęły rakietowe pociski kierowane. Po uzyskaniu trafienia strzelec odpala natychmiast działo. 12. 12. aż do uzyskania trafienia. a funkcje tego działa w armii amerykańskiej przejęły kierowane pociski rakietowe. nabój kompletny. Posiada nad lufą sprzężony z nią karabin maszynowy M 8 kal. płyta wydmuchująca d. którego działanie opiera się na wykorzystaniu tej samej zasady co w dziale WOMBAT. Broń pracuje według tzw. Strzelec wycefowuje na czołg i oddaje strzały z karabinu maszynowego. Lekkie działo szwedzkie PV-1110 (po prawej).7 mm. zasady rozrywania łyty ( p a t r z p o n i ż e j ) . błysk przy uderzeniu i d y m wytwarzający się przy zetknięciu z celem wskazuje punkt trafienia (1). Nad lufą znajduje się sprzężony z nią karabin maszynowy kal. Działo to znajduje się na wyposażeniu wielu armii. Tory lotu i punkty trafienia pocisków obu broni są prawie takie same (2). a struga gazów uchodzi przez dyszę do tyłu. Wykorzystanie sprzężonego karabinu (po prawej). 201 . o załadowaniu działa łuską mosiężną z dnem z tworzywa sztucznego następuje przekręce­ nie dyszy. a. Battalion Anti Tank). Podczas strzału ciśnienie gazów prochowych rozrywa płytę z tworzywa sztucznego. pocisk f. Działo ma lekkie łoże i jest ciągnione przez jeep. Działa P Brytyjskie działo przeciw­ pancerne L6 WOMBAT (Weapon of Magnesium. Płyta obrotowa na podwoziu dwukołowym służy celowniczemu na podpórkę pod łokieć. po prawej. skuteczne zwalczanie celów 900 m. Zaopatrzone jest także w sprzę­ żony karabin półautomatyczny. masa 260 kg. lufa g. Dzięki zastosowaniu lekkiego metalu masa działa WOMBAT jest niewielka. 106 mm M 40 (po prawej). materiał miotający e. dysza c.Amerykańskie działo „Recoilles Rifle" kal.

gdyż postęp techniczny umożliwił zastosowanie dział odtylcowych i doprowadził także do powstania okrętów parowych. 1885 r. 412 mm na HMS „Benbow' z ok. które stało się standardowym sposobem dla zapalania ładunku miotającego w działach okrę­ towych. lecz. nie ulegał ześlizgnięciu z gładkiej. Jego korpus z brązu (1). 206). Pocisk przeciwpancerny (po prawej). prowadzono intensywne badania zarówno nad opancerzeniem okrętów jak i nad odpowiednimi środkami do ich zniszczenia. jako pływające twierdze. Powszechnie przyjęto we wszystkich mary­ narkach wojennych rozwiązania zastosowane na brytyjskim HMS „Dre-adnought" (2). Podczas odpalania prąd przepływa przez trzpień (2). kał. żarzącego się drutu. Działo 111-tonowe (po lewej). 173. nie tak kruchą. do cienkiego. Pocisk musiał posiadać dostateczną ilość materiału burzącego (c). które umożliwiały ostonę burty przy pomocy 8 dział. zdolną do przebicia pancerza. 202 . Z jednej strony. szczególnie interesująco kształtował się rozwój uzbrojenia okrętów. Przekrój (poniżej i po prawej). że obwód elektryczny nie jest przerwany. przy płaskim kącie trafienia. przeprowadzono wiele doświadczeń z wieloma rodzajami łóż i sposobami roz­ mieszczenia dział. Działa znajdowały się jeszcze w kazamatach o ograni­ czonym zasięgu poziomym. Już około 1870 r. W tym podrozdziale pomijamy etap powstania nowych pancerników i taktykę działań na morzu. charakterystyczną dla tamtego okresu. pokazuje przekrój pistoletu z elektrycznym sposobem odpalania. Schemat (po prawej). zdolnego do wyrządzenia znacznych szkód.. Rozmieszczenie dział na okrę­ tach wojennych (powyżej). Byfo to rozwiązanie pośrednie w stosunku do typowej zamkniętej obrotowej wieży działowej (z „The Naval Annual". dążo­ no do zmniejszenia ilości dział. „mostu" (3).). Przewód (A). wraz z najcięższą artylerią przeżywały rozkwit. Po załadowaniu działa odzywa się dzwonek (C). Pocisk artylerii okrętowej posiadał wystarczająco twardą i ostrołukową część głowicową (a). znajdowało się w górnej odkrytej barbecie. i do baterii elektrycznej. Przy naciśnięciu spustu (D). Jednak kilka dziesięcioleci później ich zadania przejęły samoloty. Do tego niezbędny był zapalnik (d). Poza tym pocisk. hartowanej płyty pancernej (patrz str. Rzut z góry pokazuje aus­ triacki okręt wojenny „Don Juan d'Austria" z 1876 roku (1). co świadczy. W centrum naszego zainteresowania znajdują się działa okrętowe z przełomu wieku XIX i XX. wkręcano w dno mosiężnego ładunku woreczkowego. prąd przepływa do zapłonnika ładunku miotającego. z 1890 r. Zapłon elektryczny (po prawej). który po przebiciu pancerza funkqonowałby w sposób niezawodny. Uzbrojenie pomocnicze liczyło 24 armaty 12-funtowe (76 mm). prowadzi do zapłonnika ładunku miotającego (B). a z drugiej do zwiększenia ich masy. Na przełomie XIX/XX w. str. 1887 r. elektrycznego zapłonnika ładunku miotającego. Jego 10 dział 305 mm (12 cali) umieszczonych było w 5 opancerzonych wieżach. wypróbowano elektryczne odpalanie.Odtylcowe działa okrętowe Do połowy XIX w. zmieniło się gwałtownie w końcu wieku XIX. Wówczas bowiem okręty bojowe. Do 1906 r. Powodował on zapalenie ładunku miotającego. porównaj także HMS „Victory". by mogła się rozprysnąć czy oddzielić od korpusu pocisku (b).

3. 4. lufa b. tj. 8. można było oddać 25 strz. zagrażały wielkim okrętom bojowym. Mogło ono wystrzelić w ciągu 1 minuty siedem pocisków o masie 45. 1 Działo szybkostrzelne 6 cal. górna osłona działa i. po prawej. Zapłon następował poprzez impuls elektryczny. albo na otwartym pokładzie (D). (155 mm). (po prawej). lufa muszka kołyska tarcza ochronna zamek klinowy pionowy szczerbinka język spustowy oparcie ramienia obrotowa część łoża cokół.do zwalczania celów powietrznych.3 kg każdy. Te lekkie i proste w obsłudze działka szybkostrzelne chroniły małe. a następnie ładunek napędowy (kordyt) w mosiężnej łusce. podczas gdy drugi marynarz ładował za nim działko. koło mechanizmu bocznego lufy e. Jeden z obsługi celował i odpalał. Okręty obok ciężkiej artylerii ulokowanej w wieżach obrotowych (A). 203 . Dzięki amunicji zespolonej z mechanicznym zapłonnikiem ładunku miotającego. 6. prawie wszystkie. L a. Ponieważ podpórka ramienia była umo­ cowana nie na d7iałku. tarcza ochronna i. cokół z wieńcem obrotowym K. Chociaż na szkicu jego łoże wygląda trochę inaczej. opornik lufy g. bądź na łożach w kształcie cokołu.Działa Uzbrojenie okrętu klasy „Dreadnought". boczny pancerz statku c. nieruchomy. Były one osadzone w częściowo zadaszonych lożach (B). Ramię celowniczego dociskane było do wyściełanej podpórki ramiennej. które od 1880 r. zamek śrubowy h. celownik optyczny d. Amunicja była oddzielnego ładowania./min. Znajdowały się one albo na wieżach artylerii głównej (C). koło mechanizmu podniesieniowego lufy i. lecz na łożu. jednak w przypadku przerwania obwodu mógł być szybko przestawiony na mechaniczny zapłonnik ładunku miotającego. 10. przez łoża. 2. zwrotne torpedowce. Wiele okrętów bojowych w okresie 1 wojny światowej posiadało łoża częściowo zadaszone. 7. na częścio­ wo zadaszonym łożu. odrzut działka był uciążliwy dla celowniczego. w zasadzie było ono osad zonę na łożu w kształcie cokołu. Mogły one łatwo zatopić okręt bojowy. Działka szybkostrzelne na łożach cokołowych z około 1890 r. Przedstawione na szkicu działo 155 mm zostało wprowadzone do użytku w 1890 r. były dodatkowo uzbrojone w działa mniejszego kalibru. które pozwalały na uzyskanie większego kąta podniesienia lufy . 1. płyta podłogowa. najpierw ładowano pocisk. gdvż jego zasadnicze uzbrojenie było zbyt ociężałe dla obrony przed tymi szybkimi Okrętami. 9. 5. Vo początku U wojny światowej zostały one zastąpione.

a działo posiadało duże możliwości prowadzenia ognia. a zamkiem. 204 . pancerz E. Na właściwy ostrołukowy czepiec ochronny pocisku (3). sworznie G. pokład główny okrętu. Przebiegało ono w sposób następujący: na pomoście nawigacyjnym (A). Na szkicu (1). Ciężka artyleria okrętu bojowego ulokowana była wprawdzie w kilku wieżach. Ładunki miotające w woreczkach były składowane oddzielnie (2). pokazano brytyjski pocisk ze wzbogaconym czepcem. § Kierowanie ogniem (po lewej). Także lekkie krążowniki przejęły system jednolitej wieży działowej dla armat średniego kalibru. Wieża obrotowa (a). którego kształt zapobiegał ześlizgnięciu się pocisku przy płaskim kącie uderzenia. W wieży obrotowej instalowano 4 działa. Typowa wieża obrotowa (po lewej). Stamtąd przechodziły przez drzwi ogniotrwałe'do klatki ładunkowej (5). gdzie były opracowywane i nanoszone na stół sytuacji bojowej. 203.Odtylcowe działa okrętowe Działo i wieża działowa: A. Ze względów bezpieczeństwa komora amunicyjna (1). Dane o położeniu i ruchu okrętu oraz celu przekazywali pojedynczy obserwatorzy na stanowisko kierowania ogniem (D). wbudowaną na wielu brytyjskich okrętach i ciężkich krążownikach. Klatka kierowała się wzdłuż osi między podajnikiem (7). Mniejsze okręty. Zdolność przebijania pancerza przez pocisk ulegała zwiększeniu. do komory przeładowczej (4).). w celu załadowania działa. sterował działem. służyła do zmiany położenia bocznego lufy. W celu zwiększenia kąta podniesienia lufy odpowiednio zwiększono kąt ustawienia działa w wieży obrotowej (b). nakładano jeszcze czepiec „balistyczny" o kształtach opływowych (2). hydrauliczny podnośnik lufy F. dalmierz B. zamek w położeniu otwartym C. Na schemacie przedstawiono wieżę działa sprzężonego 380 mm. Pociski i ładunki miotające transportowano podnośnikiem (3). clalmierzystów i personel kierowania ogniem. znajdowała się pod pokładem okrętu. Obsługa była dobrze osłonięta.lufa H. Poza tym każda wieża miała własny dalmierz (C). jak niszczyciele i fregaty. dy głowica stalowa zaopatrzona yła w czepiec ochronny z miękkiego żelaza. Podlegała ona kapitanowi okrętu (B). przesuwał amunicję z niżej położonych komór amunicyjnych i ładował armaty. znajdowała się grupa obserwatorów. Kiedy uwzględniono wszystkie wielkości i wycelowano odpowiednio działa można było oddać salwę dzięki elektrycznemu odpalaniu. łoże z urządzeniem powrotnym D. okazały się najlepszym rozwiązaniem dla osadzania łóż dział okrętowych dużego kalibru. Pociski przeciwpancerne z czepcem ochronnym (po lewej). Wieże obrotowe (z lewej). pod pokładem. okrętu bojowego z okresu I wojny światowej. Transport amunicji. miały przeważnie łoża cokołowe (patrz str. System hydrauliczny powodował obrót wieży. lecz kierowano nią centralnie. Klatka ładunkowa przesuwała się po szynach do góry (6).

do zwalczania celów nawodnych i powietrznych. Objaśnienia schematu (po prawej). Tak zwielokrotniona siła ognia zwiększała znacznie prawdopodobieństwo trafienia celu powietrznego.Działa przeciwlotnicze (po prawej). Amerykańskie działo Mk 45. na wypadek ewentualnych zakłóceń. 194) i została wprowadzona do uzbrojenia wielu armii świata. jeszcze nadal urządzenia sterowania ręcznego. 40 mm. przy pomocy podnośnika (3). kal. których łączna masa odpowiada masie jednego ze starszych typów pocisków „olbrzymów . Szwedzka armata plot. Na okrętach masa broni nie odgrywa tak dużej roli jak w manewrowych działaniach na lądzie.automatyczne. Kilka typów takich dział było zainstalowanych w wieżach (a). Działo Bofors kal. 5 cali (127 mm). poczwómie sprzężone. nowoczesne uniwersalne działo okrętowe (po prawej). Działka automatyczne (b). . osadzano na prostych łożach i występowały jako działka sprzężone. Amunicja zespolona dostarczana jest z niżej położonej komory amunicyjnej (4). Działo (1). wersja okrętowa (po prawej). jako działa uniwersalne. a jego mechanizmy znajdują się pod kopułą pancerną o wąskim przekroju w części czołowej. znajduje się na pokładzie. dzięki czemu wieża może być nieobsadzona przez załogę. dlatego też często kilka dział osadzano na jednym łożu. 40 mm pojawiła się po raz pierwszy na rynku zbrojeniowym w 1932 r. Ładowanie i prowadzenie ognia . Nowoczesne automatyczne działa okrętowe średniego kalibru mogą wystrzelić w przeciągu krótkiego czasu dużą ilość pocisków. Nowoczesne działa Bofors posiadają oprócz radiolokacyjnego systemu kierowania ogniem. umieszczonego pod pokładem. mogące zwalczać także cele nawodne. miały decydujące znaczenie w okresie II wojny światowej. Działo jest zdalnie sterowane przy pomocy pulpitu sterowniczego (2). (patrz str.

131). Zasada wykorzystania wielu ładunków (ułożonych jeden na drugim) i jednej lufy okazała się niemożliwa do zastosowania i niebezpieczna. Mechanizmy tego km nie potrzebowały żadnego zewnętrznego źródła napędu. umożliwia mechaniczne ładowanie i samo­ czynnie się uszczelnia podczas oddawania strzału./min. masa broni 27 kg. chłodzony wodą. kaliber 11. Jeśli była włożona taśma amunicyjna. str. wyczerpania nabojów w taśmie. Podstawowa idea wynalezienia karabinu maszynowego wynikała p r z e d e wszystkim z dążenia do wzmocnienia siły ognia dla pojedynczego żołnierza w takim s t o p n i u . O m ó w i o n e zostały one w rozdziale poświęconym broni ręcznej. kiedy pojawiły się pierwsze jcdnostrzalowe karabiny od przód owe. Wprawdzie z b u d o w a n o działka organkowe i karabiny salwowe. Prototyp karabinu maszynowego Maxima (po lewej). które najlepiej nadają się do użycia w działaniach taktycznych. Nabój zespolony (a). lecz niemożliwe było utrzymanie ognia ciągłego. rozwoju i zasad użycia są ściśle spokrewnione z karabinami maszynowymi. albo 206 Londyn). każdą szybkostrzelną broń m o ż n a określić jako broń maszynową. mogące prowadzić nawałę ogniową czy o d d a ć salwę. (Imperialne Muzeum Wojny. doprowadziło do przełomu w tej dziedzinie: mocna łuska umożliwiała bez większych przeszkód szybkie ładowanie. Strzelec naciskaf spust i prowadził ogień aż do zwolnienia spustu.Karabiny maszynowe W najszerszym rozumieniu. umożliwiało wprawdzie oddanie salwy. strzelec musiał dwa razy wprawie w ruch dźwignię ładowania z tyłu komory zamkowej. Około 1890 r. b y zapewnić m u przewagę n a d wieloma przeciwnikami. samoczynny. spłonka (e). gdyż proces ładowania trwał zbyt diugo. Pojedynczy żołnierz musiał o d d a ć w określonym czasie więcej strzałów niż jego przeciwnik. umożliwiał szybkie załadowanie od strony zamka. Karabiny odprzodowe nie nadawały się do użycia jako broń szybkostrzelna. Nabój ma własny środek zapalający. Obecnie konstruktorzy zmierzają do wynalezienia takich karabinów maszynowych. armie niemiecka. łuska mosiężna (d). Obecnie pojęcie to odnosi się wyłącznie do broni całkowicie automatycznej. W praktyce. Główną przeszkodę stanowiło ładowanie od wylotu lufy. Połączenie kilku luf na jednej podstawie (po lewej). konstruktorzy pracowali n a d wynalezieniem broni szybkostrzelnej. Jako rewolucyjną innowację wykorzystał on części gazów prochowych w procesie ładowania broni. Wszystkie następne naboje ładowane były dzięki wykorzystaniu odrzutu. lecz z p o w o d u dość długotrwałego procesu ładowania. . Części naboju: pocisk (b). Z różnorodnych przyczyn udało się ten zamiar urzeczywistnić dopiero w końcu XIX w. H i r a m Maxim zaprezentował pierwszy w pełni automatyczny karabin maszynowy. Już w okresie późnego Średniowiecza. były już używane funkcjonalne konstrukqe ręcznych karabinów maszynowych. zdolnej do prowadzenia ognia seryjnego. posiadała własny środek zapłonu i p o w o d o w a ł a uszczelnienie lufy przed wydobywaniem się gorących gazów prochowych na zewnątrz. szybkostrzelnośc teoretyczna do 600 strz.4 mm (0. o wiele łatwiejsze okazało się prowadzenie ognia salwowego przez piechotę rozwiniętą linearnie. Dzięki wykorzystaniu nowego prochu bezdymnego strzelec nie znajdował się po oddaniu strzału w obłoku dymu i tym samym nie zdradzał swego stanowiska. Około 1860 r.45 cala). (Karabiny i pistolety samopowtarzalne pod względem funkcji. Wynalezienie naboju zespolonego w połowie XIX w. W 1884 r. brytyjska oraz Marynarka Wojenna USA wprowadziły do użytku ulepszoną formę km Maxima. by wprowadzić nabój do lufy. ładunek miotający (prochowy) (c). nie były one w stanie utrzymać dłuższego ognia ciągłego. Zasilany taśmowo.

Na szkicu znajduje się model używany w marynarce wojennej. Agar./min. Najskuteczniejszy poprzednik karabinu maszy­ nowego z ręczną korbką. w otworach której znajdowało się 37 naboi. jakkolwiek mechanizmy broni. 2. 207 . pracowały różnie. 5.. które uruchamiane były siłą mięśni. bądź kolejno./min. bądź korbki (b). w zależności od systemu. Nawet po wynalezieniu naboju zespolonego konstruktorzy fawo­ ryzowali wielolufowe konstrukqe. Napęd ręczny (po prawej). 3. Szybkostrzelność zależała głównie od prędkości kręcenia korbką przez strzelca. Vaduz). montowany na pokła­ dzie. Broń wystrzeliwała w ciągu siedmiu minut 63 pociski. Do komory nabojowej wkładano płytkę metalową. 4. około 1870 r. (Zbiory Księcia ' Liechtensteinu. Było to rozwiązanie postępowe wykorzystujące lufę stalową jako łuskę nabojową. Kartaczownica Gatlinga. 37 luf znaj­ dujących się w obudowie jednej większej rury prowadziło ogień jednocześnie. w zasadzie był to wielki rewolwer na trójnogu. liczący od 6 do 9 luf i wytwarzany w różnych kalibrach. (po prawej).Poprzednicy karabinów maszynowych 1. z 1862 r. Mitralieza Montignyego. za pomocą dźwigni (a). Francja. zwany „młynkiem do kawy". Szybkostrzelność 1 lufy około 100 strz. przypomina projekt Leonarda da Vinci. 6.Puckie z 1718 r. Karabin Nordenfeldta z 1873 r. Działka takie używano jeszcze podczas amerykańskiej wojny secesyjnej 1861-1865. z około 1860 r. Konstrukcja szwedzka. z około 1670 r. Późniejsze m od el e w y strzeli wały do 1200 pocisków na minutę. Działko organkowe albo salwowe. stosowany w wojnie secesyjnej. Broń z napędem ręcznym. Szybko­ strzelność 100-120 strz. Działko . wytwarzana w wersjach liczą­ cych od 2 do 12 luf i o różnych kalibrach.

toru średniego.30-06 cal (7. Pocisk smugowy. cięższych naboi. Obok typowego naboju karabi­ nowego do ręcznych i ciężkich karabinów maszynowych (a). Głównie do broni pokładowej. karabiny maszynowe używane są według trzech zasad.50 cala (12. Ciężkie karabiny maszynowe potrzebują jednak większych. Rdzeń napełniony jest masą chemiczną. Rozrzut (C). Po 1945 r. przedstawiamy nabój Browninga (b). Za ołowia­ nym rdzeniem znajduje się masa pirotechniczna (smugacz). polega na zgrupo­ waniu punktów upadku pocis­ ków wokół tzw. Jest ono szerokie i skra­ ca się wraz z rosnącym zasię­ giem. strzelec może obserwować rezultat oddania strzału. strefa w której pocisk może razić cel na całej długości toru lotu. W ten sposób często ostrzeliwano rejon.Amunicja do karabinów maszynowych Siły zbrojne domagały się . kaliber 0. Przy typach lekkich i średnich udaje się z reguły spełnić to życzenie. odległość prowadzenia ognia uległa skróceniu. Pocisk zapalający. 3. Na tej stronie przedstawiamy rodzaje pocisków i ich przeznaczenie. 208 . Pocisk z twardym rdzeniem. 4.50 cala) powiększa ciężar pocisku o 500 % (2 9.7x99 mm). Zwiększenie kalibru o 60 % (z 0. osiągają większą skuteczność przebijania przeszkody niż przy użyciupocisków z miękkim rdze­ niem. Skupienie (B). na podstawie nowych ustaleń taktycznych.| naczający tor lotu pocisku. 6. Poza tym specjalne typy karabinów maszynowych. przedstawiony jest pocisk przeciwpancerno-zapalająco-smugowy kal. 2. Pocisk z miękkim rdzeniem. typowy kaliber do wielkokalibrowego km. Twardy rdzeń stalowy znajduje się w miękkiej koszulce ołowianej. Pociski te są używane przez sprzężone karabiny maszynowe i służą do oznaczania punktów celowa­ nia dla armat czołgowych i dział lekkich. wymagają pocisków specjalnych. gdzie zwięk­ sza się prawdopodobieństwo trafienia. Strefa rażenia (A). Najbardziej rozpowszechniony pocisk zwykły do zwalczania siły żywej. Na szkicu.50 cala. skupione w jednym. Rodzaje mieszane zawierają elementy wyżej wymienionycn pocisków.30 do 0.62 x 63 mm). 0. 5. który był poza zasięgiem wzroku strzelca. jak choćby broń pokładowa na samolotach. Pocisk wskaźnikowy bądź oświetlający. rdzeń ze stopu ołowiowego. Płaszcz wykonany jest naj­ częściej z miedzioniklu. Naboje w skali 1:1 (po lewej). Balistyka karabinów maszynowych (poniżej) Na lądzie. przedstawia punkty upadku pocisków przy najwięk­ szych odległościach oddawania strzałów. która po zetknięciu się z twardą powierzchnią celu wytwarzają płomień i dym.odkąd było to możliwe -jednolitego kalibru do karabinów i karabinów maszynowych.15 g). Dzięki temu. Ma na celu przebicie kadłuba pojazdu bądź samolotu i zapalenie celu. Jest ono mniejsze przy celach punktowych na krótkich i śred­ nich odległościach.75 g d o 46. naboju amerykańskiego M 2 kaliber 0. Rodzaje pocisków (po lewej) 1. zapalający się podczas wystrzału 1 oz.

Od pojawienia się w końcu II wojny światowej karabinu szturmowego (patrz str. samolotów szturmowych i czołgów na masową skalę podczas 11 wojny światowej pomniejszyło znaczenie km jako broni dla piechoty. eliminującej wykonywanie /masowanych uderzeń. Doświadczenia z 1918 r. Przyczyniły się jeszcze do tego stanu rzeczy systemy broni zunifikowanej. system broni opracowany przez F. żądała ręcznych km. doprowadziła wojska niemieckie. polegająca głównie na skuteczności zasieków i obronie za pomocą km. oddających do 10000 strzałów na minutę. Taktyka uderzeń małymi grupami osłaniającymi się wzajemnie bronią ręczną. Zastosowanie n a p ę d u elektrycznego umożliwiło skonstruowanie działek automatycznych w samolotach i przeciwlotniczych.Rozwój karabinów maszynowych Chociaż znaczenie karabinów maszynowych okazało się zrozumiałe już podczas wojny burskiej (1899-1902). W działku pokładowym firmy General Electric „Minigun" odżyła ponownie zasada działania rewolweru w kartaczownicy Gatlinga. na podstawie nowej taktyki prowadzenia działań bojowych. 150). i wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905). Podczas I wojny światowej na frontach panowała przez wiele miesięcy i lat sytuacja patowa.. Nie tylko lotnicy lecz także obrona przeciwlotnicza domagały się skutecznej broni maszynowej. wpłynęły na rozwój km w latach 1930-1940. Działa 209 . W końcu wojny nowe zasady użycia km przyczyniły się do znalezienia wyjścia z prawie nie dającego się przezwyciężyć systemu km i zasieków: pojawienie się czołgów stworzyło n o w e możliwości działania dla km. Stonera. zadania km /ostały nieco ograniczone. ręczne km nadające do umocowania na łożu. jak n p . Pojawiły się uniwersalne. lecz m i m o tego pozostały one ważną bronią. Piechota. Użycie moździerzy. w którym zespoły i części wymienne posiadają wielostronne zastosowanie i umożliwiły dostosowanie broni podstawowej do wszystkich potrzeb piechoty. oraz ciężkie i wielkokalibrowe km. do osiągnięcia sukcesu n a d oddziałami sprzymierzonymi. cesarskie wojska lądowe w odpowiednią ilość ckm Maxim. tylko generałowie niemieccy wyciągnęli odpowiednie wnioski i wyposażyli do 1914 r. podczas wykonanego natarcia w marcu 1918 r.

km skierowany jest na cel 2. ciśnienie gazów prochowych jest wyraźnie odczuwalne w pobliżu wylotu lufy (uderzenie 10. można zebrać parę w pojemniku i użyć ją ponownie. Ciepło pochłaniane jest przez żebro chłodzące (a). System chłodzenia (po prawej).przykry dla strzelca.w jaki sposób jest ładowany i w jaki sposób strzela broń? mechanizm zasilania . 1. bądź absor­ bowane jest przez masę ciężkiej lufy (b). puste ogniwo taśmy 4. naboje znajdują się pod naciskiem sprężyny. wymaga jednak sprawniejszego i pewniejszego systemu podawania naboi. c. taśma nabojowa metalowa bądź parciana c. 1.dokładność celowania zależy od tego czy strzelec może te drgania opanować 9. Jeśli woda zagotuje się. przemiennik zasypu działa dzięki sile ciążenia b. Koszulka wodna wokół lufy pochłania wydzielone ciepło. dopóki doprowadzana jest amunicja i dopóki jest ściągnięty język spustowy. smuga cieplna z gorącej luty 7. mogący spowodować przytępienie słuchu 8. wyrzucenie łusek nabojowych 5. gazów) Zasilanie broni (po prawej).w jaki sposób lufa zabezpieczona jest przed przegrzewaniem? Na rozwiązania konstrukcyjne broni wpływa także nowa taktyka prowadzenia działań bojowych.jak jest doprowadzana i ładowana amunicja? system chłodzenia . Chłodzenie powietrzne. Użycie km (powyżej). huk strzału . Trzy podstawowe kwestie są szczególnie ważne dla zadowalającego rozwiązania konstrukcyjnego km: zasada działania automatyki . Jest lżejszy i bardziej zwarty niż jego wielolufowy poprzednik napędzany ręcznie. podanie amunicji 6. płomień wylotowy zdradza stanowisko ogniowe szczególnie w warunkach nocnych 11. Dzięki zastosowaniu luf wymiennych chroni się je przed przegrzaniem (c). opary spalonego ładunku miotającego. naciśnięcie jeżyka spustowego 3. magazynek pudełkowy albo bębnowy. łódka nabojowa. 210 . 2. drgania . Na rysunku przedstawiona jest obsługa km podczas strzelania. metalowa obudowa utrzymująca naboje d. a. Chłodzenie wodne. taśma metalowa o ogniwach rozłącznych.Systemy karabinów maszynowych Jednolufowy km najlepiej ucieleśnia ideę broni szybkostrzelnej: prowadzi tak długo ogień. Poza tym cechuje się skłonnością do przegrzania.

Ręczny karabin maszynowy (rkm). < et. odrzucane są do tyłu i odryglowane. Wielkokalibrowy karabin maszynowy. Nie mogą też zostać przedwcześnie zapalone przez gorącą ściankę lufy. Odrzut zamka i lufy. zaryglowuje lufę (b). Przy tym zamek wyciąga łuskę i ją wyrzuca (3). 3. 2. 1. Amerykanie określają rkm jako km drużyny (Squad automatic). którego zadaniem jest przenoszenie skrzynek amunicyjnych i luf wymiennych. sprężyny naciskają na części broni (c. d). są ze sobą złączone. Różni się od rkm przede wszystkim kalibrem (12. B. co podkreśla jego rolę jako broni wsparcia drużyny piechoty. Część gazów procho­ wych uchodzi przez cylinder (c). Ńabine doprowadzane są wtedy. < 211 . 212. do tyłu. Szczególnie nadaje się do obrony plot lub do zwalczania stanowisk polowych i lekko opancerzonych celów. który z drugiej strony określa manewrowosc broni. Podział i użycie km Karabiny maszynowe piechoty dzielą się według celu przeznaczenia. zamek (a). nieryglowanie. i posuwa tłok gazowy (d). Szczególnie Amerykanie oceniają swój wkm tzw. (zamek bezwładnościowy) i zamek wyciąga łuskę (d). Osadzany jest na przenośnych podstawach trójnożnych lub kołowych. b) w wyniku odrzutu reakcja na ruch pocisku do przodu (e). C.określają rodzaj ładowania broni. Podczas strzału (2). Odprowadzenie energii gazów prochowych. a nie na wykorzystaniu odrzutu. i lufa (b). Z pierwszego karabinu produkcji amerykańskiej BAR (Browning Automatic Rifle). „pięćdziesiątkę" (kaliber 0. Ciężki km. Mimo tego zasada działania automatyki polega na wykorzystaniu ciśnienia gazów. A. siła nacisku sprężyny (c). Podczas strzału (2). aż ciśnienie gazów w lufie nie osiągnie określonej wartości (3).(a). kiedy naciśnięty jest język spustowy. nie jest złączony z lufą przed oddaniem strzału. zamek i lufa (la. które wykorzystują energię prochowego ładunku miotającego.5 cala) jako tzw. Przed strzałem (1). opóźnia ruch zamka do tyłu . który odryglowuje zamek (2). Odrzut zamka. W tym systemie (1). zaryglowanie. patrz str. samopowtarzalnej i automatycznej . Trzon zamkowy porusza się dalej do tyłu sam i wyciąga łuskę (f).7 do 15 mm). trzon zamkowy (a). można było prowadzić ogień nawet w pozycji stojącej z wolnej ręki. zdolny do prowa­ dzenia ognia ciągłego i obsługi­ wany przez kilku ludzi. gdy ciśnienie gazów w lufie osiągnie odpowiedni poziom. Ten system ładowania wykorzystujący odrzut jest najstarszy z trzech zasad działania automatyki broni palnej. i wypycha go do tyłu. W tym sys­ temie (1). Ta lekka broń prowadzi ogień przy wykorzystaniu dwójnogu i jest obsługiwana przez dwóch ludzi. Ładowanie broni Wszystkie trzy zasady działania automatyki broni palnej powtarzalnej. Na stanowisku obok strzelca znajduje się ładowniczy. zamek (a).Zasady działania automatyki broni palnej (po prawej). broń wsparcia z bliskiego.

BAR M 1918 A 2 (Browning Automatic Rifle). Prowadzono ogień z pozycji stojącej.30-06 cala (7. Używany jeszcze w sporadycznie w 11 wojnie światowej./min. odprowadzenie gazów prochowych e. Wersja brytyjska konstrukcji francuskiej.92x57 mm b . 9. Pewne typy rkm mają magazynki. Rkm służy do bezpośredniego wsparcia ogniowego d r u ż y n y piechoty. d. a. magazynek pudełkowy f. 5. zdolne do natychmiastowego prowadzenia ognia koncentrycznego. używana także przez armię amerykańską i grecką. długi odrzut lufy e. 1916. 1903/24. taśma Objaśnienia: a. zwłaszcza do szybszej zmiany stanowiska bojowego. Obecnie uniwersalne km wypełniają zadania rkm./min. 250 strz. w latach 1915-1939. 7. 4./min.62) b .8 kg c. 500 strz.62x63 mm) i.303 cala (7. 8 mm(i inne) b . 17. odprowadzenie gazów prochowych e. 550 strz.303 cala (i inne) b . d. 1908. powietrze.7 kg c. została opracowana w zespole kierowanym przez J. ale niezawodna broń. 9. 8 mm Lebel b .82 kg c. magazynek łukowy f. odprowadzenie gazów prochowych e. Używana w I wojnie światowej przez armię francuską i amerykańską. zasada działania automatyki e. 2. Z reguły nie prowadzi ciężkiego ognia ciągłego lecz strzela krótkimi seriami. rkm armii amerykańskiej z II wojny światowej. powietrze./min. woda. odrzut lufy e. Lewisa. uznana za niedoskonałej. 500 strz. powietrze. Na szkicu przedstawiony jest wz. a. ale używany głównie przez Brytyjczyków. a. Konstrukcja francuska. powietrze. Model duński. kaliber b. powietrze. Rkm Lewis (poniżej). E 1. Wynaleziony przez Amerykanina J.82 kg 212 . magazynek łukowy f.07 kg c. Chauchata. które bardziej są p r z y d a t n e niż taśmy. Madsen. 0. 0. 450 strz. rodukowany dla różnych rajów w wielu odmianach. 11. a. d. chłodzenie. d. magazynek pudełkowy f. 450 strz. Chauchat. magazynek talerzowy f. MG 08/15w wersji rkm. mechanizm zasilania f. 8. d.Ręczne karabiny maszynowe (rkm) Ręczne karabiny maszynowe mogą być noszone przez jednego człowieka. a.07 kg c. 8. szybkostrzelność d. Niemiecka odmiana ckm MC wz./min. 3. Hotchkiss Mk 1 wz. Powłoka aluminiowa lufy służy do jej chłodzenia dzięki cyrkulacji wprowadzanego powietrza przy pomocy gazów wylotowych przez znajdujące sie pod lufą żebra chłodzące. a. U./min. N. Ciężka. c. b. odrzut lufy e. masa rkm niczaładowanego c. d.

7kg c. Powojenna konstrukcja fińska do krótkich nabojów radzieckich 7. 7. odprowadzenie gazów prochowych e. Diegtiariew DPM wz. Ulepszona wersja radzieckiego modelu DP (Diegtiariewa piechotnogo) wz. 0. taśma f. 7. magazynek łukowy f.Wz.in./min. wz. l0. Wietnam i Pakistan. nie uwzględnia czasu potrzebnego na zmianę magazynków lub taśm oraz na zadziałanie broni. 56. 520-580 strz. Fiński KK 62. Jeszcze w wyposażeniu armii na Dalekim Wschodzie i w Afryce. Jeden z najskuteczniejszych rkm. ZB-26 (poniżej). magazynek talerzowy f.. 1937.92x57 mm (i pozostałe) b . powietrze. 10. a.3 kg c. odprowadzenie gazów prochowych e. taśma f./min. 6.Działa 6. wprowadzona do wyposażenia tylko amerykańskich oddziałów . Czechosłowaq'a 1926 r. d. 0. 8. odprowadzenie gazów prochowych e. Egipt. Johnson wz. d. Podawana szybkostrzelność jest oczywiście teoretyczna. d.62x63 m m i b . 1000-1100 strz. a. d. (DPM-Diegtiariew piechotnyj modiemizirowannyj). a.2 kg c. 12. a. d. powietrze. udana konstrukcja protoplasta Brena. m. Udana konstrukcja amerykańska. 7.48 kg. a. kilku jednostek specjalnych oraz holenderskich oadziałów kolonialnych w Indonezji. odprowadzenie gazów prochowych e.43. używany przez wiele państw. odprowadzenie gazów prochowych e./min. Chińska kopia radzieckiego Diegtiariewa RPD (Rucznoj Pulemiot Diegtiariewa). 9. krótki odrzut lufy e.15 kg c./min. 300-900 strz. powietrze. 7.303 cala (i inne) b . powietrze./min. 9. 1945. 700 strz. magazynek łukowy f. Bren Mk 1 wz. 1928./min. Wersja brytyjska czeskiego rkm ZB-26.62 x 39 mm b . 41. powietrze. 213 .30-06 cala (7. KRLD. 500 strz. magazynek pudełkowy f. c.62 x 54 mm b .Ranger. (w zależności od rodzaju amunicji) d.62 x 39 mm.6 kg c. a. Późniejsze modele znajdują się jeszcze na wyposażeniu niektórych armii. powietrze. 8. 500 strz. 7.62 x 39 mm b.

wyprodukowany w 1918 r. do 600 strz. mogły w ciągu godziny oddać do 10 tysięcy strzałów./min. 500 strz. a. 1938. d. powietrze. wodne. w wymienne lufy i sprawne chłodzenie. 95 b. a. krótki odrzut lufy z półsztywnym ryglowaniem zamka e.40kg c. 8 mm wz. 550 strz. d. niemiecki MG 08. ludzi). Maxim PM 1910 (PM-Pulemiot Maksima). kaliber b. d.2 kg c. a.Ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe Ciężkie i wielkokalibrowe km odpowiadają klasycznemu wyobrażeniu km. chłodzenie. radziecki wielkokalibrowy km. 8. wodne. później powietrzne. używany przez wicie armii w obu wojnach światowych. wodne. d. 93 b. 400 strz. taśma f. 400-500 strz. taśma f. odprowadzenie gazów prochowych e. Najlepsze km. 5. 0. Diegtiariew DSzK (Diegtiariewa-Szpagina Krupnokalibiernyj) wz.8 kg 214 c. krótki odrzut lufy f. zmodernizowany w 1935 r. a. taśma f. 0. ze wzmacnia­ czem odrzutu d. 35. bezwładnościowym.32kg c.9 kg (tylko sama lufa) c. 600 strz. Fiat-Revelli wz. 3. taśma f. włoski ckm. Schwarzlose wz./min.07.62x54 mm b . rosyjski ckm. Browning-Colt M 1914. używany w obu wojnach światowych przez armie różnych krajów.4 kg c.92 x 57 mm b./min.30-06 cala li inne) d.5 kg c. wprowadzony w 1908 r. a. a. Jeden z niewielu udanych ckm z zamkiem e. odprowadzenie gazów prochowych e. ckm amerykański. 8 m m b../min. Hotchkiss wz. wodne. masa całkowita c. Browning M2. zasada działania automatyki e. 7. powietrze (w tej wersji). przyczyniło się w znacznym stopniu do olbrzymich strat wśród wojsk biytyjskicłv*(zgineło 60 tys. taśma f. 450 strz. dzisiaj jeszcze częściowo w Azji Południowowschodniej. brytyjski Vickers czy amerykański Browning M 1917. krótki odrzut lufy e. Kiedy coraz bardziej do wyposażenia wojskowego napływały moździerze. 600 strz. 4. przy odpowiednim zaopatrzeniu w amuniq'c. francuski ckm./min. 1. odprowadzeni gazów prochowych e. 2.1918 r. mechanizm zasilania f. a. Maxim 08../min. 17 kg (tylko sama lufa) c. używany byl często jako km plot. austriacki ckm. . 1914. 6. 49. 69.50 cala (12. odrzut półswobodnego zamka e. amerykański w km. 7. 1914. i używany do końca II wojny światowe]. używany w dużych ilościach od 1914. Znajduje się jeszcze w użyciu./min. Użycie tej broni w bitwie nad Sommą. taśma f. t a ś m a b. szybkostrzclność d. czołgi i samoloty. 12. 07/12. używany w obu wojnach świa­ towych. 19. spadło zapotrzebowanie na ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe. do dnia dzisiejszego dnia znajduje się na uzbrojeniu wielu armii. 6. ckm niemiecki.5 mm wz. 7. nazywany „kopaczem kartofli". ze względu na dźwignię poruszającą się do dołu. jako automatu do zabijania na polach bitewnych I wojny światowej. 1. a. królki odrzut lufy e.7 mm b./min. d. Objaśnienia: a. taśma f. powietrze. 45. d. powietrze.7x99 mm) b.

d.303 cala brytyjskiego b. znajdujących się jeszcze na wyposażeniu wielu armii. Na rysunku przedstawiona jest wersja z końca TI wojny światowej. /. łódka nabojowa f./min. wodne.Działa 9. d. ll. Osprzęt typowy dla modelu chłodzonego wodą. Konstrukcje japońskie opierały się na rozwiązaniach zastosowanych w ckm Hotchkiss. odprowadzenie gazów prochowych e. 0.2ke c. japoński ckm. 10. 92.30-06 cala (7.Browning M 1917. ckm brytyjski.. wodne. 18. 7. 215 . d. tunery kański ckm.40. Dzięki celownikowi optycznemu nad podwójnym chwytem i amunicji Mk 8z broń ta mogła zwalczać pośrednio cele aż do 4100 m.7 mm b . używany w latach 1912-1960. krótki odrzut lufy e. p o w i e t r z e ./min. Wąż odprowadza! parę wodną do kondensatora. a. Wz.4 kg c. protoplasta dla wiciu typów broni. krótki odrzut lufy e. 0. a. 450-500 strz. taśma f. 55. a. 1938 r.6 kg c. 450-500 strz. 450-600 strz. taśma i.62 x 63 mm) b ./min.Vickers Mk 1.

kaliber b. d. e. Na rysunku przedstawione są poszczególne części Stonera wz. Amerykanin Eugene Stoner opracował system broni opartej na uniwersalizacji części składowych. 1934 r. 5. Ich zadania zostały przejęte przez moździerze. f. d. 5. Na dwójnogu używa się ich jako ręcznych karabinów maszynowych. Na rysunku widoczny jest rkm z zasilaniem magazynkowym. MG 34. SiG km 710-3. Objaśnienia: a. a. eksportowany do kilku krajówpofudniowoamerykańskich. f. taśma bądź magazynek.56x45 mm. określany jest jako PKS (Pulomiot Kałasznikowa stankowyj).. 4.. taśma. 12.. f. 2.56 x 45 (0. masa broni w wersji rkm c. Początkowo produkowany dla NATO w wersji umożliwiającej strzelanie pociskami kaliber 7. 700 strz. b. używana w okresie TI wojny świa­ towej.8. ale nie jest to aż tak bardzo potrzebne. szwajcarski.223 cala). powietrzne. odrzut lufy. odrzut półswobodnego zamka.7. c. używany na podstawie trójnożnej. d. powietrzne. odprowadze­ nie gazów prochowych. 3. jako broń wsparcia dla piechoty do zwalczania celów na dalszych odległościach. 1961 r.b. zasilanie f. obecnie pociskami kaliber 5. rozwinęły podobne systemy broni. dzięki czemu uzyskuje większą donośność niż przy strzelaniu pociskami krótszymi wz. Strzela starymi rosyjskimi pociskami karabinowymi z wystającą kryzą (7. ciężar podstawy trójnożnej (ó ile egzemplarz pokazany jest na rysunku). taśma. Te części składowe umożliwiają zestawienie broni podstawowej w sześciu wariantach taktycznych.9kg. 1963 r. która skutecznie spełniała także rolę ciężkiego km. rkm niemiecki. powietrzne. 7.62 x54R). c. taśma. chłodzenie g. radziecki. który przez wymianę trzech części można przebudować na zasilanie taśmowe. W tym samym okresie europejskie hrmy zbrojeniowe.62x54Rmm. a./min. a.Uniwersalne karabiny maszynowe 1. 7. Pierwsza broń.1 kg./min. d. 800-900 strz. 9. (a) główne elementy składowe (b) zasilanie magazynkowe (c) zasilanie taśmowe. powietrzne. W 1963 r.25 kg. szybkostrzelność d.3 kg c. e. Kałasznikow PK./min. System Stonera (po prawej). jak firma austriacka Steyer. b . jak lufy chłodzone wodą. USA. e. b . odprowadze­ nie gazów prochowych. Stoner 63 A. e.63 A.62 x 51 mm./min.92 x 57 mm.62 x 51 mm. Wprawdzie lufy chłodzone powietrzem nie mogą prowadzić tak długo ognia ciągłego.. i. Ten uniwersalny km cechuje się możliwością bardzo szybkiej wymiany lufy. 43. a na łożu trójnożnym jako ciężkich km. zasada działania automatyki e. około 1964 r. 216 . 650 strz. W większości nowoczesnych wojsk lądowych uniwersalne karabiny maszynowe spełniają dwa główne zadania. a. c.. 600 strz. które można złożyć w wersji rkm z zasilaniem magazynkowym.

obecnie na uzbrojeniu co najmniej 20 pahstw. 6.1 kg c./min. krótki odrzut lufy e. d. kaliber 7. 7. a. Podpórka drewniana na podstawie może być wymieniona na zderzak. M 60.. taśma f./min. taśma i. L 7 Al.8 kg. S3. d.>7 mm b .52 kg c. P 6. Konstrukcja powstała w latach pięćdziesiątych. 7. Dzięki specjalnemu urządzeniu można prowadzić ogień w dowolnych grupach kątów. W miejsce części stalowych i drewnianych zastosowano . powietrzne g. 7. MG 42.Działa 5. Niemcy.tam gdzie to było tylko możliwe . Niska podstawa umożliwia prowadze­ nie skutecznego ognia do 3500 m.62 x 51 mm. tworzyw sztucznych i gumy.6 kg. odprowadzenie gazów prochowych e./min.62 x 51 mm b . d.4 kg c. a.92x. produkowany w latach ięćdziesiątych dla armii USA. Sprzężony km.62x51 mm b . 10. Brytyjski uniwersalny km produkowany na licencji belgijskiego uniwersalnego km F N M A G . 1250 strz. 1942 r. obec­ nie używany w Bundeswehrze w wersji zmodyfikowanej jako MG 43. 7. 10. a. 600 strz. 11.8 kg. taśma £. 217 .części z blach wytłaczanych. Poza tym podniesienie podstawy umożliwiało zastosowanie MG 42 do obrony plot. 750-1000 strz. odprowadzenie gazów prochowych e. powietrzne g. rzejął on wiele cech konstrukcyjriych z niemieckiego MG 42 oraz FG 42. powietrzne g. 15.

13.. b. 7. czy w opan­ cerzonych pojazdach (b). Na szkicu przedstawiono łoże poczwórnie sprzężonego wielkokalibrowego karabinu maszynowego MK 3 na fregacie z okresu U wojny światowej. a. współczesny pokła­ dowy km czołgu amerykańskiego M 60. b. 37. 208). 1. wersja brytyjska wzorowana na czeskim km Zb-53 wz. e. W pierwszych czołgach.7 mm)./min.62 x 51 mm. kaliber 0. c. pracowała ona na potrzeby III Rzeszy.3 kg. km znajdują się przeważnie w kadłubach (c). 450-500 strz. krótki od­ rzut lufy. b. Używany przez cały okres Mocowanie na czołgach (poniżej). d. d.50 cala (12. przy czym jeden z nich. 24. z prawej bądź lewej strony broni.dzięki dużej szybkostrzelności . albo umieszczo­ ne w małych wieżach pancernych. II wojny światowej jako pokłado­ wa broń czołgowa.Broń pokładowa Karabiny maszynowe nadają się doskonale do wbudowania w pojazdy. Zwarta konstrukcja km nie wymaga dużej powierzchni dla równoległej zabudowy wieży. System chłodzenia pojazdu chłodził także bron pokładową.62x57 mm. a. f. W czołgach z okresu II wojny światowej i współczesnych.. Kilka typów czołgów brytyjskich otrzymało dwa równoległe km. Smal Arms). Km znajdują się na po­ jazdach patrolowych i rozpoznaw­ czych. f. Kolejny wariant FN MAG na wieżyczce dowódcy czołgu. a. gdyż w tym wypadku ciężar broni i amunicji nie odgrywa decydującej roli. wodne. b. Km M 73. 26. taśma. czy równolegle obok armaty (e). c. używane są one głównie do obrony plot. Vickers Mk V.. „Jeep" (a). (w wariantach Mk I i II szybkostrzclność przełą­ czano na 75 strz. Zamocowanie na pojeździe (po lewej). 7. f. 450 strz. 750-1000 strz. powietrzne. Enfield. 2.9 kg. gdyż ich masa nie stwarza większych problemów.92 x 57 mm. powietrzne. odpro­ wadzenie gazów prochowych. W tym ostatnim przypadku podstawy są albo odsłonięte (c). Na okrętach. znajdowało się do czterech km zamocowanych w bocznych wieżach nieru­ chomych (a). śmigłowców i samolotów. służył jako km sprzężony z lufą (patrz str.). na wieżyczce dowódcy czołgu (d). 3.50 cala./min. c./min. taśma. e. są we wszystkich przypadkach pod­ stawami większymi niż w rozwią­ zaniach na lądzie. 0.3 kg. 10./min. Jako pokłado­ wa broń lotnicza nadają się one . Typowy ciężki czołgowy km z okresu międzywojennego. 218 . d. BESA Mk III. e. L 37 Al. 4. Po zajęciu Fabryki Brom w Brnie przez woj­ ska niemieckie. odprowadzenie gazów procho­ wych./min. Gazy prochowe odprowadzane są na zewnątrz czołgu. Podawanie taśmy w zależności od wyboru. W pojazdach opancerzonych km służą do zwalczania celów żywych. 7. e. c. i piąty w przedniej części kadłuba (b).do ostrzeliwania szybkoporuszających się celów i do walk powietrznych. np. z 1933 r. Czołgowe karabiny maszynowe (poniżej). krótki odrzut lufy. 700 strz. powietrzne. a jeden z członków załogi może prowadzić zmasowany ogień. współczesny czołgo­ wy km. Podstawy karabinów maszyno­ wych na okrętach (po prawej). taśma. taśma.5 kg. f. a. d. (Brno.

Najbardziej rozpow­ szechniony angielsko-amerykański lotniczy km z okresu II wojny Światowej.303 cała. 219 Objaśnienia: a.l2kg c. kaliber b. taśma f. Browning Mk 2. 2. z miejsca dla obserwatora do tym. Wraz z lotniczym km Vickers Mk 2 stanowił główne uzbrojenie samolotów angielskich i amerykańskich podczas I wojny światowej. Samoloty myśliwskie z okresu 11 wojny światowej miały km na płatach nośnych. 5./min. odprowadzenie gazów prochowych e. 14. bądź . masa broni c. taśma f.5 kg c. 4. Lewis Mk 2. a. przeróbka km Maxim. 10. Km w dwupłatowcach z okresu 1 wojny światowej. krótki odrzut lufy e. na początku lat sześćdziesiątych za­ stosowała w rozwiązaniach starą za­ sadę Gatlinga. 0./min. lotniczy km. względnie km mocowanych na ruchomych podstawach. powietrzne. 550 strz. a. 650-750 strz. nowoczesne samoloty odrzutowe uzbrojone są w broń pokładową bądź w ciężkie karabiny maszynowe w zasobnikach pod skrzydłami. Na szkicu przedsta­ wiony jest Minigun kaliber 7.92x57 mm b . powietrzne. chłodzenie. Bombowce z okresu 11 wojny światowej miały km w oknach kabiny bądź wieżyczkach obrotowych.62 mm) b .4 kg c. Istotą tego rozwią­ zania było sterowanie elektryczne obrotem wiązki luf. Parabellum wz.30-06 cala (7. powstała broń o największej szybkostrzelności. szybkostrzelnośc d.8 kg c. Browning M 2.62 x 51 mm na ruchomym łożu na śmigłowcu. Śmigłowce zwalczają cele naziemne za pomocą km zamocowanych na stałe. 0. a. 1915 r. W ten sposób. Lotnicze karabiny maszynowe (poniżej i po lewej) 1. 2. 500 strz. kaliber 0.303 i 0. po obu stronach kadłuba bądź pod kadłubem. d. < © . a. Szybkostrzelnośc wyno­ si ok./min. względnie pod kadłubem. Firma amerykańska General Electric. niemiecki lotniczy km z okresu I wojny światowej. powietrzne. krótki odrzut lufy e. zasada działania automatyki e. d. szczególnie nadająca się do użycia w samolotach i do obrony plot. (powyżej). 0. taśma f. 29. zasilanie f. kaliber 0. powietrzne. 3.50 cala (12./min. 6000 strz. prowadziły ogień z górnego płata nośnego nad śmigłem. 9.7x99 mm) b .56x45 mm. magazynek bębnowy f.62 mm) b. d. Zbudowano także model o kalibrze 5. Chociaż rakiety przejęły wiele zadań km./min. 1. 7. 800 strz. 3. 4. Lekka wersja brytyj­ ska dla samolotów myśliwskich Spitfire i Hurricane oraz dla samolotów bombowych. d.303 cala (7.do przodu przez wał śmigła.według niemieckiego wynalazku sterowania synchronicznego . GEC Minigun. krótki odrzut lufy e.50 cala.Działa Mocowanie w samolotach (po prawej). Był skuteczną bronią' przeciwko ówczesnym samolotom.

jak i przeszkody utrudniające posuwanie się naprzód. umieszczono w podkopie pod pozycją niemiecką nazywaną Redutą Hawthorn. Zdjęcie (powyżej. Cztery kadry (poniżej po prawej). Ukazuje przygotowania niemieckie podjęte przed przewidywaną inwazją. Podczas przygotowań wielkiej ofensywy brytyjskiej.20. Zdetonowano go o godz. która zaczęła się 1 czerwca 1916 r. nie wymagającym zetknięcia się twarzą w twarz z nieprzyjacielem. w niektórych przypadkach będą to różnego rodzaju bronie miotające. przez długi czas armie patrzyły na nie niechętnym okiem. 7. z filmu dokumentalnego nakręconego podczas wybuchu miny umieszczonej w podkopie na Froncie Zachodnim w latach I wojny światowej. wykonane z samolotu rozpoznawczego nad plażami Normandii. grupa ta obejmuje szeroki zakres: od zasieków.Rozdział piąty BRONIE POZYCYJNE W rozdziale tym omówimy urządzenia mogące zranić lub zabić przeciwnika. Ostatecznie. Pracowali oni przy wznoszeniu przeszkód. umieszczane na przewidywanych podejściach nieprzyjaciela. różniące się jednak od broni strzeleckiej czy artyleryjskiej. tym samym. Opiszemy tu również różne bomby stosowane przez partyzantkę miejską czy terrorystów. Widoczne przeszkody z pali miały utrudnić lądowanie barek desantowych. poprzez różnego rodzaju pułapki i miny konwencjonalne zarówno lądowe jak i morskie. Na niektórych palach mocowano miny z dużym ładunkiem wybuchowym. na dziesięć minut przed właściwym atakiem. unikano wręcz ich użycia. po prawej).. ok. 18 ton materiału wybuchowego. Wiele z tego rodzaju urządzeń było uznawanych za „maszyny piekielne". 220 . Zwracają uwagę sylwetki żołnierzy niemieckich. które mogą zranić nieostrożnego nieprzyjaciela przy próbie ich sforsowania. Daje się to wytłumaczyć przekonaniem o niehonorowym sposobie stosowania tego rodzaju broni. rozbiegających się w poszukiwaniu ukrycia. Są to wszelkiego rodzaju pułapki. maja 1944 r.

.

n. żelazny. Abatis. Kolec znaleziony podczas prac archeologicznych w rejonie Alesia (obecnie Francja). Te same formy stosuje się do dziś.e. Były już używane przez Rzymian. Kolce metalowe. Mur obronny z blankami lub wal b. po lewej). tak. Podstawowym ich przeznacze­ niem jest blokowanie dróg. lub dawać się przemieszczać w zależności od konkretnych potrzeb (e): a. Zasieki mogą powodować zranienia (poniżej). jak mury obronne (a). Rodzaj zasieków wykonywanych ze ściętych drzew. Fosa wypełniona wodą d. W czasie II wojny światowej sto­ sowane przez partyzantów jako środek do uszkadzania opon. Kolce. Jej zaletą jest możliwość rozwinięcia w ostatniej chwili. Kozioł hiszpański. których pnie wkopywano pochyło w ziemię. 1. 3. Nie będziemy się tu zajmować historią fortyfikacji czy różnymi pułapkami (te pokazane zostaną na następnych stronach). Sucha fosa c. Rów z zaostrzonymi palami e. Różne rodzaje zasieków w starożytności (po lewej). 222 . Z czasów oblę­ żenia tej galijskiej miejscowości przez Legiony Juliusza Cezara w 52 r. Pokazane tu zasieki używano zwykle do uzupełniania systemu urzą­ dzeń fortyfikacyjnych takich. po których poruszał się nieprzyjaciel. c). Rodzaje kolców używanych przez Rzymian (po lewej): 1. by zaostrzone gałęzie skierować w stronę nieprzyjaciela. Często umieszczano je w ścianie fosy. Rozpatrywane przez nas obiekty mogą mieć charakter stały (d).Zapory fortyfikacyjne Na kolejnych dwóch stronach opisano różne zapory fortyfikacyjne. na dnie których umieszczano zaostrzone pale. tu pokaza­ na pierwotna forma . Używana obecnie przez siły policyjne do zatrzymywania pojazdńw w czasie blokady dróg. Rodzaj kolców połączonych łańcuchem. 2. 1. 2. tak jak pokazano to na rysunku (obok. i fosy (b. Pierwotnie przeznaczone do wysypywania na drogach. Kolczatka. ich zadaniem było ranienie nóg końskich. W przeciwnym razie mogą być łatwo usunięte przez atakujących. Kolec przeciw kawalerii.belka z zaostrzonymi palikami. Zapory są tylko jednym z elementów obrony i muszą być osłonięte ogniem obrońców. Mogą one powodować obrażenia atakujących żołnierzy. kolce tego typu były prawdopodobnie osadzane w drewnianych kołkach wbitych w ziemię. p. Zasieki ruchome (po lewej). Wilcze doły. Były to lejowate doły. 2.

połączonych z wbitymi palikami. b. Tego typu konstrukcja utrudnia wykonywanie przejść w zaporze. Zapory przeciwczołgowe (po lewej). Stalowe liny. na otwartych przestrzeniach nadających się na lądowiska dla szybowców. Niemiecki drut „oszczędnościo­ wy" z czasów I wojny światowej. a. Pojawiły się dopiero w II wojnie światowej. Kawałek drutu kolczastego pochodząc). 223 . balony zaporowe. Pokazano naj­ częściej stosowaną konstrukcję: drut owinięty w regularnych odstępach kawałkami drutu o ostrych ) końcach. Bloki betonowe. 1. a. W połączeniu z ogniem karabinów maszynowych zasieki z drutu kolczastego stały się najważniej­ szym elementem obrony podczas I wojny światowej: a. Wykonywano je z zamiarem maksymalnego utrudnienia desantów morskich. zwykle mają wysokość kolan przeciętnego człowieka. którymi je kotwiczono były szczegól­ nie niebezpieczne dla bombowców dokonujących nocnych nalotów. Nazywa się je zaporami mało widocznymi. w USA.z pól bitewnych Belgii (I wojna światowa). walec. Zapory przeciwdesantowe morskie (po lewej). Podczas II wojny światowej. Zwój z drutu kolczastego. Porównaj zdjęcie ze str. Opatentowany w 1867 r. c. by podczas przypływu przykrywała je woda.Bronie pozycyjne Drut kolczasty (po lewej). b. Zwykle składały się z dużej liczby pali umieszczonych tak. Cięty z taśmy stalowej. Chodziło tu o maksy­ malne uproszczenie technologii produkcji i tym samym zmniejszenie kosztów. „Smocze zęby" wykonywane z betonu. kończyło się to jego przebiciem. Czasem na palach umieszczano dodatkowo miny. tzw. Jeśli kadłub Darki desantowej trafił na pal. b. balony zaporowe. Dwa rodzaje drutu kolczastego (po lewej). Aby zatrzymać ruch czołgów przeszkody musiały być niezwykle solidne. Próba sforsowa­ nia przeszkody kończyła się uszko­ dzeniem gąsienic czołgów. Stworzone w ten sposób zagrożenie uniemożliwiało wysadzenie desantu na płytkiej wodzie. Nisko rozpięte druty na kolkach. Kilka zwojów tworzących płot. c. Zapory przeciw desantom szybowcowym. zęby zaginane. Zwykle uniemożliwiały one również przejazd pojazdom kołowym. W obu wojnach światowych sto­ sowano jako bierny środek obrony plot. 2. wbijano pionowe pale uniemożliwiające lądowanie. d. 220-221. Sieć kolczasta z krótkich odcinków drutu splątanych i mocowanych na M k u rzędach palików. Szyny stalowe (najczęściej kolejowe) zalewane betonem. (po lewej).

Można je umieszczać na ścieżce w dżungli. stosowane w Wietnamie. Czasem kolce takie łączy się z potykaczem tj. Zapadnia z kolcami bambusowymi (panjis). Tym samym pułapka ma o wiele bardziej ofensywny charakter niż zasieki. trzymającego nieprzyjaciół złapanych w sieć. W brzegach dołu . pręty stalowe. Często łączy się je z palami lub kolcami. ale otwór zakryty wahadłową pokrywą obracającą się na osi . Pręty podtrzymywały maskowanie. Rama drewniana. to każda próba jej uwolnienia kończyła się wywołaniem poważnych obrażeń. otwór zamaskowany liśćmi. 224 . Wiele opisanych poniżej pułapek używa się do polowań na zwierzynę. mają zaostrzone końce (1). a. c. będące tylko utrudnieniem dla nieprzyjaciela. pochodząca z typowej pułapki przygotowanej przez Viet Cong (c).pułapki osadzono sprężyste zaostrzone pręty metalowe. Pułapki najczęściej stosuje się w dżunglach. Jeśli noga ofiary wpadła w pułapkę. by zainfekować powstałe rany. Pokazujemy 3 podstawowe rodzaje zapadni. to właśnie sieci były jednym z pierwszych rodzajów pułapek (Luwr. zwykle mocowano je do drewnianej ramy (patrz u dołu strony). służące do zranienia lub zabicia przeciwnika. 222). Asyryjska płaskorzeźba przedstawiająca. zwykle wycinane z bamousa. panjis. Choć w tym wypadlcu jest to jedynie symbolem niewoli.Taka samazapadnia jak (a).Pułapki proste i zmechanizowane Pod nazwą tą rozumiemy każde urządzenie. (po prawej). Kolce. gdzie są one skutecznym środkiem walki. że ofiara pada wprost na ostrza. króla Lagasza. b. Potrzask nazywany przez amerykańskich żołnierzy „latającą pułapką Wenus". w latach 1961-75. Paryż). (Porównaj wilczy dół str. drutem rozciągniętym w poprzek ścieżki (3) tak. Rama z zaostrzonymi prętami (po prawej). Zapadnie (po prawej). Nastąpienie na taki kolec może zakończyć się przebiciem stopy. Kolce bywają smarowane nawozem.

Pociągnięcie drutu nogą człowieka idącego ścieżką zwalnia kłodę.po prawej). (samotrzask. Pochodzi z hrabstwa Yorkshire (Muzeum Zamkowe. która uderza ofiarę. Zerwanie sznurka nogą spowoduje wyrzucenie strzały.w dawnej Polsce zwane paściami. York). W krajach Zachodniej Europy dość" często stosowane przez właścicieli ziemskich przeciw kłusownikom.jest to potykacz. A. oklepcc . „Żelaza chwytne". 1. które zatrzaskują się. 2). Powszechnie używano takich ułapek jako sideł na zwierzynę.Bronie Pułapki „opadający ciężar" . spada ona na ofiarę z góry. zawieszona w koronie drzewa nad ścieżką. gdy ofiara nadepnie nogą na środek płytki (1. Działa jak dźwignia. Samostrzał. Zamiast kłody użyto ciężkiej deski nabitej gwoździami. Strzała zostaje umieszczona w dole o odpowied­ nim nachyleniu ścian. ego rodzaju pułapka składa się zwykle z d w u żelaznych szczęk. Kłoda nabita metalowymi kolcami. B. pozycyjne Dwa rodzaje pułapek mechanicznych (po prawej). Odmiana pułapki „opadający ciężar". Deska z kolcami. Napiętą cięciwę przytrzy­ muje cienki sznurek przywiązany do Kołków . spowoduje to silne uderzenie drugim końcem deski w pierś lub twarz. Szczęki zaciskane są przez płaskie sprężyny zakończone pierścieniem . 2. C 225 .obejmą (3). Gdy noga ofiary naciśnie na deskę opartą o krawędź dołu. Utrzymuje ją cienka lina połączona 2 drutem potykacza. obok ścieżki.

w 1831 r. Brytanii i USA. Ładunek wybuchowy. Średnia prędkość palenia wynosi 1 cm/s. Istnieją trzy rodzaje urządzeń opóźniających na określony czas wybuch ładunku: a. zwiera obwód elektryczny. czy mechanizmu uruchamiającego zostanie użyty. B. działające w chwili zwolnienia nacisku.opóźnienie uzyskuje się tu wskutek działania substancji (zwykle kwasu). 226 A.znacznie rzadziej stosowane. Mechanizm zegarowy (sprężynowy lub elektroniczny) b. C. z fotokomórką reagującą na Tego rodzaju zapalniki mogą uruchamiać najrozmaitsze ładunki wybuchowe.tj. Bomba zegarowa (powyżej). Powodowało to wylanie się silnie korozyjnej cieczy. Lont Bickforda był pierwszym skutecznie działającym lontem wolnopalnym. Odmiana pokazana tutaj umożliwiła spo­ wodowanie wybuchu w ciągu 24 godzin. Światło. zdalnie sterowane i czasowe . Pułapki zdalnie sterowane (po prawej). Zapalniki te były stosowane m. Zapalnik elektrochemiczny . naciskowe. wynalezionym w Anglii. Stosuje się przy tym różne rodzaje zapalników : a. d. Ładunek wybuchowy połą­ czony może być z obserwatorem za pomocą linki . Zaadaptowanie broni palnej jako elementu pułapki . która uderzała w spłonkę bomby. e. Należało go wkręcić w bombę po czym zgnieść rurkę. pozwala to na rażenie dużej liczby osób i stąd rozwiązanie to jest powszechnie stosowane. jak i ładunki wybuchowe używane przez terrorystów. Pułapki samouaktywniające się (po prawej). Byt to podstawowy rodzaj zapalnika dostarczanego przez Aliantów dla potrzeb sabotażu w okupowanej Europie. „Opóźniacz ołówkowy". działające w chwili naciśnięcia zapalnika.działające po określonym czasie. Lont o odpowiednio dobranej długości c. potrzebnym na rozpuszczenie osłony. który po określonym czasie. c. . Zapalnik zegarowy skon­ struowany dla tajnych służb bry­ tyjskich i amerykańskich podczas II wojny światowej. Rozpuszczała ona po określonym czasie zawleczkę zabezpieczającą napiętą iglicę. Wyrzucała ona iglicę. albo zapalnik urucha­ miany falami radiowymi (3).Rozróżniamy trzy główne rodzaje takich urządzeń: samouaktywniające się . Obecnie używa się jego zmodernizowanej wersji pokrytej tworzywem sztucznym. W celu zapewnienia wodoodporności oplot powlekano asfaltem lub gutaperką. uruchamiane przy p otrąceniu drutu potykacza. Znacznie częściej wykorzystu­ je się przewody elektryczne i za­ palarkę (2). Bez względu na to. produkowano również wersje z opóźnieniem 12-godzinnym i ośmiodniowym. 2. Broń tego rodzaju to wszelkie miny. naciskowe. Zwłaszcza te ostatnie używane są przez ugrupowania terrorysty­ czne podczas organizowania zasadzek na przeciwników. wybuchające w chwili poruszenia ich przez ofiarę. O nastawionej przed uruchomie­ niem mechanizmu zegarowego godzinie odblokowywała się sprężyna. skonstruowany podczas II wenny światowej w Wlk. pułapki takie mogą być' tylko dwojakiego rodzaju : 1. jaki rodzaj zapalnika.trzeba wówczas zastosować zapalnik naciągowy (1). Jego działanie wzmagają odłamki. umieszczonego w jutowym oplocie.in. Działanie pułapki wybuchowej (po lewej).Pułapki wybuchowe Zastosowanie materiału wybuchowego podnosi skuteczność pułapek. mogą być urucha­ miane przez ukrytego obserwato­ ra. Miał rdzeń wykonany z drobnoziarnistego prochu czarnego. wibracyjne . w minach magnetycznych dla płetwonurków. b.typowym przy­ kładem jest zapalnik akustyczny. uruchamiane są przez ofiarę. naciągowe.

Używano go w dżun­ glach dla symulowania ognia snajperów. Może być wykorzystywana jako mina kontaktowa lub zdalnie sterowana. Znajduje się w uzbrojeniu armii brytyjskiej. następnie przykrywano go deskami i wypełniano jamę kamieniami. na odległość 250 m. zwłaszcza wtedy. fula. Strefa rażenia w innych kierunkach 227 . Podczas ataku nieprzyjaciela detonowano ładunek w yb ue howy. Tego rodzaju broń produkowano nielegalnie aż do 1830 r. Wy rzucone kamienie raziły atakujących. Gdy potykacz został poruszony. zamek skałkowy c. pociągnięty drutem samostrzał obracał się w kierunku intruza i odpalał. pochyłej jamy umieszczano ładunek materiału wybuchowego. amerykańskiej i innych. do początkach XX w. gdy brakuje ludzi do ich obrony. że takie bronie były zainstalowane po wschodniej stronie „żelaznej kurtyny". stosowano jako element obrony stałej. Samostrzał angielski (po prawej). „miny kierunkowe" rażące pociskami w określonym kierunku. Strzał inicjowano „opóźnia­ czem ołówkowym" (3). Kąt rażenia 60" c. W przedniej ściance kadłuba miny zatopiono kulki stalowe. „mina kierunkowa". za tyczka z łańcuszkiem ograniczającym kąt obrotu samostrzału b. nryl spustowy z pierścieniem e. razi strumieniem małych kulek stalo­ wych w strefie o promieniu 60*. Powszechnie stosowane są również tzw. Używany do walki z kłusownikami. 0. Bronie pozycyjne „Bushmaster" taką nazwę otrzy­ mał skonstruowany w latach II wojny światowej amerykański samostrzał.Pozycyjne miotacze pocisków Przedstawiono tu bronie palne lub urządzenia mogące miotać pociski. Maksymalny zasięg 250 m b. strzelających jedynie ślepym nabojem. tzw. W dnie odpowiednio wyprofilowanej. zwykle obok leśnej ścieżki w pobliżu dobrego łowiska. mocowanej do drzewa za pomocą sprężystego zatrzasku (2). zawierającej wyprofilowany łukowato materiał wybuchowy. Wiadomo.45 cala (11. Długość (i): 137 m Szerokość (ii): 106 m Mina typu Claymore (po prawej). a. B. Strefa rażenia fugasa składającego się z ładunku 36 kg prochu i 5 ton kamieni. a. oś obrotu d.43 mm). A. Umieszczano go w rejonie prawdopodobnego działania kłusownika. od XVI w. Składa się z obudowy z tworzywa sztucznego. Montowane są one na stałe w różnego rodzaju pułapkach na liniach obronnych. Fugasy (po prawej). Była to prymitywna broń palna kał. Potem pojawiło się wiele konstrukcji „straszaków" tego rodzaju.potykacze. co pozwalało na spłoszenie intruza. składająca się z lufy (1). jak nazywano granicę oddzielającą RFN od krajów bloku wschodniego. Do pierścieni na końcu pręta spustowego można było przyczepić dwa druty . Zasięg skuteczny 50 m d.

Podstawową różnicą jest szyb­ kość przebiegu reakcji wybucho­ wej: przybiera ona postać deflagraq*i .trójnitrotoluenu) prędkość detonacji wynosi 7000 m/s. dynamit i jego odmiany wyłączono z lej listy. prochach. Tabela podaje podstawowe informacje dotyczące stosowania materiałów wybuchowych. 228 . Przed pokazaniem wybranych przykładów. znane już u schyłku Średniowiecza. wywołuje w nie­ zwykle krótkim czasie wybuch kolejnych partii materiału. Niektóre z najbardziej zna­ nych materiałów wybuchowych. takie jak np. na wiele'sposobów. Spalanie takie zachodzi w materiałach miotających tj. dla trotylu (TNT . Poczynając od lal sześćdziesią­ tych XIX stulecia. Wraz z innymi należał do spisku.164 i 227. Dodatkowe informacje o stosowaniu materiałów miotających można znaleźć na stronach 112. do klasycznych materiałów wybuchowych. Metody klasyfikowania materiałów wybuchowych. którymi posługują się różni terroryści. gdyż znacznie częściej używano ich w przemyśle. wyproduko­ wano wiele nowych materiałów kruszących i inicjujących. Chciał to osiągnąć poprzez wysadzenie całego gmachu w powietrze. Typowymi przykładami takich materiałów są materiały kruszące i inicjujące. np. Plastyczne materiały wybuchowe powstają poprzez dodawanie tzw. Nie nadają się one do miotania pocisków. Wiele s p o ś r ó d Guy Fawkes (po lewej). powstaje fala uderzeniowa. Dlatego często koniecznym jest użycie do ich zdetonowania następującej procedury: najpierw detonujemy spłonkę. omówimy główne rodzaje chemicznych konwencjonalnych materiałów wybuchowych oraz przebieg reakcji wybuchowej. Najstarszym sposobem było zastosowanie prochu do podmino wy wania murów czy wałów obronnych. W pierwszym wypadku (a). co jest bardzo pożyteczną materiałów wybuchowych jest mało wrażliwa na bodźce inicjujące . aniżeli do celów wojskowych.jest to ważne. która wywierając ciśnienie na resztę materiału i podnosząc tym samym jego temperaturę. właściwością. a dopiero on inicjuje wybuch właściwego ładunku. mamy do czynienia z bardzo szybkim spalaniem. sprawdzający beczki z prochem zgromadzone w piwnicach pod Gmachem Parlamentu w Londynie. znamy też bomby-paczki. w 1640 r. a więc substancji takich jak n p . którego celem było zabicie króla Jakuba T i członków Parlamentu. które nie przechodzi w detonację nawet przy gwałtownym wzroście ciśnienia. plastyfikatorów. Fala detonacyjna posuwa się niezwy­ kle szybko. Materiały wybuchowe używane do celów wojskowych (po lewej). Działanie kruszące jest względnie łagodne.Materiały wybuchowe Pomimo niewygodnej i niebezpiecznej formy. Zamiar został odkryty na parę godzin przed jego urzeczywistnieniem. albo deto­ nacji tj. jaico broń. woski czy oleje. pozwala bowiem na ich bezpieczne składowanie.tj. przemiany wybuchowej. W drugim rodzaju materiałów wybuchowych (b). ta pobudza znacznie większy detonator. W efekcie uzyskujemy konsystencję pozwalającą na ręczne formowanie kształtu. spalania. Ze względów militarnych musia­ ły być one stabilne chemicznie podczas przechowywania. materiały wybuchowe używane są. tanie i niewrażliwe na bodźce inicju­ jące.

duże sklepy (C). wysyłanych na adres ofiary. 3. Skutki zniszczeń można potęgować. lej k. Przeznaczone do tego celu ładunki wybuchowe umieszcza się też w paczkach (b).Miny. okop przedni (nieprzyjacielski) e. czy inne. Sabotaż. 1. po czym. Często ładunek wybuchowy z zapalnikiem elektrycznym umieszcza się w samochodzie przyszłej ofiary. fala uderzeniowa i. Wszelkiego rodzaju bomby-pułapki lub bomby zegarowe mogą być zakładane na drogach odwrotu wojsk. Bronie pozycyjne a. Niegdyś rozumiano pod tvm słowem dużą ilość materiału wybu­ chowego umieszczoną pod pozycja­ mi nieprzyjaciela (po prawej). Stauffenberga umieścili teczkę z bombą zegarową (a). sapę tj. Zwykle tak dobierano wielkość ładunku.j. w lipcu 1944 r. zniszczenia planowe. ładunek materiału wybuchowego g. dębowemu stołowi. zamachowcy z kręgu gen. Tego rodzaju akcie często wykonują partyzanci lub terroryści. Wielkość miny klasyfikowano wg wielkości powstałego leja. kopiąc tzw. Stosują je zarówno wojska regularne jak i partyzantka. Za pomocą materiałów wybuchowych niszczy się szlaki kolejowe (i) i drogi (ii). Mają one zwykle zapalnik powodujący wybuch w czasie otwierania. a ponadto powstawał wielki lej nad komorą minową. okop przedni własny (własny) b. Następnie oddziały przygo­ towywały się na tym odcinku do ata­ ku. kierunek główny wybuchu h. tunel (chodnik minowy) d. by krater na powierzchni miał średnicę dwa razy większą od swej głębokości. są typowym celem ta­ kich ataków. Przekręcenie kluczyka w stacyjce (d). (Porównaj fotografie z wybuchu miny na stronach 220-221). Z końca sapy zaczynano drążyć tunel. promień rozkruszerua 229 . 2. ich zniszczenie pociąga duże komplikacje dla przeciwnika. szczególnie ważne obiekty. lub listach (c). Typowym celem takich ataków są budynki wojskowe lub użyteczności publicznej (A). Urządzenia komunikacyjne (po prawej). w pobliżu T Iitlera. 2. rów w stronę pozycji nieprzyjaciela. by uszczelnić ładu­ nek. Np. Podobnie istotnym obiektem ataków są wszelkiego rodzaju mosty i wia­ dukty (iii). który ocalał jedynie dzięki solidnemu. W komo­ rze na końcu tunelu umieszczano materiał wybuchowy wraz z zapalni­ kiem. Zamachy bombowe na ważne osobistości (po prawej). Wybuch miny miał podwójne działanie: wstrząs tektoniczny powodował osunięcie się okopów nieprzyjaciela. by znaleźć się pod pozycjami wroga. 1. aż po XIX wiek. zasypanie tunelu (zawalenie) f. Podczas I wojny światowej takich min używano w następujący sposób: najpierw starano się zmniejszyć od­ ległość od okopu nieprzyjacielskiego. powoduje eksplozję. Materiałów wybuchowych używa się również do wykonywania plano­ wych zniszczeń lub sabotażu. by móc natychmiast zająć wyłom powstały w linii obrony nieprzyja­ ciela w wyniku wybuchu miny. sapa c. ponownie zasypywano część tunelu. Tego rodzaju min używano od późnego Średniowiecza. arterie komunikacyj­ ne (B). Zamachy bombowe na ludzi (po prawej). wysadzając poruszające się pojazdy.

Pokazana mina ma kadłub wykonany w całości z tworzywa sztucznego. B. zapalnika jest krótsza ni/ kadłub miny. typowy przykład miny przeciwpancernej stosowanej przez Niemców pod­ czas II wojny światowej. za liniami nieprzyjaciela. utrudniało to rozbrojenie pola minowego. Korpus miny.Miny lądowe Jest to rodzaj broni opartych na tej samej zasadzie. pola minowe. Istnieją wypracowane. tzw. Dzięki (emu w przypadku najechania gąsienicy czołgu na listwę. mechanicznymi narzędziami do ustawiania pól minowych . Początkowo stosowane zapalniki mogły być uruchamiane również za pomocą linki naciągowej . Z powodu uprze­ dzenia do tzw. narzutowych pól minowych np. płytka naciskowa sprężyna płytki naciskowej d. Jest to współczesna brytyjska mina przeciwpancerna przysto­ sowana do mechanicznego ukła­ dania. Miny lądowe dzielą się na dwa zasadnicze rodzaje: przeciwpancerne i przeciw piechocie. spłonka inicjująca detonator zapalnik denny detonator zapalnika dennego. została zaimprowizowana z pocisku do działa 24 funtowego. Nadal powszechnie stosuje się tradycyjny sposób.wybuch następował przy nacisku powyżej 120 kG.' zawierał 5.a więc pozwalały zdalnie sterować miną. Pokazane tu miny są konstrukcjami samouaktywniającymi się. co utrudnia jej wykrycie. „Listwa naciskowa" (a). by ją zniszczyć. istnieją również urządzenia umożliwiające minowanie zdalne ze śmigłowców i samolotów. dość schematyczne sposoby ich użycia . omówione na poprzednich stronach. co pułapki wybuchowe. wykonany z blachy stalowej. czułość zapalnika naciskowego pozwalała na zdetonowanie ładunku wybuchowego tylko przez odpowiednio ciężki pojazd . A. Ustawiacz min jest zwykle holowany przez trans­ porter opancerzony. tj. Niektóre armie dysponują usta­ wiaczami min.zakłada się z nich tzw. denny zapalnik działający przy podniesieniu miny. Pozwala to na zakładanie tzw. C.(tj. Tellermine 35 (po prawej). Zastosowano dodatkowy. 230 .w len sposób układa się głównie miny przeciw­ pancerne. e L 9 Al Barmine (po prawej). mina „talerzowa". Mina z czasów Wojny Secesyjnej. Pokazana tutaj.4 kg TNT. znajduje się dostatecznie dużo materiału wybuchowego (b). nazywając ją zwykle „tor­ pedą lądową . Minowanie (po prawej). Zakopywano ją płytko w ziemię. tego rodzaju broń jest używana przez armie regularne w dużych ilościach. pod gąsienicą (c). ręczne zakładanie pola minowego.uruchamia je ofiara). tj. „maszyn piekiel­ nych". 1861-65 (po lewej). Stalowy korpus miny był jednak łatwo wykry­ walny ża pomocą wykrywacza elektromagnetycznego. f g h Masa 11 kg. Zaczęto wtedy zaczęto po raz pierwszy stosować tego rodzaju broń. stosowano miny na nie­ wielką jeszcze skalę. na pokładzie Którego przewozi się zapas min. ładunek trotylu b. a. iglica ze sprężyną e. poprze/ dodanie czułego zapalnika uderzeniowego.

aby widoczna strzałka wskazywała na „A". detonator 231 . Najprostszą metodą zlokalizowa­ nia min jest delikatne nakłuwanie ziemi za pomocą np. Jeśli drut został potrącony. rażąca falą uderzeniową. bagnetu (1). po prawej. detonował mały ładunek (b). lub wystrzeliwanie z dział w specjalnych zasobnikach. ładunek wybuchowy e. w efekcie uzyskuje się rozmi­ nowaną ścieżkę. Aby mina wybuchła. Miny kasetowe albo aerominy (po prawej). których konstrukcja umożli­ wia ich ustawianie za pomocą spe­ cjalnych kaset (bomb lotniczych). co utrudnia ich odnale­ zienie. mogą też być" ciężkie walce toczone z przodu.Bronie pozycyjne US M 14 (po prawej). Miny o metalowych kadłubach mogą być odszukiwane za pomo­ cą wykrywacza elektromagnety­ cznego (2). Do zapalnika miny podłączono drut-potykacz (a). zakotwiczo­ ny w ziemi drut wyszarpywal zawleczkę iglicy głównego zapalnika powodującego eksplozję właściwego ładunku (c). sprężyna płaska c. niemiecka mina przeciw piechocie z czasów 11 wojny światowej tzw. 3. Miny te cechują się małymi roż­ ni iarami. Wiele późniejszych min wzorowano na tej konstrukcji: 1. Sprengmine 44. kadłub z tworzy­ wa sztucznego. Rozminowanie (po prawej).Obecnie stosuje się miny. 2. (po prawej). jedynym urządzeniem dającym pewność rozminowania okazał się lemiesz. mała mina przeciw piechocie z końca lat pięćdziesiątych.. po czym przekręca się płytkę naciskową tak. uderzające w ziemię przed czołgiem. Wyorywuje on miny na boki (C). Ponieważ jednak zastosowano zapalniki działające przy dwukrotnym nacisku. igłica d. Przed zakopa­ niem usuwa się zawleczkę zabez­ pieczającą. zwykle ich kadłuby po­ krywa się fabrycznie siatką mas­ kującą itp. Niektóre wykorzystują ciężkie łańcuchy (A). Najszybszą metodą wykonywania przejść w polach minowych jest zastosowanie ładunków wydłużonych (3a). wystarcza nacisk nogi człowieka na zapalnik. Wystrzeliwuje się je zwykle ze specjalnej wyrzutni. Trały takie powodują detonację min w bezpiecznej odległości od czołgu. „mina skacząca". płyta naciskowa b. Gdy mina znalazła się na wy­ sokości piersi ofiary. Uzbrojenie zapalnika nas­ tępuje automatycznie po zetknię­ ciu kadłuba miny z ziemią. wyrzucający minę w powietrze. Wywołuje to eksplozję min. montowane na czoł­ gach umożliwiają szybkie wyko­ nywanie przejść w polach mino­ wych. a następnie detonuje na całej długości (3b). W jej wyniku mina raziła falą uderzeniową i dużą ilością stalowych kulek (d). umieszczonych w kadłubie. a. Trały przeciwminowe (po prawej).

Ukazano ją w przekroju. z samolotów. często korzystający z miniaturowych łodzi podwodnych. podczas wojny secesyjnej (1861-65). Stosuje się też miny denne (C). stosowana przez Brytyjczyków w czasie J wojny światowej. Większość z nich uaktywnia się sama i służy ao stawiania zagród minowych. Zapas powietrza w kadłubie miny zapewniał jej pływalność. kółka do przetaczania miny po pokładzie Mina morska zastosowana przez konfederatów (powyżej). stawianych wg planu w zagrody i pola mi­ nowe. Nazywano je wówczas „torpedami".Miny morskie Przedstawiamy tu urządzenia służące do zwalczania statków i okrętów podwodnych. miny „magne­ tyczne". minlina) przytwierdzoną do kadłuba miny. Schemat (po prawej. Mina kotwiczna typu Elia (po prawej). znajdują ograniczone zas­ tosowanie ze względu na zagro­ żenie stwarzane również włas­ n y m jednostkom. wskutek czego mina pływała zanurzona pod powierzchnią wody utrzymywana na stałej głębokości przez minlinę. Znacznie Ebwszechniej używa się min otwiczonycn (B). W momencie gdy regulator zanurzenia dotknął dna. skryte postawienie zagród mino­ wych w pobliżu portów nieprzy­ jaciela. gdzie niemożli­ we jest zastosowanie innej metody. Kotwica opadała na dno. Miny można również zrzucać (3). z którego rozwijała się tzw. 232 . rozwijając stalową linę (tzw. będących istotnym elementem blokady na skalę strategiczną. materiał wybuchowy f. lub tzw. 1. mające wzmocnić obronę wybrzeża. regulator zanurzenia j . którą posługują się płetwonurkowie. Początkowo po zwodowaniu mina pływała. akustyczne. połączoną z kotwicą-wózkiem. Również okręty pod­ wodne mogą stawiać miny wyko­ rzystując w tym celu wyrzutnie torpedowe. następowało zablokowanie bębna. Miny pływające (A). mina b. blokada bębna k. Miny są najczęściej stawiane przez okręty nawodne — zwykle specjalnie skonstruowane stawiacze min (1). W tym czasie kotwica. dźwignia zapalnika d. Miny używane do tych celów mogą mieć zapalniki kontaktowe. zapalnik uderzeniowy z detonatorem g. a. bęben na linę kotwiczną i. zwłaszcza marynarka wojenna Południa stosowała miny morskie. Rysunek pokazuje wygląd miny na pokładzie okrętu. zwłasz­ cza na płyciznach. zaczep liny kotwicznej (minliny) h. Miny takie umieszcza się ręcznie na kadłubach konkretnych obiektów. zbiornik wypornościowy e. które spoczywają na dnie morskim. 2. minlina. Jeszcze inne miny morskie są bronią taktyczną. zespół wózka kotwicznego c. przyczepiane do kadłu­ ba konkretnej jednostki (D). Ekspłozja miny następowała w momencie zderzenia kadłuba okrętu z dźwignią zapalnika (położoną poziomo). Rodzaje używanych min (po prawej). Umożliwia to (2). 3. na skraju) przed­ stawia działanie mechanizmu kotwicznego po zwodowaniu miny. W czasie tej wojny. Miny morskie można podzielić na cztery pod­ stawowe grupy. opadała na dno. magnetyczne lub ciśnieniowe. Stawianie min (po prawej).

Dwie części osłony spadochronu b.transportu miny) c. Detonator f. Bateria elektryczna e. później skopiowali go Brytyjczycy. Kadłub wykonano z tworzywa sztucznego. a kadłub miny opadał na dno morza. Wskutek ciśnienia hydrostatycznego zostawał odbezpieczony zapalnik. Każdy z czopów zawierał fiolkę z roztworem dwuchromia­ nu potasu. Torpeda załogowa (po prawej). elaborowano go mate­ riałem wybuchowym typu Torpex (mieszanina trotylu. Zapalnik Herza /. po czym otwierał się spadochron. Do rejonu działania pojazdy tego typu były transportowane na pokładzie okrętu podwodnego matki. 233 . Do przytwierdzenia miny do kadłuba okrętu służyło 6 magnesów.ostał wynaleziony w Niemczech. f. Ster Silnik elektryczny Skrytka na wyposażenie Bateria akumulatorów Zbiornik wypornościowy Urządzenia sterownicze Głowica bojowa. Reagował on na silne pola magnetyczne wytwarzane przez przepływający w pobliżu pozycyjne a. Materiał wybuchowy. w którym płynął prąd elektryczny wytwarzający pole magnetyczne równoważące pole wytwarzane przez kadłub. b. heksogenu i aluminium). a. Pokazano model ame­ rykański ważący poniżej 4. Czopy . Bezpiecznik (był to wyłącznik przerywającego obwód elektryczny na czas np.zapalniki Herza b. g. Polegało to na opasaniu kadłuba kablem. Czujnik magnetyczny d. Zapalniki czasowe b. Gdy fiolka została skruszona. specjalnie z przeznaczeniem dla min mors­ kich. d. Specjalna mina z magnesami (po prawej). roztwór wraz z metalem tworzył ogniwo elektryczne a wytworzone przez nie napięcie inicjowało eksplozję detonatora. Materiał wybuchowy c. Zaprojekto­ wano ją tak by umożliwić stawia­ nie jej przez wyrzutnie torpedowe na okrętach podwodnych. Materiał wybuchowy g. Detonator d. statek. Był to podwodny pojazd o napę­ dzie elektrycznym.Miała również zapalnik magnetyczny. Tego rodzaju miny stanowiły uzbrojenie płetwonurków zakła­ dających je poniżej linii wodnej. Tego typu używali Włosi pod­ czas II wojny światowej. Magnes (jeden z sześciu) a. Mina amerykańska US MK 12 Mod 0 (po prawej). Złożony spadochron c. Po zetknięciu się miny z powierzchnią wody następowało odczepienie spadochronu. Inne typy tych min mocowano do kadłuba za pomocą gwoździ wstrzeliwanych w poszy­ cie. Eksplozję wywoływał zapalnik czasowy. Czujnik hydrostatyczny h. Po zrzuceniu z luku bombowego odpadała stożkowa osłona. Brytyjska morska mina lotnicza (po prawej). a. Głowicę torpedy można yło demontować. Wsporniki zapewniające właściwą położenie kadłuba miny na dnie.Bronie Mina morska z zapalnikami czopowymi Herza (po prawej). płetwonur­ kowie umieszczali ją pod okrę­ tem stanowiącym cel. z czasów II wojny światowej. typowa dla obu wojen światowych. lub dywersantów posługujących się małymi łodziami czy płynąc wpław. e. Aby zabezpieczyć okręty przed działaniem tego rodzaju min zastosowano prosty środek w postaci demagnetyzacji. służący dwu­ osobowej załodze do atakowania gortów.5 kg. c.

strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu. Działania lotnicze podczas II wojny światowej były stosowane na niespotykaną dotąd skalę. 241). 234 .są szczegółowo omówione w rozdziale siódmym. Bombardowania prowadzono nie tylko przy uderzeniach strategicznych na miasta. Po 1945 r. (Intercontinental Ballistic Missile) TRBM .wieloladunkowa głowica bojowa strategicznego pocisku balistycznego lub uskrzydlonego. (Midium Kange Ballistic Missile) ALCM .aunched Cruise Missile) MIRV . (Multiply Independently-targeted Re-entry Vehicle) MARV . środki bojowe i nuklearne materiały wybuchowe . V-2 pojawiła się w ostatnich miesiącach II wojny światowej.pociski manewrujące startujące z samolotów. którego ładunki są alternatywnie naprowadzane na cel. W końcu wojny pojawiły się rakiety i inne pociski z własnym napędem (tych pojęć nie powinno się używać zamiennie . Wykaz skrótów: ICBM . 2500-6000 km.Rozdział szósty BOMBY I POCISKI z WŁASNYM NAPĘDEM W tym rozdziale przedstawimy bomby lotnicze i głębinowe oraz broń posiadającą własny napęd . przygotowane do startu.od torped do rakiet jądrowych.wieloładunkowa głowica bojowa strategicznego pocisku balistycznego lub uskrzydlonego. Niektóre ładunki przenoszone przez tę broń to materiały zapalające. Była ona pierwszą rakietą strategiczną. (Tntermediate Rangę Ballistic Missile) MRBM .pociski manewrujące startujące z okrętów podwodnych. (Submarine I .międzykontynentalne pociski balistyczne. lecz także w wymiarze taktycznym na polach bitewnych. którego ładunki są niezależnie naprowadzane na cel. powyżej 6500 km. 800-2500 km.patrz str. Na zdjęciu: i ivy niemieckie rakiety V-2 (po prawej). (Air Launched Cruise Missile) SLCM . (Multiply Alternative-targeted Re-entry Vehicle). ta nowa broń przejęła większość zadań bombowców.strategiczne pociski balistyczne dużego zasięgu.

.

Bomby zapalające. aktywizowane są dzięki przeniknięciu bomby do głębi wodnej. Samolot transportuje bombę w zasobniku | bądź w luku bombowym. w celu precyzyjnego zrzutu (b). Podczas TI wojny światowej nastąpił burzliwy rozwój bomb: powstały b o m b y różnych rodzajów i wagomiarów. zapalnik hydrostatyczny (1975T. zawierające wiele małych bomb. Schemat bomby (po lewej): 1. n p . odłamkowe.najczęściej przy pomocy fali radiowej .) 5. zależ}' od jego umieszczenia w bombie i sposobu działania. W celu zapewnienia bezpieczeństwa dla samolotu. burząco-aerozolowe i przeciwpancerne zrzucane są często jako małe bomby. w kształcie aerodynamicznym oraz brzechwy (stateczniki) i zapalniki służące do s p o w o d o w a n i a wybuchu. pierścień głowicy (osłona przed rykoszetem bomby) 4. Uruchomienie zapalnika następuje dzięki własnemu mechanizmowi w stateczniku. W wojnie koreańskiej.) 4. stosowanym w okresie II wojny światowej. bądź od powierzchni ziemi. Podczas 11 wojny światowej rozpoczął się rozwój bomb z napędem rakietowym i zdalnie kierowanych. sposób bombardowania i ładunek bojowy bomby. do b o m b o specjalnym przeznaczeniu . dzieli się na kilka faz: A. zapalnik uderzeniowy tyłowy (1940r. Ustcrzenie zapewnia lot bomby częścią ostrołukową. uniwersalnych oba sposoby oddziaływania na cci są połączone ze sobą (fala uderzeniowa i rażenie odłamkami). wprawiane w ruch siłą wiatru bocznego. Amerykańskie zapalniki bombowe (po lewej): 1. w niemieckiej bombie PuW z 1915 r v w kierunku wykształcenia się aerodynamicznego kształtu skorupy stalowej. sposobu działania. Zrzut typowej bomby z zapalnikiem uderzeniowym. W końcu I wojny światowej zrzucano pierwsze b o m b y o w a d z e 1 tony. O wyborze zapalnika decyduje rodzą] zaplanowanego celu. B. „wielki huk") / zapalnikiem radiowym. od b o m b burząco-zapalających przez bomby specjalne. Uderzenie. Zapalniki zbliżeniowe śledzą . W tabeli (po lewej).Bomby lotnicze Bomby lotnicze są pociskami beznapędowymi /rzucanymi z samolotów.) 6. gniazda zapalników bocznych 6. montowane są przeważnie w bombach zapalających niestabilizowanych i powodują zapalenie się ładunku bojowgo przy każdym kącie trafienia bomby.bomb napalmowych i jądrowych. zapalnik odbezpieczany jest dopiero na odpowiedniej wysokości lotu. urządzeniami hamującymi oraz „inteligentnymi" b o m b a m i kierowanymi. zapalnik inercyjny (1970 r. bądź sposobu kierowania. Nowoczesna technika wojskowa pracuje przy konstruowaniu b o m b n a d zjawiskiem zmniejszenia o p o r u powietrza podczas startu pocisków. Zapalnik reaguje na wstrząs i detonuje ładunek . albo z pewną zwloką. Zwolnienie. gniazdo zapalnika głowicowego. bądź przez urządzenie znajdując się w głowicy.przy czym w bombach. Zapalnik posiadał urządzenia detonujące. W okresie I wojny światowej nastąpił rozwój bomb.) 2. zapalnik zbliżeniowy (1965 r. Bombardowanie lotnicze (po lewej).albo natychmiast. Zapalniki hydrostatyczne. Bomba posiada korpus. statecznik 5. stosowany w większości bombardowań w okresie II wojn) światowej. D. zaczep 3. Odbezpieczenie zapalnika. Często jest to wykonywane przez małe śmigło. Dzisiejsze rozwiązania taktyczne raczej skłaniają się do wykonania bombardowania z lohi wznoszącego.) C 236 . Zrzut bomby (po lewej). Oprócz bomb wybuchowych używane są najczęściej (z największym skutkiem działania) bomby zapalające. Bomby kasetowe (c). Pierwszą bombą lotniczą b y ł niemiecki m o d e l bomby APR z 1912 r. Rodzaje bomb. Uzbrojenie zapalnika na ostatnim odcinku lotu bomby. mechaniczny zapalnik uderzeniowy ze zwłoką (1960 r. są szczególnie skuteczne przy zwalczaniu celów grupowych.odległość bomby od celu. zamieszczony jest podział bomb według rodzaju ładunku. Rodzaj zapalnika bombowego (po lewej). bomby odłamkowe stosowane są przeciwko sile żywej . korpus bomby 2. bombowce zrzucały ładunek z dużej wysokości nad stosunkową dużą powierzchnią. C. Zapalniki inercyjne.) 3. skupione w bombach kasetowych. Miny morskie stawiane z samolotu niszczą przeszkody wvwołując falę uderzeniową. wojska sojusznicze użyły po raz ierwszy bomby typu VB 13 arzan (tzw. Przy bombardowaniu z lotu poziomego (a). zapalnik głowicowy (1945 r.

1000 funtowa. k) Niemiecka bomba PC 1000 KS przeciwpancerna z przyśpiesza­ czem rakietowym. 3000 funtowa. Amerykańska bomba uniwersalna M 118. model 2. d) Brytyjska bomba zapalająca 4 funtowa (w lotnictwie amerykańskim oznaczona jako AN-M 50 A 1). 4. Francuska bomba „olbrzym". 3. 2. 1) Niemiecka Bomba zapalająca C50A. Amerykańska bomba Mk 83 („Niszczyciel") 1000 funtowa. nie są przeliczane na dzisiejszy system miar. h) Brytyjska bomba („Wielki chłopiec ) 12000 funtowa. Podane wyżej liczby i jednostki jako określenia oryginalne dla krajów-producentów. Brytyjska bomba 112 funtowa. 5. g) Brytyjska bomba zapalająca 30 funtowa. 8. Brytyjska bomba 230 funtowa. Amerykańska kasetowa bomba przeciwpancerna BJ 775. Brytyjska bomba miedziana. Mk 20. 5. Brytyjska bomba burząca 20 funtowa. Amerykańska bomba uniwersalna M 117 750 funtowa. 2. 6. Amerykańska bomba napalmowa Mk 77. Amerykańska bomba odłamkowa Mk 5 30 funtowa. f) Brytyjska bomba HC (wysokiej pojemności) 12 000 funtowa. Wagomiar odpowiada w przybliżeniu tym danym. c) Amerykańska bomba uniwersalna M 34 2000 funtowa. . Okres I wojny światowej 1. 3.Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Bomby lotnicze (po prawej). j) Niemiecka mina lotnicza SB 1 tonowa. Amerykańska bomba uniwersalna M 31 300 funtowa. Objaśnienie: często nazwę bomby wywodzi się od jej masy nominalnej. 4. Amerykańska kasetowa bomba przeciwpancerna „Kockeye II". Amerykańska bomba napalmowa Mk 79. e) Brytyjska bomba M C (średniej pojemności) 250 funtowa. 7. model 1. Amerykańska bomba uniwersalna Mk 81 250 funtowa (z otwartym hamulcem powietrznym). 1. 8. Okres II wojny światowej a) Amerykańska bomba odłamkowa M 41 21) funtowa. 7. i) Brytyjska bomba („Wielki huk") 22000 funtowa. Amerykańska bomba 50funtowa Mk T I (mina lotnicza). b) Pakiet 4 bomb M 41. T Okres międzywojenny 6. 476 funtów. Okres powojenny po 1945 r. model o wagomiarze 750 funtów.

Zrzut bomby programowany jest przez załogę samolotu po uchwyceniu celu. bądź przez załogę samolotu. by osiągnęła ona ostry kąt upad­ ku. znane także jako system HUBO. Bomby elektronowo-optyczne (po prawej). Aerozole burzące wykorzystuje się do ruszczenia pól minowych. po prawej).bomby paliwowo-powietrzne. Następnie napęd rakietowy zwiększa jej moc działania. Choć już w latach 11 wojny światowej nastąpiło użycie bomb zwanych „eksplodującą parą" (np. albo kierowana jest na cel z samolotu dzięki obrazowi telewizyjnemu (b).Bomby lotnicze Nowoczesne bombardowanie (po prawej). Dokładność trafienia waha się w promieniu kilku metrów. który znajduje się w głowi­ cy bomby i stateczniku. niemiecka bomba „Tajfun'. Amerykańska bomba typu „HOBO" (powyżej). 238 „Paveway" (powyżej). „Paveway" (Podłużna). Spado­ chron hamujący wyhamowuje jej lot przede wszystkim po to.. po czym samodzielnie nakierowuje się ona na cel (a).. wytwarzają przy pomocy lotnych węglowo­ dorów nowy sposób działania broni. albo przez drugi samolot (B). Wytwarzana jest przez francuską firmę zbrojeniową „Matra". opóźniają prędkość opadania bomby konwencjonalnej podczas ataku z lotu koszącego. i nisko-nisko-nisko (3). jest bom­ bą przeznaczoną do ruszczenia pasów startowych lotnisk. Zanim ulegnie deto­ nacji wytwarza obłok (b) o śred­ nicy 15 m i wysokości 2. Dzisiejsze samo­ loty bojowe nadają się do wyko­ nania podejścia do celu i zaatako­ wania z lotu koszącego. Bomby burząco-aerozolowe (FAE .5 m (C). używana była w woj­ nie wietnamskiej do oświetlania i niszczenia punktowych celów strategicznych. „Matra D u r a n d a l " (B). Czujnik bomby obramowuje cel wiązką laserową i naprowadza bombę w cel. Cel jest oświetlony laserem i obser­ wowany przez wysuniętego obserwatora (A). amerykań­ ska bomba naprowadzająca się na cel przy pomocy wiązki laserowej. francuska bomba do niszczenia nieprzyjacielskich pasów startowych. Bomby naprowadzane laserem. dzięki czemu załoga i samolot nie są narażone na działanie bomby (A). Typowy profil ataku lotniczego: wysokonisko-wysoko (1). wyposażonymi w czujniki laserowe z przodu i za powierz­ chnią statecznika. . Spadochrony hamujące lub hamulce powietrzne (po prawej). w wojnie wietnamskiej. „Durandal" (powyżej). Ten typ bomby kierowanej telewizyjnie użyto po raz pierwszy w 1969 r. Nowoczesne systemy przeciwlotnicze utrudniają stosowanie starych sposobów bombardowania z dużych i śred­ nich wysokości. jak np. Amerykańska bomba kase­ towa CBU 55 FAE zawiera trzy małe bomby (a). każda zawiera ładunek32. są bombami konwencjonalnymi. to uznawane są one nadal za nowy etap w rozwoju bomb. kierowane przez system naprowadzania telewizyj­ nego. jest to jedyna możliwość zagwarantowa­ nia bezpieczeństwa dla załogi i statku powietrznego. nisko-nisko-wy­ soko (2). Bomba o małym wagomiarze z bomby burząco-aerozolowej CBU 55.6 kgtlenku etylenu (epoksyetanu) /Posiada oń pięcio­ krotnie większą moc wybuchu niż trotyl.

wprowadzona została do Mary­ narki Wojennej USA w połowie lal pięćdziesiątych i użytkowana do 1973 r. Ta niedoskonała metoda umożliwiała okrętowi podwodnemu dokonanie zmiany pozycji. ładunek wybuchowy c. Przy pomocy miotacza „Hendgehog" zwalczano okręty podwodne. Jednak fala uderzeniowa wywołana wybuchem bomby powodowała uszkodzenia w okręcie podwodnym. Amerykańska bomba głębinowa MK 7 posia­ dała ładunek trotylu o masie 272 kg.Bomby głębinowe W 1916 r. poniżej). bomb głębinowych. „Limbo". „działo K . N p . Trzy zaprogramowane bomby głębinowe o masie 200 kg obramowywały cel. jest typową bom­ bą głębinową stosowaną w okre­ sie II wojny światowej. Promień rażenia bomby głębinowej był właściwie mały . Bomby tworzyły krąg wokół atakowanego okrętu co zwiększało prawdopodobieństwo trafienia i detonowała tylko Przy zmianie położenia celu. każdy niszczyciel otrzymywał cztery miotacze.7^5 m przy ładunku trotylu o masie 136 kg. Ścigacz okrętów podwodnych wyrzuca bomby głębinowe wokół okrętu podwodnego (1). Masa bomb głębinowych rosła wraz z możliwością ich miotania na dużą odległość. Amerykański miotacz bomb głębinowych. Donośność do 2000 m. Wraz z rosnącą głębokością zanurzania się okrętów podwodnych bomby głębinowe otrzymywały takie formy. Anglicy po raz pierwszy użyli bomb głębinowych typu „D" Mk III. Schemat bomby głębinowej MK VII a. Nowoczesne jądrowe bomby głębinowe. Bezpośrednio przed miotaniem zapalnik bomby był ustawiany na zadziałanie na przypuszczalnej głębokości zanurzenia okrętu podwodnego. rakietobombami i torpedami akustycznmi (patrz także str. a głębokość zanurzenia wynosiła 450 m. pistolet zapłonu d. miotał salwą 24 bomby. detonator b. które umożliwiały im uzyskanie większej prędkości zanurzenia. Brytyjska bomba głębinowa MK VII (po lewej). zwana także bronią inteligentną. Przy pomocy miotacza bomb głębinowych (po lewej). Lotnicze bomby głębinowe (po lewej). na odległość 225 m. przełącznik zanurzenia w wodzie. bądź naprowadzane na cel przy pomocy systemu „Subroc". 239 . Brytyjczycy wprowadzili miotacz. Ten trzylufowy miotacz bomb głębinowych wprowadzili Brytyjczycy na początku lat sześćdziesiątych. o masie 225 kg 7 napędem rakietowym na odległość ok. brytyjska bomba głębinowa MK 10 z 1944 r. mogą osiągnąć duży promień rażenia (do tej pory nie były stosowane). „Przedpiekle" (po lewej). Zwyczajne bomby głębinowe wyrzucane za burtę okrętu atakującego zostały zastąpione rakietowymi bombami głębinowymi. ścigacz okrętów podwodnych mógł pokryć bombami głębinowymi większą powierzchnię. Ten brytyjski wielolufowy mio­ tacz bomb głębinowych z 1941 r. do zwalczania niemieckich okrętów podwodnych. (na lewo. rozwinęły się w okresie II wojny światowej. W końcu 1917 r. miała masę 1360 kg. Zrzut bomby głębinowej (po lewej). Jeż (po lewej). Z reguły. Kąt podniesienia i przechył obliczano na podstawie danych namierzania akustycznego obiektów podwodnych (sonaru). każda miała materiał burzący o masie 14 kg. jak amerykańska „I . 1000 m. Potęgująca się lala uderzeniowa po detonacji uszkadzała okręt podwodny i zmuszała go do wynurzenia (2). tzw. był właściwie moździerzem o dónośności do 135m. Jednolufowy miotacz MK 101 wystrzeliwał bombę głębinową RUR-4A kaliber 324 mm. Ważyła 185 kg.ulu". były wyrzucane za burtę przez przenośnik rufowy w chwili kiedy okręt atakujący oznaczył ostatnią znaną pozycję okrętu podwodnego. Bomby ponadto były wyposażone w czujniki kontaktu (sonarowe). z czego ładunek miał masę 179 kg. zwany Thomycroft. „Hedgehog". „Broń Alfa" (po lewej). na eskortowcach klasy Courtney i Uealey. Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Pierwotne bomby głębinowe (po lewej). 261).

260-261. jak np. Niektóre pociski lotnicze także mogą spełniać zadania strategiczne. czy start pocisku odbywa się znad powierzchni wody. mogą zwalczać zarówno cele naziemne jak i nawodne. Taktyczne pociski lotnicze umówione są na str. Pociski klasy „ziemia-ziemia" (powyżej). Oszczep rakietowy (po prawej). Morskie pociski (powyżej). „powietrze-ziemia" (2). które przedłużały donośność oszczepu. jak przeciw­ pancerne pociski kierowane (str. dzielą się także na wiele podgrup i obejmują klasyczne torpedy (patrz str. omawianych w tym rozdziale. pociski rakietowe artylerii polowej (str. utrzymyjącym go pod­ czas lotu. szeroki podział pocisków morskich zależy od tego.Pociski z własnym napędem Pociski z własnym napędem poruszają się dzięki własnemu silnikowi. 258-259. ze Szwecji. i „powietrze-woda". PocisKi taktyczne dzielą się na wiele podgrup. w Indiach. na wodzie i w powietrzu. będącego w zanurzeniu (B). przy czym podczas strzału ogień wylotowy spalającego się ładun­ ku miotającego zapalał cztery rakiety umieszczone pod grotem. 242) i strategiczne pociski „Polaris" z głowicami nuklearnymi (patrz str. Pierwszy. pociski samosterujące „Cruise Missile" (patrz str. 262). jak to jest możliwe. Pocisk ma za zadanie doprowadzenie głowicy bojowej do celu tak dokładnie. Podobne oszczepy rakietowe używano w XVII I w . 262). Pociski taktyczne używane są na polu bitwy: na lądzie. Przypuszczalnie oszczep miotany był z działa. (Muzeum Wojska. 240 . W tym podrozdziale przedstawiamy klasyfikaqę pocisków z własnym napędem. Pociski strategiczne przeznaczone są do niszczenia skupisk ludności cywilnej i okręgów przemysłowych przeciwnika. 262). W porównaniu do pocisków strategicznych ich zasięg i działanie są ograniczone. Pociski „ziemia-powietrze" (a) używane są do taktycznych zadań. pociski „ziemia-ziemia" (b). czy z okrętu podwodnego. Prawdopodobnie reprezentuje najstarszy typ broni z własnym napędem. z okrętu (A). XV w. spod wody i z powietrza (przykłady patrz na str. 254-255). Sztokholm). 263). Mogą startować z ziemi. Najważniejsze pociski morskie przedstawione są na str. Pociski klasy „ziemia-ziemia" dzielą się na wiele podgrup. 252) i taktyczne pociski z głowicami nuklearnymi (str. Lotnicze pociski rakietowe dzielą się głównie na pociski „powietrze powietrze" (1).

Działanie trzeciej zasady Wirujące śmigło np. Silnik rakietowy (B). Wywołują one ruch napędowy. Prędkość powietrza spada. Silniki rakietowe (po prawej). Decydujące znaczenie w tym procesie ma precyzyjne wykonanie wylotu czy dyszy. Dysza silnika rakietowego (po prawej). Następnie wtryskiwane paliwo silnikowe ulega spaleniu. nadaje zasysanej masie powietrza stosunkowo duży przyrost prędkości. Silnik odrzutowy (po prawej). na którym opiera się ten system. Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Newtona można najlepiej objaśnić na przykładzie balonu wypełnionego powietrzem (po lewej). 241 . Powietrze w balonie wywiera równy nacisk we wszystkich kierunkach (a). dzięki spalaniu paliwa wytwarza gazy. i dzięki temu powstaje wysokie ciśnienie. Obracające się śmigło porusza stosunkowo duże masy powietrza lub wody zyskując niewielki przyrost prędkości. powoduje ruch do przodu i przesuwa masy Powietrza bądź wody do tyłu (1). Najwęższy (krytyczny) przekrój. Wszystkie omawiane techniki napędu wykorzystują wodę i powietrze lub powietrze. torpedy (po prawej). zmniejsza turbulencję i skutecznie reguluje strumień gazów. względnie gorące gazy spalinowe jako siłę zdolną do wywołania ruchu pocisku do przodu. pracując wykorzystują napęd odrzutowy. który przesuwa balon w odwrotnym kierunku (b). wytwarzający przesuw do przodu jako reakcję na wydobywającą się do tyłu masę gazów. Ta „akcja" powietrza wytwarza odwrotną „reakcję" o tej samej sile . Kiedy balon wypuszczony jest z ręki wówczas powietrze uchodzi. zasysa powietrze w swojej części przedniej (1). Gorące rozprężające się powietrze uchodzi wraz z gazami spalinowymi z dużą prędkością do tyłu (3). reguluje ciśnienie w komorze spalania. a ciśnienie wzrasta (2). Strumień gazów wydobywający przez wylot (b). Stożkowa dysza wylotowa (B). która wypycha śmigło (i wszystko co jest z nim powiązane) do przodu (2).ciąg. Silnik odrzutowy (A). spalają paliwo silnikowe w komorze spalania (a). wytwarza jako reakcję ciąg skierowany do tyłu.Rodzaje napędów Wszystkie metody wykorzystania napędu pocisków opierają się na trzeciej zasadzie dynamiki Newtona: „każdemu działaniu towarzyszy równe mu przeciwdziałanie". stożek (A). Dzięki równomiernemu rozprężaniu się i przyspieszeniu gazów wzrasta stopień sprawności silnika. Powstaje przy tym sita reakq"i. które wydobywają się z dyszy do tyłu z dużą prędkością. Silniki odrzutowe i rakietowe (po prawej).

Schemat torpedy wz. Przednia część wyrzutni wystawała z luku burty okrętu (patrz rysunek). z ok. Głowica bojowa 2. z czego co najmniej 2000 osiągnęło cel. 1130 (200) kg c. C. Brytyjska torpeda wz. Objaśnienia: a. Torpedy posiadają przeważnie dwa przeciwbieżne śmigła o zmiennym skoku. 6000 m. powodujący ruch torpedy w wodzie. uważa się wynalezioną w 1886 r. Śmigło o zmiennym skoku (po lewej). Budowa torpedy Mk 44. łopaty .Torpedy Za pierwszą torpedę z własnym napędem. 13700 m (przy prędkości 35 węzłów). Akumulatory 4. Przekładnia 6. Głowica bojowa 2. B. Torpeda „Whitehead" (po lewej). składa się z kilku łopat umocowanych na obracają­ cym się wale (a). a. a. prędkość b. Komora wodna 4. 36 węzłów b . Mk 9 z okresu II wojny światowej. Reakcja powoduje ruch śmigła do przodu. Torpedy stanowiły główną broń okrętów podwodnych i lotnictwa morskiego. Torpedę ładowano z tyłu przez zawór klapowy na wyrzut­ ni. Śruba. Mk 9. masa całkowita (masa ładunku wybuchowego) c. la torpeda może być odpalana z powietrza. Komora sprężonego powietrza 3. 1. Ta rewolucyjna torpeda tzw „rybna" umożliwiała małemu okrętowi zaatakowanie większego okrętu. Silnik 5. A. zasięg.w zależności od kąta ustawienia (b). Niemiecka torpeda G 7 Podczas I wojny światowej wystrzelono ponad 5 tysięcy sztuk torped tego typu. Podczas obrotu wału. 40 węzłów b . Torpedę wystrzeliwano przy pomocy sprężonego powietrza bądź nie­ wielkiego ładunku miotającego umieszczonego we wnętrzu zaworu klapowego. 1890 r. . Amerykańska torpeda Mk 44 o napędzie elektrycznym. W większości torped stosowany jest silnik elektryczny do napędu śmigła o zmiennym skoku. Żyroskop 6. Żyroskop 3. 1132 (527) kg c. i po­ wierzchni . Torpedy (po lewej). w wyrzutni torpe­ dowej. z okrętów bądź przy wykorzystaniu systemu rakietowego ASROC. dalsze dane niedostępne. torpedę brytyjską „Whitehead". Przekładnia.nadają określonej masie wody ciąg do tyłu. Czterocylindrowy silnik gwiaździsty z napędem na gorące powietrze 5. 1.

gdyż wtryskiwana mieszanka zapalana jest przez pozostałości gorących gazów. zasięg 240 km. Głowica bojowa wybuchowa 3. 2. 5. 2. Dalszy rozwój turbiny gazowej doprowadził do wynalezienia silników turboodrzutowych dwuprzepływowych. Gazy spalinowe wypływają z dużą prędkością z silnika. 6. 1. . 1. Wtrysk paliwa silnikowego i tworzenie się mieszanki paliwowej w dyfuzorze. Świeca zapłonowa zapala mie­ szań kę pali wowo-pow ietrzną. została po raz pierwszy . Ciśnienie podczas spalania powoduje zamknięcie zaworów. wynaleziony w 1910 r. pracuje jak silnik dwusuwowy.06. Stalowy silnik pulsacyjny. do bombardowania Londynu. Po zapłonie proces spalania przebiega w sposób nieprzerwany. Wypływ gazów spalinowych. Napędzana była silnikiem pulsacyjnym (jedyny przypadek użycia tego typu napędu w okresie II wojny światowej). Część ich energii wykorzystywana jest do obrotu turbiny. Silnik turboodrzutowy dwuprzepływowy (po prawej). 3. 3. 243 . Na szkicu przedstawiony jest silnik z dmu­ chawą umieszczoną z przodu. Dane taktyczn o-techniczne: długość 8. Kompas 2. 5.) został udoskonalony po II wojnie światowej jako napęd dla pocisków dalekiego zasięgu. Używany jest szczególnie w pociskach o dużym zasięgu. Jest ono osiągane dzięki startowi pocisku z kalapulty bądź przy pomocy rakiety startowej. dzięki dmuchawie (może być umiesz­ czona z przodu bądź z tyłu komory spalania). 5. nad wlotem. Spaliny wypływają przez dyszę wylotową. Gorące gazy przepływają przez wirniki turbiny. Zapłon mieszanki paliwowo-po wietrznej. we Francji. 4. Dopalacz wtryskuje dodatko­ wo paliwo silnikowe. Zbiornik paliwa 4. Najczęś­ ciej wymaganą dużą prędkość początkową uzyskuje się dzięki rakiecie startowej. 2.Napędy odrzutowe W pociskach stosuje się trzy typy napędu odrzutowego.1944 r.in. W celu uruchomienia silnika wymagane jest wysokie ciśnienie powietrza. Ciśnienie napływającego powie­ trza zapobiega wydobywanie się spalin do tyłu. Francuski silnik strumie­ niowy (wynaleziony w 1913 r.3 m. Jest największym i najbardziej skomplikowanym silnikiem odrzutowym. Dyruzor bądź* Ścianki wewnętrzne wlotu powietrza powodują spadek prędkości strumienia powietrza w wyniku czego wzrasta ciśnienie. jest najlżejszym i najprostszym napędem odrzutowym. Silnik strumieniowy (1). 4. V-l była odpalana z katapulty i leciała na wysokości 900 m. Z kolei ponownie otwierają się zawory i cykl rozpoczyna się od początku. Ster wysokości. prędkość max. Turbina gazowa (powyżej). używany był w niemieckiej Luftwaffe w okresie I wojny światowej. 1. 1.zastosowana jako napęd dla samolotu Heinkel He-178. Zbiorniki sprężonego powietrza 6. Główne żebro profilu lotniczego 5. Ciśnienie powietrza powoduje otwarcie zaworu. latających na dużych wysokościach. Pompa paliwowa 7. Silnik odrzutowy pulsacyjny . Sprężarka zasysa dużą ilość powietrza i spręża je.w 1938 r. Po raz pierwszy użyto jej 13. 3. 4. Turbina gazowa opatentowana przez Franka Wnittlc'a w 1930 r. która podnosi prędkość strumienia powietrza bocznego poza silnikiem do tyłu (i w związku z tym zwiększa się strumień masy). napędzają współczesne amerykańskie pociski samosterujące (patrz sti 262). Po zakończeniu pierwszego cyklu nie jest już wymagany zapłon zewnętrzny.Argus 8. silniki tego typu napędzają amerykańskie pociski samosterujące. 900km/godz. Wtrysk paliwa silnikowego i proces spalania. które ulegając spalaniu powoduje dalszy wzrost ciągu. Ster kierunku 9. Powietrze wpływając do komory spalania ulega wymieszaniu z paliwem. Posiadała ładunek wybuchowy o masie 700 kg. Kierunek wlotu strumienia powietrza. Silnik pulsacyjny (powyżej). które m. Niemiecki pocisk V-l z okresu II wojny światowej była pierwszym pociskiem-samolotem z napędem odrzutowym. Stabilizator płomienia zapobiega jego zgaśnięciu. Zwiększa współczynnik sprawności ciągu.

stosowano już granaty burzące z napędem rakietowym. 7. niż ciekłe materiały pędne. . miały trzy różne głowice bojowe: z pociskiem burzącym (1). zasilanie pomocnicze. Poniżej wyrzutnia rakietowa. dwustopniowy z silnikiem na paliwo stałe (powyżej). kierowania. Jeszcze dzisiaj są one częściej używane. Rakiety (race) kongrewskie były pierwszymi rakietami używanymi przez armie europej­ skie (1). Stabilizację pocisku zapewniał wyżłobiony drążek (a). a była stabilizowana w locie dzięki ruchowi wirowemu powstającemu poprzez napór gazów wylotowych na trzy powierzchnie odbijające. napędem rakietowym zapalone były na końcu zamkniętego pojemnika. Na szkicu przedstawiona jest konstrukcja rakiety 12 funtowej z głowicą bojową (1). Nie posiadała ona stabilizatora prętowego (statecznika). Pierwszy (A). Wytwarzano je w dzie­ sięciu wariantach i z trzema róż­ norodnymi głowicami bojowymi. 1870 roku (powyżej). i pełnym (3). system dysz wylotowych (b) i system wyłączenia ciągu (c). pokazuje dysze wylotowe i odpowiednie wpusty drążka stabilizującego (stabilizatora drążkowego). Wieloładunkowa głowica pocisku rakietowego (C). Przed stawi ono rzut poziomy (1). Rakietę bojową typu „Hale". utrzymujące kurs pocisku. oraz głowi­ ca (zapalająca) rakiety „Carciass" kaliber 8 cali (203 mm). W XIII w. których ładunki są niezależnie naprowadzane na cel) i typ MARV (wieloładunkowe głowice bojowe strategicznych pocisków balistycznych lub uskrzydlonych. systemy zabezpieczenia. który wyłącza silnik rakiety po osiągnięciu pożądanej prędkości. Francuskie pociski rakietowe artylerii z ok. Około 1250 r. Chińczycy wykorzystywali strzały ogniste już w X w. W tym podrozdziale przedstawimy różnorodne rakiety z XIX w. Miały masę 7 kg. 2/4). Typowy międzykontynentalny pocisk balistyczny (ICBM). wprowadzili Amerykanie i Brytyjczycy w różnorodnych wersjach (powyżej). i drugi (B).Rakiety z silnikiem na paliwo stałe Stałe materiały p ę d n e napędzały już najstarsze znane rakiety. Poniżej wyrzutnia rakietowa dla pocisków o dużych kalibrach. Widok z tyłu (b). zawiera systemy naprowadzania. systemy wyzwalania zapłonu. stopień mają silnik na paliwo stałe (a). zapalnik i głowicę bojową (przedział bojowy) (d). Tzw. „strzały ogniste". których ładunki są alternatywnie naprowadzane na cel). i pionowy (2). Poniżej wyrzutnia rakietowa. i o m ó w i m y wykorzystanie silników na paliwo stałe w nowoczesnej technice rakietowej. Maurowie wprowadzili pierwsze rakiety do Europy. modelu brytyjskiej rakiety 24 funtowej z 1880 r. zapalającym (2). (patrz str. napędzana mechanicznie (2). Współczesne głowice pocisków rakietowych dziela się na głowice typu MIRV (wieloładunkowe głowice bojowe strategicznych pocisków balistycznych lub uskrzydlonych.

B. C. zapłonnik b. izolacja d. a następnie niewielki ciąg dla pasywnego odcinka toru lotu. Minuteman III. z żaroodpornych materiałów. Siła ciągu i zapotrzebowanie na paliwo silnikowe (powyżej). B o m b y i p o c i s k i z własnym napędem Budowa rakiety na paliwo stałe (powyżej). Przedstawiamy cztery przykłady. ładunek napędowy f. dzięki czemu zmniejszona jest masa i rozmiary rakiety. Spalanie czołowe paliwa dokonuje się tylko osiowo (tak jak w papierosie) i dostarcza równomiernego ciągu. Materiał pędny do silnika strumieniowego znajduje się w przedniej części (d) głowicy bojowej (c). 245 .i dużej powierzchni w kształcie gwiazdy. inhibitor e. Do ochładzania ścianki dyszy służy pierścień bezpośrednio nałożony na dyszę. 2. tym większy jest ciąg silnika. W wielu pociskach stosowany jest silnik rakietowy na paliwo stałe w połączeniu z silnikami strumieniowymi na paliwo ciekłe. Wieloładunkowa głowica bojowa Mk 12. W tym rodzaju płaszczyzny spalania paliwa . Zwarty ładunek posiada wszystkie niezbędne składniki do równomiernego spalania się. Im większa jest płaszczyzna spalania stałego materiału pędnego. koncentryczna płaszczyzna spalania g. Na szkicu pokazano dwa typy komór spalania. Pociski rakietowe z napędem na paliwo stałe (powyżej). A. Spalanie czołowe dwóch różnych paliw silnikowych o róznycn prędkościach spalania się zmienia ciąg. Wraz ze wzrostem płaszczyzny spalania się paliwa wzrasta także ciąg. W tym rodzaju płaszczyzny spalanie paliwa silnikowego uzyskuje się progresywny ciąg. dwustopniowy klasa „głębina wodna-woda . spalając s i ę j w niskich temperaturach przewodzi warstewkę względnie ochłodzonego gazu (d). każdy o mocy wybuchu 50 KT. typu MIRV posiada 3 ładunki. W rakietach ze zintegrowany­ mi silnikami strumieniowymi po zakończeniu pracy silnika rakiety (a) następuje uruchomie­ nie komory spalania silnika strumieniowego z wlotem powietrza (b). amerykański międzykontynentalny trzystop­ niowy balistyczny pocisk rakie­ towy. Jego ładunek (c).Kombinacja (po prawej). 2. a. Zasięg ponad 13000 km. D. Kształt koncentryczny i wewnętrzny płaszczyzny spalania określa wielkość spalającej się powierzchni. N p . Zabezpieczenie dyszy wylo­ towej (po lewej). stosuje się skomplikowane urządzenia ochronne (b). silnika na paliwo stałe z innymi rodzajami napędu. dostarcza ono na początku duże przyspieszenie podczas startu. Wieloładunkowa głowica bojowa Mk 3 typu MIRV z 10 ładunkami.przy określo­ nym rodzaju paliwa silnikowego . Znajduje się ono w specjalnym zbiorniku (1). powłoka zewnętrzna c. W celu zabezpieczenia dyszy przed niszczącym działaniem gorących gazów wylotowych (a). . przez ściankę dyszy. Amerykański pocisk rakieto­ wy balistyczny Poseidon C3. 1. Dzięki odpowiedniemu kształtowi powierzchni spalania paliwa można oddziaływać na wielkość siły ciągu. dysza. albo składowane jest w specjalnej ściance w korpusie rakiety (2). 1. każdy o mocy wybuchu 170 KT. może razić cele na odległość 5200 km. pole przekroju krytycznego h. wytwarzany jest duży ciąg podczas startu pocisku a następnie utrzymywane jest tempo spalania się paliwa przy małej powierzchni.

Zbiorniki tandemowe z przewodami paliwowymi biegnącymi na zewnątrz korpusu. Komora spalania. 3. rosyjski pionier w dziedzinie rakiet opracował. Schemat dwustopniowej rakiety międzykontynentalnej na paliwo ciekłe (po prawej). zbiorniki paliwa d. zawór c. 1. wytwarzanych podczas spalania się ładunku napędowego. Wytwornica gazu V. zasilanie pomocnicze (f) i głowica bojowa (g). 2. 4. . Pompy napędzane turbinami tłoczą paliwo pod ciśnieniem. Jej silniki spalają ciekły. Zbiorniki współosiowe. zespól turbopompowy (d). eksperymentując z mieszankami paliwowymi. amerykańska dwustopniowa rakieta między kontynentalna. a) zbiorniki paliwa b) czujniki pomiarowe c) zawory regulujące d) komputer. zbiornik paliwa (b). azotu i aerozyny 50. zbiornik sprężonego gazu b. teoretyczne podstawy silnika rakietowego na paliwo ciekłe. uzbrojona jest z reguły w jedną głowicę bojową o mocy wybuchu 5-10 MT i dodatkowe elektroniczne urządzenia wspomagające. Pierwszy (A). Obecnie w największych (wojskowych) pociskach balistycznych stosuje się ciekłe mieszanki paliwa silnikowego. Zbiorniki ciekłego materiału pędnego II. Specjalne urządzenia regulują podczas pracy silników rakietowych natężenie przepływu paliwa. Stosuje się dwa rodzaje układów zasilania: A. Może ona przenieść ciężką głowicę bojową o mocy wybuchu 20 MT na odległość 15000 km. Konstanty Ciołkowski. 246 Regulowanie zużycia paliwa (po lewej). Turbo-pompowe układy zasilania. Titan II (po prawej). Układy zasilania (po prawej). Pompy paliwowe III. Ciężar nie spalonego paliwa silnikowego może poważnie wpłynąć na prędkość i dokładność trafienia rakiety. i drugi (B). Ciśnieniowe układy zasilania wykorzystują wysokoskroplony gaz jak azot czy hel. Przeprowadzono wiele prób z układem zbiorników. zawory e. składającymi się z ciekłego tlenu i benzyny. a. Napęd powstaje dzięki rozprężaniu się gorących gazów. składowany materiał pędny składający się z tetroxydu. Rozmieszczenie zbiorników wpływa na punkt ciężkości pocisku. stopień rakiety mają silnik rakietowy (a). który płynąc do zbiornika paliwa Koczy paliwo do komory spalania. Zbiorniki tandemowe z przewodami wewnątrz rakiety i wspólnym przewodem paliwowym. Zbiorniki uniwersalne dla zespołu silników. Amerykanin Robert G o d d a r d i inni naukowcy wprowadzili w latach międzywojennych teorię Ciołkowskiego w życie. Turbma IV. Turbina na gazy wylotowe VII. zbiornik utleniacza (c). należą do głowicy wieloładunkowej (C). komora spalania. Zbiorniki paliwa (po prawej).Rakiety z silnikami na paliwo ciekłe W 1903 r. Zawory VI. zasilający przepływ paliwa do silników. Systemy naprowadzania i kierowania (e). B. I.

b. znajduje się szereg otworów (B).B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Proces spalania i ciąg (po prawej). A. Zawór główny paliwa C. Otwarcie się zaworu głównego paliwa 5. Przebieg (powyżej). Chłodzenie wtryskowe (po prawej). ścianki zewnętrzne 65"C. Pompa paliwowa. Temperatura i ciśnienie statyczne gazów są wysokie. Wlot paliwowy J. Zawór główny utleniacza (ciekłego tlenu) G. Amerykański silnik rakietowy H-1 (powyżej). 3. zapłonu i prędkość spalania w silniku typu H-1 pokazany jest na wykresie (A): 1. Sygnał wyłączenia S 7. spalający naftę świetlną i ciekły tlen. Zamknięcie zaworu głównego paliwa. Zmienia się naturalnie czas spalania paliwa w silniku. Schemat rozkładu temperatur w dyszy wylotowej z. przedstawia wzrost ciągu aż do 85275 kG i jego spadek po zamknięciu dopływu aliwa do komory spalania. W komorze spalania następuje wymieszanie paliwa i utleniacza oraz zapalenie. regeneracyjnym chłodzeniem pokazuje powiększony przekrój poprzeczny. Dysza wylotowa F. Rozrusznik turbiny D. c. W części rozszerzającej się dyszy ciśnienie statyczne ma wielkość zerową i następuje dalszy spadek temperatury. został wprowadzony do użytku i stosowany w lotach"doświad­ czalnych pocisków rakietowych między innymi Saturn IB i Skylab. na ściankach komory spalania. przez. Podanie sygnału startu 2. Pompa ciekłego tlenu H. Paliwo i utleniacz doprowadzane są przewodami (a) i (b). reska pionowa wskazuje moment wyłączenia. gaz w środku dyszy 2700"C. Podgrzany materiał pędny uzyskuje podczas spalania wyższy współczynnik sprawności. a. Przewód ciekłego tlenu I. Wytwornica gazu uruchamia ładunek napędowy 6. ciecz chłodząca 100'C. ścianki wewnętrzne 200"C. Regeneracyjny proces chłodzenia (po prawej). pozwala na cyrkulację jednemu z rodzajów materiału pędnego w kanałach. d. Zawieszenie przegubowe B. W tym procesie pod wtryskiwaczami paliwa (A). ma na celu chłodzenie ścianek komory spala­ nia. 247 . 2. W 1958 r. lecz wzrasta prędkość gazów. silnik typowy na rakietowy ciekły materiał pędny. a prędkość osiąga najwyższą wartość dostarczając pożądanego ciągu. lecz ich prędkość' jest niewielka. W dyszy spada temperatura i zmniejsza się ciśnienie statyczne. mieszczących się wewnątrz ścianki komory spalania. z których każdy dostarczał ciąg 78 840 kG. Na schemacie pokazane są w sposób uproszczony komora spalania i dysza wylotowa rakiety dwustopniowej. To tworzy warstwę ochronną (C). Pierwszy stopień pocisku Saturn IB pracował przy wykorzystaniu 8 silników typu H-1. W wariancie (B). wtryskuje się dodatkowo paliwo i tym samym uzyskuje się porównywalny skutek chłodzenia. które wtryskiwana jest ciecz chłodząca. 1. Zamknięcie zaworu głównego ciekłego tlenu 8. zanim nastąpi jego wtrysk. zewnętrzna warstewka gazu 42ffC. Wymiennik ciepła E. Opisujemy końcową fazę procesu. Otwarcie się zaworu głównego ciekłego tlenu 4. e. Włączenie się wytwornicy gazu dla paliwa stałego 3. Wykres (B).

Pierwsza rakieta współczesna. Zasilanie jest zdalnie sterowane. bazooka).najczęściej stały. Podczas startu rakiety z silosu stosowane są dwie techniki: A. oddalonych od siebie o co najmniej 7 km. i drugi . przyjmującej wstrząsy.. manewrowe jednostki osłony przed uderzeniami czołgów i samolotów. Platforma startowa i stół startowy (powyżej). Systemy kierowania i startowe oraz pociski znajdują się w lekkim zasobniku. Z tych szeroko rozpowszech­ nionych urządzeń startowych. poza tym chciał on „ześlizgiwać" rakiety z sań-prowadnic w cel. . 254 i 256). patrz także str. Sygnały sterujące przekazywane są podczas lotu rakiety. Białoruś i Kazachstan posiadały w tym czasie łącznie 1204 pocis­ ki. „The Details of the Rocket System". Odmianą tego sposobu jest podwieszenie pocisku pod szyną startową. wyd. 244). Mogą zostać zniszczone tylko dzięki punktowemu trafieniu w silos. Przy „starcie gorącym" uruchamiany jest już w silosie główny napęa rakiety. B. Silos przykryty jest wielką płyta betonową (2). startują przede wszystkim rakiety balistyczne. Służą jednocześnie do składowania. Ten sposób wykorzystywany jest szczególnie w wyrzutniach pocisków lotniczych na samolotach. która ulega przesunięciu na 12 sekund przed startem rakiety. jako wyrzutnia-zasobnik. Jedna centrala startowa obsługuje 10 silosów. W czerwcu 1993 r. a Rosja. Ten sposób powoduje powstanie uszkodzeń w silosie. uloko­ wany w ziemi. który po odpaleniu pocisku może być częściowo bądź całkowicie odrzucony (przykłady na str. (powyżej). Rakiety startowały ze skośnych skarp ziemnych i były stosowane podczas oblegania miast. Istnieją dwa rodzaje wyrzutni: pierwszy . 248 Silos amerykańskiego balistycznego pocisku rakietowego Minuteman 111 Rakieta spoczywa na kołysce (1). od rodzaju systemu nawigacyjnego czy od zastosowanego urządzenia startowego. Silosy rakietowe (powyżej).Sposoby startu W tym podrozdziale omawiamy najczęściej spotykane sposoby startu pocisków (rakiet). ochrony i startu miedzykontynentalnych pocisków balistycznych. Start rakiet (rac) kongrewskich (po lewej). Przy „starcie zimnym" rakieta wyrzucana jest z silosu przy pomocy generatora gazów zanim nastąpi uruchomienie silnika rakietowego. zwłaszcza dla pocisków kierowanych jednorazowego użytku w nowoczesnych zestawach obrony przeciwlotniczej i przeciwpancernej. które muszą zostać naprawione przed następnym odpaleniem rakiety. Przenośne systemy pocisków rakietowych stanowią obecnie małe. (Według: Congr eve. Pomieszczenie zasilania pocisku w energię oddalone jest 15 m od silosu (C). W celu zamaskowania silosów przed rozpoznaniem nieprzyjacielskim i ich zniszczeniem. W rzeczywistości istnieje prawie tyle samo sposobów startu. Obecnie wiele wyrzutni rurowych służy jednocześnie do transportu i przechowywania pocisków rakietowych. Wiele rakiet startuje pionowo z platformy bądź ze stołu. Mogą być przenoszone i obsługiwane przez operatorów. ile jest typów rakiet. Ćongreve zaproponował do startu rakiet szereg różnego rodzaju pochylni. Ukraina. 1814 r. Wybór sposobu startu uzależniony jest od różnorodnych przesłanek. które mocowane są pod kadłubem. była odpalana ze stołu startowego. rura startowa oparta na ramieniu operatora podczas oddawania strzału na (np.in. m. Wyrzutnie rurowe (powyżej). Muszą one podczas startu zająć odpowiednią pozycję startową. Wyrzutnie szynowe (powyżej). niemiecka V-2. są one odpowiednio zabezpieczone.przenośny. nieruchomy silos betonowy. USA utrzymywały w gotowości do użycia 818 międzykontynentalnych pocisków balistycznych w silosach.

Ono powoduje. składający się z trzech „stopni'. 5. E.Główne zespoły rakiet Nowoczesne pociski rakietowe z napędem własnym składają się z dużej liczby podzespołów. 6. Jego funkcja końcowa zależy od tego. zmianę ciągu. Paliwo silnikowe wtryskiwane jest z boku do dyszy wylotowej. samohkwidator międzykontynentalnego pocisku balistycznego. Stałe urządze­ nia sterujące (d) umożliwiają stabilizację toru lotu. poka­ zano współzależność najważniej­ szych funkcji systemu nawiga­ cyjnego pocisku rakietowego. 1. Dwa główne sposoby są omawiane poniżej. Źródło zasilania pomoc­ niczego. Określenie każdorazowo pozycji pocisku. Napęd trzystopniowy (po prawej). Następnie kolejny silnik przejmuje trzeci stopień.. Siedzenie i określenie nowej pozycji. B. czy pocisk jest kierowany czy leci balistycznie. Konstrukcja nośna mocująca wszystkie urządzenia systemów. Na podstawie broni zdalnie kierowanej przedstawimy funkcje głównych zespołów.4 i 5. zasila zespoły 3. Może zawierać własne skomplikowane podsystemy. Regulowanie położenia (po prawej). Systemy kierowania przetwarzają otrzymane sygnały od systemu nawigacyjnego. Położenie pocisku można zmieniać w różnych kierunkach dzięki przechylaniu (a). mogą przedwcześnie przerwać lot pocisku. oddzielany jest od pocisku (2). które dzięki realizowaniu specyficznych zadań przyczyniają się do niezawodnego funkq'onowania całej broni. dzięki ciśnieniu fali uderzeniowej wybuchu. Także ulega on wypaleniu i oddziela się od pocisku (3). Porównanie pozycji (A) i (B). Kiedy ulegnie on wypaleniu. Są to powierzchnie aerodynamiczne pocisku. Usterzenie pocisku (po prawej). za nimi (B). wykorzystują pociski rakietowe lecące poza atmosferą ziemską. ądź przed nimi (C). 7. 4. W dyszy wylotowej wmontowane są odpowiednie stery gazowe. albo jako części sterów eowietrznych (A). 3. rozmieszczone na korpusie. ponieważ ten typ pocisku posiada szereg ważnych układów. Systemy nawigacyjne służą do określania toru lotu pocisku i do wprowadzania poprawek. Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Systemy nawigacyjne. Na wykresie (po prawej). oraz obrotowi (c). Sterowanie wektorem ciągu (po prawej). 1. Cały silnik o napędzie na paliwo ciekłe. Ponadto pocisk potrzebuje dalszych zespołów do precyzyjnej zmiany toru lotu i kursu. jak np. nowoczesnego pocisku rakietowego. Główne zespoły (po prawej). 3. Układ napędowy. wznoszeniu i opadaniu (b). Ten stopień może wynieść pocisk w górne warstwy atmosfery. Proste pociski rakietowe posiadają tylko część tych zespołów. Systemy specjalne. 2. Podczas lotu pocisku w atmosferze ziemskiej zmiany toru lotu dokonują się dzięki zastosowaniu usterzenia. F. 2. niższe warstwy atmosfery. Przekazanie sygnału ze stanowiska naprowadzania do systemu kierowania. Informacja o pożądanej pozy­ cji (może być zaprogramowana bądź kierowana). 249 . oraz do " przejścia pocisku przez gęste. D. W niektórych pociskach rakietowych włączane są po kolei trzy silniki. bądź dysza wylotowa silnika na paliwo stałe zmienia się dzięki zawieszeniu przegubowemu. Pierwszy „stopień" umieszczony jest w tylnej części pocisku i służy do jego startu (1). X. Następnie uruchamiany jest silnik drugiego stopnia. C. Głowica bojowa bądź ciężar użyteczny. Reakcja systemu kierowania.

Systemy kierowania pocisków kierowanych omówione są w dalszej części tego rozdziału. Od lego momentu między kontynentalny pocisk balistyczny leci wprawdzie poza atmosferą ziemską. iż tor lotu pocisku jest stale kontrolowany i podlega korektom. Komputer Metoda kierowania bezwładnościowego.komendami oraz aktywną czy pasywną metodę samonaprowadzania. Podczas lotu pocisk rakietowy orusza się w tym samym ierunku co Ziemia. Pocisk wyposażony w MIRY' czy MARY może być również kierowany w fazie powrotnej do atmosfery ziemskiej. 1. co powoduje. Ponieważ obrót Ziemi nadaje pociskowi rakietowemu dodatkowego „impulsu" podczas startu. prędkośe i pozycja pocisku. 2. Gdyby Ziemia się nie obracała. uzyskuje się pożądaną zmianę kierunku lotu pocisku rakietowego. co powoduje. i leci do punktu (B). do punktu zakończenia pracy silników (b). tor lotu pocisku ulega wydłużeniu do punktu (D). Metody kierowania bezwładnościowego służą najczęściej do utrzymania kursu pocisków balistycznych. Mogą być stosowane tylko do zwalczania celów stacjonarnych. Pocisk rakietowy wystartował w punkcie (A). 1. znajdując się pod działaniem wielu sił. składa się w zasadzie z ciężarka o określonej masie (1). tor lotu pocisku byłby 250 E określony w punkcie upadku (C). Jednostka sprzężenia zwrotnego przesyła ponownie dane. gdzie nastąpiło wyłączenie silnika. Wpływ obrotu Ziemi (powyżej). głównego zespołu kierowania należą przyspieszeniomierze (A). która porusza masę ciężarka. Na obu szkicach pokazano lecący międzykontynentalny pocisk balistyczny bezpośrednio wzdłuż równika z Zachodu na Wschód. opadanie. można w sposób elektroniczny uchwycić stopień obrotu na podstawie kąta zawartego między żyroskopem a podstawą. 6.Systemy kierowania Wyróżnia się trzy systemy kierowania pociskami rakietowymi: kierowanie bezwładnościowe. lecz znajduje się ciągle pod wpływem siły ciążenia. umożliwiające dodatkowo orientację w e d ł u g ciał niebieskich. Osiowe przyspieszenie (3). Jednostka sprzę­ żenia zwrotnego. sterowanie rozkazami . Trzy przyspieszeniomierze ułożone są na trzech wzajemnie prostopadłych osiach (5). W ten sposób kontrolowany jest przechył oraz obrót poziomy i pionowy pocisku rakietowego. Przesyła on sygnały korekcyjne do systemu kierowania pocisku. że trasa lotu ulega skróceniu między punktem (A). Tor lotu między kontynentalnego pocisku balistycznego (powyżej). Kiedy pocisk rakietowy obraca się wokół własnej osi. Mechanizmy sterowania 8. ten uruchamia mechaniczny układ sterowania. jaka zastosowana jest w wielu międzykontynentalnych pociskach balistycznych. Żyroskop reguluje i mierzy przechył. a punktem trafienia (E). by pocisk mógł osiągnąć cel. Żyroskopy (po lewej). Przyśpicszeniomierz 3. Zaprogramo­ wany lot pocisku rakietowego 2. Od tego punktu pocisk rakietowy podlega prawom balistyki. iż przyspieszeniomierze funkq"onują bez zarzutu i mogą przesyłać informacje żyroskopom Kierunku. System reaguje na każde odchylenie pocisku od planu lotu. tak. Żyroskopy zapewniają stałe utrzymanie platformy w za­ wieszeniu przegubowym (C). Kierowanie i sterowanie rakietowego pocisku balistycznego jest możliwe tylko w aktywnej fazie lotu. . Ułożyskowanie przyspieszeniomierza musi być utrzymane pionowo do siły ciążenia. zaprogramowanego przed startem pocisku. wywołuje reakcję sprężyny (4). od startu (a). Przyśpieszeniomierz (po lewej). który utrzymywany jest przez sprężynę o określonej wielkości (2). Z przebytej odległości ciężarka obliczane są przyspieszenie. wznoszenie i obrót pocisku i porównuje je z zaprogramowanym lotem. Korekta toru lotu 9. Podczas lotu przyśpieszeniomierz dokonuje pomiaru współrzędnych położenia pocisku rakietowego. który podany jest przez strzałkę (b). Żyroskop 4. System kierowania 7. Program lotu 5. Od punktu (b) leci on według praw balistyki po torze lotu swobodnego. Muszą one być dokładnie określone i obliczone. Do platformy bezwładnościowej (po lewej). przedstawiona jest na grafiku (po lewej). od punktu (c) do punktu upadku (d). są umocowane stabilnie na płaszczyźnie obrotowej (a). Przy przestawieniu żyroskopu o odpowiedni kąt. na dokładność trafienia balistycznego pocisku rakietowego. i żyroskopy (B).

W ten sposób utrzymuje on pocisk rakietowy na kursie lotu. Głowice samonaprowadzające się w sposób pasywny (po prawej). Odebranie przez pocisk rakie­ towy sygnałów odbitych od celu E 4. Omawiane gło­ wice mogą zwalczać naziemne cele ruchome (b). laserem. komputera i nadajnika. metody kierowania bezwład­ nościowego (inercyjnego). może współpracować z radarem bądź 7.Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Sterowanie zdalne (po prawej). bądź stałe oraz cele powietrzne. urządzenia śledzenia pocisku rakietowego. (patrz str. Promieniowanie to emituje nadajnik (a). posiadają odbiornik odbierający fale elektromagnety­ czne odbite od celu. Głowice samonaprowadzające. Ona naprowadza pocisk na cel wykorzystując odbite od niego promieniowanie elektromagnetyczne. 1. Odbiornik przejmuje sygnał 7. Systemy sterowania zdalnego współpracują najczęściej z połączeniem przewodowym (A). Pocisk rakie­ towy wchodzi na kurs przech­ wycenia celu. Komputer oblicza odchylenie toru lotu pocisku od trasy. bądź z radarem (B)' Pocisk rakietowy śledzony jest często przy pomocy anteny na podczerwień. którą ustaliło urządzenie śledzenia celu i przesyła sygnał poprawkowy do pocisku rakietowego. Po przebyciu odpowiedniej trasy lotu sterowanie pociskiem przejmuje radiowysokościomierz. 1. w chwili kiedy został on uruchomiony i kiedy sterowanie lotem pocisku odbywa się przy wykorzystaniu innej metody kierowania. Pocisk rakie­ towy wchodzi na kurs przech­ wycenia. Start pocisku rakietowego 3. System śledzenia przejmuje pocisk 4. wykorzystują bezwładnościowy system kierowania. Pocisk rakie­ towy od momentu odpalenia kiero­ wany jest na cel 2. Pocisk rakietowy reaguje na energię elektromagnetyczną wysyłanej przez cel. Włączenie urządzeń sterujących 8. Każdy system składa się z urządzenia śledzenia celu (często jest to tylko linia celowania operatora). Sposób działania systemu pokazany jest na schemacie (po prawej). wspierany przez metodę porównania topograficznego zwaną TERCOM(b). „opromie­ ni owanego" przez zewnętrzny nadajnik. Głowice samonaprowadzające się w sposób aktywny mają całą aparaturę kierowania w pocisku rakietowym. Przedstawiono końcowy etap systemu kierowania. Nadajnik przesyła sygnał korekcyjny 6. 251 . Obliczenie oprawek w ursie pocisku przez komputer 5. Pocisk rakietowy kierowany jest wiązką promieniowania systemu kierowania. Amerykańskie rakiety nośne pocisków klasy „powietrze-ziemia" i „głębina wodna-ziemia". dokonując zmiany kursu w jego kierunku. który mierząc wysokości kolejnych kwadratów o szerokości 20 m porównuje je z pamięcią profilu lotu. W lym przypadku pocisk rakietowy nie posiada pokładowych urządzeń nawigacyjnych. np. wbudowany w pocisku rakietowym. posiadają odbiornik odbiera jacy energię wypromieniowaną przez cel. Komputer oblicza położenie pocisku względem celu 5. ulokowanej w korpusie pocisku. Głowice samonaprowadzające się w sposób półakty wny (po prawej). Uruchomienie urządzenia śledzenia celu 2. Włączenie usterzenia pocisku rakietowego 6. Ten nadajnik (a). Pocisk otrzymuje sygnały do zmiany kursu za pomocą stacji kierowania z zewnętrznego stanowiska naprowadzania. np. głowica samonaprowadzająca na promienie podczerwone odbiera promieniowanie cieplne silnika samolotu. 262). Pocisk ra­ kietowy może być odpalony z samolotu lub z ziemi. występuje zwłaszcza w systemach optycznego śledzenia celu (C). Opromieniowanie celu przez pocisk 3.

USA i Wielka Brytania faworyzowały stabilizację brzechwową. T 34 „Calliope". Wyrzutnie ruchome i przenośne (po lewej). w okresie. zasięg 7230 m. zasięg 7070 m. wystrzeliwała dwie rakiety. 7.5 cala (113 mm) wz. Niemcy położyli nacisk na stabilizacje obrotową. 3 cale do niszczenia celów naziemnych. 8. 132 mm.5 cala (113 mm). Mk 1 nr 4 i Mk 2 mogły odpalić dziewięć rakiet. zdolnych do niszczenia umocnień nadbrzeżnych podczas operacji desantowych.Rakiety w okresie II wojny światowej Rakiety na paliwo stałe ponownie wesoły do użycia podczas II wojny światowej. Pociski rakietowe klasy „powietrze-ziemia". kal. 320 mm. ale nie zapewniała wysokiej celności. zasięg 2140 m. Pułap trzycalowej rakiety wynosił 6/70 m. 3. Amerykański lotniczy pocisk rakietowy. 4. zasięg 2130 m. z głowicą bojową umieszczoną za silnikiem. Niemiecki moździerz wielkokalibrowy wz. Amerykańska wyrzutnia dla rakiet 60x4. Brytyjski przeciwlotniczy pocisk rakietowy. System RS-80 będący wspólną konstrukcją niemiecko-wloską w latach sześćdziesiątych miał zasięg 60 km. która wprawdzie była tańsza i prostsza w użyciu. donośność 3720 m. o dużej prędkości. były używane po raz pierwszy w końcu II wojny światowej przez samoloty myśliwsko-szturmowe. kal. . używana na masową skalę. 6. 1. 5 cale (127 mm). Radziecki pocisk rakietowy kal. 5. Amerykański pocisk rakietowy burzący M 8. zwany „materacem polowym". Brytyjski lotniczy pocisk rakietowy RP. 280 mm. Pierwszą rakietą brytyjską w okresie II wojny światowej. wyrzutnię obsługiwało dwóch żołnierzy. poniżej) wyposażano niejednokrotnie w wyrzutnie wieloprowadnicowe pocisków rakietowych./l. Rosjanie montowali słynne wyrzutnie „Katiusza" na podwoziach różnych typów samochodów ciężarowych. kal. kał. odpalała 6 rakiet. Niektóre armie używają jeszcze obecnie wyrzutni wieloprowadnicowych. kal. Niemiecki pocisk rakietowy burzący. 2. zasięg 4210 m. wz. Niemiecki pocisk rakietowy burzący. dokładność trafienia do 900 m. 3 cale (76 mm). 41 wystrzeliwał rakiety o kalibrze 28 i 32 cm. 9. kal. Niemiecki pocisk rakietowy burzący. 150 mm. 4. Brytyjski pocisk rakietowy. 2. na wieży czołgu Sherman M 4. podczas gdy ZSRR. Pod koniec wojny rakiety używano do samodzielnych bombardowań i były wykorzystane przez samoloty myśliwsko-bombowe do zwalczania celów naziemnych. kal. była rakieta przeciwlotnicza 2'calowa (oO mm). 1. Pociski rakietowe okresu II wojny światowej (powyżej). zasięg 8500 m. 3. 4. powstały dla wszystkich typów rakiet w celu nadania im wymaganej manewrowości. a Mk 1 nr 6 dwadzieścia. Pierwsza polowa wyrzutnia rakietowa. którą dość szybko zastąpiono wersją 3 calową (76 mm). Mk 1 nr 2 (po lewej). Z reguły zawieszano je na szynach pod skrzydłami. Niemiecka ciężka wyrzutnia wz. 40 na pojeździe półgąsienicowym Sdkfz 251 . kiedy praktycznie nie było stosowane od końca XIX w. Łodzie desantowe (po lewej.

był załogowym samo­ lotem rakietowym. Przy zbliżeniu się do celu na odległość 100 m pilot odpalał salwę rakiet z wyrzutni w przedniej części kadłuba. Towarzystwa Akcyjnego „Ruhrstahl". Samolot-pocisk. do 7. Poza pociskiem AA. W okresie od 6. przeprowadzono dużo doświadczeń z innymi pociskami rakietowymi. Głowica bojowa 3. Silnik rakietowy E. Obudowa kierowania przewodowego 6. Masa startowa 60 kg. Lufy do odpalania rakiety B. E A-4 albo V-2 (powyżej i po prawej). Silnik rakietowy 7. Pułap 12000 m Prędkość max. (powyżej). Zbiorniki paliwa 4. Promień działania 20 km A. masa głowicy bojowej 1000 kg. był pierwszym balistycznym operacyjnym pociskiem rakietowym. Zbiornik alkoholu 4. zwany „żmiją'. odpalany oyl początkowo pionowo ze stałych urządzeń startowych. Czas pracy silnika rakietowego 33 sekundy. 1000 km/godz.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Niemiecki pocisk rakietowy A-4 (V-2) i inne doświadczalne pociski rakietowe przezwyciężyły bariery rozwojowe między prostymi. „Żmija" nie weszła do działań bojowych w II wojnie światowej. (powyżej). Usterzenie pocisku. Butla sprężonego powietrza 5. był kierowanym przewodowo pociskiem rakietowym klasy „powietrze-powietrze". Turbina i pompa 6. wynoszonym przy pomocy startowych rakiet na paliwo stałe. zwany „żmiją". Zbiornik paliwa D. potwierdzający pilotowi manewr wymijania celu. z ruchomych stołów startowych. Pocisk A-4 (a).09. później. 972 km/godz. (b). Pocisk X-4. Odpalany był w kierunku celu powietrznego. przeważnie na ondyn i Antwerpię. 1. z napędem rakietowym na dwuskładnikowe paliwo ciekłe. pocisk X-4 kierowany był na odległości 6 km (długość przewodu kierowania). Układy kierowania i sterowania 3. Technika startu (po lewej). Pocisk X-4 (c). Izolowany przewód kierowania. Masa startowa 12930 kg. Zbiornik ciekłego tlenu 5. Pilot C. Po wystrzeleniu pocisku z samolotu matki (Focke-Wulf 190 bądź Me 262). które kontynuowano po zakończeniu wojny przez mocarstwa zwycięskie.1944 r. W tym pocisku zastosowano już rozwiązania cechujące automatyczny system kierowania z wykorzystaniem zasad akustyki. odpalono ponad 4 000 sztuk ocisków A-4. przy pomocy naukowców niemieckich. uderzeniowy) 2.1945 r. Samolot-pocisk. Sterowanie żyroskopowe 7. Głowica bojowa 2. zbliżeniowy. Spadochron. niekierowanymi pociskami rakietowymi na paliwo stałe. 1.03. był pierwszym lotniczym pociskiem rakietowym klasy „powietrze-powietrze" kierowanym przewodowo. w założeniu miał startować pionowo kierując się w środek ugrupowania nieprzyjacielskich bombowców. a nowoczesnymi niekierowanymi pociskami rakietowymi. ze względu na ataki lotnicze koalicji antyhitlerowskiej. Prędkość max. a następnie rozpę­ dzany przez trzy minuty przez marszowy silnik rakietowy na dwuskładnikowe paliwo ciekłe. Następnie pilot opuszczał samolot przy pomocy spadochronu. będącym najbardziej doskonałym pociskiem rakietowym w II wojnie światowej. stabilizowanym brzechwowo. Kadłub zapalnika (zapalniki: akustyczny. 253 . Skrzynie na baterie 8.

Przeciwpancerne pociski rakietowe
Kierowane pociski rakietowe (k.p.r.), w dziedzinie obrony przeciwpancernej otrzymały ważne zadania. Większość przeciwpancernych pocisków rakietowych posiada silnik rakietowy na paliwo stałe i głowicę bojową z ładunkiem kumulacyjnym (patrz podrozdział poświęcony działom ppanc). Niektóre z tych pocisków są niekierowane. W przeciwpancernych pociskach rakietowych 1 generacji operator kierował pocisk do celu przy pomocy niewielkiego drążka sterownic/ego. W pociskach II generacji nakierowywał on pocisk już tylko w kierunku celu, a dalej aparatura pocisku prowadziła go automatycznie do celu.

Przeciwpancerne pociski rakietowe odpalane są najczęściej z wyrzutni rurowych (powyżej). W starszych systemach jak np. w „Bazooce" celowanie odbywało się przy użyciu muszki i szczerbinki. Pocisk leciał po torze balistycznym; korekta toru lotu była niemożliwa. Nowoczesne systemy kierowania

zastępują, względnie uzupełniają ten rodzaj wyrzutni rakietowej. Aparatura śledzi tor lotu kierowanego pocisku rakietowego dzięki jego systemów kierowania w wiązce na podczerwień; mierzy jego odchylenie od celu i poprawia tor lotu przez sygnały kierowania. Amerykańska pancerzownica rakietowa M 20, kał. 3,5 cala (89 mm), zwana "Super Bazooką"; zastąpiła po TT wojnie światowej pancerzownicę rakietową „Bazooka" M 9 A1 kał. 2,36 cala (60 mm). Była to broń ładowana od tyłu, a odpalający ją żołnierz trzymał ją na ramieniu. Rura (1), ważyła tylko 5,5 kg i była transportowana w dwóch częściach. Pocisk rakietowy z ładunkiem kumulacyjnym (2), ważył 4,04 kg. Zasięg skuteczny wynosił 110 m, a maksymalny 1200 rn. Amerykański rakietowy granatnik przeciwpancerny M 72 A 2, kal. 66 mm (po lewej), jest ostatnim etapem rozwoju „Bazooki". W wielu armiach wprowadza się do uzbrojenia tę broń jednorazowego użytku, obsługiwaną przez pojedynczego żołnierza. Na szkicu, broń w stanie złożonym (a) i gotowym do strzelania (b). Masa 1,36 kg, z czego na pocisk rakietowy (c) przypada 0,95 kg. Przedstawiono pocisk po odpaleniu, / wychylonymi brzechwami. Amerykańska pancerzownica rakietowa M 47 „Dragon", „Smok", (po lewej), odpalająca kierowane pociski rakietowe III generacji; obsługiwana przez pojedynczego żołnierza. Ma optyczny układ śledzenia celu i system zdalnego kierowania przewodowego. Po odpaleniu wyrzutnia rurowa (1), jest odrzucana (jest jednorazowego użytku). Przyrządy celownicze (2), są zdejmowane i mon­ towane na kolejnej wyrzutni rurowej. Brzechwy pocisku rakietowego (3), wychylają się po starcie pocisku. Masa broni w położeniu marszowym 14,6 kg.

Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe montowane na pojazdach, uzupełniają lekkie typy pocisków stosowanych przez piechotę. 1. Na pojazdach mechanicznych zamontowane są systemy przeciwpancerne takie jak „Snapper" (AT-1), „Harpoon" i „Swingfire". W kilku systemach operator może zająć" stanowisko do 100 m od wyrzutni w celu zabezpieczenia się przed przeciwdziałaniem ognia nieprzyjacielskiego. 2. Przy systemach startujących wprost z ziemi typu „Cobra 254

2000" i „Mamba" pojedynczy operator może odpalić do osiemnastu kierowanych pocisków rakietowych.

długich wyrzutni startowych (a), z podpórką, które mogą być montowane na pojazdach kołowych (b), pojazdach opancerzonych (c), i śmigłowcach (d). Ciężkie przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe mogą przebić takie opancerzenie nowoczesnych czołgów, wobec których lekkie przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe są nieskuteczne.

3. Ciężkie p r z e c i w p a n c e r n e kierowane pociski rakietowe typu T O W i „Sparvierro" o d p a l a n e są z

Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe (po prawej). 1. TOW(USA) a. dwustopniowy, paliwo stale b . 18 kg c. 3750 m d. wyrzutnia rurowa, wyrzutnia bezprowa d n i niwa, wyrzutnia na samochodzie, wyrzutnia belkowa na śmigłowcu. 2. Harpon (Francja) a. dwustopniowy, paliwo stałe b.30kg c. 4000 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie. 3. Mamba (Niemcy) a. jednostopniowy, paliwo stałe b . 11,2 kg c. 2000 m d. start bezpośrednio / ziemi; obsługa jeden operator. 4. Cobra 2000 (Niemcy) a) jednostopniowy, paliwo stałe oraz rakietowy silnik startowy b . 10,3 kg c. 2000 m d. wyrzutnia bezprowadnicowa wprost z ziemi; obsługa - jeden operator. 5. Trzmiel (w nomenklaturze NATO określany jako „Snapper", (WNP) a. paliwo stałe b . 22,5 kg c. 22 700 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie. 6. Milan (Niemcy/Francja) a. dwustopniowy, paliwo stałe b . 6,65 kg c. 2000 m d. wyrzutnia rurowa, obsługa - jeden żołnierz. 7. Swingfire (Wielka Brytania) a. paliwo stałe b. brak danych c. 4000 m d. wyrzutnia pojemnikowa, wyrzutnia na samochodzie (możliwy zestaw przenośny). 8. Malutka, w nomenklaturze NATO określana jako „Sagger" (WNP) a. jednostopniowy, paliwo stałe oraz rakietowy silnik startowy b . 11,3 kg c) 3 000 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie, zestaw przenośny. 9. Spanderro (Włochy) a. trzystopniowy, paliwo stałe (silniki rakietowe: startowy, wspomagający, marszowy) b. 16,5 kg c. 3000 m d. trójnóg, zestaw dla piechoty i wyrzutnia na samochodzie. 10. Helliire (USA) a. paliwo stałe b. 43 kg c. 5000 m d. wyrzutnia belkowa na śmigłowcu i podwieszana pod kadłubem samolotu. Objaśnienia: a. napęd b. masa startowa pociSku kierowanego c. zasięg d. sposób startu i użycia. 255

Pociski rakietowe przeciwlotnicze
Wojska lądowe bronią się przed atakami samolotów wsparcia taktycznego przy pomocy pocisków rakietowych przeciwlotniczych. Mogą być one także używane do zwalczania innych pocisków rakietowych. Dzielą się na trzy główne grupy: wielkie, wystrzeliwane z wyrzutni stacjonarnych; zainstalowane na pojazdach i systemy przenośne jednorazowe użytku.
Bloodhound Mk 2. Ten brytyjski pocisk rakietowy dalekiego zasięgu (poniżej), pierwotnie posiadał system manewrowy. Kiedy pojawiły się nowoczesne, wysoce manewrowe systemy charakteryzujące się krótkim okresem rozwinięcia operacyjnego; „Bloodhound" zostały w 1964 r. wprowadzone do uzbrojenia na stacjonarnych wyrzutniach w bunkrach. Pocisk napędzany jest przez cztery rakietowe silniki startowe (odrzucane) i d w a silniki strumieniowe (jako silniki marszowe).

Przeciwlotnicze pociski rakietowe (po lewej), zwalczają cele powietrzne na różnych pułapach. Za żelazną regule uznaje się zasadę, iż im mniejszy jest pułap, tym lżejszy i mniejszy jest pocisk rakietowy. Przeciwlotnicze kierowane pociski rakietowe dzielą się według zasięgu na trzy klasy : A. krótkiego zasięgu, do 10 km, B. średniego zasięgu, do 65 km, C. dalekiego zasięgu, powyżej 65 km. Pociski rakietowe dalekiego zasięgu napędzane są poza silnikiem startowym także silnikiem strumieniowym.

Systemy przeciwlotnicze (powyżej), składają się z siedmiu podstawowych zespołów. W wielkich systemach funkcjonują one często oddziel­ nie; w systemach manewrowych zadania wykonywane przez zespoły nr 1,3 14 mogą być realizowane przez operatorów. 1. stacja radiolokacyjna wykrywania celów powietrznych 2. centrala kierowania ogniem 3. stacja radiolokacyjna siedzenia celów powietrznych 4. stacja radiolokacyjna śledzenia pocisków rakietowych 5. stanowisko dowodzenia (startowe) 6. zasilanie w energię 7. pocisk rakietowy.

Systemy ruchome na pojazdach samobieżnych (poniżej). Amerykański system ruchomy średniego zasięgu „Hawk" (A), posiada wyrzutnię dla trzech pocisków rakietowych. Na szkicu pojazd ciągnie sprzęt radarowy - stację wykrywania celów powietrznych. System europejski „Roland" (B), krótkiego zasięgu, służy do osłony plot czołgów i wojsk na przedniej linii frontu. Wyrzutnie rurowe po obu stronach wieży bojowej ład­ owane są hydraulicznie. Pociski rakietowe składowane są w wewnętrznym luku pojazdu.

Szwedzki system przenośny RBS 70 (poniżej), krótkiego zasięgu, w którym pocisk rakietowy kierowany jest wiązką laserową. Dzięki konstrukcji wyrzutni startowej i systemu optycznego śledzenia celu powietrznego pocisk można stabilizować żyroskopowo. Dwóch operatorów przy pomocy RBS 70 może prowadzić nieprzerwany ogień.

Jednoosobowe systemy przenośne (poniżej), typu „Grail" (SA-7), „Blowpipe", „Redeye" czy „Stinger" z reguły odpalane są z ramienia operatora. Ź racji krótkiego zasięgu stosowane są do obrony przed nisko lecącymi celami powietrznymi. Kombinowany zasobnik przenośny i startowy jest jednorazowego użytku, zaś pozostałe części systemu są użytku wielokrotnego.

256

Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Przeciwlotnicze kierowane pociski rakietowe Systemy stacjonarne: 1. Gamrnon (SA-5), (WNP) a. 10 000 kg b . ok. 250 km c. kierowanie rozkazami + wiąz­ ka prowadząca radiolokacyjnej stacji śledzenia. 2. Nike Hercules (USA) a. 4 500 kg b. ponad 140 km c. kierowanie rozkazami. 3. Hloodhound Mk 2 (Wlk. Brytania) b. ponad 80 km c. kierowanie wiązką. Systemy manewrowe: 1. Ganef (SA-4) (WNP) a. 1 800 kg b . ok. 70 km c. kierowanie rozkazami. 2. Rapier (Wlk. Brytania) c. optyczne kierowanie i stacja radiolokacyjna śledzenia celu. 3. Goa (SA-3), (SA-N-4), (WNP) b . 30 km c. wiązka prowadząca + stacja pomiaru odchylenia bocznego. 4. Gecko (SA-8), (WNP) b . 16 km c. kierowanie rozkazami. 5. Gainful (SA-6), (WNP) a. 650 kg b . 60 km c. kierowanie rozkazami + stacja pomiaru odchylenia bocznego. 6. Crotale (Francja) a. 80 kg b . 8,5 km c. kierowanie komendowe. 7. Hawk (USA) a. 120 kg b . 35 km c. stacje radiolokacyjne. 8. Patriot (USA) c. sygnał sterujący / aktywną głowicą samonaprowadzania w końcowej fazie lotu. 9. Roland (Francja, Niemcy) a. 63 kg b . 6,3 km c. kierowanie komendowe. Systemy przenośne: 1. Grail (SA-7) (WNP) a. 15 kg b . 10 km c. głowica samonaprowadzania na podczerwień. 2. Blowpipe (Wlk.Br\ lania) a. 12,7 kg c. kierowanie radiowe 7 optycznym śledzeniem celu. 3. RBS 70 (Szwecja/Szwajcaria) a. 44 kg b . 5 km c. wiązka laserowa. 4. Stinger (USA) a. 13,4 kg c. pasywne samonaprowadzanie na podczerwień bądź promieniowanie ultrafioletowe. Objaśnienie: a. masa b. zasięg, c. układ kierowania. Przy niektórych typach występuje brak danych. 257

Lotnicze taktyczne pociski rakietowe
Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze' (po lewej). 1. Phoenix (AIM-54A), (USA) a. 380 kg b . 160 km c. zdalne-radiolokacyjne i w końcowej fazie lotu samonaprowadzanie radiolokacyjne. 2. Aspide (Włochy) a. 220 kg c. samonaprowadzanie półaktywne radiolokacyjne 3. Saab 372 (Szwecja) a. 110 kg, c. samonaprowadzanie na podczerwień. 4. Acrid (AA-6), (WNP) a. 800 kg b . 50 km c. samonaprowadzanie na podczerwień. 5. Matra Magie R-550, (Francja) a. 90 kg b. 6 km c. samonaprowadzani na podczerwień. 6. SRAAM (Wlk.Brytania) b. 8 km c. na podczerwień. 7. Sidewinder (AIM-9L), (USA) a. 72 kg b . 7 km c. samonaprowadzanie bierne na podczerwień. 8. Brazo/Pave Arm, (USA) a. 200 kg? b . 25 km ? Objaśnienie: a. masa b. zasięg, c. układ kierowania. Przy niektórych typach brak danych. Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze' (po lewej), wymagają: A. wysokiej manewrowości, która zwykle osiągana jest dzięki usterzeniu przedniemu pocisku bądź przez regulowanie ciągu (jak w pocisku rakietowym SRAAM), B. zdolności pokonania sil poprzecznych występujących podczas ostrego kąta toru lotu, C. systemów kierowania, umożliwiających operatorowi - pilotowi wykonanie manewru wymijania. Dwie możliwe metody wykonania ataku przy zastosowaniu pocisku raki­ etowego klasy „powietrze-powietrze" (po lewej). Pilot powinien zająć" pozyq'ę do ataku z tylu za przeciwnikiem: 1. „biały samolot myśliwski wykonuje manewr-unik przed zamierzonym atakiem z tyłu „czarnego' samolotu myśliwskiego; 2. każdy pilot samolotu usiłuje zająć wyjściową pozycję do odpalenia rakiety z tylnej półsfery: a. pozycja wyjściowa, b. odpalenie lotniczego kierowa­ nego pocisku rakietowego, c. trafienie celu.

Samoloty uzbrojone w rakiety klasy „powietrze­ -powietrze" mogą zwalczać inne statki powietrze. Te pociski rakietowe muszą być zatem wysoce manewrowe i dysponować dokładnymi systemami śledzenia celu. Do pocisków rakietowych klasy „powietrze-ziemia" należą niektóre strategiczne rakiety nuklearne, taktyczne pociski rakietowe do zwalczania celów naziemnych i nawodnych oraz niekierowane pociski do zwalczania celów naziemnych (patrz rozdział poświęcony bombom niekierowanym na str. 238).

258

Bomby i pociski z własnym napędem
Pociski rakietowe klasy „powietrze - ziemia" (po lewej). 1. SRAAM, nuklearny (USA) a. 1000 kg b . 160 km c. programowane kierowanie bezwładnościowe. 2. HARM (USA) a. 354 kg b . 16 km c. samonaprowadzanie bierne na źródło promieniowania. 3. Kormoran (AS-34), (Niemcy) a. 600 kg b . 37 kg c. programowane - bezwładnoś­ ciowe, w fazie końcowej - samo­ naprowadzanie aktywne radiolokacyjne. 4. SNEB 70 mm - rakieta lotnicza na wyposażeniu armii Francji i NATO. 5. RB 04 E (Szwecja) a. 600 kg b . do 32 km c. samonaprowadzanie aktywne radiolokacyjne. 6. Maverick (AGM-65), (USA) a. 209 kg b . 50 km c. samonaprowadzanie (głowica TV). 7. Sea Skua (Wlk .Brytania) a. 210 kg b. ponad 15 km c. samonaprowadzanie w półaktywne radiolokacyjne. Objaśnienie: a) masa b) zasięg c) układ kierowania

Samoloty mogą przenosić rakiety i pozostałe środki zrzutowe (po lewej), na zaczepach bądź w zasobnikach pod skrzydłami (a), i pod kadłubem (b). Samoloty bombowe dalekiego i średniego zasięgu mają luki bombowe (na bomby i pociski rakietowe). Niektóre pociski rakietowe klasy „powictrze-ziemia" zawieszane są na końcu skrzydeł (c), bądź z przodu, po obu stronach kadłuba samołotu (d).

Niekierowane lotnicze pociski rakietowe (po lewej), z reguły używane są przez samoloty do zwalczania celów naziemnych lub nawodnych, obecnie przenoszone są w specjalnych zasobnikach pod skrzydłami. Stateczniki pocisku po opuszczeniu zasobnika ulegają rozwinęciu. W zasobnikach mieści się od sześciu do czterdziestu rakiet. Na szkicu pokazany jest zasobnik szwedzki Bofors fvi-70, zawierający sześć rakiet niekierowanych do zwalczania celów naziemnych. Schemat pokonywania współczesnych systemów obrony powietrznej (po lewej). 1. Podczas lotu koszącego piłoci usiłują wyzwolić się z wiązki opromieńiowania nieprzyjacielskich radarów, 2. Zasięgi pocisków rakietowych pozwalają samołotowi-nosicielowi na pozostawanie poza zasięgiem działania systemów obrony powietrznej (a). Pociski rakietowe posiadają sterowanie współosiowe toru lotu (b), i system naprowadzania w końcowej fazie lotu (c). Dla każdej formy ataku stosuje się specjalne pociski rakietowe. 259

Objaśnienie. komendy radiowe. stosowane na m o r z u w XVIII i XIX w. 400 lub 500 kg b.Morskie taktyczne pociski rakietowe Pierwsze pociski z własnym n a p ę d e m . 242). kierowanie w wiązce prowadzącej. (po lewej) : 1. torpedy (patrz także str. 120 km c. Zostały one zastąpione przez torpedy na początku XX w. metoda naprowadzania. 5. 6. 70 km c. 1360 kg b . masa. klasy „woda-glębina wodna" D. 3. (USA) a. 330 kg b . (USA) a. Pociski rakietowe klasy „woda-woda". Seawolf (Wlk. Otomat (Włochy/Francja) a. 96 km c. klasy „woda-powietrze" B. (Francja) a. (USA) a. rakiety przeciwlotnicze: A. 2. b . 20 km c. kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. kierowanie w wiązce prowadzącej/komendy radiowe. 300 kg b . balistyczne pociski rakietowe wystrzeliwane z wyrzutni pod­ wodnych (SLBM). 20 km c. Morskie pociski rakietowe (po lewej). 4. Penguin (Norwegia) a. torpedy do zwalczania okrętów podwodnych. 3. jak np.rSrytania) c. bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. system bezwładnościowy i samonaprowadzanie w fazie końcowej. a. system bezwładnościowy i na podczerwień. Goa (SA-N-1). 825 kg b . które niewiele różnią się od systemów naziemnych i lotniczych. kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. 68 kg.Brytania) a. (USA) a. Obecnie występuje d u ż a różnorodność' morskich systemów pocisków rakietowych. Przy niektórych typach brak danych. Seacat (Wlk. bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. 22 lub 41 km c. 5. 3. kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. 2. 30 km c. Niektóre z nich dzielą się także na inne kategorie. 4. klasy „woda-woda" C. Można nawet wymieniać części składowe.5 kin c. b. bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. 110 km c. 1. Terrier (RIM-2). Sea Killer Mk 2 (Włochy) a. kierowanie komendowe oraz aktywny system radiolokacyjny. były rakietami na paliwo stale. 260 . 635 kg b. 6. 1360 kg b . 200 km c. zasięg c. 35 km c. Harpoon (RGM-84). (WNT) b . 3175 kg b. Talos RIM-8. Gabriel (Izrael) a. torpedy do zwalczania celów nawodnych. Exocet (MM-40). Pociski rakietowe klasy „woda-powietrze" (po lewej): 1. 3. 770 kg b. 2. Standard (SM-2ER).

Używany jest przez okręty podwodne w zanurzeniu przeciwko nieprzyjacielskim okrę­ tom podwodnym. 1. 3. 2. 4. przenoszącym ładunek nuklearny detonowany w wodzie. 2. Układy kierowania (po prawej). Następnie pocisk rakietowy wynurza się nad zaprogramowany tor lotu i nastę­ puje odłączenie się bomby głębi­ nowej. 261 . jest pociskiem rakietowym dwustopniowym na paliwo stałe.niekierowany. samonaprowadzających się w spo­ sób pasywno-akustyczny (2). (USA) a. Jeśli torpeda nie osiągnie celu przy pierwszym zajściu kontynuje „poszukiwanie celu" bądź wykonuje wielokrotne próby podejścia do atakowanego celu. Ikara. „Ikara" . 10 k m c. Komputer przekazuje dane z sonaru okrętu. i samonaprowadzającycn się w sposób aktywno-akustyczny (3). 135 k g b. 3 k m c.torpedę bądtf ładunek nuklearny detonowany w wodzie.Brytania) b. maksymalny zasięg sonaru (namierzanie akustyczne obiektów podwodnych) c. jeszcze pod wodą zapa­ la się silnik rakietowy. 1815 kg b . 458 k g b .torpedę. podczas lotu . Asroc (RUR-5A). w wodzie . uzbrojonym w strategicznepociski rakietowe.torpeda akustyczna. których silniki napędzają akustyczną torpedę samonaprowadzającą się na cel. Torpedowce i okręty pod­ wodne używają torped kie­ rowanych przewodowo (1). Ikara (Australia/ /Wlk. Bomba eksploduje na zaprogramowanej głębokości.50 kg głowicę bojową.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Pociski rakietowe klasy „woda-głębina wodna" (po prawej): Pocisk „Asroc" ma głowicę bojową . Kierowanie i zwalnianie torpedy następuje przez sygnały sterujące z komputera. •^m0^% Subroc (po prawej). kierowanie bezwładnościowe. 56 k m c. 1. „Subroc" (wystrzeliwana z wyrzutni torpedowej okrętu podwodnego w zanurzeniu) ma ładunek nuklearny detonowany w wodzie. Asroc i Ikara (po prawej). poprawiły skuteczność działania torped. Może także przenosić ładunek nuklearny detonowany w wodzie. (USA) a. Asroc leci po torze balistycznym i uwalnia torpedę nad zaprogramowanym punktem. kierowanie komendowe oraz torpeda akustyczna. są pociskami rakietowymi na paliwo stałe. Subroc (UUM-44A). Po starcie. niekierowany. „Terne" . Terne (Norwegia) a.

(WNP) a. Sandał (SS-4). rodzaj pocisku rakietowego (objaśnienie na str. Znajduje się na uzbrojeniu okrętów pod­ wodnych (b). 1959 r. SLBM b . TCBM b. zasięg d. (WNP) a. Polaris A-3 (po lewej). Minuteman III. SS-19(WNP) a. 8x100 KT c. 10500 km d. 9. uzbrojono siedemdziesiąt jeden okrętów. 1978 r. 3x300 KT (?) c. 234) b. 8. W pociski „Toma­ hawk". 1975 r. SS-17. 7800 km d. (WNP) a. 6x200 KT c. bądź w trzy głowice typu MIRV. zespół bojowy c. 1977 r. 4. Ostatnia wersja pocisku Polaris o zasięgu 4630 km. 3. (USA) a. TCBM b. SS-20. IRBM b. 3000 km d.Strategiczne i taktyczne nuklearne pociski rakietowe Pociski rakietowe z głowicami nuklearnymi dzielą się na strategiczne i taktyczne (do wsparcia pola walki). i przewidziany jest do niszczenia strategicznych celów naziemnych. 12000 km d. ICBM b. 6. W latach'1981-1986 dwieś­ cie pięćdziesiąt siedem bombow­ ców lotnictwa amerykańskiego zostało uzbrojonych w pociski „Cruise Missile"' napęd: turbinowy dwuprzepływowy kierowanie: TE RCOM masa: 1452 kg. może być uzbrojony albo w jedną głowicę bojową o mocy ok. Trident C 4. 2. IRBM b . ICBM b. SLBM b. 10000 km d. prędkość marszowa: 660 km/godz. (WNP) a. 1x1 MT c. Strategiczne balistyczne jądrowe pociski rakietowe (po prawej): 1. 5.(WNP) a. 1975 r. 1x18 MT c. 2000 km d. w tym także pod­ wodnych. Mogą być" także uzbrojone w głowice nuklearne. 5700 km d. rok wprowadzenia do użytku. 262 Tomahawk i pociski samosterujące Amerykańskie pociski samosteru­ jące typu „Tomahawk" (1). 1969 r. ICBM b . . (Francja) a. (USA) a. składają się z tych samych podzespołów i spełniają także takie same zada­ nia strategiczne i taktyczne. 3x350 KT c. Objaśnienie: a. dalsze informacje znajdują się na stronach 274 i 275. Mogą one przenosić także głowice konwencjonalne. 13000 km d. 4x200 KT c. SS-18 wz. 1 MT. 8x1-2 MT c. 7. każda o mocy 300 KT. głowica bojowa: konwencjonalna typu W 80. Scarp (SS-9). i „Cruise Missile" (2). 1977 r. 3x150 KT c. ma jeszcze napęd na paliwo stałe oraz układ kierowania bezwładnościowego. Uwaga: SS-20 składa się z d w u wyższych stopni SS-16. zasięg: 2500 km. MSBS M-20. 1976 r. 12000 km d. 1975 r. W niniejszym podrozdziale położono nacisk na systemy wprowadzone w latach siedemdziesiątych. 2. 930 km/godz. max. prędkość max: ok. ICBM b. SS-16. Marynarki Wojennej USA. Pocisk rakietowy (a). 9500 km d. 1980 r. celność trafienia: prawdopodobnie do 1 m. 10.(WNP) a. 1x1 MT c. nuklearna do 250 KT.

niekierowany: brak. Dzięki prostemu systemowi kie­ rowania bezwładnościowego (c). 4. kierowanie: bezwładnościowe. zasięg: 270 km. 2. 400 KT). Pociski FROG 3. (po prawej): 1. Scaleboard (SS-12). „Pluto" może być wystrzeliwany z wyrzutni na czołgu AMX-30 (b).25 m. Pociski rakietowe typu Scud (SS-1). Scud C . głowica bojowa: konwencjonalna z ładunkiem nuklearnym. osiąga on cel na polu bitwy. zasięg 800 km. . lecz ma większą średnicę. napęd. napęd: jednostopniowy. Głowica bojowa zawiera sześć lub dziewięć ładunków samonaprowadzających się na cele (c). masa: 6300 kg. startuje z wyrzutni na ciągniku siodłowym (b). wystrzeliwany jest z wyrzutni samobieżnej (o).zawarty w pamięci komputera . głowica bojowa: konwencjonalna z ładunkiem burzącym bądź z ładunkiem nuklearnym. Ze względu na wysoką dokładność trafienia celu posiada niewielką głowicę bojową. 120 km. rakietowe paliwo ciekłe. Pocisk (a). nuklearny pocisk z uproszczo­ nym systemem kierowania bezwładnościowego o zasięgu 120 km. 3. 7 znajdują się na wyposażeniu armii WNP. Pershing li (a). Typu FROG. który podczas lotu porównuje zaprogramowany tor lotu .450 km. Pocisk p o d względem długości. Pershing (po prawej). nuklearny pocisk rakietowy (a). długość: 11. Na uzbrojeniu znajduje się Scud B i C . Lance (po prawej). Zasięg pocisku z głowicą o mocy wybuchu 15 lub 25 KT wynosi ok. zasięg: 60 km. Jest wyposażony w radar korelacyjno-powierzchniowy. Radzieckie taktyczne pociski rakietowe. systemu kierowania i napędu podobny jest do pocisku typu Scud. i ma system samonaprowadzania w końcowej fazie lotu. jest naj­ większym amerykańskim takty­ cznym pociskiem rakietowym (głowica bojowa o mocy ok. masa: 2700 kg.z rzeczywistym obrazem przelotu. Ten pocisk rakietowy został opracowany przez Amerykanów przecie wszystkim jako taktyczny.Pluto (po prawej). Głowica jądrowa prawdopodob­ nie o mocy wybuchu 1 KT. paliwo stałe. FROG7 długość: 9 m. francuski taktyczny.

takie jak gazy bojowe. ale efekty ich działania mogą być całkowicie odmienno. podczas ćwiczeń w wykrywaniu skażeń chemicznych na pozorowanym polu walki. Dodatkowo wyposażony w przenośny sygnalizator skażeń radioaktywnych. Próbny wybuch jądrowy (na sąsiedniej stronic). Żołnierz radziecki (po prawej). Zabiegu tego dokonano w celu dokładnego pomiaru wielkości kuli ognistej i chmury pyłów w kształcie grzyba towarzyszących wybu­ chowi jądrowemu. w jego dłoniach widoczna pompka 7. użyte podczas I wojny światowej. w połudruowej Australii. tworzące „siatkę". rurką wskaźnikową. ale na szeroką skalę użytego od II wojny światowej w postaci masowych bombardowań bombami zapalającymi. wprowadzonej w tej książce klasyfikacji. Posługuje się on przyrządem rozpoznania chemicznego wz 54. że ich działanie może rozprzestrzeniać się w nieprzewidywalny sposób. BIOLOGICZNA I JĄDROWA W rozdziale tym zajmiemy się niektórymi ze środków masowego rażenia. 264 . O m ó w i m y również czynniki działania niszczącego oraz wojskowe zastosowania broni jądrowej. Wszystkie środki masowego rażenia charakteryzują się tym. na poligonie Maralinga.Rozdział siódmy BROŃ CHEMICZNA. uzyskano wystrzeliwując rakiety na paliwo pozostawiające wyraźny ślad. od dawna zresztą wykorzystywanego w technice wojennej. Smugi dymu widoczne na tle nieba. 1956 r. Środki te mogą być przenoszone za pomocą systemów broni pokazanych uprzednio. nie mieszczącymi się we wcześniej. niszcząc przy tym siłę żywą. Na końcu przedstawimy sposoby użycia broni biologicznej. Zaliczamy tu środki chemiczne. Do broni chemicznej m o ż e m y zaliczyć zastosowanie ognia.

.

Naczynia wypełnione palną cieczą stosowano już podczas wojen w pierwszych pięciu wiekach naszej ery. Pokazano brytyjską „bombę ognistą" wystrzeliwaną z dziewiętnas­ towiecznych dział gladkolufowych. Brytyjska bomba 30-funtowa (ok. Pociski zapalające miotane ręcznie (powyżej). Niektóre z tych substancji zapalają się samorzutnie. Do jego wytworzenia używano jako podstawowego surowca ropy naftowej mieszanej z rozmaitymi dodatkami. stosowanej już na skalę strategiczną. dodając odpowiednie środki chemiczne. zapalającym się samorzutnie przy kontakcie z powietrzem. „koktajl Mołotowa". żywicy. które wymagają wymuszonego zapalenia. Magnez w postaci metalicznej stosowano w lotni­ czych bombach zapalających. Używa się również podręcznych miotaczy płomieni jednorazowego użytku. Miotano je za pomocą różnych maszyn oblężniczych. wypełnianych grubymi płytkami tego metalu. Zastosowanie ognia w starożyt­ ności (po lewej). łojem i terpentyną. Tablica (po prawej). 3. Szyjkę butelki zatyka się łatwopalnym materiałem. 266 . atakowano tereny zurbanizowane. Bomby zapalające (powyżej). Za pomocą broni zapalającej. są również takie. Jest to zwykła butelka napełniona benzyną. Umożliwiają wyrzuca­ nie płonącej cieczy. Zwiększało to intensywność spalania. Zawartość zbiorników wystarcza na oddanie kilku 2-3 sek. jej zapalenie następuje u wylotu rury miotacza. Większość z nich wypełniana jest białym fosforem. zapoznamy się z niektórymi współczesnymi środkami zapalającymi. Po raz pierwszy broń lego rodzaju zastosowano podczas 1 wojny światowej. dlatego będą one omówione dokładniej. Skorupę takiego pocisku wypełniano mieszaniną saletr}'. Plecakowy miotacz płomieni (powyżej). Niektóre z nich palą się wyko­ rzystując tlen zawarty w powie­ trzu. głównie ze względu na trudności związane z wytworzeniem ognia na polu walki. Ręczne miotacze płomieni (powyżej). to jednak masowe bombardowa­ nia tego rodzaju bombami zaczęły się w latach II wojny światowej. tzw.Broń zapalająca Od niepamiętnych czasów ogień był używany jako groźna broń. zgromadzonej w zbiorniku ciśnieniowym. inne wymagają stosowania specjalnych utleniaczy. Można wywoła? również samozapłon rozlanej po rozbiciu o przeszkodę benzyny. Butelka zapalająca (1). Pociski zapalające (powyżej).3 1 na mieszankę zapalającą. Głównym środkiem przenoszenia broni zapalającej stały się bomby lotnicze. siarki. Maksymalny zasięg wynosi 70 m. Artylerii od dawna używano do wywoływania pożarów budowli i statków. w tym również z wapnem. „slrzałów". Wprawdzie bomby zapalające zrzucano z pokładów sterowców lub samolotów podczas I wojny światowej. Ma ona 3 zbiorniki o poi. przedstawia najważniejsze środki i materiały zapalające stosowane w XX w. Pokazano radziecką konstrukcję 1JPO-50.6 kg) z czasów II wojny światowej.13. Wojska regularne wyposażone są w etatowe środki w postaci granatów zapalających (2). Duże miotacze montowane są leż niekiedy na czołgach. choć przez długi okres miała ona ograniczoną skuteczność. Pociski zapalające i małokalibrowa amunicja zapalająca są stosowane nadal. Do miotania płomienia służył specjalny syfon. zwraca uwagę specjalna odzież ochronna. wypełniane były prawdopodobnie pochodnymi ropy naftowej. Pokazano wygląd współczesnego żołnierza amerykańskiego uzbrojonego w tego rodzaju broń. W Bizancjum powszechnie używano jako broni wojskowej „ognia greckiego". a ciecz zapalana jest elektrycznie. sulfidem antymonu. Prześledzimy sposoby używania ognia jako broni.

Powstawała przy tym tak wysoka temperatura. Niewielki ładunek wybuchowy miał na celu odstraszanie ludzi usiłujących gasić pożary. zwiększając jej ełekt zapalający . Perforowany kominek metalowy wypełniony termitem c. na obrzeżu powstanie strefa obniżonego ciśniema. Bomba spadała na małym spadochronie. US Navy MK 78 Mod 2. pożary skupione. przy czym czas palenia wydłuża się dwa do trzech razy w porówna­ niu ze zwykłym napalmem. Statecznik z blachy stalowej Skorupa magnezowa Otwory zapałowe Detonator Iglica Ładunek wybuchowy I 1 a. Ponieważ ma to charakter reakcji łańcuchowej. f. Podstawa metalowa a. Tym samym. Istnieją również inne rodzaje napalmów nowej generacji. ZapalniK e. co wzmaga intensywność procesu spalania. Powoduje to zassanie mas zimnego powietrza ku środkowi ogniska pożarów. Statecznik bomby (blacha stalowa) c. impuls ogniowy inicjował zapalenie się ten nit u w ypełn łającego bombę. 267 . występowanie zjawiska nazwanego „burzą ogniową". w postaci cieczy. mogą być używane do ataków na siłę żywą. Bomba napalmowa 750 funtów (po prawej). w czasie 10 minut. Była to niezwykła konstrukcja. biologiczna i j ą d r o w a Lotnicze bomby zapalające (po prawej). wówczas ciepło wytwarzane nad centrum pożaru powoduje unoszenie się olbrzymich ilości gorących gazów. Dzięki temu Napalm B. To z kolei. Jeśli zrzuci się dostatecznie dużo bomb zapalających np. stosu­ je się je do wzniecania pożarów w budynkach jak i miejscach kon­ centracji sprzętu pancernego itp. jest znacznie skuteczniejszy. e. B. W momencie uderzenia o ziemię roztopiony metal rozpryskiwał się razem z płonącym ładunkiem żywicy. Obecnie stosuje się Napalm B. Po upadku powodują rozrzucenie płomienia na dużym obszarze. Ładunek inicjujący (powodował również odrzucenie statecznika) f. obszary leśne itp. powodując zapalenie się wkładki termitowej. tworząc jedno ognisko. d. Począt­ kowo stosowano w tym celu sole kwasu naftenowego i palmitowego (naflen glinu i palmit Efekt „burzy ogniowej" (po prawej). Ze względu na sposób palenia zastosowanego w nich środka dzielą się na dwa zasadnicze typy: A. Żywica d. charakteryzujące się przedłużonym czasem palenia i dużą przyczepnością do podłoża. wywoła to tzw. Brytyjska bomba zapalająca 25 funtowa (po prawej). Ładunek termitu glinu). na Wielką brytanię już w 1915 r. Pokazana odmiana za­ wierała 416 litrów napalmu. zwiększając skuteczność bomby. Tego rodzaju bomby zrzucano ze sterowców niemiec­ kich (Zeppelinów). ben­ zen i benzyna. które powodowały żelo­ wanie ropy. a z kadłuba bomby. Jej nazwa pochodzi od pierw­ szych liter nazw substancji zagęszczających dodawanych pierwotnie do ropy lub innych ciekłych węglowodorów. że metalowa wkład­ ka całkowicie się topiła. Waga 1 kg. Wytwarzają one intensywny płomień skupiony w punkcie upadku bomby. c. na miasto. Rozpryskowe. żywioł staje się niemożliwy do opanowania. inicjowało zapalenie się magnezowego kadłuba bomby. Ładunek termitowy umieszczony w przedniej części kadłuba. było wystrzeliwanych kolejno 7 kaset z materiałem palnym. W wyni­ ku wstrząsu wywołanego upadkiem. Pierwsze bomby zapalające (po prawej). Punktowe. z 11 wojny światowej. Niemiecka bomba typu BI EZB (po prawej). wynaleziono w 1943 r. Mieszaninę palną zwaną na­ palmem. C. Zapalnik b. Zapalnik zaczynał działać w momencie zwolnienia bomby. ruchomy detonator uderzał w stałą iglicę. Paliła się punktowo. Po uderzeniu o ziemię wybuch małego ładunku wybuchowego odrzucał ogon ze statecznikiem. b. spalał się w miejscu upadku bomby. Pierwsza kaseta zapalająca g. Brzechwy statecznika b. W czasie 11 wojny światowej stwier­ dzono.Broń c h e m i c z n a . a. jedna z kilku od­ mian tego typu będących w uz­ brojeniu amerykańskim w latach sześćdziesiątych i siedemdzie­ siątych. Płonie wytwarza­ jąc temperaturę 850 st. Pręt bezpiecznika d. Jego istotnymi składnikami są zagęszczacze polistyrenowe. Oplot z liny e.

' ogólnotrujące. substancji roślinobójczych. Skutecznym sposobem ochrony jest zastosowanie speq'alnej odzieży i maski filtracyjnej (po lewej). era wojny chemicznej zaczęła się dopiero 22 kwietnia 1915 rv kiedy to po raz pierwszy użyto gazu bojowego pod Ypres. trujące gazy paralityczno-drgawkowe zostały użyte przez wojska irackie w 1984 r. Dawka śmiertelna jest to taka ilość substancji trującej. i pończoch ochronnych (d). Tabela (poniżej). Są to środki z grupy parzących. Użycie gazów bojowych w I wojnie światowej (po prawej). Skuteczność i trwałość działania gazów bojowych zależą w dużej mierze od lokalnych warunków. Gazy drażniące i her­ bicydy omówiono na następnej stronie.Broń chemiczna Pomimo stosowania trucizn jako narzędzia zbrodni od niepamiętnych czasów. środki atakujące krwioobieg wiążą się z hemoglobiną. wydane w Nowym Jorku . wyrażone w tvsiącach ton. Środki pa­ rzące działają na odkrytą tkankę. chroni oczy. w postaci n p . Tabela pokazuje ilości gazów bojowych zużytych przez strony konfliktu. Bojowe środki trujące mogą wnikać do organizmu wieloma drogami. rękawic gumowych (c). Prentissa.) W grudniu 1987 r. która wywoła 50 % zgonów wśród porażonych. a zwłaszcza od pogody. Podrażniające BST powodują czasową niezdol­ ność do działań. rodzajów środków chemicznych stosowanych jako gazy bojowe. 1937. podaje dokładniejsze informaq"e o wybranych substancjach. Osiągnięto to poprzez zas­ tosowanie impregnowanego pa­ pieru (b). zwłaszcza przy dużej wilgotności powietrza. Inne BST mogą wywołać rozległe obrażenia. które stosowane są po dzień dzisiejszy przez siły policyjne do tłumienia rozruchów. co izo­ luje organizm od wpływów zew­ nętrznych. 268 ..1% wszystkich strat poniesionych przez walczące armie zostało spowodowane użyciem gazów bojowych. Dzieli się je na drażniące i psychochemiczne. Maska przeciwgazowa typu filtracyjnego (a). skórę i drogi oddechowe. podczas zmagań ł wojny światowej. Gazy bojowe. Pomimo podpisanych konwenq*i i powszechnego potępienia przez opinię publiczną świata. tym samym tlen nic dociera do komórek ciała. Wykaz (po prawej). Ostatnią grupą BST są środki pośrednie. Ter­ min „ogólnotrujące" odnoszony jest do szeregu substancji będą­ cych silnymi truciznami o kom­ pleksowym działaniu.M. mogą być śmiertelne dla organiz­ mu ludzkiego. środki duszące prowadzą do wypełnienia płuc płynami fizjologicznymi. Środki paralityczno-drgawkowe atakują centralny układ nerwowy. Bojowe środki trujące (BŚT). Również w tym okresie zastosowano gazy drażniące. Działanie takie cechuje środki: paralityczno-drgawkowe. Około 1. (Dane przytoczono za „Środki chemiczne w wojnie światowej" autorstwa A. duszące. Pokaza­ ny brytyjski model odzieży och­ ronnej chroni ciało przed przeni­ kaniem środków trujących przez skórę. władze ZSKR przyznały się do posiadania 50000 ton bojowych środków chemicznych.

Niemiecki pocisk gazowy (powyżej). z czasów I wojny światowej. Brytyjski pistolet sygnałowy (Pistol. płynęły w kierunku okopów nieprzyja­ cielskich. Przy upadku pocisku zapalnik powodował wybuch niewielkiego ładunku. „łyżka" zapalnika 5.Broń chemiczna. za pomocą defoliantów. 1. Lufa cienkościenna 4. Gazy łzawiące mogą być stosowane w postaci aerozoli (A). otwierano jednocześnie zawory wszystkich butli. Własne oddziały postępujące za chmurą gazową musiały być" wyposażone w maski przeciwgazowe. Pyrotechnic. 2. lub amunicji gazowej do strzelb i granatników (C). b. a. są obecnie powszechnie stosowa­ ne do rozpędzania tłumów podczas zamieszek. które powodują zniszczenie liści. 3. którym wyrzucany jest gaz. c. 1. Zawleczka zabezpieczająca 2. Miotacze granatów łzawiących (po prawej). umieszczano na pierwszej linii okopów. używany niekiedy do wystrzeliwania nabojów z gazem CS.5 cala. Ładunek miotający E Pośrednie metody użycia broni chemicznej. Już w starożytności np. Zwykle pali się wydzielając gryzący dym. co rozrywało skorupę pocisku i rozpraszało skroplony gaz. w praktyce stosowano to podczas wojny wietnamskiej. skorupa pocisku Wyrzutnia Livensa (powyżej). Wystrzeliwano go z tzw. Powyżej okazano schematycznie oprysiwanie za pomocą samolotu. ataki falowe) podczas I wojny światowej wykonywano w opisany niżej sposób. 269 . Worki z piaskiem 2. Gdy wiał sprzyjający wiatr (B). Ładunek zapalający 4. Nr 4 MK 1/1). Tego typu moździerze wkopywano w ziemię. biologiczna i jądrowa Chmura gazowa (powyżej). Tzw. Typowy granat łzawiący (powyżej). Może wyrzucać strumień gazu CŚ przez 30 sek. wszystkie lufy odpalano jednocześnie. Pierwsze ataki gazowe. Paląc się wydziela gaz C N I . Przewody elektryczne 3. dżun­ gli). Amerykański granat typu USA BC-M25A2 z gazem łzawiącym. starano się zatruć źródła wo­ dy. a. skroplony gaz d. Francuski miotacz gazu typu 63 FDM. Otwór w skorupie. 1. granatów ręcznych (B). Spłonka inicjująca 3. Zbiornik z ciekłym gazem 5. brytyjska prosta wyrzutnia pocisków gazowych z czasów I wojny światowej. Strzelba-granatnik Smith and Wesson 210. w rzędach po 25 luf. komora zapalnika b. miotacza min lub moździerza. (tzw. Niemiecki pistolet sygnałowy P2A1 przystosowany do wystrzeliwania granatów łzawiących. Współ­ czesnym przykładem podobnych działań może być opryskiwanie wielkich połaci leśnych (np. Dzięki tego rodzaju substancjom siły porządkowe uzyskują dodatkowy skuteczny środek pozwalający wyeliminować użycie broni palnej. z których korzystał przeciw­ nik w obleganej twierdzy. Gazy drażniące (po lewej). ładunek wybuchowy c. ł a d u n e k wybuchowy 6. Tym samym pozbawia się przeciwnika osłony jaką daje roślinność. 1. Brytyjski nabój gazowy typu L3A1 do pistoletu specjalnego kal 1. Butle z gazem (A). Wystrzeliwuje się z niej różne typy granatów na odległość do 100 m. chmury gazu (C). Środek chemiczny wraz z mieszanką pirotechniczną 6.5 cala.

Tłok £. Zjawisku. powoduje to odparowanie materii. Wskutek tego masy powietrza zaczynają gwałtownie przemieszczać się ku epicentrum wywołując gwałtowny huragan — prędkość wiatru dochodzi do 1000 km/godz.Broń jądrowa Materia zbudowana jest z atomów. W ten sposób. wybuch małego ładunku mio­ tającego wrzuca źródło neutro­ nów do kadłuba bomby. Ładunek miotający źródło neutronów e. równoważnikiem trotylowym. Ekran odbijający neutrony c. wokół którego krążą elektrony. Część fali odbija się od gruntu. Broń jądrowa jednofazowa (powyżej). 4. przy rozpadzie 0.000. następuje dwukrotny wzrost ciśnienia i prędkości. Jeśli z jądra zostanie wyrzucony neutron. lżejsze pierwiastki. 1. 3. że największą skuteczność bojową wybuchu powietrznego uzyskuje się (w zależności od mocy użytego ładunku jądrowego). w której nie może dojść do samo­ rzutnej reakcji łańcuchowej) ota­ cza się ładunkiem wybuchowym. Towarzyszy temu wyzwolenie d w u swobodnych neutronów i 32 pikowatów energii (piko-tj. nakłada się na falę pierwotną (a).czynniki rażące wybuchu jądrowego. lala odbita (b). W efekcie fala czołowa ma charakter rozrz. Masę podkrvtyczną"uranu U 235 lub plutonu Pil 239. Komory z materiałem wybuchowym d. Za falą cieplną pojawia się fala podmuchu. Do zapoczątkowania reakcji łańcuchowej rozszczepienia jąder potrzebny jc. bliżej epicentrum mająca charakter fali uderzenio­ wej.:l spowolniony swobodny neutron. który trafia w jądro uranu. której towarzyszy znaczne nadciśnienie. (tj. odpowiada energii wybuchu 1. sposobami jej przenoszenia oraz omówimy skutki jej działania. Po przejściu fali uderzeniowej . Mechanizm jądrowej bomby jednofazowej (powyżej). zwana megatoną .xl0-' 2 ). towarzyszy temu wyzwolenie dużych ilości energii.45 kg uranu U 235. W czasie wybuchu ładunku jądrowego o mocy 1 kilotony (KT) wydziela się taka sama energia. Jeśli kula ognista dotknęła powierzchni ziemi.kadłu­ bem odbijającym neutrony. za czołem fali powstaje strefa podciśnienia. tj.Na następnych stronach omówimy metody wywołania eksplozji nuklearnych i towarzyszące im zjawiska. Energię wybuchu jądrowego mierzy się tzw. prędkością nieco większą niż prędKOŚć dźwięku (230 m/sek). rozpadających się na dwa inne. zwanej jądrową. Kula ognista wytwarza promieniowa­ nie cieplne rozchodzące się kuliście z olbrzymią szybkością. Uran ściśnięty do masy krytycznej 270 .000 t TNT. 3. Jedno­ cześnie wybucha właściwy ładu­ nek wybuchowy powodując ściśnięcie materiału rozszczepial­ nego do masy nadkrytycznej. dalej przebiega ona już lawinowo. przy'doko­ naniu eksplozji na wysokościach od 600 m do 15200 m. Zapalnik b. stwierdzono bowiem. 2. Wykorzystuje reakcję rozszczepienia jąder uranu U 235 lub plutonu Pu 239. Otaczające punkt zerowy powietrze nagrzewa się'do 10 000 000 st. Większa jednostka. Po uruchomieniu zapalnika. przy czym zachodzi identyczna reakcja. a. Porusza się ona z. 2. temu towarzyszy unoszenie się kuli ognistej ku górze. jak w czasie wybuchu 1000 t TNT (trotylu). powstaje ogromna strefa obniżonego ciśnienia. Zjawiska towarzyszące wybuchowi jądrowemu (powyżej) . W wyniku zderzenia jądro uranu rozpada się na dwa inne lżejsze jądra. W czasie wybuchu wydziela się promieniowanie świetlne w postaci niezwykle silnego błękitnawego światła i dużej ilości ultrafioletu. i.edzeniowej fali Macha. Swobodne neutrony zderzają się z dwoma kolejnymi jądrami. Następnie zajmiemy się rodzajami broni jądrowej. W wyniku tego rozpoczyna się reakcja łańcuchowa. Masa podkrytyczna n. Każdy atom ma jądro złożone z protonów i neutronów. C i tworzy kulę ognistą. Razem z pyłami zostaje ona zassana ku górze. Kula ognista nie musi się stykać 7 powierzchnią. w punktach przecięcia obu tych fal (c). taką. Źródło neutronów g. przy czym kula rozrzedza się szybko i porywa za sobą pyły z powierzchni ziemi. Zjawisko to wykorzystano w broni. uwalnianych jest ponad 36 megawatów' energii. a następnie płaszczem . Powstaje charakterystycz­ na chmura w kształcie grzyba. 4. Źródło neutronów po wystrzeleniu i.

Dzięki warunkom wytworzonym przez wybuch jądrowy możliwa stała się synteza" (fuzja). jako materiału rozszczepialnego użyto uranu 235. Wytworzona energia powoduje zapoczątkowanie reakcji syntezy deuteru i trytu. Chociaż podczas syntezy atomu He 3. Tłok 3. musi zostać zgro­ madzona pewna ilość uranu . Synteza jądrowa. tak nazwano bomfję zrzuconą na Hiroszimę. odizolowano niewielką ilość uranu. W tej 20 kilotonowej bombie. Wydzielające się przy tym szybkie neutrony owodują rozszczepianie jąder 238. Dlatego w pokazanej bombie. W wyniku eksplozji niewielkiego ładunku wybuchowego. 1. że pojedynczy samolot lub pocisk rakietowy jest w stanie wywołać zniszczenia na tą samą skalę. Deuter jest lo izotop wodoru o liczbie masowej 2. to dzięki nieporównywalnie mniejszym wymiarom atomów deuteru czy trytu. Bron termojądrowa. Deuterek litu otacza się płaszczem U 235 lub Pu 239. dwa atomy deuteru zderzają się. W pierwszej fazie dochodzi do reakcji łańcuchowej i towarzyszą­ cej jej eksplozji jądrowej. 2. Masa drugiej części uranu została dobrana tak. Ekran neutronów 5. że całość uranu ulega rozszczepieniu. Uran 235. termojądrowe przy tej samej masie daje 3-4 krotnie więcej energii niż materiały rozszczepialne. lub Pluton 239 8. wyzwala się znacznie mniej energii niż podczas rozbicia jądra uranu (plutonu). co dostarcza dużych ilości energii. Synteza deuteru i trytu (powyżej). Tak wielka koncentracja wyzwalanej energii w praktyce oznacza. co wywoływało wybuch jądrowy. Materiał wybuchowy 6. Źródło neutronów 4. Ten z kolei otacza się płaszczem z U 238. Materiały potrzebne do uzyskania paliwa termojądrowego są o wiele tańsze i łatwiejsze do zdobycia od materiałów rozszczepialnych. Ich jądra łączą się. przy czym wydziela się olbrzymia ilość energii i jeden swobodny neutron (3). Ładunek konwencjonalnego materiału wybuchowego 3. Tryt jest to izotop wodoru o liczbie masowej 3. lub He 4. mały kawałek zostawał połączony z resztą uranu. by masa obu kawałków tworzyła masę krytyczną. b) W wyniku tego powstaje jądro helu o liczbie atomowej 4. Ab\' mogło dojść do wybu­ chu jądrowego. Ładunek wybuchowy 2. paliwo Broń jądrowa trójfazowa (po lewej). często nazywana termojądrową lub woaorową. jąder lekkich pierwiastków. nie ma tu też problemów związanych z masą krytyczną. takiej w której dochodzi do samorzutnej reakcji łańcuchowej. e 1. Pojemnik ocnronny ź ołowiu W tabeli (powyżej). a) Atomy deuteru i trytu zderzają się. wykorzystuje zupełnie inne zjawisko niż rozszczepienie jąder. Synteza deuteru (powyżej). Urządzenie inicjujące Podobnie skonstruowana jest broń jądrowa dwufazowa tj.Broń chemiczna. porównano objętości i masy uranu 235 i TNT przy odpowiadających im energiach wybuchu. Dzięki energii uzyskanej z eksplozji jądrowej. klasyczna bomba wodorowa. wybuch taki wytwarza dużą ilość substancji promieniotwórczych. nie występuje tu jedynie warstwa U 238. zwana powszechnie wodorową. mniejszej od masy krytycznej. Przyjęto założenie. Uran (masa podkrytyczna) 6. Uran 238 7. od pewnej masy uranu 235. Mieszanina deuterku i trytku litu 9. co tysiące bombowców przenoszących broń konwencjonalną. dając w efekcie atom izotopu helu o liczbie masowej 3.jego masa winna być co najm niej równa tzw. Ekran neutronów 5. Następuje również sześciokrotne zwiększenie emisji neutronów. wyzwala się przy tym duża ilość energii i jeden neutron. Uran (masa podkrytyczna) 4. Zapalnik ciśnieniowy 2. biologiczna i jądrowa „Little Boy" (powyżej). W tej właśnie fazie wydziela się najwięcej energii. 1. masie krytycznej tj. 271 .

Nadciśnienie w poszczególnych strefach rażenia. 5 % początkowe promieniowanie przenikliwe Strefy działania rażącego promieniowania cieplnego A. a w dalszych odległościach jej gwałtowne spalanie. 85 % energii zostaje wyzwolone w postaci energii cieplnej. Trzeci stopień oparzeń (martwica) F. ale znaczna jej część zamieniona zostaje w falę podmuchu. 2 1 0 0 / 1 6 8 8. Tabela poniżej podaje zasięgi stref dla bomb o większej mocy. w zależności od mocy użytego ładunku. Rozkład energii powietrznego wybuchu jądrowego (po lewej). Strefy zniszczeń wywołanych przez falę cieplną oznaczono G (opis zniszczeń . Okręgami zaznaczono strefy /niszczeń wywołanych falą uderzeniową. 10 % skażenie promieniotwórcze d. Przedstawiono hipotetyczną sytuację jaka zaistniałaby po wybuchu powietrznym ładunku o mocy 100 KT. Wyparowywują metale B. wywołuje śmiertelne skutki. Impuls cieplny powoduje parowanie materii. promieniowanie przenikliwe i skażenie promieniotwórcze. Założono. 5-6 Zrujnowane zostają domy mieszkalne 6—7 Przewracają się pojazdy 7—8 Uszkodzenia budynków murowanych 8-9 Uszkodzenia budynków drewnianych Zasięg zniszczeń (powyżej). na tle mapy Wysp Brytyjskich. Fala podmuchu działająca w postaci fal ueferzeniowych wywołuje powstanie niezwykle gwałtownych wiatrów. oznaczone jako 8-9. 35 % fala cieplna c. Głębokość stref zmienia się proporcjonalnie. 3500 / 257 7. Poszczególne strefy zostały omówione poniżej. 4900 / 362 6. 10500 / 611 4. Skutki działania promieniowa­ nia cieplnego i fali uderzeniowej (po prawej). Poniżej podano nadciśnienie wyrażając je w k p / m 2 i szybkość wiatru wyrażoną w km/h w poszczególnych strefach. 7000 / 466 5. oznaczonymi od A do G. powstałych w wyniku wybuchu strategicznego ładunku nuklearnego. 272 . W górnej części planu pokazano zasięg skutków działania impulsu cieplnego z wyodrębnionymi strefami zniszczeń. Strefy zniszczeń oznaczone) 1-9. 1. z epicentrum nad miastem Manchester. Metale topią się C. Drewno pali się lub ulega zwęgleniu E. że epicentrum wybuchu znalazłoby się w pobliżu Pentagonu. 21000 / 1078 2. 1400/112 700 / 77 9. Guma t tworzywa sztuczne zapalają się D. fala podmuchu.Skutki wybuchu jądrowego Głównymi czynnikami wywołującymi zniszczenia podczas wybuchu jądrowego są: promieniowanie cieplne. 14000 / 766 3. Drugi stopień oparzeń (pęcherze) G. W dolnej części diagramu pokazano zasięg działania fali uderzeniowej. Podczas wybuchu powietrznego. Skutki wybuchu bomby jądrowej o mocy 20 KT przedstawione na planie Waszyngtonu. fabryk itp. 50 % fala uderzeniowa b.porównaj poniżej). Wydzielające się promieniowanie przenikliwe (składające się z promieniowania gamma i neutronów) oddziały wuje na istoty żywe w wyjątkowo niebezpieczny sposób i choć jest niewidoczne. Pierwszy stopień oparzeń (rumień) 21 3i Strefy działania rażącego fali uderzeniowej 0-1 Całkowite zniszczenia 1-2 Zniszczenia konstrukcji betonowych 2-3 Większość budynków ulega zniszczeniu 3-4 Budynki wielokondygna­ cyjne zostają uszkodzone 4—5 Zrujnowane zostają urządze­ nia przemysłowe. Ostatecznie cała energia rozkłada się w następujący sposób: a.

wydzielone w pierwszych sekundach wybuchu jądrowego oddziaływujc w promieniu wielu setek metrów. lub gdy dawka promieniowania została pochłonięta w ciągu 1 godziny. wybuchająca tak jak w (b). Bomba o mocy 1 MT. 1. b i o l o g i c z n a i j ą d r o w a Przenikliwego (po prawej). Tym samym zasięg skażeń promieniotwórczych jest niewiel­ ki i ma znaczenie lokalne (a). Promieniowanie typu gamma. Tkanka żywa pochłania 14% więcej promieiiiowania niż powietrze. Może to powodować skażenia na skalę światową (c). B. w górne warstwy stratosfery (b). beton. a następnie ulegają samorzutnemu rozpadowi. będzie miała falę podmuchu iden­ tyczną do wytworzonej przez bombę o mocy 10 MT. Promieniowanie mierzone jest w rentgenach (R).4 km (c).Broń c h e m i c z n a . zwanego skażeniem promieniotwórczym. mury ceglane a nawet ołów. w określonych odległościach i przy określonej mocy ładunku jądrowego. obłok pyłów może sięgnąć wysoko. Tabela pokazuje skutki działania promieniowania jonizującego (a. Z niej właśnie powstaje grzyb atomowy. Skutki promieniowania Przybliżony poziom promieniowania początkowego (po prawej). jeśli bomba o mocy 1 MT wybuchnie na wysokości ok. Natomiast przy wybuchu ładunku wielkiej mocy. na której wykonano wybuch jądrowy ma istotny wpływ na osiągnięte efek­ ty. milifadach (RAD. 273 . Dzięki temu cząstki pyłów mogą być przenoszone przez wiatry na olbrzymie odległości. mRAD) lub w remach i milircmach.2 km (b). wybucha­ jącą na wysokości 2. Np. y) na organizm człowieka przy jednorazowym naświetleniu. Przy niewielkiej mocy użytego ładunku jądrowego grzyb nie jest wysoki i mieści się w troposferze.podaje się ją w radach. 2. Optymalna wysokość" po­ wietrznego wybuchu jądrowego (powyżej). Gdy pary te wystygną. Skażenie promieniotwórcze (powyżej). wchodzące w jej skład atomy zostają zjonizowane. działanie fali pod­ muchu na poziomie gruntu stano­ wić będzie zaledwie 1/5 tego co uzyskalibyśmy detonując te samą bombę na wysokości ok. ziemię. Jednostki te oznaczają stopieii jonizacji atomów ośrodka poddanego działaniu promienio­ wania przenikliwego. Przenikając przez żywe tkanki promienie (wywołują naruszenie struktury molekularnej. Wysokość.4 km (a). Kiedy kula ognista wybuchu jądrowego dotknie powierzchni ziemi. cllatcgo wprowadzono pojęcie dawki napromieniowania odnoszące się do organizmów żywych . i milirentgenach (mR). spowoduje to odparowanie i zassanie dużych ilości materii. przy czym przenika przez wodę. Materia ta wraz z odparowanymi częściami korpusu bomby jest silnie bombardowana strumienia­ mi neutronów towarzyszącym pierwotnemu promieniowaniu wybuchu. opadają na ziemię w postaci silnie radioaktywnego pyłu.

Nowszą generacją pocisków wie­ logłowicowych jest pocisk z mane­ wrującymi głowicami przeznaczo­ nymi do niszczenia niezależnych celów (MARV). 1. Wiatach pięćdziesią­ tych i sześćdziesiątych monto­ wano na nich głowice o wielkiej mocy mierzonej w megatonach. I )zięki wspomnianym właściwoś­ ciom pociski wielogłowicowe sta­ nowią większe zagrożenie dla prze­ ciwnika niż pociski wcześniejszych generacji. Indie dysponują materiałem rozszczepialnym na 12-38 głowić. by mógł przenieść kilka głowic na duży cel powierzchniowy. Początkowo stosowano pociski rakietowe z pojedynczymi głowicami o wielkiej mocy.Użycie broni jądrowej O m ó w i o n o tu główne sposoby użycia broni jądrowej. wody lub powietrza. 2. Od lat pięćdziesiątych. 4. Dzięki temu głowice w samodziel­ nej fazie lotu mogą zmienić kurs na cele zapasowe. obecnie przeważają pociski wielogłowicowe. (przypuszczalnie) h. Francja 512 d. Przedstawimy także ilość i rodzaje broni jądrowej będącej współcześnie na uzbrojeniu. 274 . który musi w swych planach brać p o d uwagę możliwości niszczące tej broni. (przypuszczalnie). Ukraina. Rodzaje głowic nuklearnych stosowanych w pociskach rakietowych (powyżej). Gdy tor lotu takiego pocisku zaczyna opadać. Porównanie (po prawej).). Pocisk wielogłowicowy (MRV) jest lak zaprojektowany. jej skuteczność opiera się na stwarzaniu zagrożenia dla potencjalnego przeciwnika. Ostatni odcinek lotu głowice pokonują samodziel­ nie. Wlk. jest czymś w rodzaju „autobusu" przewożącego pewną ilość głowić bojowych i pozorowanych. Całkowita ilość głowic jądrowych: a. 'Brytania 192 f. Białoruś i Kazachstan 10 456 b . Sposoby przenoszenia (po prawej). Pocisk wielogłowicowy z głowicami przeznaczonymi do niszczenia niezależnych celów (MIRV). typy głowic i przewidywane cele dla takiej broni. 264 e. zmieniły się środki ich przenoszenia. System taki zastosowano po raz pierwszy w pociskach strategicznych w latach 1970-71. istniejących obecnie arsenałów strategicznych broni jądrowych (dane po układzie SALT II. Poszczególne głowice charakteryzują się dużą dokładnością trafienia i niewielką mocą. kiedy to b r o ń jądrowa osiągnęła swe dominujące znaczenie w rozgrywkach politycznych. Pakistan dysponuje materiałem rozszczepialnym na 1-7 głowic. został on już zastąpiony przez wielkie mocarstwa innymi. Pierwsze pociski rakietowe przenosiły tylko jedną głowicę jądrową. 3. Głowice nuklearne mogą być przenoszone w: (A) bombach zrzucanych 7 samolotów. Pełniejsze informacje na temat pocisków rakietowych z głowicami jądrowymi zawarto w rozdziale szóstym. co zmniejsza prawdopodo­ bieństwo ich zniszczenia i pozwala zniszczyć cele rozproszone na dużym obszarze. wystrzeliwane są głowice bojowe i pozorne. nowszymi systemami wielogłowicowymi. te ostatnie mają wprowadzić w błąd systemy antyrakietowe nieprzyjaciela. vv przypadku wykrycia antyrakiet wystrzelonych naci celami głównymi. z czerwca 1988 r. USA 9 970 c. nazywanymi MIRY i MARY. Głowice maja wła­ sne silniki rakietowe i układ stero­ wania sprzężony z komputerem. Rosja. Chiny ok. (C) pociskach rakietowych startujących z ziemi. (B) pociskach artyleryjskich. obecnie w uzbrojeniu znajdują się pociski wielogłowicowe o dużej dokładność trafienia. Głowice zmierzają indywidualnie do celów oddalonych od siebie o wiele kilometrów. sposoby przenoszenia głowic jądrowych do celu. Brort jądrowa jest bronią odstraszającą tj. Izrael do 100 (przypuszczalnie) g.

b. Pakistan (te kraje porównaj na str. Pakistan. Pociski antyrakietowe staq"onarne. b. Inne ł a d u n k i jądrowe Bomby lotnicze USA. Pociski manewrujące wystrzeliwane z samolotów USA. Izrael.dalekiego zasięgu ponad 9650 km MR .woda" i „woda-woda". Układu Warszawskiego-użycie tej broni wymagało zgody ZSRR.w stadium prób). b. większość państw Trzeciego Świata. ale także „powietrze-powietrze". Iran. SP (Self Propeled) . ruchome. (IRBM). zastępując dotychczasowe u/brojenie główne w postaci dział dużego kalibru. państwa b. RFN. (SLBM). Francja. Lotnictwo Bombowce strategiczne USA. ZSRR. Indie. biologiczna i jądrowa Dodatkowe skróty użyte w tabeli (inne skróty objaśniono na str. ZSRR.Strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu 800-2400 km SRBM . Indie. b. Hiszpania. Zapewnienie wsparcia na polu walki. 274. 275 . Włochy. i Płd.pocisk balistyczny operacyjno-taktyczny (małego zasięgu) LR (Long Rangę) . Strategiczne pociski balistyczne wystrzeliwane z okrętów podwodnych. 3. (SLCM). Turcja Uwaga: Z wyjątkiem Wlk. Jemen Pm. (ICBM). Francja i Włochy (prace badawcze). Chiny.ZSRR. Taktyczna broń jądrowa tj. Indie. b. b. Belgia. ZSRR. Układu Warszawskiego (z wyjątkiem Polski i Rumunii). NATO. Państwa członkowskie NATO i b. Irak. Jądrowe bomby głębinowe. b. Miny lądowe NATO. Lotnictwo taktyczne bazujące na lotniskowcach USA. Wlk . Niektóre kraje Trzeciego Świata uzyskały dostęp do środków przenoszenia broni jądrowej. (SAM). Pociski „ziemia. USA. Państwa NATO.Brytania. (SRBM). Izrael. b. ZSRR. (ABM). Lotnictwo taktyczne lądowe Państwa NATO i b. (ATBM). Chiny. b.Turcja (użytkowane jest tylko 75 głowic). (MRLS). Podział ze względu na zasięg Pociski rakietowe: ICBM . Libia.Strategiczne pociski balistyczne dużego zasięgu 2400-6400 km MB RM . ZSRR. MR (Medium Rangę) średniego zasięgu.Francja. Chiny. pociski artyleryjskie. b. Jądrowe bomby głębinowe wytwarzają potężną falę uderzeniową. b. Bombowce średniego zasięgu USA. b. W celu zwiększenia szansy zniszczenia konkretnych jednostek lub zespołów okrętów można używać różnych pocisków z głowicą jądrową. Hiszpania. USA. USA. mogą niszczyć okręty podwodne ze znacznie większych odległości niż bomby konwencjonalne. Układu Warszawskiego (bez Rumunii). Ładunki jądrowe znajdują inne jeszcze zastosowanie jako broń morska.dalekiego zasięgu. Systemy rakiet przeciwlotniczych z głowicami jądrowymi. Małe ładunki jądrowe mogą znaleźć zastosowanie do niszczenia samolotów nieprzyjacielskich. państwa NATO. ZSRR. (ASM). Konwenq'onalne bomby głębinowe niszczą kadłuby okrętów podwodnych działając na nie fafą uderzeniową wywołaną eksplozją w wodzie. Strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu. Pociski do niszczenia satelitów. ZSRR. Japonia (prace badawcze). ZSRR. RFN. Arabia Saudyjska.ZSRR. Brytania i Francja . Izrael (prace badawcze).. stacjonarne. Podobnie było w państwach b. b. ZSRR. Indie. Egipt. a nawet miny. ZSRR. USA (w stadium prób). b. Francja. b. Brytanii i Francji. Kraje dysponujące środkami przenoszenia broni jądrowej Pociski rakietowe (ICBM).) Bomby głębinowe USA. USA. Globalne i międzykontynentalne. ZSRR.średniego zasięgu 4830-9650 km Zadania taktyczne broni jądrowej (po lewej). ZSRR. stanowiące uzbrojenie samolotów. Indonezja. Paktu Warszawskiego. Rakietowe pociski przeciwlotnicze z głowicami jądrowymi. Tego rodzaju rakiety typu „woda-woda" znajdują się na pokładach szeregu okrętów nawodnych. (ASW). Chiny. RPA (nie potwierdzone). W głowice jądrowe mogą być uzbrajane rakiety typu „ziemia-powietr/e". Globalne i międzykontynentalne. ZSRR. 234) SRBM (Short Rangę Ballistic Missile) . państwa NATO potrzebują amerykańskiej zgody na użycie broni atomowej.Globalne pociski rakietowe mogące krążyć po orbicie okoloziemskiej . 2.zasięg ponad 6400 km IRBM . Antyrakiety do niszczenia taktycznych pocisków balistycznych.. Argentyna. Wieloprowadnicowe wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych. Pociski manewrujące wystrzeliwane z ruchomych wyrzutni naziemnych. USA. Torpedy z głowicami jądrowymi USA. USA. i Płd. Holandia. (ASW). USA. Miny morskie b. b. ZSRR.Operacyjne pociski balistyczne . ZSRR. USA. Brytania. 1. (ALCM). odgrywa istotną rolę w walce. Francja.samobieżny. 4. Strategiczne pociski balistyczne. USA. Może być użyta do niszczenia koncentracji wojsk i sprzętu nieprzyjaciela. ale większość tych państw nie dysponuje jeszcze nowoczesnymi zminiaturyzowanymi głowicami jądrowymi jak i systemami naprowadzania takich broni. b. (Wlk. Chiny. Chiny. Wiochy. (MRBM). Wlk. (miały być używane podczas ćwiczeń w Turcji) Artyleria Działa samobieżne Działa ciągnione Państwa NATO (w 3 krajach nie zezwala się na posiadanie amuniq'i jądrowej). Tajwan. Brytania.Broń chemiczna. Układu Warszawskiego (z wyjątkiem Polski i Czechosłowacji). Pociski manewrujące wystrzeliwane z okrętów podwodnych. państwa b. tym samym nie wymagają dużej dokładności zrzutu. b. Irak. Brytania.poniżej 800 km Lotnictwo: LR . ZSRR. Arabia Saudyjska. (GLCM). Francja.ZSRR (ASAT). Wlk. pociski rakietowe. Korea Pin. USA. Hiszpania. Jako broń morska. Pociski „powietrze-ziemia" i „powietrze-woda". Pociski powietrze-woda. Operacyjno-taktyczne pociski balistyczne. Argentyna. Wlk. Syria. Izrael.

Na łączną liczbę 100 dozwolonych wyrzutni. podpisany przez ZSRR i USA wprowadził ograniczenia na tego typu systemy z wyjątkiem jednego przeznaczonego do obrony Moskwy. działo laserowe prowadzi ogień w początkowej fazie lotu pocisku. by objąć tym systemem obronnym również terytorium ZSRR. że przyszłość programu „Gwiezdnych wojen" stała się niepewna. Sposób ten jest najkorzystniejszy. pocisk przeciwrakietowy przechwytuje cel ponad atmosferą. i. oparło na oficjalnym schemacie ideowym opracowanym przez armię USA. a. określamy w kodzie NATO jako Galosh (po prawej). ale Gorbaczow ogłosił w 1987 r. stacja odbiorcza. Wiązka zostaje nakierowana na lecący pocisk. ostatnia linia obrony w postaci przeciwpocisku przechwytują­ cego cel na małej wysokości. Wysokość przechwycenia celu (po prawej). że Rosjanie pracują nad własnym programem tego rodzaju. Rysunek obok. W marcu 1983 r. reflektor podczerwienny oświetla lecący pocisk. akcelerator cząstek emituje skoncentrowany wysokoeiiergetyczny promień w następnej fazie lotu pocisku. Eksperci uważają. służące do zestrzeliwania atakujących rakiet przeciwnika.Systemy antyrakietowe Systemy pocisków przeciwrakietowych). Pozwala to na wykrywanie i niszczenie nadlatujących pocisków balistycznych w każdej fazie ich lotu. h. Radziecki pocisk antyrakietowy z głowicą jądrową. Pocisk znajduje się w kontenerze służącym do transportu. jest połączeniem nowych orbitalnych broni przeciwrakietowych z klasyczny­ mi systemami przeciwrakietowy­ mi. że przech­ wycenie celu ma miejsce powyżej atmosfery ziemskiej (1). może być zastosowane jako wari­ ant rezerwowy. g. 276 E . c. tzw.. System „Gwiezdne wojny" (po prawej). Tym samym stają się istotnym czynnikiem wyścigu zbrojeń pomiędzy mocarstwami. choć badania i prace rozwojowe kontynuuje się nadal. radar optyczny (system omiaru parametrów lotu pocisu) zainstalowany na pokładzie samolotu dostarcza danych o po­ cisku wchodzącym w atmosferę. Rosjanie dysponują dwoma systemami anlyrakietowymi. b. Trafienie celu w atmosferze (2). d. ułatwiając jego lokalizacje. Zaproponował jednocześnie władzom ZSRR. Jednakże układ SALT I z 1972 r. są to pociski rakietowe z głowicami jądrowymi. W następnych latach ograniczanie funduszy i kontrola zbrojeń sprawiły. f. orbitujące zwierciadło skupia i przekazuje energię wytworzoną przez laser wielkiej mocy uloko­ wany na ziemi. Systemy pocisków przeciwrakietowych mogą być tak zaprojektowane. prezydent Regan ogłosił przystąpienie do programu popularnie określanego jako „Wojny gwiezdne". że jeszcze obecnie w skład systemu obrony Moskwy wchodzi 16 wyrzutni tego typu pocisków. e. wystrzelony pocisk mięci / y kontynentalny.

W l y m celu w y s t a r c z y . n p . Zakainość Wysoka Względnie wysoka Niska Przenoszenie Wysokie Średnie Niskie Terapia antybiotykami N i e istnieje Średnio skuteczna Skuteczna Szczepionka Nie istnieje Stadium prac badawczych Dostępna 277 . W tabeli p r z e d s t a w i o n o c z t e r y g ł ó w n e rodzaje m i k r o o r g a n i z ­ mów. które mogą być użyte w potencjalnej wojnie biologicz­ nej. T a b e l a ( p o prawej). D r o g a nr 2 jest najskuteczniejsza. n i e dają s t u p r o c e n t o w e g o zabez­ pieczenia p r z e d z a c h o r o w a n i e m . 3 . M o ż n a r ó w n i e ż u ż y ć nosicieli w postaci zarażonych o w a d ó w (c). Przedstawimy wykaz chorób wywoływanych użyciem broni biologicznej. przyj­ m o w a n e z żywnością l u b w o d ą . Do przenoszenia mikroorganiz­ m ó w m o g ą s ł u ż y ć pociski rakie­ t o w e (a). 2. 1 . podczas wdychania powietrza z mikroorganizmami. Pomimo wysiłków. d l a t e g o istnieje d u ż e p r a w d o p o ­ d o b i e ń s t w o jej z a s t o s o w a n i a w p r z y p a d k u a t a k u biologicznego. Stosowanie tej broni polega na rozprzestrzeniu infekcji wśród nieprzyjaciela. k t ó r y m i wnikają d o ciała l u d z k i e g o ś r o d k i b r o n i biologicznej. ś r o d k ó w biologicz­ nych. P r z e z skórę. l u b artyleryjskie (b). Mikroorganizmy mogą być rozpylane w postaci aerozoli tj. Na następnych stronach omówimy możliwe drogi zarażenia. Przez układ oddechowy. Rodzaje środków biologicznych. b y ich d u ż a ilość znalazła się na terytorium przeciwnika. l u b g r y z o n i (d). Sposoby przenoszenia ( p o p r a w e j ) . Rysunek w e d ł u g starego m a n u s k r y p t u przedstawiający przygotowania do przerzucenia rzez m u r y o b l e g a n e g o m i a s t a ońskiej p a d l i n y . E „Wojna biologiczna" w Ś r e d n i o w i e c z u (poniżej). d r o b i n cieczy l u b ciał s t a ł y c h rozpraszanych w powietrzu. D o d a t k o w o w y m i e n i o n o wywoływane przez nic choroby. P r z e z u k ł a d p o k a r m o w y . N a w e t szczepienia (o ile istnieje s z c z e p i o n k a ) .Broń biologiczna „Broń" biologiczna wykorzystuje naturalną skłonność ludzkiego organizmu do zapadania na niektóre choroby. M i a ł o t o p r z y c z y n i ć się d o r o z s z e r z e n i a zarazy w ś r ó d o b r o ń c ó w . opiszemy krótko ich przebieg. p r z y u k ą s z e n i u owadów. z d a n y m i w y b r a n y c h ś r o d k ó w biologicz­ nych. w wielu krajach nadal prowadzi się badania w tej dziedzinie. by w drodze traktatów i wielostronnych deklaracji o niestosowaniu broni biologicznej ograniczyć jej użycie. G ł ó w n e drogi zakażenia ( p o lewej).

są wielofunkcyjnymi nosicielami broni.Rozdział ósmy BRONIE INTELIGENTNE Mikroelektronika udoskonaliła nowoczesne układy kierowania. działka automatyczne stosowane jako broń do osłony bezpośredniej. Jest godnym ubolewania fakt. W sposób zaskakujący nowoczesna masowa produkcja i miniaturyzaqa różnorodnej broni uczyniła je nieskomplikowanymi w obsłudze i tańszymi pod względem nakładów. zwłaszcza w dziedzinach czujników samonaprowadzania i zapalników głowic bojowych. Śmigłowiec może alterna­ tywnie przenosić cztery zasobni­ ki niekierowanych pocisków kal. O m a w i a m y tu postęp techniczny jaki dokonał się w technice broni w latach osiemdziesiątych i wybiegniemy w wiek XXI. Pociski i pociski rakietowe mogą w coraz w y ż s z y m stopniu samoczynnie „myśleć". Rozwój statków powietrznych w kierunku bezpośredniego ich użycia na polu walki dostarczył n o w e g o typu śmigłowca. Pancerze reaktywne i nowoczesne transportery opancerzone stanowią tutaj drugą stronę medalu. kierowanych lase­ rowo. na wyposażeniu wojsk) dysponuje nowoczesnymi czujnikami umożliwiającymi działanie w każdych warunkach atmosfe­ rycznych i prowadzenie walki w nocy (patrz str. wykorzystujące światłowody i n o w e rodzaje amunicji. binarną amunicję chemiczną i udoskonalone samobieżne haubice opancerzone. 290-291). zaliczane do szczególnych osiągnięć technicznych. bez dalszej ingerencji obsługi po starcie czy odpaleniu. Od połowy lat osiemdziesiątych broń chemiczna („bomba atomowa krajów ubogich") i pociski rakietowe średniego zasięgu przedstawiają największe zagrożenie militarne. Rozdział rozpoczynamy przedstawieniem rozległego arsenału sprzętu sił bezpieczeństwa. Uzbrojenie składa się z „działka łańcuchowego" zamontowanego pod kadłubem (patrz str. Nowoczesne śmigłowce bojowe (po prawej). W dziedzinie artylerii przedstawimy MLRS. W obronie przeciwpancernej położony zostanie nacisk na rozwiązania koncepcyjne tzw. nową wyrzutnię wieloprowadnicową NATO średniego zasięgu. zdolnego do obrony przeciwpancernej i zdalnie kierowanych niewielkich środków bezpilotowych. która wkrótce zostanie zastosowana także w moździerzach piechoty. rakietowych typu „Hydra" 278 . że kosztowna strategiczna broń ABC straciła w sposób widoczny na znaczeniu (także dzięki limitom ustalonym w układach rozbrojeniowych). celownik masztowy. włącznie z „pięścią przeciwlotniczą" Stinger i n o w y m amerykańskim ręcznym km M 249. Większość z nich została udoskonalona na podstawie istniejących już technologii bądź wcześniejszych koncepcji. W dziedzinie broni morskich . lub osiem podwieszeń dla różnych głowic bojowych. Następnie omówione będą bronie piechoty lat dziewięćdziesiątych. Do wyposażenia śmigłowca należy celownik wykrywania celu i celownik oznaczania celu. Wprawdzie niewiele z tych „innowacji" może rzeczywiście być uważana za nowy etap w rozwoju broni. Zbyt wysokie koszty nowoczesnych technologii zmusiły w końcu oba supermocarstwa. wśród nich są bomby kasetowe i bomby do niszczenia pasów startowych. nisko lecące n a d wodą rakiety typu „Exocet" i p o n o w n i e przeżywające renesans. Oprócz tego dla samolotów bombowych i myśiiwsko-bombowych wynaleziono dużą ilość nowych rodzajów amunicji. Przy omawianiu rozwoju w dziedzinie samolotów poruszono „technologię powłok maskujących". czy według powszechnie przyjętych rodzajów. stała się coraz bardziej wielostronna dzięki zastosowaniu czujników i układów kierowania.w centrum omawianego procesu rozwojowego .znajdują się kierowane p r z e w o d o w o torpedy. że w konfliktach regionalnych i w wojnach domowych rzeczywiście używana jest już „broń przyszłości". „uderzeń z góry" . W coraz wyższym stopniu kraje rozwijające się nastawiają się na b u d o w ę własnych przemysłów zbrojeniowych. Dwuosobowy model amerykański AH-64 „Apache" (od 1968 r. USA i ZSRR do podjęcia poważnych rokowań w dziedzinie kontroli zbrojeń. 290). 70 mm (w każdym po 19 sztuk). kierowanych przewodo­ wo. poczynając od elektrycznych pałek i kończąc na współczesnych opancerzonych pojazdach policyjnych. względnie szesnastu typu „Hellfire". Coraz trudniej broń daje się klasyfikować w e d ł u g pierwotnego zastosowania. Przy prowadzeniu tego rodzaju działań wojennych wydaje się.na kierowane pociski rakietowe. noktowizor dla pilota oraz tzw. oraz ośmiu przeciwpancernych pocisków rałcietowych typu TOW.

.

służący do zwalczania czołgów. „Copperhead" (powyżej). Nawet po sześciuset latach funkcjonowania broni strzeleckiej wciąż ulega ona udoskonaleniu. W literaturze fachowej poświęcono mu bardzo wiele miejsca i w technice woj­ skowej znajdzie jeszcze wiele zastosowań. Kiedy pocisk zbliża się do rejonu celu (niewidzialnego przez obsługę działa) czujniki emitują promień laserowy i kierują pocisk do celu. wywołane posuwaniem się nieprzyjacielskich oddziałów rozpoznawczych. W pocisku po opuszczeniu lufy wychylają się stateczniki usterzenia. na wyposażeniu brytyjskich wojsk lądowych. ma mniejszy kaliber 0.308 cala). i pistolet maszynowy (b). Ponieważ naboje są mniejsze i lżejsze żołnierze mogą być wyposażeni w większą ilość amunicji. przedłużające głównie ich okres używalności. Szczególnie wyraźnie zauważalne staje się zastosowanie małych kompute­ rów we wszystkich systemach powietrznych. 280 Noktowizory (powyżej). zwłaszcza w systemach broni kierowanych i satelitach. który opromieniowuje cel promieniem laserowym. Copperhead łączy w sobie zalety pośredniego ognia artyleryjskiego z manewrowością Kierowanego pocisku rakietowego (patrz str. Półprzewodniki silikonowe (powyżej). wypróbowywanym od lat. Karabin SA 80 jest używany w dwóch wersjach: jako karabin (a). . albo na ziemi. Półprzewodnik silikonowy określany jest często mikroprocesorem. 286-287). jak ogólny postęp techniczny oddziaływuje na rozwój w dziedzinie techniki wojskowej. 155 m m . W pozostałej części omawiany jest ogólny postęp techniczny dokonany w dziedzinie wojskowej.albo w powietrzu (a). Nowe karabiny automatyczne (powyżej). Do niego zalicza się sprzęt alarmowy (a). choćby jako kompu­ tery do kierowania ogniem artyleryjskim. Przedstawiamy także sprzęt. Używane są do kontroli pola bitwy. jest lżejsza i posiada celownik optyczny. jest wzmacniacz szczątkowego obrazu (b). Nowa broń służbowa SA 80.223 cala (zamiast dotychczasowego 0. gdyż krótki karabin z racji Stosowania mniejszej amuniqi umożliwia łatwiejsze jego opanowanie podczas strzelania (mniejszy odrzut). Po wymianie kilku podzespołów może być używany jako ręczny km (c). np. CLGP (pocisk kiero­ wany wystrzeliwany z lufy) wystrzeliwany jest przez haubicę polową lub haubicę samobieżną opancerzoną (a). który w najszerszym rozumieniu zaliczany jest do broni. Eksperci liczą się z tym. Kolejnym ważnym sprzętem. Copperhead wymaga wysuniętego obserwatora . Tylko wśród niewielu rodzajów broni nastąpił epokowy przełom. Ten pasywny noktowizor wzmacnia promieniowanie gwiezdne do tego stopnia. Nowa broń jest nieskomplikowana w obsłudze. Wzmacniacze szczątkowego obrazu trudne są do wykrycia. Chodzi częściowo o poprawione kolejne modele istniejących broni.Nowe technologie W tym podrozdziale przedstawiamy wybrane procesy w rozwoju nowoczesnej broni. kal. że obserwator otrzymuje jednobarwny obraz rzeczywistości. podręczne i tanie komputery mogą przejąć nowe zadania w dziedzinie wojskowej. bądź jako przyrząd do celowania. Lekki pocisk leci płaskotorowo. może być szybciej opanowana przez rekrutów i słabiej wyszkolonych strzelców. że w przyszłości działania bojowe będą prowadzone w warunkach nocnych. pocisk kierowany w końcowej fazie lotu. Optycy i naukowcy dokładają wielu wysiłków w celu udoskonalenia noktowizorów i pozostałego osprzętu. rejestrujący „niewidoczne" promienie bądź „niedostrze­ galne" wstrząsy geofoniczne. a także można dzięki niej osiągnąć" lepsze wyniki w szkoleniu strzeleckim. Małe. Półprzewodnik silikonowy jest najlepszym przykładem na to.

to wiele satelitów realizuje także zadania wojskowe. WNP i Chiny utrzymują w kosmosie satelity wojskowe. bądź błędnemu naprowadzaniu broni zdalnie kierowanej. Wojna radioelektroniczna jest ściśle powiązana z programami kosmicznymi. 281 . Promieniowanie laserowe znajduje szczególne zastosowanie w urządzeniach celowniczych (patrz także „Copperhead"). promieniowanie laserowe wykorzystywane jest w dalmierzach (powyżej). jest pojęciem bardzo szerokim. Z drugiej strony przeciwdziałanie radioelektroniczne wymaga odwrotnej reakcji ze strony przeciwnika. Rywalizacja militarna w kosmosie datuje się od dość dawna. Najskuteczniej niszczą organizmy żywe. usług których także częściowo korzystają zaprzy­ jaźnione państwa. USA. czyli głowice bojowe z ładunkiem o wzmocnionym działaniu promieniotwórczym stanowią nowy rodzaj broni nuklearnej. zdolnych do niszczenia zgrupowań pancernych. W skład pojęcia wojny radioelektronicznej wcho­ dzi także przeciwdziałanie radioelektroniczne. mogącym niszczyć nieprzyjacielskie satelity. Projekt amerykański przedstawiony w 19/8 r. prowadzone doświadczenia nad wykorzystaniem tej broni nie przyniosły jeszcze generalnych rozstrzygnięć. kontrprzeciwdziałania radioelektronicznego. są już w stanie rozpoznać pojedyncze wyloty luf broni strzeleckie] na polu bitwy. unieruchamianiu nieprzyjaciel­ skiej elektroniki. W USA i ZSRR rozwinięto tzw. 200 m nad ziemią. jest ona wysoce precyzyjna. satelity mogą być używane jako stacje wczesnego ostrzegania do wypełniania zadań w dziedzinie nawigacji bądź do połączeń telekomunika­ cyjnych. Amerykanie ponownie wznowili produkcję broni neutronowej i zdążyli wyprodukować „tylko" 925 pocisków. a wydzielone promieniowanie czyniłoby w ciągu kilku minut nieprzyjacielskie załogi czołgów niezdolnymi do działań bojowych. Bomby neutronowe (powyżej). zdolne do zwalczania nieprzyjacielskich pojazdów kosmicznych. radioelektro­ niczna.Bronie inteligentne Wojny gwiezdne. Pociski neutronowe podczas użycia miały (teorety­ cznie) eksplodować ok. 203 i 155 mm. a promienie poruszają się z prędkością światła. Francja wysłała w kosmos satelitę wojskowego w 1983 r. Olbrzymie wiązki wzmocnionego promieniowania neutronowego i gamma wywołane wybuchem przenikają przez najgrubsze płyty pancerne i wały ochronne. Np. Wojna (walka). przewidywał wyko­ nanie neutronowych głowic bo­ jowych do taktycznych pocisków rakietowych „Lance" oraz do pocisków do haubic amerykań­ skich kal. broń antysatelitarną (ASAT) czy niszczyciele satelitów. Satelity obserwacyjne (powyżej). (Outer Space Treatv) zabrania umieszczania środków masowego niszczenia w kosmosie. broń laserowa nadaje się szczególnie do zwalczania samolotów i pocisków rakietowych. cechuje się prostym „torem lotu". Według oficjalnych danych. Z racji. 7. Tzw. polegających na zakłócaniu. tzw. W 1981 r. przerywaniu połączeń radiowych. Zwłaszcza w broni pancernej. że wiele systemów broni zależnych jest coraz bardziej od elektroniki wzrasta tym samym znaczenie przeciwdziałań radioelektronicznych. Chociaż układ o przestrzeni kosmicznej z 1967 r. Obecnie naukowcy pracują nad laserem kosmicznym o dużej mocy. Rozpoznanie radio­ elektroniczne prowadzone jest również w okresie pokoju w celu rozpoznania struktury i stanu wyszkolenia radiokomunikacji przeciwnika.

Bronie policyjne
W ostatnim dziesięcioleciu ogromnie wzrósł zestaw broni i sprzętu dla organów bezpieczeństwa w celu zwalczania zamachowców i terrorystów. Obejmuje on środki stosowane przeciwko uzbrojonym rebeliantom czy brutalnym demonstrantom oraz sprzęt służący do rozbrajania tzw. bomb zawartych w przesyłkach listowych. Bomby te konstruowane są przy wykorzy­ staniu nowoczesnego plastycznego materiału wybu­ chowego - semtexu, wynalezionego w Czechosłowaqi w latach dwudziestych obecnego stulecia.

Wyposażenie osobiste policjanta 1. Pałka paraliżująca. W brytyj­ skich oddziałach antyterrorysty­ cznych SAS na bazie zwykłej palki policyjnej skonstruowano pałkę paraliżującą. Podczas akcji u zyskuje sic dzięki niej impuls elektryczny o napięciu 6-7 kV oraz trzaskający szum. Długość" 58 cm; masa 5,4 kg. Na wyposażeniu policji USA. 2. Tarcza ochronna policyjna z przezroczystego poliwęglanu. Wymiary: 900x600x3 mm; masa 1,8 kg. 3. Miotacz, izraelski aparat do miotania mgławicowego środka nękającego CS o zasięgu 15 m, zdolny do wytworzenia w ciągu kilku sekund ściany gazu o szerokości sześciu metrów. Masa poniżej 9 kg. 4. Przenośny zestaw miotający gazu łzawiącego (Franq'a). Minimalna odległość użycia 10 m. Masa 16-21,5 kg, w zależności od rodzaju środka napełnienia (żel, proch lub płyn). 5. Karabin do tłumienia demonstracji (brytyjski Arwen Ace-37), broń precyzyjna przys­ tosowana do użycia pięciu rodzajów pocisków specjalnych: AR-1 - pocisk gumowy, 282

E

skutecznie „rozpędzający" demonstrantów do 100 m; AR-2 - pocisk zawierający gaz drażniący; AR-3 - „pocisk okrą­ gły", wypełniony dwoma grama­ mi środka nękającego (przejś­ ciowo obezwładniającego) CS; AR-4 - pocisk dymny oraz AR-5 - tzw. „łamacz barykad", pocisk zawierający gaz drażniący (proszek CS), przebijający deskę o grubości 13 mm. Kaliber 37 mm, masa 2,1 kg. W latach 1984-1988 policja amerykańska zakupiła 500 sztuk. 6. Granatnik rewolwerowy używany przeciwko demonstr'aq'om (brytyjski „Excalibur"); na szkicu zademonstrowano olicjanta w ubiorze ochronnym: amizelce kuloodpornej, hełmie ochronnym i masce przeciwga­ zowej. Pojemność bębna: pięć nabojów kal. 38 mm; masa 4 kg. W Malezji podczas tłumienia demonstracji użyto 500 ich sztuk. 7. Granat, tzw. „pierścień skrzydłowy" - na wyposażeniu żandarmerii wojskowej USA. Wystrzeliwany jest za pomocą karabinu automatycznego M 16. Granat wypełniony jest proszkiem nękającym CS.

8. Granat łzawiący (Zick-Zack), (Francja, wersja dla żandarmerii). Miotany leci lotem nieregu­ larnym i po osiągnięciu podłoża „podskakuje" przez co niemożliwy jest do odrzucenia przez demonstrantów. 9. Granat ręczny paraliżujący bądź piorunujący („Stun bomb", Francja). Przy detonacji wytwarza do kilka ogłuszających wybuchów i oślepiające światło. Przydamy do likwidacji zamieszek ulicznych czy podczas uwalniania zakładników. Niemiecka GSG - 9 i brytyjska SAS użyły podobnych granatów podczas uwalniania zakładników w Mogadiszu w 1977 r. 10. Naboje z pociskami: plastikowym i gumowym, Zostały użyte po raz pierwszy w Hongkongu w 1960 r. a. nabój kal. 37 mm z pociskiem plastikowym. Pocisk razi silnym uderzeniem do 60 m; b. nabój kal. 37 mm z pociskiem gumowym, podobny do (a) lecz tańszy. Masa 170 g, prędkość wylotowa 100 m/s. Może razić śmiertelnie poniżej 20 m.

Bronie inteligentne

Opancerzona jednostka manewrowa do likwidacji demonstracji (AMAC). Załoga - 12 osób, prędkość do 88 km/godz. Zwykle pojazdy tzw. miotacze wodne (na wypo­ sażeniu policji od lat sześćdzie­ siątych) nie mogą być używane w działaniach dłużej niż pozwala na to zapas wody. Miotane mieszanki, składające się ze środ­ ków gazowych i nękających bądź z barwników, zwiększają sku­ teczność działania sił policyjnych podczas likwidowania demon­ stracji i służą do oznaczania bru­ talnie zachowujących się demonstrantów. Miotacze wodne

używane są do gaszenia płonących barykad. a. pług do niszczenia barykad, b. armatka wodna, c. instalacja wodna, zabezpieczona przed możliwoś­ cią uchwycenia się z zewnątrz i dostaniem się na pojazd, d. granatnik czterolufowy (na pociski dymne i środki nękające - CS), e. otwory strzelnicze (łącznie osiemnaście), f. kadłub, g. elementy konstrukcji pod napięciem elektrycznym, chroniące przed „wspinaniem" się na pojazd. Pojazd zdalnie sterowany do usuwania ładunków wybu­ chowych („Whcelbarrow" - taczka) na wyposażeniu od 1972 r. Jest to pierwszy model z rodziny robotów - pojazdów gąsienicowych bądź kołowych. Podejrzane przedmioty są pod­ dawane oględzinom z wykorzys­ taniem kamery telewizyjnej, pracującej w obwodzie zamknię­ tym. Operator steruje zdalnie pojazdem z bezpiecznej odległości (do 300 m). Można nawet oddać strzał z odległości w celu otwarcia drzwi dla pojazdu bądź przerwania obwodu zapłonowego niebezpiecznego ładunku. Pojemność baterii elektrycznych wystarcza na dwie godziny pracy. Przy pomocy pojazdów typu EOD (do usuwania środków bojowych), brytyjskie siły bezpieczeństwa mogły rozbroić w latach 1969-1989 w Irlandii Północnej w 40000 przypadkach podłożenia bomb - 2767 ton materiału wybuchowego. Opancerzony wóz terenowy „Hotspur Hussar" (powyżej), trzyosiowy pojazd patrolowy, pojemność maksymalna - 8 osób. Posiada przedział bojowy, reflektor poszukujący i urządzenia nagłaśniające.

283

Bronie piechoty
W dziedzinie strzeleckiej broni ręcznej wprowadzono niewiele innowacji technicznych. Nadal utrzymuje się tendencja do zmniejszania ciężaru broni, zwiększenia precyzji i szybkostrzelności. Amunicja bezłuskowa umożliwia wprowadzenie następnej generacji karabinów na przełomie tysiąclecia, uzyskujących dwukrotnie wyższą szybkostrzelność, przy zachowaniu tej samej masy broni.

Wyposażenie pododdziału piechoty USA lat dziewięćdziesiątych (do szczebla kompanii) • bagnet wielofunkcyjny M 9 • karabin M 16 A2, wysoce funkcjonalny karabin automatyczny ACR, (wprowadzony będzie do wyposażenia do 2000 r.) • karabin wyborowy M 24, kal. 7,62 mm. Model koncernu zbrojeniowego Remington. Ma zamek cylindryczny i celownik (optyczny) lunetkowy, umożliwiający dziesięciokrotne przybliżenie celu • ręczny km M 249, kal. 5,56 mm (patrz niżej) • granatnik M 203, kal. 40 mm (patrz str. 154) • rakietowy granatnik przeciwpancerny - M 72 A3, kal. 66 mm (model A 2 patrz str. 254); zastępowany jest przez model AT 4 • granatnik półautomatyczny MK 19 - 3 (na podwoziu), kal. 40 m m • moździerz lekki M 224, kal. 60 mm • moździerz bezpośredniego wsparcia M 252, kal. 81 mm • „pięść przeciwlotnicza" Stinger z głowicą samonaprowadzającą się na promieniowanie podczerwone (patrz str. 256-257) • przeciwpancerny pocisk rakietowy średniego zasięgu Dragon M 47, kierowany przewodowo z ulepszoną głowicą bojową (patrz str. 254). Nowe systemy przeciwpancerne na etapie wdrożeń.

Bagnet SA 80 (powyżej). A. Pochwa z piłą składaną i urządzeniem do cięcia drutu (a). Ostrze osadzone jest na czopie (b). B. Bagnet - nóż z krawędzią tnącą (c) do cięcia drutu. Ostrze i rękojeść wykonane są z jednego odlewu. Większość bagnetów nowoczesnej broni, tak jak SA 80, stanowią wielofunkcyjne noże bojowe, które coraz rzadziej spełniają zadania starych bagnetów kłujących.

Beretta M9 92 SB (powyżej). Pistolet ten w amerykańskich silach zbrojnych zastąpił stary pistolet samopowtarzalny wz. 1911 kal. 0,75 cala, mający /a sobą najdłuższy okres używal­ ności (patrz str. 147). Beretta jest łatwiejsza i bezpieczniejsza w obsłudze. Ma mechanizm napinania kurka przez nacisk na język spustowy (samonapinanie), umożliwiający szybkie otwarcie ognia jedną ręką z pistoletu uprzednio zabezpieczonego; większą pojemność magazynka - 15 szluk i strzela nabojami typu Parabellum, kal. 9 mm (norma NATO). W lipcu 1986 r. dostarczono na wyposażenie 315 930 sztuk pistoletów.

Ręczny karabin maszynowy M 249. Od 1984 r. w armii USA. karabin M 16 na podstawie dwunożnej, zastępuje się ręcznym km M 249. Służy on jako broń bezpośredniego wsparcia dla drużyny piechoty: jeden karabin przypada dla czterech członków drużyny (łącznie w drużynie dwa km). Automatyka broni oparta jest na wykorzystaniu odprowadze­ nia gazów. Kal. 5,56 mm; masa 6,5 kg; szybkostrzelność 700 strz./min. Zasilanie taśmowe lub magazynkowe.

284

Amunicja bezłuskowa (po prawej), znacznie zwiększa siłę ognia piechoty. Pocisk osadzony jest w środku ładunku miotającego (powyżej). Nabój bez łuski mosiężnej waży znacznie mniej od naboju normalnego; poza rym w broni wykorzystującej amunicję bezłuskowa nie ma wy rzutnika łusek. Nie usunięto jednak jeszcze całkowicie problemów związanych z funkq'onowaniem w pełni automatycznej broni samopowtarzalnej, wykorzystującej amunicje bezłuskowa. 1. spłonka zapalająca, 2. ładunek miotający, 3. pocisk, 4. zapłonnik wzmacniający (wprawia pocisk w ruch w lufie zanim ładunek miotający zostanie zapalony co powoduje, że nie powstaje poślizg w wytwarzaniu gazów), 5. łuska nabojowa z mosiądzu, 6. czepiec uszczelniający z tworzywa sztucznego (odrzucany po wystrzale przy wylocie lufy).

Bronie inteligentne

Niemiecki karabin G 11 (po prawej). Z magazynka o pojemności 50 naboi, naboje bezłuskowe doprowadzane są do obrotowego cylindra, gdzie ulegają zapaleniu, zanim znajdą się w lufie. Ta konstrukcja kali­ bru 4,7mm firmy Heckler i Koch może prowadzić ogień poje­ dynczy, seryjny - trzystrzałowy bądź ciągły. Na odległość 600 m pocisk przebija standardowy hełm stalowy. W konkursie ogłoszonym przez USA na „wysoce funkcjonalny karabin automatyczny' (ACR), (następcę karabinu M 16), G 11 był jedyną ofertą na amunicję bezłuskowa.

Czujniki ziemne. Mogą być stawiane ręcznie bądź z powietrza przy użyciu środków miotających i należą do wyposażenia nowo­ czesnych instalacji obronnych. W Wietnamie w latach siedem­ dziesiątych nastąpiło pierwsze zas­ tosowanie czujników na dużą ska­ lę. Czujniki sygnalizują wstrząsy, hałas lub występowanie metalu. Brytyjski system Racal-Classic gro­ madzi iiiformacje na monitorze napływające od ośmiu czujników. Czujniki pracują / geofonami bądź

detektorami promieniowania pod­ czerwonego. Pracują w zaprogra­ mowanym obwodzie elektrycz­ nym, którego zmiana parametrów podlega klasyfikacji, a wyniki wy­ świetlane są na monitorze. Infor­ macja przedstawiana jest graficz­ nie lub jest drukowana. Czujniki są wkopywane, układane bądź ustawiane w terenie i maskowane. Amerykanie wprowadzili w 198/ r. do użytku system REMBASS (system czujników zdalnego nadzoru pola bitwy).

Termowizory są najbardziej rozwiniętymi urządzeniami obserwacyjnymi. Wykrywają one - niezależnie od natężenia światła - bardzo małe różnice temperatur (o 1-2"C) i obrazują je na ekranie. Nagrzane silniki samolotów, znajdujące się nawet za przeszkodą maskującą, są tak samo wykrywane jak obecność

człowieka czy jakiegokolwiek innego sprzętu. Przy pomocy termowizorów wykrywa się obecność ludzi i innych istot żywych, znajdujących się w pomieszczeniach zadymionych lub zasypanych pod gruzami budynków, albo lawinami śniegu.

Systemy bezpieczeństwa i sygnalizacyjne Taśmy z drutu kolczastego stosowano już w okresie! wojny światowej (patrz str. 223). Druty /. rdzeniem ze światłowodu nadają się doskonale do zabezpieczenia stref bezpieczeństwa, Jeśli drut zostanie przerwany czy skrzywiony, przerwaniu ulega także rdzeń światłowodu. Obraz z miejsca przerwania obwodu jest przesyłany na stanowisko kontroli.

Systemy artyleryjskie
Artyleria konwenq'onalna także w przyszłości odgrywać będzie ważną rolę - czy to w formie ciągnionych dział polowych, pojazdów samobieżnych czy artylerii pancernej. W latach osiemdziesiątych, ogromnie wzrosła siła uderzenia i celność pocisków kierowanych samonaprowadzających się w końcowej fazie lotu i chemicznej amunicji binarnej. Zastosowanie automatycznych urządzeń ładowania zmniejszyło ilość osób obsługujących działo, a ulepszone systemy kierowania ogniem obniżyły zużycie amuiuq"i, przypadające na zniszczenie celu.

a. b. c. d. e.

zapalnik głowicowy materiał pędny boczne dysze ciągu przedział systemu kierowania smugacz

Haubica samobieżna opancerzo­ na Vickers AS 90 kal. 155 mm. W 1989 r. artyleria brytyjska wprowadziła te haubice na wyposażenie w miejsce starych, amerykańskich haubic M 109 A2/A3, będących w uzbrojeniu od 1963 r. Model AS 90 nie różni się w sposób zasadniczy od haubicy M 109 A2/A3. Działo wymaga tylko pięciu osób obsługi zamiast sześciu, posiada dłuższą lufę i ma możliwość zamontowania dodatkowych środków walki. Mechanizm jezdny z amortyzatorami gazo­ wymi (wodór) umożliwia szybką jazdę w terenie. Półautomatyczne ładowanie pomocnicze zmieniono na ładowanie zau­ tomatyzowane. System kierowa­ nia ogniem współdziała z różnymi celownikami optyczny­ mi i urządzeniem nawigacji bezwładnościowej. Kaliber 155 mm, donośność 24700 m (amunicja standardowa), prędkość max. 53 km/godz.

MARS, (wieloprowadnicowy system artylerii rakietowej), nazwa angloamerykariska MLRS (system rakietowy średniego zasięgu). W 1983 r. w amerykańskich siłach zbrojnych wprowadzono wyrzut­ nię wieloprowadnicową określaną symbolem M 270; w Turcji w 1988 r. iw Bundeswerzew 1990r.MAKS wystrzeliwuje dwanaście niekiero­ wanych pocisków rakietowych kal. 227 mm. Ładowane są óne w dwa pojemniki sześciostrzałowe. Pocisk rakietowy o długości czterech metrów może być uzbro­ jony w m.in. głowicę bojową typu M 77, zawierającą 644 podpocisków do zwalczania piechoty i celów opancerzonych. W f985 r. rozpoczęto prace nad głowicą bojową, kierowaną w końcowej fazie lotu. Kolejną głowicą bojową na wyposażeniu jest głowica za\vierająca chemiczny pocisk binarny. Komputerowe kierowanie ogniem czyni z MARSa system skuteczniejszy niż wyrzutnie wieloprowadnicowe starszego tvpu, nadające się tylko do niszczenia celów punktowych.

286

Bronie inteligentne Pocisk kierowany (po lewej). Przed odpaleniem następuje zaprogramowanie pocisku. Boczne dysze ciągu umożliwiają dokonywanie poprawek podczas lotu pocisku. Pierwszy model pocisku kierowanego „Copperhead" (patrz str. 280), wprowadzili Amerykanie już w 1980 r. Zasięg 16 km. Chemiczny pocisk binarny (po prawej). Wynalezienie tego pocisku stanowi przełom w dziedzinie granatów gazo­ wych, w budowie których nie było większych zmian od 1918 r. Pocisk binarny przed odpaleniem zawiera w miejsce śmiertelnej substancji wypełnienia (idea stosowana w granatach gazo­ wych) dwa nieszkodliwe środki chemiczne. Dopiero ulegają one wymieszaniu po odpaleniu i wydzielają gaz paraliżująco-drgawkowy.

a. b. c. d. e.

zapalnik ładunek łączący ładunek A w części przedniej przegroda ładunek B w części tylnej

Połączony system obrony prze­ ciwlotniczej i przeciwpancernej z manewrującymi pociskami rakietowymi stanowi dalszy etap w rozwoju idei działa przeciwlotniczego i działa przeciwpancernego (patrz str. 195). Ten pojazd gąsienicowy - opracowany przez USA i Szwajcarię - ma osiem prowadnic do odpalania pocisków rakietowych i może zwalczać zarówno cele naziemne jak i powietrzne. Pojazd został skonstruowany wspólnie przez specjalistów z wielu krajów, dysponuje wyrzutnią do odpalania zunifikowanych pocisków rakietowych przeznaczonych do wykonania obu zadań bojowych. Pocisk rakietowy kierowany jest przy pomocy TV, lasera i posiada, obok czujników optycznych, także czujniki na podczerwień.

Amerykański transporter opancerzony M 2 Bradley Transporter opancerzony prze­ mienił się w wielofunkcyjny wóz bojowy piechoty zmechanizowa­ nej. Uzbrojony jest w lekką broń pokładowa, (działka automa­ tyczne) i/lub w kierowane pociski rakietowe, służące do bezpośred­ niego wsparcia działali bojowych. „Bradley' posiada dwuosobową wieżę stabilizowaną automatycz­ nie, wyposażoną w działko auto­ matyczne 25 mm, na strome bocz­ nej wieży podwójną wyrzutnię TOW dla odpalania przeciwpan­ cernych kierowanych pocisków rakietowych (patrz str. 254-255) i sześć otworów strzelniczych dla stanowisk broni ręcznej, umiesz­ czonych po obu stronach i z tyłu transportera. W 1983 r. rozpoczęto dostawy picnvszych egzemplarzy z zamówienia liczącego ponad 1000 sztuk. Powszechnie uznaje się radziecki bojowy wóz piechoty, uzbrojony w gładkolufówe działko kal. 73 mm i wprowadzony na uzbrojenie w 1967 r. za pierwszy transporter opancerzony tego typu.

287

otrzymały dzięki zastosowaniu t/w. nawet gdy uderzy w ceł pod ostrym kątem.fali świetlnej. Wielkokalibrowe pociski przeciwpancerne zostały zastąpione przez „pierzastą strzałę" o nadzwyczajnej twardoś­ ci.Bronie przeciwpancerne Pociski rakietowe samonaprowadzające się na cel i lecące torem stromym coraz bardziej wypierają broń strzelającą w dolnej grupie kątów. 199). Kamera TV zainstalo­ wana w głowicy pocisku przekazuje obraz z dolotu do celu (linie przerywane). Grot ładunku kumulacyjnego zapala folię burzącą w „dachówce". stanowią rozwinięcie koncepcji wykorzystania powierz­ chni napędowej pocisków (patrz str. Operator może dokonać poprawek w torze lotu pocisku przy pomocy połączenia przewodowego . APFSDS-T (po prawej). spełniają dokładnie to. Kweslię przebi­ cia pancerza reaktywnego usiłuje się rozwiązać przy zastosowaniu głowic dwustopniowych (tandemo­ wych) w przeciwpancernych kiero­ wanych pociskach rakietowych. Operator śledzi cel przez celownik i kieruje pocisk rakietowy bezpośrednio w cel. 288 . która dodatkowo wzmacnia pancerz pasywny. opancerzone wozy bojowe. która znacząco zmniejsza jego silę przebicia pancerza. 81 mm Pociski rakietowe kierowane światłowodami stwarzają szansę operatorowi na ukrycie się po wykryciu celu i odpaleniu pocisku.. Pociski te mają kaliber w przedziale 30-120 mm. Do najznaczniejszych zmian w broni przeciwpancernej zalicza się przemianę moździerza w środek niszczenia czołgów. kiedy Izrael zdobył radziecki czołg T-62 na Syryjczykach w Dolinie Bekaa. co oznacza ich nazwa. Była to technologia przez długi okres utrzymywana w tajemnicy. Reaktywna płyta pancerna pokrywając zwykły pancerz przy­ pomina rodzaj dachówki ceramicz­ nej. która odpala pocisk stabilizowany brzechwowe Impuls fali milimetrowej radaru. umieszczonego w głowicy pocisku poszukuje samodzielnie cel w promieniu 300 m. System Merlin uczynił z moździerza kał. Została przedstawiona opinii publicznej po raz pierwszy w 1982 r. Tymczasem. Pociski APFSDS-T osiągały przebicie pan­ cerzy czołgu nawet po ześlizgnię­ ciu się z lufy armaty atakowanego czołgu. Na krótko przed osiągnięciem celu pocisk rakietowy zmienia samodzielnie kurs i uderza we właz kierowcy bądź pokrywę Kierowane pociski moździe­ rzowe również zwalczają czołgi z góry. pociski „atakujące z góry" („Top Atack"). Ich opancerzenie składa się z coraz bardziej skomplikowanych materiałów. (Liban). Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe tzw. której ostry i bardzo twardy grot nie ulega „ześlizgnięciu" z pancerza. uodpornionej na zakłócenia. Pancerz reaktywny (powyżej). pancerza reaktywnego aktywną osłonę. Wysunięty obserwator przekazuje współrzędne czołgu nieprzyjacielskiego obsłudze moździerza. Pociski przeciwpancerne stabili­ zowane brzechwowe z odrzuca­ nym sabotem.

jako jednostrzałowa broń przeciwpancerna z programowaną głowicą bojową. Dwóch ludzi obsługi wraz z samochodem ciężarowym wystarcza. bezosobowego pola walki. przy pomocy tego rodzaju broni linie obrony przed przypuszczalnym uderzeniem. stanowią dalszy wkład do zautomatyzowanego. Broń ta. buz względu na porę roku. został zbudowany przez firmę francuską Matra. wąskiego przejścia w polu minowym.Broń inteligentna Miny zdalnie kierowane (po prawej). aby zabezpieczyć. 289 . na którym działania wojenne prowadzone są bez udziału wojsk. lub może być zastosowana do położenia zapory w wypadku zagrożenia np. Zwalcza samodzielnie wskazane cele. używana jest do kontroli pola minowego w wariancie stacjonarnym. MINOS.

dla działka M 230 „Chain Gun". 230). 290 . Zasobnik zasila bron z prawej strony śmigłowca i wyrzuca puste łuski na lewą stronę. System amerykański „Vólcano". składa się ze stałego rusztu rurowego wbudowanego na zewnątrz śmigłowca. jak np. stanowiący ładunek zewnętrzny śmigłowca. 7 którego wyrzucane są . Podczas lądowania w sytuacjach awaryjnych broń znajduje się między dwiema kabinami i nie stanowi zagrożenia dla załogi. zbu­ dowano specjalne podwieszenia i pojemniki.w mniejszym zakresie . zyskują coraz bardziej na znaczeniu.Uzbrojenie śmigłowców i samoloty bezzałogowe Śmigłowce bojowe i przeciwpancerne odgrywają coraz to ważniejszą rolę na współczesnym polu walki.do bezzałogowych.. Amunicja doprowadzana jest beztaśmowo z zasobnika zawierającego 1200 sztuk pocisków. Dla działek automatycznych. wprowa­ dzonym w 1968 r. na wyposaże­ nie armii amerykańskiej. z którym zakończono pomyślnie próby w 1987 r. Pojedynczy śmigłowiec Black-Hawk może rozsypać do 960 min. samolotów bezzałogowych. Włosi wynaleźli rozdzielacz magazynkowy (a). Szybkostrzelność dziesięć razy na sekundę. Systemy minowania powietrznego (powyżej). Na początku były to proste roztrząsacze (patrz str. małych celów latających tzw. Także i ta nowa broń taktyczna zyskuje na znaczeniu. o 11 stopni do góry i 60 stopni do dołu. Wersja rozdzielacza z 64 prze­ działami rozsypuje 1536 min przeciw piechocie. Odnosi się to . każda zawierająca czterdzieści min.cztery ramy. Broń kierowana jest przez układ czujników w przód zie kadłuba lub przez celowniki znajdujące się w heł­ mach obu pilotów. 30 mm (działko łańcuchowe). później były to systemy minowa­ nia przy pomocy zrzutni. Instalacja w wieży zapewnia stabilizację broni po odrzucie. wersja z 32 przedziałami zawiera 128 min przeciwpancernych. Napęd elektryczny obraca wieżę o 100 stopni w każdą stronę. na śmigłowcu przeciwpancer­ nym AH-64 Apache. (6). stanowiących uzbrojenie śmigłowców (powyżej). kal.po obu stronach .

7 mm. zakłócającymi odbiór urządzeń radioloka­ cyjnych (paski folii metalowej). Lot docelowy nad stacje radiolokacyjne nieprzyjaciela. Samoloty bezzałogowe mogą także prowadzić uchwycenie celu przv pomocy lasera. Możliwa jest jednak szybka wymiana zasob­ ników. 3.na odległości 4000 m (b). a. Przy pomocy celownika antenowego PAH może prowa­ dzić obserwację w ukryciu (a). W większości radzieckie pociski rakietowe. 2. pojawiły się w znacznych ilościach na współczesnych polach bitewnych. mocowane pod skrzydłami i wielolufowe km zamocowane w nosowej wieży dziobowej.Zasobniki (powyżej).in. Startują one albo z wyrzutni na pojazdach (A). na środkowym Wschodzie (1970 r. Ten sposób działania znany był już w okresie II wojny światowej.. Śmigłowce przeciwpancerne (powyżej). jako bomba lotnicza. Od kiedy zaczęto używać śmigłowców PAH w Wietnamie. uzbrojony w czterolufowe działko rewol­ werowe kal. Na szkicu przedstawiony jest szwedzki zasobnik uniwersalny 0127. 12. kaliber 12. obsługi­ wane przez strzelca na stanowis­ ku w przedniej części dziobu. będące na wyposażeniu śmigłowców bojowych. Izrael prowadząc operacje w Libanie użył sześć rożnych typów samolotów bezzałogowych do rozpoznania. zwalcza cele naziemne. powstały na bazie pierwszych celów powietrznych zdalnie sterowanych w latach pięćdziesiątych. 4. uzbrojony w zasobni­ ki niekierowanych pocisków rakietowych. magazynek 200 nabojowy c. ma silniejsze uzbrojonie. Mi-24 „Hind". Ź pogodnego nieba na Bliskim Wschodzie przekazują one czysty obraz telewizyjny zna d pa trolowanego terenu. rękaw odprowadzania łusek (wyrzucanych na zewnątrz). słynny radziecki Mi-24 „Hind". którego najnowsza wersja ma licznik oddanych strzałów i urządzenie spustowe zdalnie sterowane. Są one podporządkowane lotnictwu.7 mm b. 291 . Rozpoznanie przy pomocy bezpośredniego przekazu obrazu przez kamery bądź przy pomocy fotografii lotniczej. odłamkowymi. są to środki służące do zwiększenia skuteczności uzbrojenia strzeleckiego sta tków powietrznych. wchodzi do wyposażenia w miejsce Mi-24. Radzieckie zasobniki zawierają przeważnie po 32 po­ ciski rakietowe kal. ładowanie i łatwiejsze magazynowanie. uchwycić cel i ponownie zniknąć z pola widzenia nieprzyjaciela zanim on użyje kierowanych pocisków rakietowych . Śmigłowiec Mi-28 „I Iavoc". Te bezzałogowe obiekty będące tanimi. małymi i wolnolecącymi maszynami. m. Pociski te mogą być uzbrojone w dziewięć typów głowic bojowych. Zadania samolotów bezzałogowych (powyżej): 1. Artyleria stosuje zdalnie sterowane obiekty latające przecie wszystkim do rozpoznania celów na małych wysokościach. z ładunkami burzącymi. podwieszane są p o d kadłubami bądź skrzydłami samolotów i śmigłowców. wyrzutnik łusek d. Możliwe jest jeszcze wydłużenie zasięgu prowadzenia obserwacji dzięki zastosowaniu reflektorów oświetlających cel. zbliżają się do celu niespostrzeżenie lotem koszącym (profil lotu śmigłowca PAH) i zwalczają go poza zasięgiem jego broni przeciwlotniczej. Śmigłowiec bojowy (powyżej).) oraz w wojnie irarisko-irackiej (1980 1988) to odegrały one wraz ze śmigłowcami bojowymi kluczową rolę podczas wojny w Zatoce Perskiej w 1991 r. Przeprowadzenie ataku przy pomocy broni kierowanej np. Na rysunku przedstawiony jest zdalnie sterowany mały śmigłowiec Sprite (B). powyżej. Walka radioelektroniczna: samoloty bezzałogowe w powietrzu aktywizują nieprzy­ jacielskie stacje radiolokacyjne. Zdalnie sterowane obiekty latające (RPV). Użycie broni przy wykorzystaniu zasobników cechuje się wprawdzie większym rozrzutem niż broni na slałe zamontowanej na statkach powietrznych. które pracując namierzane są przez samolot rozpoznania radioelektronicznego. 57 mm i są ładowane od tyłu. albo wprost z ziemi. używany w Afganistanie od 1979 r. są pociskami jednoli­ tymi. wielkokalibrowy km M 3 Browning. przy szczególnie niebezpiecznych i ryzykownych zadaniach bojowych.

b o m b k i o d ł a m k o w e . Naziem­ na stacja radiolokacyjna może odwieść pocisk rakietowy od celu. O b a t y p y p r z e z n a c z o n e są p r z e d e wszystkim do przenoszenia broni konwencjonalnej. wychwytuje wiązkę promieniowania nieprzyjaciel­ skich radiolokacyjnych stacji śledzenia i wykrywa cały zestaw stacji. Rosjanie r o z w i n ę l i k o n c e p c j ę b o m b k a s e t o w y c h j u ż w latach trzydziestych. dokonując zmiany częstotliwości. Powstały nowe rodzaje amunicji do niszczenia pasów startowych. d o z w a l c z a n i a siły żywej i m a ł e b o m b y z ł a d u n k i e m kumulacyjnym przeciwko czołgom. Są to m . 500 m i n d o l a r ó w ) i myśliwiec bombardujący F-117.. Pociski posiadają g ł o w i c e samonaprowadzania. zamiast głowic bojowych o dużej Bomby kasetowe przypominają p o d względem kształtu zwykłe b o m b y . (cena j e d n o s t k o w a w y n o s i ł a w 1989 r. rozwiniętych i najlżejszych pocisków. zwiększone możliwości oddziaływania lotniczej broni kierowanej wywołały reakcję w dziedzinie obrony przeciwlotniczej. Na określonej wysokości u l e g a u w o l n i e n i u ich z a w a r t o ś ć i r o z s y p u j ą się m a ł e b o m b y ( p o d p o c i s k i ) . 292 . Pociski rakietowe mają c o r a z mniejszą m a s ę . Powodują one z w i ę k s z e n i e siły o g n i a s a m o l o t u i z m n i e j s z e n i e siły o p o r u p o w i e t r z a . T e n r o d z a j o o m b y n a d a j e się idealnie do niszczenia p a s ó w startowych. Do nich z a l i c z a się a m e r y k a ń s k i b o m b o w i e c B 2. Podczas fazy opadania wyszukuje on cele. Z drugiej strony. i pocisk uderza w cel. pocisk na który zdecydowali się Brytyjczycy w 1983 r. Głowica radiolokacyjna pocisku rakietowego (poniżej). Jego głowica bojowa zaopatrzona jest w precyzyjny laserowy zapalnik zbli­ żeniowy. Przy pomocy silnika rakietowego wznosi się on na wyso­ kość 12000 m (a). t w o r z ą c elipsę r o z r z u t u . by następnie opadać w dół przy pomocy spadochronu (b). należy w tej grupie do najbardziej Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze" (powyżej) b y ć m o ż e b ę d ą w przyszłości gromadzone w bębnowym magazynie nabojowym. Chilijska b o m b a C a r d o e n CB-500 (pierwsza z góry) zawiera 240 b o m b e k . zwalczania czołgów oraz do zakłócania pracy stacji radiolokacyjnych. i n . Bomba podczas zrzutu z samolotu rozprzestrzenia ładunek na określonym odcinku. Pod względem konstrukcyjnym u t r z y m y w a n e jest jeszcze t y l k o u s t e r z e n i e s k ł a d a n e .Lotnicze pociski rakietowe i bomby kasetowe Uzbrojenie samolotów w latach osiemdziesiątych osiągnęło w dziedzinie zwalczania celów naziemnych duży postęp. N i e jest p o z b a w i o n y ironii fakt. ALARM (antypromieniowy kierowany lotniczy pocisk rakietowy). kolumn pojazdów lub z g r u p o w a ń wojska. Po dokonaniu wyboru celu następuje odrzucenie spadochronu (c). Technologia „Stealth" (powyżej). W odróżnieniu od starszej generacji antyradarowych pocisków rakietowych może on pośrednio za­ atakować cel. była w k o ń c u lat osiemdziesiątych ostatnim krzykiem m o d y na rynku broni. że precyzyjna b r o ń kierowana (w większości p r o d u k o w a n a p r z y malejących k o s z t a c h ) zmusiła konstruktorów lotniczych d o p r a c n a d d r o g i m i samolotami z minimalnym echem r a d a r o w y m . Dzięki tej zmianie mogła rozwinąć się taktyka „cichego pojedynku".

Nowsze modele są wyposażone w opóźniacze (spadochron). jako kontynuację idei bomb kasetowych. rozwinięto ok. z urządzeniami samonaprowadzania i sterowania.5 Macha. wystrzeliwane z dużej odległości. Odpalany z ramienia operatora do zwalcza­ nia samolotów wsparcia takty­ cznego. bądź „podpociski" (po lewej).Broń inteligentna Współczesne systemy bomb kulkowych. Mina kulkowa HB 876 masa 2. brytyjski pocisk rakietowy „Starstreak" zaliczany jest do najnowocześniejszej generaq"i pocisków. Chile).5 kg. tj. ok. Mogą one służyć także jako wyrzutnie pocisków rakietowych. Po odpaleniu osiąga on prędkość lotu ok. że samolot musi przelecieć nad celem na wysokości 50 m z prędkością poddźwiękową. przy czym bezzałogowa wyrzutnia startowa jest połączona. jest zdalnie sterowany wiązką promieniowania lasero­ wego. a z kolei ładunek główny detonując wytwarza Krater. Ich użycie na polu walki eliminu­ je przelot samolotu nad celem. bądź z boku zasobnika. 4. Nowe kierunki rozwojowe broni przeciwlotniczej (po lewej) a. Istnieje także w wersji pocisku rakietowego klasy „powietrze-powietrze". który jest zamocowany na stałe w samolocie. szybkie kierowane pociski rakietowe. b. w 1992 r. Tego rodzaju broń powierzchniowa pokrywa obszar 60x240 m. szwedzki system przeciwlot­ niczy RBS 90 z wyrzutnią dwuprowadnicową. Podobnie zbudo­ wane są bomby kulkowe do niszczenia pasów startowych. 1966 r. Może też być zrzucany i wyhamowywany podczas zrzutu przy pomocy spadochronu. System został opracowany do użytku w wojskach lądowych i marynarce wojennej. uderzają w cel z dużą energią kinetyczną. manewrowe podnośniki dźwigowe umożliwiają użycie sprzętu radiolokacyjnego wykry­ wania i naprowadzania w ukryciu bądź zza wysokich drzew. Osiąga podłoże na amor­ tyzatorach teleskopowych i detonuje po określonym czasie. a trzy strzały burzące. w przypadku memiecko-francuskiego systemu Apache (prototyp w 1985 r. w fa­ zie końcowej kierowany jest lase­ rem. przypuszczalnie na wyposażeniu wojsk) następuje pokrycie powierzchni 350xl000 m. Bomba kulkowa przeciw­ pancerna (Cardoen. 12500 m2. Wadą jest to. masa 0. Zasobnik kasetowy JP 23$ zamontowany na samolocie Tornado uwalnia podczas jednego wylotu 430 podpocisków HB 8/6. 35 ha. Podpociski wyrzucane są z tyłu. W rzeczywistości sa to małe. Bomby kulkowe. 293 . długość 36 cm. B. osiągające cel przy prędkości poddźwiękowej. o ile wcześniej nie zostanie zdetonowana przez nacisk prze­ jeżdżającego pojazdu. Zasobniki bomb kasetowych stanowią najnowszy etap w rozwoju bomb kasetowych. „Podpociski" służące do zwalczania celów żywych działają podobnie jak granaty ręczne . Np. A. przy czym pierwszy ładunek przebija warstwę betonu pasa startowego.mają mocniejszy ładunek i są zrzucane w setkach sztuk. produkowane są w wielu formach i różnych wielkościach. Zapalnik zbliżeniowy aktywny powoduje zwiększenie siły prze­ bicia ładunku kumulacyjnego (do 150 mm). stano­ wiące głowicę pocisku.74 kg. pod osłoną..

służącego do obrony wybrzeża (C). Torpedy kierowane przewodowo (po prawej). 1. mechanizm sterowania h.69 m zasięg .4. Przyczyniły się one do powstania nowych systemów obrony bezpośredniej. obok nuklearnych pocisków rakietowych. komputer kierujący d. przy czyni kadłub okrętu ulega rzeważnie przełamaniu. materiał pędny dla startowego silnika rakietowego g. Model ten cechuje się trzykrotnie większym zasięgiem i prędkością od wersji pierwotnej. (poniżej). materiał pędny dla marszowego silnika rakietowego f. Argentyńczycy przy pomocy pocisku raki­ etowego z rodziny „Exocet". Do najbardziej znanych modeli zalicza się „Exocet" (patrz str. głowica bojowa (165 kg) e. g Morskie pociski rakietowe. Są one precyzyjniejsze i mniej czułe na zakłócenia niż wcześniejsze torpe­ dy z napędem elektrycznym i akus­ tyczną głowicą samonaprowadzającą się (patrz str. znajdują się na wypo­ sażeniu okrętów podwodnych od końca lat pięćdziesiątych.()6. albo ze zwłoką pod kilem (b).). 260). Cel zmienia kurs. w wojnie na Falklandach i w Zatoce Perskiej użyty jako lotnicza broń kierowana (A). głowica samonaprowadzana (radiolokacyjna) b. Pocisk rakietowy morski „Exocet" AM-39. Francja zastosowała ten morski pocisk rakietowy ANS w wersji pocisku klasy „głębina wodna-głębina wodna". radiowysokościomierz c. ciężko uszkodzili brytyjski niszczyciel „Clamorgan" (I2. przemieniły się w tzw. Głowice ojowe z ładunkami kumulacyjny­ mi zdolne są do przebicia nawet grubych kad łubów p o d wodnych okrętów atomowych. współczes­ nych torped mogą detonować ładunek albo przy zetknięciu się torpedy z burtą okrętu (a). Od lal siedemdziesiątych pojawiają się na rynku zbrojeniowym nowe warianty tych pocisków. Zasięg do 30 km. len typ pocisku rakietowego został wprowadzony na uzbrojenie ścigaczy dziewięciu marynarek wojennych (B). zwłaszcza w zakresie systemów samonaprowadzania. zwłaszcza działek automatycznych.1982r. 2. Komputer okrętu podwodnego przekazuje nowe komendy do tor­ pedy przez urządzenia kierowania przewodowego.Współczesne systemy broni morskich Morskie pociski rakietowe. a. System kiero­ wania przewodowego jest uodpor­ niony na zakłócanie elektroniczne. które przeżywają nowy renesans w obronie nawodnej. w najskuteczniejszą broń do niszczenia celów pływających. Zapalniki głowic bojowych (po lewej). Okręt podwodny odpala tor­ pedę kierowaną przewodowo.70 km przekrój poprzeczny . dokonał się również ogromny postęp. 261). 3. „jeźdźców falowych" (pociski lecące tuż nad lustrem wody). długość . Ciężka torpeda Mk 24 kierowana przewodowo posiada głowicę sa­ monaprowadzania akustycznego. Torpeda zmienia kurs i zatapia cel. W dziedzinie min i torped (w ogóle pierwsza broń kierowana).0.8 m 294 .

„ścianę ognia" (c). Pociski rakietowe tzw. Działka te są kierowane automatycznie i strzelają pociskami z rdzeniem uranowym o zasięgu do 5000 m z szybkostrzelnością 6600 strz. Działko takie posiada radar śledzenia celu i kierowania ogniem. 20 mm dla marynarki wojennej jest odmianą pokładowego sześdolufowego działka lotniczego (patrz str. Radar śle­ dzenia celu kieruje pocisk rakietowy w stronę okrętu. które rozróżnia­ ją echo radarowe celu od echa fali morskiej. jak włókno szklane. 3. Firma brytyjska Marconi produkuje miny „Stonefish" z głowicami bojowymi o pięciu wagomiarach (na szkicu pokazany jest model o masie 300 kg). a następnie przekazane do systemu kierowania. okręty nawodne i podwodne.to palący się. Model amery­ kański „Vulcan-Phalanx" M 168. Wielkokalibrowy system obrony bezpośred­ niej (Ć1WS). Pierwotnie. żywica epoksydowa i inne tworzywa sztuczne. działka automa­ tyczne służyły do obrony przed torpedowcami. okrętów i ruchomych wyrzutni. Miny „Stonefish" mogą być stawiane na głębokości 5-^200 m i pozostawać tam aktywne przez ponad 700 dni. śmigłowce. Niszczy on pocisk rakie­ towy (b) „uformowanymi odłam­ kami" (kulami wolframowymi). Podczas gdy samolot-nosiciel dokonuje zwrotu o 180 stopni. kał. Odpalenie pocisku następuje wów­ czas. 207 i 218). Nosiciel pocisku rakietowego opromieniowuje cel przy pomocy głowicy samonaprowadzarua (radarowej). są coraz bardziej wielo­ funkcyjne i „inteligentniejsze". rakietowy silnik marszowy może wywołać pożar. Mogą być stawiane przez. System „VukanPhalanx" śledzi zbliżający się pocisk rakietowy przy pomocy własnego radaru (a). Małokalibrowe systemy obrony bezpośredniej (CIWS) jak „VulcanPhalanx" tworzą przy zwalczaniu celu tzw. 2. Nowoczesne działka automatyczne. kiedy wszystkie dane zostały wprowadzone do jego pamięci kom­ puterowej. 1. W latach trzydziestych wprowadzono dział­ ka automatyczne przede wszyst­ kim do obrony przeciwlotniczej.Broń i n t e l i g e n t n a Systemy obrony bezpośredniej (CTWS) mają na celu zwiększenie siły ognia wielotorowych działek automatycznych (patrz str./min. które pracują z syste­ mem elektronicznym na rufie (a). 295 . Nowoczesne miny morskie mogą być detonowane . 193) z końca lat siedem­ dziesiątych. że głowica pocisku rakie­ towego była niewypałem . Ich średnica ma przeważnie poniżej 53 cm i tym samym mogą być one także stawiane przez wyrzutnie torpe­ dowe okrętów podwodnych. Pocisk przebija bur­ tę okrętu detonując na pokładzie. startują zza hory­ zontu (poza strefą widoczności). w zasięgu echa rozproszonego fal morskich. akustyczny lub ciśnieniowy. dzięki dużej szybkostrzelności mogą zniszczyć pociski rakietowe atakujące okręt jeszcze w ostatniej fazie dolotu do celu. samoloty.40 mm i więcej. Produkowane są z tworzyw niemetalicznych.przez impuls magnetyczny. Jeżeli okaże się nawet. „jeźdźcy falowi" (powyżej). wystrzeliwuje pociski z zapalnika­ mi zbliżeniowymi. albo we wnętrzu. 192. Pociski są wystrzeliwane z samolo­ tów. To umożliwia stworzenie lekkiej konstrukcji oraz utrudnia ich wykrycie i rozminowanie.w zależności od celu . Nowoczesne miny morskie (poniżej). pocisk rakietowy leci możliwie najniżej.jak miało to miejsce w wojnie falklandzkiej podczas trafienia niszczyciela bry­ tyjskiego „Sheffield" . które czyni go niewidzial­ nym dla radarów okrętu. kał.

z wysp Pacyfiku lub z okresu wojny secesyjnej 1861-1865 r. uporządkowaną wg regionów pochodzenia.Indeks geograficzny i historyczny Celem obu indeksów jest ułatwienie dostępu do informacji zawartych w książce. W podobny sposób korzystamy z indeksu historycznego. w razie potrzeby. Pozwala to Czytelnikowi. Ameryka Północna i Południowa Indeks historyczny 302 Paleolit i neolit w Europie Starożytny Bliski Wschód 303 Starożytna Grecja i Rzym 304 Średniowieczna Europa 305 Europa w XVI wieku 306 Europa w XVII wieku 307 Europa i Ameryka Płn. z którego pochodzą. o oszczepie z haczykowatym grotem. Na stronie 83. zatytułowana „Ależ proszę! Ja po tobie". gdzie na ilustracji możemy odszukać interesujący nas obiekt. znaleźć na jednej stronie reprezentatywny wybór broni np. francuskiego artysty Daumiera. W kolejnych rozdziałach zestawiono podobne obiekty. ze pochodzi z Hawajów i wiązany jest z osobą wielkiego odkrywcy . powinien odszukać w kluczu hasło numer 6. gdzie można znaleźć informację na dany temat.-Wsch. w XVIII wieku 308 Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 309 Lata 1816-1860 310 Wojna secesyjna 311 Lata 1866-1913 312 I wojna światowa 314 II wojna światowa 316 Świat współczesny. nie biorąc pod uwagę okresu ich powstania czy rejonu świata. n p . Hasło to odsyła nas na stronę 82. którego rysunek umieszczono pod hasłem „Oceania" na następnej stronie (nr 6). została pogrupowana chronologicznie. W indeksie geograficznym przedstawiono broił z innych części świata.kapitana Cooka. Azja (Chiny) 299 Japonia 300 Indie. czy szerzej mówiąc: zachodnia. Jeśli Czytelnik chce uzyskać więcej informacji. Korzystanie z indeksu. znajdziemy jeszcze jeden oszczep z tego regionu. również wymienionej w odsyłaczu. przedstawiona w rozdziałach 1-7. 296 . w USA. W odnoszącym się do oszczepu podpisie znajdujemy informację. Iran 301 Afryka. to komentarz nadal jest aktualny. W indeksie historycznym broń europejska. który zaczyna się na stronie 302. Każde hasło ma odsyłacze do konkretnej strony książki. choć pochodzi z lat 1860-tych. Indeks geograficzny 297 Australia i Nowa Zelandia Oceania 298 Płd. Litografia (po prawej). Przyjęty podział opiera się bowiem o funkcjonowanie broni.

ludy te nie znały metalu. . Proca (77) 5. Z braku metali ostre krawędzie wykony­ wano z kości. Pochodzą stąd pięknie rzeźbione okazy maczug. Nadziak (20) 3. na których należy szukać informacji). przedstawia wojownika maoryjskiego uzbrojonego w maczugę. Z kolei aborygeni wynaleźli bumerang. 8. Oceania Przedstawiono broń z Polinezji. 6. 7. Oszczepy (82. 4. 3. L 2.Australia i Nowa Zelandia Przedstawiono tu broń australijskich aborygenów oraz Maorysów z NowefZulandii. Maczuga miotana (78) 6. 5. Pierwotny miecz (36) 4. 83) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. Rzeźba przedstawiająca wojownika (po prawej). jego ciało pokrywają tatuaże. Maczugi (15) 2. Maorysi zasłynęli ze swych niezwykle misternie rzeźbionych drewnianych i kamiennych maczug. zębów zwierząt i ryb. Melanezji i Mikronezji. Maczugi (15) Nadziak (20) Nadziak (20) Sztylet (27) Miecz drewniany (35) Maczuga miotana (78) Bumerangi (79) Oszczep (82) Miotacz oszczepów (83). Statuetka (po prawej). Przed przybyciem Europejczyków. wykonana na Wyspach Salomona. 1. 9. wreszcie z odpowiednich gatunków kamienia.

O wiele większa jest wiedza na temat uzbrojenia ludów zamieszkujących Birmę i Assam. Broń drzewcowa (62) 5. Kusza magazynkowa (105) 12. są fragmentem dekoracji malarskiej odkrytej w jednym z grobowców w północnych Chinach. 1. Pokazano również pułapki. 7. Arbaleta (105) 11. Krisy (30) 3.maczuga (73) Oszczep naga (82) Łuk do miotania pocisków kamiennych (96) 10. na których należy szukać informacji). Topory (25) 2.225) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. 9. Celebesu. 2. Lekkie działko (173) 7. 6. 4. Maczuga (18) Topór zwanv dao(25) Sztylet (27) Pierwowzór miecza dao (35) Miecze (40) Broń do odbijania ciosów (73) Łańcuch . Jej bliższe poznanie wymaga jeszcze długich badań. 1.Azja Południowo-Wschodnia Przedstawiono tu broń z Półwyspu Malajskiego. we współcześnie toczących się konfliktach. 3. Pułapka (224. Assam Pochodząca z Bali rzeźba (po prawej). Dmuchawki (106) 6. 298 . 8. Rysunki (po prawej). Birma. Pokazany tu wybór broni chińskiej nie jest wyczerpujący. stosowane w dżunglach tego regionu. Filipin. 5. Chiny. przedstawia ucieleśnienie zapału wojennego. Miecze (40) 4. „Strzały ogniste" (244). Borneo. Jawy.

Japonia Niemal natychmiast po nawiązaniu kontaktów handlowych z Japonią. Dzięki temu wiele okazów broni znalazło się w europejskich i amerykańskich kolekcjach. I n d e k sg e o g r a f i c z n yihistoryczny 1. 62) „Łamacze głowni" (73) Dzirvty (83) Kołczan (95) Łuki (98) Strzały. Oprócz mieczy pokazujemy inne tradycyjne bronie japońskie. zarówno sztuki jak i rzemiosła japońskiego. 8. 5. Na ich temat powstała bogata literatura w językach europejskich. na Zachodzie szybko doceniono styl i jakość. 10. 12. 9. Przedstawiają one samurajów wprawiających się we władaniu bronią. 4. Szczególnie popularne stały się miecze. groty do strzał (101) Muszkiet lontowy (117) Pistolet z zamkiem lontowym (122) 299 . 13. 6. 7. namalował japoński malarz Hokusai (1760-1849). 3. 2. Rysunki (po prawej). 11. Pałka (16) Cep bojowy (17) Nadziak (20) Sztylet (28) Miecze (28) Broń drzewcowa (59.

7. 12.25) Sztylety (28-30) Szable "(37-39) Broń drzewców a (59) Lanca (63) „Tygrysie pazury" (72) Pierścienie do miotania (81) Włócznia (82) Strzała (101) Muszkiety lontowe (117) Pistolet lontowy (122) Moździerz spiżowy (169). 14. 3. 300 . 15. 6. Maczuga (16) Cep bojowy (17) Buzdygan (18) Nadziaki (20) Nadziaki (21) Topory (24. Dodatkowo. 13. przedstawia żołnierzy radżputanskich z Indii Północnych (po prawej). oprócz broni perskiej i indyjskiej. 11. 17. to szable tulwar i muszkiety lontowe. 10. Ich uzbrojenie. że oba te regiony omawia sie zwykle wspólnie. 4. 9. 8. 16. 5. przedstawiono bron starszych kultur tego regionu.Indie i Iran Zakres wpływów perskich na broń incwjską jest na tyle wielki. 2. 1. Fotografia z lat 50-tych XIX w.

Zachodniej i Centralnej Afryki. a nie wg kręgów kulturowych.16) Tomahawk (24) Sztylety (27. Ilustracja (po prawej). Południowej. została wykonana na podstawie rysunku Mandan'a. 5. przedstawia wojownika z plemienia Zulusów. 8. 11. 10.28) Tomahawk (80) Łubie i kołczan (95) Łuk (97) Strzała i groty (101) Dmuchawka (106). 301 . 2. 3. 7. 8. 4. 2. 7. 6. 5. 24) Sztylety (28) Miecze i szable (36) Włócznia (58) Maczuga do miotania (78) Noże do miotania (80. 1 Kanady przedstawiono również uzbrojenie Hskimosów z Północy oraz wybrane przykłady pochodzące z Ameryki Środkowej i Południowej. Pokazano tu broń używaną przez rozmaite ludy z Północnej. Ameryka Północna i Południowa Oprócz broni plemion indiań­ skich z terenu Ameryki Pin. Przedstawia wodza Czejenów pokonanego w bitwie £ 1. 1.Afryka Region ten wyodrębniono wg kryterium geograficznego. 6. 3. Broń używaną w Starożytnym Egipcie omówiono pod hasłem Starożytny Bliski Wschód.81) Oszczepy (82) Łuki (96) Kusza (105) Strzelba północnoafrykańska z zamkiem skałkowym (118). Ilustracja (po prawej). i. 9. Maczuga (15) Topory (22. Maczugi (15.

na której przedstawiono ludzi walczących nożami i maczugami. nadal używano krzemienia. 1. wykonanego 3000 lat p. pokazaną w tej książce jest prawdopodobnie drewniany grot oszczepu. w Egipcie (Luwr.n. 2. Warto zwrócić uwagę. 6. że nawet po odkryciu metalu. wiązany z jedną z kultur okresu paleolitu. Topory (22) Sztylety (27) Groty oszczepów (83) Łuk (96) Groty strzał (101). z jednej z jaskiń na terenie Hiszpanii. 4. Starożytny Bliski Wschód Pokazano wytwory kultur Egiptu.e. 4. 3. Głowica maczugi (19) Topory (22. Przedstawia grupę wojowników. 302 . Asyrii i Luristanu. 1. zwłaszcza do produkcji grotów strzał. (sir. Paryż). 8. 5. 7. 5. 83). Malowidło naskalne (poniżej). 2. Jest częścią krzemiennego sztyletu. 23) Miecz brązowy (35) Proca i pociski (77) Kij do miotania (78) Grot włóczni (83) Łuk (96) Groty strzał (101). w których do produkcji broni używano brązu lub miedzi. Rękojeść z rzeźbionej kości słoniowej (po prawej).Paleolit i neolit w Europie Najstarszą bronią wykonaną w Europie. 3.

p. Sztylet (31) Miecz (44. aź po żelazną broń Imperium Rzymskiego. proc i miotających maszyn oblężniczych. 11. Indeks geograficzny i historyczny 1. Ateny). przedstawiający wojowników ateńskich uzbrojonych w tarcze i włócznie (Muzeum Narodowe. 12.45) Włócznie (57) Amentum (76) Kamień do procy (77) Oszczep (82) Łucznik (95) Kusza oblężnicza (161) Onager (162) Balista (162) Kolce przeciw konnicy (222) „Ogień grecki" (226). 10. (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. pełniących rolę ówczesnej artylerii. ale i w otwartym polu. 303 . 4.Starożytna Grecja i Rzym Przedstawiony tu wybór obejmuje obiekty od wczesnych mieczy brązowych pierwotnych państewek greckich. 500 r.n. 2. nie tylko do zdobywania twierdz. z ok.e. Pokazano tu broń miotającą w rodzaju łuków. Marmurowy relief (po prawej). 9. 8. 3. Rzymianie stosowali je bardziej ofensywnie. na których należy szukać informacji). 5.. 6. W Grecji stosowano je od dawna do obrony miast. 7.

Katapulta (162) 19.168) 21. Miotacz sprężynowy (161) 18. Znacznym postępem było zastosowanie prochu dymnego. Głowica maczugi (16) 3. Nadziała (21) 6. ale także narzędzie i ozdobę. Aakownice (109. Pokazano załadunek broni na statki. a nawet maczu­ gi.16. 32) 8. Cepy bojowe (17) 4. Broń drzewcowa (58-62) 10.Powszechnie noszono sztylet. Grotv strzał (101) 13. Opony z Bayeux przedstawiający Normanów w trakcie przygotowali do inwazji na Wyspy Brytyjskie w 1066 r. ale nie były w sianie wyprzeć broni dotychczas używanej. kawaicrzysta używał miecza. 1. Maczuga (15) 2.Średniowieczna Europa Istotnym czynnikiem w historii uzbrojenia tego okresu był wzrost znaczenia kuszy i głównego jej konkurenta: łuku angielskiego. lancy lub kopii. Kusze (102-104) 14.47) 9. traktując go jednak bardzo uniwersalnie. Działa odprzodowe (166. Sztylety (31. Bełty (103) 15. (18) 5. Brorj biologiczna (277). Miecze (46. Proca drążkowa (77) 11. Fragment (po prawej). Trebusz (163) 20. 304 . nie tylko jako broń. Topory (24) 7. Zapory i zasieki (222) 23. Wspomniane bronie miały duży wpływ na taktykę walki i uzbrojenie ochronne. Nadal podstawą uzbrojenia piechura były różne rodzaje broni drzeweowej. Buzdvgany irp. Luk angielski (97) 12.116 7 127) 17. Działa odtylcowe (178) 22.

7. 5.Europa w XVI wieku Wiek XVI był bardziej wiekiem udoskonaleń. Nadal używano broni wywodzącej się ze średniowiecza. Pokazano również ładowanie ciężkiego działa. 18. 6. 14. Tndcks geograficzny i h 1.rapier stał się nieodzownym elementem ubioru. 16. 11. 4.123) Broń palna dwulufowa (1 Broń palna odtylcowa (130) Pistolet odtylcowy (132) Garłacz (154) Działo odprzodowe (168) Oszczep z napędem rakietowym (240) (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. Buzdygany (18) Nadziaki (2 Topór (24) Sztylety (32) Miecze (48-50) Broń drzewcowa (5 Kopie (63) Długi łuk angielski (9 Kusza (103-105) Arkebuzy (116) Petronel (117) Pistolety (122. (po prawej). Używano dział odprzodowych. 3. Nowy rodzaj długiej broni białej . Niemiecki drzeworyt z 1529 r. 2. Łuki i kusze zaczęły tracić na znaczeniu. zarówno na lądzie jak i na morzu. 8. 305 . Zastosowanie zamka kołowo-krzosowego pozwoliło na powstanie broni palnej dla kawalerzystów. na której znajdują się informacje). która przybrała wyrafinowane kształty. 17. pojawiły się nawet działa odtylcowe. 13. moździerz i lufy armat małego kalibru. 15. Widać leżącą hakownicę. a ich klasyczne formy wykształciły się w Hiszpanii. Prymitywna ręczna broń palna przekształciła się w arkebuzy i muszkiety lontowe. 10. aniżeli rewolucyjnych wynalazków. zwłaszcza broni drzewcowej. 12. 9.

5. miecze (49) Rapiery (50) Szpady (51) Broń drzewcowa (58-62) Bagnety (64. opublikowanego w 1633 r. 15. Cep bojowy (17) Sztylet lewak (32) Bagnet szpuntowy (33) Pałasze. przedstawia muszkieterów i pikinierów. 13. na której znajdują się informacje). wygodny w użyciu. pozwalając na osłonę bezbronnych muszkieterów odczas nabijania broni. Karabin rewolwerowy (128) Rewolwer (129) Karabin powtarzalny (136) M k o n e t (169) Armata okrętowa (173) Organki śmierci (207) (Liczby w nawiasach odsj do strony. pochodzi z cyklu Wojna Trzydziestoletnia francuskiego artysty Jacquesa Callota. 8. W broni białej. szpady i pałasze. szable. 306 . Kawalerzyści uzbrojeni byli również w pistolety. 14. 1. w niektórych krajach również lanc lub kopii. •opiero w końcu stulecia po­ jawiły się bagnety umożliwiające natychmiastową zamianę muszkietu w rodzaj krótkiej piki: tym samym piechur otrzymał wyjątkowo uniwersalną broń. równolegle istniało szereg odmian: rapiery. Kawaleria używała broni białej w postaci pałaszy lub szabel. Największym chyba wynalaz­ kiem okazał się zamek skałkowy. 7. g 1 lustracja (na górze).Europa w XVII wieku Taktyka działali wojennych w XVII w. 11. 66) Długa broń palna (117. 2. 16. Wraz z jego po­ jawieniem się zaczął się proces zastępowania zamka lontowego w broni wojskowej.123) Pistolet dwulufowy (126) 12.118) Pistolety (122. pozostawała pod wpływem muszkietu i piki. 3. 9. albo karabinki. 17. 10. 4. 6. a przy tym względnie tani. Ta ostatnia broń odgrywała ważną rolę.

Broń ta jednak z różnych względów nie bvła w stanie wyprzeć karabinów gładkolufowch.Europa i Ameryka Północna w XVIII wieku W XVIII wieku wykształciła się tak­ tyka linearna. 6. 15. W ostatnim ćwierćwieczu specjalne oddziały. 1. 5.używały również granatów ręcznych. 4. 25. 9. Od ok. P 307 . 22. 14. 19. 7. Piechoto szykowano w wydłużone linie. Sztylet (33) Szpady (51) Pałasz (52) Tasaki (54) Broń drzewcowa (59-61) Bagnet sprężynowy (67) Bagnet tulejowy (68. 3. Tylko niektóre rodzaje konnicy miały karabinki.otrzymały karabiny gwin­ towane. lub pałasze oraz pistolety. 20. tromblon (118) Karabiny skałkowe gładkolufowe (119) Karabiny skałkowe wintowane (120) istolety (123. 8.124) Pistolety dwulufowe (126) Strzelba wielolufowa (127) Pistolet z odkręcaną lufą (132) Karabin gwintowany odtylcowy (133) Karabin powtarzalny (136) Granatnik ręczny (154) Karabin z nasadką do granatów (155) Luta armatnia (169) Armata polowa (170) Działo forteczne na lawecie depresyjnej (172) Działo okrętowe (173) Broń rewolwerowa systemu Puckle'a (207). wyspecjalizowane oddziały zwane grenadierami . 16. 23. 21. zwane strzelecki­ mi . 18. a więc w latach siedemdziesiątych XVIII stulecia. Podczas ataku prowadzono ogień salwowy. 12. pochodzą z podręcznika musztry. Wśród osób cywilnych popularne było stosowanie do obrony osobistej gadaczy i pistoletów kieszonkowych. Piechu­ rzy byli dodatkowo uzbrojeni w krótkie tasaki. Kawalerzyści uzbrojeni byli w szable. 17. 2. 11. 69) Tomahawk (80) Granat (84) Garłacz tzw. lustracje (po prawej). obowiązującego w czasach wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej.walczące w szyku rozproszo­ nym . 10. 24. Podstawową bronią stał się gład kołu Iowy karabin skałko­ wy z bagnetem tulejowym. 17/0 roku szlachcic europej­ ski posiadał zwykle parę pistoletów fiojedynkowych. w trzech szere­ gach.

Działo okrętowe (173) 16. 69) 9. przeciw wojskom brytyjskim. klóre nastąpiły po Rewolucji Francuskie] nie różniła się zbytnio od broni używanej w poprzednich latach. zdecydowaliśmy się na wyodrębnienie takiego hasła w indeksie. Pokazuje żołnierzy francuskich podczas bitwy pod Waterloo. 308 .tasak (65) 8. „Raca kongrewska" (244). Pistolety (124. Szponton (58) 7. w Indiach.125) 13. Ilustracja (po prawej). Armata forteczna (172) 15. Pałasz (52) 3. na której znajdują się informacje). Karabiny gwintowane (120) 12.Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 Broń używana w wojnach. Sztylet (33) 2. rakiet: tzw. Armata'polowa (170) 14. Bagnety (68. Rakiety takie stosowano jeszcze do połowy XIX w. Bagnet . 1. Szabla (53) 4. Szabla (55) 6. Jedyną znaczącą nowością stało się wprowadzenie. Wiatrówka (107) 10. pochodzi z popularnej książki francuskiej wydanej w 1816 r. rac kongrewskich. (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. Jednakże biorąc pod uwagę wygodę Czytelnika i fakt wykształcenia się specyficznego stylu tej broni. Wzorowano je na broni stosowanej przez Hindusów walczących. początkowo przez Brytyjczyków. 18 czerwca 1815 r. Tasak (53) 5. Karabiny skałkowe (119) 11.

„pieprzniczki" (129) Pistolet (132) Karabin odrylcowy (133) Derringer . W końcu tego okresu upowszechniła się masowa produkcja przv wyko­ rzystaniu odpowiednich maszyn.Lata 1816-1860 W okresie tym wprowadzono szereg udoskonaleń broni palnej. 7. 3. Wymagał przy tym znacznie mniej treningu od żołnierza. każdy piechur mógł zostać uzbrojony w celną i dalekonośną broń gwintowaną. Lata wojny krymskiej. Tym samym. 12. 4. 6. 8. 10. 15. W latach pięćdziesiąt)'eh XIX w. 14. Od 1840 r. bez względu na warunki atmosferyczne. 1854-56. 19. Szabla (53) Tasaki (54) Grot lancy (63) Bagnety (68-70) Wiatrówka . 16. 17. 20. Ciągły postęp technologiczny i gwałtowny rozwój przemysłu wpływał na szybkie zmiany uzbrojenia wojskowego. ukazujący żołnierzy brytyjskich czyszczących broń i ekwipunek w Gallipoli.pistolet kieszonkowy (135) Karabin powtarzalny (136) Rewolwer odtylcowy (142) Armata polowa (171) „Race kongrewskie" (244) Miedzioryt (po prawej). Indeks geograficzny i historyczny 1. w broni wojskowej wprowadzono zamki kapiszonowe. pojawił się pocisk samouszczclniający systemu Minie. 11. 2. Zamek tego typu działał niezawodnie.Laska (107) Karabiny gładkolufowe (119) Karabiny gwintowane (120) Karabiny systemu Minie" (121) Pistolety (124) Pistolet-karabinek (125) Karabin gwintowany dwulufowy (127) Karabin rewolwerowy (128) Rewolwery (129) Rewolwery wiązkowe . 5. 13. 18. 9. 309 . 21.

Nóż typu Bowie (33) 2. Doświadczenia tej wojny zostały uwzględnione przez armie innych państw. artylerię gwintowaną i odtylcową. Typową bronią tej wojny był karabin systemu Minie z bagnetem rulejowym. 310 . Jak to zwykle bywa. Zastosowano wówczas karabiny powtarzalne. Armata fórteczna (172) 18. Działo gwintowane (175) 21. Pistolet wielolufowy (135) 14. Rewolwery odtylcowe (142) 16. Kartaczownica Gatlinga (207) 23. Typowym sprzętem artylerii było działo z gwintowaną lufą. Bagnet (69) 4. 1. Pistolet kieszonkowy (125) 9. Karabiny systemu Minie (121) 8. Armata polowa (171) 17. na uzbrojeniu piechura. Karabinek odtylcowy (133) 13. Rewolwery (129) 12. Karabinki odtylcowe(137) 15. Działko burtowe (173) 19. miny morskie i lądowe. Rakieta (244). Szabla (53) 3. Karabiny gładkolufowe (119) 7. zastosowano wiele nowych rodzajów broni na wielką skalę. Ilustracja (po prawej). kartaczownice różnych systemów. ukazuje produkq'ę pocisków armatnich. Mina lądowa (230) 25. Moździerz gładkolufowy (174) 20. Karabin rewolwerowy (128) 10. 86) 6. Działo polowe odtylcowe (179) 22. Rewolwer (128) 11. odprzodowy rewolwer wraz z odtylcowym karabinkiem dla kawalerzysty. Stosowano nadal broń białą w postaci szabel czy noży. Kastet (72) 5. i w wojnie tej użyto również wielu zupełnie przestarzałych wzorów broni. Zapory. Mina morska (232) 26. kolce przeciw konnicy (222) 24.Wojna secesyjna Podczas wojny secesyjnej. w latach 1861-1865. Granaty ręczne (84.

Karabiny powtarzalne z zamkiem tłokowym (138 13. Działo okrętowe (202.207) 22. torpedowców. 67-1 5. Pistolety wielostrzałowe i 11. Działa polowe (182-3) 17. Okręty wojenne przeszły ewolucję od jed­ nostek drewnianych pokrytych żelaznym pancerzem. Lanca (63) 4.pom-pom (192) 20. Działo górskie (190) 18. Ilustracja (po prawej). Pistolety (132) 8. wystrzeliwanych z najmniejszych okrętów wojennych. Rakiety (244) (Liczby w nawiasach podają numery stron na których znajdują się informacje). a niektóre ich wzory używane są do dziś. Karabiny (133) 9. Granat (86) 7. Karabiny maszynowe (206. Broń kombinowani 6. Pistolety samopowtarzalne (146-7) 15. Karabin samopowtarzalny (150) 16.to właśnie umożliwiło skonstruowanie broni powtarzal­ nej i automatycznej oraz szybko­ strzelnych dział polowych. Najważniejszym wynalazkiem tego okresu stała się amunicja zespolona z metalową łuską . Ale nawet te prawdziwe olbrzymy były wrażliwe na trafienia torped. I n d e k s geograficzny i historyczny 1. Strzelby (134) 10. wyrzutnia torpedowa (242) 23. Bagnet nożowy I 2. Rewolwery (142-144) 14. aż po nie­ mal współczesne okręty liniowe. szable (l 3. Działo nadbrzeżne (191) 19. 203) 21. 311 . zaczerpnię­ ta z czasopisma „The Navy and Anny Iliustrated" z 1897 r. Bagnety (65. pod koniec zaś .Lata 1866-1913 W początkach tego okresu używa­ no jeszcze broni odprzodowej.. przedstawia brytyjskich żołnierzy w Indiach. Małokalibrowe działko automatyczne .podstawową bronią stał się karabin powtarzal­ ny z zamkiem tłokowym. Podpis głosił: „Przerwa na kawę'. Karabiny powtarzalne (133 12. Pałasze. zaczęto też stosować karabiny maszyno­ we. zwane w swoim czasie „drednotami". Torpeda. Były uzbrojone w działa arty­ lerii głównej wielkiego kalibru.

Jako reakcja na ló. Artyleryjskie przygotowanie natarcia osiągnęło niewyobrażalną dotychczas skalę. ogień huraganowy mógł trwać nawet kilka dni. a zwłaszcza moździerze. skutkiem tego do łask powróciła artyleria stfomotorowa. bomb lotniczych. fiemiecki plakat (na sąsiedniej stronie) obrazuje wyniki ofensywy z marca 1918 r.I wojna światowa Podczas I wojny światowej. czołgów. S 312 . Powszechnie stoso­ wano granaty ręczne. mio­ taczy płomieni i gazów bojowych. t/w. samolotów. Do walk w okopach wykorzystywano bagnety. Obrona oparta o ogień karabinów maszynowych i zasieki z drutu kolczastego wymusiła przejście do wojny pozycyjnej. rusznice przeciwpancerne i działa przeciwlotnicze. pojawiły się nowe rodzaje broni: bomby głębi­ nowe. Ilustracje (po prawej). po raz pierwszy użyto bojowo okrętów podwodnych. noże i pałki. pochodzą z brytyjskich plakatów z tego okresu. pokazujących osiągnięcia produkcyjne rzemysłu zbrojeniowego.

189) Działo górskie (190) Działko automatyczne om-pom (194) 'ziało przeciwlotnicze (194) Działo czołgowe (196) Rusznica przeciwpancerna (198) Działa okrętowe (203. 2. 71) Kastet-nóż okopowy (72) Granaty (85-89) Karabiny powtarzalne (139) Rewolwery (144) Pistolety samopowtarzalne (146-7) Karabin samopowtarzalny (150) Pistolet maszynowy (148) Granaty nasadkowe (155) Katapulta(lól) Moździerz (177) Pocisk artyleryjski (180-181) Działa polowe (183. 20. 15. 11. 17. 23. Maczuga (16) Sztylet okopowy (33) Szabla (53) Lanca (63) Bagnet (68. Gazy bojowe (268.Indeks geograficzny i his 1. Minv morskie (232. 19. 16. 8. 204) Lekki karabin maszynowy (212) 26. Materiały wybuc. Ciężki karabin n (219) 27. . Bomby zapalające (267) 35. 14.233) 31. 70. 10. 18. 229) 30. 22. 25. Torpedy (242) 34. 269) E (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. 4. 12. 6.184) Działo najcięższe (188. Drut kolczast. Bomby głębinowe (239) 33. 9. Lotniczy karabin maszyi (219) 28. 13. Bomby lotnicze (237) 32. 3. 7. 24. 29. na której znajdują się informacje). 5.

Stosowane przez wszystkie armie czołgi miały uzbrojenie umieszczone w obrotowych wieżach. a na masowa. ale w znacznie bardziej udoskona­ lonej formie. Rysunki (na sąsiedniej stronie) przedstawiają emblematy malowane na kadłubach samolotów bombowych lotnictwa USA. a więc tych broni. Pojawiły się nowe typy broni maszynowej w postaci ręcznych i uniwersalnych karabinów maszynowych. Wykształciły się nowe formy wojny powietrznej w postaci bombardowań strategicz­ nych. Wprowadzono też powszechnie karabiny samopowtarzalne.II wojna światowa W drugiej wojnie światowej powszechnie używano broni skon­ struowanych w latach 1914-18. okręty liniowe straciły na znaczeniu. skalę zastosowano pistolety maszynowe. których posiadanie jest nadal ważnym argu­ mentem politycznym. 314 . por. Jana iiadie przedstawia lądowanie sprzymie­ rzonych na Sycylii w 1943 r. W marynarkach wojennych wyznacznikiem potęgi stało się posiadanie lotniskowców. Obraz (po prawej). Po raz pierwszy użyto pocisków balistycznych i bomby' jądrowej.

Amunicja artyleryjska (180) 17. Artyleria polowa (185) 18. Bomby głębinowe (239) 36. Materiały wybuchowe (228) 31. Bomby lotnicze (236. Miny (230. Pancerzowruca (254) 41. Działa górskie (190) 19. Zapalnik czasowy (226) 30. Działa czołgowe (196) 22. Pistolety samopowtarzalne (146-7) 11. Karabiny samopowtarzalne (150) 13. Bomba jądrowa (271) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. Zapory i zasieki (223) 29. Rewolwery (144) 10. Działka lotnicze (193) 20. Czołgowe karabiny maszynowe (218) 27. Mina magnetyczna (223) 34. Miotacz płomieni (266) 42. Karabiny (139-141) 8. 26. Rakiety niekierowane (252) 39. 205) 25.199) 23. Bomba latająca (243) 38. Działo przeciwlotnicze (195) 21. Działa okrętowe (204. Karabin wyborowy (141) 9. na których znajduje się informacja). 67. 231) 32. Bomby zapalające (267) 43. Działa bezodrzutowe (200) 24.177) 16. Miny morskie (223) 33. 6. 69-71) Granaty ręczne (86-90) Granaty przeciwpancerne (91) 7.237) 35. Pocisk balistyczny V2 (253) 40.I n d e k s geograficzny i historyczny Sztylety (33) Kukri (39) Szable i szpady paradne (55) Bagnety (65. 4. Karabinki automatyczne (152) 14. Torpeda (242) 37. 5. Karabiny maszynowe (212-217) 1. Działa przeciwpancerne (198. 315 . Moździerze (176. 3. Pistolety maszynowe (148-9) 12. 2. Lotnicze karabiny maszynowe (219) 28. Granaty karabinowe (155) 15.

67. Ilustracja (po prawej). jak i bomb domowej konstrukcji . że istnieją wielogłowicowe pociski rakietowe. 3.używanych przez terrorystów i prymitywnych pałek. Mimo. w pewnych okolicznościach stają się atrakcyjne dla innych użytkowników. 71) Kastet (72) 316 . Te rodzaje broni. Plakat (na sąsiedniej stronie). 1. 2. Dlatego zdecydowaliśmy się na pokazanie zarówno najbardziej skomplikowanego sprzętu wojskowego.Świat współczesny Nadal używa się wszystkich typów broni jakie kiedykolwiek wymyślił człowiek. 4. które Si\ zbyt przestarzałe dla sił zbrojnych. wydany przez Komitet Rozbrojenia Nuklearnego. pochodzi z północnowietnamskiego plakatu z lat sześćdziesiątych. 69. Palki (15) Nóż szturmowy (33) Bagnety (65. to podczas zamieszek improwizuje się naprędce broń z kijów lub kamieni.

21. Miny morskie (233) Karabiny samopowtarzalne 38. Na paliwo stałe (245) Granaty nasadkowe (155) 42. Materiały wybuchowe (228 Rewolwery (145) 35. 22. 18. Nuklearne (262. Lotnicze karabiny maszynowe (219) Granat przeciwpancerny (91) Improwizowany pistolet (132) 32. Broń nuklearna (270-275) Armaty czołgowe (197) 52.259) Moździerze (176. 25. 8. Okrętowe (260. Gazy drażniące. 10. Przeciwlotnicze (256. 16. 14. 255) Granatniki przeciwpancerne 43. Najnowsze osiągnięcia techniki uzbrojenia (280-295) Działa okrętowe (205) • 1 i — . Pułapki (224-226) Strzelby głacłkolufowe 33. 263) Działa górskie (190) 47. 17. Miotacz płomieni (266) Działka automatyczne 48. 9. 13. 19. Bomby używane pry terrorystów (229) Pistolety samopowtarzalne (146-7) 36. 11. 23. 231) Pistolety maszynowe (149) 37.261) Artyleria polowa (186-7) 46. Karabiny maszynowe (213 Improwizowany granat (85) 30. Bomby lotnicze (236-238) (151) 39.Indeks geograficzny i historyczny 5. 24. Czołgowe karabiny maszynowe (218) Granaty ręczne (86-89) Granaty chemiczne (90) 31. Bomby głębinowe (239) Karabinki automatyczne 40. 28. Mina kierunkowa (227) (134.137) 34. Lotnicze (258. Systemy przeciwrakietowe (276) Armaty przeciwpancerne (198) Działa bezodrzutowe 53. 12.193) 49.153) Granatniki ręczne (154) 41. 20. 15. 7. 27. Broń improwizowana (73) 29.177) 45. Torpeda (242) Pociski rakietowe: (152. Przeciwpancerne (254. Bomby napalmowe (267) (192. łzawiące (269) (194-5) 51. Broń biologiczna (277) (200-201) 54. 6. Miny (230. 26. Środki chemiczne (268) Armaty przeciwlotnicze 50. 257) (156-7) 44.

Używa się go do chwili obecnej. niemiecka firma wytwarzająca broń strzelecką. pistolet str. Armbrust Słowo niemieckie oznaczające kuszę. Ethan (1808-1871) Konstruktor i producent szeregu wzorów broni myśliwskiej i obrony osobistej. Pierwszy wzór wprowadzono w 1897 r. 218). 205) stosowanych w większości armii i marynarek świata. Z pewnością wiele osób słyszało np.str. Bergmann Theodor Bergmann Waffenbau AG. 33). CONBAT i WOMBAT (poritr. Berdan. 141). było bowiem synonimem najwyższej jakości (por. 1893) Żołnierz armii USA i wynalazca kilku systemów karabinów odtylcowych jednostrzałowych. Nazwa od pierwszych liter: Armaments Development. Tu znajdujemy informację. 1550-1634) Francuski malarz i rusznikarz. str. Nicolas-Noel (1761-1833) Francuski rusznikarz słynący ze znakomitej jakości. Jego nazwiska używali potem inni wytwórcy. Jest odnoszona do szeregu opracowanych tam wzorów długiej broni palnej. pięknie dekorowanej broni skał! Łowej. Boutet.191). Często bywa tak. Hasła ułożone w porządku alfabetycznym i zawierają odsyłacz do strony. Bofors Szwedzka firma zbrojeniowa. na której znajdują się dodatkowe informacje lub ilustracja odnosząca się do tematu. który tam właśnie produkowano. Działał w prowincji Jama to około 7U1 r. wywodzących sic z karabinka szturmowego AR 10. 318 . Zaprojektował również używany do dzisiaj typ spłonki do amunicji małokalibrowej. Allen. 153). Jim (1799-1836) Poszukiwacz przygód z Kentucky. BAT Skrót nazwy systemu bezodrzutowej broni przeciwpancernej. Hiram płk (zm. przypisuje się mu wynalezienie zamka skałkowego (bateryjnego) ok. znana ze swych konstrukcji sprzętu artyleryjskiego. F.142). (por. 194. 49). Włoski miecznik z Ballimo. szczególnie zasłużony w dziedzinie konstrukcji luf armatnich i mechanizmów zamkowych. str.182. 193). będący wersją brytyjskiego Stena. że nazwa karabinu pochodzi od miejscowości Spricngfield w stanie Massachusetts (USA). którego wyczyny spopularyzowały typ dużego noża bojowego . Amakuni Pierwszy znany w historii Japonii miecznik.str. Bowie. (por.obecnie dla określenia'tego typu broni używa się jego nazwiska (por. Znany głównie z charakterystycznych pistoletów kieszonkowych. używanego w armii brytyjskiej na szczeblu batalionu. BESA Brytyjski czołgowy karabin maszynowy z II wojny światowej. 201). str. 125). 1836) Londyński rusznikarz i producent broni myśliwskiej i wojskowej. czy kartaczownicy Gatlinga. karabinek Nazwa kalifornijskiej firmy Armalite Inc. używanego w większych ilościach przez armię angielską. (por. 129. Zasłynął jako konstruktor pierwszego karabinu gwintowanego. str. Andrea Ferara Właściwie Andrea dei Ferrari. rusznikarzy. przyjętych do uzbrojenia przez Hiszpanie i Rosję. działający w stanie Massachusetts (USA). str. Zginął pod Alamo. Armalite. jako broni pokładowej niektórych zachodnich samolotów myśliwskich. 1610 r. 120). Opracowała wiele znanych konstrukcji pistoletów samopowtarzalnych. Produkował ją jeszcze na zlecenie ostatniego króla francuskiego a potem rządu rewolucyjnego. a także i w czasach Cesarstwa (por. rusznikarze działający w XIX wieku w Anglii. Baker. Nazwa często łączona z pistoletem maszynowym MP 18/1.Słowniczek nazwisk i nazw Ta część książki dostarcza uzupełniających informacji dotyczących konstruktorów.. na bazie niemieckiego działka z okresu II wojny światowej.Nfield. Bourgeoys. Armstrong. John i Robert Bracia. Marin les (ok. skonstruowane w końcu lal czterdziestych XX w. Nazwa od dyrektora Arsenału Tokijskiego płk Nariake Arisaka (por. Zastosowano w nim nowy sposób eliminacji odrzutu (patrz str. 157). Kontynuacją był karabinek AR 15 (przez armię USA n a z w a n y M 16. ADEN Brytyjskie działko lotnicze. że nawet osoby niezbyt interesujące się uzbrojeniem słyszały bądź znają wiele z nich. śtr. (str. gdzie znajdowała się państwowa fabryka broni. Austen Australijski pistolet maszynowy. skonstruowali i wyprodukowali wiele rewolwerów w połowie ubiegłego stulecia (str. w szczególności zaś dział przeciwlotniczych (por. słynnych fabryk i ośrodków produkqi. Beretta Piętro Beretta SpA. 175. włoska Firma wytwarzająca broń strzelecki]. naukowców. William George (1810-1900) Otrzymał tytuł szlachecki barona. Adams. będący licencyjną kopią czeskiego karabinu maszynowego ŻB 53 (por. 148)'. Arisaka Nazwa szeregu japońskich karabinów powtarzalnych. Konkretne wzory broni oznaczono jako MOBAT. nazwę karabinu Spriengfield. Ezekiel (zm. z kolei nazwa kartaczownicy pochodzi od jej wynalazcy Richarda Jordana Gatlinga. str. obecnie nazwano tak w RFN ręczny granatnik ppanc. obecnie istnieją jego odmiam' oznaczone Al i A2) oraz karabinek AR 18 (por. ale także producentów uzbrojenia. Angielski wynalazca i inżynier.

Pochodzenie nazwy niepewne i dyskutowane wśród historyków brytyjskich. Colt. Brno Czeskie miasto.129. Rakiety jego pomysłu. choć nie zawsze noszą jego nazwisko. 119) Browning. gdzie został szefem programu rozwoju pocisków balisty­ cznych. Szkocka huta żelaza produkująca armaty. Ciołkowski. w których opracowano konstrukcję (por. odprzodowy.Słowniczek nazwisk i nazw Braun. obywatel USA. Colt. XIX w. (1855-1926) Wybitny konstruktor klasycznych pistoletów samopowtarzalnych. Obecnie termin ten odnoszony jest do każdego pocisku. Carl-Gustaf I landlowa nazwa ręcznego granatnika przeciwpancernego. który opatentował w 1818 r. firma nadal produkuje stare modele rewolwerów. używanych w czasie 1 wojny światowej (patrz str. 213). który w znacznym stopniu przyczynił się do rozwoju techniki rakietowej i lotów kosmicznych. pociski armatnie i kartacze w XVIII i XIX stuleciu. wynalazca systemu zamka artyleryjskiego. Cieszynka Nazwa lekkich karabinków myśliwsko-tarczowych z zamkiem kołowo-krzosowym o specyficznej konstrukq'i. Włoski urzędnik państwowy zaangażowany w prace nad rozwojem karabinu Manlicher-Carcano wz. Damast Lufy z damastu skuwanego wykonywano z wiązki wysokogatunkowego drutu stalowego. 203.in. Trzy z opracowanych przez niego wzorów przedstawiono w te) książce (patrz str. 178). produkcji szwedzkiej firmy Forenade Fabriksverken. wybudowanego w 1906 r. pionier produkq'i masowej. Henry (1786-1868) Amerykański rusznikarz słynący z produkcji jednostrzalowych pistoletów kieszonkowych. armia Królestwa Polskiego & (1816-1831). Jego nazwisko. Remington i FN (por. Canon Co.214. rewolwer skałkowy. 319 . 135). str.204). nazywane racami kongrewskimi.215).211. Brown Bess Popularna nazwa karabinów gładkolufowych z zamkiem skałkowym używanych w XVIII i pocz. Znana głównie z karabinów maszynowych i działek używanych przez armię włoską podczas II wojny światowej. zwanej Long Island. w oparciu o nowoczesne założenia. gdzie Brytyjczycy wybudowali zakłady zbrojeniowe . str. było później odnoszone do innych małych pistoletów (por. na Bliskim Wschodzie i w Indiach. Założona przez niego w 1836 r. 132). str. str. używanych powszechnie w XIX w. 147. Congreve. Karabin ten często porównuje się z bronią przeciwnika .Arsenał. działo okrętowe o krótkiej lufie (por. jaki najnowsze uzbrojenie wojskowe (por. (por. Dreyse. Ten rodzaj amunicji zakazany został Konwenq'ą Haską w 1899 r. 146. którą skuwano na kowadle. Początkowo pracował w Niemczech (V 2). Elisha Haydon Amerykański konstruktor z Bostonu. De Bange Francuski oficer artylerii. 128. Konstanty (1857-1935) Rosjanin. na pręt odpowiedniej grubości nawijano spirale z drutu stalowego. używaną do tego celu broń.137. Johann Nikolaus von (1787-1867) Pruski rusznikarz pracujący początkowo z Paulym. Produkowano tu między innymi amuniqę karabinową z pociskami półpłaszczowymi . stosowała m. Ta właśnie firma wyprodukowała karonadę. którego specjalna konstrukcja powoduje zgrzybkowanie w czasie trafienia o przeszkodę. Charleville Francuskie miasto w pobliżu granicy belgijskiej. str. Carcano. 141). Collier. produkowanego na licencji czeskiej. W wersji brytyjskiej wprowadzono szereg modyfikacji i zmian. Tego typu amunicji używa się w zasadzie tylko do polowań lub celów specjalnych. Jego konstruktor (Jeorge Lovell wzorował się na karabinie opracowanym przez kapitana Berners'a. Produkowano je w Cieszynie w XVII i pocz. Jej nazwa oznacza również sportowe strzelanie 7 broni długiej na duże odległości. Zasłynął z tanich i niezawodnych rewolwerów. Diegtiarjew. Sir William (1772-1828) Brytyjski wynalazca rakiet przenoszących ładunki wybuchowe. 213. 173).142-145. str. Związek nazwy z miastem Damaszek jest raczej wątpliwy. Chassepot Antoine Alphonse (1833-1905) Konstruktor karabinu odtylcowego używanego przez Francuzów w wojnie z Prusami w 18/0 r. Samuel (1814-1862) Amerykański konstruktor broni palnej. przez armię brytyjską. 209. było ośrodkiem produkcji broni palnej począwszy od XVII w. Opracowano tu wiele konstrukcji broni strzeleckiej.str. twórca teorii lotów kosmicznych (por. Jego konstrukcje nadal są używane. 125. W innej metodzie. Używany obecnie w co najmniej 11 krajach (por. Creedmoor Strzelnica w dzielnicy Nowego Jorku. a w żargonie strzelców sportowych w USA. 208. Zaprojektował karabin odtylcowy z zamkiem tłokowym tzw. jak winchester. Następnie termin „drednot" zaczęto używać jako nazvvy klasy dużych okrętów liniowych. po II wojnie światowej w USA. XVIII w. Podobnej broni używano w Rosji oraz w armii indyjskiej do 1870 r. 1891 (por. siedzibą jest Brescia. BREN Nazwa ręcznego karabinu maszynowego. miejscowości. adiutanta księcia Brunszwiku. Cominazzo Znana rodzina włoskich ludwisarzy działających od końca XVI wieku w okolicy Brescii. John M. Następnie podgrzewano je i skuwano na pręcie. Wasilij (1890-1959) Radziecki konstruktor broni samoczynnej. M. używanego przez oddziały strzeleckie armii brytyjskiej od 1837 do lat 1853-54. Nazwę tę często odnosi się do francuskiego gładkolufówego karabinu skałkowego z 1763 r. ośrodek przemysłu zbrojeniowego. str. (str. 1841.wa karabinu gwintowanego. Deringer. str. 133). Dreadnought Nazwa brytyjskiego okrętu liniowego. (por. Breda Pełna nazwa firmy brzmi Societa Anonima Ernesto Breda. str. Brunswick Na/. (por. karabinów maszynowych i karabinów. Dum-Dum Miejscowość w pobliżu Kalkuty. pisane zresztą rozmaicie. gdyż niektóre zostały zaprojektowane na zamówienie takich lirm. Nazwa powstała z pierwszych liter BRno i ENfield. str. Lufa tej broni miała tylko dwie bruzdy. 214). Z zamka jego pomysłu wykształciły się współczesne zamki śrubowe. 157).iglicówką Dreyscgo wz. ładowanych odprzodowo. str. Opisana technologia była stosowana powszechnie w Europie. 246). która wprowadzona do uzbrojenia armii pruskiej przyczyniła się do odniesienia szeregu zwycięstw w latach 1864-1870 (por. Produkowano go w co najmniej d w u odmianach. iglico w kę. Wernher von (1912-1977) Inżynier niemiecki. 214). 121).

John Hancok (1778-1841) Amerykański wynalazca udanego karabinka odtylcowego z zamkiem skałkowym. Kentucky. Kałasznikow. Krąg. Richard Jordan (1818-1903) Amerykanin. str. także Oerlikon). firma z Genewy przez długi czas była wiodącym producentem działek automatycznych (por. był uzdolnionym wynalazcą. (1837-1912) Norweski konstruktor broni palnej. 111. opracował po II wojnie światowej karabinek AK 47 tj. Robert H. Z czasem. ma najmniej uzasadnień w faktach (por. W latach czterdziestych i pięćdziesiątych XIX w. 192). projektował karabiny gwintowane i pociski do nich. 214). Benjamin Berkeley (1826-1885) Amerykański inżynier i przemysłowiec działający we Francji. W 1972 r. Jego zakłady produkowały nowoczesne działa i broń ręczną. przyjęty do uzbrojenia w 1936 r. stosowanej przez austriackie oddziały strzeleckie. 207. str. John.tzw. Broń ta nazywana była również „długi sztucer amerykański'. str. 153.. Henry. str. P Girandoni. Przez jakiś czas dowodził pododdziałem strzeleckim wyposażonym w odtylcowe karabiny gwintowane swojego pomysłu (por. P 320 . 111) Garand. Kalthoff Rodzina rusznikarzy niemieckich produkująca broń powtarzalną własnego systemu w XVII w. 1874 (por. 138). Gribeauval. str.str. pełnił służbę w Indiach.odrzutowych. Gatling. 200). Projektował także karabin maszynowy PK (Pulemiot Kałasznikowa). Broni jego pomysłu na ograniczoną skalę używała armia USA (patrz str. bawełny strzelniczej i wypełniacza mineralnego. Essen Niemieckie miasto przemysłowe w Zagłębiu Ruhry. choć stosowana najczęściej. będący jednym z większych producentów broni strzeleckiej w świecie. Kromus. (por. albo „sztucer pensylwański". Jean Baptiste Vaquette (1715-1789) Oficer artylerii francuskiej odpowiedzialny za zaprojektowanie nowego sprzętu artyleryjskiego i reorganizację etatów jednostek artyleryjskich . 120). wynalazek ten odegrał istotną rolę w dziejach broni palnej. str. 209). Fergusson. firma Ocrlikon weszła w posiadanie większościowego pakietu akcji w koncernie Hispano Suiza (por . Jego syn. str. kartaczownicy z obrotową wiązką luf. odpowiedzialny za opracowanie karabinu M 1. produkowanego przez zakłady Kruppa dla armii niemieckiej w latach I wojny światowej.. Basile kpt. 121). nosi tę właśnie nazwę (por. sprawdź również hasło „Lee Enfield"). (1836-1904) Konstruktor francuskiego karabinu w/. Tu też został ostatecznie opracowany karabin maszynowy tzw systemu Hotchkiss wz 1914 (patrz str. William. Hotchkiss. Tu znajdowały się największe z zakładów Kruppa. rodukowany z nitrogliceryny. 70). 199). Bartolomeo (1744-1799) Wynalazca wiatrówki powtarzalnej. FN Inicjały oznaczające belgijski koncern zbrojeniowy Fabriąue Nationale d'Armes dc Cuerre. Dwulufowy sztucer Jacoba wprowadzono do uzbrojenia dwóch batalionów piechoty armii indyjskiej. 133). 217). 216). str. centrum przemysłu zbrojeniowego. broń tego typu jest wyjątkowym rarytasem dla kolekcjonerów (por. 112). bagnet do tego karabinu . poruszanym za pomocą dźwigni będącej przedłużeniem osłony kabłąka spustowego. omysł ten wykorzystano w niektórych armatach przeciwpancernych (patrz str. Forsyth.por.str. Patrick. opracowany przez Krugera i Mussera . Enfield. Założono ją w 1804 r.stąd nazwa. System ten nazwano później „systemem Kalthoffa" (por. 420 mm. 150). który jako pierwszy opracował skutecznie działający zamek typu kapiszonowego ok. był znanym konstruktorem odtylcowych strzelb myśliwskich. używanego przez armie USA podczas II wojny światowej. płodnym pisarzem i wybitną osobistością w tym istotnym okresie w historii broni palnej. (1882-1945) Amerykański pionier techniki rakietowej. Otrzymał szereg nagród państwowych ZSRR i odznaczenia bojowe za waleczność w latach II wojny światowej (por. wynaleziony w 1891 r. 139.str. 165. mjr (1744-1780) Brytyjski oficer piechoty walczący przeciw wojskom amerykańskim podczas wojny o niepodległość. (str. str. Ole H. używany owszechnie do dziś w amunicji małokalibrowej i artyleryjskiej. karabin gwintowany W7 1853 . system Gribeauyala (por. Kordyt Brytyjski proch bezdymny.str. gen. (por. 133). Michaił Konstruktor radziecki. Karabin. major (1812-1858) Oficer brytyjski.171). 1805 r. 212. Greener. powszechnie nazywany „Garand' (por. produkowana tam broń strzelecka jest nazywana po prostu Hn field (Np. „awtomat Kałasznikowa' z 1947 r. ojciec i syn. 127). Hispano-Suiza Societe Anonyme Suisse Tlispano Suiza. sztucer Jedna z nazw na określenie długiej gwintowanej broni palnej produkowanej w ciągu XVIII w. Mechanizm broni napędzano obracając korbę (por. sir. produkowany w USA karabin M 17 (skonstruowany w Enfield). Gras. William (1844-1869 i William Wellington (1864-1900) Angielscy rusznikarze. (str. Urodził się w Worcester w stanie Massachusetts (patrz str. Z czasem nazwę tą odnoszono do wszystkich dział wielkiego kalibru.. (por. 107) Goddard. który zaproponował stosowanie stożkowatego rzewodu lufy dla osiągnięcia dużej prędkości wylotowej pocisku. str. jaka w całej historii została przyjęta oficjalnie do uzbrojenia wojska. 151. Gruba Berta Popularna nazwa moździerza kal. Jacob. Ziarna kordy tu mają kształt rurek. Alexander John (1768-1843) Szkocki pastor.str. Hall. Nazwa „sztucer z Kentucky'. Była to jedyna wiatrówka. (1888-1974) Amerykański konstruktor broni strzeleckiej. będąca zbitką pierwszych liter obu nazwisk (patrz. Podobnie jest w innych krajach: n p . konstruktor opatentowanej w 1862 r.Słowniczek nazwisk i n a z w Enfield Tak popularnie nazywana jest Królewska Fabryka Broni Strzeleckiej (Royal Smali Arms Factory) znajdująca się w dzielnicy Londynu. Benjamin Tyler (1821-1898) Konstruktor amerykański znany głównie z konstrukcji karabinka z zamkiem blokowo-wahadlowym. na terenie dzisiejszego USA. Dziś. 246). system zamka System zamka dział bez. Najbardziej znana jest seria karabinów powtarzalnych z zamkiem tłokowym (Krag-J0rgensen). John C. (por. 137). Gerlich Inżynier niemiecki.136). str.

wprowadzony w 1888 r. Minie. współkonstruktor sławnego pistoletu P 08 „Parabellum" (por. Luger. rządu radzieckiego podczas II wojny światowej.133). Mauser.219). Ostatecznie fortyfikacje takie wzniesiono w latach trzydziestych.123). str. ciężko ranny podczas I wojny światowej. Lebel. żyjący w XVII w. 111. Maubeuge Miasto w pobliżu granicy francusko-belgijskiej. Nazwa pochodziła od osoby wiceadmirała Maxa Rogge odpowiedzialnego za jego użycie w działaniach lądowych. projektował karabiny i uruchamiał ich produkcję w latach 1830-1850. 206). str. Działał w prowincji Sagami (por. Zamierzano wykorzystać zjawisko rozszczepienia jąder uranu. który skonstruował pierwszy znakomicie działający karabin maszynowy (por. str. Był połączeniem zamka i magazynka systemu Lee z lufą o gwincie Metforda (por. Charles William (1820-1878) Rusznikarz angielski. William Ellis (1824-1899) Angielski wynalazca i projektant broni palnej. Używany jest on w niektórych armiach do dzisiaj (por. Istotą wynalazku było zastosowanie krótkego odrzutu lufy do napędu mechanizmu broni (patrz str. 219). paryską (por. doprowadziły do wyprodukowania dwóch bomb atomowych. str. Dla upamiętnienia zasług pomysłodawcy nazwano je „Linią Maginota". wynalazca licznych usprawnień zastosowanych w broni myśliwskiej. Lange Niemieckie działo kolejowe z końca 1 wojny światowej.130). str. Mills. Działał na rzecz budowy linii umocnień pomiędzy Francją i Niemcami. Jego nazwisko łączone jest również z amunicją rewolwerową (por. produkowany w latach 1850-1870 w USA. nazwanego później jego nazwiskiem. str. Mołotow (1890-1986) Prawdziwe nazwisko: Wiaczesław Michajłowicz Skriabin. 139. z silnie rozwiniętym przemysłem zbrojeniowym. Lahti Fiński pistolet samopowtarzalny nazwany tak od konstruktora: Aimo Lahtiego. * 321 . który wprowadził lufę z gwintem owalnym. niegdyś jeden z głównych ośrodków produkcji broni strzeleckiej. Lorenzoni. porównaj też Lec. Nicolas. Lovell. 144). 1915. Tu znajdowały się główne zakłady zbrojeniowe rządu francuskiego w latach 1704-1830. działał w USA i Kanadzie.str. 136). W oparciu o konstrukcję tego działa. znany głównie z konstrukcji karabinu maszynowego działającego na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy (por. 129). 138. str. str. Ferdinand Ritter von (1848-1904) Austriacki konstruktor licznych wzorów karabinów powtarzalnych (wykorzystujących oryginalny system zamka i magazynka) i pistoletów samopowtarzalnych (por. który udoskonalił konstrukcję pocisku Samouszczelniającego. 42).146). str. Isaac Newton (1858-1931) Amerykański konstruktor broni. Był prze­ wodniczącym i zastępcą przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych tj. jednostrzałowego przyjętego do uzbro­ jenia armii brytyjskiej w 1871 r. Określenie „koktajl Mołotowa'. Lićge Miasto w Belgii. kojarzony głównie z karabinem powtarzalnym z magazynkiem rurowym (patrz str. Broń ta była powszechnie używana (patrz str. Opracował kilka wzorów karabinów powtarzalnych.str.. Lewis.139. str.112.121). Sir William (1856-1932) Brytyjski wynalazca. Jego najsłynniejsze konstrukcje to wymienny magazynek pudełkowy i niektóre systemy zamkowe broni powtarzalnej (patrz: Lee Fnfield.F. Firma Krupp była jednym z bardziej znaczących dostawców uzbrojenia w obu wojnach światowych. działa do dziś. w celu uzyskania materiału wybuchowego o niespotykanej dotąd mocy. Wielkiej Brytanii i innych krajach (por. zwany niekiedy po prostu granatem Millsa. str.192. używane jest w odniesieniu do im­ prowizowanych środków zapalających w postaci butelek z benzyną (por. skonstruował też udane wzory odtylcowej broni myśliwskiej. 131. Mannlicher. który po raz pierwszy zastosował stal w produkcji sprzętu ciężkiego.Słowniczek nazwisk i nazw Krupp Niemiecki koncern zbrojeniowy będący własnością rodziny Kruppów. Zajmował się głównie konstrukcjami luf broni strzeleckiej (Por. Miquelet jedna z odmian zamka skałkowego używana w regionie Morza Śródziemnego. Lee Metford Pierwszy karabin powtarzalny armii brytyjskiej.212. ppłk (1838-1891) Francuski konstruktor. Claude-Etienne (1804-1879) Oficer francuski. ręczny granat wz. 115. str. Masamune (1264-1343) Jeden z największych japońskich mistrzów wykonujących miecze. Peter Paul (1838-1914) Niemiecki konstruktor i przemysłowiec. 212. 165. 266). które zrzucono na miasta japońskie w 1945 r. 139). igłowy.in. 189). Martiru-Henry Nazwa karabinu odtylcowego. LeMat Rewolwer wynaleziony przez J. Michele Florencki rusznikarz. 88). zasłynął skonstruowaniem powtarzalnego karabinu skałkowego (por. Wynaleźli zapłon tzw. Metford. str. Le Mata. skonstruowano armatę. Lee Enfield Brytyjskie karabiny powtarzalne produkowane w latach 1895-1957.118. używanego przez armię niemiecką. Firmę założył w 1840 r. Miało to wielki wpływ na donośność i celność ówczesnej broni odprzodowej oraz wywołało zmiany w stosowanej taktyce (por. Nazwa pochodzi z języka hiszpańskiego. Lancaster. Jego ojciec również produkował wysokiej jakości broń myśliwską. Manton. 214.str. Lefaucheux Francuscy rusznikarze. Opracować również odtylcowy rewolwer i strzelbę myśliwską (por. Zastosowano w nim zamek systemu Friedricha von Martini i lufę z gwintem pomysłu Aleksandra Henryego (por. Alfred Krupp. Prace zaczęte w 1942 r. Maxim. Joseph (1760-1835) Jeden z najsłynniejszych rusznikarzy angielskich swoich czasów. 111.209. Maginot. Metford). 141. Lee. Zastosowano w nich zamek i magazynek systemu Lee oraz lufę z gwintem systemu Fnfield (por. 147). George (1785-1854) Angielski urzędnik służby uzbrojenia. Max. opracował m. James Paris (1831-1904) Z pochodzenia Szkot.str. 111 i 138. nazywany systemem Lefaucheux (por. Była to pierwsza małokalibrowa wojskowa broń powtarzalna na amunicję elaborowaną prochem bezdymnym. „Manhattan" Kryptonim planu opracowanego przez Ministerstwo Obrony USA.A. Andre (1877-1932) Polityk francuski. 142). 140). Również jego brat był znanym rusznikarzem. też Lee Metford). ale dokładne znaczenie tego słowa me jest jasne (por. ojciec i syn żyjący w XIX w.str. Georg (1848-1922) Z pochodzenia Austriak. Hiram Stevens (1840-1916) Konstruktor amerykański. 139). Lee Metford).

od końca XVI w. Był fundatorem najbardziej prestiżowej nagrody za wybitne osiągnięcia .str.in.). Karabiny Rossa były używane przez armię kanadyjską podczas I wojny światowej. str. Pauly. 114. James Brytyjski wynalazca szybkostrzelnej broni rewolwerowej opatentowanej w 1718 r. Nieporozumienie wynikło być może z faktu. znanych na Zachodzie właśnie pod nazwą „Radom". Wyprodukowano pewną ilość tych przystawek w 1918 r. 140). produkowanej przez tę firmę (patrz str. Przed II wojną światową Fabryka Broni Radom zasłynęła głównie z produkcji karabinków systemu Mauser wz. 1820) Szwajcar z pochodzenia. Alfred Bernhard (1833-1893) Chemik szwedzki. Znane z produkcji broni strzeleckiej.?) Niemiecki konstruktor broni palnej i przemysłowiec. str. Pedersena.broń wojskową dla armii brytyjskiej (por. MP 18/1.Nagrody Nobla. (por. 197). 30 mm. str. Parrot Wynalazca. Purdey Rodzina rusznikarzy londyńskich. broń myśliwską i na masową skalę . nazwa od wynalazcy J. kiedy miasto zostało zniszczone. 133). w latach wojny secesyjnej 1861-1865. Produkował broń wiełostrzałową. 207). Christian (1811-1874) Amerykański rusznikarz. str. Andreas W. czasem uważana jest za pierwowzór kartaczownicy. Naganta (por. centrum francuskiego przemysłu zbrojeniowego. 192).215).. m. str. 322 .123) Ross. Mosina i belgijskiego przemysłowca M. str. Lufy takie. str. Założył go w 1816 r. 35. Sharps. pierwszych liter nazwy producenta (por. produkowano ją tu od końca XVI w. 141). Johannes Samuel (1766-ok. kal. słynące z produkcji broni palnej wyróżniającej się stylem ozdób i wykonania. Pedersen Tak nazywano urządzenie. Henry (1741-1804) Angielski producent broni palnej i wynalazca. Nazwa powstała ze zbitki liter RARDE będących skrótem nazwy ośrodka badań uzbrojenia i ENfield. Nazwa karabinów od konstruktorów: mjr Rubina. Schmeisser Hugo (zm. Schwarzlose. dyrektora fabryki amunicji w Thun.in. W latach sześćdziesiątych tego wieku słowo to oznaczało również. 29 i pistoletu samopowtarzalnego VIS wz. które pozwalało zamienić amerykański karabin Springfield w broń samopowtarzalną. str. Saint-Etienne Miasto w płd-wsch Francji. zakładanym na gorąco. 171). Nobel. pierwszym słynnym jej członkiem był James Purdey (XIX w. Radom Miasto wojewódzkie. 20 mm. 147). sil­ nym uzbrojeniem artyleryjskim i opancerzeniem. Mosin-Nagant Rosyjski karabin powtarzamy wz. Oerlikon Ocrlikon-Buhrle AG.138. Parabellum Kod telegraficzny firmy Deutsche Waffen und Munitions Fabrik tj. 174). Choć nazwę Schmeisser żołnierze alianccy odnosili do niemieckich pistoletów maszynowych MP 38 i 40. Tylna część lufy była wzmacniana płaszczem z kutego żelaza. nie zostały jednak użyte bojowo.143) Ripoll Miasto w płn-wsch Hiszpanii. że jego zakłady produkowały wspomnianą broń. Powszechnie używane określenie armata „Oerlikon" odnosi się zwykle do działka plot. Eliphalet Remington. który opatentował w 1812 r. Nie odniosła ona większego sukcesu. Napoleon Tak nazywano armatę 12-sto funtową podczas wojny secesyjnej 1861-1865. 122) używanego powszechnie w XVTI stuleciu. Pierwszy wzór pochodził z 1889 r. projektanta systemu zamka i magazynka. str. który wynalazł nowe materiały wybuchowe i miotające . 1891 r. 111. wsławionego pojedynkiem / konfederacką fregatą pancerną „Virginia". str. Niderlandzki zamek Jedna z odmian wczesnego zamka skałkowego (por.165). Charakteryzują się niewielkimi rozmiarami. Również obecnie ich firma słynie ze znakomitej broni myśliwskiej i sportowej. armatę z lufą pomysłu tego konstruktora. (por. Nazwa pochodzi od konstruktorów: rosyjskiego oficera S. aż do 1839 r. jako pierwszy zastosował nabój zespolony centralnego zapłonu. Nordenfelt. znana głównie jako wytwórca małokalibrowych działek przeciwlotniczych i pokładowych (por. Nazwy używa się w odniesieniu do szeregu udanych wzorów broni strzeleckiej. str. Wynalazek uzyskał tylko częściowe powodzenie. 112.najbardziej znane są dynamit i nitroceluloza (por. odlewano z żelaza. używano go głównie w broni myśliwskiej. ciężkiego karabinu maszynowego wz. Puckie. Schmidt-Rubin Szereg szwajcarskich karabinów powtarzalnych z. 14). Nock. Rarden Automatyczne działko pokładowe przeznaczone do pojazdów pancernych. 214. firma z Zurychu. Nazwę tę powszechnie stosuje się w odniesieniu do naboju 9 mm x 19. (1867-1936) Niemiecki konstruktor broni samoczynnej. jedna z jego firm wytwarzała udany model kartaczownicy salwowej (por. 07 z zamkiem swobodnym. str.Słowniczek nazwisk i nazw Monitor Nazwa odnoszona do klasy okrętów wojennych przeznaczonych do obrony wybrzeża. Remington Amerykański koncern przemysłu metalowego. Nazwa pochodzi od okrętu pancernego USS „Monitor". typowego uzbrojenia przeciwlotniczego statków i okrętów podczas IT wojny światowej. który zaprojektował amunicję oraz płk Schmidta. Nazwa od irlandzkiej maczugi z tarniny (por. zamkiem tłokowym dwutaktowym.. XIX w. (por. w Polsce również do pistoletu P 08 (Bordchardta-Lugera) (por. 133. 207). o opóźnionym otwarciu oraz pistoletów samopowtarzalnych (patrz str. o gwintowanym przewodzie. Niemniej nabój Paulyego był pierwowzorem nowoczesnej amunicji zespolonej. (patrz s. Ta francuska konstrukcja została nazwana dla uczczenia cesarza Napoleona Tli (por. kal. opracował m. 127). Niemiecka Wytwórnia Broni i Amunicji. Charles Sir (1872-1942) Projektant karabinów powtarzalnych z zamkiem dwutaktowym. używany nadal w niektórych krajach Trzeciego Świata. konstruktor odtylcowego karabinka z zamkiem kapiszonowym (patrz str.U. Thorsten (1842-1920) Szwedzki finansista.. to konstruktor nie miał nic wspólnego z ich projektem. 1945 r. który opracował system wzmacniania luf armatnich w poł. Shillelagh System rakietowy wprowadzany w ostatnich latach do uzbrojenia wojsk lądowych USA.

Strzelcy W XVIII i pocz. Eugene Emmanuel (1814-1879) Architekt francuski odpowiedzialny za rekonstrukq'ę licznych budowli zabytkowych. mieściły się tu liczne fabryki broni strzeleckiej. mar. karabiny i karabinki automatyczne. Tulle Miasto we Francji.163). Nazwa. i Daniel Wesson (1825-1906). Spandau Zachodnie przedmieście Berlina. począwszy od Średniowiecza. były eksportowane do wielu krajów europejskich. USA. opatentowany w 1860 r. str. Na konstrukq'i tej wzorowano wiele klasycznych moździerzy używanych do dziś (por. sprzęt artyleryjski. Niemczech słynące z produkcji głowni broni białej.str. Sloner Nazwa systemu strzeleckiej broni automatycznej. 142. jak i karabiny maszynowe (por. Jeden z najbardziej znanych wyrobów to karabin maszynowy systemu Maxima (por. Springfield Miasto w USA. potem główny ośrodek produkcji zbrojeniowej. p. XIX w. firmę. Znak (puncę) „Tower" wybijano na produkowanej broni. Skonstruowano go w rekordowo krótkim czasie. Zapalnik powodował rozerwanie się pocisku nad głowami przeciwnika. np. Nazwa Steyr odnoszona jest również do karabinów systemu Mannliehera. 167. Zaprojektował go Szwajcar. 176). na dystansach do (maksymalnie) 400 m. jako ośrodek rodukcji żelaza. fazwa używana również w odniesieniu do produkowanych tam wzorów broni palnej m. Pociski takie nazwano szrapnelami i stosowano powszechnie (por. późniejszego założyciela i dyrektora technicznego firmy Auto Ordonance Corporation. pistoletu wz. 216.e. co wynikało /.n. gdzie mieściły się warsztaty produkujące uzbrojenie. Wszystkie produkowane tu karabiny t y ł y nazywane „Springfield" (por. 161.str. Spencer Pierwszy udany i zastosowany na większą skalę karabin powtarzalny. zresztą.str. 209. Vetterli Karabin powtarzalny z magazynkiem rurowym i zamkiem tłokowym używany przez armię szwajcarską w II polowie XIX w. Williama Trantera. Znak ten był również fałszowany przez licznych drobnych wytwórców.181). kariery wojskową zakończył w stopniu generała porucznika. Sun-tsu Chiński autor (żyjący w IV w. którym był por.str. karabinka i ręcznego karabinu maszynowego (por. wzmiankowana już w X w. produkowano tu od XIX w.139). Tutejsze wyroby. przez Sir Williama Stokcsa. 216). 174. Johna T. W 1777 r. str. Snider Pierwszy odtylcowy karabin armii brytyjskiej. potrzeby szybkiego dostarczenia broni tego rodzaju dla armii brytyjskiej. Steyr Miejscowość w Austrii. 1912 czy MP 69. która przechodziła tu tylko odbiór tecnniczny . była przez żołnierzy alianckich odnoszona do niemieckich karabinów MG 34 i MG 42 (por.e. Pierwsze wzmianki o produkowanej tu stali i broni pochodzą z 1 w.został on opracowany przez firmę Sterling Armamenl Company. 90 m. System został opracowany przez Fugene Stonera. przez amerykańskiego konstruktora Cnristophera M. a przed II wojną światową rozpoczęto również produkcję czołgów. Broń może spełniać rolę pistoletu maszynowego. Również dzisiaj firmajest czołowym producentem rewolwerów (patrz str. lufę.Słowniczek n a z w i s k i na?:w Shrapnell. W tym celu wymienia się jedynie niektóre podzespoły. założyli w 1857 r. 165.217)..str. Smith & Wesson Horace Smith (1808-1893). ówczesna broń gładkolufowa pozwalała na celny strzał do ok. Największe zakłady zbrojeniowe w Czechach. 148). W wersji jednostrźałowej stosowany również we Włoszech.) traktatu o sztuce wojennej zatytułowanego „Sztuka wojny". rząd USA założył tu wielką wytwórnię broni. str. Solingen Miasto w płn-zach. Firma produkuje udane pistolety samopowtarzalne. Z zakresu historii uzbrojenia pozostawił prace dotyczące maszyn oblężniczych (por. która uzyskała ochronę patentową rewolweru odtylcowego. Toledo Miasto w południowej części Hiszpanii. 137). Sten Jeden z najsłynniejszych pistoletów maszynowych TI wojny światowej.dotyczy to zwłaszcza broni palnej z XVIII i XIX w. str. sygnowano nim również broń. str. Pierwowzór miał lufę o gładkim przewodzie i dwójnóg umożliwiający zmianę kąta jej podniesienia. Projektował samodzielnie budowle w stylu neogotyckim i neoromańskim. Patent wygasł dopiero w 1869 r. Do dziś jest ośrodkiem przemysłu zbrojeniowego. 138). W 1784 r. nazwa żołnierzy specjalnych formaq'i wyposażonych w broń gwintowaną i wyszkolonych w prowadzeniu walki ogniowej w szyku rozproszonym. Stokes Moździerz okopowy wynaleziony w 1915 r. stan Massachusetts. Sterling Czasem tak nazywa się będący aktualnie w uzbrojeniu armii brytyjskiej pistolet maszynowy . krótkiej broni palnej do wystrzeliwa­ nia rakiet oświetlających i sygnałowych. projektanta karabinków firmy Armalite.145). 218).143. SIG Schwcizerische Industrie .str. 139). Thompsona. 217). Była to adaptacja odprzodowego karabinu En field do systemu zamka opracowanego przez amerykańskiego konstruktora Jacoba Snidera. Vickers Brytyjska firma zajmująca się budową okrętów wojennych i broni strzeleckiej. Tranter Jeden z brytyjskich rewolwerów kapiszonowych projektu słynnego w XIX w.str.Gesellschaft (Szwajcarskie Towarzystwo Przemysłowe) z miejscowości Neuhausen am Rheinfall. skonstruował pocisk artyleryjski zawierający kulki ołowiane. Zajmował sie wszystkimi aspektami kultury materialnej średniowiecza. która początkowo była jedynym producentem tej broni (por. Very Nazwa pistoletu sygnałowego tj. Tower Twierdza Tower w Londynie. 215. to złożenie inicjałów konstruktorów Shepparda i Turpina oraz pierwszych liter nazwy wytwórni Eniield (por. Zgłosił on odpowiedni patent w 1877 r. 149). str.n. rusznikarza z Birmingham. Viollet Le Duc. ośrodek przemysłu zbrojeniowego od 1690 r. Edward Very. skoda R 323 . 133. Spencera (por. p. Nazwa ta. Henry (1761-1842) Oficer artylerii brytyjskiej. Dla porównania. Thompson Pistolet maszynowy skonstruowany przez gen. Nazwa od wynalazcy. które tu były produkowane (por. całkowicie blednie.in. Frederick Vetterli (1822-1882) (por.

121). Walther Szereg pistoletów produkowanych przez niemiecka firmę Carl Walther Waffenfabrik AG. 146.) Japoński mistrz wytwarzający miecze. Bames (1887-1979) Brytyjski inżynier i wynalazca z zakresu techniki lotniczej. 137). Henry opracował słynny karabinek Winchester (por. Winchester Firma Winchester Repeating Arms Company została założona w 1866 r. Działająca jeszcze dziś w Londynie firma Wilkinson Sword Co. 137). 143. produkowana przez Volcanic Repeating Arms Company. ze stanu Connecticut. znani z produkcji wysokiej jakości broni myśliwskiej. 131. Wal lis. niektóre z nich są nadal wytwarzane (por.str.str. B. Broń ta nie została przyjęta do uzbrojenia (por.149). Whitworth. Zasłynęła z produkcji karabinków powtarzalnych z magazynkiem rurowym (por.144). Willie. przez braci Pnilipa i Jamesa Webley. Był projektantem „bomby skaczącej" użytej w 1943 r.Słowniczek nazwisk i nazw Volcanic Jedna z pierwszych broni powtarzalnych z magazynkiem rurowym.T. 237). jak i karabinka odtylcowego z zamkiem kapiszonowym. Jako pierwszy skonstruował karabin o heksagonalnej lufie. 132). 236. 324 . Jego następcą był czołg MK 1. Wypracował klasyczne kształty miecza japońskiego. Anglia. Yosutsuna (ok. Grand Slam) (por. Wprowadził standaryzację części produkowanej broni.pierwszy bojowo użyty pojazd pancerny (por. str. Skonstruował również najcięższe brytyjskie bomby lotnicze o wagomiarach 12000 i 22000 funtów (Tallboy. Firma produkowała wiele wzorów udanych rewolwerów. produkuje broń białą oraz żyletki do golenia. str. Whitney. Westley-Richards Angielscy wytwórcy broni palnej. Był prekursorem gwintu poligonalnego. str. założona w latach trzydziestych XIX w. Firma nadal działa w Birmingham. przez OJivera Winchester w Connecticut i działa do dzisiaj. 806 r. str. Zaprojektował liczne usprawnienia broni strzeleckiej. Zaprojektował rewolwer oraz maszyny dla przemysłu bawełnianego. Eli (1763-1826) Wynalazca i przemysłowiec amerykański. zwiększające jej celność". Mały i Duży „Mały Willie" była to nazwa eksperymentalnego pojazdu gąsienicowego testowanego przez Brytyjczyków w latach 1915-1916. co pozwoliło na ich całkowitą wymienność w ramach jednego wzoru. Webley Brytyjska firma produkująca broń palna. „małpi ogon" (por. 196). Wdrażał metody produkcji masowej. Sir Joseph (1803-1887) Inżynier angielski. do niszczenia zapór wodnych w Niemczech. Podupadająca firma została przejęta przez Winchester Repeating Arms Company i na bazie produkowanej dotychczas broni. tzw. cechujący się znakomitą celnością. str. nazwany następnie „Wielki Willie" . Najsłynniejsze pistolety samopowtarzalne to P-38 oraz PP i PPK. str. Działał w prowincji Hoki. n. Wilkinson Rodzina rusznikarzy angielskich. popularnie nazywane „Walterami (por. produkujących s/pady i szable od początku XIX wieku.e. zajmował się pracami z zakresu standaryzacji miar.

Nowy Jork. Londyn. kustoszowi Królewskiego Muzeum Wojska w Sztokholmie. Zurych. Compagne Industrielle des Lasers. Gosport. (Międzynarodowemu Instytutowi Studiów Strategicznych). Państwu Jonatanowi i Dianie Moore z Wojskowych Służb Historyczno-Archiwalnych (M A KS|. Department of the Navy Ilistorical Center (Wydziałowi Morskiemu Centrum Historycznego). Wielka Brytania. kustoszowi Zbiorów Wallace w Londynie. Ttf jhusmuseet. Heckler & Koch Gmbh. Stevenage. Norymberga. Londyn. kustoszowi Miejskiego Muzeum Sztuki w Nowym Jorku. Delft. Museum of the American Indian. Marconssis. Londyn. Ambasadzie USA w Londynie. Panu Helmuthowi Nickel. Sztokholm.Wielka Brytania. Graz. Museum fur Volkenkunde und Schweizerisch. Propellants. US National Park Service. Wiedeń. Museo Civilita. Republika Federalna Niemiec. Londyn. Musee de 1'Armee. Koniklijk Nederlands Leger eu Wapenmuseum. Nottingham. Naval Ordonance Museum. Explosives and Rocket Motor Establishment (Sekcji Badawczej Materiałów Wybuchowych. The Metropolitan Museum of Art (Miejskiemu Muzeum Sztuki). Wydziałowi Historii Wojen Uniwersytetu Londyńskiego. The Castle Museum z Yorku (Muzeum Zamku York). Szwecja. Oberndorf. Profesorowi Lawrence Martin z Uniwersytetu Newcastle-upon-Tyne. Defence Research Information Centre(Centrum Informacyjno-Badawczemu Ministerstwa Obrony). US Marinę Corps Historical Center (Centrum Historycznemu Piechoty Morskiej USA). Londyn. Austria. Statens Historiska Museum. Wielka Brytania. Londyn. Royal Air Force Museum (Muzeum Królewskich Sił Powietrznych). Museo Nazionale di Castel S. British Aerospace Dynamics. The Victoria and Albert Museum (Muzeum Alberta i Wiktorii). Schweizerisches Landesmuseum.Podziękowania Wydawca pragnie wyrazie podziękowanie niżej wymienionym instytucjom i osobom. USA. The British Museum z Londynu. Luwr. kustoszowi Muzeum Zamku York. Waszyngton. Imperial War Museum (Muzeum Wojskowemu Imperium Brytyjskiego). Podpułkownikowi Ulfowi G. Vickers Shipbuilding & Engineering Ltd (VSEL Armaments) Barrow in Furness. Holandia. Londyn. Szwecja. The Rotunda Museum of Artiliery (Muzeum Artylerii). Wielka Brytania. Edynburg. Wielka Brytania. Orpington. Szwajcaria. Skokloster Zamek.F. Panu Nigel Arch. Paryż. (Muzeum Ludzkości). Fundacji Heye'go. National Museum of Antiquities of Scotland. Wielka Brytania. Nowy Jork.. National Maritime Museum (Narodowemu Muzeum Morskiemu). Maryland. Hallwylska Museet. Scottish United Services Museum. Edynburg. Komandorowi porucznikowi W. Panu Davidowi Edge. US Army Ordonance Museum (Muzeum Uzbrojenia Armii USA). Landeszenghaus. Rzym. The Museum of Mankind. The Manchester Museum (Muzeum Miasta Manchester). Angelo. Royal Ordonance Cun and Yehieles.es Museum fur Volkskunde. Museo del Ejercito. Madryt. Hjarth-Andersen. Bibliotece Ministerstwa Obrony w Londynie. Bazylea. Livrustkammaren. Londyn. Department of Air Forcc (Dowództwu Wojsk Lotniczych). które udzieliły pomocy przy powstaniu tej książki: AMAC Corporation.Petersenowi ze Stowarzyszenia Miłośników Luku. Francja. The Ashmolean Museum z Oksfordu. Sztokholm. Tower. Rzym. Londyn. Aberdeen. The Wallace Collection (Zbiorom Wallace). Sztokholm. Londyn. Waszyngton. . Paryż. Kopenhaga. Wydziałowi Egiptologii Uniwersytetu Londyńskiego. Kunliga Armemuseum. Germanisches Nationalmuseum. Prochów i Silników Rakietowych) Ministerstwa Obrony. International Institute for Strategie Studies. Kunsthistorisches Museum.

1978) Fuller. & Thurston. łan Brytyjskie uzbrojenie systemu Lee: Lee-Metjbrd i Is. Broń palna i jej działanie (Marshall Cavendish.) Rocznik broni i uzbrojenia tom 1 (Digest Books Inc.) Wspaniała Flota Brytyjska (Odhams. Robert Artyleria brytyjska na ladzie i na morzu 1790-1820 (David & Charles. 1973) Leksykon II wojny światowej (Macdonald and Jane's. dekoracji i użycia broni i uzbrojenia we wszystkich krajach i we wszystkich czasach (Jack Brussel. 19761 Heath. 1976.W. William Wiedza o uzbrojeniu (Mitchell Beazley. 1971) Hoff. łan V. (Ed. Frans C. 1986) Ginters. 1973) Hobart. Major E. F.. broń przeciw okrętom podwod­ nym oraz Marynarka Królewska 1914 1954 (HMSO.B. H.Jack. Hans (Ed. 1977) Thompson. 1987) Walter. Thomas F.Russell japońska broń i uzbrojenie (Arms and Armour Presss. H. 1983) Friedman. 1964) Rawson. łan Ilustrowana Encyklopedia Artylerii (Stanley Paul.G. 1986) Hogg.J. 1977) Peterson. ]. Brian Szable Armii Brytyjskiej (Arms and Armour Presss. reprint 1961) Broń biała Ashdown. Naboje świata (Arms and Armour Press / DBI. Szabla Indyjska (Herbert [enkins. Curt Artyleria (Octopus.P. Jim Średniowieczny łucznik (The Boydell Press.C. Norman Konstrukcja i rozwój okrętów podwodnych (Naval Institute Press. Artyleria przez wieki (Seeley Service. Małe armie świata (Stackpole Books / Arms and Armour Presss.L. wydawnictwa różne) Blackmore. 1975 . H. Broń gazowa. 1907) Bidwell.. Richard & Gregory. 1978) Swenson.) Huon. 1975) Seitz. R.B. Europejskie bronie białe (Almark. Jołin Małe armie 20-go wieku (Arms and Armour Presss.N.avauz.H. Robert (Ed. P. Jean Un Siecle D'Armament Mondial Tome 1 et 2 (CrepinLeblond.W. John D. T. 1962) Draeger. 1965) Renet te. Ken Broń i Wojna. 1875) Friedman. Rosyjskie szable wojskowe 1801-1917 Oakeshott. Harry Wczesne uzbrojenie lotnicze: Samoloty i broń do 1918 roku (Arms and Armour Presss. 1968) Thiuvenin. 1971) Tanner. 1930) Rogers. Rewolwery 1870-1940 (Arms and Armour Presss.B. 1982) Smith. 1975) ' Hogg. Działa samobieżne świata 2 tomy (Arms and Armour Presss. Broń konwencjonalna i jej rola w bitwie (Brasseys. 1984) 1 łackman. 1980) Wise.W. Artyleria grecka i rzymska (Oxford. Księga broni palnej (Hamlyn. 1973) Reid. 1903. Szukaj i uderzaj: Sonar.) Broń świata (Bonanza Books. Shelford Artyleria świata (Brasseys.W. F. T.H. łan Artyleria niemiecka xv U wojnie światowej (Arms and Armour Presss. Admirał Sir Reginald H. Ogólne opracowania o broni jane'a Weapons System (Rocznik Jany's. G. sprężynowa i wiatrówki świata (Arms and Armour Presss.R.F. Artyleria i sztuka artyleryjska marynarki wojen­ nej (Wiley& Son. 1973.J. Claude Uzbrojenie europejskie i amerykańskie w latach 1100-1850 (Batsford. W. Peter Księga bagnetu (published bv the authors. 1987) Johnson. Bojowa broń myśliwska na świecie (T. 1976) Bronie palne Bames.P. Broń Afrykańska (Prinz-Verlag. Noże walki (Arms and Armour Presss.) Smith. 1972) Fischer. Heribert Blankwaffen 2 whtmes (Klinkhardt & Biermann. Bt. Broń palna i jej rozwój (1910. Robert Longbow: Historia społeczna i militarna (Patrick Stephen. 1968) Robinson. 1978) Reynolds. Ron Szable wojskowe Japonii 1868 1945 (Arms and Armour Pfesss. Arne Feuerwajfen 2 vols (Klinkhardt & Biermann. 1977) Chanel. Brytyjska wojskowa broń palna 1650-1850 (Herbert Jenkins. Mnafred A.) jane. Karabin Lee-Enfield (Herbert Jenkins. 1946.i E. 1976) Stone. Pojazdy i wyposażenie armii brytyjskiej (łan Allan. 1975) Broń morska Bacon. Ilustrowana księga bagnetów dla kolekcjonerów (Arms and Armour Presss / Ilippocrcne Books Inc. (Ed. 1975) Kenyon. 1903) Marsden. 1981) North. H.B.. 1971) Payne-Callwey. Chris Czerwony bóg wojny (Artyleria radziecka) (Brasseys. W.W. H. 1964) Skennerton. 1968) Stephens. 1984) 326 .E.C. Waldemar Das Schwert der Skythen und Sarmaten in Sudrussland (Verlag Van Walter De Gruyler & Co. Broń palna żołnierzy brytyjskich 1858-1864 (Herbert Jenkins. Współczesne osiągnięciu w dziedzinie artylerii polowej na Kontynencie (Royal Artillery Institution. 1984 . 1969) Hogg. 1977) Woodman.) Encyklopedia broni palnej (The Connoisscur. Enterprises. 1977) Bellanw.. 1965) Stephens. J. Tuttle Company. Col H. 1967) Łuki Bradbury. Dudley Broń palna (Spring Books. F. 1962) Peterson. Capt. 1986) Hardy. George Cameron Closariusz konstrukcji. łan V. Col. Charles Edward Księga cen broni dla kolekcjonerów (Coward. R. Raymond Les Armes de. Broń i uzbrojenie brytyjskie i zagraniczne (T.e Gastinne Renette des Armes de Poing (Editions Garnier. Cattermole. Ewart Miecz w wiekach rycerskich (Luttcrworth Press.H. C.'s Pocket Book 18: Artyleria ciągniona (Macdonald and Jane's. W. 1971) Watts. 1987) Quick.e-Enfield karabiny i karabinki 1880 1980 (Annual Armour Presss. 1972) Greener. F. 1986) Bethell. R. 1969. McCann & Geoghegan. 1977) Jane's Infantry Weapons (Jane's annual. Alan & Hogg. |ohn & White.L. 1971) Smith. Renć Wielka bojowa ręczna broń palna (Błandford Press. 1924) Wilkinson-Latham. Hrederick J. John Słownik broni i terminów wojskowych (McCraw-Hill. Commander A. UArtillerie Nouvelle (Charles ł. Sir Ralph. Brytyjska broń artyleryjska i amunicja 1914-1918 (łan Allan. 1972) Hogg. Księga Lugera (Arms and Armour Presss. 1964) Pope. Col. 1934. Broń Paryża (Harrap. E. W.S.S. C. 1969) Robson. 1974) Bagnety Stephens. 1970) lleld.B. Leroy i Smeets.. Kusza ( t h e Holland Press.A.L. Księga dział i rusznikarzy (Chartwcll Books Inc.. łan V. 1979) I togg. Robert Wiek broni palnej (Kompendium broni.Bibliografia Uwaga: tytuły książek przetłumaczono na jeżyk polski i pochodzą od Wydawcy niniejszego polskiego wydania „Encyklopedii Broni". Skrzydło szarej gęsi (Osprev Publications. reprint Bonanza Books) Kompendium broni (roczniki specjalistyczne.. Broń i sztuki walki Archipelagu Indonezji (Charles E.elle et Cie. 1909) Blair. 1978) Swearengen. Werner & Zirngibl.A. 1957) Archer.H. 1989) Artyleria Amunicja do broni lotniczej (US Depts of the Army and the Air Force.) Nelson. łan V. Nowoczesna broń i uzbrojenie (F. Capitaine L. L. 1942) Rocznik Brassey'a okrętów i statków (Wm Clowes & Sons) Cooke.C. Howard L. & Weeks. Gastinne I. Donn F.) Rocznik broni i amunicji (Petersen) Held. 1972. 1961) Caranta.B. 1975) Wilkinson-Lalham.) Perkins. 1969 & 1971) Miller. Ilustrowana historia broni maszynowej (lan Allan. Ilustrowana historia karabinu (lan Allan. Votre. 1960) Roads.G. Berlin 1928) Mollo F.D.. Bagnety (Arms and Armour Presss. Defense (Balland. łan V. Brytyjskie bagnety wojskowe (Hutchinson. wydawnictwa różne) Hogg. Denis (Ed. Norman Uzbrojenie Marynarki USA (Navał Institute Press.

1959) Katalogi muzealne i podręczniki British Museum Podręcznik zbiorów etnograficznych (1910) British Museum Narzędzia kamienne (1968) British Museum Myśliwi i zbieracze (1970) British Museum Człowiek . W. Nowy Jork Broń i uzbrojenie The Metropolitan Museum of Art. A. Cottie Ludzie bez maszyn (Aldus Books. 1985) Rosser-Owen. Keith Obrona strategiczna: „ Wojny gwiezdne" w perspektywie (University Press of Amenca. 1989) Lord. 1963. Max Ilustrowany przewodnik po broni strategicznej (Salamander.) Wojny w świecie starożytnym (Sidgwick and Jackson. 1988) Uzbrojenie w poszczególnych okresach Bonds. tom II (1962) Katalogi aukcyjne Wallis & Wallis. 1896) Hicks.'1986) Spiers. Szable i broń palna marynarzy (HMSO. 1987) Limpkin. Narzędzia i broń jaskiniowców (The British School of Archeology in Egypt.. 1953) Petrie. 1986) LIS Army Systemy broni Armii USA 1986 Warry. Joseph G. 1962) Ćonnoly. łan Księga wojny nuklearnej (Edbury Press. 1973) Równowaga militarna 1979-1980 i 1988-1989 (Międzynarodowy Instytut Studiów Strategicznych. David Podręcznik broni wietnamskiej (Patrick Stephens. Sir John (Ed. 1983) Gunston. 1963) Victuria & Albert Museum. Obrona przeciwnuklearna miast (Abt Books.) Zagrożenie nowymi systemami broni (Macmilian. Michael Broń i wyposażenie antyterrorystyczne (Arms and Armour Presss. Major James E. [978) Lloyd. 1986) Broń chemiczna Haber. Sir W. Daniel O. Flayderman & Co.F. 1987) Dewar. of Tatton Opis uzbrojenia indyjskiego i wschodniego ilustrowany kolekcją byłego Biura Indii (W. 1980) Bezpieczeństwo wewnętrzne Clapp.1965) Maringer. 1986) Payne. 1978-1989) Walmer. Peter Armie greckie (Macdonald Educational. (Ed. Lewes. Sussex. 1988) Broń kosmiczna Aspen Strategy Group Broń antysatelitarna uraz amerykańska polityka wykorzystania przestrzeni kosmicznej do celów militarnych (University Press óf America. Edward Wojna chemiczna (Macmilian Press. Jack Uzbrojenie i wyposażenie w wojnie cywilnej (Doiibleday.) Jane's Pocket Book 10: Rakiety (Macdonald and Janc's. 1965) Congreve. Peter and Friedman. Małe siły nuklearne (Greenwood Press. Hans-Georg Sztuka w erze zlodowacenia (George Allen and Unwin. 1956) Pretty. 1984) Sibley. Col. Bill Uzbrojenie lotnicze (Salamander. 1986) Graham. Francis A. 1979) Hogg. Michel Les Arts Martiaux ou l'espńt des budo (Fernand Nathan. Pociski kierowane podczas wojny i pokoju (Harvard University Press. E. with Joel L. Johannes i Bandi.1988) Parśon". 1983) Martin.Allen. reprint The Combat Bookshelf.twórca narzędzi (1961) Muzeum Miasta Exeter . 1978) Chant. 1917 / Aris & Philips Ltd. Anglia . Rav Ilustrowany przewod?iik po nowoczesnej broni radzieckiej (Salamander. Anglia Weller & Dufty Ltd. 1814) Egerton.G.Bibliografia Hodges. Jr. Trujący obłok: Wojna chemiczno w I wojnie światowej (Clarendon Press.) Miles. & Kennard. 1962) Rakiety i broń nuklearna Baker. Broń Amerykańskiego Zachodu (Arms and Armour Presss. Lord. Peter Armie rzymskie (Macdonald Educational. Birmingham. Rivka Broń świata starożytnego (Cassell. Biuro Artylerii Niemieckie materiały wybuchowe i amunicja Tom I (1946. Edward Ludzie prymitywni dzisiaj (Hamish Hamilton. 1893) May. Encyklopedia wojny cywilnej dla kolekcjonerów (Castle Books. Rodney W. Edward Uzbrojenie chemiczne (Macmilian Press. William (Ed. 1974) Rosa. & Hadcock. lan & Batchelor. Francuskie uzbrojenie wojskowe 1717 1938 (N. Wiley M.E.H. 1977) Connoly. 1968) Random. 1975) Hackett. Londyn Broń i uzbrojenie starej Japonii (1951. 1985) Coggins.N. L. Malter & Co. Laurence Broń i strategia (Weidenfeld and Nicolson. Nels A. Devon.M.) Nowoczesne prawo stosowania broni i zasad walki (DBI. Nowy Jork Sztuka rycerska Royai Ontario Museum Iroąuoians of the Eastern Woodlands (1970) Tower of London Kusze (1976) Victoria & Albert Museum. 1977) SlPRl Rocznik (SIPRI. 1972) McI-ean. Ronald (Ed. 1987) Gutteridge. 1979. Charles Indiańskie i eskimoskie artefakty w Ameryce Północnej (Bonanza Books. 1978) Jones. 1983) Tlobbs. John Działa marynarki wojemiej (Blandford. Clive Bitwa o Bogside (Penguin Books. David Ilustrowany przewodnik po wojnie kosmicznej (Salamander. Sir William Szczegóły systemu rakietowego (London. 1977) Departament Marynarki USA. John Wojna w świecie klasycznym (Salamander. David Rakieta (New Cavendish Books.Bruce Ocalenie Sądu Ostatecznego (Shaw & Sons. Anglia Czerwonoskóry w Ameryce Północnej (1974) Kolekcja broni palnej Fullera (US National Park Service) Hallwyl House collcction Broń i uzbrojenie Tom II (1962) The Metropolitan Museum of Art.W. C. Artyleria (J-Griffin. Christopher & Hogg. The Plumbefs Kit chat (Normount Technical Publications) Rozmaitości Burland. Londyn Szable i sztylety (1963) Wallace Collection European Broń i uzbrojenie.. A. Norman Uzbrojenie niszczycieli li wojny światowej (Naval Institute Press. 1986 i 1988) Spiers. 1969) Weyer. 1975) Gonen. Donald B.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->