7 0 0 0 lat historii uzbrojenia

pod redakcją

Davida Hardinga

Przekład z języka niemieckiego

Jan Bańbor i Tomasz Nowakowski

Opracowanie naukowe

płk prof. dr hab. Stanisław Torecki

Scan By Bug for Torrenty.org

Encyklopedia

Broni

Pierwsze w y d a n i e w Polsce u k a z a ł o się w 1995 roku n a k ł a d e m Spółki z o.o. Penta, 01-806 W a r s z a w a , Z u g a 2 7 / 1 C o p y r i g h t © for Polish cdition by Penta, W a r s a w 1995 Tytuł oryginału Weapons. An international encyclopedia from 5000 BC to AD 2000. C o p y r i g h t © D i a g r a m Visual Information Ltd. L o n d o n , 1980, 1990 P o d redakcją Davida Hardinga O p r a c o w a n i e graficzne _ Richard Hummerstone Ilustracje Alan Cheung, Sleven Clark, Brian Hewson, Susan Kinsey, Ravel Kostal, Kathleen McDougall, Janos Marjfy, Graham Rosewarne, Darren Bennett, Peter Crossman, Lee Lawrence, Paul McCauley P r z e k ł a d z języka niemieckiego Jan Bańbor i Tomasz Nowakowski C o p y r i g h t © for Polish translation Jan Bańbor ćk Tomasz N o w a k o w s k i , 1995 O p r a c o w a n i e n a u k o w e w y d a n i a polskiego płk prof. dr hah. Stanisław Torecki O p r a c o w a n i e typograficzne w y d a n i a polskiego Stanisław Małecki O p r a c o w a n i e redakcyjne Edward Piekarski Książka, a n i jej fragmenty n i e m o g ą b y ć r e p r o d u k o w a n e w jakiejkolwiek formie b e z pisemnej z g o d y w y d a w c y

Wydawnictwo Penta, Warszawa 1995 Wydanie pierwsze Skład: „ D o m i n o " sp. z o.o., Warszawa Druk: Slovart Trend, Bratysława, Słowacja ISBN 83-85440-32-1

Wstęp
„Encyklopedia Broni", którą o d d a j e m y w P a ń s t w a ręce, ukazuje szereg p r z e d m i o t ó w i u r z ą d z e ń służących człowiekowi jako b r o ń . W j e d n y m tomie z n a l a z ł o się r e p r e z e n t a t y w n e p r z e d s t a w i e n i e większości z n a n y c h t y p ó w b r o n i p o c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h okresów i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h . Z a p o d s t a w ę p o d z i a ł u przyjęto k r y t e r i u m funkcji. Całość p r o b l e m a t y k i p o g r u p o w a n o w e d ł u g tej w ł a ś n i e zasady, j e d n o c z e ś n i e wyjaśniając teoretyczne p o d s t a w y d z i a ł a n i a d a n e g o rodzaju b r o n i i w w i e l u w y p a d k a c h w z b o g a c o n o je ilustracjami. Przyjęto o g ó l n e założenie, b y p o s z c z e g ó l n e g r u p y (odpowiadające r o z d z i a ł o m ) u p o r z ą d k o w a ć wg narastającego s k o m p l i k o w a n i a — od najprostszych p r z e d m i o t ó w a ż p o z ł o ż o n e s y s t e m y w s p ó ł c z e s n e g o uzbrojenia. Rozdział p i e r w s z y zaczyna się od p a ł e k i m a c z u g , a r o z d z i a ł ó s m y k o ń c z y się na w s p ó ł c z e s n y c h systemach broni okrętowych. Ze w z g l ę d u na to, że p o s z c z e g ó l n e obiekty nie są u p o r z ą d k o w a n e w n a s t ę p s t w i e c z a s o w y m , d o g ł ó w n y c h z a g a d n i e ń , takich jak n p . b r o ń p a l n a , d o d a n o tablice pozwalające śledzić chronologię najważniejszych d o k o n a ń w danej dziedzinie. W p r o w a d z o n o też i n d e k s o b r a z k o w y na str. 296—317, w k t ó r y m b r o ń ś w i a t a z a c h o d n i e g o została u p o r z ą d k o w a n a w e d ł u g okresów historycznych, i n n e z a ś obiekty w e d ł u g r e g i o n ó w p o c h o d z e n i a . Interesowała n a s p r z e d e w s z y s t k i m b r o ń w ścisłym tego słowa z n a c z e n i u tj. p r z e z n a c z o n a do walki z l u d ź m i . Tym s a m y m m a r g i n a l n i e p o t r a k t o w a n o wszelkie p r z e d m i o t y p o w s t a ł e jako b r o ń m y ś l i w s k a czy s p o r t o w a , n a w e t jeśli ich rozwój był ściśle z w i ą z a n y z rozwojem b r o n i wojskowej. „Encyklopedia B r o n i " została p o m y ś l a n a jako leksykon zawierający informacje z d z i e d z i n y b r o n i o z n a w s t w a , a s y s t e m i n d e k s ó w p o z w a l a na ł a t w e i w i e l o s t r o n n e k o r z y s t a n i e z tekstu. W p o s z c z e g ó l n y c h rozdziałach z a w a r t o s p e q a l i s t y c z n e informacje p r z e d s t a w i o n e n a tle rozwoju uzbrojenia. Czytelnik zyskuje o g ó l n y p r z e g l ą d całości z a g a d n i e n i a , co czyni z encyklopedii b e z k o n k u r e n c y j n e i p o d s t a w o w e ź r ó d ł o informacji dla fachowców i szerokich rzesz Czytelników.

Rozdział pierwszy
14 15 16 17 18 19 20 22 26 27 28 31 34 36 38 40 41 44 46 48 50 51 56 64 66 67 68 70 72

Rozdział drugi
74 76 77 78 79 80 82 84 Wsparcie rzutu Proce Maczugi miotane Bumerangi Topory i żeleźce Oszczepy Granaty ręczne

12 BROŃ BIAŁA RĘCZNA

Maczugi Maczugi proste Maczugi złożone Maczugi z ruchomymi głowicami Maczugi metalowe Berła Nadziaki i młoty rycerskie Siekiery i topory Sztylety, noże, puginały Sztylety niemetalowe Sztylety w różnych rejonach świata Sztylety europejskie Miecze Miecze i szable Afryki i Bliskiego Wschodu Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego Miecze i szable Dalekiego Wschodu Miecze japońskie Miecze europejskie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza Miecze średniowiecznej Europy Miecze renesansowe i późniejsze Rapiery i szpady Przepisowa broń biała w różnych armiach Broń drzewcowa Bagnety Bagnety szpuntowe Bagnety stałe Bagnety tu lej owe Bagnety nożowe Varia

POCISKI M

R o z d z i a ł trzeci

Łuki Łuki proste Łuki laminowane i dwuwarstwowe Łuki kompozytowe Strzały Kusze Dmuchawki Wiatrówki Indywidualna broń strzelecka Nauka strzelania z ręcznej broni palnej Chronologia rozwoju ręcznej broni palnej Amunicja małokalibrowa Strzelecka broń odprzodowa Długa broń palna odprzodowa Pistolety od przód owe Pistolety jednostrzałowe od przodowe Pistolety odprzodowe wielostrzałowe Rewolwery odprzodowe Broń palna odtylcowa Jednostrzałowa broń odtylcowa Odtylcowa broń wielolufowa Powtarzalne karabiny odtylcowe Rewolwery odtylcowe Pistolety samopowtarzalne Pistolety maszynowe Karabiny samopowtarzalne, karabinki automatyczne 154 Granatniki ręczne, granaty nasadkowe 156 Ręczna broń bezod rzutowa 94 96 98 99 100 102 106 107 108 110 111 112 114 116 122 124 126 128 130 132 134 136 142 146 148 150

92 INDYWIDUALNA B R O Ń MIOTAJĄCA

Rozdział czwarty 158 D Z I A Ł A Rozdział piąty 220 222 224 226 227 228 230 232 160 Mechaniczne machiny miotające 161 Machiny neurobalistycznc wykorzystujące siłę sprężyny 162 Machiny neurobalistyczne .torsyjne 163 Machiny barobalistyczne 164 Działa prochowe 166 Działa od tyko we 168 Działa pierścieniowe z kutego żelaza 169 Działa odprzodowe odlewane 170 Gładkolufowe działa polowe 172 Gładkolufowe działa forteczne 173 Gładkolufowe działa okrętowe 174 Działa gładkolufowe w XIX wieku 175 Działa odprzodowe z lufami gwintowanymi 176 Nowoczesne moździerze 178 Działa odtylcowe 180 Amunicja do dział odtylcowych 182 Działa polowe 184 Działa polowe odtylcowe 188 Działa oblężnicze i kolejowe 190 Działa górskie 191 Artyleria nadbrzeżna i forteczna 192 Działka automatyczne 194 Armaty przeciwlotnicze 196 Armaty pokładowe pojazdów opancerzonych 198 Armaty przeciwpancerne 200 Działa bezodrzutowe 202 Odtylcowe działa okrętowe 206 Karabiny maszynowe 207 Poprzednicy karabinów maszynowych 208 Amunicja do karabinów maszynowych 209 Rozwój karabinów maszynowych 210 Systemy karabinów maszynowych 212 Ręczne karabiny maszynowe (rkm) 214 Ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe 216 Uniwersalne karabiny maszynowe 218 Broń pokładowa Zapory fortyfikacyjne Pułapki proste i zmechanizowane Pułapki wybuchowe Pozycyjne miotacze pocisków Materiały wybuchowe Miny lądowe Miny morskie BRONIE POZYCYJNE Rozdział szósty 234 236 239 240 241 242 243 244 246 248 249 250 252 254 256 258 260 262 Bomby lotnicze Bomby głębinowe Pociski z własnym napędem Rodzaje napędów Torpedy Napędy odrzutowe Rakiety z silnikiem na paliwo stałe Rakiety z silnikami na paliwo ciekłe Sposoby startu Główne zespoły rakiet Systemy kierowania Rakiety w okresie II wojny światowej Przeciwpancerne pociski rakietowe Pociski rakietowe przeciwlotnicze Lotnicze taktyczne pociski rakietowe Morskie taktyczne pociski rakietowe Strategiczne i taktyczne nuklerarne pociski rakietowe BOMBY I POCISKI z WŁASNYM NAPĘDEM .

Ameryka Północna i Południowa 302 Paleolit i neolit w Europie 302 Starożytny Bliski Wschód 303 Starożytna Grecja i Rzym 304 Średniowieczna Europa 305 Europa w XVI wieku 306 Europa w XVII wieku 307 Europa i Ameryka Północna w XVIII wieku 308 Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 309 Lata 1816-1860 " 310 Wojna secesyjna 311 Lata 1866-1913 312 I wojna światowa 314 II wojna światowa 316 Świat współczesny 296 INDEKS GEOGRAFICZNY I HISTORYCZNY 318 SŁOWNICZEK NAZWISK I NAZW 325 326 328 Podziękowania Bibliografia Skorowidz rzeczowy . BIOLOGICZNA I JĄDROWA Broń zapalająca Broń chemiczna Broń jądrowa Skutki wybuchu jądrowego Użycie broni jądrowej Systemy antyrakietowe Broń biologiczna Rozdział ó s m y 278 BRONIE INTELIGENTNE 280 Nowe technologie 282 Bronie policyjne 284 Bronie piechoty 286 Systemy artyleryjskie 288 Bronie przeciwpancerne 290 Uzbrojenie śmigłowców i samoloty bezza ługowe 292 Lotnicze pociski rakietowe i bomby kasetowe 294 Współczesne systemy broni morskich 297 Australia. Birma. Nowa Zelandia i Oceania 298 Azja Południowo-Wschodnia. Assam 299 Japonia 300 Indie i Iran 301 Afryka.Rozdział siódmy 266 268 270 272 274 276 277 264 B R O Ń CHEMICZNA. Chiny.

będących z całą pewnością jednymi. W rozdziale omówiono topory. nie mieszczącej się w ramach wspomnianych kategorii. 12 . nadziaki. Cykl ilustracji (po prawej) z włoskiego podręcznika szermierki. Nie ma to jednak większego znaczenia przy omawianiu jej głównych typów i rodzajów. broń drzewcową. sztylety. z pierwszych celowo wykonanych przez człowieka rodzajów broni. Istnieje tak wielka różnorodność typów i sposobów użycia broni ręcznej. Opera Nom. trzymana w dłoni lub dłoniach. Przegląd kończymy na bagnetach. lecz jest jedynie przedłużeniem ręki człowieka. najpóźniej skonstruowanej i wprowadzonej broni białej. Broń ta. jaka dziś jest powszechnie wykorzystywana w uzbrojeniu nowoczesnych armii. którą walczący posługuje się za pomocą ręki. napisanego przez Marozzo w 1536 roku.Rozdział pierwszy BROŃ BIAŁA RĘCZNA Opisano tu broń. jedynej. miecze i szable. z założenia nie służy do miotania. Należy zacząć jednak od pałek i maczug. że nie ma możliwości przedstawienia jej w jakimś logicznym i ścisłym porządku. a także przykłady mniej znanej broni białej.

.

Niektóre z nich. . Irlandzka maczuga Shillelagh (po prawej). różniących się budo­ wą i zastosowanym materiałem. Maczugi proste. stanowiące insygnia władzy. Maczugi Dynamika maczugi (powyżej) Ciężki przedmiot (a). Maczuga. Maczugi metalowe.Maczugi mogą być uznane za pierwszą. Wykonane co najmniej z dwu materiałów. jest jednym z najrostszych rodzajów broni. zwykle przybierają formę buławy. Użycie maczug (po lewej i powyżej) a. przedstawiają ludzi uzbrojonych w maczugi. okutego na końcu metalem. Pomimo swego prymitywizmu i prehistorycznego pochodzenia jedna z odmian maczugi szturmowa pałka policyjna odgrywa znaczącą rolę również dzisiaj. siły porządkowe do rozpraszania demonstrantów tradycyjnie stosują Lahti. e. Na świecie większość policjan­ tów nadal nosi na służbie pałki. na końcu kija znacznie wzrastał moment bezwładności. mają wydatną głowicę. Maczugi ceremonialne (berła) mają najrozmaitsze formy. Zamykają one jednocześnie długi okres rozwoju tej broni. Broń tę zwykle wykonuje się z długiego'pręta bambusowego. są przykładami najbardziej rozwiniętych technologicznie maczug. Na Nowej Zelandii i Wyspach Oceanii.n. są jedynie insygniami władzy. gumy lub tworzyw sztucznych. Działanie kamienia można uczynić znacznie skuteczniejszym. świadomie wykonaną przez człowieka broń. jest nadal używana na całym świecie przez siły policyjno-porządkowe. Wykonane w całości z metalu buzdygany. 6000 r. Maczugi złożone. P f Typy maczug (po lewej). 1. Ich początkiem były niewątpliwie nieobrobione kije lub kamienie przypadkowo używane w potrzebie przez pierwotnych ludzi. jak i berła. poprzez wykonanie ostrych krawędzi czy też dodawanie zaostrzonych kolców. b. najczęst­ sza forma to buzdygan. tj. Maczugi z ruchomymi łowicami. str. W Indiach i Pakistanie. Stosowana jest powszech­ nie jako broń policjantów z oddziałów prewencji.p. 2. a w efekcie: skuteczność ciosu. czyniono bardziej efektywnymi. Te właśnie formy przekształciły się później w topory bojowe czy nadziaki.e. owstawała poprzez przycięcie odpowiednio ukształtowanego kawałka grubej gałęzi. . Maczuga była technologicznie zaawansowanym rozwinięciem obu tych pra-broni. po umocowaniu ciężkiej głowicy (c). w postaci prostej pałki z drewna. maczugi były podsta­ wową bronią do czasu przybycia tam Europejczyków. trzymane w dłoni.(Więcej na temat maczug. 5. Wykonane z jednolitego. Wyróżniono tu pięć podstawo­ wych typów. Nie wszystkie maczugi miały mieć głowicę o tępych kształtach. Podobny efekt uzyskamy pogrubiając koniec zwykłej pałki. umocowując go na końcu kija. c. 78). Rysunki naskalne z Afryki Południowej datowane na ok. Stąd też pochodzą najpiękniej zdobione okazy maczug. mogą być użyte w celu zadania ciosu przeciwniko­ wi. 3. niemetalicznego materiału. lub kij (b). 14 d.

Maoryjska maczuga z miękkiego drewna. Nowa Zelandia. Pałka brytyjskiej żandarmerii wojskowej. Gujana. miejscowej tradycji. przedstawieni w trakcie ucieczki. ok. Pałka policji miejskiej Nowego Jorku. 9. 15 . Spośród wszystkich znanych okazów tego typu broni. Polinezji i Oceanii mają najbardziej wyszukane kształty i ornamentykę. 6. temblak ramienny. Nowa Zelandia. Postać Wilhelma pojawia się na tkaninach wielokrotnie. Ich forma uzależniona jest od dostępnego w danym miejscu materiału. a także wynika z chęci znalezienia najbardziej efektywnego kształtu. wykonywane najczęściej z drewna i kości. Drewniana maczuga (powyżej) z Archipelagu Markizów. ok. Południowa Afryka. wybrzeże Alaski. 8. Indiana Coast. Środkowy Pacyfik. Zuluska maczuga. (po lewej). o asymetrycznym kształcie. obsydianu. Oponie z Bayeux. przedstawiono Wilhelma Zdobywcę trzymającego maczugę. wykonywany jest również z kości. Do grupy tej zaliczamy zarówno proste pałki. 7. Pałka z kości wieloryba. Drążona ręko­ jeść służyła za schowek. 11. Nazywana również patu pounamon. 1960 r. nazywana patu. Maczuga nazywana przez tubylców macana. Wykonana z twardej gumy. Maczugę dzierży także biskup Odo i niektórzy spośród anglosaskich wojowników. Maoryjska maczuga merę 7. E Maczugi proste (powyżej) 1. kamienne lub kościane z Nowej Zelandii. Drewniana maczuga z Fidżi. zawsze uzbrojona w maczugę. maczugi drewniane. Wykony­ wana z jednego kawałka twarde­ go drzewa. 5. Maczuga kościana plemienia Irokezów. Na haftowanej tzw.Maczugi proste Broń biała ręczna Maczugami prostymi nazywamy maczugi wykonane z jednorodnego materiału. Wykonana z drzewa rrikorowego. innego niż metal. zwana rzez białych KnoBkerrie ( z afryanerskiego: Knopkłrie). jak i wyjątkowo pięknie rzeźbione maczugi z Polinezji i Oceanii. z XI w. Maoryjska maczuga drew­ niana wahaika. Ten typ maczugi. Wyspy Umiak. Pałka z kości wieloryba. Płn-zach wybrzeże Stanów Zjed­ noczonych. USA. uchwyt opleciony trzciną. 10. używane przez współczesne siły policyjne. wschodnia część USA. 4. 3. 1970 r. 2.

w której przewiercono otwór i nasunięto na zwężający się. Takiej broni używano podczas nocnych patroli i wypadów do okopów nieprzyjacielskich.. Ameryka Płn. Brązowa głowica maczugi. głównego uzbrojenia Indian Prerii przed przybyciem białych do Ameryki i wprowadzeniem przez nich żelaza. używaną podczas rytualnych tańców. 5. s .Maczugi złożone W konstrukcji maczug złożonych. 8. 10.prymitywna forma miecza. Papua Nowa Gwinea. trzonek pokryty surową skórą. opleciono ją drutem. 3. często występującym typem. Drewniana maczuga. Maczuga z pręta bambusowego z osadzoną głowicą. 16 Maczugi złożone (powyżej): 1. w głowicach których obsadzono metalowe ostrza lub kolce. połączenie dwu lub więcej materiałów. pochodząca z XIV w. Kombinowana broń angielska z ok. kulista głowica umocowana za pomocą niewyprawionego rzemienia. Stan Omaha. Indiańska maczuga Plemion Prerii z Ameryki Płn. 9. Archipelag Gilberta. w głowicy której osadzono 3 lufy. Innym. Drewniana pałka okuta żelazem. Maczuga. Londyn. 2. Aby zapobiec odłupywaniu się fragmentów głowicy.). Nie jest znany wykonawca. Kolce wykonano z gwoździ o obciętych łebkach. Wojownik indiański (po lewej) z Plemion Prerii (Ameryka Płn. w celu zwiększenia ich skuteczności. Głowica kwarcowa. USA. Improwizowana maczuga okopowa z lat 1914-18. 6. Tower. znaleziona na terenie Szwecji. w gło­ wicy której osadzono kamienne ostrze. 7. ciężkiego materiału na prostym trzonku. Maczuga Plemion Prerii. Ubrany w obrzędową maskę. Kiribati. 4. głownię i szereg kolców. 1510 r. są zwykłe proste maczugi. Front Zachodni. Kamienna. Tego rodzaju maczuga stanowiła pierwotną formę tomahawka. Maczuga z głowicą kamienną. Północne Indie. Japońska maczuga fuńbo. wyobrażającą głowę bizona. wykorzystuje się. York. uzbrojony w maczugę z kamienną głowicą i włócznię. Lekka maczuga drewniana z osadzonymi na obwodzie zębami rekina . Najczęściej powstają one w wyniku osadzenia głowicy z twardego. Castle Museum. z dwu naciętych pierścieni. stożkowaty trzonek. co znacznie zwiększało skuteczność ich działania. XVI w.

XV w. używanego w dalekowschodnich sztukach walki oraz niektórych pałkach policyjnych. 2.1530 r. XV w. Jednoręczny cep bojowy z terenu Niemiec. co podnosi skuteczność ciosu i utrudnia jego sparowanie. Szwajcarska gwiazda zaranna (morgenstern).. Chigiriki (po prawej). (Obiekty nr 1. Drewno.skuteczność ciosu. 3. W Polsce. Jest lo odmiana broni zwanej kusarigama. maczuga japońska. 4. 6 ze zbiorów Metropolitan Museum of Art. Francuski morgenstern z niezwykle krótkim trzonkiem i gładką głowicą. 17 . będący odmianą narzędzia rolniczego używanego do młócenia zboża. a co za tym idzie . gwiazdy zaranne. O wiele skuteczniejszą bronią wobec przeciwnika osłoniętego zbroją były tzw. rawdopodobnie XVII w. Zasada działania (po lewej) Przegub cepa bojowego (a). wydatnie zwiększając jej energię. Krótki cep bojowy o trzech głowicach. Była to masywna kula. Współczesna pałka na wyposażeniu policji niemieckiej. 6. 5. Nowy Jork). umożliwia znaczne przyspieszenie ruchu końca głowicy. z niemiecka nazywane morgenszternami. giętkość jednak łańcucha czyni znacznie trudniejszym sparowanie zadanego ciosu (c). Składa się z dwu sprężyn wsuwanych w rękojeść. Maczugi o ruchomej głowicy stosowane są do dziś w postaci nunczako. 2. Niemiecki morgenstern na krótkim łańcuchu. Najprostszym i chyba najstarszym przykładem takiej broni jest cep bojowy. 7.Maczugi z ruchomymi głowicami Broń biała ręczna Maczugi z ruchomymi głowicami (po lewej) 1. 5.XIX w. Indyjski łańcuchowy cep bojowy o dwu głowicach. P W maczugach tego rodzaju stosuje się elastyczne połączenie głowicy z rękojeścią. nabijana zwykle kolcami. Niemcy. Podobnie działa ciężka kula przyłączona łańcuchem do drzewca (b). XVI w. używanej raczej do parowania ciosów.broń tego typu zwano kiścieniem. rzegub żelazny. z ok. mocowana łańcuchem do drzewa.

Włoska maczuga typu gwiazdy zarannej (morgenstern). Widoczny nad rękojeścią otwór służył do mocowania temblaka zapobiegającego przypadkowej utracie broni. str. XVI w. 1530 r.buzdygany 1. Zwraca uwagę rękojeść utrzymana w typie ręko­ jeści mieczy khanda (por. Chiński buzdygan. Buzdygan stalowy. Pozłacany buzdygan niemiecki. Głowica w postaci kutej stalowej kuli. (po lewej). Londyn. pustej w środku. zadany nimi cios był znacznie skuteczniejszy niż w przypadku np. w ściankach kuli osadzono liczne kolce. Madras. Damast skuwany. Europa Zachodnia. 1580 r. Żelazo. Włoski buzdygan o ozdobnie wywiniętych piórach głowicy. 9. Broń kombinowana. (Livrustkamm aren. miecza. XVIII w. Maczugi metalowe . Pochodzi z Prywatnej Zbrojowni Habsburgów. którego lufa jestjednocześnie trzonkiem. 7. uchwyt owinięty plecionką z ratanu (rodzaj trzciny). Żelazo zdobione złoceniami na tle braunirowanym. 1560 r. Dzięki swej masie. Wykonana w Mediolanie ok. Wallace Collection. XVI w. najprawdopodobniej niemiecka. 6. Londyn. Wykonany w Mediolanie ok. Kunshistorisches Museum. Indyjski buzdygan z XVTlY w. XVIII w. Wallace Collection. 8. Nowy Jork. Wiedeń. Niemiecki buzdygan żelazny z ok. Indyjski buzdygan stalowy. Sztokholm) 5. Z temblakiem na nad­ garstek. złocony. początek XVI w. Metropolitan Museum of Art. 2. 18 . Żelazo. 3. 38). 4. twardości materiału i sile ciosu ogniskującej się na ostrych krawędziach piór czy kolcach głowicy. Buzdygan z pistoletem kołowo-krzosowym. Węgrzy uzbrojeni w ciężkie metalowe buzdygany.Maczugi metalowe Maczugi wykonane całkowicie z żelaza lub stali (buzdygany) pojawiły się wraz z rozpowszechnieniem się zbroi płytowej.

Bogota). Berło wchodzące w skład klejnotów koronnych monarchów brytyjskich.e.e. p.Elektora Brandenburskiego w latach 1608-19. Maczugi — insygniami władzy (po prawej) a. Moneta księcia Jana Zygmunta. Wyspy Salomona. Wykonane ok. (Katusz Miasta Stamford. da­ towana jest na ok. 3200 r. Drewniane berło inkrustowane macicą perłową. Tower. 1660 r. Berło miasta Stamford. 4. iż maczuga była jedną z pierwszych broni stworzonych celowo przez człowieka i w sposób oczywisty kojarzyła się z użyciem przemocy. b. Berło kamienne.Być może dlatego. 19 . Pochodzi z okresu przed kolonizacją Ameryki Płd. Brytania. (Skarbiec koronny. ceremonialne maczugi zwane berłami były używane jako insygnia władzy. Tambur-major orkiestry wojskowej armii brytyjskiej z paradną laską. symbolem władzy książęcej. Londyn). Srebro pozłacane. Ukazano go z berłem w dłoni.n. Brytania 2. na skraju) pochodzi również z Egiptu. Przetrwały one niemal do naszych czasów w postaci bereł królewskich. d. Wlk. Błazen dworski dzierżący imitację berła królewskiego. c. 3. Berła Broń biała ręczna Berła w Starożytnym Egipcie Faraon Górnego Egiptu Nar-mer uderzający berłem jeńca (po prawej). Berła i maczugi ceremonialne (po prawej) 1. Kamienna głowica berła tzw. hrabstwo Lincolnshire. Woźny magistratu miasta Clochester. (Museo dcIOro. p.n. Króla Skorpiona (po prawej. Wlk. 2900 r. Rysunek pochodzi z plakiety kamiennej datowanej na ok. wykonaną z pęcherza na Kiju. rektorskich czy burmistrzowskich.

zwana młotkiem rycerskim. 3. powszechnie osadzano głownie noży na brązowych trzonkach. Dziób młotka rycerskiego połączony był z obuchem. Szwecja. 2. Persji i Indiach w okresach. była powszechnie używana w Europie. 20 . Jego odmiana z łańcuchem i kulistą głowicą przeznaczona głównie do parowania ciosów przeciwnika. Kolekcjonerzy określają go mianem „kruczy dziób" (crowbill).Nadziak jest bronią przeznaczoną do przebijania osłon noszonych przez przeciwnika. nazywana jest kusarigama. ze względu na masowe używanie kolczug. że niektóre ze znalezionych okazów miały czysto ceremonialny charakter. Obsydianowa głownia była umocowana na drewnianym trzonku za pomocą gumy. Nadziak rdzennych mieszkańców Australii aborygenów. Wydaje się jednak. Drewniany nadziak z Nowej Kaledonii. Stalowy nadziak z pogranicza a fgańsko-pakistańskiego. składa się z głowni (zwanej dziobem) osadzonej pod kątem prostym na stosunkowo krótkim trzonku. znaleziony podczas prac archeologicznych w Skane. Nadziak z epoki brązu. Nadziaki i młoty rycerskie Nadziak indyjski. 4. Zaghhal . chętnie używano ich jako broni przeznaczonej do osobistej obrony. Toki ~ nadziak Maorysów z Nowej Zelandii. przeznaczonym do rozbijania hełmów.nadziak indyjski. Najpiękniejsze przykłady tej odmiany pochodzą z terenu Indii i Persji (Iranu) gdzie były powszechnie ato&owaną bronią. W literaturze archeologicznej określany niekiedy jako halabarda ze Skane. 5. Obsydianowe ostrze mocowane oplotem do rzeźbionego trzonka. Zdobiony mosiądzem i srebrem. W tym okresie. W najprostszej formie. Japoński nadziak kama yań. Wykonany ze stali. Jego odmiana. 6. kiedy noszono zbroje płytowe i kolczugi. W Polsce XVI i XVII w. 7. Nadziaki (po lewej) 1. trzonek posrebrzany.

Głownia połączona z obuchem. na drewnianym trzonku okutym długimi wąsami. 1490 r. Włoski nadziak z ok. Nadziak z ośmiokątnym dziobem i młotkiem o kwadratowym przekroju na drewnianym trzonku. 21 . a gdy to się nie udało. Bawaria. z łat 1450-1500. Prawdopodobnie Włochy.młotek rycerski. 6. złocony. 3. 5. Typowy nadziak . Nadziaki (po lewej) 1..Rękojeść wyłożona aksamitem. Niemiecki nadziak (po prawej) zdobiony złotym i srebrnym ornamentem przedstawiającym sceny myśliwskie. Prawdopodobnie francja ok. Londyn). pozwalał przebić uzbrojenie ochronne. umieszczona na trzonku. na dębowym trzonku. Żelazna rękojeść owinięta plecionką z drutu miedzianego. Trzonek drewniany okuty żelazem. Londyn). ukazana na obrazie P. nawet wówczas gdy płyta zbroi nie została uszkodzona. zwany w tym okresie również młotkiem rycer­ skim. 1450 r. XVI w.Broń biała ręczna Walka nadziakiem (po prawej). Nadziak. wywołać groźną kontuzję czy wręcz złamanie kości.Ucella „Bitwa pod San Romano" (w zbiorach National Gallery. (Victoria and Albert Museum. Indie lub Persja. Nadziak stalowy z damastu skuwanego. Nadziak z czwórgrannym dziobem i młotkiem o wypukłym obuchu. 4. 2. była chyba najskuteczniej­ szą broniąumożliwiającą przebicie zbroi płytowej lub kolczugi.

Datowany na środkowy plejstocen. Miedziane lub brązowe wąskie ostrze. Niewątpliwie. 1. 22 9. Natomiast siekierki. h. 12. Takim narzędziem posługiwano się trzymając je bezpośrednio w dłoni. Również i taka broń. jego koniec wchodzi w otwór w tylnej części brązowej głowicy. Kamienna siekierka słusznie uważana jest za poprzedniczkę zarówno późniejszych narzędzi jak i toporów bojowych. Trzonek przywiązany do głowicy kamiennej z wyżłobioną bruzdą . do drewnianego trzonka (Starożytny Egipt). (Plemiona indiańskie Ameryki Płn).e. czy toporki miotane.Siekiery i topory Siekiera jest narzędziem powszechnie znanym z życia codziennego. ten sposób stosowany jest do dzisiaj). Zakrzywiony trzonek drewniany. Siekiera brązowa z terenów Luristanu (Iran) słynącego z wysoko rozwiniętej technologii obróbki brązu. 4.e. 1. Pochodzi z terenów Węgier. Egipt.. Kamienna lub brązowa głowica.n. Luristan.300 p. Kamienny toporek z wczesnej epoki brązu. o jej wczesnych egzemplarzach. Tanzania. w niektórych częściach świata można znaleźć drewniane czy kościane maczugi o podobnych do siekiery kształtach.e. Drewniany trzonek osadzony w pionowym otworze odl lewanego żeleźca (epoka żelaza. wiele pierwotnych siekier służyło obu tym celom jednocześnie. Połączenie wzmacnia dodatkowo rzemień ściągający głowicę do trzonka (tereny Europy. 5. Koptyjskie ostrze miedzianego topora. Oprócz niej. 2. Anglia. Głowica siekierki kamiennej (gładzony krzemień) z okresu neolitu.e. Gładzony kamienny toporek pochodzący z kręgu tzw. Ostrze żelazne osadzone w brązowej tulei. W tym rozdziale nie będziemy w stanie uniknąć przedstawienia siekier. znaleziony w Oldoway. ok. e. 2000 lat p. Głowica miedziana lub brązowa. 8. c. Zeleźce z zaostrzonym trzpieniem wbitym w drewniany trzonek (Afryka). Pięściak w kształcie siekierki. Anglia. b. 10. została tu przedstawiona. a. Znaleziony na terenie Londynu. 7.n. ale za to przedstawiają ważny etap rozwoju. trudno jest z całą stanowczością wyrokować czy były bronią czy narzędziami. by mogły być używane w walce. obejmujący znaczną część terytorium Europy ok.e. Brązowa siekierka z terenu Danii. hrabstwo Yorkshire. Toporek bojowy z terenu Syrii.n. Wydłużony topór z czasów XII Dynastii. Drewniany trzonek osadzony w otworze wywierconym w kamiennej głowicy. 3. £. Sposoby mocowania (powyżej) Najbardziej typowe metody mocowania głowicy (żeleźca) do trzonka. 11. Datowany na 800-700 rok p.n. 2400-1200 p. Znalezisko z terenu hrabstwa Yorkshire. 6. z wąsami umożliwiającymi jej trmocowanie za pomocą rzemienia itp. 13. Brązowy toporek bojowy z wyrytym imieniem faraona Sanuserta II. d. od kamienia łupanego po epokę żelaza. osadzona w otworze wywierconym w trzonku. 2500 p. z którym każdy z nas niewątpliwie się stykał. Ich głowice mają dostatecznie ostrą krawędź. 80. epoka brązu). które być może były wyłącznie narzędziami. Lany brązowy toporek ozdobiony sylwetką lwa umieszczoną na tulei. Ceremonialny topór brązowy z terenu Szwecji. Odlewany i zdobiony ornamentem rytym. „Kultury toporów bojowych". g. ok.. w rozdziale o pociskach miotanych ręcznie. osadzone w szczelinie wyżłobionej w trzonku. połączenie dodatkowo wzmocnione rzemieniami przechodzącymi przez otwory w ostrzu. Z późnej epoki brązu. Brązowa siekierka tulejowa do osadzania na zakrzywionym trzonku. Brązowy toporek ze średniej epoki brązu.n. 14. Egipt. cyzelowanej w kształcie świni i złoconej. Jednak. ale nie nadawały się do cięcia czegokolwiek. Głowice i żeleźca siekier (po prawej). omówiono na str. Egipt. .

Obróbka siekierki krzemiennej (powyżej). Wykonany z brązu i złota. Odlewanie topora (powyżej). Krzemień był znakomicie nadającym się materiałem na siekierę. . U schyłku epoki kamiennej głowice siekier i toporków były starannie gładzone. 19). pozwalające uzyskiwać tylko proste kształty. był utwardzany w procesie kucia. ze Starożytnego Egiptu (Muzeum Kairskie). temat powszechnie występujący na broni egipskiej (por. Początkowo stosowano prymitywne. mocowany oplotem do drewnianego trzonka. nauczono się wykonywać siekiery z otworem do osadzania trzonka. wreszcie szlifowano ostrze. Widoczna scena. gotowy odlew. Łupany daje naturalne. Z biegiem czasu. osiągały przy tym niezwykle piękne formy. techniki odlewnicze udoskonalono. przedstawia Faraona Ahmosa uderzającego nieprzyjaciela. otwarte formy odlewnicze.Broń biała ręczna Ceremonialny topór bojowy (po prawej). Następnie. głowica maczugi ze str. w epoce brązu. metodą łupania. dostatecznie twarde ostrze.

Toporek o dwu symetrycznych ostrzach. połączony z fajką. platerowane srebrem. jako towar na wymianę z Indianami. Ceremonialny topór wolnego kmiecia norweskiego. Afryka. prawdo­ podobnie niemiecki. C 24 . noszono go na pasie. XVI w. 4. Toporek strzelców amerykańskich z czasów wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. 8. Niemcy. XIX w. XV lub pocz. z żelaza. Toporek indyjski w całości wykonany z żelaza. Znaleziono go w Jutlandii. Topory bojowe (poniżej) 1. Pómocnoamerykański tomahawk. Ceremonialny toporek sztygara. pochodzący z terenu Tndii lub Persji. Prawdopodobnie pochodzi z końca XVIII w. pokryty ornamentem (osada). Topór bojowy. Wytwarzany masowo przez białych. XVI wieku. koniec XVII w. Europa pocz. 2. na szyjce i ostrzu stylizowany smok. 9.Pocz.Siekiery i topory Topór wikiński (poniżej). Topór bojowy o d w u symetrycznych ostrzach. Toporzysko zrekonstruowane. Kopenhaga). 7. 3. datowany na 1610 r. Toporek bojowy Shoka iemienia Basuto z rejonu jeziora anganika. 6. Datowany na X w. Dania (Nationalmuseet. 5.

Topór plemienia lgorot z okolic Luzonu. używanych od Nepalu po Birmę. całość dodatkowo wzmacnia oplot.10. 15. wykonany w całości ze stali. odnosi się do licznych jej odmian w typie zbliżonych do topora lub miecza. Nazwa własna broni ciao. Tungi . Inna odmiana topora z rejonu Chota Nagpur. z w prowincji Assam.topór bojowy z okolic Sarwaku na Borneo. Bhuj. 13. Broń biała ręczna Topór bojowy typu persko-indyjskiego (po prawej). Filipiny. Topór bojowy indyjskiego plemienia Naga. na półksiężycowatym ostrzu perska inskrypcja. Zeleźce jest mocowane na wąskim trzpieniu wbitym w toporzysko. 11.topór bojowy plemienia Khonol z południowych Indii. Topór bojowy z rejonu Chota Nagpur w Indiach. 14. 25 . 16. 12. Bilong . indyjska odmiana toporka z nożowatym ostrzem.

3. 6. Szeroka. ale i atrakcyjną ozdobę. jest takie ujęcie. głownia była zwykle stożkowata i często ostrzona na krawędziach. nadające się wyłącznie do kłucia . Jeszcze inne (np. indyjski katar) przeznaczone są do pchnięcia w przód (4). 4. a niektóre. przeciwnie do kciuka . Najstarsze znane sztylety metalowe. Użycie sztyletów (z lewej) Sztylet jest bronią przeznaczoną do samoobrony i do skrytobójczego ataku. podobnie jak głownia z ością (D) czy graniaste o trzech (E) lub czterech (F) płaszczyznach. Praktycznie nie jest ograniczona różnorodność materiałów i kształtów stosowa­ nych do wykonywania rękojeści. Często. Znacznie cwniejszym rozwiązaniem jest rótki trzpień odkuty z tylnej części głowni . 2. Profile przekroju poprzecznego głowni (powyżej) Stosowanie różnych profili wyni­ ka z dążenia do optymalnego połączenia niewielkiej średnicy głowni z jej dostateczną sztyw­ nością.wynika to z faktu. pozwalającego na cięcie lub krojenie. Inne z kolei. Ma on krótką głownię. popularna w Persji i Indiach. Głownia liściasta. Niektóre z nich mają zredukowany jelec osłaniający dłoń (b). Równie wielka różnorodność panuje w wyko­ nawstwie rękojeści czy stylu ozdób. 1. 5.są znacznie sztywniejsze. E . choć znane są egzemplarze.Sztylety. Jego zaletą jest łatwość ukrycia i możliwość błyskawicz­ nego użycia. stożkowata głownia rozwiązanie stosowane dla zrównoważenia miękkości użytego materiału. Kształty głowni (powyżej) W celu jak najlepszego przystosowania do pchnięcia. by sztych głowni był skie­ rowany KU dołowi. Większość znanych sztyletów daje się trzymać sztychem ku górze (2). poprzez wykonanie na głowni ostrza. Pierwsze jego okazy. pojawiły się z początkiem epoki kamiennej. Najprostszą bronią przystosowaną do tego celu jest sztylet. Rękojeść (po lewej). puginały Jednym z podstawowych sposobów zabicia czy zranienia człowieka było zadanie pchnięcia prostym zaostrzonym narzędziem. Najmocniejsze połą­ czenie zapewnia jednak trzpień którego długość odpowiada długości rękojeści. by zapewnić im opty­ malne cechy. optymalny kształt. Zakrzywiona głownia arabskiej dżambii. nie tylko jako broń. Pewne kształty głowni stały się charakterystyczne dla niektórych rejonów. Poszczególne ich okazy wykonywane były z najrozmait­ szych materiałów. jak w wypadku zwykłego noża. Często też. już tylko drugorzędne znaczenie z punktu widzenia właściwości użytkowych. Wkrótce nadano mu cechy bardziej uniwersalne. łączą oba te sposoby dzięki dwu głowniom (3). 7. głownia nie zawsze bywa płomienista. Schematyczne rysunki przedsta­ wiają typowe kształt}' głowni. Asymetryczny „kris" malajski. Głownia o podwójnej krzywiźnie. którymi można zadawać ciosy we wszystkich kierunkach (5). zwłaszcza przy składaniu rytualnych ofiar. Sztylet jest podstawowym typem broni używanym przez ludzi. Clownie o wypukłych ściankach (B) lub z podłużną bruzdą zwaną zbroczem (O . Sposoby trzymania i kierunki pchnięcia (po prawej) Zwykłym sposobem (1). płaskich ściankach (A). noszono go na co dzień. miały rękojeść mocowaną nitami do głowni. Głownia amerykańskiego noża typu Bowie. noże.wpuszczany w rękojeść wykonaną z innego materiału (b). stożkowata. że pchnięcie zadane od góry ku dołowi jest najskuteczniejsze. był przystosowywany głównie do pchnięcia. Głownia wąska. Czasem spotyka się głownie o okrągłym przekroju. Ma to jednak. Początkowo. Właściwe połączenie rękojeści z głownią jest niezwykle ważne. sztylet pełnił rolę obrzędową. powoduje rozlegle i ciężkie obrażenia. Najmniejszą sztywność ma głownia o równoległych. W walce posługiwano się nim jedną ręką. aby zaoszczędzić w ten sposób drogiego brązu (a). W czasie walki sięgano po niego w zwar­ ciu. bez krawędzi tnących. Wielość ks/taUów jest nieograni­ czona. są wynikiem zastosowania dostępnych materiałów. z charakterystycznym sztychem ostrzonym obustronnie. Spotyka się go we wszystkich szerokościach geograficznych. gdy zbyt długa szabla czy miecz nie mogły być z braku miejsca użyte. Cechy i podstawowe części sztyletu (po lewej) Podstawowe cechy sztyletu to ostrość i sztywność głowni. mają najrozmaitsze kształty i przekroje głowni. Sztylety składają się z rękojeści (a) i głowni (c) o zaostrzonym sztychu (d).

1500 r. 3. Londyn) 5. Ten egzemplarz wykonano z rogu. Ok. Znaleziony na terenie Danii. inne. Najprawdopodobniej wzorowany na wczesnych sztyletach brązowych. Prawdziwy przykład broni jak z epoki kamiennej. Bich"wa . ukazanymi na tej stronie. z charakte­ rystyczną ażurowaną rękojeścią.n. Drewniany sztylet Indian północnoamerykańskich. wykonanej współcześnie. 8. choć dawały ostrą krawędź. Używany do wyrywania serc z ofiar ludzkich. ok. przy czym jego twórca osiągnął prawdziwą doskonałość formy. Sztokholm). Ameryka Płd. Późny egzemplarz datowany na 1600 r. Mógł służyć wyłącznie do kłucia. p. Prawdopodobnie był wykonany jako przedmiot kultowy lub jako ozdoba. Nóż ofiarniczy Azteków z głownią z chalcedonu. 11. Sztylety niemetalowe (poniżej) 1. 6. Francja.j.e.p. 4. Minerały. XIX w. przystoso­ wany wyłącznie do kłucia. Sztylet Tndian Jivaro o dwu naprzeciwległych głowniach. rękojeść owinięta ścięgnami zwierzęcymi. jak drewno. Sztylet krzemienny z wykształconą rękojeścią. łatwo się kruszyły. 2. wykonany z rogu wapiti (jelenia płn. Kościany sztylet Eskimosów. Skandynawia. (Statens Historiska Museum. 10. Kościany sztylet z rękojeścią w kształcie renifera. Wykopaliska paleolityczne Dordogne. Płn-zach. Głownia kwarcy- Broń biała ręczna towa oprawiona w rękojeść z drewna i gumy. 2 terytorium Ekwadoru. 27 . Krzemienny sztylet (po lewej). kość czy róg były zbyt miękkie i szybko się tępiły.e. Wyjątkiem od tej reguły bywały sztylety i noże ofiarnicze. pozwala zadawać ciosy w obu kierunkach. 7. Z tych względów. Sztylet Indian północnoamerykańskich. dostępne powszechnie materiały. Sztylet krzemienny w najwcześniejszej formie. jeszcze bez wyraźnie wyodręb­ nionej rękojeści.drawidyjski sztylet z Indii Środkowych. Ten egzemplarz Montezuma ofiarował królowi hiszpańskiemu za pośrednictwem Cortesa. niż wykonane z metalu.n.Sztylety niemetalowe Ten typ sztyletów jest ze zrozumiałych względów o wiele gorszą bronią. 1800 r. Forma przejściowa pomiędzy dwoma innymi sztyletami krzemiennymi. 9. wykorzystane jako grot włóczni. wybrzeże USA. starano się wykonywać sztylety z metalu. Sztylet aborygenów australijskich. (British Museum. Kalifornia. Wykonany z drewna. Tego typu ostrze mogło być również mocowane na drzewcu t. amerykańskiego). Starożytny chiński sztylet z zielonego obsydianu.

n. Widoczny tu egzemplarz ma głownię ostrzoną obu­ stronnie. Pesh kobz. zdobiony złotym ornamentem. długi sztylet z Kaukazu. Afryki. Kindżał. Tcintu. 7. ndiach. XVII w. 9. uniwersalny sztylet artyleryjski. Wykonany z jednego kawałka metalu. znakomicie nadawała się'do przebijania oczek kolczugi. rękojeścią ku dłoni. 8. 5. choć występują również egzemplarze z jednym ostrzem. Podobnie wyglądały sztylety „hamidashi" i „aikuchi". nabyta w drodze wymiany z białymi. Nóż indiański z PŁ i. Kard. czyszczono nim otwory zapałowe i rozcinano worki z prochem. Przeważnie o prostej głowni. Te najdłuższe. Stalowa głownia w kształcie ogona bobra.e. Rękojeść drewniana. poprzez podcięcie tętnicy szyjnej. mogą być używane podobnie jak krótkie miecze. 3. Chiński sztylet brązowy z okresu dynastii Czon. japoński sztylet dla kobiet. Przeznaczony do ceremonialnego samobójstwa. Sudański nóż noszony na lewym przedramieniu. Noszony jest na wewnętrznej stronie lewego przedramienia. 11. Telek. 4. 2. Fusetto. perski nóż ze stalową głownią ostrzoną jednostronnie. sztylet noszony >owszechnie w Persji i Płn. Sztylety osiągają długość od 15 do 50 cm. XVII-XV1U w. różniły się jednak mniejszym jelcem lub jego brakiem. nie wszystkie egzem­ plarze wykonywano z jelcem. Tradycyjny szkocki sztylet noszony w górnej części pończochy. 6. japoński sztylet z małym tarczowatym jelcem i jednosieczną głownią. ok. Kwaiken. Ich kształt zależy od spełnianej przez elany sztylet funkcji . sztylet Tuaregów z płn. Ameryki. wyciąga się go prawą dłonią. Głownia miała zwykle przekrój trójkąta równoramiennego. Sztylety o prostych j łowniach 1. XTX w. noszący kindżal na pasie. rękojeść* ażurowana. Głownia o przekroju poprzecznym w kształcie litery „ T ' . choć zdarzają się egzem­ plarze o lekkiej krzywiźnie.czy ma być on skuteczną bronią. Podziałka na głowni umożliwiała pomiar kalibru luf i pocisków. 28 . f Góral kaukaski (po lewej). 10.Sztylety w różnych rejonach świata Przeglądając broń tego typu na świecie dostrzegamy wielkie bogactwo form rękojeści i głowni. Włochy. Skean dhu. Zwykle głowica rękojeści zdobiona była kamieniami półszlachetnymi. czy też służyć jako ozdoba lub przedmiot rytualny oraz od poziomu technologii w danym społeczeństwie. 600-5U0 p.

Typ ten osiągnął pewną popularność w połowie wieku XIX. gdy poprzeczne pręty rękojeści zostaną ściśnięte dłonią. pozwalając na wychwytywanie broni przeciwnika bądź parowanie jego ciosów. Głównie tych noży bywają niezwykle masywne. broń wygląda jak zwykły katar (porównaj dużąilustracjępo prawej). sztylet służący do prostego pchnięcia w przód (po prawej). pozwala maksymalnie zwiększyć siłę pchnięcia. . sztych ostrzony obustronnie. 15. Nóż do pchnięcia. głownię trzymano pomiędzy palcami dłoni zaciśniętej w pięść. Sztych głowni często był dodatkowo wzmacniany. 14. Dopiero. Rzadko występująca odmiana pozwalająca na zadawanie ciosów w trzech kierunkach. USA. z koszową osłoną rękojeści. Kształt głowni zbliżony do amerykańskich noży Bowie. gdyż używano ich również do cięcia. Choć podstawową korzyścią było psychologiczne oddziaływanie na przeciwnika to sztylet taki mógł służyć również do wychwycenia jego głowni. rzadsza odmiana zwykłego typu tej broni. Katar o rozwidlonej głowni. Jedna z odmian indyjskiego sztyletu katar określana'czasem w literaturze jako „katar nożycowy". Oparty o identyczną zasadę. 13. boczne głownie rozchylają się. często są bogato zdobione srebrem lub mosiądzem. Katar o trzech głowniach. Katar indyjski. Piha-kaetta. co indyjski katar. 16. obie dodatkowe głownie są złożone.Broń biała ręczna 12. Trzymany dłonią zaciśniętą na dwu poprzecznych prętach osadzonych między długimi wąsami rękojeści. by mógł przebić oczka kolczugi. nóż pochodzący Cejlonu (Sri Lanka). Gdy broń nie jest używana.

buta. okazany egzemplarz pochodzi z Muszkatu. P Sposoby noszenia sztyletu (po lewej) Sztylety mogą być noszone w najrozmaitszych miejscach. lewe biodro e. a nawet przypominać indyjski sztylet „khanjarli". zwykle ma ośrodku wydatną ość. Wszystkie charakteryzują się zakrzywioną głownią. z paskiem zabezpieczającym przed wypadnięciem. Pozostała część głowni nie zawsze bywa płomienista. od noża okopowego z czasów 1 wojny światowej. Dżambia. Sztylet w typie arabskiej dżamhii. Pochwa metalowa (blacha stalowa niklowana) od niemieckiego kordzika oficerskiego.Sztylety w różnych rejonach świata Sztylety o krzywych głowniach 1. Pokazany egzemplarz pochodzi / Nepalu. występowanie kabłąka nie jest tu regułą. nad prawym pośladkiem f. Pochwa ze złoconej i ażurowanej miedzi nakładanej na drewno często wykorzystuje się również inne metale. Pokazano najprostszą formę. Noszona na rapciach przypinanych do pasa i d w u Koluszek. w górnej części ramienia (Sudan) b. Pochwa drewniana. Typ ten miał bardziej charakterystyczną rękojeść.zwykle w cholewie 30 . prawe biodro i. wykonaną z damastu śkuwanego. Kandżar. ostrzoną obustronnie. w kształcie chwytu ówczesnych pistoletów niż kształt głowni. prawa tylna okolica krzyżowa (poziomo) e. wewnętrzna strona przedramienia (Sahara) c. 3. zewnętrzna strona przed­ ramienia (komandosi orytyjscy) d. 4. Mogła ona być wygięta zarówno w lewo jak i w prawo. 2. 6. 4. pochodzi z terenu Indii. 3.' Typowe pochwy sztyletów (po prawej) 1. 5. Przedstawiono pochwę od szkockiego skean dhu.ekka i wytrzymała. Khanjarli. arabski sztylet występujący w licznych odmiach. od arabskiej dżambii. Typ stosowany w wielu krajach. Rękojeść z charakterystyczną głowicą. T. 111 Rzesza. rękojeść z pozłacanego metalu. indyjski sztylet o podwójnie zakrzywionej głowni zaostrzonej obustronnie. 7. centralnie (plemiona arabskie) h. na brzuchu. 5. na łydce . Głownia stalowa. Pochwa skórzana noża szturmowego piechoty morskiej USA. 2. Pochwa z drewna obciąganego skórą. ma rękojeść z kości słoniowej i inkrustowaną złotem głownię. Pochwa drewniana obita cienką blachą. odmiana sztyletu używana w Persji i Indiach. wygoda w noszeniu i szybkość vvvdobvcia broni. Piękny egzemplarz pokazany po lewej. a. Decydowały o tym sposób najlepszego ich ukrycia. Malajski „kris" cechuje sic asymetryczną głownią u nasady. Pochwa skórzana z metalowymi okuciami.

31 .p. od charakterystycznej dyskowatej głowicy rękojeści i tarczki . co oznaczało wielki postęp w technice uzbrojenia. 3000 lat p. typowe znalezisko z cmentarzysk angielskich. pojawiła się głownia z długim trzpieniem do mocowania rękojeści. jelec krzyżowy (tu w postaci wypukłej.n. 1350-1200 r.jelca. głowica rękojeści b.e. typowa broń związana z kulturąlialsztacką.e. Sztylety starożytne i średniowieczne (po lewej i poniżej) 1.Sztylety europejskie Rozwój tej broni w dużej mierze zależał od aktualnych trendów mody.krótkiego miecza rzymskiego. Sztylet żelazny. jako reguła. Okres brązu. 7. Sztylet brązowy. 2000-1600 r. Żelazo zaczęto stosować ok. Z lat 1300-1500. jelec krzyżowy e. p. trzon rękojeści c.n.c. Jako przykładu. wynikające ze specyficznego przeznaczenia danej broni. hrabstwo Yorksire ok. strudziny (lub zbroczę) (Wobec istnienia szeregu odmian. 6. lewak). Broń cechowała się wąską głownią.e. (Statens llistoriska Museum. konstrukcja typowa dla tego okresu.n. Przeważnie miał stożkowatą głownię o d w u ostrzach. głowni i rękojeścią jedno.. 550 r. a około 1500 lat p.n. Tzw. Ruropa Środkowa. Od tego czasu wprowadzono jedynie nieznaczne modyhkaq*e. Sztokholm). lub do przebijania słabych punktów uzbrojenia ochronnego (oczka kolczugi lub styków poszczególnych blach zbroi płytowej). trójkątnej tarczki) d. Pokazano najkrótszą od­ mianę. Szwecja ok. 100 r. ok. Scramasax. Sztylety cywilizacji zachodniej składają się z: a. puginał tarczkowy. Osobna rękojeść mocowana rutami do głowni. W mniejszym stopniu kierowano się praktycznością rozwiązań. Była to skrócona wersja gladiusa . 4. 5. rodzaj broni białej. Tzw. niektóre z opisanych elementów nie zawsze występują). 500 r.n. datowaną na ok. pugio. rzymski sztylet wojskowy z ok. nazwa nadana współcześnie sztyletom z lat 1320-1550. germańskich plemion Franków i Sasów po okresie wędrówek ludów. użyto hiszpańskiego lewaka. rikasso (tępa część głowni) f.n. 3. Już w epoce brązu.e. Sztylet brązowy o krótkiej.lub dwu­ ręczną.e. Oto przykłady najważniejszych typów. człowiek opanował już technologię wytwarzania stali. sze­ rokiej głowni. Nazwa ta obejmuje szereg odmian różniących się długością Broń biała ręczna Części sztyletu (po lewej).e. Mogły zależeć" one od przy­ stosowania sztyletu np. n. do pojedynków (tzw. 2. średniowieczny puginał o krzyżowym jelcu i głowicy rękojeści.p. o różnych profilach przekroju poprzecznego. Baselard.

Stąd charakterystyczne zęby na głowni. a ich oprawa harmonizowała z oprawą rapiera.Sztylety europejskie W Średniowieczu. jako części ubioru. Londyn). narzędzie pomocne przy pracy i jedzeniu. W XVI w. (poniżej). Lewaki te służyły głównie do parowania ciosów przeciwników. We Włoszech i Hiszpanii używano go jako uzupełnienia rapiera podczas pojedynków. nóż). Broń ta pozwalała me tylko parować ciosy przeciwnika. 1600 r.jako bron. wytworzył się zwyczaj noszenia nie tylko rapiera.w sprzyjających okolicznościach . ale też chwytać głownię jego rapiera czy . (Wallace Collection. nazywana czasem „łamaczem głowni". . ale również sztyletu. sztylet (puginał. był powszechnie noszony przez ludzi wszystkich stanów . Odmiana włoskiego lewaka z ok.złamać ją. a także dla ozdoby.

1860 r. Brytania. Niemcy. Zwykle bogato zdobiony. 2. W Hiszpanii wykształciła się najbardziej rozwinięta forma tej broni z rozbu­ dowaną osłoną rękojeści. często improwizowanych na froncie. Powstawał w ten spo­ sób rodzaj krótkiej piki. Szwajcaria. Pow­ szechnie noszony we Włoszech w XVII i XVIII wieku. Nóż okopowy. 4. 5. Plebejski lewak. Prosta i skuteczna głownia. XVII w. stał się tylko ozdobą stroju naro­ dowego. 15. na terenie Niemiec nazywany Hanswehr. w przekroju poprzecznym. lata 1939-45. gdyż taka była w przybliżeniu szerokość główni u nasady. zaczęto przystosowywać sztylety i kordelasy myśliwskie do osadzania (rękojeścią) w lufie muszkietu. przeważnie romboidalna lub trójkątna. Noszony na lewym przedramieniu. Od drugiej połowy XVTTI w. późniejsze odmiany. Obecnie masowo podrabiany w Europie Zachodniej. Wlk. 16. Pokazany egzemplarz wykonano w Szwajcarii ok. nazywany tak od kształtu jelca. używali kordzików. niemal identyczną. austro-węgierski bagnet M. Z okresu 1400-1550. Włochy. Używano ich w hitach 1250-1500. Stanowił zwykłe uzbrojenie euro­ pejskiego wieśniaka. 17. 8.nazwa od charakterystycznej głowicy ręko­ jeści w kształcie ukośnie rozchylonych okrągłych tarczek. Niezwykle popu­ larny w latach 1300-1600. W TT Rzeszy praktycznie T każdy rodzaj wojsk posiadał własną odmianę kordzika. Jeszcze w XVIII w. Nazywano tak broń. od schyłku Średniowiecza po lata współczesne (powyżej) 1. Sztylet uszaty . stanowiącą uzupełnienie munduru paradnego i wyjściowego. 11. Sztylet ideowy. Sztylet szwajcarski. Włochy. 18.tj. ale już w końcu XIX w. jej kabłąk tworzy jednocześnie rodzaj kastetu.1888. Sztylet komandosów brytyjskich. pod­ czas walk pozycyjnych I wojny światowej. Brytania. Głownia ostrzona zvvykle jednostronnie. 1500 r.głownia ma sztych z pazurem. 1650 r. ok. Sztylet nerkowy. w wersji podoficerskiej. Formę tę skopiowali Niemcy w latach trzydziestych. głównie przez osoby cywil-ne. bagnety ponownie przybrały formę zbliżoną do sztyletu. dla kordzików niektórych organizacji nazistowskich (SA. o kształcie zna nym już w Starożytnym Egipcie. Sztylet śródziemnomorski. Pokazany egzemplarz ma maksymalnie uproszczoną konstrukcję rękojeści. włoski sztylet renesansowy. zwany też holbeinowskim. W końcu XPX w. Nóż typu Bowie. Bagnet nożowy (alho sieczny). włoski sztylet w klasycznej formie. Pokazany egzemplarz pochodzi z tego okresu. zachowywał charakter broni. ma Kształt głowni charakterystyczny dla noży określanych tym terminem . zaprojektował szereg opraw i pochew do tego typu broni. jako broni bocznej. Bagnet szpuntowy. W związku z powyższym rękojeść musiała być stożkowata. Również obecnie wykonuje się je w tej właśnie formie. lata 1790-1810. ponieważ Hans Holbein Mł. Szkocki sztylet (dirk). którego rękojeść jest skrytką na różne przedmioty ułatwiające przeżycie w trudnych warunkach. XVI w. Datowany na ok. 10. nad pośladkiem. z mocno wygiętym ku sztychowi jelcem. stosowano przez pewien czas jako lewaki. Kordzik oficera marynarki. Lewaka używano podczas walki (czy pojedynku) na rapiery. Głownia. charakteryzującą się brakiem jakiegokolwiek jelca. Egzemplarz z pocz. termin ten określa szereg odmian. Kordzik oficera Kriegsmarine z 1938 r. 6. Nóż szturmowy piechoty morskiej USA. Wlk. zaprojektowany przez Sykesa i Fairbairna (stąd inna jego nazwa w krajach anglosaskich). połowy XVI w.Broń biała ręczna Sztylety. 14. Współcześnie nazwa Bowie od­ noszona jest (nie zawsze właściwie) do większości dziewiętnastowiecz­ nych noży myśliwskich lub bojo­ wych wyprodukowanych w USA. koniec XVIII w. 13. Egzemplarz datowany na ok. ostrzony obustronnie. 9. Typowa dla okresu po II wojnie światowej konstrukcja uniwersalnego noża. Cinquedea. w wielu marynarkach europejskich oficero­ wie. Nazwa oznacza „piec palców". Lewak hiszpański. 12. Powyżej. 3. Egzemplarz datowany na ok. przeznaczony wyłącznie do pchnięcia. Pokaza­ no egzemplarz z końca XV w. będących znakiem przynależności do korpusu oficerskiego oraz ozdobą munduru. 7. W końcu XVII w. spełniające jednocześnie rolę wielofunkcyjnego narzędzia. Występował w wieki odmianach. Rikasso zakończone dodatkowymi wąsami do chwytania głowni przeciwnika. 33 . 1700 r. Broń noszona na pasie. Stiletto. jak nóż stołowy. wszystkie cechowały się jelcem o większej lub mniejszej krzywi/nie. SS). iwaiiy też krzy­ żowym albo mieczowym.

jak i innych odmian podobnej broni europejskiej (rapier. rangi wojskowej. Wybór któregoś z kształtów często zależał od obowiązującej aktualnie mody. znakomicie nadającą się do cięcia. istniało dużo możliwości rozwiązania wspomnianego problemu. który był . Istnieje tu wielka różnorodność. Cięcie przeciw pchnięciu (powyżej). Głownia. indyjskim i japońskim. rękojeść b. dlatego też głownie były proste. Znakomicie nadaje się do pchnięcia . jest najlepsza do pchnięcia. . broń oparta o tę zasadę.poprzedni czkiem miecza. sprawiedliwości. W znacznie większym stopniu niż jakakolwiek inna broń. ciąć i zadawać pchnięcia. szpada) . topór. sztych. miecz uzyskał szereg znaczeń symbolicznych. miecz zyskał na całym świecie tak wysoką rangę.Prześledzimy tu szereg odmian mieczy 7. nie wspominając o sposobach jej użycia. parowania ciosów jak i cięcia. Specjalną uwagę poświęcimy mieczom europejskim. Głownia zakrzywiona ku przodowi (c). rozdzielonych ością biegnącą w podłużnej osi głowni (2). daje możliwość konstruowania licznych odmian. Zawsze jednak ciążono do uzys­ kania głowni o jak największej wytrzymałości przy możliwie najmniejszym ciężarze. czasem lo owstania rózny< dośćst dość sformalizowanych szkół walki czy teorii szermierczych. Do dziś. Przedstawiono go jako opozycję Zachodu i Wschodu.Miecze Idea miecza jest niezwykle prosta: jest to długa głownia z odpowiednim uchwytem. Obie byty obosieczne. 41 i 50) Profile przekroju poprzecznego głowni (po lewej). stąd zawsze uznawany był za broń godną człowieka honoru (i to w wielu kulturach). głownia c. takiej. Stwarza to równe szanse obu przeciwnikom. jak i broń o czysto ceremonialnym charakterze. Walka na miecze (po lewej). Prawdopodobnie z tych względów. podczas gdy niektóre armie siliły się nieustannie na wprowadzanie idealnej głowni tj. Rzeczywiście. Bywał cennym dziedzictwem i klejnotem rodzinnym przekazywanym z pokolenia na pokolenie. trzon rękojeści e. podczas gdy w Europie Zachodniej zwykle preferowano pchnięcie sztychem. głowica d. pozwalająca parować ciosy.patrz str. że broń cywilna ulegała aktualnie obowiązującym modom. Jego wszechstronność. oczywiście przy porównywalnych umiejętnościach i jakości broni. Jak widać. jelec f. (Słownictwo odnoszące się do miecza japońskiego. włączając w to ich pierwowzory. Daje się znacznie łatwiej przystosować do aktualnych potrzeb niż np. zwłaszcza gdy ma wydatny koniec (zwany piórem). ostrze g.jest to starcie dwu ludzi oddalonych od siebie na wyciągnięcie ręki. całego świata. Są hvy podstawowe typy głowni. Podstawowe części miecza (po lewej) a. Na przestrzeni wieków można zauważyć. mają wzmocniony grzbiet (3) i wklęsłe zbroczę (4). przyczyniła eh się Jo powstania różnych. z których każda ma określone zalety. Głownia zakrzywiona sztychem ku tyłowi z wydatnym brzuśćcem (b) znakomicie nadaje się do cięcia. W praktyce. honoru. Często poszczególne egzemplarze są dziełami sztuki. Prosta głownia (a). Jego duże wymiary uniemożliwiają łatwe ukrycie. o wypukłych ściankach (1) i jej odmiana ó dwu strudzinach. Ilustracja zaczerpnięta z siedemnastowiecznego hiszpańskiego podręcznika szermierki. ilustruje odwieczny problem związany z tego typu bronią. długa biała broń pochodząca ze Wschodu ma zwykle zakrzywioną głownię. uznania umiejętności militarnych. 34 Kształty głowni (powyżej). Jednosieczne głownie (3 i 4). przy cięciu jest podobnie skuteczna. jest symbolem wojny. która nadawałaby się równie dobrze do cięcia jak i do pchnięcia. Szkic autorstwa Hokusai oddaje istotną cechę walki mieczem .bez wątpienia .

drewnianą bronią. d. w szczególności krzyżowców. Krzemienny nóż ze Starożytnego Egiptu. c. w Japonii był przedmiotem kultu samurajów.Był zbyt kruchy w praktycznym używaniu. Stanowi przy tym broń wyróżniającą oficerów. Tasak z Malabaru (Indie). Assam. zwykle zaliczany do toporów. Oto przykłady: a. często przypisywano mu specjalne znaczenie. Wyspy Gilberta. walczących z wrogami wiary. Australijski aborygen (poniżej). by określić go lnianem miecza. 1. 2. będący w gruncie rzeczy uproszczoną formą miecza. 35 . jaką było można uzyskać przy zastosowaniu kamienia jako materiału. b. Drewniana maczuga z osadzonymi na krawędziach zębami rekina. 4. w średniowiecznej Europie stał się symbolem chrześcijaństwa. Drewniany miecz z Nowej Gwinei. Dao. Nowy Jork). przypominającą miecz. Znane są „mieczopodobne" tasaki i topory. bywa czasem dostateczmc długi. Ten okaz osiągnął maksymalną długość. szabla) używany jest w ceremoniale wojskowym. gotowy do zadania ciosu długą. Kiribati. Indie. 5. Dopiero opanowanie technologii produkcji brązu pozwoliło na wytworzenie skutecznych mieczy. które z braku metalu nie były w stanie wytworzyć go w prawdziwej. Napis wykonany na głowili pismem klinowym głosi: „Svn Eniil . pełnej formie. Brązowy miecz ze Starożytnego Babilonu (powyżej). szpada. jeszcze dziś w wielu armiach miecz (pałasz. miecz powszechnie kojarzony jest z symbolem wymiaru sprawiedliwości („karząca ręka sprawiedliwości") Protoplaści miecza (po lewej) Broń podobna do miecza była wytwarzana również w tych kulturach. 3.Status miecza (powyżej) Miecz był bronią otoczoną szczególnym szacunkiem. naśladujący tasaki białych marynarzy przybywających na wyspę. pełnił istotną rolę w życiu stanu rycerskiego.Nirari króla Asyrii" (Mc-tropolitan Museum of Art.

rodzaj etiopskiej broni białej o obosiecznej. wydatnie zwężająca się ku sztychowi. Obosieczna głownia o romboidalnym przekroju poprzecznym. Ze względu najednosieczną głownię należałoby użyć określenia „pałasz'. Pokazany egzemplarz ma piętnastowieczną głownię oprawioną w XVIII w. Powstała wówczas legenda mówiąca. że proste miecze derwiszów wywodzą się bezpośrednio z broni średniowiecznych krzyżowców. Turcji. Głownia stalowa. Arabska szabla z głownią najprawdopodobniej importowaną z Europy. bez jelca.28). co miało umożliwić' sięgnięcie za tarcze przeciwnika. Zdobiony ornamentem rytym. ażurowana ornamentem geometrycznym i zwierzęcym (krokodyl). Podobny do mieczy sudańskich. Kilidż. który w latach osiemdziesiątych XIX w. nabijanym mosiądzem. Typowa dla tych szabel głownia z wydatnym piórem. Bliskiego Wschodu. Zachodnia Afryka. 5. 2. o charakterys­ tycznej wydatnej głowni obosiecznej i krzyżowym jelcu. Choć na tych terenach miecze czy szable stanowią powszechnie używaną broń. Shoteł . Głownia stalowa obosieczna. Miecze afrykańskie. Krótki miecz Masajów ze Wschodniej Afryki. z wydatną głowicą. Miecz arabski z Dongoli. miecz Tuaregów z Sahary. 8. 9. Derwisz sudański (po lewej). Fłyssa. . Jatagan w typowej formie. miecz Kabylów zamieszkujących tereny Maroka. Ta turecka broń miała głownię jednosieczną.Miecze i szable Afryki i Bliskiego Wschodu Przedstawiono tu miecze i szable z terenów Afryki. pozłacana. to jest niezmiernie t r u d n o określić powstanie poszczególnych egzemplarzy. pokonał wojska brytyjskie w Sudanie. 11. Miecze i szable bliskowschodnie 10. szabla turecka. nie jest zbyt duża. obosieczny miecz plemienia Baghirmi z Sahary. 6. 36 4. 7. 3. Miecz sudański. Takouba. Szczególnie dotyczy to Czarnej Afryki. Iranu i południowych rejonów byłego ZSRR. rękojeść oplatana drutem mosiężnym i miedzianym. 1. Krzywizna głowni u nasady. wygiętą sztychem ku przodowi. zaś pewna część dotarła na Zachód już w początkach XX w. Rękojeść z kabłąkiem wykonana ze srebra. fanatyczny zwolennik doktryny Mahdiego. Trzon rękojeści kościany. Miecz z Gabonu. sierpowato wygiętej głowni. rękojeść bez jelca. Porównaj z tuareskim sztyletem telele (str. Kaskara. XVIII w. Większość obiektów znajdujących się obecnie w zbiorach czy też na rynku kolekcjonerskim zostało przywiezionych przez dziewiętnastowiecznych podróżników. Rękojeść z hebanu i kości słoniowej.

str. 17. Tego typu szable były używane w Indiach. które rozprzestrzeniło się po Europie pomiędzy 300 a 600 r. Rękojeść kościana. głownia sadzona koralami. Pochodzi z Turcji. 14.15). arabska szabla o charakterystycznej głowicy rękojeści. Szumszir z płomienistą głownią i złoconą stalową rękojeścią.n. Saif.Żelazny miecz (po prawej).28). koczowniczego plemienia. rzadki okaz uzbrojenia Sarmatów. kaukaska broń występująca zwykle w dwu odmianach: pokazanej tu dłuższej o lekko zakrzywionej jednosiecznej głowni. że tego rodzaju destrukty pierwotnie cecnowała niezwykle wysoka jakość materiału i wykonania. Saszka. jak i krótszej (patrz str. nazwy używane w odniesieniu do największych kindżałów kaukaskich (por. Kindżał. Zdjęcia rentgenowskie i inne nowoczesne techniki badawcze pozwalają stwierdzić. Rękojeść z zakrzywioną głowicą. Wyrób perski. Występuje praktycznie na całym terytorium zamieszkanym przez plemiona arabskie. 16. Kama lub auadaara. jatagan z rękojeścią z masywnego srebra. F 12. używanej oczątkowo przez Czerkiesów. 13.e. szeroko rozpowszechniona jako typowa broń niektórych rodzajów kawalerii rosyjskiej (Kozacy). klasyczna szabla perska o silnie zakrzywionej głowni. rodzaj szabli kaukaskiej. głownia trawiona i zdobiona złotym ornamentem. óźniej. 15. p. Szumszir. . Głownia perska datowana na 1819 rok. 18.

stalowa obosieczna głownia. trudno jest podać nazwę. Podane informacje odnoszą się wyłącznie do przedstawionych przykładów. służący do egzekucji. Kimdu. Ten egzemplarz wykonany został przez muzułmanów zamieszkujących północną część Indii. Indie Południowe. Bardziej typowa odmiana kandy. XVIII w. koniec XVIII w. Madras. rękojeść stalowa o drewnianej głowicy. Głownia jednosieczna. Często. 3. 6. Trzpień rękojeści przedłużono. nóż plemienia Kyberów. 38 . XVI w.pakistańskie. Północne Indie. Produkowano tu niektóre z najlepszych i najpiękniej zdobionych głowni stalowych na świecie. Indyjska szabla. 5. uzbrojony w szablę talwar i okrągłą tarczę (po lewej). nazywanej też czasem tulwar. XVIII w. Wojownik indyjski z Radżputu. XVIII w. 2. rękojeść stalowa. Maratha. Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego (powyżej) 1. pochodzenie czy datę powstania niektórych okazów tej broni. Rękojeść mosiężna. Bron biała z Południowych Indii. Talwar o szerokiej głowni. Datowany na XVII w. zakrzywiona sztychem ku przodowi. zamieszkującego pogranicze afgańsko . Talwar (Tulwar). Rękojeść z koszową „indyjską" osłoną. obosiecznej głowni. Nepal XVIII w. Pata. Tamtejsze plemiona używają właśnie takich długich i ciężkich noży o jednosiecznej głowni. 4. Zwraca uwagę wydatny grzbiet wzmacniający głownię. 10. samo zaś zagadnienie nadal czeka na dokładne opracowanie. Miecz o płomienistej. rodzaj indyjskiego miecza: rękojeść pozłacana starszego typu. Broń pochodząca ze świątyni plemienia Nayar. Madras. by umożliwić dwuręczny chwyt. Talwar o rękojeści stalowej z kabłąkiem. 11. grzbiet głowni wzmocniony przez pogrubienie. 8. Sosun pała. indyjski miecz z charakterystyczną rękojeścią w kształcie stalowej rękawicy. Obszar ten obfituje w bogactwo odmian szabli i miecza. Cnoora. XVIII lub XIX wiek. 9. cyzelowanej i złoconej. Pochodzi z Indore. głownia obosieczna. Głownia zakrzywiona ku przodowi. Pochodzi z Oudh (obecnie Uttar Pradesh). typowy dla Pcndżabu. o wydatnej krzywiźnie głowni i rękojeści z dyskowatą głowicą. Rękojeść z jelcem tarczowym i szerokim kabłąkiem (tzw. koszowym). 7. Większość plemion zamieszkujących północną część Półwyspu Indyjskiego używała odmian takiej właśnie szabli. Pochodzi z Tanjore w Indiach Południowych. XVIII w.Szable i miecze Półwyspu Indyjskiego Broń biała przedstawiona na następnych stronach pochodzi z Tndii i sąsiadujących z nią regionów.

XIX wieku. Londyn). Pochodzi z Maharatha. uzbrojony między innymi w Kukri.Żołnierz z brytyjskich oddziałów Churków (po lewej). wykazując charakterystyczne dla miasta Lahore w PencŁ Rękojeść stalowa. Głownia niemiecka z XVII w. Indie Południowo-Zachodnie. 16. ok. Zafar Takich broń ceremonialna używana jako insygnium władzy przez władcę udzielającego audiencji. odnoszone w Indiach do europejskich głowni oprawionych przez miejscowych mistrzów. forma dość popularna w XIX wieku. z okresu TI wojny światowej. XVIII w. Rękojeść z rurki żelaznej. krzywego nepalskiego noża. Ten egzemplarz. Nepal. Do XIX wieku Ghurkowie znacznie częściej używali białej broni nazywanej Kora. Standardowy kukri armii indyjskiej. prawdopodobnie XIX w. Miecz dwuręczny. Kształt głowicy dobrano w taki sposób. Kukri. Rok produkq'i 1943. 1850 r. Centralne Indie. rodzaj długiego. słowo oznaczające coś obcego. Wbrew obiegowym opiniom. o długim wąskim ostrzu. indyjskiej i nepalskiej. jednosieczna. wygięta ku przodowi. 14. Istnieją subte różnice w proporcjach rękoj . Kora w dzisiejszych czasach jest mało znana . wykonano prawdopodobnie w pocz. zakrzywiona ku przodowi głownia była ostrzona również na szczycie. ciężka jednosieczna głownia. Nepal. (Victoria and Albert Museum. Nepal. od dostawcy z Północnych Indii. walka kukri nie polega na rzucaniu nim w przeciwnika.pozwalające szczególnie doświadczonym kolekcjonero rozpoznać miejsca pochodzenia danego okazu. Krótka. stanowiących nadal przepisowe wyposażenie niektórych oddziałów armii brytyjskiej. Kukri. 15. 18. Adya Katti w typowej formie. 17. Rękojeść srebrna. Często występują egzemplarze o udziwnionych kształtach. 20. XVII w. 13. 19. Szczegóły szabli (poniżej). Firangi. cyzeł i złocona. Ram dao.w przeciwieństwie do kukri. rodzaj miecza ofiarniczego używanego w Nepalu i Północnych Indiach do składania ofiar zwierzęcych. Coorg. by wygodnie spoczywała na niej dłoń. Typowa forma kory. z cyzelowaną i pozłacaną żelazną rękojeścią i staranie dobranej krzywiźnie głowni. . 12.

rzeźbiona. Borneo (po lewej). Sri Lanka. Trzon rękojeści powstał przez owinięcie trzpienia plecionym sznurkiem. Łowca głów z plemienia Dajaków. Trzon rękojeści cylindryczny. zwany też nokłang. okucia mosiężne. 10. 9. Dao. pochwa przewieszona przez prawe ramie. Zdobiona srebrną i mosiężną inkrustacją. owinięty plecionką trzcinową. 11.pałasza o jednosiecznej głowni.chrześcijan. W rejonach nadgranicznych. Używany przez plemię Khasi z Assamu. głownia inkrustowana srebrem i złotem. pokryty białym metalem.-wsch. Trzon rękojeści drewniany. 2. Jest to rodzaj dwuręcznego miecza . jelec i kabłąk stalowe. Campilan. 7. Trzon rękojeści drewniany z rzeźbioną głowicą. wygięta ku przodowi. plemię łowców głów z Borneo. broń z archipelagu Celebes. Parang pandit/brof\ plemienia Dajaków zamieszkujących wybrzeża płd. szabla cejlońska. Mandau albo parang ihlang (nazwa malajska). Rękojeść drewniana. pomiędzy indyjską prowinqą Assam a Birmą. charakterystyczna rzeźbiona rękojeść. Barong. lekko zakrzywionej głowni. Talibon.Miecze i szable Dalekiego Wschodu Mężczyzna z plemienia Naga (po lewej). zamieszkującego prowincję Assam. rodzaj jednosiecznej broni plemienia Moro i Morskich Dajaków. rodzaj broni używanej przez plemię Moro. Miecze Dalekiego Wschodu (powyżej). 5. Klewang. Chiński miecz żelazny o jednosiecznej głowni. Dao. gdzie żyje plemię Naga. Kaslane. miecz birmański o jednosiecznej. Pokazano jedną z najczęstszych odmian. Głownia jednosieczna. 6. Rodzaj miecza używanego prze/ Dajaków. 1. uzbrojony w dao. Azji. ale także uniwersalnym narzędziem. żyjące na Filipinach i Borneo. broń używana przez Filipińczyków . 3. 4. Uzbrojony w charakterystyczny miecz noszony na pasie. Dha. Rękojeść żelazna. 8. dao jest nie tylko bronią. 40 . Głownia jednosieczna. broń plemienia Kachiu.

Przedstawiamy tu główne typy. Ta odmiana miecza. C) i tachi (D). pomiędzy twardym metalem ostrza. W środowisku kolekcjonerów zwykle używa się terminologii japońskiej podanej obok. z miękkim rdzeniem i grzbietem 4. oprawy miecza katana (B. wcześniej również jako bron bojową do zbroi. z wyjątkiem miejsca. Wariha tetsu kitae. przed tym. utwardzone jedynie ostrze 3. d. Noszono je na rapciach na pasie. Części głowni (po lewej) a. (Rijksmuseum Voor Yolkenkunde. d. jednolicie twarda 2. (Wg tradycji japońskiej powinna się ona zawsze znaleźć od zewnętrznej strony jeśli miecz jest noszony). Słowo to oznaczające „duży i mały" określało parę mieczy noszonych przez samurajów. pochodząca z Chin. który wykuwał głownię. a w niektórych przypadkach i mistrza. Wzory szwu ostrza (po lewej). ostrze Przekroje poprzeczne głowni (po lewej) Głownie skuwano z prętów żelaznych i stalowych tak. c. 41 . Shihozume kitae. podając terminologię i ilustrując przykładami mieczy najczęściej spotykanych na rynku kolekq*onerskim. Przedstawiono tu 4 typy przekroju poprzecznego głowni i ich japońskie nazwy: 1. miękki rdzeń z częściowo utwardzonymi płazami i grzbietem. wykonana w XVIII w. Mam kitae. by uzyskać maksymalnie twarde ostrze przy jednoczesnym sprężystym rdzeniu i grzbiecie. Katana i krótszy. Terminologia (po prawej). noszone były na co dzień. a pozostałą częścią głowni. b. noszono do stroju dworskiego. Lejda). Zasadnicza różnica między mieczami katana i tachi polega na innym sposobie oprawy i noszenia. gdyż głownie są prawie identycznie. wsunięte za pas. fachi i krótszy od niego. płaz. ponadto noszono je zwrócone brzuścem głowni ku górze. w którym bito sygnaturę płatnerza. VIII w.. Ken (poniżej). Kobuse san mai kitae. była używana w Japonii ok. Jest to broń wotywna. b. Istniały dwa rodzaje takich zestawień: a.Miecze japońskie Miecze japońskie są szeroko znane ze względu na piękną formę i jakość. jak wykształciły się miecze daisho. wakizashi. a nie na rapciach. pozwala na rozpoznanie warsztatu. Przedstawiono nazwy poszczególnych części głowni (A). rdzeń. grzbiet. c. Przykłady pokazane obok zostały zaczerpnięte z japońskiego traktatu Honcho Tani/a Buco. Broń biała ręczna Daisho (powyżej). Wzór granicy. łanło.

zdobionej ornamentem roślinnym. sygnowana przez Cikakaga z Osafune w prowincji Bizen. Katana w pochwie saya. 6. 2. znak mistrza Inouye Shinkai z datą 1673 r. niektórzy wojownicy używali jeszcze dodatkowego. Głownia miecza katana. Tachi. zwracają uwagę ryfki z kółkami do mocowania rapci. Krótkie miecze japońskie (po lewej) 1. Zaletą była możliwość wyprowadzenia niezwykle silnego ciosu. przedstawiającym dwugłowego smoka owiniętego dookoła miecza ken.Miecze japońskie Sztuka walki mieczem (powyżej) Miecze japońskie miały niezwykle długie rękojeści. powszechnie uznawanego za największego japońskiego płatnerza. Wykonana przez mistrza Nobukuni w 1713 r. pokrytej czarną i złotą laką. Czasem jednak samuraj walczył trzymając oba miecze tworzące parę daisho każdy w jednej ręce (b). 6 z Festing Collection). 3. 42 . 4. Głownia miecza tanto. oznaczająca początek sztychu. zwraca uwagę wyraźna pozioma linia yokołe. 5 pochodzą ze zbiorów Victoria and Albert Museum w Londynie. datowana na 1317 r. pozwalające samurajowi na uchwycenie jej obu dłońmi (a). Na trzpieniu. Chociaż dobre i piękne głownie przekazywano z pokolenia na pokolenie jako najcenniejszą część spadku. 2. (Egzemplarze 1. Głownia wakizashi. 4 z Craig Collection. Zwraca uwagę świetlista stal yakiba (hartowanego ostrza). sygnowana przez Nasamune. 5. Głownia tachi. nadzwyczaj długiego miecza nodachi (c). w oprawie o charakterze dworskim. to często kolejny właściciel oprawiał je zgodnie z upodobaniami i aktualnie panującą modą. zdobiona rytem horimono. Miecze ( po prawej ). W XIV wieku. 3.

przypominającej naszego jaszczura. Pokazany egzemplarz wykonano z brązu. na którym broń spoczywała prawie pionowo. łsuba. jeden lub dwa otwory służące do noszenia specjalnego nożyka i szpilki. Elementy oprawy (po prawej) Nożyk kozufca (a) i szpilka kogai (b). Ich rękojeści wystawały poprzez otwory o odpowiednich kształtach. zbieranym ze względu na piękno formy. Londyn). (Ashmodean Museum. Zwykle płaski. Oksford).Jelec płytowy (po lewej). Ich kształty i ażurowanie różnią się między sobą. były noszone po obu stronach pochwy. może oyć sam w sobie przedmiotem obszernych badań . by przez pozostawione geometryczne otwory widać było zdobioną ornamentem płytkę menuki jak i skórę same. daisho. Dla mieczy tachi. czasami wykonywano stojak o innej konstrukcji. co widać obok. Odmiany jelca tsuba (po lewej). Wykonywano je właściwie wszystkimi znanymi w Japonii technikami z inslćrustacją włącznie. W domu. ozdobiony jest wypukłym reliefem srebrnym. Po jego bokach. Całość kunsztownie oplatano jedwabiem w ten sposób. 43 .wykształciło się ich szereg odmian i stylów zdobienia. Rękojeść miecza. wykonywano z drewna oplecionego skórą płaszczki (same). z otworem w środku o kształcie odpowiadają­ cym kształtowi trzpienia. jak i cyzelowaniem nakładanego reliefu. wykonane w tsubie. Są poszukiwanym obiektem. jak pokazana hi z mieczami katana i wakizashi (Victofia and Albert Museum. Stojak do mieczy (po prawej). zwany katana-kake. zwaną tsuka (c). przechowywano na specjalnej podstawie.

Wykuty z jednego kawałka brązu. Dekorowany typowym rytym ornamentem geometrycznym (Slatens Historiska Muscum. Długi miecz brązowy. jakimi były brąz i żelazo. stal zastąpiła o wiele gorsze materiały.n. jednosieczny tasak z terenu Szwecji. 1200-1000 r. koniec epoki brązu. nigdy nie pojawiła się na tyle istotna innowacja w konstrukcji miecza. niż rzeczywistymi ulepszeniami. halsztacki. 5. Wykonany 7.e. zwrócimy szczególną uwagę na miecze dwuręczne. typ „mieczy antenowych". Omówione będą również szable i pałasze wojskowe aż do XIX wieku. W pewnych okresach miecze wykonywano zgodnie z aktualnymi teoriami szermierczymi. w których osobna rękojeść była nitowana do głowni. 7.e. p. Oczywiście. 1600-1350 r.e.e. ok.Miecze europejskie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza Historia miecza w Europie. 1300 r. choć naśladujący wcześniejsze rozwiązania. p. była bardziej związana ze zmianami wprowadzanymi wskutek aktualnie panującej mody. W istocie jednak. Miecz żelazny. Miecz nordycki (po lewej).n. ok. 6. 650-500 r. 3. Ok. 44 . rękojeść" nitowana do głowni (początek epoki brązu). Poczynając od Renesansu.e. jako już przestarzałe.p. by dotychczas używane formy wycofać z produkcji.e. z Europy Centralnej..n. Krótki miecz brązowy z t u r o p y środkowej. VI w. ok. Zakrzywiony.n. Całość zakończą przykłady broni białej o ceremonialnym charakterze z czasów współczesnych. 2. Brązowy miecz grecki z okresu homeryckiego.e. 4. Tzw. Rękojeść z kości słoniowej i bursztynu. 850-650 r.n. jednego kawałka brązu. Przedstawimy tu miecze europejskie trzymając się porządku chronologicznego: od epoki brązu i żelaza.p. p. ok. wykonany z jednego kawałka metalu.n. Nazwa oćl znalezisk w Hallstatt. z lat 1350-1200 p. Sztokholm). podobnie jak w przypadku sztyletu. Miecz brązowy. Znaleziony na jednej 7 wysp bałtyckich'. Żelazny miecz tzw. Miecze z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza (powyżej) 1. Znaleziony w Mykenach. podobny do używanego przez greckich hoplitów (ciężkozbrojnej piechot}'). rapiery i szpady. ok. p.n. aż po Średniowiecze.

p. 10. emaliowany. VT w. kultury „B" z La Tcne. zdobionego mosiądzem. p. zawie­ szony nad prawym biodrem. Głownia miecza żelaznego. Londyn). Rzymski gladius (po prawej). Późniejszy typ gladiusa charakteryzujący się równoległymi ostrzami i krótszym sztychem. Ze znalezisk w Pompejach.Broń biała ręczna Wojownik grecki (po lewej). Fragment malowidła na wazie ceramicznej.e. Miecz żelazny z rękojeścią drewnianą. n.e.n. Znaleziony w Aube. p. Ok.e. V-VI w. I w. sądząc po charakterze ozdób. z okresu klasycznego. Francja. Znaleziony w Mainz w Niemczech (British Museum. 13. pochodzi z Aquila we Włoszccn. używany jako broń legionistów.n. Tego typu broni używano' również w antycznej Grecji. Wręczany jako nagroda za wybitno zasługi bojowe. Pochodzi z Cumbrii. krótki miecz żelazny.e. Przedstawiony egzemplarz ma pochwę z brązu. walczący krótkim mieczem. 43 . II połowa pierwszego stulecia n.n. Szwajcaria. 14. ok. Ok. Ok. p. Miecz żelazny z rękojeścią brązową. 9. (Z kolekcji uzbrojenia rzymskiego wystawionej w oddziale National Museum ot Wales w Caerleon).e. schowaną w pochwie. Galijski miecz żelazny z antropomorficzną rękojeścią wykonaną z brązu. II w.e. 11. ze stalową głownią.e. Rzymski gladius. 11 w. p. uzbrojony w krótki miecz. Rękojeść nie zachowała się. Rzymski legionista (po prawej). Datowany na początek pierwszego stulecia naszej ery.n.n. tzw. Anglia. Jcdnosieczny tasak żelazny z Hiszpanii. nadany za kampanię z 71 r. 12. Ok. 8.

orzech razylijski). n.. Z lat 400-450 n. Sztokholm). IX lub X w. często z żelaza. w Szwecji (Statens Historiska Museum. 2. tak jak to widać na fragmencie Opony z Bayeux. wydatnym brzuścu. stosując miedź albo technikę niello. wykonywano je w najprostszych formach. ze spłaszczoną łowicą rękojeści (tzw. Bogato zdobione były jedynie głowice rękojeści. zwłaszcza na północy kontynentu. początkowo kolczugi. miecz stał się jedną z najważniejszych broni.e. jednosieczna broń wikingów. 6. Wiązało się to z coraz powszechniejszym stosowaniem zbroi.e. miały szeroką głownię przystosowaną wyłącznie do cięcia. że miały one warstwową konstrukcję. Żelazny miecz skandynawski. zachowany z Katedrze w Durham. płaskie zbroczę. 3. ok. a następnie zbroi płytowej. Pokazany miecz został znaleziony w jeziorze. zakrzywiony lub ścięty. którym poddano zachowane destrukty głowni. 4. Miecz żelazny z brązową rękojeścią i okuciami pochwy. Pod koniec Średniowiecza.e.. 800 r. f 5. Znaleziony w Norwegii. Miecze wczesnośredniowieczne (po prawej). Poczynając oa XII w. koło miejscowości Uppland. znaleziony w bagnach na terenie Danii.e. mimo wysokiej rangi miecza. Rękojeść platerowano srebrem i nabijano ornamentem plecionkowo-zwierzęcym.. Obosieczna głownia miała szerokie. Miecz wikiński (po lewej). n. Grzbiet głowni przy sztychu mógł być prosty. z widocznymi resztkami pierwotnej świetności tego rodzaju broni. wykazały. 46 . a do produkcji używano dobrych gatunkowo stali. Niemiecki miecz z lat 1150-1200. Wąskie ostrze było bowiem najlepiej przystosowane do penetraqi słabych punktów wspomnianych typów zbroi. co pozwalało używać je do pchnięcia. Miecz o głowni przystosowanej do cięcia. Szeroki. jednosieczny tasak z lat 100-300 n. Dania. Wiele mieczy skandynawskich czy germańskich miało niezwykle bogato zdobione rękojeści. a badania rentgenowskie. Miecze średniowieczne (powyżej) 1. coraz powszechniejsze stały się głownie zwężane ku sztychowi. Saks. Była to broń o krótkiej jednosiecznej ciężkiej głowni.Miecze średniowiecznej Europy W okresie wczesnego średniowiecza. z X w. Żelazo. Angielski tasak z lat 1260-70.

(W nawiasach oznaczenia literowe klasyfikacji Oakeshotta) 1. znaleziony w Tamizie pod Londynem (Museum of London). Średniowieczny miecz mający kształt krzyża. orzechowa. 1380 r.Kształty głowic (po lewej). Miecz półtoraręczny (po prawej). 1380 r. 1440 r. 10. „orzech brazylijski" (B) 4. Rękojeść z krzyżem i dwoma kabłączkami osłaniającymi przełożone przez niego palce. Pozwalało to na wzmocnienie uchwycenia broni. Francuski miecz z końca XIV w. . 7. króla Anglii. miecze te nazywano „bastardowymi". zmarłego w 1442 roku. Broń tego typu miała dostatecznie długą rękojeść. z ok. trójkątna (T 1) 7. by w razie potrzeby. Porównaj jego wymiary z jednoręcznym mieczem zachowanym w Opactwie Westminsterskim w Londynie. 9. na lewym biodrze . w kształcie ciężarka ( T l ) Bron biała ręczna Płyta nagrobna angielskiego rycerza. 8.. Rękojeść z małym kabłączkiem osłaniającym palce.. Uzbrojony w miecz o głowni przystosowanej do pchnięcia. grzybkowa ( B I ) 2. Wykonano go w latach 1410-20. dyskowa (G) 5. Pochodzenie nieznane. Włoski miecz z końca XIV w.typowy sposób dla tej epoki. Czasem. Pokazano niektóre powszechnie występujące typy oraz ich współczesne nazwy. móc uchwycić ją obu dłońmi. pokrywkowa 3.chrześcijanina (Z brązowej płyty nagrobnej Sir Simona de Pelbrigg w kościele Felbrigg w Norfolk). Miecz półtoraręczny z ok. Miecz z ok. przystosowaną tym samym do pchnięcia. Hiszpański miecz z końca XV w. Miał on jakoby należeć do Henryka V. kolista (J) 6. z silnie zwężającą się ku sztychowi głownią. Miecze wyważano montując na rękojeści ciężką głowicę. 11. przez długi czas uznawany był za symbol rycerza . Miecz noszono bardzo nisko. „rybi ogon" (V) 8. z trójkątną głowicą rękojeści.

i półtoraręczne (powyżej) i. ze. York). co pozwalało na wygodne uchwycenie jej drugą dłonią. Niemiecki miecz dwuręczny o charakterze ceremonialnym. W tym samym okresie miecz jednoręczny zaczął szybko się zmieniać.Miecze renesansowe i późniejsze Wieki XVI i XVII przyniosły szereg zmian. z głownią o spłaszczonym romboidalnym przekroju. 4. 3. Głownia. bez ostrzonych krawędzi. XVI w. wzdłuż jednej z krawędzi. Koniec XVT w. 5. pojawił się rapier. Szkocki miecz dwuręczny z poł. zarówno jako broń bojowa jak i ceremonialna. XVI w. W efekcie. (Castle Museum. Rozbudowywano rękojeść zapewniającą dobrą osłonę dłoni. (claidheamh mo'r). XVI w.na całej długości. g Miecze dwu.. XVI w. ostrzona tylko na 1/3 długości. z I poł. Nazywany także Claymore. spiralną głowicą i zagiętymi ku dołowi krzyżami. iłownia o kwadratowym prze­ kroju. Niemiecki dwuręczny koncerz (broń ta służyła do przebijania ancerza). Zastawa (tj. miat osłaniać dłoń trzymającą zastawę. 48 . Wprowadzane zmiany były głównie wynikiem postępującego zaniku uzbrojenia ochronnego.. Niemiecki miecz półtoraręczny z lat 1540-80. drugie ostrze . Niemiecki miecz dwuręczny z pocz. Początkowo popularność zyskały miecze dwuręczne. 2. 6. Południowoniemiecki miecz półtoraroczny z pocz. tępa część głowni) owinięta skórą. Głownia płomienista. Półksiężycowaty występ w tego typu mieczach.

(Castle Museum.Bron biała ręczna Njsłynniejsze punce (po prawej). z ok. rękojeścią. 1583) sławnego miecznika włoskiego. tworzący coś w rodzaju tarczki. .. 1556 r. głownia obosieczna. 1610 r. rodzaj włoskiej broni białej z ok.Znak hiszpańskiej rodziny Sahagun z Toledo.Imię i nazwisko Andrei Ferari (żyjącego w latach 1530 -ok. Szpada angielska z ok. że miały one upamiętnić króla Anglii Karola I. 3. Broń biała z XVI i XVII w. 7. Cinauedea. z tarczką pionową. z zamkniętą rękojeścią o 3 kabłąkach. Wykonany w Niemczech ok. 1570 r. Kalzoalger. Nazwa szpady odnosi się do inskrypq'i. rodzaj broni używany zwłaszcza przez zaciężnych żołnierzy słowiańskich w służbie Republiki Weneckiej. Schiavona. będącej sztyletem. Angielski miecz z koszowym jelcem. 5. 3. (Castle Museum. Rapier króla Szweqi. . Znaki te z biegiem czasu powszechnie były kopiowane. 2. (Livrustkammarcn. 4. 1640 r. Występowała również w znacznie krótszej odmianie. 1640 r. Uważa się. 2. rodzaj miecza używanego przez niemieckich landskncchtów. Charakterystyczny jelec koszowy. Wykształcony w pocz. którymi oznakowywano głownie. XVII w. 7. Typ ten nazywano w Anglii morluaty. zwłaszcza przez rzemieślników z Solingen w Niemczech. Gustawa Wazy. która to nazwa nawiązywała do ornamentu z cyzelowańvch główek ozdabiających kosz. Yiuk passawski" znak bwany początkowo w Passau. straconego w 1649 r. York). Pokazana tu punca jest późniejszą podróbką. Szabla szwajcarska z poł. Ok. z ok. wygrawerowanej na rękojeści żelaznej. Sztokholm). XVI w v miał jelec wygięty w kształcie litery „S". 1500 r. York). (powyżej) 1. wspominającej króla Karola I. 6. rodzaj „miecza miłosierdzia". straconego w 1649 r.

. tarczka ażurowana. kabłąk b. ( Livrustkammaren. stając się powoli istotnym elementem codziennego ubioru. Angielska. z krótkim zbroczem. wąskiej głowni przezna­ czonej do pchnięcia pojawiła się w Europie ok. Prawdopodobnie hiszpańska. wyrażającej się głównie kształ­ tem rękojeści. obłąk boczny c. w 1628 r. 1530 r. i. Cyzelowanie i nabijanie innym metalem były dwiema podsta­ wowymi technikami stosowany­ mi do zdobienia tego typu broni. nabijana srebrem. stąd nazwa. Typ ten nazywano l'appenheimer. broń biała o długiej. pojawiły się pierwsze egzemplarze szpady. Lewak (str. Dopiero potem zniknęła z życia codziennego. Hiszpańska. (Real Armeria. Różnorodność oprawy. ok. Sztych o przekroju romboidalnym. która stopniowo wyparła rapier. Pokazana broń była używana przez szwedzkiego króla Gustawa II Adolfa podczas tragicznej dla niego bitwy pod Lutzen w 1632 r. ok. z ok. 1620 r. 1650 r. Dzwon zdobiony ażurowaniem. 1620 r. (Rysunek z podręcznika szer­ mierki wydanego. (Museo Lazaro Galdiano. 5.. Włoska. jak rapier. 6. Madryt). Powstało wiele stylów i szkół walki tą bronią. XVII w. ośla podkowa (pas d'&ne) d. 1580 r. było uży­ cie tzw.Rapiery i szpady Rapier. 32) był często opra­ wiany identycznie. 4.) Kękojeści rapierów (powyżej) 1. Madryt). krzyż g. Po 1630 roku. była niezwykle bogata. Sztokholm). pozosta­ jąc jedynie elementem ubioru ceremonialnego. Żelazna. Prawdopodobnie niemiecka. Cyzelowana i złocona bez kabłąka. znacznie lżejszej broni. w typie rękojeści dzwonowej. Rapier ten miał należeć do konkwistadora Francesco Pizzaro.. 2. ok. 3. z lat 1640-50. e. ok. ricasso Szermierka rapierem i lewakiem (powyżej). Części rękojeści (powyżej) a. 50 . 1570 r. Wykonano go ok. Powszechnie stosowanym sposobem walki w XVI i pocz. Szpadę noszono powszechnie po 1780 r. Stalowa z niezwykłą ilością bocznych obłęków. lewaka do parowania ciosów przeciwnika. z którym tworzył parę. Francuska. Hiszpański rapier z rękojeścią dzwonową (po prawej). Głownia obosieczna na zastawie. kabłąk boczny h. koszo­ wa. 1530 r v zdo­ biona złotem. Trzymano go w lewej dłoni. i.

jako nagroda za męstwo wykazane podczas oblężenia Seringpatam w 1789 r. . 6. początek XX w. rękojeści rapierowych. Rękojeść wykonana w Danii. 4. zdobiona ornamentem geometrycznym i liściastym. wywodziła się w prostej linii z. 1900 r. Później stosowano ją nadal na ograniczoną skalę: wyłącznie jako uzupełnienie ceremonialnego stroju dworskiego itp. zwany Coliche marudę. Szpada. złocony brąz. Szpada masońska z USA. Rękojeść wykonano we Francji w latach 1660-80. ze zbroczeni (a). Londyn). jak i tzw. a w późniejszym okresie także polerowaną stal. Głownia późniejsza. głownia z Solingen w Niemczech. czasem nazywana „do poduszki". szmelcowana (Wallace Collection. w typowej formie. miały zwykle płaską. przedstawiający Neptuna. Angielska szpada dworska z ok. szpady „do poduszki". Szpady (powyżej) 1. Tarczki miały chronić rękę szermierza. syreny i potwory morskie. ale także jako broni do ćwiczeń i pojedynków. wręczona jednemu z brytyjskich oficerów. zdobiona ornamentem symbolicznym (znaki masońskie). Typ głowni silnie zwężającej się ku sztychowi. który zazwyczaj w kunsztowny sposób zdobił je różnymi technikami. Jednakże większość późniejszych głowni miała w przekroju poprzecznym trójkąt bez podstawy (b). Szpada. Dawały jednocześnie pole do popisu rzemieślnikowi. 1680 r. 2. Rękojeść bez kabłąka.trwało to aż do XX wieku. Używano jej nie tylko jako ozdoby czy symbolu stanowego. . Piękny egzemplarz szpady (po prawej). obosieczną głownię. ok. Stosowano do ich wykonania masywne srebro. Dla tego typu ceremonialnej broni charakterystyczne były stalowe ażurowane rękojeści. Pozwalało to uzyskiwać bardzo lekkie głownie o wystarczającej do pchnięcia sztywności. ok. Na matowozłotym tle cyzelowany relief. Rękojeść złocona i emaliowana. Profile poprzecznego przekroju głowni (powyżej). 1570 r. Rękojeść złocona. z tarczkami osłaniającymi przełożone przez krzyże palce dłoni. Włoska szpada wykonana w Brescii. Angielska szpada z rękojeścią z masywnego srebra.Szpada stała się obowiązkowym Uzupełnieniem stroju zachodnioI europejskiego szlachcica (podobnie jak w Polsce szabla) w latach 1630-1780. Wczesne szpady. Rękojeść klasycznej szpady (powyżej). 5. 3.

z mosiężną rękojeścią koszową. ciężkiej kawalerii. Duński pałasz kawaleryjski z 1734 r. 2. Jeszcze dziś. Szabla amerykańska. o głowni obosiecznej.. Brytyjska szpada oficera piechoty. 3. a skończywszy na dążeniu do zapewnienia odpowiedniej jakości i ułatwieniu dostaw. 4. szabla czy pałasz były bronią drugorzędną. York). Zwracają uwagę pionowe wąsy w miejscu połączenia rękojeści z głownią. w wielu armiach świata. Kabłąk i krzyż. Model XIII roku Republiki (AN XIII. Broń tę zwykle nazywano spadroon. ok. Ujednolicenie szabel czy pałaszy wojskowych podyktowane było wieloma względami: począwszy od konieczności dopasowania wyglądu broni do noszonego munduru.Era broni przepisowej zaczęła się w Zachodniej Europie w XVTIT w. Tego typu broń była powszechnie używana przez obie strony walczące podczas wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. tj. 1775 r. Stalowa rękojeść z kabłąkiem i tarczką w kształcie muszki. tzw. Pokazano również pochwę z blachy stalowej (Castle Museum. długa broń biała egzystuje jako uzupełnienie munduru oficerskiego w szczególnie uroczystych okazjach. Szwedzki pałasz ciężkiej kawalerii z 1/55 r. mosiężne. Rękojeść zamknięta. Francuski pałasz. 52 . Przepisowa broń biała w różnych armiach Przepisowa długa broń biała (powyżej) 1.. najcięższej jazdy francuskiej w czasach Napoleona. o głowni obosiecznej. Niektóre z tych pałaszy miały głownię obosieczną. 7. Brytyjski pałasz kawaleryjski z rękojeścią Koszową wzorowaną na broni szkockiej. 6. 1805-06). z mosiężnym krzyżem i kabłąkiem. 5. Austriacki pałasz ciężkiej kawalerii z 1/16 r. Choć w większości rodzajów wojsk. Tego rodzaju broni używały pułki kirasjerów. wzór z 1786 r. to w kawalerii nadal uznawano je za podstawę uzbrojenia.

wzór 1908. rękojeść z kutego żelaza. Brytyjska szabla kawaleryjska. wzór 1853. Amerykańska szabla dragońska wzór 1840. były przeznaczone do cięcia i zwykle trzymano je w górze. nie miał zwężonego sztychu (pokazany tu sztych nazywa się przy grzbietowym). Brytyjski pałasz ciężkiej kawalerii. Brytyjski pałasz kawalerii. 9. Typowa rękojeść" zamknięta z bocznymi kabłąkami. Brytyjski tasak marynarki. Głownię kompromisowo przystosowano zarówno do cięciajak i do kłucia. W sławnej szarży Brygady lekkiej Kawalerii podczas wojny krymskiej w 1854 r. jeszcze do wybuchu I wojny światowej.Szarżujący kawalerzy sta (po prawej). 1806 r. 11. Brytyjska szabla lekkiej kawalerii. Zwraca uwagę sposób trzymania pałasza: sztych opuszczony lekko ku dołowi. . 8. 12. Pruska szabla lekkiej kawalerii z ok. z potrójnym kabłąkiem i mosiężną rękojeścią. Szable. 10. sztych ku tyłowi. 13. 14. wzór 1804. Broń biała uznawana była za podstawowy rodzaj uzbrojenia kawalerii. używany jeszcze w czasie I wojny światowej. Typowa broń do cięcia. Dużą liczbę tych szabel wyprodukowano i użyto podczas wojen napoleońskich. ręka maksymalnie wyprostowana. w latach 1861-65. wzięły udział co najmniej dwa pułki wyposażone w ten typ szabli (zbiory prywatne). kabłąk i jelec z blachy stalowej. wzór 1796. Charakterystyczna krótka głownia.. Tak trzymano broń białą jeśli jej głownia była prosta lub lekko zakrzywiona. broń o starannie zaprojektowanej do pchnięcia głowni. wzoru 1796. zwłaszcza te o mocno zakrzywionej głowni. Przeznaczony głównie do cięcia. Modelu tego używano jeszcze podczas wojny secesyjnej.

7. 54 . Rosyjski tasak saperski z 1827 r. Pruski tasak piechoty z ok. 2. Kształty inspirowane rzymskim gladiuscm. sztych symetryczny z wyraźną ością w osi symetrii. Wśród żołnierzy nazywany szatkownicą. Neoklasycystyczny w formie. Używany również w armii Królestwa Polskiego do 1831 r. artylerzyści czy orkiestranci. umożliwiający pchnięcie. otrzymywali tego rodzaju broń przez cały XIX w. sztych kończysty. przystosowanych do pchnięcia jak i na głowniach obosiecznych. uzbrojony również w tasak noszony na osobnym pasie przez ramię. Hiszpańska maczeta. pełniły rolę roni pomocniczej. wzór 1856. 6. decentryczny albo „fałszywe ostrze" na jednosiecznych głowniach. wzór 1751. W wielu armiach żołnierze niektórych rodzajów wojsk. kończysty. z płaską jednosieczna głownią i serduszkowatą tarczką jelca. dla artylerii i saperów. 1. Kształty sztychu (po prawej) a. 3. jednosieczne ostrze ma ścięty sztych. 4. Występuje zarówno na głowniach jednosiecznych. Szerokie. b. saperzy. Wszystkie pokazane egzemplarze mają mosiężne rękojeści. ostrzono po obu stronach sztychu. Brytyjski tasak pionierów. Grzbiet głowni uformowany w piłę o dwu rzędach zębów .p r z e z Samuela Harvey'a (Castle Museum. York). Jednosieczna głownia ze zbroczem. obok głównego uzbrojenia jakim był gładkolufowy karabin skałkowy z bagnetem. np. nazywany brujuet.sądząc po puncy . które w celu przystosowania do pchnięcia. występuje na głowniach przeznaczonych wyłącznie do cięcia czy rąbania. Model 1816. wzór 1843. Tasaki piechoty.Przepisowa broń biała w różnych armiach Francuski piechur (po prawej). E Tasaki wojskowe (po lewej i powyżej).. wykonana . Grzbiet głowni z piłą.umożliwiał cięcie drewna. 1740 r. 5. przygrzbietowy. Francuski tasak piechoty tzw.. Brytyjski tasak piechoty. francuski tasak z 1831 r. Sztych przystosowany do kłucia. rzez cały XVIII w. c.

1940 r. podoficerów i żornierzy 42 pułku 5. 1900 r. piechoty Hihglanders (obecnie ok. Oficer (powyżej) salutujący przez uniesienie szabli tak" by jelec znalazł się na wysokości warg. z ok. ok. Oficerski pałasz marynarki brytyjskiej. używana jest do dziś. Taka broń. 3. 2. za szczególne osiągnięcia tarczka rękojeści cyzelowana (Scottish United Sendces. 4. związanego z pobożnością chrześcijańską: ucałowania na znak szacunku krzyżowego jelca średniowiecznego miecza. wzór 1827. Miecz oficerski Luftwaffe.Najczęstsze typy rękojeści (poprawej) A Zamknięta koszowa B Zamknięta półkoszowa C Zamknięta z kabłąkiem D Otwarta (karabelowa). złocona. zawsze szaroniebieską skórą. trzon rękojeści i pochwa pokryte Piękne okazy broni białej. Francuska szpada generalska z okresu napoleońskiego. głownia szmelcowana na błękitno. darowywane jako nagrody Głowica w kształcie głowy orła. . pułk nosi nazwę Black Watch). Edinburgh Castle). zdobiona złotem. Okucia niklowane. 1940 r. Szabla oficerska armii Paradna szabla i jej pochwa serbskiej. od stuleci były powietrznych. Rękojeść mosiężna. Złocona mosiężna rękojeść. Niklowana (po prawej). z ok. z niewielkimi zmianami. Rękojeści broni białej paradnej (powyżej) 1. Ofiarowana ppłk rękojeść o trzech kabłąkach Jamesowi Stirlingowi przez z orłem Królestwa Serbii. Zwyczaj ten wywodzi się jakoby z gestu. uważanej za symbol zawodu 6. 1910 r. Szabla oficera konnej artylerii armii Cesarstwa Niemieckiego. w kształcie piór. Szabla oficerska włoskich sił żołnierskiego.

Halabarda (połączenie topora. Prześledzimy różne sposoby użycia broni drzewcowej i omówimy wielość kształtów żeleźca. Młot lucerneński . zaczepienia o przeciwnika i obalenia go na ziemie. Z tych powodów powstały liczne odmiany broni drzewcowej. 56 Kształty żeleźców broni drzewcowej (powyżej). rąbania. Najliczniej reprezentowane są piki. tuleja e. Użyte nazewnictwo stosowane jest w odniesieniu do podobnej broni na całym świecie. Odnosi się to zwłaszcza do broni używanej w XVII w.. Berdysz 6. tylec b . z bronią drzewcowa może nawiązać walkę z kawalcrzystą czy utrzymać go w bezpiecznej odległości.żeleźce jednosieczne) 8.p. Specjalną uwagę zwrócono na broń używaną przez piechotę w Europie w Średniowieczu i Renesansie oraz broń drzewcowa kawalerii (kopie i lance). do obrony czworoboków muszkieterskich (a). grot. Najważniejsze kształty głównych typów występujących w Europie.Broń drzewcowa Łatwo zauważyć. Piechur. gdyż pełniły funkcję ceremonialną. że dodanie długiego drzewca do jakiejkolwiek broni białej daje użytkownikowi niewątpliwą przewagę: można bezpiecznie razić przeciwnika dysponującego krótszą bronią. Jak widać. Widły bojowe 3. a także do parowania ciosów. Tuleja i grot (w najróżniejszych nieraz kształtach) tworzą razem żeleźce. drzeworyt Hansa Burgkmaiera (1473-1532). drzewce c. 4. Rozmiary (po lewej) Piki były najdłuższym rodzajem broni drzewcowej.8 m długości. wąs (zwykle drzewce okuwa się nimi dwustronnie) d. Glewia (rodzaj długiej jednosiecznej głowni typu tasak) 7. Wiele z nich występowało w znacznie bardziej skomplikowanej formie. Trójząb 4. Podstawowe części broni drzewcowej (poniżej) a. niektóre egzemplarze. Starcie piechoty (powyżej). Często.) W niniejszym przeglądzie nie będziemy zajmować się okazami broni długości mniejszej niż wzrost człowieka (b). 1.e. Gizarma (wywodząca się z narzędzia do trzebienia Krzaków . Macedońska Sarissa stanowiąca główną broń macedońskiej falangi osiągała podobne rozmiary (OK. włóczni i haka) 9. Kształtowała się ona w różnych epokach i rejonach. glewie i partyzany. ale widać również halabardy.n. 350 r. drzewcowa broń piechoty była najróżnorodniejsza i mogła służyć dopchnięcia. Partyzana (szeroki grot rozsze­ rzający się u nasady w dwa haki) 5. Włócznia 2. wykonywano niezwykle ozdobnie. Miały one ok.

zaczęła formować zwarty szyk falangi. powstała cała gama różnorodnych broni drzewcowych niezwykle pięknie zdobionych. Poczynając od VII w. tzw. uzbrojona w krótkie początkowo włócznie.. ok. wykonywano z drążonego drewna. Używano go w średniowiecznej Europie. trudny do przełamania. służących funkcjom paradnym i ceremonialnym (3).e. Można jej było użyć do ściągnięcia przeciwnika z konia. używane były przez polską i węgierską jazdę ciężką husarię (8). zaczęły używać lancy po udomowieniu konia.tu pokazano podoficera piechoty brytyjskiej ze szpontonem. Również plemiona Indian Prerii w Ameryce Pin. p. Długo jeszcze potem broń drzewcowa wyróżniała podoficerów i młodszych oficerów piechoty . Zarzucono tym samvm wcześniej używane oszczepy. Za przykładem formacji polskich. ciskając nimi w przeciwnika. zabezpieczającego przed atakiem kawalerii. rozprzestrzeniła się po całej Europie (lansjcrzy.hoplici (2). 1815 r.. W renesansowe] Europie. w okresie napoleońskim. (9). Kij. W czasie szarży trzymano ją pod pachą. Halabarda (6) była najbardziej wszechstronną bronią drzewcowa XV i XVI stulecia. Znacznie krótsza lanca była bronią lżejszej kawalerii. ciężkozbrojna piechota grecka . Kopia (po prawej). Za osłoną pikinierów.n. głównie do ćwiczeń lub jako broni noszonej stale. muszkieterzy mogli spokojnie nabijać broń. lanca.Broń drzewcu w a piechoty i jej użycie (po prawej) Broń ta mogła pemić różnorodne funkcje. używano w szczególności w XVII w. którymi walczono w epoce homeryckiej. by sformować tzw. a w XVIII w. Pik (1). była groźną bronią orzewcową kawalerzysty. Jej działanie wspomagała energia rozpędzonego konia z jezdźcem. zwany pałką lub palcatem (5) był najprostszym rodzajem broni drzewcowej. jak i do pchnięcia czy rąbania. była znana już w starożytności. ułani) i przetrwała aż do wybuchu I wojny światowej. . Lżejsze formy kopii. pułków straży przedniej. (4). Choć kopia najczęściej kojarzy się ze średniowiecznym czy renesansowym turniejem (7). „jeża".

Partyzana. Włócznia sudańskich derwiszów z ok. Partyzana . XX w. 7. Oszczep myśliwski.wczesna forma szpontonu. ozdobiona herbem Gustawa II Adolfa. włócznia Masajów z Afryki Wschodniej. Prawdopodobnie szwajcarska. 8. . Partyzana gwardii pałacowej Gustawa V. 11. Pika z ok. używana przez jednego z oficerów szwedzkich podczas bitwy pod Liit/en w 1632 r. Szwedzka partyzana. 12. z 1626 r. 1880 r. 3. 1510 rok. króla Danii. Żeleźce o romboidalnym przekroju oprzecznym. króla Szwecji. Pika abordażowa marynarki hiszpańskiej. Partyzana... Wczesna partyzana (Langdebeve). Spisa węgorzowa albo szydło. Europa. 9. XV w. 2. XIX w. 13. XVI w. ostrze w kształcie wolego języka. 58 . 10. albo celów paradnych (Kunsthistorisches Muscum. 14. Europa. XV w. Wczesna partyzana ozdobiona herbem miasta Duivenoord. Datowane na 1588 r. W tym okresie. Źeleźce ceremonialnego oszczepu (powyżej). Niemcy. z lat 1450-1550. Prawdopodobnie szwajcarska. gwardii pałacowej cesarza Ferdynanda I. z lat 1450-1550. drzewce bambusowe. Niderlandy. Assagai. Niemcy lub zwajcaria. 6. ok. Wiedeń). 1700 r.Broń drzewcowa P Broń drzewcowa wywodząca się od włóczni 1. Żeleźce szwajcarskiej piki o liściastym grocie. prawdopodobnie XVl w. Wyprodukowana w Niderlandach. tego rodzaju broń służyła już wyłącznie do polowań. 5. 4. 1670 r..

Na żeleźcu przedstawiono postaci Heraklesa i Apolla. oficera gwardii przybocznej Ludwika XIV. W bocznych wąsach mocowano wolno tlący się lont. Niemcy. 16. Koreański trójząb. 18. 20. 19. 22.Broń biała ręczna 15. cyzelowaniem. Persja. ok. Szponton podoficera angielskiego. Włócznia o trójzębnym żeleźcu. Partyzana zdobiona herbami Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa I itewskiego. można było się bronić wykorzystując grot. ok. Cejlońska partyzana (patistnanaya). 1590 r. Zdobiona czterema różnymi technikami: ażurowaniem. diauve souris. 24. Wenecja 1565 r. Włochy. Partyzana. Piemont. Broń w typie partyzany. Paradna partyzana (powyżej). 59 . Korseka. Uniwersalne połączenie broni z przyrządem do odpalania armat. sepetum. Europa Północna* koniec XVII w. trawieniem i złoceniami. Boczne ostrza stylizowane na zęby wystające z paszczy smoka. północno-zachodnie Włochy. 17.na określenie tych typów broni spotyka się też terminy: spisa firuiska. 28. 26. Runka. nazywana czasem „czeską włócznią uszatą". 25. (nr 20-22 . Sri Lanka. angielskie: rawcon). Lontownica. francuskie nazwy: ranseur. 27. ok. Korseka. 1550 r. Włochy. 1475 r. 1550 r. 23. 1700 r. Złocona. Szwajcaria. W razie potrzeby. ok. ok. Londyn). 1800 r. Lata 1670-80. króla Francji. Mngari yari rodzaj japońskiej włóczni z zeleźcem o trzech ostrzach. (Wallace Collection. Lontownica. XVIII w. ok. 21. Korseka ze składanymi ostrzami bocznymi. 1500 r.

służące jednocześnie jako podpór­ ka pod muszkiet i narzędzie). 1600 r. Topór bojowy z dodatkowym hakiem. 7. ok. Szwajcaria. 6. ok. 2. Żeleźce berdysza odznaczało się bardzo długim ostrzem. Halabarda przybocznej gwardii bllektora Saskiego. Halabarda. Berdysz jest toporem osadzonym na długim drzewcu. 3. Zwraca uwagę topór o podwójnie zakrzywionym ostrzu i niezwykle wydamy grot. mocno wypukłe os­ trze. nazwę „topór typu Jedburg". 8. 1600 r. Szwajcaria. Charakterystyczna forma topora bojowego na długim drzewcu. pochodzącej głównie ze Szkocji. 4. . Używana zwłaszcza w Rosji (w czasach Jana I T Sobieskiego T piechota polska miała berdysze. Tu berdysz rosyjski z początków XVIII w'.Broń drzewcowa Berdysze i halabardy (po prawej) 1. W tym kraju należy szukać początlćów tej broni i jej nazwy. Ok. w swej najbardziej rozwiniętej formie. Rosyjskie berdysze miały zwykle bardzo długie. broń występowała powszechnie w Rosji. początek XVI w. Nazwę tę odnoszono do szeregu podobnych broni drzewcowych. żeleźce było mocowane do drewna w dwu punktach. Typ pokazany tutaj nazywany jest wuge. Pokazany egzemplarz pochodzi z końca XVI w. Wczesne halabardy tego kształtu są obecnie nazywane „typem Sempach". Szkocki topór bojowy zwany Lochuber. 1600 r. Halabarda. Topór bojowy z wykształconymi cechami halabardy. który miał jakoby ułatwiać" wspinanie się na mury. Berdysz (po lewej). Szwajcaria. (Livrustkammaren. 1400 r.. ok. Halabarda. 5. Ok. Anglosascy bronioznawcy stosują do tego rodzaju broni. Sztokholm). 1475 r.

Wariant występujący rzadko. opór nosi oznaczenie „3rd Regt. 8. 6. 61 . halabardy były w armii brytyjskiej oznaką stopnia. Odmiana halabardy. 2. Europa. ok. pochodzącej z Półwyspu Iberyjskiego jest półksiężycowaty topór. 5. Odmiana halabardy. Halabarda. potem zastąpiono je szpontonami. Pokazany egzemplarz ma ażurowany topór i hak oraz niezwykle długi grot. Szwajcaria lub Niemcy. XVI w. 9. koniec XVII w. C Topory i halabardy (po lewej) 1. 7. zaprojektowanym przez Hansa Polheimera Młodszego (Kunsthistorisches Museum. Wiedeń). z lat 1400-1450. Zwraca uwagę tarczkowata osłona dłoni. gwardii przybocznej cesarza Ferdynanda I. ok.Broń biała ręczna Halabarda paradna (poniżej). w której hak ma kształt obucha. Żeleźce topora bojowego z wydatnym obuchem. w drugiej połowie XVII w. Halabarda z grotem w kształcie głowni szabli. 1500 r. Z żeleźcem charakterystycznym dla gizarmy. 4. Prawdopodobnie Francja. Prawdopodobnie Francja. Halabarda wykonana w Arboga (Szwecja). Brytyjska halabarda odoficcrska. 1650 r. ok. ok. 1500 r. Rodzaj młotka rycerskiego (nadziaka). Guards" (3 pułk Gwardii Pieszej). XVI w. Charakterystyczny dla tego typu broni. Dekorowana ornamentem trawionym. Halabarda. Włochy. 3. Prawdopodobnie Szwajcaria. osadzonego na długim drzewcu. Hiszpania. Do 1792 roku. Datowana na 1563 r. 1470 r. Młot lucerneński.

Gizarma. uniemożliwiał schwytanemu jakikolwiek ruch. 8. 6. 9. 13. Zwykle należało do wyposażenia E straży miejskich. okVi500 r. Glewia. 1530 r. Gizarma angielska. Broń drzewcowa z Jawy (środkowa część wyspy). 16. Augsburg. Paradna glewia straży Pałacu Dożów w Wenecji. 62 . garami. powstała /. 5. 3. Gizarma. Weneq'a. Urządzenie do chwytania i prowadzenia przestępców. XVI w. Niemcy lub Szwajcaria. Prawdopodobnie szwajcarska. pocz. 12. Rolnicza kosa okuta na sztorc . ok. Anglia. Urządzenie podobne do przedstawionego pod nr. z monogramem cesarza Rudolfa 11. Żeleźce trawione. Anglia. ok. grot żeleźca w kształcie nurka. rodzaj japońskiej broni drzewcowej. Połowa XVII w. Francja. japońska broń drzewcowa. i w Powstaniu Styczniowym 1863-64. Anglia. Hiszpania. 10. ok. 1515 r. broń drzewcowa o d w u grotach. Ok. gizarmy i pozostała broń drzewcowa 1. Konstrukcja żeleica umożliwiała schwytanie przeciwnika za obszerny ubiór. Buntu Momoutha.Broń drzewcowa Glewic. Stąd też nazwa „chwytacz rękawów". Gizarma. Sprężynujące ramiona pozwalały złapać przeciwnika za szyję. Zwykle związana z ruchami plebejskimi. tu skomplikowana forma pochodząca z Włoch. Widły bojowe. 14. Sodę. 11. Hak u podstawy. półksiężyc.rodzaj improwizowanej. 17. W Polsce na szeroką skalę użyta podczas Insurekcji Kościuszkowskiej w 1794 r. tasaka do trzebienia krzewów. 16. Nazywana tam faudiard. ok. ok. Pokazany egzemplarz z czasów tzw. ok. popularna broń drzewcowi. Glewia. 1450 r. 18. owszechnie noszony w tym raju. 4. 1600 r. Tzw. 1500 r. 15. szyję lub u d o . 1577 r. Konstrukq'a umożliwiała schwytanie człowieka za n p . Odmiana glewii z hakiem. XV w. ok. Glewia. XVI w. Żeleźce w kształcie skróconej głowni miecza japońskiego. 1500 r. 7. 2. Francja. 1675 r. 1685 r. groźnej broni. Broń tego typu we Francji nazywano coteau de breche. Włochy. Naginała. Widły bojowe.

fego typu kopie konstruowano z myślą o ich efektownym skruszeniu w momencie uderzenia o przeciwnika (Tower. króla Anglii.B r o ń biała ręczna Lansjer (powyżej). Uważano. Grot romboidalny. Wydrążona drewniana kopia turniejowa. T. Londyn). Kopie i lance (po lewej) 1. 4. Silnie zwężony odcinek w tylnej części. 2. połączony był z cylindryczną tuleją wyposażoną w dwa krótkie wąsy. Proporczyk czerwono-biały. Lance stosowano jeszcze w wielu armiach biorących w udział w I wojnie światowej. 5. w przekroju poprzecznym. rotu hiszpańskiej lancy awaleryjskiej. t Trawiona dekoracja (poniżej). jednego z pułków armii indyjskiej. Grot stalowy. Stalowa lanca plemienia Mahratta z zachodnich i centralnych rejonów Indii. < CC U 63 O < . 1916 r. kanclowana dla zmniejszenia ciężaru. drzewce jesionowe. Wiązana z niemiecką zbroją turniejową z końca XV w. 3. Drewniana kopia turniejowa. Wykonana jako rura stalowa o cienkich ściankach. Brytyjska lanca. mające chronić drzewce przed cięciami szabli. Łączna długość pokazanej lancy wynosiła 2. wzór 1885. podczas szarży. Madryt). temblak i uchwyt z rzemienia. tworzył uchwyt dla dłoni. należąca prawdopodobnie do Henryka VIII. zaopatrzona w charakterystyczną tarczkę żelazną osłaniającą dłoń. Kopia turniejowa. Wiązana z niemiecką zbroją turniejową z początku XVI w.5m (Museo de Artilleria. że w sprzyjających okolicznościach lance zapewniają przewagę nad przeciwnikiem. XVIIT w. wzór 1842.

najczęściej zawiasem umożliwiającym składanie głowni pod lufę. Często. 2. dającą się umocować do wylotowej części lufy broni palnej. Pierwsze wzmianki o bagnetach pochodzą z 1647 r. W rękojeści bagnetu wykonano zaczep (zwykle w postaci prowadnicy. składane bagnety. Bagnet stały. Wynalazek bagnetu dawał muszkieterowi możliwość samoobrony. Głownia musiała być odsunięta od ścianki lufy na tyle. jak ten bagnet przedstawiony na XIX-wiecznej ilustraqi (powyżej). jak i poniżej jej wylotu. 64 . Jedna z klasyfikacji bagnetów. 3.bagnet mógł mieć głownię położoną znacznie bliżej lufy. z Francji. Czasem stosowano sprężynę. Jego pierwotną i najważniejszą rolą była zamiana muszkietu w rodzaj krótkiej piki. Wyglądały podobnie. Zwracano na to uwagę jeszcze w obecnym stuleciu. gdyż zasłaniałaby muszkę. aby zapewnić skuteczną osłonę muszkieterom podczas ładowania broni. dla lepszego zamocowania bagnetu. ale także i piechocie przeciwnika. 30 cm. można najogólniej określić jako głownię. by móc swobodnie poruszać dłonią trzymającą stempel. Bagnet tulejowy. Głownia zakończona tuleją dopasowaną do zewnętrznej średnicy wylotowej części lufy. będące w istocie rzeczy bardziej użytecznymi na co dzień nożami niż uniwersalnymi narzędziami. Dopiero wprowadzenie broni odtylcowej poprawiło sytuację . opiera się na sposobie osadzania ich na broni palnej (powyżej) 1. Bagnet szpuntowy. muszką). Dla lepszego zamoco­ wania.. Głownia bagnetu nie mogła być osadzona nad lufą. Żołnierzy szkolono w używaniu bagnetów przeciw atakowi kawalerii. 4. umożliwiającą szybkie rozłożenie. Ponieważ broń tę przeznaczano do samoobrony w nagłych sytuacjach. Jedynym prostym rozwiązaniem. o łącznej długości ok. w tulei wykonano prowadnicę współpracującą z od­ powiednim występem na lufie (np. zaszły jednak istotne zmiany w tym zakresie. Garłacz (a) i krócica (b). to najczęstsze przykłady takich rozwiązań. Jednocześnie tuleja służyć mogła jako prymitywna rękojeść. W ciągu XVII w. Broń do obrony osobistej XVIII i XIX w. przez długi czas był wynikiem określonego sposobu ładowania broni odprzociowej. oddziały pikinierów były niezbędne. gdyż posiadał dzięki niemu skuteczną broń drzewcową. Były to bagnety szpuntowe.Bagnety Bagnet. Większość armii wprowadziła krótkie bagnety typu nożowego. Od czasów I wojny światowej. spełniającym wszystkie rzedstawione wymogi. prosta głownia ze stożkowatą rękojeścią umożliwiającą wsunięcie jej w przewód lufy. ponieważ tu znajdował się stempel do nabijania broni. E Sposób mocowania bagnetu (po lewej). w jelcu wykonuje się otwór dopasowany do wylotu lufy. Bagnet nożowy. Najwcześniejszy bagnet. był agnet tulejowy z charakterystycznie wygiętą u nasady głownią. Wykluczone było umieszczenie go poniżej lufy. często miała stałe. bagnety zwykle miały sprężynę umożliwiającą błyskawiczne ich rozłożenie. blokowanej zatrzaskiem) współpracujący z odpowiednim występem na lufie. Konstrukcyjnie związany (zwykle) z lufą broni.

Broń biała ręczna £ Walka na bagnety (powyżej) a. któraś ze stron. przy czym żołnierze pierwszego szeregu przyklękali. których żołnierze musieli dysponować skutecznym narzędziem umożliwiającym cięcie drewna lub faszyny. W efekcie. Przekonanie o wysokich walorach bagnetu jako broni przetrwało do XX w. Pozwalało to żołnierzowi na poruszanie się po terenie zaminowanym. Druga wersja bagnetu wprowadzonego w 1801 r. a więc tych rodzajów wojsk. mogącej przemieszczać się na polu walki na tyle szybko. otrzymywało się krótką mackę. Atak na bagnety. 65 . rosyjski bagnet do karabinka automaty­ cznego AK 47 (Kałasznikow). Bagnet .nożyce cio cięcia drutu. 4. 2 m. dla oddziałów strzelców armii brytyjskiej. a oba szeregi osłaniały się nawzajem podczas nabijania broni. Razem ze specjalnie zaprojektowaną pochwą.maczeta. największym zagrożeniem dla piechura był nagły atak kawalerii. Zwykle przeznaczony dla saperów i artylerzystów. 6. Bagnety wielofunkcyjne 1. a tym samym umożliwiało skuteczną obronę. Prusy. Bagnet . wzór M 1871.in. że do zwarcia dochodziło niezmiernie rzadko.narzędzie przydatne żołnierzowi w warunkach polowych. Bagnet . Bagnet . 2. Stosowanie takiej taktyki wymagało od własnych oddziałów znacznie lepszej dyscypliny niż w wojskach nieprzyjaciela. mający służyć do wyrąbywania ścieżek w dżungli. Bagnet w obronie. wprowadzono go w 1962 r. Rękojeść mosiężna. Wprowadzona w USA pod oznaczeniem US M 1873 do karabinu Spriengfield. Bagnet nożowy. że nie starczało ' iż czasu na powtórne nabicie roni. Bagnet . umożliwia m. Bagnet był istotną bronią podczas natarcia piechoty. Nawet i dziś karabinki automatyczne i pistolety maszynowe wyposaża się w bagne­ ty.macka saperska. w 1943 r. Pokazano bagnet US M7 do karabinka automatycznego Ml 6. Erzez długi czas łączna długość arabinu z bagnetem wynosiła ok. tj. Pierwotny sposób użycia. formacja od czoła najeżona była bagnetami. Po założeniu brytyjskiego bagnetu No 4 na trzonek łopatki.piła. Niegdyś. Wykonuje się go zwykle jako wielofunkcyjny nóż . 7. c. Typ ten z założenia miał pełnić funkcję noża. 5. Zwykle. W czasach świetności bagnetu. nic wytrzymywała nerwowo i uciekała. co dawało piechurowi możliwość dosięgnięcia jeźdźca. Ćwiczenia we władaniu bagne­ tem.tasak do skałkowego karabinu gwintowanego Bakera. Zaprojektowany do karabinka powtarzalnego Lee Enfield No 1. Niezwykła konstrukcja pozwalająca na okopywanie się. Istnieją świadectwa. potrzebnych do prac fortyfikacyjnych itp. 3. d. w XVIII i XIX w. pierwszej przepisowej broni odtylcowej armii amerykańskiej. Z tego właśnie względu. Głównym argumen­ tem przemawiającym za utrzyma­ niem współcześnie bagnetu jest jego uniwersalność. b. skuteczne przecinanie drutów kolczastych.łopatka. mają jednak na celu w więk­ szym stopniu rozwój agresywności niz rzeczywiste przygotowanie do walki wręcz. zwykle stosowano szyk dwuszeregowy. Bagnet . Australijski eksperymentalny bagnet.

Głownia sygnowana „Carolus Rex Dei Gratia". Głownia płomienista. jako broń myśliwska przetrwał do XIX w. 2. ok. Założenie bagnetu wykluczało załadowanie czy oddanie strzału. 66 . okucia mosiężne. Bagnet szpuntowy o lekko zakrzywionej głowni i obustronnie ostrzonym sztychu. 1680 r. Jego dhigość pozwalała na samodzielne użycie jako tasaka. o szerokiej i zwężającej się głowni. Mógł być użyty jako ostatni środek obrony przed szarżującym dzikiem. Myśliwski kordelas szpuntowy. Zdobienie głowicy rękojeści i jelca. 1670 r. 4. Szwedzki bagnet. Był to niezwykle istotny krok w dziejach bagnetu. zaś blokadę stanowiła sprężyna widoczna w rękojeści . żelazna. szczególnie w Hiszpanii. Podstawowymi jego w a d a m i była możliwość łatwego wypadnięcia z lufy lub przeciwnie: zaklinowanie się w niej. Bagnet szpuntowy jest najwcześniejszą i zarazem najprostszą formą bagnetu: był to po prostu sztylet.co odróżniało go od innych bagnetów szpuntowych. powszechnie stosowany w Hiszpanii do polowy XIX w. ze stożkowatą rękojeścią. Szpuntowy bagnet. ok. która mogła być w s u w a n a do lufy. Angielski bagnet szpuntowy (poniżej). 6..Bagnety szpuntowe Bagnety szpuntowe (po lewej) 1. gdzie u ż y w a n o go jako ostatecznego środka obrony w polowaniach na dziki. 5. Stanowił formę przejściową rękojeść osadzano w d w u pierścieniach umocowanych u wylotu lufy. stylizowanymi główkami w nełmach było dość powszechną praktyką w końcu XVII w. Bagnet szpuntowy z płaską głownią. 3. Służył również do patroszenia i zdejmowania skóry z ubitej zwierzyny. wprowadzony w 1692 r. Mimo to. trzon rękojeści z kości słoniowej. typowy przedstawiciel tego typu broni żołnierskiej w Końcu XVII w. Bagnet szpuntowy z muszelkowatą tarczką jelca. Anglia.

Po rozłożeniu głownia blokowana była specjalnym występem pod lufą i sprężynującym zatrzaskiem. do karabinka samopowtarzalnego SKS. Bagnet do holenderskiego karabinka M 1826/30.. Ma on głownię o długości 22. 6. tórej całkowita długość wynosiła 101 cm.1 cm i różni się oa pierwowzoru jedynie szczegółami. Chiński składany bagnet. we Włoszech i Chinach.ku tyłowi. Japoński bagnet składany typ 44 z 1911 r. W użyciu były również inne systemy łączenia jej z lufą. ZSRR. Zwykle składane (lub rzadziej: wsuwane) wzdłuż lufy ku tyłowi. Jedna z wielu odmian głowni. Głownia o trójkątnym przekroju od typowego bagnetu tulejowego. Teleskopowo chowany „wycior" do karabinu Spriengfield M 1884. ale po bocznej ściance łoża. Chiński karabinek typ 56/1 (poniżej). . Pokazano tu f łownie częściowo wysuniętą. 1944. E Bagnety stałe to bagnety na trwałe połączone z bronią. Osobliwością jest sposób składania głowni . była utrzymywana w tym położeniu dzięki zatrzaskowi. Głownia. Czechosłowacki bagnet . Jest to wierna kopia AK 47 z bagnetem wzorowanym na bagnecie do kbk Mosin wz. 5. 4. 3. Głownia typu nożowego. zwłaszcza w krajach b. stosowany w karabinkach Arisaka. Wioski bagnet składany do karabinka Mannlicher Carcano 1891. 2. Bagnet od garłacza do samoobrony.Bagnety stałe Broń b i a ł a r ę c z n a Bagnety stałe (po lewej) 1. Bagnet wsuwano w wyżłobienie łoża pod lufą pozostałe po stemplu niepotrzebnym już w broni odtylcowej (broń tę rzerabiano z odprzodowych apiszonówek). Występują też w broni współczesnej. mocowana do lufy zawiasem. Często montowano je do krocie i garłaczy. 7. po złożeniu ku tyłowi.składany od karabinka samopowtarzalnego M 1952. używanych w XVIII i XIX wv do obrony osobistej. typ 53.

tworzącą w przekroju krzyż równoramienny. W. Tuleja (będąca po prostu kawałkiem rury o tak dobranej wewnętrznej średnicy. zapobiegającą przypadkowemu zsunięciu się z lufy. by dała się wsunąć na wylot lufy) miała wyciętą szczelinę na podstawę muszki. Bagnet tulejowy był istotnym ulepszeniem pierwot­ nych bagnetów szpuntowych. bagnet noszono skierowany sztychem do tyłu. Produkowany w latach 1845-53 dla potrzeb brytyjskich oddziałów w Indiach. 1841. Bagnet do karabinka Egga z 1784 r. Nadzwyczaj długa głownia miała rekompensować niewielkie wymiary karabinka. Mosiężną rękojeść zdejmowano przed założeniem bagnetu na broń. Eksperymentalne połączenie głowni typu tasaka z piłą. ok. ponieważ pozwalał na strzelanie i ładowanie broni bez konieczności jego ściągania. okuta mosiądzem. 2. 5.. Bagnet tulejowy do karabinka saperów Kompanii Wschodnioindyjskiej. 6. głownia Bagnet tulejowy (poniżej). Przeznaczony był dla kawalerzystów. ramię e. szczelina c.Nagant wz. Bagnet do karabinu powtarzal­ nego Mosin . Bagnet tulejowy do karabinka minerów i saperów wz. od angielskiego karabinu skałkowego. Brytania. Części bagnetu tulęj owego a. by tworzyły rękojeść. Był to standardowy bagnet piechoty brytyjskiej w latach 1740-1840. a później także blokadę. głownia jednosieczna typu jataganowego. Miał charakterystycz­ ną głownię. Gdy nie był używany. Prancuski bagnet tulejowy do karabinka rewolwerowego systemu Perrina. 4. W bagnety tego rodzaju zaopatrywano się indywidualnie. z pochwą. poniżej lufy. W. Pochwa z twardej skóry. pozwa­ lało na zwiększenie użyteczności bagnetu.Brytania. kolanko d. 68 . 7..Bagnety tulejowe Bagnety tulejowe (po lewej) 1. Ścianki tulei ukształtowano tak. głownia bagnetu znajdowała się po prawej stronie broni . a nawet i później. 1891. Przed założeniem bagnetu na lufę należało ściągnąć z tulei widoczną rękojeść. Brytyjski bagnet dla oddziałów ochotniczych obrony terytorialnej z czasów wojen napoleońskich. 1865 r. nazywanego przez żołnierzy Brown Bess. 3.pozwalało to na ruchy stemplem podczas nabijania broni. Po założeniu. używany przez armię rosyjską i radziecką. Jego odmiany stosowano jeszcze w II wojnie światowej. Bagnet tulejowy do francuskiego karabinka M1837 i karabinu wałowego M1838 (nazwa francus­ ka: Baionette Sabre). tuleja b.

Bagnet policyjny. Bagnet tulejowy o płaskiej. b.łopatka M 1873. W przekroju poprzecznym głownia trójkątna. h. 69 . Głownia płaska. RPA i innych krajach.. zakończona przy kolanku prymitywną tarczką. Wykonany z mosiądzu. 1840 r. Stosowana np. Aby zdjąć bagnet. Zwraca uwagę ryty ornament. z ok. w karabinie angielskim Brown Bess. We wczesnych bagnetach tuleiowych. od 1740 do 1840 r. 5. Brytyjski bagnet Nr. Głownia płaska. zwężającej się ku sztychowi. używany przez armię tego kraju przez 50 lat. ostrze ząbkowane. Tuleja austriacka. Anglia. bagnet Kompanii Wschodni oindyjskiej. do odtylcowego jednostrzałowego karabinu Spriengheld. Amerykański bagnet tulejowy M 1872. Tuleja obracała się na osi o 180 stopni. ówczesnych karabinów. Po założeniu bagnetu na lufę należało przekręcić pierścień. Zwykłe rozwiązanie . 7. tuleję zwijano z płaskownika pozwalało to na łatwe dopasowanie jej średnicy do różnych egzemplarzy broni. wskrzeszająca ideę tulei. by muszka weszła w odpowiednie wycięcie. 4 i pistoletu maszynowego Sten Mk 5. i. Szwedzki bagnet z 1696 r. Myśliwski bagnet hiszpański z potowy XIX w. Identyczne rozwiązanie jak wyżej. wprowadzonego w tym właśnie roku. 7 z 1946 r. Duński wynalazek z 1794 r. Brytyjska konstrukcja z czasów II wojny światowej. co zapobiegało przypadkowemu odłączeniu bagnetu. 4. c. 3. Sprężynujący zatrzask na głowni miał zapobiec nieprzewidzianemu wyrwaniu bagnetu z pochwy przez np. blokując ją muszką. Tuleja ze śrubą dociskową. Bagnet kłujący No 4. Przeznaczony do karabinka powtarzalnego Enfield No. Amerykański bagnet . Do łoża umocowano sprężynujący hak. że nie było często kopiowane. Typu tego używano w Anglii jeszcze w początku XVIII w. Bagnet ze zwijaną tuleją. tworząc głowicę rękojeści blol Lowaną zatrzaskiem . obosiecznej głowni. Współczesny belgijski bagnet tulejowy do karabinu automatycznego FNFAL będącego podstawowym typem broni strzeleckiej w Holandii. Rodzaje tulei a.Broń biała ręczna Bagnety tulejowe (po lewej) 1. Tzw. Zaczep hanowerski. g. 1700 r. Tuleja ze sprężyną blokującą. dziwne. Prawdopodobnie angielski. 2. Zaczep sprężynowy systemu Kyhla. ale z łatwiejszą do wykonania szczeliną spiralną. f. d. Republice Irlandii. należało obrócić o 90 tylną część tulei. e.pozwalało to używać bagnet jak zwykły nóż (było to unikalne rozwiązanie). Na lufie umieszczono dwa rygle współpracujące z odpowiednimi wycięciami tulei (na rysunku niewidoczne). Proste i skuteczne rozwiązanie.pełna tuleja z wyciętą szczeliną. Zaskakiwał on na kołnierz tulei. którym ozdobiono tę broń. 6. i. konwojowanego przestępcę. Stosowany na ograniczoną skalę w oddziałach brytyjskich w Indiach. Podobnie wyglądały bagnety wszystkich niemal. należało dwoma palcami unieść skrzydełka zaczepu pociągając jednocześnie za tuleję. Szczelinowa. Po nałożeniu tulei na lufę tak. Tuleja francuskiego bagnetu z pierścieniem blokującym.

W niektórych krajach używany do dziś. wzór 1859. 2. Francuski bagnet M 1866. był produkowany w dużych ilościach. była ona jednak zbyt ciężka jako bagnet. 1871 r. okładziny czernione. Rękojeść stalowa / czernionymi okładzinami.lcho (nazwa od nazwiska projektodawcy). Wyprodukowano niewielkie jego ilości. jednostrzałowego karabinu Martini . . wzorem „rybiej łuski". okładziny drewniane. pierwszy model. z założoną nań skórzaną żabką. Pozwalało to na swobodne manipulowanie stemplem podczas nabijania broni. Zrozumiałe. Bagnet . zarówno armia cesarska jak i Wehrmacht. W XVIII w. Bagnet francuski M 1874. Zwykle.Bagnety nożowe Bagnety nożowe (po lewej) 1. 3. Brytyjski tasak marynarski. Głowica rękojeści mosiężna. do karabinka Enfield w wersji Short Naval (skrócona wersja odprzodowego Enfielda 1853). Przeznaczony do odtylcowego. jego drugie ramię mogło pemić funkcję haka. Bagnety nożowe miały w pełni wykształconą rękojeść. Jataganowy kształt głowni jest reminiscencją wcześniejszych bagnetów do karabinów odprzodowych. Pokazano również pochwę ze stalowej blachy. do karabinu odtylcowego z magazynkiem rurowym Grass. W tego typu bagnety wyposażone były niemieckie siły zbrojne. osiągano to za pomocą prowadnicy z zatrzaskową blokadą w głowicy rękojeści i pierścienia wykonanego w jelcu. Większość współczesnych bagnetów jest typu nożowego. Głownia płomienista. Proćlukowany w latach 1914-45. Grzbiet głowni z piłą. W. moletowany. Jej konstrukcja pozwalała na osadzenie bagnetu u wylotu lufy.tasak wz. drugi model. Bagnet F. Niemiecki bagnet M 84/98 (poniżej).halabarda. Lekki i skuteczny w użyciu. żołnierze powszechnie uzbrajani byli dodatkowo w tzw. 6. 5. Kształt głowni nawiązuje do głowni kukfi. Brytania. charakterystycznym dla bagnetów amerykańskich i hiszpańskich. w praktyce okazały się zbyt duże i ciężkie jako bagnety. Rękojeść stalowa. Rękojeść mosiężna. 4. Zaprojektowano je z zamiarem spełniania funkcji użytecznego dla żołnierza narzędzia. 1788/1801. Zastosowano tu inne niż zwykle. do odtylcowegojednostrzałowego karabinu Chassepot. mogące dobrze spełniać rolę tasaka. do hiszpańskiego karabinka M 1857. Trzon rękojeści mosiężny. umożliwiającą noszenie bagnetu na pasie. rozwiązanie: zaczep w postaci poziomego pręta umieszczonego nad rękojeścią. tasaki.Henry. że próbowano stworzyć bardziej uniwersalną odmianę tasaka. Duński bagnet . Jednakże bagnety o dużych głowniach. został przystosowany do osadzania na lufie karabinu. 7. jelec zakończony półksiężycowatym toporem. Pokazany tutaj tasak. Bagnet marynarki USA M 1870.

. 1907 do kbk Lee Enneld. 1. 4. 2. Nie był oficjalnie wprowadzony. Brytyjski bagnet wz. ok.nfield. Niemiecki nóż okopowy . Powszechnie używany do karabinów Mauser 1898. Zrezygnowano z niego w 1913 r. Ostrze obosieczne.obejmował on wylot lufy (3. Pokazano wersję saperską Z piłą na grzbiecie. 8. Zwraca uwagę haczykowato wygięty jelec przeznaczony do wychwytywania głowni bagnetów przeciwnika. wprowadzony w Wlk. współpracującą z odpowiednio ukształtowanym zaczepem szyno­ wym na lufie czy łożu. 1940 r. przycisk zatrzasku n. 1914 i 1917. Rękojeść była schow­ kiem na uniwersalny przybornik przypominający scyzoryk (7 b). 4. ale dość powszech­ nie go używano. Radziecki bagnet nożowy do karabinka automatycznego Kałasz­ nikowa (AK 47). blisko jej ścianek. Okładziny z rogu jelenia z nałożoną niklowaną miniaturą godła policyjnego. e. 1888 r. Mosiężna rękojeść miała wyfrezowaną podłuż­ ną szczelinę (a). Sprzedawano go tylko komercyjnie. b. nabywając pry­ watnie. 71 £ ^ O ^ @ (powyżej) a. W broni odtylcowej bagnet mógł być mocowany poniżej lufy. 3.Broń biała ręczna Bagnety nożowe (po lewo) 1. podczas I wojny światowej. Był to pierwszy bagnet nożowy. z ostrzem zwróconym ku dołowi. Pokazano kilka charakterystycznych rozwiązań. Stosowany na ograniczoną skalę przez armie brytyjską i amerykańską. zaczep szynowy g. Bagnet brytyjski M 1888 Mk 2. Karabinek Mauser . Wielka Brytania 1800 r. Po założeniu bagnet znajdował się po prawej stronie karabinu. Duże ilości pierwszego modelu tego bagnetu są nadal używane. w pełni odpowiadający nowoczesnym kryteriom.2). 5. Odprzodowy karabinek gwinto­ wany F. d.Enfield wz.. konieczność dostępu' do stempla wymusiła mocowanie bagnetu po prawej stronie broni. Wielka Brytania. do karabinu'powtarzalnego Lee . 2.4). Okładziny rękojeści z tworzywa sztucznego. Zatrzask. Po zdjęciu z karabinka. Dodatkowo wzmacniano połączenie wykonując pierścień w jelcu . umieszczono w głowicy rękojeści bagnetu. Całość wykonana ze stali. Bagnet nożowy do karabinka automatycznego AR 10. Niemiecki karabin Mauser 98. Karabin gwintowany Bakera.Metford.Niemiecki bagnet policyjny. Brytanii. 7a. Sposoby mocowania bagnetów nożowych (po lewej) Stosowano głównie dwie metody: prowadnicę ze sprężynującym za­ trzaskiem w głowicy rękojeści (1. 3. w postaci płaskiego pręta umocowanego na stałe do luf)'. zaskakujący za hak zaczepu (d). c. 6. od 1850 roku.bagnet do kb Mauser 98. Większość egzemplarzy nie miała zaczepów do osadzania na karabinie. głowica Części b) i c) tworzą całość krzyża (jelca). Niemiecki bagnet M 189 zwykle nazywany „nożem rzeźnickim' ze względu na kształt głowni. III Rzesza. Podobnie jak w przy­ kładzie nr 1. współpracującą z odpowiednio ukształtowanym zaczepem (b). Połączenie wzmacniał zatrzask w postaci płaskiej sprężyny (c). Był noszony jako przepisowa część munduru służbowego. głownia daje się złożyć. Fiński bagnet M 1960. ze sprężyną spiralną. do karabinka automatycznego AK 60 (Valmet). firmy Armalite. Części rękojeści bagnetu głownia pierścień jelca jelec okładziny rękojeści zatrzask sprężynowy (tu z płaską sprężyną) i.

3. łączącą głownię noża. Tak nazywano w handlu dziewiętnastowieczną broń kombinowaną. rodzaj broni indyjskiej. Bagh nakh. By ułatwić poderżnięcie gardła schwytanego od tyłu przeciwnika (najczęściej zaskoczonego wartownika) głownię ostrzono do samej rękojeści. Urządzenia wzmacniające skuteczność ciosu (po lewej) 1. przedstawiającej odpoczywającego pięściarza (powyżej). "Pistolet Apacza". mogące służyć jako broń. Kastet odlany z ołowiu.nóż okopowy. to idea wywodząca się. USA. Indyjska broń do odbijania ciosów. 4. Madu (po prawej). Wzmocnienie skuteczności ciosu pięści. indyjski kastet kościany. pochodząca ze średniowiecznej zbroi. Wiele spośród tych ostatnich mogło być używane również ofensywnie. Jedna z licznych odmian sztyletu katar (por. składająca się z rogów antylopy z tarczą osłaniającą dłoń. 2. Hora. Skonstruowana jako narzędzie do zadawania ran. 29). Zaostrzone końce rogów mogły służyć do zadawania przeciwnikowi ciosów. znalezisko z jednego z pól bitewnych wojny secesyjnej 1861-65.Varia Pokazano tu przedmioty. Kastet . „tygrysie pazury . Często używana jako uzupełnienie szabli i miecza. gdzie boks był popularnym sportem. a nie mieszczące się w przyjętej klasyfikaq'i. Rękawica żelazna. Indyjska broń o pięciu ostrzach. Wykonany z przeznaczeniem do walk wręcz. 8. 5. Współczesny francuski kastet metalowy. 7. g d y tylko nadarzała się do tego sposobność. str. aż po urządzenia skonstruowane z myślą o parowaniu ciosów. jak można sądzić po rzeźbie. naśladujących obrażenia zadane przez dzikie zwierzęta. trzymana w lewej ręce. kastet i mały rewolwer. 6. 72 . Podrozdział obejmuje przedmioty służące do wzmocnienia skuteczności ciosu pięści lub ręki ludzkiej. co najmniej ze starożytnego Rzymu. toczących się na pierwszej linii frontu.

Choć pokazane przedmioty nie nadają się do zastosowania jako broń wojskowa. osłaniającym uchwyt. nahajki. Japońska bron do odbijania cios6w. może być łańcuch od roweru czy motocykla. jest nieskończenie wiele. 2. Turecka nahajka z rękojeścią z masywnego pozłacanego srebra. Japonia.'Używano jej do parowania ciosów miecza. Broń do parowania ciosów (po lewej) 1. str. Okrągły pręt żelazny. 20) z przymocowaną n łańcuchu kulą. składająca się z nadziaka (por. używany w bijatykach gangów młodzieżowych w USA (por. jak i zadawania ciosów kulą lub dziobem nadziaka. 3. Japonia (por. z Kon sin ke). Chiny. B. Jednym z charakterystycznych przykładów z naszych czasów. chińska broń w kształcie łańcucha. 73 z < o: < © . jako improwizowana broń w nagłych sytuacjach. prosta pałka stalowa 7 rękojeścią. (powyżej) Broń improwizowana (po prawej) Przedmiotów. ewentualnie mógł służyć do łamania głowni. Kan sin ke. Jittei.str. zaostrzony na obu końcach z półksiężycowatym żeleźcem. Hachiwara. nazwa oznacza mniej więcej „łamacz hełmów". parowano nim ciosy przeciwnika.32 .. lub przy okazji stają się bronią. Miał być trzymany lewą ręką. Pejcze.Broń biała ręczna Kusarigatna (po prawej). które w potrzebie. łańcuchy A. to jednak często używane są.„łamacz głowni").

znacznie zwiększają rozmach i skuteczność działania. W wielu przypadkach. n p .w odróżnieniu od łuków czy prochu strzelniczego . . rozwój ten przebiegał niezależnie. gdyż energia napędowa pochodzi zawsze z mięśni użytkownika. Mogą o n e jedynie wzmacniać tę energię. 1972 r. których rozwój zastosowań doprowadził do wykształcenia się prostej broni ręcznej. oręż ta może być przydatną bronią. ponieważ one . nadają się idealnie do wykorzystania jako broń prosta. Pociski miotane ręcznie.Rozdział drugi POCISKI MIOTANE RĘCZNIE Przedmioty. nadające się do rzucania ręką. którzy osiągnęli tę zręczność dzięki systematycznemu treningowi. Kamień nadal jest używany jako najprostszy rodzaj broni rzutowej. n p . W rękach ludzi.nie kumulują energii napędowej. zostaną omówione w tym rozdziale. oszczepy. Świadczy o tym skuteczność aborygenów podczas polowań za pomocą bumerangów. Historia tej broni wywodzi się z prymitywnego kija lub kamienia. Niektóre przyrządy. I 74 Grad kamieni (po prawej). Chociaż pociski miotane ręcznie cechują się prostą budową. Irlandia Północna. proce. Nie posiadają one urządzeń umożliwiających wystrzał. to skuteczne ich użycie wymaga jednak zręczności i siły fizycznej. wyposażone w proste przyrządy.

.

Proca oszczepowa.jak pokazuje to scena z oblężenia. B. Korzystna aerodynamicznie forma przekroju poprzecznego zwiększa zasięg działania (np. rzymski amentum). Sznur z uchwytem. dźwignia wzmacnia skuteczność rzutu maczugi z masywną głowicą. działa jak dźwignia. Specjalny. Inne. zwiększające skuteczność i zasięg pocisków miotanych ręcznie. D. 3. W tym przypadku. Środki pomocnicze. 4. Wykorzystuje się jako dźwignię do miotania kamieni. średniowieczny fustibal). Wykorzystanie specjalnych narzędzi jako procy (po prawej) A. pierścień miotający. szuriken). bumerang). C. Pętla rzemienna na oszczepie. 77). Mogą one stanowić integralną cześć samych pocisków. Wykorzystanie siły ciążenia (po lewej) Najprostszym sposobem zwiększającym skuteczność pocisku jest wykorzystanie naturalnej siły ciążenia . Jeśli drzew­ ce jest w środku wydrążone.Wsparcie rzutu W podrozdziale tym przedstawiono środki pomocnicze. części pocisku (po prawej) 1. zdolne do ponownego ich wykorzystania. przedstawiona w średniowiecznym rękopisie. zwiększając rozmach i zasięg miotania (np. australijska woomera). czakram. w momencie wyrzutu (np. 2. Obrońcy zrzucali z wież i murów na oblegających kamienie. bola). ważniejsze środki pomocnicze zostaną wyczerpująco omówione w dalszej części encyklopedii. E. 76 . bądź zawdzięczać tę funkcję swojemu kształtowi. wzmacnia działanie dźwigni na ręce oszczepnika. Kij lub drąg przedłuża ramię rzutu i działa jak dźwignia. przed wykonaniem rzutu (np. Inkowie obrzucali kamieniami hiszpańskich konkwistadorów). to pozwala na miotanie niewielkich i płaskich kamieni (w ten sposób. 5. Wgłębienie wydrążone u nasady drzewca do umieszczenia kamienia. Zasada działania dźwigni wykorzystana jest w procy drzewcowej (np. Omówione zostaną także przedmioty oddzielające się od pocisku. poprzez wprowadzenie go w ruch obrotowy. Proca umożliwia uzyskanie większej energii kinetycznej przez pocisk jeszcze przed jego rzutem (patrz str. opływowy przekrój poprzeczny pocisku zmniejsza opór powietrza podczas lotu (np. Sznur lub rzemień zwiększa siłę rzutu pocisku. luźno przymocowany do drzewca działa jako dźwignia.

Anglia. Egipcjanie prawdopodobnie nie stosowali proc.p. Przedstawiamy kilka rodzajów proc i autentycznych pocisków. Wykorzystywano ją do późnego Średniowiecza. . ze starożytnego Egiptu (brak końcówki). 4. pocisk ołowiany z symbolem kotwicy. zwiększającym zasięg rzutu kamieniem. starogrecki pocisk ołowiany z wyrytym napisem „weź to (Muzeum Brytyjskie..Proce Proca jest najprostszym i prawdopodobnie najlepszym środkiem. Prawdopodobnie pozostałość po oblężeniu Asyryjczyków w 171 r. Proca sznurowa. pocisk jak w a. Następnie wkładał pocisk do kieszeni procy. Procarze asyryjscy na płaskorzeźbie / Niniwy (po prawej) Pociski m i o t a n e ręcznie Użycie procy (po lewej).. Egipt.n. Pociski procowe w skali 1:1 (po prawej) a. 2. Użycie jej zostało rozpowszechnione w epoce kamienia w Europie i na Bliskim Wschodzie. Afryka Wschodnia. zgromadzonych przez obrońców celtyckich w 44 r. 77 .e. Jeden z tysięcy krzemieni morskich. Proce (po lewej) 1. Proca drze w co w a czyli fustibal (po prawej). podczas szturmu Rzymian. pochodzący z Memphis. 3. p.z symbolem gwiazdy. Londyn). Procarz zawijał pętlę wokół palca i przytrzymywał końce kciukiem (a). d. w dwóch kolorach z Mongolii.n. pocisk kamienny z zamku w Maiden. Proca pleciona z Hawajów. Proca skórzana z Erytrei.e. Proce znane są we wszystkich częściach świata. Podczas miotania wykonywał procą dwa lub trzy koła (najczęściej wokół głowy) i w odpowiednim momencie puszczał jej wolny koniec. b. XVIII w. cieszyła się dużym powodzeniem w średniowiecznej europie i była wprawiana w ruch tak jak zwyczajna proca (według ilustracji z ówczesnego rękopisu). Proca sznurowa. Prawdopodobnie należała do żołnierza zaciężnego lub była zdobyczą wojenną. c. Pocisk leciał do celu dzięki sile odśrodkowej (b). koniec XIX w.

Maczugi miotane Większość maczug nadaje się również do miotania. Londyn). maczuga z twardego drewna z okrągłą głowicą. Australia. Maczuga mieszkańca wyspy Melville. polujący z lekką laską na ptaki (malowidło ścienne z jednego z grobowców). przedstawiamy maczugi specjalnie przystosowane do tego celu. 3. Myśliwy ze starożytnego Egiptu. W tym podrozdziale. jako broni obuchowej i miotanej. f Drewnianych pałek używano podczas polowań na ptaki i małe zwierzęta. Wyrzeźbione zęby wokół głowicy zwiększały efekt uderzenia. wykorzystywana przez Zulusów jako broń miotana. Efekt uderzenia maczugi z masywną głowicą ulega zwiększeniu dzięki zastosowaniu długiej rękojeści. Maczuga aborvgeńska. 4. leżącej na północno-zachodnim wybrzeżu Australii. Laska aborygeńska z owiniętym trzonkiem. Maczugi z drewna (powyżej) 1. a także na wojnach. jeśli porówna się jej działanie z nieobrobionym Kamieniem? Główne zalety maczugi tkwią w jej wielostronnym zastosowaniu. 2. Maczuga drewniana (po prawej). 5. Maczuga z twardego drewna używana przez mieszkańców wysp Fidżi. Należy postawić pytanie. Victoria. W czasie lotu maczuga kieruje się czołem łowicy do przodu (Muzeum tnograficzne. Yictoria. czy uzasadniony jest wysiłek włożony w wykonanie dobrej maczugi. Australia. Wisa. 78 . mieszkańca Australii PółnocnoWschodniej.

Ich ostre krawędzie ranią lub ogłuszają ofiarę. Wykonany z twardego drewna. Nie powracają one do rzucającego. prostymi i skośnymi. 3. w czasie lotu poruszają się ruchem prostolinijnym. z płytkimi rowkami bocznymi. z głęboko wciętymi liniami falistymi. Pociski m i o t a n e ręcznie Bumerang bojowy (poniżej). rzucający bumerang bojowy z „dziobem". z okolic Victorii. któremu nadaje się odpowiedni kształt aerodynamiczny w celu zwiększenia donośnosci. Nazwa pochodzi z języka aborygenów w dzisiejszej Nowej Południowej Walii. Aborygen (powyżej).Bumerangi Bumerang jest kijem. Bumerangami. 4. obracając się jednocześnie wokół własnej osi. Bumerang silnie zakrzywiony z gładką powierzchnią. z okolic Brisbane na wschodnim wybrzeżu Australii. Bumerang mały. Bumerang . Wszystkie bumerangi bojowe. Londyn). Bumerang z białym wzorem na czerwonym tle z Queensland. nawet jeśli nie trafią w cel. 79 . nie powracające po rzucie do rzucającego. z okolic Carnarvon w Australii Zachodniej. Bumerangi bojowe aborygenów (powyżej) 1.„dziób". Przedstawiamy tu bumerangi myśliwskie i bojowe. (Muzeum Człowieka. określa się także podobną broń myśliwską w innych regionach świata. z nie obrobioną powierzchnią. 2.

oszczep i franciscę. 6. siekiera żelazna Franków. Mały czakram z XIX w. określanych często mianem topora bądź noża i nie podobnych do innej znanej broni. 12. uzbrojony w miecz. określanych jako typ kipinga. Francisca z V lub VT w. 9. Najbogatszy zestaw żeleźców. Londyn). region Darfur. Żeleźce w kształcie głowy ptaka plemion Kota i Fang z Gabonu. Tomahawk fajkowy. Wojownik frankoński (po lewej). 8. pochodzi z Afryki Zachodniej i Centralnej. we wschodniej Francji i południowo-zachodnich Niemczech. 4. Określenie pochodzi od zeleźca o tym samym kształcie. Żeleźce z Sudanu. XIX w.. 7. Fundort. 11. Żelazny tomahawk plemienia Siuksów. Jednak powyższy egzemplarz francisa został znaleziony w hrabstwie Kent (Muzeum'Brytyjskie. Żeleźce z południowo-wschodniej Nigerii.Topory i żeleźce W dziedzinie żeleźców i toporów istnieje wiele typów. pierścień miotany Sikhów z Pendżabu w Indiach północno-zachodnich. Żeleźce z Konga. Żeleźce z terenów Afryki Centralnej. Plemię to osiedliło się w V i VI wieku. Łączy siekierę z fajką. 2. wyrabiany w Anglii na handel z Indianami północnoamerykańskimi. 10. Londyn). Tomahawk mikowy z żeleźcem żelaznym. XVIII lub początek XIX w. wyspa Wight u południowych wybrzeży Anglii (Muzeum Brytyjskie. Tomahawk pochodzenia europejskiego z indiańskim wzorem ozdobnym. 5. Siekiery i żeleźce (po prawej) 1. Czakram (chakram). typu „szponton". Francisco (po prawej). 3. 80 .

plemienia Bwaka w Afryce Centralnej. Londyn). Nóż z kilkoma ostrzami do rzucania. Posiada wklęsłe ostrza i rękojeść owiniętą w skórę.w przeszłości typowa broń Sikhów. Większe czakramy miotano podobnie jak dysk. wprowadzając go w ruch wirujący wokół kciuka (po lewej). Podczas lotu obraca się wokół środka ciężkości i zawsze uderza w cel ostrzem.Pociski miotane ręcznie Żeleźce stalowe (po prawej). był bardzo rozpowszechniony w Afryce. Czakram (powyżej). ostry pierścień stalowy . wykonany był ze stali zdobionej blaszkami złota (Kolekcja Wallacc'a. to cienki. Przedstawiony tu pierścień miotany z XIX w.. o wyszukanych formach. Sikhowie prawdopodobnie rzucali czakramem. 81 .

Cook (Muzeum Człowieka. ale są także krótsze rodzaje (b). 30 cm długości. mające ok.tarcze i puginały. Dodatkowa masa drzewca zwiększa energię kinetyczną podczas uderzenia. pji. 5. g 82 . / długim żelaznym grotem. LSroń zdobyta podczas bitwy w 1779 r. w której zginął kpt. 8. przedstawiającej wojownika etruskiego (po prawej). Krótkie dzidy. Oszczep z rozszczepionym żelaznym żeleźcem używany rzez Bengalczyków z Assamu. Ponadto. Rekonstrukcja rzymskiego pilum . Oszczepy (po prawej) 1. Oszczep Zulusa. Afryka Południowa. że broń uderza w cel ostrym grotem. Występują znaczne różnice (powyżej). Oszczep plemienia Mobuttu w Zairze.W skład tej grupy wchodzi broń miotana z długim drzewcem i grotem. •rzewce przyozdabiano farbowanymi włosami.. Oszczep z haczykowatym grotem z kości. pochodzący z Wysp Salomona. Jednoczęściowy oszczep drewniany z Hawajów. Oszczepy Największa wada oszczepu tkwi w tym. Londyn). Oszczep 7 wyrzeźbionym i dziurkowanym grotem drewnianym z Wysp Salomona. w długości oszczepów. z żeleźcem żelaznym. Najważniejszym przedstawicielem jest oszczep. że po oddaniu rzutu znajduje się on u przeciwnika i tym samym niedostępny jest dla oszczepnika (przynajmniej przez pewien czas). 7. z I w. 4. z polerowanym drzewcem.jak widzimy na statuetce z brązu. Kształt i czynności są możliwie proste. 6. koniec XIX wieku. 3. określane są jako włócznie bądź dziryty. z haczykami na żelaznym żeleźcu.ciężkiej dzidy legionisty. Prosty oszczep jednoczęściowy z Australii Zachodniej. Naczęściej przewyższają one użytkownika (a). 2.e. długie drzewce gwarantuje. posiadali dodatkową broń do prowadzenia walki wręcz . W związku z tym oszczepnicy . oszczepnicy mogą nosić ze sobą kilka oszczepów.

c. Grot z tuleją.grot oszczepu. służącymi prawdopodobnie do mocowania na drzewcu. Krótkie dzidy (na prawo) a. 4. Fundort. krótka dzida. znane były w całej Ameryce. na wyspach Pacyfiku. 6. uchi-ne. początkowy okres neolitu. cała wykonana ze stali damasceńskiej. 83 .Pociski m i o t a n e ręcznie Groty oszczepów (po prawej). Anglia. podczas ruchu ramienia do przodu Jvoomera działa jak dźwignia i nadaje oszczepowi dodatkowego rozmachu. 5. z epoki kamienia. krótka dzida japońska . 1. Proce oszczepowe (po prawej). mocowany na drzewcu. Proca oszczepowa z kości. Drewniana proca oszczepowa albo woomera aborygenów. hrabstwo Essex. w Australii. w kształcie cietrzewia. nakładany. Użycie procy oszczepowej (po prawej) a. 3. pochodzi z Francji. Europa. Krzemień . koniec epoki brązu. i w epoce kamienia w Europie. używany przez aborygenów.nageyari. Francja. b. dzida drewniana z Hawajów. okres późnego neolitu. 2. dziryt turecki. Grot ź brązu . Grot kamienny. Grot odlewany z brązu z tuleją i uszami. dziryt japoński z piórami. Azji. 2. d. ze starożytnego Egiptu. z kutej miedzi. Ułamany grot oszczepu drewnianego.kolec osadzany na rozpołowionym końcu drzewca. procarz chwyta koniec procy i podciąga tylec oszczepu na małym haku. Przykłady stosowania różnorodnych materiałów i sposobów mocowań grotów: 1. b.

Granaty ręczne Grenadier pruski z XVTTI w. w granacie ręcznym inicjuje wybuch w momencie zetknięcia się z powierzchnią. A. Powoduje ją zapalnik czasowy lub uderzeniowy. niezależnie od przeznaczenia. 91). przyjmuje się okres 4-5 sekund. Granaty ręczne z XVIII-XIX w. 2. zapalające i łzawiące (przeciwko demonstrantom). Zapalniki (po prawe)].. Granat „keczowy" . do początków XIX w. 84 . (po prawej) 1.W zastosowaniu granatów ręcznych wykorzystano od dawna znane zasady posługiwania się ręczną bronią rzutową. zapalnik czasowy pozwala na eksplozję granatu ręcznego po pewnej zwłoce. granaty przeciwpancerne. oddziaływujące na cel przy pomocy odłamków i fali uderzeniowej. używany w wojnie domowej w USA. Zwykłe granaty ręczne wykonywano z lanego żelaza i wyposażano w zapalniki czasowe. oddziaływują na cel głównie mocą wybuchu bądź przy pomocy efektu kumulacyjnego (patrz s. W XVIII w.. Granat ręczny. a w czasie I wojny światowej. W tym podrozdziale omówiono głównie granaty ręczne. gdy granat nie osiągnął celu. nastąpił renesans ich stosowania.. wystającego z granatu ręcznego. niezależnie od momentu uderzenia o powierzchnię. znaleziony w forcie Ticonderoga. stosowano je głównie podczas oblężeń. Granaty ręczne były znane już w XVI w. zapalnik uderzeniowy (wcześniej znany także jako zapalnik pistonowy). W wojnie rosyjsko-japońskiej. 2. podczas ćwiczeń rzutu granatem ręcznym (po lewej). Rozdmuchuje tlący się koniec lontu w celu zapalenia konopnego lontu prochowego. granaty używane przeciwko „sile żywej". B. granaty specjalne: dymne. przeważnie podczas zdobywania umocnień. Z uwagi na większe bezpieczeństwo przy użytkowaniu granatów zapalniki uderzeniowe znalazły szersze zastosowanie. Żelazny granat ręczny. Zalety użycia: nieprzyjaciel nie może ani uniknąć. musi być najpierw doprowadzony do wywołania eksplozji. stan Nowy Jork. Typowy model granatu z zapalnikiem czasowym (lontowym) z XVIII w. Rodzaje granatów (po prawej). Za optymalny moment zwłoki w eksplozji granatu. wprowadzone zostały do użytku we wszystkich armiach europejskich. należały do głównych środków walki piechoty. Zdetonowanie może nastąpić w różnorodny sposób. Współczesne granaty ręczne dzielą się na następujące rodzaje: 1.granat ręczny ze statecznikiem. a w okresie od końca XVII w. 3. Newburgh. uzbrojony w zapalnik uderzeniowy. w latach 1904-1905. używane przeciwko „sile żywej" i granaty przeznaczone do niszczenia celów specjalnych. ani leż odrzucie granatu nawet wówczas. (Kwatera Główna Waszyngtona.

zwany „puszką marmolady". W celu zwiększenia rażenia odłamkami dodawano grube pręty metalowe. w okopach (a). 4. Składa się z niewielkiego ładunku wybuchowego. napełniany bawełną strzelniczą jako materiałem wybuchowym.. grube gwoździe przymocowywano do materiału wybuchowego. Improwizowane granaty ręczne (po prawej).Improwizowany granat ręczny . B. Używa się ich w takich sytuacjach. W celu zwiększenia rażenia odłamkami dodawano odpadki żelaza. Podczas detonacji w pomieszczeniach rozprzestrzeniają się śmiertelnie rażące odłamki i fala podwyższonego ciśnienia. spłonki detonują­ cej i lontu. 2. niż wynosi maksymalny zasięg rzutu). .„rakieta tenisowa" (po prawej). wytwarzana na początku lat siedemdziesiątych XX w. np. niemiecki granat ręczny . 3. ponieważ rzucający nie jest bezpośrednio narażony na ogień nieprzyjaciela. w Irlandii Północnej. 5. 6.. Taktyka użycia (po prawej). brytyjski granat ręczny. składa się z materiału wybuchowego i lontu zapalanego zapałką. Rzut następuje przeważnie ze stanowisk osłoniętych. ręczne granaty zaczepne charakteryzują się niewielką strefą rażenia i mogą być stosowane przez żołnierzy nie mających osłony podczas wykonywania ataku.. mogą niszczyć i ranić na większą odległość (większą nawet. którego zapalnik pobudzano przez zapalenie lontu. na froncie zachodnim. Żołnierze walczący na frontach 1 wojny światowej szybko dostrzegli korzyści wyni­ kające ze stosowania granatów ręcznych w walkach pozycyjnych. Podstawowe rodzaje granatów ręcznych do niszczenia „siły żywej" (po prawej) A. Puszkę po tytoniu napełniano materiałem wybu­ chowym i przymocowywano do drewnianego trzon ka. podczas alaku na bunkry (b). burzący granat ręczny z 1914-15 r. ręczne granaty obronne. brytyjski ręczny granat burzący z 1914—15 r.„rakieta tenisowa" z początku 1915 r. „bomba gwożdziowa". Całość przymocowana jest do drewnianego trzonka. francuska „bomba gwożdziowa" z lat 1914-15. bądź w walkach ulicznych (c). Granaty ręczne często używane są w walkach pozycyjnych i w zamkniętych pomieszczeniach. wykonany przez Francuzów w 1915 r. 1.

86 . Nr 1MK1 bvł podobny.Granaty ręczne Wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje zapalników uderzeniowych (po prawej): A. z najnowocześniejszym zapalnikiem uderzeniowym. wyposażony w zapalnik ze zwłoką. Podczas uderzenia. granat ręczny z zapalnikiem ude­ rzeniowym o działaniu bezwład­ nościowym. Granat „Excelsior" (po prawej). b . Amerykański granat odłamkowy M 68. lecz różnił się dłuższym trzonkiem. B. Czeski granat ręczny RG-4. zapalnik o działaniu natychmiastowym. Francuski granat ręczny z 1915 r. nowoczesny granat zaczepny z zapalnikiem ze zwłoką. zaczyna wówczas działać zapalnik pirotechniczny. Granaty ręczne z zapalnikiem uderzeniowym używane przeciwko „sile żywej" (po prawej) 1. d . 5. 87). 4. używany podczas 11 wojny światowej. Granaty wyposażone w powyższe rodzaje zapalników . c.obie połowy zewnętrznego płaszcza.muszą uderzyć czołem granatu o powierzchnię. podobny do granatu nr 2 (patrz str. a złączką i eksplodowała. Otwarta dźwignia bezpieczeństwa i mała chorągiewka na sznurku poprawiały dodatkowo „aerodynamikę" lotu. 3.w odróżnieniu od zapalnika „ze zwłoką" . co najmniej jedna z 14 spłonek pistonowych ulegała zmiażdżeniu między zewnętrzną osłoną. z zapalnikiem o działaniu bezwładnościowym. Kształt gruszki zapewniał odpowiednie uderzenie o powierzchnię. Brytyjski granat ręczny nr 1K1K2 z lat 191)8-1915. posiadał zapalnik o działaniu natychmiastowym. posiada on iglicę bezwładnikową inicjującą eksplozję granatu w chwili zetknięcia się z powierzchnią. detonujący granat po 3-7 sekundach. Okazał się jednak niebezpieczny dla rzucających i z tego powodu był rzadko używany. Został opatentowany podczas amerykańskiej wojny domowej. podczas uderzenia granatu ręcznego.złączka (jedna z ] 4 sztuk). powodując zapalenie się prochu wypełniającego wnętrze granatu. Wioski granat ręczny „SRC Modello 35". 2. C. i w stanie rozłożonym (2): a . wyposażonego w zapal­ nik bezwładnościowy o przesz­ kodę. Kiedy zawodzi ten zapalnik. Na rysunku pokazany jest w gotowości do rzutu Cl).część wewnętrzna napełniona czarnym prochem. Elektryczny zapalnik uderzeniowy zaczyna działać 1-2 sekundy po rzucie. siła bezwładności powoduje uderzenie iglicy w detonator.

Ciężka. następowała detonacja spłonki. detonator 7.Pociski m i o t a n e ręcznie Brytyjski granat ręczny nr 2Mk2 (zwany także granatem pistonowym Hale'a). Przedstawione modele posiadały także krótsze rękojeści. a. z okresu T wojny światowej. zamontowana na przodzie oraz lotki stabilizacyjne rozwijające się w locie zapewniały czołowe uderzenie granatu. a następnie wykonać4 rzut przypominający miotanie dyskiem. zawleczka f. miał skorupę z tworzywa sztucznego . Przed rzutem należało zdjąć kaptur i zawleczkę. sworzeń zabezpieczający 3. 2. 1. Brytyjski granat ręczny nr 69 (po prawej). g. e. uwalniający ołowianą taśmę wokół zapalnika. zawleczka zabezpieczająca z uszkiem b. żelazna skorupa odłamkowa. cztcrbramienna gwiazda 5. powodująca wybuch granatu. siła bezwładności kierowała tylną część spłonki detonatora ku jednemu z wierz­ chołków gwiazdy. zawleczka zabezpieczająca 3. z 1914 r. ładunek wybuchowy d. obsada zapalnika e. Podczas lotu granatu siła odśrodkowa wyrzucała sworzeń zabezpieczający. kula metalowa.czarnego bakelitu. Taśma. wywoływała detonację niezależnie od kąta upadku granatu: Czeski granat ręczny RG 34 (po prawej). Przed użyciem usuwa się uszko zabezpieczające. Po zetknięciu się. ładunek wybuchowy 6. c. do walk pozycyjnych (w okopach): Niemiecki granat ręczny w kształcie dysku (po prawej). z okresu II wojny światowej. wyciągała podczas rzutu zawleczkę i uderzała w zapalnik. 1. Jednocześnie usuwa się zawleczkę zabezpieczającą. ładunek wzmacniający bądź wzmacniacz zapłonu 5. cztery trzpienie 4. Zapłon następuje podczas uderzenia granatu o powierzchnię: a. detonator b. Granat zaczepny. Był wyposażony w pierwszy zapalnik o działaniu bezwładnoś­ ciowym. (u góry i po prawej). Podczas uderzenia. Iglica przemieszcza się do środka granatu uderzając w detonator. Współczesny granat z zapalnikiem o działaniu bezwładnościowym. blokującą iglicę. dzięki czenru wierzchołki gwiazdy wprawiały się w ruch obrotowy. Przed użyciem należało odkręcić kaptur zabezpieczający. lekka skorupa granatu z tworzywa sztucznego c. zawleczka podtrzymywująca kaptur 2. taśma ołowiana g. oddzielając się od granatu. iglica 87 . f. r u c h o m a iglica sprężyna zabezpieczająca ładunek wybuchowy żelazna skorupa odłamkowa detonator. wyposażony w zapalnik ze zwłoką. umieszczona w zapalniku. ładunek wybuchowy. zdejmując przy tym 7 korpusu granatu metalowy pierścień. Następowało wówczas zadziałanie zapalnika bezwładnościowego. korpus granatu z blachy mosiężnej d. detonator 4. wkręcona zatyczka. Ciężka kula metalowa.

4. będący ulepszoną wersją brytyjskiej „bomby o d ł a m k o w e j . ze specyficznym mechanizmem uderzeniowym. . 36. wz. zwiększający siłę jego rażenia granatu. uruchamianym przez długą dźwignię.Granaty ręczne Granaty ręczne z zapalnikiem czasowym do zwalczania „siły żywej" (po prawej) 1. zwany "ananasem". Radziecki granat ręczny. 8. kabłąk bezpieczeństwa. Kiedy granat opuści rękę rzucającego. z okresu II wojny światowej. Francuski granat zaczepny OF. W korpusie granatu znajdował się zwój drutu. Granat obronny skonstruowany przez Amerykanów. e. W okresie I wojny światowej znany był jako „bomba odłamkowa". z zapalnikiem czasowym. Użycie granatu ręcznego nr 36 (po prawej). 2. używany w wojnie wietnamskiej przez partyzantów z Frontu Wyzwolenia Wietnamu Północnego. 89). Mechanizm zapalania rozpoczyna działanie w chwili opuszczenia przez granat ręki rzucającego. a części składowe wykonywano z mosiądzu lub ze stopów cynku: a. lecący granat. Radziecki granat zaczepny KG-42. Ręczny granat odłamkowy nr 36 (poniżej). jest odrzucany. wz. Jedna z wielu konstrukcji zaopatrzona w kabłąkowaty uchwyt (patrz niżej: granat nr. „bomba odłamkowa"). Sprężyna powoduje uderzenie iglicy w masę zapalającą i następuje spalanie się masy opóźniającej (4 sekundy). wprowadzony do użytku przez Brytyjczyków w 1915 r. g. / okresu TI wojny światowej. rzucając)' obejmuje granat tak. 2. przed użyciem. z okresu II wojny światowej. 6. Trzonkowy granat odłamkowy. n. Niemiecki granat ręczny. c. najmniejszy obecnie granat wytwarzany na świecie. d. Holenderski "najmniejszy granat ręczny" V 40. Korpus odlewano z żeliwa. pod wpływem działania sprężyny iglicy uderzeniowej. i. 7. skonstruowany w CHRL. wystającą z rączki. skorupa ładunek wybuchowy iglica ze sprężyną masa zapalająca korek zawleczka z uszkiem kabłąk bezpieczeństwa detonator masa opóźniająca. i. 5. by jego ręka mocno naciskała na kabłąk bezpieczeństwa i następnie wyciąga uszko zawleczki. Brytyjski granat ręczny L2A. używany jeszcze w niektórych armiach Europy Środkowowschodniej. Sposób trzymania granatu znalazł licznych naśladowców: 1. Działa podobnie jak niemiecki trzonkowy granat ręczny (patrz str. Amerykański granat ręczny Mk2. 93 z okresu 11 wojny światowej. 1914/30. b. używany obecnie w armii brytyjskiej do zwalczania „siły żywej". 3. w kształcie jaja z zapalnikiem pirotechnicznym.

ładunek wybuchowy i. e. puszka blaszana. bezpośrednio przed użyciem wyciągano pierścień (a). spłonka (detonator) . wystającej u góry granatu. bądź . po czym metalowe zabezpieczenie kapiszonu (b) spadało z zawleczki. W skorupę odłamkową z tworzywa sztucznego wtopiono około 5700 stalowych kulek (3). pokrywa gałka porcelanowa sznur naciągający trzonek drewniany zapalnik tarciowy (cierny) t f.po nałożeniu skorupy odłamkowej (2) . d.Pociski miotane ręcznie Niemiecki trzonkowy granat ręczny (powyżej i po prawej) Podczas obu wojen światowych. b. z 1915 r. Japoński granat ręczny wz. 88). odkręcano pokrywę co powodowało zwolnienie gałki porcelanowej. Przed użyciem. Jest to granat zaczepny. dokonano niewielkich zmian w jego konstrukcji. z pirotechnicznym zapalnikiem czasowym. masa opóźniająca .jako granat obronny. który detonował po 4-5 sekundach. Opóźnienie detonacji wynosiło 4-5 sekund: a. Nowoczesny niemiecki granat roczny DM 51 (po prawej). ale charakteryzuje się nowocześniejszymi rozwiązaniami. a rzucający uderzał trzonem granatu o twarde podłoże (po prawej) i natychmiast odrzucał granat. Szarpnięcie wywołane podczas rzutu granatem uruchamiało zapalnik czasowy. Funkcjonuje podobnie jak granat odłamkowy nr 36 (patrz str. Rzucający trzymał opaskę skórzaną założoną na rękę. c. Na haczyku opaski zawieszał on węzełek druciany zapalnika pirotechnicznego (ciernego). Posiada szczególne urządzenie. Używany jest jako granat zaczepny (1). nawleczonej na sznurek wewnątrz trzonka. z okresu II wojny światowej (po prawej). 97. 89 . Zapalała się masa opóźniająca. Francuski granat ręczny „bransoletka" (po prawej). aktywizujące w ostatnim momencie zapalnik czasowy.

b.1A2.Granaty ręczne Ręczne granaty dymne i gazowe. Granaty ręczne pierwszego rodzaju. z zapalnikiem czasowym. Zwłoka trwa ok. napełniony białym fosforem. Granat ten cechuje powolne spalanie ładunlcu. dzięki czemu ładunek fosforowy (4). Ładunki tych granatów podczas detonacji wytwarzają obłok (a) dymu bądź gaz łzawiący. łzawiące i zapalające (po prawej): a. dzielą się na dwa podstawowe rodzaje. ogień i falę ciśnienia. które wysadzi górną pokrywę granatu (c). Najbardziej rozpowszechnionym granatem ręcznym tego rodzaju jest granat napełniony Diałym fosforem (b). c. wydzielając wysoką temperaturę. tak długo. W granatach drugiego typu. posiada zapalnik czasowy. przez 15-35 sekund wydziela się gaz łzawiący. ale uważany jest już za granat przestarzały. Brytyjski granat ręczny nr. a fosfor ulegał spaleniu w ciągu minuty i Ręczne granaty dymne. to ładunek fosforowy za­ pala się dopiero wówczas. Wprawdzie mechanizm zapłonowy urucha­ miany jest przez zapalnik che­ miczny. używa­ ny w Bundeswenrze. d. napełniany fosforem. aż w wyniku palącego się materiału palnemu i mieszance chemicznej (b).. 90 . podczas uśmierzania rozruchów w Irlandii Północnej. Ładunek spalał się w ciągu 30—40 sekund. Detonator (2) niszczył ocynkowany korpus blaszany (3).wydziciając dym. podczas detonacji następuje rozkład ładunków na składniki aktywne. Posiadał taki sam zapalnik ze zwłoką (1). Amerykański ręczny granat dymny CS M 54 (po prawej i poniżej). a ładunek zetknie się z tlenem. Znajduje się jeszcze w użyciu. używany w latach siedemdziesiątych. z okresu II wojny światowej (po prawej i poniżej). brytyjski ręczny granat nr 80 dymnó-zapalający. Służył do niszczenia pojazdów i sprzętu. kiedy zwolniony jest uchwyt bezpieczeństwa (a). niemiecki ręczny granat zapalająco-oślepiający DM 19. uzyskiwał dopływ tlenu i zapalał się. kiedy osłona korpusu granatu ulegnie rozbiciu podczas uderzenia. jak brytyjski granat ręczny nr 69 (patrz str. Tworzył się natychmiast gęsty obłok dymu. Następnie. amerykański ręczny granat zapalający TI 13 AN-M14 z lat sześćdziesiątych. używane są w celu osłony ruchu wojsk. brytyjski granat ręczny CST. który podczas detonacji ulega procesowi rozkładu. 8-12 sekund. Zapala się wówczas. należy do pierwszego rodzaju. zostanie wytworzone takie ciśnienie. z zapalnikiem czasowym. 77. 87).

granat miał tzw. wyciągający dwa paski materiału. z okresu 11 wojny światowej. ogon konopny (po prawej). zakończone blaszanym kapturkiem. Niemiecka mina ręcznie miotana (L). znany także jako „bomba klejowa". W celu zapewnienia statecznego lotu granatu i uzyskania celności rzutu. rzucane były przeważnie pod układ jezdny (a). spełniające funkcję stateczników.Pociski miotane ręcznie Ręczne granaty przeciwpancerne (po prawej). Energia wytwarzana podczas eksplozji ładunku kumulacyjnego jest skupiana poprzez wydrążenie stożkowe (i). przebijały także pancerz wieży i kadłub (b). Granat transportowano w skorupie (1). wz. Brytyjski granat ręczny nr 74 (ST). a stateczniki rozkładały. len trzonkowy granat ręczny z ładunkiem kumulacyjnym. miał cztery stateczniki z płótna. Japoński ręczny granat irzeciwpancerny. 3 z okresu I[ wojny światowej (po prawej). z początkowego okresu D wojny światowej. sprężyna wypycha cylindryczny. i przenoszona jest na wkładkę miedzianą. Przed użyciem zdejmowano obie połkuliste osłony. Był używany jeszcze podczas wojny arabsko-izraelskiej w 1973 r. która przebija nawet grubą płytę pancerną (ii). Radziecki granat przeciwpancerny RPG-43 (poprawej). Rzucający dołączał rękojeść. co umożliwia zadziałanie w wyniku uderzenia zapalnika bezwładnościowego. bądź na wieżę czołgu (b). Podczas rzutu. wyciągał zawleczkę i rzucał granat. Pierwsze granaty tego typu. blaszany „spadochron hamulcowy". Podczas rzutu kaptur zsuwał się. Granat przylepiał się do czołgu i detonował po 5 sekundach. umożliwiając uderzenie granatu czołem w cel. W czasie lotu odrzucane są sworznie zabezpieczające. z okresu II wojny światowej. Ładunki kumulacyjne granatów przeciwpancernych z okresu II wojny światowej. Kulisty ładunek wybuchowy (2) pokrywano środkiem klejącym o duże] przylepności. Posiadał ładunek kumulacyjny z zapalnikiem kontaktowym. dzięki fali uderzeniowej wydzielanej podczas eksplozji ładunku. 91 .

które ze względu na kaliber należałoby zaliczyć do artylerii. Broń tego typu wykorzystuje pośrednio energię mięśni. Następnie przejdziemy do strzeleckiej broni palnej. Mamy tu zatem do czynienia z przypadkiem. chociaż nigdy nie stanowiły one skutecznej broni. omówimy brori pneumatyczną. . została podzielona według różnic w funkcjonowaniu mechanizmów broni. tj. w której do miotania pocisku używa się sprężonego powietrza. Będą to zarówno prymitywne dmuchawki. nie mieszczące się w pojęciu typowej broni strzeleckiej.samopowtarzalną strzelbę śrutową (z prawej. pochodzą /. by mogła być obsługiwana przez jednego człowieka. zajmiemy się urządzeniami umożliwiającymi miotanie pocisków. miotaczach oszczepów. dalej). Ich konstrukcja jednak umożliwia obsługiwanie przez jedną osobę. Dwóch Ajnów (lud zamieszkujący północne części laponii) uzbrojonych w jednq z najstarszych broni miotających: łuk i broń najnowszej generacji . W dalszej kolejności. Chodzi tu o broń przeciwpancerną w postaci ręcznych granatników ppanc. użytą do naciągnięcia cięciwy. 92 Ilustracje (po prawej).Rozdział trzeci INDYWIDUALNA BROŃ MIOTAJĄCA W rozdziale tym. Rozpoczniemy od łuków i kusz. nazywanymi ogólnie bronią miotającą. gdzie w broni kumulowana jest energia • inaczej niż miało to miejsce w np. powstających w wyniku szybkiego spalania miotających materiałów wybuchowych. Ta grupa. Do miotania pocisków wykorzystuje się tu energię gazów. Podręcznika Wyszkolenia Strzeleckiego Armii Brytyjskiej z 1931 r. zwanych prochami. a tym samym napięcia łuku (łęczyska). co pokrywa się również z historycznymi okresami w jej rozwoju. Jednocześnie zakres tematyczny ograniczymy do broni indywidualnej. tak zbudowanej. Omówimy także bronie palne. jak i znacznie bardziej skomplikowane wiatrówki.

.

ł ę c z y s k o 3. celności i szybkostrzelności. o czterokrotnie podgiętych ramionach g. Łuk prosty. trójkątny h. Górne ramię 3. uzbrojony w łuk o wymiarach większych niż wzrost człowieka. w kształcie litery „B" f. o podwójnie podgiętych ramionach d. Brzusiec. rogu i ścięgien. strona łęczyska znajdująca się od łucznika napinającego łuk. Grzbiet. służący do zakładania cięciwy. mogą mieć różne kształty. albo wielowarstwowy . np. Łuk laminowany. Istnieje wiele innych jeszcze podziałów. Dolne ramię 6. Łuki. Cięciwa 7. a potem gwałtownie wyzwala energię. która gromadzi. przedstawiający tatarskiego łucznika. a. Kształty łuków (po prawej). łęczysko z nałożoną na grzbiet warstwą elastyczniejszego materiału. zwykle drewna. Gryf (zaczep. róg). trapezowy Porównanie wymiarów (poniżej Rysunek z XVI w. niż jakikolwiek pocisk rzucony ręką. 4. naciąganej ręką łucznika. Przedstawimy najpierw łuki. pod względem zasięgu. Majdan 5. które tu pominiemy. to proste urządzenie było najlepszym rozwiązaniem. albo częściej. Puszczona cięciwa przekazuje zgromadzoną w łęczysku energię strzale. Łuk dwuwarstwowy. Dokonuje się tego za pomocą cięciwy. Pogrupowano je w zależności od konstrukcji łęczyska. prosty b. 2. jak niewielki może byćtuk. asymetryczny e. ścięgien zwierzęcych. 94 . Do czasu wynalezienia i udoskonalenia broni palnej. Dla porównania. W literaturze przedmiotu. Siodełko strzały 4. broń miotającą napinaną i zwalnianą bezpośrednio ręką. Czasem są to ozdobne rogowe nakładki osadzone na końcach ramion tuku. Łuk kompozytowy. 8. tj. która leci dalej i szybciej. 2.Łuki Luk jest rodzajem sprężyny. pokazuje. prosty o podgiętych ramionach c. na rysunku obok. strona łęczyska zwrócona ku celowi. zamieszkującego Cejlon.łęczysko wykonane z co najmniej trzech klejonych warstw podobnego materiału. używa się też terminu „łuk złożony" w odniesieniu do l u k ó w 3 i 4. zwykle z jednego gatunku drewna. Łęczysko klejone 7 trzech podstawowych warstw różnych materiałów. w celu zwiększenia sprężystości. innego gatunku drewna. 1. na końcach obu ramion. wojownik z plemienia Weddów. Główne części łuku: 1. Typowe konstrukcje łęczyska (powyżej) wykonane z jednorodnego materiału.. zwykle drewna.

c. przez prawe ramię przewieszone tubie z kompozytowym lukiem refleksyjnym. Łubie/tworzące komplet z kołczanem. 2. Zekier. takie jak len. pokazano trzy nietypowe rozwiązania. Z użyciem specjalnego pierścienia (zekier).I n d y w i d u a l n a broń miotająca Zakładanie cięciwy. 95 . pierścień na kciuk. nazywano sajdakiem. Sposóo używany w Europie od czasów Średniowiecza oraz w Afryce i Azji. Najczęściej stosowane metody napinania ł u k u (po prawej): a. Poniżej szczegóły zekiera wykonanego z obsydianu w Indiach. Holandia. b. Stosowany prawie w całej Azji. można go stosować tylko przy relatywnie słabym łęczysku. Krótkie. 1. kołczan . pochodzi z jednej z wysp u wybrzeży Queensland w Australii. c.Na fragmencie rysunku z greckiej wazy (poniżej). Do wykonania cieciw stosowano włókna roślinne. Dwa lub trzy palce ciągną za cięciwę. na końcach pętle ze ścięgien. Cięciwy (po prawej). Pierwotny sposób. U prawego boku kołczan. Wykonane ze skóry jelenia. składającej się z podłużnych włókien oplecionych gęsto nicią. Pierścień łucznika wykonany z kory. służąca do precyzyjnego prowadzenia strzały. dość' sztywne odcinki. d. pokazano. Łubie połączone z kołczanem północnoamerykańskich Indian. Nazywa się go czasem „potrójnym'. Przyginając lęczysko pomaga sobie nogami. Wykonana z dwu kawałków drewna i sznurka. Sposób stosowany w Ameryce Północnej i Płd. b.specjalny pojemnik do przenoszenia łuku. konopie czy jedwab oraz ścięgna i jelita. Turecka cięciwa jedwabna. od wpływów atmosferycznych. widzimy scytyjskiego łucznika zakładającego cięciwę na krótki łuk z kompozytowym łęczyskiem. od Turcji po Chiny i Koreę. Ekwipunek łucznika (po prawej) Zwykłymi jego elementami było łubie . podkładka przywiązywana rzemykiem na lewy nadgarstek.-Wsch. Jeździec tatarski (po lewej). Chińska cięciwa stosov\ ana w łuku do miotania kamieni. XVI w. Wykonany z kości słoniowej. chroniący go np. Azji: dwa palce ciągnące za cięciwę podtrzymują jednocześnie strzałę. chroniący kciuk ręki naciągającej cięciwę. d. między nimi trzyma się strzałę. że na łuki o dużej długości cięciwę zakładano stojąc: łucznik opierał jeden koniec łuku o ziemię i zginał łęczysko ręką i kolanem wykorzystując przy tym ciężar ciała. Japoński kołczan skórzany ze złoconymi okuciami. Na ilustracjach (po prawej). połączono w jedną calośc by zachować odpowiednią elastyczność' cięciwy. Tu. a. fragment chińskiej cięciwy. 3. specjalny pierścień (zekier).pojemnik na strzały.

bez cięciwy. znanym przedstawieniem tej broni. Malowidła jaskiniowe są najstarszym. z osobnym majdanem (uchwytem). z Afryki i Azji. trzymającej równocześnie łęczysko. Egipski łuk z czasów Nowego Państwa. asymetryczne. Ib . Łuk pochodzący z Kenii i sposób jego użycia. 4.) ocalały w bagnie pod Holmcgaard. Wykonany z drewna akacjowego. 2000-1500 lat p. Kamienne pociski mają w porównaniu do strzał niewielką skuteczność rażenia. Łuk o płaskim łęczysku. Birmański łuk do miotania kamieni. które przynajmniej w otwartym polu stawiały go znacznie wyżej od kuszy. Łuki prehistoryczne i starożytne (powyżej).e. lekkością i szybkostrzelnością . pokazany z boku (2a) i od strony grzbietu (2b). zapasowe strzały trzyma w lewej dłoni. w Danii. fragment pochodzący z Castellon w Hiszpanii).e. łęczysko nie napięte* 2. długi łuk angielski z okresu Średniowiecza. Łęczysko podwójnie wygięte. Chociaż większość malowideł przedstawia sceny myśliwskie. Łuk plemienia Hadza. la . do jego napięcia potrzeba przyłożyć siłę rzędu 530 N. charakteryzujący się skutecznością rażenia i zasięgiem porównywalnym z kuszą. 1. zwykle drewna. używane głownie do polowań.n. Dla porównania. Łuki współczesne (powyżej). ok. By móc wystrzeliwać kamienie zastosowano niezwykłą kon­ strukcję cięciwy ze specjalną kieszonką. ukazane z boku. Łęczysko bambusowe. nomadów zamieszkujących Tanzanię. Jeden z najskuteczniejszych współczesnych łuków prostych. a przewyższający ją prostotą. Nienapięty. niektóre znaleziska zachowały się w wyjątkowo dobrym stanie.e. Prehistoria łuku. 6000 lat pJi. jakim jest drewno. Datowany na koniec epoki kamiennej.widok od strony brzuśca. 96 . wymagał siły naciągu rzędu 356 N. dlatego ten typ łuku był rzadko wykorzystywany w boju. Szczegóły kieszonki na podwójnej (6a) i pojedynczej (6b) cięciwie. 3.n. to można wskazać również sceny bitewne (po prawej. Chociaż robiono je z nietrwałego materiału. pochodzący z późnego mezolitu (ok. Szczegół (poniżej) ukazuje łucznika tuz przed napięciem luku.Łuki proste Łuki proste mają łęczysko wykonane z jednorodnego materiału. Znaleziony w torfowisku koło Viborga w Danii. 5. używanej już przed 10 000-5 000 lat. 6.zaletami. 1400 rok p.widok z boku. Szczytowym osiągnięciem w historii łuku był długi łuk angielski. Łuk dębowy.

Łuk używany w bitwie pod Flodden. był bronią wojskową. wykształcony w Średniowieczu na terenie Walii i Anglii. Łęczysko spłaszczone. 7. w XTV i XV w. Pomimo. jaką odgrywali łucznicy w wojskach angielskich. że każdy dorosły mężczyzna w Królestwie ma posiadać łuk i odbywać co niedzielę. że tuk był bronią tanią i niezwykle skuteczną. Najlepszym materiałem na łęczysko był cis. Na wschodzie. odpowiednie ćwiczenia. w wypadku jego braku używano wiązu. uznawano ich za najniżej stojących w hierarchii. 5. tylko nieliczni nosili uzbrojenie ochronne. Kysunek na podstawie akwareli Johna Withea. Długi łuk angielski . Od XIV do XVI w. częściowo owinięty tkanymi taśmami. 2. uczestnika ekspedycji kolonizacyjnej Ralegha z 1580 r. król Anglii (powyżej).rym terminem określacie luk prosty. w okresie największych sukcesów tej broni. tworzyły miękkie zewnętrzne słoje. Usiłował on popierać łucznictwo. wobec dostatku doskonałych gatunków drzew. Indianin z plemion zamieszkujących Florydę. wydobyty z wraku okrętu „Mary Kosę". wyparły one całkowicie inne typy łuków. Rysunek. który zatonął w 1545 r. od strony spłaszczonego grzbietu łuku. Malowany. tj. uzbrojony w łuk prosty. Długi łuk angielski z założoną cięciwą.równała się połowie długości łuku.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Łucznik angielski (powyżej). Szczegół przekroju poprzecznego łęczyska (a). Henryk VIII. podwójnie wygiętym łęczyskiem. Pochodzi z Oklahomy. 6. będące tradycyjną umiejętnością na Wyspach Brytyjskich. zwężające się i twardniejące ku brzuścowi. Długi łuk angielski. widoczny z boku. Łuk plemienia Madok. to drogę torowała sobie już wówczas broń palna. na które nakładano cięciwę. 4. ukazuje w jaki sposób układały się słoje. silnie zwężony majdan. 1.. Zdobiony ornamentem geometrycznym. Luki proste były stosowane na całym kontynencie amerykańskim. Zewnętrzną część. Pochodzi z Południowej Dakoty. Pomimo istotnej roli. 3. Szczegół (b). w 1513 r. W tym celu wydał dekrety stanowiące. w trakcie ćwiczeń łuczniczych. Łuk plemienia Siuksów. pokazuje rogowe zaczepy. będący ilusrraqą bitwy pod Shrewsburg w 1403 r. a długość strzały . po rannej mszy. 97 . t u k i północnoamerykańskie (powyżej). Długość" luku była w przybliżeniu równa wzrostowi łucznika.

Łuki laminowane i dwuwarstwowe
Łuki laminowane wykonywane są przez połączenie, przynajmniej trzech warstw, identycznego materiału. Niekiedy, zwyczajny prosty łuk bywa wzmacniany przez nałożenie dodatkowej warstwy od strony grzbietu, zwykle jako materiału, używa się ścięgien zwierzęcych. Pozwala to zwiększyć sprężystość łęczyska. Nałożona warstwa może być mocowana przez oplot albo przyklejona, co jest znacznie lepszym rozwiązaniem.
Indianin z plemion prerii (po lewej), zamieszkujących zachód Ameryki Pin., uzbrojony w warstwowy łuk i włócznię.

Japoński łuk asymetryczny (powyżej). Rysunek na podstawie uzbrojenia ochronnego wystawionego na wystawie w Muzeum Alberta i Wiktorii w Londynie. W lewej ręce, łuk typu shtge-to-yumi - jego łęczysko sklejono z warstw tego samego gatunku drewna, oplatano ratanem i pokrywano laką. Tego rodzaju tuki uznawano za broń godną szlachcica. Często, posługiwano się nim siedząc na koniu,

pomimo tak znacznej długości. Zwraca uwagę niskie położenie majdanu. Zarówno warstwowy łuk shige-lo-yumi, jak i prosty luk marnki, miały podobne kształty i rozmiary. Rysunek (b), pokazuje kształty i proporcje łęczyska przy napiętej cięciwie. Zwraca uwagę dalekie odciągnięcie cięciwy, odpowiednio do tego strzały były długie i ciężkie, co czyniło ich działanie wysoce skutecznym.

Północnoamerykańskie łuki dwuwarstwowe (powyżej) 1. Łuk o spłaszczonym łęczysku z północnozachodniej Kalifornii, nazywany też łukiem typu Yurok Hupa. Z drewna cisowego, grzbiet oklejony ścięgnami, malowany w geometryczne wzory. Pokazany od strony grzbietu, cięciwa nie nałożona. 2. Łuk Indian z Zachodu, pokazany z boku. Łęczysko wykonane z kawałków rogu, połączonych oplotem ze ścięgien zwierzęcych.

3. Łuk Eskimosów z łęczyskicm drewnianym, wzmocnionym przez nałożenie na grzbiet warstwy ścięgien, mocowanej oplotem, a) - grzbiet, b) - widok z Doku. 4. Łuk Eskimosów, o złożonej budowie łęczyska, wykonanego z 3 kawałków rogu renifera pokrytych warstwą ścięgien na grzbiecie.

98

Łuki kompozytowe
Łuki kompozytowe powstają z połączenia co najmniej trzech różnych materiałów, dobranych w taki sposób, by zwiększyła się ich wypadkowa sprężystość. Najlepsze łuki kompozytowe powstawały w Turcji. Tradycyjnie wykonywano je z warstwy odpowiedniego drewna oklejonego rogiem i ścięgnami. Współczesne łuki sportowe mają kompozytowe łęczyska z wielu warstw tworzyw sztucznych, wzmacnianych włóknem szklanym oraz włóknami węglowymi. Nie wchodzą one jednak w zakres niniejszego opracowania.
Tureckie łuki refleksyjne, z łęczyskami o kompozytowej konstrukcji, były najbardziej skuteczną indywidualna bronią miotającą, jaką znano do początków naszego stulecia. Schemat (po lewej), przedstawia kształty takiego łuku w 3 fazach: (A) łuk napięty, (B) łuk z założoną cięciwą, (C) łuk po zdjęciu cięciwy. Kształt, będący wynikiem wielowiekowych doświadczeń, pozwalał na możliwie najlepsze wykorzystanie sprężystości użytych do budowy łęczyska materiałów.

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

Elementy używane do budowy łęczyska łuku refleksyjnego (powyżej). Do drewnianego rdzenia (b) przyklejano od strony brzuśca warstwę rogu (a), od strony grzbietu oklejano rdzeń ścięgnami (c). Sam rdzeń wykonywano z trzech kawałków drewna (d, e). Grzbiet luku pokrywano korą brzozową lub obciągano skóra, po czym malowano.

1. Turecki łuk refleksyjny z XIX w. Lęczysko kompozytowe, malowane purpurą, ze złoceniami na końcach. Cięciwa jedwabna z pętelkami ze ścięgien. Próby wykazały, że tego rodzaju łuk przewyższał wszystkie inne znane typy. Sir Ralph Payne-Gallwey, autorytet w tej dziedzinie, podaje, że maksymalny zasięg strzały o specjalnej konstrukcji wynosił ponad 600 m, a zwykłej strzały bojowej ok. 400 m.

2. Kompozytowy łuk baszkirski, Pochodzi z Baszkirii, azjatyckiej części b. ZSRR, gdzie wykształciły się własne tradycje budowy łuków. Łęczyska z rdzeniem drewnianym, od strony brzuśca nakładki rogowe, od grzbietu warstwa ścięgien — obydwie mocowane oplotem. Pokazano widok boczny, z założona cięciwą (a) i bez cięciwy (b).

Łuki indyjskie (powyżej) 3. Łuk o łęczysku wykutym ze sprężystej stali, Indie Północne. Jeszcze przed przybyciem Europejczyków umiano tu wytwarzać choć w niewielkich ilościach, wysokogatunkowe stale. Czasem wytwarzano /. niej łuki, naśladujące kształtem znane, również w tym kraju, łuki refleksyjne. Pokazany egzemplarz to najprawdopodobniej broń myśliwska, wykonana w XIX w.

4. Łuk kompozytowy z północnych Indii, lęczysko z rdzeniem drewnianym, od brzuśca warstwa rogowa, grzbiet ze ścięgien, całość lakierowana. Tego rodzaju łuków używano na terenie Indii nawet po rozpowszechnieniu się broni palnej. Obok łucznik, posługujący się takim łukiem.

99

Strzały
Strzała jest bardzo skutecznym rodzajem pocisku. Zasięgiem przewyższa miotany ręcznie oszczep czy dziryt. Ze względu na małe rozmiary i ciężar, m o ż n a nosić ze sobą spory zapas strzał. Mimo pozornej prostoty konstrukcji, w y m a g a wysokiej precyzji wykonania. Jej masa i wymiary muszą być dostosowane do łuku, z którego będzie wystrzelona. Drzewce musi być proste i mieć odpowiednio dobrane lotki zapewniające stabilizaq'ę lotu. Musi ono być w y k o n a n e ze sprężystego materiału, a konstrukcja grotu winna odpowiadać rodzajowi celu, by zapewnić największą skuteczność rażenia.
Części typowej strzały (po lewej) a. grot (żeleice) b. tuleja, albo trzpień grotu z owijką c. promień (drzewce, brzechwa) d. pierzysko (lotki) e. owijka f. osada. Niektóre typy strzał nie mają odrębnego grotu, jego rolę spełnia zaostrzone drzewce. Znane są również strzały bez upierzenia, jednak mają ograniczony zasięg i celność.

Kształty grotów (po lewej) Pokazano tu najczęściej występujące rodzaje grotów, które pojawiły się już w epoce kamiennej. Większość" z nich była nadal stosowana, choć zaczęto produkować je z metalu: a. romboidalny b. liściasty c. trójkątny d. z zadziorami e. rozwidlony f. dłutowaty.

Osada (po lewej) Jej rolą, jest utrzymanie strzały na cięciwie do momentu całkowitego przekazania przez nią energii napiętego i zwolnionego łęczyska. Może to być zwykła szczelina wycięta w drzewcu (1). Niektóre strzały, np. tureckie, miały osobno nakładaną osadę. Wykonywano ją 7 rogu i miała sprężyste ramiona (2).

Sposób mocowania grotu (po lewej). Najczęściej stosowane połączenia: 1. Najprostsze kamienne groty liściaste osadzano w rozszczepionej końcówce drzewca. Dla wzmocnienia, połączenie oplatano nicią, łykiem itp. 2. Bardziej rozwinięte formy grotów kamiennych miały często dodatkowe zadziory, wzmacniające opisane wyżej połączenie. 3. Długi trzpień japońskiego grotu stalowego wciskano w miękki rdzeń drzewca - sposób stosowany także w innych częściach świata. 4. W okolicach, gdzie stosowano drzewce z litego drewna, wykształcił się grot z tuleją, zwykle zwijaną. Koniec drzewca mógł być w nią wklejony lub czasem przybijany gwoździkiem. Tego typu strzał, używano np. w średniowiecznej Europie.

100

Pierzysko (po lewej), pełni funkqę stabilizatora lotu : a. niektóre strzały, np. używane przez Buszmenów zamieszkujących Południową Afrykę, nie mają lotek; b, c, d. lotki (wykonane z piór ptasich lub innego materiału) mocowane są po dwie, trzy lub cztery. Niekiedy jedna z lotek, barwiona jest po to, by zawsze zachować jednakowe położenie zakładanej na cięciwę strzały; e. niektóre strzały tureckie, służące do ćwiczeń, miały lotki spiralne; f. lotki najczęściej mocowano oplatając końcówki rozszczepionego pióra nicią. Połączenie czasem wzmacniano klejem, którym smarowano przestrzenie między lotkami.

Paradoks łucznika (powyżej). Ze względu na przedstawione tu zjawisko, niezwykłej wagi nabiera dobór właściwej sprężystości drzewca strzały. 1. Tuż po zwolnieniu cięciwy, linia będąca przedłużeniem strzały, nie pokrywa się z torem lotu. 2. W momencie zwolnienia cięciwy bezwładność grotu i stopki powodują wygięcie się drzewca. Jeśli ma ono odpowiednią sprężystość, to strzała lecieć będzie po właściwym torze.

3. Jeśli jednak drzewce jest zbyt sztywne, strzała zboczy z linii celowania. 4. Przy zbyt sprężystym drzewcu, zacznie ona drgać, co wywoła zaburzenia lotu.

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

a. strzała z Północnych Indii, o czterech lotkach, z wydłużonym grotem, o sześciobocznym przekroju poprzecznym, zaprojektowanym z myślą o przebijaniu oczek kolczugi. Malowana w różnokolorowe wzory; b. japońska strzała, z malowanym na czerwono drzewcu i rozwidlonym grocie stalowym; c. strzała-amulet plemienia Siuksów, pokryta wzorami geometrycznymi o znaczeniu rytualnym.

Strzały (powyżej)

Groty strzał (powyżej). Pokazano tu rozmaite groty strzał, z różnych okresów i rejonów świata. Zgrupowano je wg materiału, z jakiego zostały wykonane oraz pod względem różnic kształtu. Szczegóły dotyczące miejsca powstania podano poniżej. Groty krzemienne: 1, 7. Anglia 2, Egipt 3, 4. Francja 5, 6.Północna Irlandia 8, 9. Dania

10. Szwecja, małe ostrza krzemienne osadzone w kościanym promieniu 11. Grot Eskimosów Pozostałe groty niemetalowe 12. Grot kościany Eskimosów 13. Północno-zachodnie wybrzeże Ameryki Północnej, z kłów zwierzęcych 14-17. Północna Ameryka, obsydian 18-21. Północna Ameryka, kamienne 22. Północna Ameryka, skamieniałe drewno

Groty metalowe 23. Asyria, brąz 24. Grot scytyjski, brąz 25. Luristan, prowincja staroperska, brąz 26. Mezopotamia, brąz 27-33. średniowieczna Europa, żelazo 34-37. Japonia, stal 38. Kaszmir, stal

Grot japońskiej strzały wotywnej (powyżej), wykuty ze stali. Ażurowany ornament wycięty piłką, daje się odczytać jako poemat o gradobiciu. Groty tego rodzaju nie byty przeznaczone do strzelania: osadzano je na strzałach ofiarowywanych jako wota.

101

Kusze
Kusza jest bronią miotającą. Składa się z łuku u m o c o w a n e g o do łoża, którego konstrukcja umożliwia trzymanie napiętej cięciwy bez wysiłku użytkownika. Łoże, pozwala na zastosowanie urządzenia mechanicznego do napinania łuku, jak i urządzenia spustowego. W efekcie, uzyskuje się celną i groźną broń, której obsługa nie wymagała długiego treningu, koniecznego do osiągnięcia dobrych rezultatów. Kusze różnią, się sposobami napinania, materiałami użytymi na łęczysko, urządzeniami spustowymi, rodzajem miotanych pocisków i wreszcie przeznaczeniem. Jako broń wojskowa, kusze zaczęły wychodzić z użycia ok. 1550 r., niemniej używano ich nadal do p o l o w a ń i strzelania tarczowego. Dziś przeżywają swoisty renesans jako broń do polowań podwodnych i sporadycznie do działań speqalnych.
Części k u s z y ( W Polsce, u ż y w a n o r ó w n i e ż nazwy samostrzał) a. kolba b . łoże c. dźwignia spustowa d. orzech e. b r u z d a f. c i ę c i w a g. antaba h. łęczysko albo łuk i. s t r z e m i ę

m. grot
P o s ł u g i w a n i e się k u s z ą ( p o prawej). W s t o s u n k u d o ł u k u , występują z n a c z n e r ó ż n i c e : 1. N a c i ą g a n i e . W n a j p r o s t s z y c h (i najwcześniejszych), k u s z a c h cięciwę n a p i n a n o r ę k o m a , t a k by z a c z e p i ć ją o o r z e c h ( p o r ó w n a j szczegóły o b o k ) . P o j a w i e n i e się m e c h a n i c z n y c h naciągów pozwoliło z czasem na wprowadzenie znacznie m o c n i e j s z y c h łęczysk.

Części bełtu j.osada k. lotki ( d r e w n i a n e l u b pergaminowe) l. d r z e w c e

2 . Z a k ł a d a n i e b e ł t u . Trzymając k u s z ę p o z i o m o , j e d n ą ręką w k ł a d a n o bełt w wyżłobienie ł o ż a tak, b y j e g o o s a d a s t y k a ł a się z cięciwą ( p o r ó w n a j o b o k ) . Niekiedy, kuszę zaopatrywano w s p r ę ż y s t y przycisk, zapobiegający p r z e m i e s z c z a n i u się b e ł t u .

3 . Z ł o ż e n i e się d o s t r z a ł u , z w o l n i e n i e cięciwy. Z k u s z y celowano p o d o b n i e jak ze współczesnego karabinu, dociskając ł o z ę d o r a m i e n i a . Dźwignię spustową naciskano jak najdelikatniej, b y z a p o b i e c d r g n i ę c i u ł o ż a . Szczegół o b o k , pokazuje najprostsze urządzenie spustowe, stosowane w kuszach bojowych. W późniejszych kuszach myśliwskich c z y t a r c z o w y c h , pojawiły się znacznie bardziej u d o s k o n a l o n e i p r z e m y ś l n e r o z w i ą z a n i a tego mechanizmu.

Tablica chronologiczna. 500 r. p.n.e. Chiński autor Sun Tsu w traktacie „Sztuka wojenna" wspomina o skutecznych kuszach wyrzucających strzały. 206 r. p.n.e.-220 r. n.e. Powszechne zastosowanie kusz w Chinach (czasy dynastii Han). 0-100 r. n.e. Pojawienie się w Chinach kuszy magazynowej. 1100 r. Kusza powszechnie stosowana w Europie, zwłaszcza przez żołnierzy najemnych. 1139 r. Papież Innocenty II zakazuje używania kuszy przeciwko Chrześcijanom, co oczywiście nie było respektowane. 1199 r. Podczas oblężenia Chaluz, ginie król Anglii Ryszard I, trafiony bełtem kuszy. Skądinąd wiadomo, że król ten był gorącym zwolennikiem stosowania kuszy. Kon. XIII w. Na Wyspach Brytyjskich kusza zostaje wyparta przez długi łuk angielski, na kontynencie nadal jest główną bronią miotającą. Pocz. XIV w. Zaczęto wykonywać stalowe łęczyska do kusz. XIV-XV w. W miastach Francji i Belgii cechy rzemieślnicze organizują całe oddziały kuszników, mających bronić w potrzebie murów miejskich. 1521,1524 r. Cortes i Pizzarro, wyruszając na podbój Nowego Świata dysponują w swych oddziałach kusznikami. 1555-57 r. W wojnie przeciwko Rosji, Szwedzi stosują kusze. XVI w. W ciągu tego stulecia ręczna broń palna wypiera kuszę z zastosowali militarnych (w Europie). Począwszy od tego stulecia zastosowanie kuszy w Europie ogranicza się do myślistwa i strzelania tarczowego. 1894-95 r. Podczas wojny chińsko-japońskiej strona chińska stosuje kusze z magazynkami na bełty. 1914-18 r. Sporadycznie stosowano kusze w wojnie okopowej.

102

I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca

Ciężko kusza myśliwska (powyżej). Na łożu, angielskie nazwisko Fanshave i data 1565. Loże inkrustowane kością słoniową, łeczysko stalowe mocowane takąż antabą, strzemię stalowe. Cięciwa konopna, jako naciągu używano t/w. lewara angielskiego, nie pokazanego na rysunku (Castle Museum, York).

$

Porównanie łuku i kuszy ' owyżej). Porównano osiągi ugiego łuku angielskiego (1) i kuszy (2), która była głównym konkurentem w uzbrojeniu europejskim w XIV i XV w. Szybkostrzelność a. Długi łuk angielski pozwalał na wyrzucenie 6 celnych strzał (do 12 bez celowania}/ w ciągu minuty. b. Kusza lewarowa tylko jeden belt na minutę (lżejsze ku s/e napinane hakiem na pasie - do 4 bełtów).

Maksymalny zasięg c. Długi łuk - do ok. 250 m. d. Kusza - do ok. 360 m. (zasięg skuteczny obu broni był z pewnością mniejszy) Skuteczność rażenia Zarówno strzała, jak i bełt, były w stanie przebić płytę uzbrojenia ochronnego pod warunkiem odpowiedniego doboru grotu. (Dane podano za dziełem Sir Ralpha Payne-Gallwey'a)

Celność rażenia (po lewej) Kusza z natury jest bronią precyzyjną. Łucznik z reguły wykorzystuje górną krawędź grotu pocisku jako muszkę.

f

Rodzaje kuszy (po lewej). Pokazano zarvsy sylwetek dwu głównych typów: A. Kusza miotająca bełty, używana jako broń bojowa lub myśliwska - do polowań na grubego zwierza. B. Tzw. arbaleta, miotająca kule kamienne lub ołowiane, zwykle z podwójną cięciwą i wygiętym łożem. Służyła do >olowań na drobna zwierzynę ub do strzelań tarczowych.

Bełty bojowe (poniżej). Nieliczne tylko bełty przetrwały w całości do naszych czasów. Zachowała się natomiast duża ilość grotów pochodzących z wykopalisk archeologicznych. Pokazane tu okazy, są typowe dla późnego Średniowiecza. Groty kute z żelaza, promienie drewniane. Lotki wykonywano z płatków drewna (1) lub pergaminu (2). (Egzemplarz nr 1 pochodzi ze zbiorów Muzeum Zamku Grandson w Szwajcarii, nr 2 - Tower, Londyn).

103

„Kozia nóżka" . Dodatkowo uzbrojony w tasak. kuszach do miotania kul. Rysunek wg YiolJet Lc Duc'a przedstawia kusznika z pełnym oporządzeniem. by odciągnąć je ku tyłowi. Nieznaczne ulepszenie metody (b). zaczepianej hakiem o niewielkie strzemię. Wbudowana na stałe dźwignia jednoramienna. Naciągiem nazywano przyrządy służące do napięcia cięciwy. wykonana z prętów opieranych o tzw. rodzaj dużej prostokątnej tarczy zapewniającej osłonę podczas długotrwałego napinania cięciwy i nakładania bełtu. Dźwignia pchająca. Zurich). Obok. Lewar angielski (winda korbowa z wielokrążkiem). a. Kusznik (powyżej). kusznik zaczepiał hak o cięciwę i następnie prostował się. . Pokazano szwajcarską pawęż z drugiej ćwierci XV stulecia (Schweizeriscb.czopy na łożu kuszy. których głównym zadaniem było zapewnienie osłony kusznikom. hak do napinania cięciwy. Pas z hakiem. 1800 r. 1450 r. Nie przyjął się w kuszach myśliwskich. Rodzaj dźwigni jednoramiennej. by zapewnić osłonę żołnierzowi w czasie przygotowania broni. Zginając tułów. Na plecach przewieszona pawęż. h. Cięciwę popychało dodatkowe ruchome ramię. bardziej popularny wśród myśliwych niż żołnierzy.Kusze Sposoby napinania i rodzaje naciągów do kusz. mimo kłopotliwej i powolnej obsługi. Stosowano go w najcięższych kuszach (oblężniczych i bojowych). Przy odpowiedniej długości ramienia wystarczyło przyłożyć stosunkowo niewielką siłę. Czasem. Na prawym biodrze Kołczan z bełtami. Sposób ten wyszedł z użycia wraz z pojawieniem się sztywniejszych łęczysk. e. Pawęż (po lewej). ustawiano na podpórkach. zwłaszcza w angielskich kuszach myśliwskich i tarczowych ok. b. z tyłu nad pośladkami. f. c. mogącym wówczas skupić się na rażeniu przeciwnika. Wynaleziony ok.dźwignia jednoramienna. Lewar niemiecki..es Landesmuseum. stosujący listwę i koło zębate napędzane korbą. g. Kusza zawieszona łęczyskiem na wysokości pasa. tarcze te. d. Faktycznie cięciwę naciągano nie tylko rękoma. ale również pomagając sobie mięśniami grzbietu. Istniała też speqalna kategoria żołnierzy zwanych pawężnikami. Sznur z krążkiem zaopatrzonym w korbkę. ze względu na powolność obsługi. Ustawiano ją na ziemi tak. Rozwiązanie popularne w arbaletach. Pierwsze kusze napinano chwytając dłońmi cięciwę i przytrzymując łoże stopą włożoną w strzemię. tarcza dla kusznika. Umożliwiała napięcie najsilniejszego łęczyska. na lewym boku.

w którym cięciwa (d). autorstwa Sir Ralpha Payne-Gallwey'a). Chińska arbaleta. napina łęczysko do momentu. Przesunięcie dźwigni do przodu (a). z terenów Konga. Pocnodzi z początków XX w. Utrzymywał on we właściwej pozycji bełt. Powoduje to wyrzucenie bełtu znajdującego się najniżej w magazynku (e). pełni funkcję dźwigni spustowej i zaczepu cięciwy.B 1. pokryte pergaminem. pełniący rolę spustu. wchodzący w bruzdę orzecha. typu używanego jeszcze podczas wojny z Japomą w latach 1894-95.. malowane na czerwono. Używana głównie jako broń myśliwska. Prymitywne kusze spotykano również w Zachodniej Afryce. 2. poniżej łoża. Tajlandii i Birmie. (Ilustracje wg „The Ćrossbow". Londyn). czarno i zielono. żywana do polowań na drobną zwierzynę lub ćwiczeń w strzelaniu. pozbawionych lulek. Długie ramię. gdzie istniała możliwość oparcia kuszy o parapet wału itp. umieszczono w pionowym magazynku ulokowanym nad łożem/Przygotowanie kuszy do strzału pokazano poniżej. o charakterystycznym dla kusz tego typu kształcie łoża i podobnych do europejskich rzyrządach celowniczych. powoduje zaczepienie cięciwy o występ. Pozwalało to strzelcowi celować jedną ręką. Niemiecka kusza myśliwska z początku XVI w. 4. Zwraca uwagę sprężysty przycisk bełtu. Łęczysko kom­ pozytowe. podczas gdy drugą ręką obsługiwał dźwignię do napinania cięciwy. do momentu zwol­ nienia cięciwy (Tower. Pociągnięcie dźwigni ku tyłowi (b). Łoże inkrustowane kością słoniową. Prymitywna kusza wykonana w całości z drewna. Zapas krótkich bełtów. Taką broń stosowano głównie przy obronie fortyfikaqi. 105 . Chińska kusza magazynkowa. zostaje zwolniona przez stały występ (c). 3.

Większość dmuchawek jest dostatecznie lekka by można je było trzymać tuż przy ustniku. w płaszczu drewnianym pokrytym ornamentem geometrycznym. ustnik b. Kołczan na strzałki. Wojownik z plemienia Kenyah. Ustnik dmuchawki (poniżej). n p . używana przez Dajaków z Borneo. z fragmentem rury. Sama rura dmuchawki może być zbudowana w najróżniejszy sposób. 1. mają proste przyrządy celownicze ułatwiające trafienie. osada strzałki e. rura c. 5. Na tych terenach dmuchawka z zatrutymi strzałkami była nie tylko bronią myśliwską. rura wykonana z trzciny owiniętej łykiem drzewnym. przez ustnik i tylną część dmuchawki. służące do wyrzucania małych strzałek. że używano ich do polowania. w której umieszcza się strzałkę. Dmuchawka i ekwipunek (powyżej). Wykonana z drążonego kawałka drewna. w pokazany sposób. uszczelnienie d. 3. Wykonana z długiej wewnętrznej rurki bambusa. ostrze strzałki (zwykle zatruwane. kurarą w Ameryce PłdJ Do uszczelnienia strzałki najczęściej stosuje się w Ameryce Południowej bawełnę. Tykwa na bawełnę do uszczelniania. Dmuchawka. Przekrój wzdłużny (po prawej). 106 . zamieszkującego południowe Borneo w trakcie miotania strzałek z dmuchawki. Najpowszechniej stosowano je (i stosuje się nadal) w Malezji i Ameryce Południowej. strzałka przygotowana do wydmuchnięcia: a. osadzona na miękkim trzpieniu w celu dopasowania do przekroju dmuchawki.miękki rdzeń niektórych roślin. B. przy czym konieczne do tego ciśnienie powietrza wytwarzają płuca „strzelca". ale również bojową. są to drewniane rury. Kłębuszek bawełny stosowany jako uszczelnienie strzałki. wykonywana z żyłek niektórych liści. Niektóre z nich. albo zabawy w różnych częściach świata. Dmuchawki z Malezji i Indonezji (powyżej) A. Plemię Sakai. „strzelca ? Południowej Ameryki. 2. Plemię Sakai z Półwyspu Malajskiego.Dmuchawki Dmuchawki. 4. Wiadomo. Strzałka. Pokazano rzeczywiste rozmiary. Półwysep Malajski. u wylotu osadzony grot włóczni. a w Malezji .

Zamek z kulą zatrzymywał się na wysokości przewodu lufy. Angielska broń przeznaczona do obrony osobistej. 107 . W XVTTI i XIX w. zbiornik najczęściej stanowił jednocześnie kolbę broni (1). Jej użycie pokazano na rysunkach (3) i (4). Zasada działania wiatrówki ze zbiornikiem sprężonego powietrza (po lewej). nadając odpowiednią prędkość kuli. poruszał się w pionie. w latach 1793-1801. Dziewiętnastowieczne wiatrówki (po lewej) 1. Przedstawiono tu broń znacznie skuteczniejszą. Była to wiatrówka powtarzalna.wiatrówka. Naciśnięcie na spust powoduje otwarcie zaworu (b). o konstrukcji podobnej do pompek samochodowych starszego typu. a więc był porównywalny z ówczesną gładkolufową bronią palną. Blok zamka (b). sprężone powietrze ze zbiornika umieszczonego w kolbie przedostawało się do lufy.Wiatrówki Wiatrówki wywodzą się w prostej linii z dmuchawek. Ilość sprężonego powietrza w zbiorniku (a). donosząc kolejne kule z magazynka (c). Byłto jedyny typ takiej broni. Jego powrotny ruch ku górze wymuszała sprężyna (d). z rurowym magazynkiem na 20 pocisków o kalibrze 13 mm. W celu napełnienia. w kształcie laski spacerowej. użytej jako broń wojskowa. Podobne kombinacje były w tym stuleciu często spotykane. Po naciśnięciu spustu. Laska . 120 m. Sprężenie powietrza można uzyskać poprzez gwałtowny ruch tłoka. Zasięg skuteczny wynosił ok. w której stosuje się różnego rodzaju zbiorniki na sprężone powietrze lub inne gazy. Ładowanie zbiornika (po lewej). by napiąć sprężynę zaworu. albo przybierał postać doczepianej z zewnątrz kuli (2). popychanego sprężyną po zwolnieniu spustu. Schematyczne przekroje komory wiatrówki (po lewej) ukazują główne jej części. należało odciągnąć ku tyłowi. z lufy (d). do kilkunastu strzałów. i^g* Wiatrówka Girandoniego (powyżej i po lewej). Mają jednak mechaniczne urządzenia do sprężania powietrza. Tego typu wiatrówki używane są zwykle do strzelań sportowych lub polowań na drobną zwierzynę. Częściowo uzbrojono w nią oddziały strzeleckie w Austrii. 2. zbiornik zdejmowano z broni i dołączano do specjalnej pompki. „Kurek" (a). wówczas ciśnienie powietrza wypycha pocisk (c). Angielska wiatrówka myśliwska z kulistym zbiornikiem gazu. powszechnie używana w XIX wieku. wystarcza na kilka.

Nie będą tu brane pod uwagę karabiny maszynowe. aby ułatwić zrozumienie. Broń jednostrzałowa. wykonując proste czynności. zasad działania i budowy broni. nie mówiąc już o zespołowej obsłudze. że mógł jej użyć skutecznie człowiek. Jedną z odmian takiej broni są rewolwery. Sposób funkcjonowania (po prawej). które mogą być obsługiwane przez jedna osobę. umożliwiający użycie podobne do broni samopowtarzalnej. b. Broń odprzodowa jest ładowana od wylotu lufy. Broń samoczynna. e. Strzały padają tak długo. znajdującej się na wlotowym końcu lufy. Przedstawiono również rozwój amunicji na tle historii broni palnej. Po każdym strzale konieczne jest oddzielne wprowadzenie naboju do lufy. Dodano także skrótowe wyjaśnienia najważniejszych pojęć z zakresu balistyki. Ma ona własny magazynek mieszczący naboje i ręczny mechanizm przeładowania. Tego rodzaju broń omówiona będzie w rozdziale czwartym. Broń odtylcowa ładowana jest od komory nabojowej. Po raz pierwszy w historii uzbrojenia energii koniecznej do wyrzucenia pocisku nie dostarczały mięśnie ludzkie. c. ponowne ładowanie następuje po wystrzeleniu wszystkich nabojów. jak długo trzymany jest spust lub wyczerpie się amunicja. Szybkie spalanie prochu powoduje wydzielenie dużych ilości gazów. 2. potem wkładano kulę posługując się przy tym stemplem. Można tu strzelać kolejno z każdej lufy. pod względem najbardziej istotnych cech danej broni. po czym następuje samoczynne wyrzucenie łuski i wprowadzenie następnego naboju do komory. przechodząc następnie do broni odtylcowej. jak funkcjonowała (i funkcjonuje) w warunkach bojowych. dzięki któremu strzelec. Przez długi czas broń palna miała o wiele mniejszy zasięg. Strzela ogniem ciągłym. często klasyfikowane inaczej. staraliśmy się uporządkować według różnic w funkqonowaniu. Ponieważ ma to miejsce w zamkniętej z jednego końca rurze. Niekiedy ma przerywacz. ale ze względu na niski poziom ówczesnych technologii produkcyjnych nie mógł się upowszechnić. W broni palnej wykorzystuje się zawsze ten sarn sposób miotania pocisku. Była też o wiele droższa. aż do drugiej połowy XIX w. Z tych względów zaczynamy od broni odprzodowej. albo maszynowa. Broń wielolufowa. związany z szybkostrzelnością: a. gdyż wymagają one specjalnej podstawy. Każdy ze wspomnianych rodzajów uporządkowany jest w ciągu logicznym. do broni indywidualnej zaliczymy również niektóre bronie o dużym kalibrze. Zawdzięczano to niezwykłej substancji . by móc prowadzić ogień. Sposób ten ma istotne zalety. a mimo to rozpowszechniła się być może i dlatego. Jednym z podstawowych kryteriów podziału broni palnej jest sposób jej ładowania: 1. Zjawisko strzału (po prawej). Broń powtarzalna. ciśnienie wypycha pocisk nadając mu dużą prędkość (a).Indywidualna broń strzelecka Pod terminem tym rozumiemy i przedstawiamy poniżej te z broni palnych. Przy takim zdefiniowaniu. znacznie mniej wyszkolony niż wymagało tego posługiwanie się łukiem. wprowadza po każdym strzale nabój do komory. Zasada ta obowiązuje w broni palnej od czasów najdawniejszych. W krajach anglosaskich broń ta nosi nazwę broni półautomatycznej. d. Wykorzystuje ona część energii gazów prochowych do przeładowywania broni. Ładowanie broni (po prawej). Była to główna metoda stosowana do połowy XIX w. aż po dzień dzisiejszy (b) i (c). celność i szybkostrzelność niż łuk czy kusza. od najprostszych do bardziej skomplikowanych. Całość materiału z tej bardzo obszernej dziedziny. Za każdym naciśnięciem spustu pada jeden strzał. Broń palną można podzielić ze względu na sposób jej funkcjonowania.prochowi strzelniczemu. a ich konstrukqa umożliwia trzymanie broni w rękach. 108 . Broń samopowtarzalna. Pokrywa się to z historycznym rozwojem broni palnej. Najpierw wsypywano proch.

Karabin. z zamkiem skałkowym. odnoszony również do szeregu broni samoczynnych. W Polsce. 2. w której naboje umieszczono w komorach obrotowego bębna. a wiec na okres. Datowana jest na lata przed 1400 r. Nadają się do wystrzeliwania pocisków kulistych lub śrutu. Długa broń palna. o gładkiej lufie. Umożliwia strzelanie jedną ręką. Dzisiaj. poprzez opisanie wyglądu czy cech konstrukcyjnych. Widoczny hak opierano o podstawę. strzela się nią głównie śrutem. broń gwintowana jest znacznie skuteczniejsza i cetniejsza niż broń gładkolufowa. tak aby kolba (a). która z biegiem lat uległa daleko idącym przemianom. która przejmowała odrzut przy strzale (Bemisches Historisches Museum. l o ż e (f). o względnie krótkiej lufie. Termin wprowadzony początkowo dla odróżnienia jej od gładkolufowego muszkietu. na przykładzie broni długiej (1). gdy tego typu broń nie była rozpowszechniona jeszcze w Łuropie. Przewody luf (powyżej). pomiędzy powierzchnią kuli. wcinają się w pocisk powodując jego obrót wokół osi. wykonane z drewna lub tworzyw sztucznych.Spust (b). i krótkiej (2). opiera się o ramię (w tzw. Podajemy sześć nazw. Lufy gwintowane mają śrubowo żłobione ścianki przewodu. Mechanizm zamkowy zamyka wlot lufy — komorę nabojową (d). Długa broń palna. Broń długa. 1. wpływająca niekorzystnie na energię miotanego pocisku i celność strzału. Istnieją dwa zasadnicze typy luf: A. Są to tzw. Pistolet (rewolwer). Broń długa jest trzymana oburącz. ładowana odprzodowo. z której można strzelać bez pod­ pórki czy speq"alnei podstawy. 4. Dzięki temu pocisk porusza się ruchem wirowym. Strzelba. Dawna. właściwie jedyny rodzaj broni maszynowej. między którymi znajdują się bruzdy.. bandoletu). z lufą gwintowaną. B. Często. 3. Poręczna broń samoczynna. Wiele terminów odnoszących się do ręcznej broni palnej. Pocisk opuszcza lufę przez jej wylot (e). XIX w. Pistolet maszynowy. siedząc na koniu. Jest więc jedną z najstarszych broni palnych. pozwala zwolnić kurek lub bijnik mechanizmu uderzeniowego (c). Szwajcaria). Główne części broni i ich zadania (powyżej). Karabinek. co zapewnia stabilizację w locie. która musiała być na tyle krótka. Wzdłużny otwór w lufie to przewód lufy składają­ cy się z części prowadzącej i ko­ mory nabojowej. bez odwracania uwagi od celowa­ nia i zachowaniu stabilności broni. często z nakładką. Lufy gładkościenne. Dzięki ścisłemu dopasowaniu pocisku do ścianek przewodu lufy i stabilizacji obrotowej. pewne nazwy historyczne odnosi się zwyczajowo do broni. 109 . Rodzaje broni palnej (powyżej). 6. nazywana była karabinem. powszechnie stosowanych w odniesieniu do ręcznej broni palnej. Chwyt (g). łatwiej daje się definiować poprzez sposób jej użycia niz np. Przeznaczona do polowań. Termin rewolwer odnosi się wyłącznie do broni wieiostrzałowej. ochrania dłoń strzelca przed poparzeniem o gorącą lufę i ułatwia składanie się do strzału. a ścianką przewodu lufy ist­ nieje szczelina (a). Muszkiet. Pola. z lufą gładkościenną. „dołku strzeleckim"). pola (b). Wywodzi się z broni kawaleryjskiej (tzw. Powierzchnia ich przewodów jest gładka.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wczesna hakownica (powyżej). Podobna broń w XVIII i pocz. długa broń palna piechoty. przeważnie z zamkiem lontowym. by dało ją się nabić. 5. termin ten odnoszony jest do broni siedemnastowiecznej. pistoletu umożliwia celowanie i trzymanie broni jedną ręką. Zarówno jeden jak i drugi typ pocisków nie ma stabilizacji w locie. W niektórych przypadkach.

przy strzelaniu na duże odległości. który osiąga najwyższy punki. regulaminy wyszkolenia strzeleckiego wpajały żołnierzom wiedze niemal na uniwersyteckim poziomie. z Podręcznika Wyszkolenia Strzeleckiego armii brytyjskiej z okresu I Wojny Światowej. Lot pocisku (powyżej). Ilustracja (po lewej). wreszcie balistykę końcową . opór powietrza. Dzieli się ona na: balistykę wewnętrzną . Przcstrzeliwanie broni (po lewej). Środek takiej grupy przestrzelin nazywamy średnim punktem trafienia (B). Pokazuje prawidłową postawę przy strzelaniu w pozycji stojąc. Jest to obszar. Jedna. na określoną odległość. Tylko przy strzelaniu na najbliższe odległości wystrzelone pociski trafiają w jeden punkt. pokrywał się ze środkiem celu to właśnie nazywamy przestrzeliwaniem broni.badającą zagadnienia związane z lotem pocisku w powietrzu. 11 0 . Rzeczywisty' tor lotu pocisku (b). przy tej samej nastawie celownika. ze względu na m. nie pokrywa się z linią rzutu (a). Tu przedstawimy podstawowe zagadnienia balistyki zewnętrznej. Jeśli strzelec nastawi właściwie przyrządy celownicze.badającą zjawiska występujące przy trafieniu pocisku w cel. powodująca jednocześnie podrzut broni (lufa „podskakuje' ku górze). mechaniką lotu pocisków i ich działaniem na cel zajmuje się nauka. tym bardziej stromy jest jego tor. gdy karabin powtarzalny był najważniejszym rodzajem broni. zjawisko to można wyeliminować. Strefa rażenia (po lewej). na broń działa siła odrzutu będąca reakcją na ruch pocisku ku przodowi. zwany wierzchołkową (oru (c). to tor pocisku przetnie się z linią celowania (d). z głównych przyczyn wspomnianego zjawiska są różnice ilości i jakości ładunku miotającego użytych nabojów. nazywana balistyką. Im mniejsza prędkość początkowa pocisku (1).badającą zjawiska zachodzące w lufie. że przestrzelmy będą się układać poza środkiem celu lub w ogóle poza nim (A).Zasady strzelania z ręcznej broni palnej Zagadnieniami związanymi z miotaniem pocisków z broni lufowej. W początkach XX w. Przy odpowiednio płaskim torze pocisku (2).. lufa musi być podniesiona pod odpowiednim kątem. Oczekiwano. Niezależnie od tego. balistykę zewnętrzną . Strzelając z broni. może się zdarzyć. Wpływ na to mają: siła przyciągania ziemskiego. w którym tor pocisku przebiega poniżej wysokości stojącego człowieka. strzelec musi tak wyregulować położenie przyrządów celowniczych by średni punkt trafienia (C). Obydwa te pojęcia używane są do oceny celności broni. Jego przeciwieństwem jest rozrzut. umieszczonej na statecznej podstawie.'W opisa­ nym powyżej przypadku. mające wpływ na taktyczne użycie broni palnej. powodująca zakrzywienie toru. po czym tor lotu znacznie się zakrzywia. że ogień karabinowy będzie prowadzony na odległościach niemal do 2 km. Seria strzałów oddana w jednakowych warunkach daje grupę (e) przestrzelin skupioną wokół średniego punktu trafienia — mówimy wtedy o skupieniu. Na jego długości może się znaleźć odcinek. na którym pocisk przelatuje powyżej głowy nieprzyjaciela. Podczas strzału.in.

poprzednio niewykonalnych idei. później wykorzystywano te związki do konstruowania amunicji zespolonej. przy dużej wilgotności powietrza. broń myśliwska rozwijała się własną i odrębną drogą. 1540 Pojawienie się pierwszych pistoletów 1543 Brori palna z zamkiem lontowym zostaje przywieziona przez Portugalczyków do Japonii 1547 Pierws/e dokumenty potwierdzające stosowanie ulepszonego zamka lontowego ok. Największy rozwój w tej dziedzinie przyniosła z pewnością rewolucja przemysłowa w XIX stuleciu. 1650 Szerokie rozpowszechnienie się zamka skałkowego 1689-97 Wojna Ligi Augsbur­ skiej przeciw Francji 1700-21 Wielka wojna północna 1701-14 Wojna o sukcesję hiszpańską 1740-48 Wojna o sukcesję austriacką 1756-63 Wojna siedmioletnia ok. 1470 Wykształcenie się loża w drugiej broni palnej ok. można wymienić szereg innych czynników mających na to wielki wpływ. 1840 Armie europejskie (i amerykańska) wprowadzają broń kapiszonową 1849 Minie opracowuje stożkowy pocisk samuuszczelniający się przy strzale. 1375 Upowszechnienie sic broni palnej w Europie 1453 Koniec wojny stuletniej 1453 Lpadek Konstantynopola 1411 Najwcześniejsza ilustracja przedstawiająca prymitywny zamek lontowy ok. Jest oczywistym lakiem. 1700 /amok lontowy wychodzi z użycia w Europie 1770-80 Pojawiają się precyzyjne pistolety pojedynkowe. Przedstawiamy tu główne wynalazki w dziedzinie broni palnej na tle toczonych konfliktów i wojen. Ten niezwykle ważny wynalazek w dziejach broni palnej zawdzięczamy myśliwemu. 1775-83 Wojna o niepod ległose USA 1775-83 Zastosowanie na szeroka skalę broni gwintowanej podczas walk w USA 1792 Początek francuskich wojen rewolucyjnych 1796-1815 Wojny Napoleońskie 1848 Wiosna Ludów 1854-56 Wojna krymska 1861-65 Wojna secesyjna w USA 1899-1902 Wojna burska 1807 Forsyth patentuje nowy sposób zapłonu.nazywanego „hiszpańskim" 1559 Koniec wojen włoskich 1568-1648 Wojna hiszpańsko-nkierlandzka 1588 Rozgromienie hiszpańskiej Wielkiej Armady 1618-48 Wojna trzydziestoletnia 1642-48 Wojna w Anglii ok. któremu nie dawał spokoju problem polowania na kaczki w złych warunkach pogodowych. ok. 1570 Rozpowszechnienie się ciężkiego muszkietu opieranego przy strzale o forkiet . zaczął się prawdziwy wyścig. w coraz szybszym tempie zaczęto wprowadźcie nowe wynalazki i to zarówno w okresie pokoju jak i wojen. 1500 Leonardo da Vinci przedstawił rysunek zamka kokwo-krzosowego 1503 Użycie na dużą skalę ręcznej broni palnej podczas bitwy pod Cerignolą 1518 Pojawienie się na terenie Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego zamków kotowo-krzosowych. począlkowo jako materiału inicjującego w broni odprzodowej. 1840 r. 1640 Pojawienie się pistoletów z odkręcaną lufą.Chronologia rozwoju ręcznej broni palnej Tablica chronologiczna (po prawej). Jednym z pierwszych istotnych wynalazków z zakresu techniki uzbrojenia było wprowadzenie przez Aleksandra Forsytha zamka kapiszonowego. pierwotnie przeznaczona do strzelb myśliwskich. że toczące się wojny byty bodźcem dla rozwoju uzbrojenia. 1850-60 Karabiny gwintowane systemu Minie zastępują broń gladkolufowa 1886 We Francji zostaje wprowadzona małokalibrowa amunicja z prochem bezdymnym 1887-88 Nobel patentuje szereg bezdymnych materiałów miotających 1888 Wprowadzenie karabinu powtarzalnego Lee Metronl z zamkiem tlokowo-ślizgowym w armi brytyjskiej 1904-05 Wojna rosyjsko-japońska 1914-181 wojna światowa 1933-39 Wojna domowa w I liszpanii 1939-4511 wojna światowa 1950-53 Wojna koreańska 1961-75 Wojna wietnamska 1979 Konflikt wietnamsko-chiński 1980-88 Wojna iracko-irańska 1991 Wojna w zatoce 1914-18 Podstawową bronią jest nadal karabin powtarzalny 1918 Wprowadzenie pistoletu maszynowego 1939-45 Coraz szersze stosowanie broni samopowtarzalnej 1947 Kałasznikow opracowuje karabinek automatyczny AK 47 1961 Wprowadzenie do uzbrojenia armii USA małokalibrowego karabinka firmy Armalitc (późniejszy M16) po 1980 Pojawienie się amunicji bezluskowej 111 . znacznie zresztą wolniej niż broń wojskowa. Forsythowi. Było to możliwe dzięki zastosowaniu piorunianów. Ulepszenia technologii obróbki metali pozwoliły na wcielenie w życie. 1470 Pojawienie się udoskonalonego zamka lontowego 1494 Początek wojen włoskich 1503 Bitwa p(*ł ("crignola ok. Stało się to najistotniejszą przyczyną szybkiego rozwoju broni. Jednakże od końca XLX w. Podobnie powstała pierwsza amunicja zespolona systemu Lefaucheaux. ok. 1550 Na małą skalę pojawia się broń gwintowana uk. 1610 Pojawienie się pierwszych zaników skałkowych ok. 1338 Wybuch wojny stuletniej I n d y w i d u a l n a broń miotająca 1326 Pierws/a ilustracja przedstawiająca armaty 1364 Pierwsze zachowane informacje o ręcznej broni palnej w Perugii. Niemniej. Wraz z wprowadzeniem zamka kapiszonowego przez armie europejskie. 1641 Peler Kalthoff uzyskuje monopol na brori z magazynkiem na terenie Niderlandów ok. za pomocą piorunianu rtęci 1812 Pauly patentuje broń odtylcową na nabój zespolony 1835 Lefmicheux patentuje nabój i łuską metalową 1835 Colt zgłasza patent na swój pierwszy rewolwer 1840 Armia pruska wprowadza karabin iglicowy Dreysego ok.

b. Proch nitrocelulozowy jest zwykle barwy szarej. kryza łuski z wtokiem d. W połowie XIX w. Materiał inicjujący umieszczano wewnątrz kryzy łuski. Lufy gwintowane umożliwiły stabilizację lotu pocisków wydłużonych. Wynalezienie łuski metalowej (O. Wykonywano je ze specjalnie zwiniętego papieru. wobec rosnących prędkości początkowych i malejących kalibrach pocisków (3). Brytanii. Pociski (po prawej). kapiszon używany w broni myśliwskiej i pojedynkowej. W latach osiemdziesiątych XIX w.Amunicja małokalibrowa Zwykle amunicja małokalibrowa składa się z trzech głównych elementów: ładunku iniq*ującego. produkowany jest w formie długich pałeczek brązowego koloru. Wykonywano ją z krzemienia. łuska c. Powszechnie stosowanym rodzajem pocisku do broni gładkolufowej była ołowiana Kula (1). pociski ołowiane były zwykle pokrywane warstwą twardszego metalu (tzw. Z lewej. płaszczem). b). c. jego poszczególne ziarna formowane są w płatki (d). pocisk b. będący mieszaniną w różnych proporcjach węgla drzewnego. bez konieczności zwiększenia kalibru lufy. Korodyt (c). Do produkcji prochów bezdymnych stosuje się nitrocelulozę (bawełnę strzelniczą) oraz nitroglicerynę. Zawierały niewielkąjlość piorunianu rtęci. Zawierały odmierzony ładunek prochu potrzebny do nabicia broni i podsypania panewki oraz kulę. po prawej. Nabój bocznego zapłonu.. co miało zapobiegać uszkodzeniom pocisku przez wrzynające się w niego gwinty. rdzeń pocisku f. nabój jest wodoszczelny i bezpieczny w użyciu. Pocisk ze śladami gwintu po wystrzeleniu. Na początku naszego stulecia wprowadzono pocisk ostrołukowy (4). Części współczesnego małokalibrowego naboju zespolonego: a. niektóre typy broni palnej dostosowano do naboju z papierową lub płócienną łuską. dno łuski. których powierzchnia jest tak wyliczona. Są również ezpieczniejsze w użyciu niż proch czarny. Przy nabijaniu broni rozrywano papier (zwykle zębami). 2. często z wyraźnie wydłużoną częścią tylną (5). obecnie zostały scalone. zwykle mosiężna. Kapiszony wykonywano z cienkiej blachy miedzianej. okazano typową formę apiszonu ćlo broni wojskowej. Do inicjowania strzału służył zwykły kapiszon. Łuska. Skałka. Dzięki temu. g Prochy . Było to istotne. która spalała się (B). Początkowo używano ich osobno. lub kulki (f). amunicji zespolonej: a. Początkowo. wyprodukowano pierwsze prochy bezdymne Ich recepty opracowali Vieille we Francji. . Nabój typu Lefaucheux (na Zachodzie zwany igłowym). Lot jej nie był stabilizowany obrotowo. chcielibyśmy przedstawić charakterystyczne cechy współczesnej amunicji wojskowej. Nobel w Szwecji oraz Abel i I )ewar w Wlk. ładunku miotającego i pocisku. płaszcz pocisku e. w dnie osadzono spłonkę. ładunek inicjujący (spłonka) h. elementy te były przenoszone osobno. Poczynając od Xlii do końca XIX w. W jej szyjce obciśnięty jest pocisk. wałeczki (e). Jednocześnie wydłużony kształt umożliwiał zwiększenie masy pocisku. jedynym używanym materiałem miota­ jącym był proch czarny. Prochy bezdymne spalają się bez wydzielania dymu i dają niewiele zanieczyszczeń osiadających w rzewodzie lufy. 112 Naboje (po prawej). w postaci różnej wielkości ziaren (a. by utrzymać pożądaną szybkość spalania. 1. Nie miała integralnej spłonki.materiały wybuchowe miotające (po prawej). Uderzenie iglicy wgniataio punktowo kryzę powodując detonację piorunianu. Wystarczała przeciętnie na 20 strzałów z broni skałkowej. co powodowało eksplozję piorunianu rtęci umieszczonego w masywnym dnie łuski. dało możliwość skonstruowania skutecznej broni odtylcowej i pozwoliło zwiększyć jej szybkostrzelność. Kurek broni uderzał w pręcik. dzięki zastosowaniu metalowej łuski. ładunki (A). nie łącząc z pozostałymi elementami amunicji. Jednak dla potrzeb wojskowych stosowano tzw. Systemy zapłonu i spłonki (poprawej). Od końca XIX w. Tu. Kapiszon służył do jednokrotnego użycia. zakładany na kominek. Obecnie obserwujemy trendy zmierzające do zmniejszania kalibru pocisku przy jednoczesnym wzroście jego prędkości początkowej. w którym iglica uderza w spłonkę umieszczoną w środku dna łuski. stała się nawet obiektem zainteresowania kolekcjonerów. Istnieją setki typów amunicji małokalibrowej. E Materiały inicjujące (po prawej).. zawiera ładunek miotający... Elementy amunicji potrzebne do załadowania broni odprzodowej mogły być przenoszone oddzielnie w prochownicy i specjalnych torbach i kieszeniach. Nabój centralnego zapłonu. siarki i saletry potasowej. ładunek miotający (proch) g.

Zjawiska zewnętrzne towarzyszące strzałowi (poniżej). broń wagomiaru 16 ma mniejszą średnicę przewodu lufy niż broń wagomiaru 12.62 mm x 54 R.92 mm x 57 Mauser. 1906 na nabój 0. jest liczbą określającą najmniejszą wewnętrzną średnicę przewodu lufy. W praktyce. uderzając w spłonkę (2).(D) znacznie częściej używanych. Zjawiska wewnętrzne (powyżej).w zależności od kraju. objętość wytworzonych gazów prochowych wzrasta 14 000 razy w stosunku do chwili „0". ścianki łuski (5). Dodanie litery „R". wgniata ją powodując detonację ładunku inicjującego. z kryzą nacinaną) . wz. (czyli bezkryzowych. że z jednego funta ołowiu można wykonać 12 pocisków kulistych. Iglica (1). np. Np. wagomiar 12 oznacza. wagomiaru. Należy zauważyć. N p . że gazy prochowe nie są w stanie przerwać się ku tyłowi. którego pochodzi dana broń czy amunicja. Z kolei grubość przebijanej warstwy drewna czy metalu. Wykorzystuje się tu jednostki metryczne lub system calowy . Częściej spotykana. nabój Karabinowy pochodzi z Niemiec i oznaczony jest 7. obecnie przyjmuje się. Druga liczba to długość łuski (B) wyrażona w milimetrach.62 mm). Kalibry (po prawej). Dla zilustrowania posłużono się przekrojem amerykańskiego karabinu Spriengfield. Obecnie najmniejszym stosowanym kalibrem jest 43 mm (a). 0. oznacza łuskę z wystającą kryzą ( O . Tabelka podaje podstawowe dane dotyczące lotu pocisku po opuszczeniu lufy. to jeden z podstawowych parametrów broni palnej. Używa się również pojęcia tzw.30 cala (7. ze względu na wielość rodzajów nabojów. towarzyszące strzałowi ze współczesnej broni palnej na nabój karabinowy. Naj icięzszc okazy broni myśliwskiej rzadko kiedy mają lufy o wagomiarze 4 (b). że górną granicą kalibru broni strzeleckiej jest 20 mm (c).I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Kaliber (po prawej). łusek z wtokiem. pokazany (po prawej). przy czym temperatura wzrasta do 2700"C Po upływie ok. że pocisk na bliskich odległościach jest w stanie przebić znacznie mniejszą warstwę piasku niż na średnich dystansach. Tym samym np. powodując jego gwałtowne spalanie. aż do chwili opuszczenia lufy. ruch przyspieszony. zostają dociśnięte do ścianek komory nabojowej tak silnie. Gorące gazy zapłonowe (3). o średnicy odpowiadającej średnicy przewodu lufy danej broni. zwiększa się wraz ze wzrostem prędkości pocisku (dane zaczerpnięte z instrukqi do amerykańskiego karabinu Model 1917-Mauser Enfield). ale różny kształt łuski. Podanie we właściwy sposób kalibru współczesnej broni palnej i amunicji jest dość złożonym zagadnieniem. Broń o większym kalibrze zaliczana jest do broni artyleryjskiej. w rosyjskim naboju 7. Podawany jest w jednej z dwu iorm. używana głównie w odniesieniu do broni gwintowanej.0005 sekundy od zainicjowania zapłonu. Powoduje to wzrost ciśnienia w komorze nabojowej do 350 MPa. System ten wprowadzono by umożliwić rozróżnianie nabojów mających ten sam nominalny kaliber pocisku. a ich siła ciśnienia nadaje pociskowi (6). przedostają się kanalikami ogniowymi do ładunku miotającego (4). w odróżnieniu od tzw. dziś stosowanego w odniesieniu do broni gładkolufowej. stosowane w broni strzeleckiej. Pierwsza liczba oznacza nominalny kaliber lufy (A). wyrażana w jednostkach długości. 7. .

e. Części mechanizmu zamkowego umieszczano na metalowej płytce zamkowej. celownik f. które zostaje odchylone ku przodowi. Dziś egzemplarze tej broni. h.. Istniało wiele odmian tego typu zamka. tj. Przy naciśnięciu spustu. Pokrywa panewki wymagała ręcznego otwarcia. płytka zamka panewka pokrywa panewki kurek („łabędzia szyja") lont Zamek kołowo-krzosowy Działał skutecznie. szyjka kolby d. Jednocześnie kurek uderza w krzesiwo. był dociskany do obracającego się kółka o szorstkiej powierzchni. zaczep dźwigni spustowej kurek krzemień (skałka) wspornik kurka panewka krzesiwo pokrywa panewki sprężyna krzesiwa 114 . wsuwający stemplem ładunek. e. b. Sposoby odpalania. Z tego powodu nigdy nie wyparł zamków lontowych w broni wojskowej. kabłąk spustowy l. z podstawowych rodzajów zamków. gdzie umieszczano ładunek miotający. zamek e. albo zapasowe skałki) h. h. Poprzez wąski otwór zapałowy przekazywany był on do komory prochowej. wąs trzewika c. Zamek lontowy W Europie używany do ok. w którego szczękach tkwił żarzący się lont. z XVIII w. a. n. w którym zastosowano krzemień uderzający w stalowe krzesiwo. w której ź kolei umieszczono podsypkę z drobnoziarnistego prochu. Jej zasadniczą zaletą była prostota i taniość. antabki do pasa nośnego m. Powstające przy tym iskry inicjowały zapalenie podsypki na panewce. d. Części broni odprzodowej (powyżej). g. Pokazano tu 6 głównych typów /druków.. c. Pokazano przykłady najprostszej formy każdego. a piryt umieszczony w szczękach kurka. a nie z mechanizmem zamka. d. urządzeń służących do odpalenia ładunku miotającego. łoża i lufy. f. są poszukiwanymi obiektami kolekq"oncrskimi. był dociskany do panewki. trzewik kolby (stopka) b.w broni gwintowanej. ukazanej na rysunkach jedynie w zarysie. wręby na palce przedłużonego kabłąka spustowego i. c. broni palnej. Przy naciśnięciu języka spustowego automatycznie otwiera się pokrywa panewki. pokrywa panewki była-przesuwana ku przodowi. b. c. w Indiach i Japonii stosowano go do połowy XIX w. g. stempel a. a. tuleje do stempla. stanowiła broń odprzodowa. Służyły one do wytworzenia impulsu ogniowego w pożądanym przez strzelca momencie. e. W tym właśnie OKresie wykształciła się typowa strzelba myśliwska o d w u gładkich lufach . Po naciśnięciu spustu (zwykle w postaci dźwigni) kurek.dubeltówka. Panewka i jej pokrywka były połączone z lufą. a. f. 1700 r. d. b. Myśliwy (po lewej).Strzelecka broń odprzodowa Większość produkowanej i używanej do połowy XIX w. jednak skomplikowana budowa podnosiła jego cenę. skrytka (trzymano w niej natłuszczone plastry . stosowanych w broni odprzodowej. muszka t g. Wykrzesane iskry padają na podsypkę prochową. Długi okres użytkowania tego rodzaju broni zaowocował wprowadzeniem niezliczonych odmian i niewielkich ulepszeń (początkowo niezwykle prostych) konstrukcji zamka. panewka pokrywa panewki siarczek żelaza (piryt) kurek koło oś koła zwalniacz pokrywy panewki sprężyna kurka Zamek skałkowy niderlandzki Niezwykle istotny wynalazek.

kurek (z ogonem i młotkiem) kapiszon kominek gniazdo kominka (piston) Przekrój przez kominek z nasadzonym kapiszonem e. jak i zastosowaniem zewnętrznych sprężyn.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Regulaminowe ładowanie karabinu skałkowego (po prawej). wyparł poprzednio używane zamki lontowe i kołowo-krzosowe w Europie. prochownica żołnierza elitarnych oddziałów strzeleckich. 1810 r. kurek c. F Zamek skałkowy (bateryjny albo francuski). e. a. Przybić stemplem 5. System ten. Podsypać panewkę 3. b. panewka e. a. ok. zaczep kurka zwalnia go i pod wpływem sprężyny kurek uderza w krzesiwo.. rzy naciśnięciu spustu. zaczep spustowy i. sprężyna pokrywy panewki Zamek skałkowy (hiszpański. sprężyna kurka Zamek kapiszonowy. Odciągnąć całkowicie kurek 6. składający się z narzędzi do czyszczenia i rozbierania broni.ewantu. kanalik ogniowy 115 . Główne tempa t o : 1. skałka uderzała w krzesiwo. co powoduje jego zgniecenie na otworze kominka i detonację piorunianu. typ. piętka kurka g. prosty i skuteczny. Pokazano najczęściej stosowany w XIX w. odrzucając je ku tyłowi i krzesząc snop iskier. Po naciśnięciu spustu.pokrywa panewki (tzw. Wycelować broń i wystrzelić Elementy wyposażenia strzelca w okresie stosowania broni odprzodowej a. Wsunąć pozostały proch i kulę do lufy 4. c. kapiszon f. ok. prochownica używana w XVI w. Po naciśnięciu spustu. Si02) d. miquelet). f. kominek h. Wszystkie armie uczyły ładowania na tempa. Wariant poprzedniego rozwiązania. Udoskonalenie zamka niderlandzkiego. kurek b. piorunian rtęci g. formy do odlewania k u l . d. krzesiwo . Różnił się stylem wykonania poszczególnych części. Rozgryźć nabój 2. w którym połączono w jedną całość okrywę panewki z krzesiwem. kurek uderza główką w miedziany kapiszon. sprężyna baterii f. panewka f. bateria) e. skałka c. d. Istniały także inne odmiany konstrukcyjne. prochownica cywilna. c. używany w niektórych krajach T. pokrywa panewki i jednocześnie krzesiwo (tzw. wojskowy przybornik. zaczep zabezpieczający h. Śruba szczęk kurka b. Impuls ogniowy dociera kanalikiem do ładunku prochowego. 1840 r. b. co zapobiega to możliwym pomyłkom w ogniu bitwy. przez muszkieterów. Do zainicjowania strzału wykorzystywano związki chemiczne zwane piorunianami. a. bateria) d. skałka (krzemień.

ok. drewniane łoże rekonstruowane. 7. Hal cownica (puszka) z tuleją do drewnianego drążka (niezachowany). Hakownica wykonana w całości z metalu. Genewa). (Muzeum Historyczne. ok. Arkebuz z zamkiem lontowym.). 3. c. W celu wyhamowania odrzutu. 5. długa broń palna przeszła ewolucję od prymitywnej hakownicy. Ilustracja pochodząca z tego samego źródła (akwarele Mikołaja Glockenthona z ok. G e n e w a ) . 1567 r. odprzodową długą broń palną. broń oparta jest o przenośną podstawę. obecnie w zbiorach Tfijhusmuseet. 1850 r. Hakownica wałowa. Monachium). Pokazujemy tutaj jednostrzałową. Kopenhaga). 2. Przez prawie sto lat. 1. 116 . ale przeważała broń o gładkich lufach i ona stanowiła uzbrojenie wojskowe. z ciężkich muszkietów strzelano używając speq'alnej podpórki zwanej rorkietem. (Bayerisches Nationalmuseum. Niektóre egzemplarze były wprawdzie gwintowane. ok. (Muzeum Sztuki 4. pozwalającymi na złożenie się do strzału. Z okresu 1400-1450 (w zbiorach Bernischeas Historisches Museum. Hakownica (puszka). W ciągu tego okresu. i Historii. Użycie długiej broni palnej (poniżej): a. Ilustracja ukazuje użycie wielkiego arkebuza bez mechanizmu zamkowego. Szwajcaria). aż do celnego i skutecznego karabinu Minie. Bazylea. Hakownica wykonana w całości z metalu.. w Rzymie. Szwajcaria). Widać też prymitywny zamek umożliwiający odpalenie w wybranym przez strzelca momencie. Szwajcaria. Lufa z kutego żelaza. aż do ok. Arkebuz lontowy z celownikiem przeziemikowym j w postaci rurki. Datowany na 1537 r. jeden z żołnierzy musi użyć obu rąk. Stanowiła ona podstawową broń strzelecką na przestrzeni czterech wieków. Aby wycelować arkebuz. poczynając od ok. Szwajcaria).Długa broń palna odprzodowa Hakownice i arkebuzy (po lewej). Południowe Niemcy. (Bernisches Historisches Museum. 1505 r. Znaleziona w Tybrze. 1500 r. ukazuje ręczną broń palną z wykształconym łożem i kolbą. 6. podczas gdy drugi przykłada rozżarzony pręt do zapału. Znane były też kolby opierane o policzek lub klatkę piersiową. druga połowa XV w. użytego podczas wojen: krymskiej i secesyjnej. Znaleziona na południu prowincji Schleswig-Holstein. b. (Muzeum Sztuki i Historii. 1470 r. 1400 r.

2. 1575 r. mocowana okuciami ze złoconego brązu. Londyn). Drewniane łoże inkrustowane rogiem. lekka broń palna. przez portugalskich kupców. 1600 r. 7. łoże inkrustowane kością i rogiem.I n d y w i d u a l n a broń m i o t ą c a Muszkiety i arkebuzy lontowe i kołowe (powyżej). 1. 1600 r. Części mechanizmu żelazne. była zbyt droga. Prawdopodobnie Niemcy. lekki muszkiet lontowy z terenu Indii. obecnie Pakistan. 4. Karabinek kołowo-krzosowy z gwintowaną lufą. proste nie zdobione łoże. Włochy. Austria ok. Japoński muszkiet z zamkiem lontowym. . Pokazana broń pochodzi z Francji. używano na tym terenie do XX wieku. ma łozę inkrustowane kością . Lekki muszkiet zwany czasem dragonem.datowana na ok. Toradar (bandukh lorador) rodzaj lekkiego muszkietu lontowego używanego w Indiach. (Muzeum Wiktorii i Alberta. ok. 5. Petrynał. Kształt kolby wskazuje na pochodzenie z rejonu prowincji Sind. Zamka lontowego. Wojskowy muszkiet kołowo-krzosowy. płytki rogowe rytowane. Sztucer kołowo-krzosowy wykonany w Dreźnie w 1606 r. Pierwowzorem była broń przywieziona ok. z kolbą zaprojektowaną z myślą o oparciu o klatkę piersiową. aby uzbroić wszystkich piechurów. 3. 1540 r. 1675 r. Tego typu broń występowała rzadko. tzw. W niezmienionej formie stosowano go do 1860 r. płytka zamkowa stalowa. Jezail. 6. zatrzaskowym. lżejszy niż typowa ówczesna broń piechura.

Garłaczy używano powszechnie w XVIII w.' 1. Strzelba bałkańska. U wylotu mosiężnej lufv.. ok. 3.Długa broń palna odprzodowa Przykłady długiej. 118 . Angielski garłacz (powyżej). 4. Pokazany egzemplarz wykonano praw­ dopodobnie w Szwecji ok. 5. powszechnie stosowany w Skandynawii w XVTT i XVIII w. charakterystyczna kolba. 2. Sztucer z zamkiem skałkowym. odmiany bałtyckiej. tzw. z różnych stron świata. Broń tego typu była szeroko rozpowszechniona w Północnej Afryce. często była bogato dekorowana. Muszkiet z zamkiem skałkowym w odmianie angielskiej. Cechą charakterystyczną XVTI-wiecznych cingiclskich zamków skałkowych było wprowadzenie zaczepu spustowego w kształcie haka. ale także i domów prywatnych (zbiory prywatne). z końca XVIII w. Pochodzi prawdopodobnie z XVIII lub XIX w. produkowana w Turcji miała charakterystyczne kształty. XIX w. Janczarka turecka z zamkiem skałkowym hiszpańskim. zamocowany na zawiasie składany bagnet ze sprężyną. XIX w. 1650 r. Długa broń palna. gładkolufowej broni palnej (powyżej). Zamek hiszpański. umieszczonego za kurkiem. Typowy okaz tego typu broni. Strzelba algierska (tzw. tzw. rogu). 1640 r. rasak. Wykonany w koloni­ ach brytyjskich w Ameryce Płn. z zamkiem niderlandzkim. do obrony statków i dyliżansów.

strzelały kolejne pododdziały. wz.5 mm. Kaliber 0. 1839. 3. 5. Kaliber 0. Wprowadzono go do pułków pieszych w 1768 r. 1777. Od 1793 r. Wykonano go na zamówienie jednego z „Komitetów Bezpieczeństwa". Podstawowa broń piechoty francuskiej w czasie rewolucji i wojen napoleońskich. mający lufę długości tylko 106. były niecelne. T al < O 5 @ 119 < .75 cala. 6 Gładkołufowe karabiny odprzodowe (powyżej). modelem India Pattern. wz. gwintując lufy. Duże ilości tej broni poddano potem przeróbkom. zamki kapiszonowe.podobny w wielu karabinach europejskich tego okresu. Pokazano tu wersję Short Land Pattem. W okresie tym wprowadzono wiele drobnych modyfikaq'i. Kaliber 0. Dzięki temu prowadzono niemal ciągły ogień o dostatecznej gęstości. gdy chciano zadać straty przeciwnikowi. ostatnia gładkolufowa broń armii USA. podczas gdy inne ładowały w tym czasie broń. Używano ich podczas wojny secesyjnej.70 cala. że uda się trafić w przeciwnika na odległość większą niż 80 rn. Można go było wykonywać na różne sposoby. Jego odmiany były odstawowym uzbrojeniem rytyjskim w latach 1720-1840. Większość armii wprowadziła w latach 40-tych XIX w. Brytyjski karabin kapiszonowy.tj. stopniowo był zastępowany tańszym w produkqi. Brytyjski karabin skałkowy. Amerykański karabin skałkowy. Wyszkolony żołnierz był w stanie oddać strzał co mniej więcej 20 sekund i nie oczekiwano. wzorowany na broni angielskiej. skrócony karabin piechoty. np.69 cala. Francuski karabin skałkowy. Karabin kapiszonowy US Model 1842. Kaliber 17. Dla zaradzenia tym mankamentom wprowadzono ogień salwowy. W przypadku potrzeby salwę mógł oddać jednocześnie cały oddział. czy w czasie jego odpierania. 2.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Ogień salwowy (powyżej). XIX w. Lufa kalibru 0. przed atakiem na bagnety.7 cm. zwłaszcza. by utrzymać przeciwnika na dystans. 4. 1. Była to broń o charakterze przejściowym.75 cala. XVIII i pocz. Warto zwrócić uwagę na przedni bączek . Wykonywano ją z części przygotowanych do produkcji wcześniejszych karabinów skałkowych. w latach 1861-65. W porównaniu ze współczesną bronią palną muszkiety i karabiny skałkowe z XVII. karabinem używanym uprzednio przez wojska Kompanii Wschodnioindyjskiej. a ich ładowanie zajmowało dużo czasu. tworzonych przez kolonistów podczas wojny o niepodległość USA w 1776 r. np. Nazywany potocznie „Brown Bess".

4. który staje się teraz tak miękki. Karabin gwintowany US Model 1803 Harpers Feny. 2. Sztucer pensylwański. Zwracają uwagę delikatne. w postaci dwóch języków spus­ towych. Była to pierwsza broń gwintowana używana w większych ilościach w Wlk. 6. nie powoduje strzału. był wynikiem użycia drewna klonowego. Pokazano odmianę z lat 1806-15. o łagodnym nachyleniu i okucia mosiężne wokół skrytki na flejtuchy.72 cala. 5. ciemniejsze pasy . sztucera pensylwańskiego.ten wzór. Brytyjski karabin gwintowany Bakera używany jako broń specjalnych oddziałów strzeleckich w latach 1800-40. wytworzona przez amerykańskie zakłady rządowe. wz. 1800 r.44 cala. zwykle niezbyt poprawnie określany jako „sztucer z Kentucky".54 cala. . Gwintowana odmiana duńskiego karabinu piechoty. Szwajcarski sztucer z ok. w tygrysie pręgi. Kolba i zamek (poniżej). Zewnętrzna różnica z wersją gładkolufową była niewielka.7 mm. 3. Pruski sztucer strzelców. Długa lufa i wygięta ku dołowi kolba były typowymi cechami broni amerykańskiej z XVIII i XIX w.605 cala. Krzywizny. a jedynie odblokowanie drugiego języka spustowego. Zwraca uwagę zastosowanie przyspiesznika „niemieckiego". Kaliber 14. Dla tych sztucerów były również typowe nieduże rozmiary zamka. Kaliber 0. są cechą charakterystyczną tej broni. Kaliber 27 mm. Była to pierw­ sza gwintowana broń wojskowa. 1. Tego rodzaju broni używano dość wcześnie na terenie Niemiec. dlatego też chętnie ją kopiowano od końca XVIII w. Naciśnięcie pierwszego z nich. Kaliber 0. że do oddania strzału wystarczy jedynie jego lekkie muśnięcie. Brytanii. Była bardzo skuteczna. pionowe. Kaliber 0. z 1763 r.Długa broń palna odprzodowa Broń gwintowana z zamkiem skałkowym (powyżej). Kaliber 0. 1810.

karabinek gwintowany pro­ dukcji Arsenału Tallassee w Alabamie. Jest naśladownictwem brytyj­ skiego Enfielda. 1. Kaliber 0. 4. Kaliber 0. W wydrążonym dnie pocisku osadzono żelazną miseczkę (b).indywidualna broń miotająca Pocisk typu Minie (powyżej). 3. dając każdemu żołnierzowi dalekonośne i celne narzędzie walki. używany głownie jako broń tarczowa. albo drewniany szpunt. które powszechnie kopiowano we wszystkich kra­ jach. 'kazało się jednak. Karabin gwintowany Enfield. 5.58 cala. Napięcie kurka powodowało podanie następnej porcji piorunianu na kominek. W ten sposób łatwość i szybkość ładowania broni gładkolufowej została połączona 7 celnością i donośnością sztucerów i karabinów gwintowanych. różniącą się nieznacznie od broni z czasów wojny krymskiej czy buntu Sipajów. z 1863 r. który w przekroju poprzecznym był sześcioboczny (lufa heksagonalna). a nie wojskowa. Wystrzeliwano z niego stożkowe pociski. niż lufa. Amerykański karabin gwintowany. Było to rozwiązanie wygodniejsze niż stosowanie łatwo gubiących się metalowych kapiszonów. 1. Zamek z podajnikiem taśmy z kapiszonami. wz. 6. że nawet bez tych dodatkowych części. Model 1855. 121 .69 cala.58 cala. mające na ściankach dwa występy dopasowane do dwu bruzd gwintu lufy. wz. którego ścianki g zostawały dociśnięte do ścianek gwintowanej lufy (d). Zamiast prowadnic na pocisku. Pocisk (a). 1853.. Później. Podajnik ładowano papierową taśmą.451 cala.702 cala. Pokazano tu drugą odmianę karabinu. ciśnienie gazów wciskało miseczkę w pocisk. Podobny typ lufy zastosowano w brytyjskirn karabinie gwintowanym Brunswick. Szereg starszych wzorów kara­ binów zostało dostosowanych do (ego systemu. miał minimalnie mniejszą średnice. Opracowany na wzór wcześniejszych karabinów typu Minie. Rosyjski karabin gwintowany. Miał przewód lufy. Brytyjski karabinek Whitwortha. Karabiny kapiszonowe (powyżej). żelazną miseczkę zastąpiła wypalana z liny. 1841. Duński gwintowany karabin kapiszonowy. pomysłu Maynarda. 1851.577 cała. Był to jeden z najcenniejszych karabinów odprzodowych. Zaprojektowany jako broń wojskowa o nieco skróconej lufie. wz. 1853. Kaliber 0. Po zapaleniu prochu . na której w równych odstępach przyklejano małe ładunki piorunianu. Pozwalało to na łatwe włożenie go w lufę. 2. Kurek umieszczono od dołu. wz. Kaliber 0. pocisk z wydrążonym dnem uszczelniał się sam równie dobrze. Kaliber 0. wykonano okrągły kołnierz. 2. Zrewolucjonizował wojskową broń palną w latach pięćdziesiątych XIX w. a przekrój pocisku odpowiadał ściśle przekrojowi przewodu lufy. byl wynalazkiem francuskim. nawet jeżeli była zabrudzona po wielu strzałach. Kaliber 0. jednym ze stanów należących do Konfederaci pod­ czas wojny secesyjnej (1861-65). co miało chronić oczy celującego żołnierza podczas detonacji kapiszona.

wygoda użycia i noszenia przyczyniły się do szybkiego rozpowszechnienia pistoletu. Tak wyglądały pólnoćnoeuropejskie pistolety wojskowe. j. a. Zwraca uwagę różnica w stosunku do klasycznego zamka skałkowego (rj. lufa baczek okucie kolby kabłąk spustu przedłużenie kabłąka spustu tulejka poboczyjka zawias pobojczyka pobojczyk.. skuteczność i celność. wynalazek zamka kołowego umożliwił skonstruowanie broni. f. k. Części pistoletu odprzodowego (powyżej). po naciśnięciu spustu serpentyna z lontem dotyka panewki. 2. W tym właśnie czasie. którego konstrukcja pozwalała na oddanie strzału jedną ręką. od początku do połowy XVII w. 3. lufa o profilu ośmiobocznym. (Niektóre występowały tylko w broni kawaleryjskiej). 6. bateryjnego). Ponieważ pistolet ma ograniczoną donośność. zawsze był przez żołnierzy traktowany jako broń drugorzędna. Indyjski pistolet z zamkiem lontowym. Niderlandzki kawaleryjski pistolet z zamkiem kołowo-krzosowym. 4. Japoński pistolet z zamkiem lontowym zatrzaskowym. 122 . Z kolei. Szkocki pistolet 7 zamkiem niderlandzkim. XIX w. znakomicie nadawał się na broń palną kawalerzysty. panował zwyczaj uzbrajania kawalerzystów w parę pistoletów mocowanych w specjalnych olstrach przy siodle.. XVTII w. z późnego okresu stosowania tego zamka. Włoski pistolet z zamkiem niderlandzkim. były charakterystyczną cechą wczesnych pistoletów europejskich. g. potrzebującego drugiej ręki wolnej do powodowania koniem. Kurek wymagał każdorazowo ręcznego napięcia. Kolby. h. że stał się cechą szkockiej broni palnej w tym okresie. Poczynając od XVI w. Zamek ten był na tyle popularny w Szkocji. pochodzi z Toskanii. do trzeciej ćwierci XIX w. serpentyna powraca samoczynnie na pierwotne miejsce. i. e.Pistolety odprzodowe Jednostrzałowe pistolety odprzodowe (po lewej).). W indyjskiej odmianie zamka lontowego. 5. z której można było strzelać jedną ręką. Niemiecki pistolet / zanikiem kołowo-krzosowym. z początków XVII w. 1. Broń kawalerii (po prawej). język spustowy w kształcie kwiatu lotosu. Krótka broń palna pojawiła się w Europie dopiero z początkiem XVI w. pierścień do temblaka b. a g d y nacisk na spust zostanie zwolniony. zamek d. kolba lub chwyt c. że krzesiwo nie jest połączone 7 pokrywa panewki. o małym kącie nachylenia. jako broni cywilnej dó osobistej obrony. wyraźnie widać. (Rysunek wg drzeworytu z 1601 r. Pistolet.

Murdocha z Doune. wykonany w Ripoll. 1. Była to wczesna odmiana zamka skałkowego. Belgijski pistolet skałkowy z lufą gwintowaną. Francuski kawaleryjski pistolet skałkowy. Szkocki pistolet skałkowy Dag. 5. 1640 r. Datowany na ok. z ok. były powszechnie używane we Francji i Anglii przez okres prawie stu lat. wyposażona w dodatkowy bezpiecznik w postaci obrotowego haka (dog). Widoczna na kolbie kulka wykręcała się. Pistolet z zamkiem hiszpańskim (miquelet). w którym wyKSZtalcił się charakterystyczny styl zdobienia i kształtów broni palnej. 4. Zamek w odmianie. Datowany na 1600-50 r. w Liege. wykonany w całości z metalu przez słynnego rusznikarza J. zaczepianego o ogon kurka. 3. Zamek jest częścią szkieletu. mieście u stóp Pirenejów. osadzono w niej przetykacz do czyszczenia otworu zapałowego. Pistolet kawaleryjski. 1770 r. 123 . w której sprężyna główna naciska na ogon kurka w dół. Wyproduko­ wany w 1725 r. Pistolety w takiej formie.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Jednostrzałowe pistolety od przodowe. z zamkiem skałkowym angielskim. 1680 r. 2. charakteryzującej się eleganckimi kształtami zamka i preedłużonym okuciem kolby.. Ok.

3. lufa. Pistolety pojedynkowe (po lewej). 1840 r. 124 . zawierającej niezbędne przybory służące do przygotowania broni do strzału i jej konserwacji.50 cala. a. szczotka do czyszczenia panewki r. Zamek skałkowy w późnej odmianie. najczęściej o gładkim przewodzie. W specjalnej kasecie. oczekujący na komendę do strzału. 2. przerobiony na kapiszonowy ok. pochodzących z firmy T. Kaliber 17 mm. Kaseta na pistolety pojedyn­ kowe i ich wyposażenie. Na okrętach wojennych znajdowała się zawsze odpowiednia liczba karabinów i pistoletów. Datowany na 1800 r. Mortimer and Son z Londynu. śrubokręt i. Pobojczyk umocowano na zawiasie u wylotu lufy. jako uzbrojenie kawalerii tubylczej w służbie brytyjskiej na terenie Indii.56 cala. podobnie jak i pobojczyk. Jeden z pary pistoletów poje­ dynkowych. Pistolet marynarki brytyjskiej.65 cala. pojemnik na oliwę g. Francuski pistolet kawaleryjski. prochownica e.52 cala. przed przypadkowym wysunięciem zabezpieczała go zewnętrzna sprężyna.Pistolety jednostrzałowe odprzodowe Późniejsze pistolety skałkowe (po lewej). pobojczyk do nabijania i czyszczenia. zewnętrzny profil lufy ośmioboczny. Jeden z pary rosyjskich pisto­ letów kapiszonowych z gwinto­ waną lufą. Pistolety angielskie cechowało proste łoże i kolba ze znakomitej jakości materiału oraz ośmioboczna. b.jej pokrywę połączono zawiasem ze stalową sprężyną. Broń wysokiej jakości. Kaliber 0. 1820 r. 1. 1777. w latach 1820-40. zwłaszcza angielskich i francuskich. pudełko na lniane przybitki (flejtuchy) d. sprężyna kurka ukryta jest głęboko w kolbie. zapasowa skrytka. forma do lania kul n. przyrząd d o wycinania przybitek k. Wykonany początkowo jako skałkowy ok. z wodoszczelną panewką . wz. Pistolet kawalerii Kompanii Wschodnioindyjskiej. skrytka na kule. produkcja pistoletów pojedynkowych stała się specjalnością licznych rusznikarzy. 4. Produko­ wany w Londynie.. cechujący się niezwykłą konstrukcją. 5. Kaliber 0. przeznaczonych do obrony przed abordażem i będących uzbrojeniem oddziałów desantowych. Kaliber 0. skałki. jego gałka mogła służyć jako młotek c. Płytka zamkowa stanowi integralną część szkieletu broni. Uczestnik pojedynku (poniżej). Kaliber 0. oprawy do skałek itp. Po 1770 r. zacisk do sprężyny j .

ok. Model 1843. 5. Kaliber 0. Pistolet kapiszonowy wykonany przez Rigby'ego rusznikarza z Dublina. 2.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Pistolety kapiszonowe (po lewej). Pistolet marynarki USA. Francuski pistolet kawaleryjski. ok. Krócica kapiszonowa z bocznym kurkiem i zamkiem pudełkowym. 1845 r.45 cala. Ok. 1850 r. Kaliber 0. XIX w. 3. Kaliber 0. 7. Broń nie ma pobojczyka. wykonany przez Deringera w Filadelfii. wykonany przez Le Pagea z Paryża. 1840 r.577 cala. Zamek z płytką zamkową i sprężyną umieszczoną za osią kurka. ok. 1.54 cala. Zwraca uwagę zastosowanie częściowo zakrytego kurka. Brytyjski pistolet wojskowy. W podobnym stylu utrzymana była cała francuska broń krótka w I poł. podczas odciągania kurka wysuwał się na zewnątrz. trzymano go razem z innymi przyborami w kasecie. tego typu broń nazywano czasem „pistoletem do płaszcza". 4. 1825 r. Wyposażony w dostawianą kolbę i chwyt z pierścieniem do temblaka. Jeden z pary pistoletów pojedynkowych gwintowanych. Język spustowy chowany w łożu. wz. 6. 125 . Anglia. Jego nazwisko było często bezprawnie wykorzystywane przez innych rusznikarzy. Ze względu na rozmiary. Gwintowany pistolet z zamkiem kapiszonowym. 1856.

Anglia. Pistolet dwulufowy z zamkami kołowo-krzosowymi. Wykonany w Monachium ok. Istniało szereg odmian tego rozwiązania: z przesuwaną pokrywą panewki i większą ilością luf.przeważnie dwulufowej. Anglia. problem rozwiązywano łącząc ze sobą kilka luf w jednej broni. Zaletą tego rozwiązania była duża niezawodność . przewaga jaką zyskiwało się nad przeciwnikiem dysponującym bronią jednostrzałową była na tyle wyraźna. niemniej jednak zaprezentowane rozwiązanie było najpowszechniejsze. Aby przesunąć zamek. proces powtórnego ładowania broni był równie powolny. lub jedna nad drugą (B). Mimo to. lożna było również odpalić obie lufy jednocześnie. 1700 r. pozwalając odpalić kolejne ładunki poprzez odrębne otwory zapałowe.jeśli zawiódł jeden zamek. Potem należało ją obrócić i ponownie napiąć kurek. ustawiając od razu panewkę zaworową w pozycji drugiej. Mechanizm zamkowy dawał się przesuwać ku tyłowi. luf}" umieszczone na obrotowej osi obracano ręcznie. umieszczone obok siebie (A). Rewolwerowy pistolet dwulufowy. 1790 r. drugi był nadal gotów do użycia. lecz to nie było zamierzeniem konstruktorów. umieszczonymi po óbu jego stronach. ok. Lufy umieszczono jedną nad drugą. 3. następował gdy panewka zaworowa była zamknięta (a). 126 . Niekorzystna była duża masa i nieporęczne kształty. g Pistolet z panewką zaworową (po lewej). umieszczonymi na wspólnej płytce zamkowej. Wprowadzenie panewki zawo­ rowej umożliwiło rozwiązanie problemu odpalenia dwu luf za pomocą jednego zamka. Lufy umieszczone jedna nad drugą. 1750 r. Takie rozwiązanie było najpowszechniejsze w broni wielolufowej. 4. Zastosowanie jednego zamka (po lewej). Europa Zachodnia. ala każda lufa wyposażona była we własną panewkę i pokrywękrzesiwo. Od początku istnienia broni palnej czyniono wysiłki. ok. jak poprzednio. Wykonany przez londyńskiego rusznikarza Dursa Fgga ok. Zamek miał tylko jeden kurek. sprężyny kurkowe zewnętrzne. Znacznie częściej. Oficerski pistolet dwulufowy z zamkami skałkowymi. Większość pistoletów miała dwie lufy. Po naciśnięciu spustu. 1785 r. 1600 r. ok. 5. Pistolet skałkowy mogący wystrzeliwać koleino kilka załadowanych kul i ładunków prochowych.Pistolety odprzodowe wielostrzałowe Pistolety odprzodowe wielostrzałowe (po lewej). należało nacisnąć drugi spust. 1. Pistolet dwulufowy z zamkami skałkowymi. że wyprodukowano sporo egzemplarzy takiej broni . Niektóre prace zmierzały do umieszczenia w komorze nabojowej kilku nabojów wystrzeliwanych jeden po drugim. Strzał z górnej lufy (1). Jednak po oddaniu kolejnych strzałów. i dwa zamki. zmierzające do zwiększenia jej szybkostrzelności. Lufy umieszczone jedna nad drugą. skrzesana iskra inicjowała podsypkę umieszczona w zaworze co odpalało ładunek rochowy w odrębnej lufie (2). 2. umieszczonymi po obu stronach broni.

5. Czterolufowa żelazna hakownica z prymitywnym łożem drewnianym w postaci kija. 127 . Dwulufowy arkebuz gwintowany. /. z poł. 1858 r. zamki kapiszonowe. •la marynarki brytyjskiej produ­ kował ją Henry Nock w Londynie. ok.W'. 1. 2. Saksonia. w 1780 r. 4. E Karabin salwowy (poniżej). 3.! rzez Jamesa Wilsona w 1779 r. Przedni zamek inicjował odpalenie serii 11 połączonych ze sobą ładunków. Skałkowy karabin wykonany prze/ Tl. ok. Gwint lufy o czterech bruzdach. Eksperymentalny skałkowy karabin angielski z 1815 r. Używano wydłużonych pocisków ołowianych lub specjalnej amunicji zapalającej. 1588 r.' Pozwalał on także na używanie broni jak zwyczajnego karabinu. Rezerwowy ładunek był w razie potrzeby odpalany drugim zamkiem.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wielostrzałowa odprzodowa broń długa (powyżej). Sztucer dwulufowy systemu Jacoba. Połączone ze sobą 7 luf odpalano jednocześnie. Uroni tej używała brytyjska armia w Indiach. Mortimcra" w Londynie. Pokazano wcześniejszą odmianę (Castle Museum. York). Konstrukcja opracowań. Konstrukcja komory umożliwiała załadowanie kilku ładunków inicjowanych kolejno przez odrębne otwory zapałowe należało w tym celu przesuwać zamek ku tyłowi. dwoma zamkami kołowo-krzosowymi na jednej płytce zamkowej. Celownik wyskalowano do 2000 jardów (1828 m). 1800 r. XV w.

Rewolwer systemu Colta (powyżej). do każdej /. komór bębna (A). broń opatentowano w 1818 r. z 1855 r. 3. 128 .56 cala. rusznikarza z Concord w stanie Masachusetts. takie wypadki miały często miejsce przy posługiwaniu się bronią tego typu. ok. Następnie. dociskając je kciukiem (C). Zwraca uwagę specjalny chwyt umieszczony pod bębnem.Rewolwery odprzodowe Najskuteczniejszą wielostrzałową bronią odprzodową okazała się broń rewolwerowa różnych systemów. przyjęła do uzbrojenia armia USA. kaliber luf 0.56 cala. Tę odmianę. Przebieg ładowania (po lewej). Rewolwerowy karabinek odprzodowy wykonany przez Langa w Londynie. 4. który opracował własny system. Produkowano go z lufą o różnych długościach. Skałkowy karabinek wiązkowy wykonany przez Artemiusa Wheelera. W jej konstrukcji uwzględniono uwagi płk Walkera (stąd nazwa Colt Walker). Ze względu na niedoskonałość ówczesnych rozwiązań. dociskając je dźwigniowym pobojczykiem (B). a do ich rozwoju przyczynił się w dużym stopniu Samuel Colt.. Długa rewolwerowa odprzodową broń palna (powyżej). (Musee de 1'Armee. wprowa­ dzoną w 1847 r. umożliwił uzyskanie niezawodnej broni tego typu. należący niegdyś do kolekcji króla Francji Ludwika XIII. nadając rewolwerowi szereg cech charakterystycznych dla późniejszych wzorów. Karabinki te były jednymi z bardziej udanych konstrukcji. Paryż). Dopiero jednak wprowadzenie zamka kapiszonowego i postęp w technologii obróbki metalu w XIX w. Rewolwerowy muszkiet z zamkiem lontowym. Najpierw należało załadować nabo­ je (ładunek prochowy zawinięty w papier lub cienkie płótno lniane połączony z ołowianym pociskiem) od przodu. 2. który panował w latach 1610-43. coraz bardziej rozpowszechniły się rewolwery z jedna lufą i wielokomorowym bębnem. 1. Wiązka siedmiu luf obracana ręcznie. Zastosowano go. by uniknąć obrażeń dłoni podtrzymującej broń w przypadku detonacji ładunków we wszystkich komorach. Początkowo dużą popularność zyskały rewolwery wiązkowe. Rewolwerowy karabinek systemu Colta. zakładało się kapiszony na kominki. Przypomina w istocie powiększony rewolwer wiązkowy. Od końca lat trzydziestych XIX w. 1850 r. Pierwsze z nich powstały już w początkach XVII w. Kaliber 0.

po czym wyparły ją rewolwery Colta. Francuski rewolwer kapiszonowy systemu !. 5.Wymagają przed każdym strzałem odciąenięria kurka. kurek nie miał samonapinania.42 cala.34 cala. 6. Kaliber 036 cala. Kaliber 0.5 mm (wagomiar 20). Był to pierwszy z rewolwerów.36 cala. wystarczy mocno nacisnąć spust.. Termin angielski: DA .442 cala. Termin angielski: SA . z zamkiem skałkowym. kaliber 0. 7. Opatentowany w 1836 r. jak i klasyczny bęben. ale ściąganie „twardego" spustu wpływa niekorzystnie na celność.single action. Sześdostrzałowy. 1850 r. Kaliber 0. Rewolwery z samonapinaniem (po prawe)). Czynność te powtarzać należy przed kolejnymi strzałami. na wspólnej osi i samonapinanie kurka. 3. Rewolwer wiązkowy z samonapinaniem. 0. 8. opisano na następnych stronach. zwykle czynność tę wykonuje się kciukiem (a). 0. Angielski rewolwer typu przejściowego. systemu Allena.umożliwia oddanie celnego strzału. 1. 129 . Główny rywal systemu Colta w Wielkiej Brytanii. 4. Angielski rewolwer sześciostrzałowy. Wczesny okaz z ręcznie obracanym bębnem. lufa gwintowana kal. gdvż oś bębna była jednocześnie lufą o ładkim przewodzie kalibru 5. Pokrywa panewki miała automatyczny dozownik podsypki prochowej. ok. Rewolwer wiązkowy (używa się też nazwy „pieprzniczka"). Zastosowano mechanizm samonapinania kurka z rewolwerów wiązkowych. 1680 r. Te konstrukcje. Rewolwer kapiszonowy systemu Adamsa z samonap­ inaniem kurka. który odniósł sukces komercyjny. kurek uderza w spłonkę (b). Pięciostrzałowy rewolwer systemu Colliera.« Matt. Bęben o 9 komorach. Niezwykła konstrukq'a. typowy dla tego rodzaju broni angielskiej. gdzie był produkowany.5 cala.44 cala. Zasadniczą zaletą jest możliwość szybkiego oddania strzału.36 cala. które posiadały mechanizm obrotu bębna (lub wiązki). Często miały wiązkę luf zamiast bębna. z ok. na poprzedniej stronie).double action. Rewolwer kapiszonowy Colt Paterson. Nazwa ochodziła oa miejscowości aterson w stanie New Jersey. przy dalszym nacisku. Pokazano odmianę ięciostrzałową o kalibrze .I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Rewolwery bez samonapinania (po prawej) . 2. W pierwszej fazie ruchu spustu zostaje napięty kurek (a). Ten okaz ma 6 luf kal. Kaliber 0. z zamkiem skałkowym. Broń tego systemu była powszechnie stosowana w latach czterdziestych XIX w. pięciostrzałowy. Aby oddać strzał. System ten ma zasadniczą zaletę . f S P Wczesne rewolwery (po lewej). Punktem wyjścia do prac nad tą bronią stał się patent Wheeler'a (por.

(Tower. Pauly. który zdobył dużą popularność. 112). były wielce niedoskonałe i rzadko stosowane. należało wkręcić lufę. Był to pierwszy nabój zespolony. połączona zawiasem z komorą zamkową. Strzelec po odwiedzeniu zamka wyjmuje nabój z ładownicy. Pistolet Paulyego (po prawej). Aby załadować pistolet. Wynalazek opatentował w Paryżu. rozwiązał problemy związane z odtylcowym ładowaniem broni. Broń odtylcowa (poniżej). cechuje się znacznie większą szybkostrzełnością i celnością. Karabiny odtylcowe ładowały się łatwiej i szybciej niż karabiny odprzodowc. Dźwignia przypominająca kurek. Jedna z najprostszych form broni odtvlcowej. to nie mogła być powszechnie zastosowana do czasu wynalezienia naboju zespolonego z metalową łuską. wskutek czego zmieniła się też taktyka walki. Broń odtylcowa. wsypać proch i włożyć do komory kulę .Broń palna odtylcowa Choć idea broni odtylcowej jest równie stara. ścianki wykonano z papieru. w porównaniu z bronią odprzodową. ładunek mio­ tający i inicjujący zespolono w jedną całość. do którego konstruktor opra­ cował kilka wzorów broni. (później również kapiszonowy). za osłoną lub w siodle. Łuska miała ścianki z papierowej rurki. często nazywano też igłowym. takie jak ten. służyła do napinania wewnętrznego bijnika. pozwalała odchylić się w dół. w 1812 r. należąca niegdyś do króla Anglii I Tenryka V1TT. szczególnie w pozycji leżącej. identyczny z zamkami powszech­ nie wówczas stosowanymi. Ten wynalazek francuskiego rusznikarza powstał w 1835 r. osadzonej na mosiężnym dnie. Widok w przekroju. (T0jhusmuseet. Był jednym z ważniejszych wynalazków w dziejach broni palnej. Do zainicjowania strzału zastosowano zewnętrzny zamek skałkowy.) wynalazku był nabój zespolony. Umożliwiało to ładowanie komory nabojem w sposób zaznaczony strzałką. Po raz pierwszy pocisk. Londyn). Następnie. jak sama broń palna. z pochodzenia Szwajcar. należało odkręcić lufę. używana w latach 1640-1850. Dopiero wówczas zaistniały możliwości opracowania skutecznej broni powtarzalnej i automatycznej. Kopenhaga). dającą się bez problemów załadować od strony komory nabojowej. Łuska systemu Lefaucheux (po prawej). (por. Nabój systemu Paulyego (po prawej). 130 . Jednak wczesne egzemplarze. str.jak pokazuje to strzałka na rysunku. Amunicję tego typu stosowano przeważnie w broni myśliwskiej. Ten system zapłonu.ufa. l. Na rysunku pokazano egzemplarz mający dno mosiężne. Pistolet kieszonkowy z odkręcaną lufą (po prawej). Użycie karabinu odtylcowego (po lewej) przedstawione na podstawie rysunku Federica Remingtona. Istot.

napędzany ręcznie. b. Zastosowano tu centralny zapłon Ten typ spłonki jest powszechnie używany jeszcze dziś.stanowiło uniesienie dźwig­ ni do góry i tym samym zamknięcie komory. odryglowujc i otwiera zamek napinając zarazem kurek. Uszczelnienie komory nabojowej (po prawej). Broń samoczynna (po prawej). Czasem. sprężyna powoduje powrót zamka. Broń samopowtarzalna (po prawej). Cykl ten powtarza się tak długu. z. sprężyna powrotna zamek naboje w magazynku komora nabojowa a. Karabiny jednostrzałowe (po prawej). ruch dźwigni w górę i w dół powodował najpierw cofnięcie zamka ku tyłowi i jednocześnie unosił się ku górze podajnik z nabojem. dźwignia b. lub serii strzałów po każdym naciśnięciu spustu. miały różnego rodzaju magazynki. podlufowy magazynek rurowy a. co wprowadza olejny nabój do komory i broń jest gotowa do strzału. które zostają dociśnięte do ścianek komory nabojowej. b. przez otwór boczny w ściance lufy odprowadzana jest część gazów prochowych. ciśnienie gazów powstających podczas strzału odrzu­ ca do tyłu zamek hamowany sprężyną. zamek c. naciśnięcie na dźwignię w dół powodowało opuszczenie zamka i jednocześnie napinała się sprężyna iglicy umieszczonej w trzonie. Gazy prą na tłok umieszczony w komorze gazowej. wcześniej wypchniętym przez sprężynę. co skutecznie zapobiega przedostaniu się gazów prochowych ku tyłowi. przeładowuje się samoczynnie po każdym strzale. komora nabojowa f. zamek c. Ścianki łuski (a). dla określenia uszczelnienia komory nabojowej. w karabinie systemu Winchestera pokazanym obok. c. W pokazanym obok pistolecie maszynowym Thompsona. zostawał także napięty zewnętrzny kurek i nastep nie wsunięty nabój do komor}'. dźwignia d. Następnie należało włożyć nabój do kornory. do brytyjskiego kara­ binu Snidera. Karabiny powtarzalne (po prawej). który po drodze wybiera nabój ze szczęk magazynka i po wprowadzeniu do komory odpala go. systemu pik Boxera. Wymagały ładowania przed każdym strzałem. 1867 r. d. Był to jeden z pierwszych naboi zespolonych z łuską metalową. kolejny nabój e. poprzez suwadło. mieszczące zwykle po kilka naboi. d. Sprężyna powrotna wymusza 131 . Jego tłoczysko. Po całkowitym zatrzymaniu. kurek b. używany jest termin „obturacja". dosyłał kolejne naboje z magazynka do ko­ mory nabojowej. wykonano ze zwiniętej blachy mosiężnej po czym zespolono je z żelaznym dnem (c). sprężyna powrotna zamek naboje w magazynku komora nabojowa tłok gazowy E następnie ruch zamka ku rzodowi. e. Np. Jest ono wynikiem działania ciśnienia na ścianki łuski. jak pokazuje strzałka.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Nabój systemu Boxera (p<) prawej). ze spłonką (b). jak długo naciśnięty jest język spustowy i nie skończ)' się amunicja. W rosyjskim karabinku SKS podczas strzału. c. W zamku systemu Martini (pokazanym obok). Mechanizm zanika. a. automatyczna umożliwia odd anie m i ę d z y kolejnymi strzałami. zastosowany na szeroką skałę w broni wojskowej. komora nabojowa a. Kolejną czyn­ ność. Wielką zaletą nabojów z łuską metalową jest samouszczelnianie komory nabojowej podczas strzału.

ok. 130. Zamek jego pomysłu nazywano często „małpim ogonem". karabin okazał się udany. z zamkiem blokowym ryglowanym występem kurka system ten pochodził z karabinu tegoż konstruktora. Po naciśnięciu na spust. R Okresem szczytowego rozwoju jednostrzałowej wojskowej broni odtylcowej była druga połowa XIX w. ryglowany przez obrót. Pistolet odtylcowy kapiszonowy zaprojektowany przez angielskiego rusznikarza Westleya Richardsa. Później. ok. 4. Kieszonkowy pistolet kapiszonowy z odkręcaną lufą i zamkiem pudełkowym. 1540 r.patrz str. ze względu na kształt długiej zakrzywionej dźwigni. System Dreysego. choć broń ta straciła całkowicie znaczenie broni wojskowej. Pistolet domowej roboty z Północnej Irlandii. 6. ok. 2. 1. Pomimo pewnych problemów z rzedostawaniem się części gazów u tyłowi. 1972 r. Pozwalała ona uzyskać znacznie większą szybkostrzelność. 1720 r. Szczegóły obsługi takiej broni .50 cala. pozwalając na włożenie oddzielnej komory prochowej przypominającej rymitywny nabój. przebijała papi­ er dna łuski i cały ładunek pro­ chowy. Anglia. stanowił istotny postęp. produkowany dla amerykańskiej marynarki. Zastosowano tu zamek tłokowy. służącej do jego otwierania. Wykonany w 1867 r. Kaliber 0. Ta. 5. 1850 r. Południowe [iemcy. Model 1867.22 cala (5. umieszczona w podstawie drewnianej przybitki (c). bowiem po raz pierwszy w broni wojskowej zastosowano zamek tłokowy oraz nabój zespolony. przy czym rączka zamka służyła jako rygiel. E Zamek i nabój systemu Dreysego (po lewej). naboje centralnego zapłonu. nadal stosowano ją do polowań i strzelań tarczowych. na zawiasie. szybkim zanieczyszczaniem się broni i zużywaniem iglicy. przyjęty przez armię pruską w 1848 r. celna i niezawodna.45 cala.Jednostrzałowa broń odtylcowa Pistolety odtylcowe jednostrzałowe 1.. 3. Pistolet skałkowy z odkręcaną lufą. Kaliber 0. Kaliber 0. by następnie uderzyć" w spłonkę (t). już wkrótce znacznie lepszym rozwiązaniem miało się okazać wprowadzenie broni powtarzalnej. wypierając tym samym karabiny jednostrzałowe. W łusce znajdował się ładunek prochowy (a). Odtylcowy pistolet z zamkiem kołowo-krzosowym.6 mm. . Nabój miał papierową łuskę spalającą się podczas strzału. W pistolecie zastosowano zewnętrzny zapłon i nabój ze spalającą się łuską. stanowiąc istotny krok naprzód w rozwoju broni palnej. Dla celów militarnych. ok. oraz pocisK (d). sześciotaktowy. spłonka (b). Kurek zamontowany z boku. Komora zamkowa wychylała się na bok. Pistolet Remington. dzięki nabojom zespolonym. 2. Belgia. Była bowiem prosta. boczny zapłon). która inicjowała strzał. sprężyna popychała w przód niezwykle długą iglicę (e).

dostosowana do amunicji systemu Boxera. Karabin Remingtona.43 mm). 6. Prosta i niezawodna konstrukcja z zamkiem blokowym. Wykorzystywano pomniejszoną wersję wcześniejszego naboju od karabinu Snidera. Karabin Snidera. z 1871 r. Model 1873 (poniżej). 4. Kaliber 0. w zastosowaniu samospalającej się łuski papierowej. Karabinek HalTa. ryglowanym przez występ kurka.45"-70 Springfield. użyto na niewielką skalę podczas wojny o niepodległość USA. Cechowała go podnoszona ku górze komora zamkowa (na rysunku częściowo podniesiona). o gwintowanej lufie. po 1776 r.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Jednostrzałowe karabiny odtylcowe (powyżej) 1. podczas słynnej bitwy z Indianami pod Little Big Horn w 1876 r.577/0. Standardowy brytyjski karabin z zamkiem blokowo-wahadlowym konstrukcji Martiniego i gwintowaną lufą Henryego. Tego typu karabinki były uzbrojeniem 7 pułku kawalerii USA. Francuski karabin z zamkiem tłoko­ wym obrotowym. np. Zastosowano w nim zamek w postaci śruby wkręcanej w komorę (na rysunku komora jest otwarta). zarówno ? zamkiem skałkowym jak i kapiszonowym.577. Broni tej.. używany również przez kawalerię brytyjską. w różnych odmianach. stąd otrzymał on oznaczenie 0. Ta amerykańska konstrukcja była produkowana w wielu odmianach i weszła do uzbro­ jenia szeregu krajów. ok. Karabin Martini-Henry. Kaliber 11 mm. Model 1855 (u dołu). 5. 11. Pokazano wersję hiszpańską kalibru 11 mm. Produkowany w USA. Symbol 0. Kaliber 0. Karabinek na amunicję zespoloną z łuską metalową.577 cala. Karabinek Springfield. ale z zewnętrznym zapłonem kapiszonowym.450 cala (tj. Karabinek Sharp. Przeróbka na broń odtylcowa wcześniejszych odprzodowych karabinów Enfield. 3. wzorowany na pruskiej lgucówce. Ładunek prochowy i pocisk umieszczano w łusce z płótna lnianego. Karabin Chassepot. Modele 1866. Ryło to brytyjskie ulepszenie francuskiego systemu La Cnaumette. W niektórych rozwiązaniach. Wprowadzony do uzbrojenia w 1867 r. Istniał szereg odmian tego systemu. Była to broń odtylcowa. Stanowił podstawę uzbrojenia armii francuskiej podczas wojny z Prusami w 18/0 r. Karabin Fergussona. Używany w armii USA po 1819 r. . 2.

Kurki zewnętrzne. Brytyjski nabój śrutowy wagomiaru 12 (po prawej). 3. Rodzaj taniej broni przeznaczonej do samoobrony. 2. Jej skonstruowanie było możliwe dzięki zastosowaniu amuniqi zespolonej. Przeróbki dokonano ok. Wagomiar 12. 1. Produkt wypuszczony mi rynek amerykański w latach 20-tych naszego stulecia.dubeltówka firmy Ithaca. bczkurkową broń myśliwską. Wszystkie cechują się tzw. dlatego też nie będziemy jej szerzej omawiać. ze składaną kolbą od karabinka Ml. Określa się ją jako dubeltówkę . broń wielolufowa jest przeznaczona do polowań. Opracowany w 1940 r. lub kniejówkę („bokówkę") . Ponadto spotyka się czasem broń o większej liczbie luf (c. Broń wielolufowa nie mogła jednak konkurować z pojawiającą się bronią powtarzalną. umożliwiając dostęp do komór nabojowych (B). W większości znanych broniach dwu. Używana przez Viet Cong przeróbka myśliwskiej dubeltówki bezkurkowej. pojawiła się również odtylcowa broń wielolufowa. Stąd rozwiązanie to stosowano głównie w taniej broni przeznaczonej na rynek cywilny . 1968 r. Lufy i kolba obcięte. Wagomiar 10. wychylenie dźwigni (A). obie lufy skrócone.gdy lufy umieszczono jedną nad drugą (b). Strzelba konwojenta dyliżansów. odchylają się ku dołowi. USA). „Obrzyn" belgijskiej dubeltówki z zewnętrznymi kurkami używany przez „Doca" Hollidaya podczas walk w OK Corral w 1881 r. Używa się jednej z wielu odmian zatrzasku zwalnianego prze/. Konstrukcję oparto o podobną. wobec spodziewanej inwazji niemieckiej. łamaną konstrukcję.Odtylcowa broń wielolufowa W drugiej połowie XIX w. 1 34 . Konstrukcja łamana (po lewej).pokazano je powyżej/po prawej.i więcej-lufowych stosuje się to proste rozwiązanie. nip mają one jednak powszechnie przyjętych nazw. Najczęściej produkowana jest broń o dwu lufach. Strzelby dwulufowe (powyżej). d). Obecnie. dla Home Guard (Obrony Terytorialnej w Wielkiej Brytanii)". Sposoby łączenia luf (po lewej). Lufy połączone zawiasem z łożem. (na Dzikim Zachodzie. Strzelba . Wagomiar 12.w pistoletach do obrony osobistej i strzelbach myśliwskich. Zawierał 9 ziaren śrutu o średnicy 8.3 mm . Model Aulo and Burgfar.gdy lufy ułożone są w poziomie (a). 4.

1849 r.476 Enfield. Dwie lufy w układzie pionowym. Stosowano amunicję bocznego zapłonu. Iglica obracała się przv naciśnięciu spustu. 2. USA. 6. Pistolet kieszonkowy systemu Remingtona-Elliota. USA. 3. USA. Konstrukcja łamana. 4. amunicja bocznego zapłonu kal. 135 . USA.. USA. Patent z.30 cala. cztery lufy o gładkich ściankach. 0.powodowało to obrót wewnętrznego bijnika. Czterostrzałowy. Blok luf wychylał się na prawo. Dwie lufy. Pistolet systemu Franka Wessona. 0.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Wielolufowe pistolety odtylcowe (po lewej). dawały się obracać ręcznie. co umożliwiało załadowanie broni. produkowano też tego tvpu strzelby. Lufy były nieruchome.32 cala. 0. kal. Jego konstrukcja umożliwiała trzymanie go w zamkniętej dłoni. połączony z głownią sztyletu. Pistolet kieszonkowy systemu Sharpa z 1859 r. Pierwsze egzemplarze wyprodukowano ok. Pistolet kieszonkowy systemu Robbinsa i Lawrencea. 5. należało obracać widoczną obok kurka gałkę.22.lufy odchylało się ku górze. Aby odpalić kolejne naboje. Pistolet kieszonkowy systemu Remingtona (po lewej). umieszczone na osi. Pistolet systemu Shatrucka. Konstrukcja łamana.32 cala. Dwustrzałowy. pięciostrzałowy. 1860 r. naboje kolejno odpalała obrotowa wewnętrzna iglica. z lufami wystającymi między palcami.41 cala. Opatentowany w 1860 r. Amunicja 0. Po każdym strzale należało ściągnąć widoczny przed spustem pierścień . Z samonapinaniem. Trzystrzałowy. Wielka Brytania ok.41 cala. przystosowany do ładowania odtylcowego. Opatentowany w 1868 r. Amunicja bocznego zapłonu. kal. kal. Amunicja bocznego z a p ł o n u . 0. Pistolet Lancastera. powodując koleino odpalenie naboi w czterech lufach. 1882 r. kaliber 0. Amunicja bocznego zapłonu 0. Łamany. 1. Pistolet systemu Marstona z 1864 r. (Rysunek w skali 1:1). konstrukq'a „łamana" .31 cala. 7. Kopie tvch pistoletów wytwarza się po dzień dzisiejszy Amunicja bocznego zapłonu 0. USA.

Karabin powtarzalny Jenningsa. Piotra Kalthoffa. dźwigniowy B. Vv każdym przypadku naboje przesuwane są sprężyną. W kolbie karabinu znajdowały się dwie rurki: jedna na proch. konstrukcje karabinów były tak udane. Magazynki (po lewej). Magazynek rurowy po lufą 3. systemu Lorenzoniego. gotowej do załadowania do komory. z zamkiem skałkowym. A. wykonany w USA ok. Problem zanieczyszczania się komory nabojowej i przewodu lufy przezwyciężono wprowadzając nowe prochy bezdymne. tłokowo-obrotowy C. Magazynek rurowy w kolbie 2. Karabin powtarzalny systemu Chalembrona. umożliwiają umieszczenie odpowiedniej ilości amunicji. wykonany przez Duńczyka. Trzon zamkowy przy obrocie kabiąka spustowego śliz­ gał się ku tyłowi. rusznikarza francuskiego. Zamek skałkowy. W ramach każdego rodzaju istnieje szereg odmian. wiatach 1780-88. Pokazano najczęściej występujące typy i ich umiejscowienie.jedną z odmian zamka kapiszonowego. była zespolona amunicja w metalowej łusce. w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. 1. 1. która pojawiła się w latach 60-tych XIX stulecia. Proch i kule na 20 strzałów umieszczono w rurkach poniżej lufy. Stosowano tu 3 zasadnicze rodzaje zamków. 3. w 1646 r. Magazynek pudełkowy pod komorą zamkową 136 . Wprowadzone po 1890 r. Wykonany w Indiach. koniec XVII w. Poprzednik Winchestera. druga na kule. zwykle określanych nazwą wynikająca z ich kształtu i sposobu działania. Włochy. w którym stosowano jeszcze zewnętrzny zapłon . Gwintowany karabin odtylcowy z zamkiem skałkowym. 1849 r. Karabin powtarzalny. Jednym z nich. Zamki broni powtarzalnej (po prawej). blokowo-ślizgowy Wczesne karabiny powtarzalne (powyżej). Istniały też odmiany z zamkiem kołowym. a w niektórych krajach jeszcze dziś są na uzbrojeniu. 4.Powtarzalne karabiny odtylcowe Dla rozwoju broni powtarzalnej konieczne było wprowadzenie dwóch wynalazków. że używano ich jeszcze dość długo po II wojnie światowej. 2.

model 1865.38 cala. Wszystkie pokazane przykłady miały magazynki rurowe. ok. Kaliber 0. pierwsza broń powtarzalna. USA. Amunicja 0. 1856 r. 2. 1860 r. 4. użyta na większą skalę podczas wojny secesyjnej. w którym umieszczono bezpośrednio ładunek prochowy i spłonkę. Karabinek Spencera (powyżej). 3. eksportowana do Ameryki Południowej. która zdobyła wielką popularność. centralnego zapłonu. Pokazano wersję z dłuższą lufą (61 cm). Magazynek pięcionabojowy. Tak wyglądała wersja wojskowa.44"-40. Karabinek Winchester. Model 1873 (powyżej). Karabin I Ienryego. Amunicja 0.56"-5Ó bocznego zapłonu.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne (powyżej). bocznego zapłonu. 137 . USA. Broń tego systemu miała amunicję zespoloną. wagomiar 12. 1885 r. ok. 1. Karabinek systemu Volcanic z zamkiem dźwigniowym.44 cala. Była to siedmiostrzałowa broń powtarzalna. używana przez piechotę morską USA w Wietnamie.44"-40. składającą się z pocisku z wydrążonym dnem. Karabinek Colt Lighting z zamkiem ślizgowym. Strzelba Savage. Tego rodzaju zamki stały się popularne zwłaszcza w broni myśliwskiej. Kaliber 0. Model 77E. Bezpośredni poprzednik broni Winchestera. Amuniq'a 0.

zamek zostanie zaryglowany. Grot iglicy uderza gwałtownie w spłonkę w dnie łuski (h). 1. Karabin systemu Krag-Jórgensen. 2. Odmiana wcześniejszego karabinu wz. Gdy rączka zamkowa (a). Szwajcarski karabin Vetterli. 3. 1871/84. Pokazano na przykładzie zamka brytyjskich karabinów Lec Mctford i Lee Enfield. wz. kaliber 0. magazynek 8-nabojowv.4 mm. Napięcie kurka w zamku systemu Mausera następowało w chwili obrócenia rączki zamkowej. 4. 1881. wystrzelona łuska jest wyciągnięta z komory nabojowej i wyrzucona (c).Powtarzalne karabiny odtylcowe Działanie zamka tłokowo-obrotowego (po lewej). w którym zastosowano rygle syme­ tryczne umieszczone za czółkiem zamka. Naciśnięcie spustu spowoduje zwolnienie bijruka (f) i połączonej z nim iglicy (g). Karabin systemu Lee bvł jednym 7 lepszych rozwiązań. Łączył on w sobie zamek i magazynek systemu Lec z lufą gwintowaną pomysłu Metforda. Pokazano tu duńską odmianę z 1889 roku. Jednocześnie czółko zamka wypycha nabój z magazynka i wprowadza go do komory nabo­ jowej (e). Wczesne karabiny powtarzalne (powyżej). 1. Przesunięcie zamka ku przodowi powoduje napięcie sprężyny iglicznej (d). Wprowadzony w 1888 r. Wprowadzony do uzbrojenia armii niemieckiej w 1884 r. zamek zostaje odryglowany. Kaliber 10. umieszczony z prawej strony komory zamkowej. zostanie obrócona w górę. 1871. Podobny system był używany w USA i Norwegii. 1869..7 mm). będących na uzbrojeniu od 1888 r. karabin syste­ mu Mausera różnił się głównie sposobem ryglowania zamka. Skonstruowany przez braci Mauser na bazie jednostrzałowego karabinu wz. Gdy trzon zamkowy zostanie pociągnięty ku tyłowi. Karabin Lee Metford był pierwszą bronią powtarzalną wprowadzoną przez armię brytyjską. Magazynek rurowy o pojemności 13 naboi umieszczono pod lufą. 3. Jeśli obrócimy rączkę ku dołowi. gdzie zresztą został skonstruowany. w wersji kawaleryjskiej. Kaliber 8 mm x 56 K. dostosowanego do 8-mio nabojowego magazynka rurowego. Charakterystyczną cechą był poziomy magazynek pudełkowy na 5 naboi.303 cala (7. 138 . Kaliber 11 mm. Karabin Mauser wz. Jego główny konkurent. Ładowało się go przez otwór umieszczony po prawej stronie komory zamkowej. 2. Zwracają uwagę rygle (b) znajdujące się w tylnej części trzonu zamkowego.

pojemność 8 nabojów 8 x 50 R Lebel. wz. 1886/93. powszechnie kopiowana i poddawana ciągłym modyfikacjom.ta wersja była dostosowana do amuniq'i 0. W swoim czasie była to przodująca konstrukcja. 1. 1898. Karabin Mannncher. tzw.92 x 57 mm Mauser.62 mm). wz. Kaliber 0. Magazynek pudełkowy na pięć naboi typu 7. W tym czasie wprowadzono szereg niewielkich modyfikacji. pod oznaczeniem „Nr 1". Wprowadzony po raz pierwszy w 1902 r.30 cala-06 (7. wprowadzoną do T uzbrojenia w 1916 r. Karabin Lebel. Magazynek rurowy pod lufą. którą po wybuchu 1 wojny światowej pośpiesznie dostosowywano do wcześniejszej amunicji 0. 3.303 cala (7. Większość armii w tym okresie używała karabinów z zamkami .30 cala-'06 (tj. Wprowadziła ją również armia USA poa oznaczeniem M 17 Enfield . Na rysunku pokazano wersję oznaczoną jako Mk I T Star.owo-obrotowymi. Francja. Karabin Spriengfield. 2.303 cala. Konstrukcja niemiecka. używana również w Bułgani. wz.Short Magazine Lee Enfield (powyżej). Skrócony karabin Lee Enfield. Magazynek wymienny. w której zastosowano po raz pierwszy amunicję małokalibrową z prochem bezdymnym. stanowił główną broń strzelecką armii brytyjskiej do czasów II wojny światowe). Karabin Mauser. 10-cio nabojowy. kaliber 0 . SMLE . Brytyjski karabin 3P14. Wprowadzono niewielkie ilości tej broni. Kaliber 8 mm x 50 R. 4. 1895.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne z I wojny światowej (powyżej). Była to jedna z najbardziej udanych broni powtarzalnych o zamku tłokowo-obrotowym. 1903 (powyżej). Podstawowa broń strzelecka armii Austro-Węgier. Podstawowa broń strzelecka armii USA do początków II wojny światowej. Magazynek pięcionabojowy..7 mm).62 mm Sprinefield). 139 x < o 5: 9^ © . wz. eksperymentalna broń. 7.

Była to lżejsza odmiana Lee Enfielda No 4. opracowana z myślą o użyciu w lasach tropikalnych. wz. 1. wz. Pojemność magazynka 10 nabojów. 5. po wystrzeleniu ostatniego naboju.7 mm). Ta skrócona wersja była przystosowana do wymogów produkcji masowej . —— . Karabin Lee Enfield. Wyciszony karabinek De Lisie.Francję. umieszczanego razem z nabojami w magazynku oraz łódki (b). 1891/30. Magazynek pudełkowy. Zastosowano nowy celownik. Magazynek pudełkowy na 10 nabojów. Przy magazynkach o większej pojemności (zwykle łódka mieściła 5 naboi) operację należało powtórzyć. a następnie kciukiem wciskano naboje do magazynka (d). kaliber 0. 1936. Opracowany w Wielkiej Brytanii z przeznaczeniem do akcji specjalnych.303 cala (7. Wielka Brytania. dostarczano w specjalnych kształtownikach z cienkiej blachy. stosowanych w pistolecie maszynowym Thompsona.modyfikacji dokonano w 1930 r. W karabinach dostosowanych do ładownika typu mannlicherowskiego. 139). stąd nazwa „karabinek dżunglowy". Karabiny powtarzalne państw koalicji antyhitlerowskiej . Karabin MAS. pusty ładownik wypadał przez otwór w magazynku. jak w karabinkach Lee Enfield. lub był wypychany następnym ładownikiem podczas ładowania. Pusta łódka wyskakiwała. Kaliber 7. Wielka Brytania. 2. przy zamykaniu zamka itp. 3.5 mm x 54 U 1929. Kaliber 7. ZSRR.45 ACP (11/43 mm).7 mm).303 cala (7. np.Powtarzalne karabiny odtylcowe Łódki nabojowe i ładowniki (po prawej).62 mm * 54 R. Używano dwu typów: ładownika (a). kaliber 0. Jeden z ostatnich karabinów powtarzalnych wprowadzonych do uzbrojenia przez jedno z ówczesnych mocarsrw. - 140 . Wykorzystano identyczny system.II wojna światowa. Dostosowana do produkcji masowej wersja karabinu SMLE (patrz str. Karabin Mosin-Nagant. No 4 Mk 1. W celu przyśpieszenia procesu napełniania magazynka pudełkowego. Jako amunicji użyto naboi pistoletowych 0. Karabin Lee Enfield No 5MK1. 4. amunicję do większości karabinów powtarzalnych. pięciońabojowv. Łódkę umieszczano po otwarciu zamka w odpowiednim wycięciu komory zamkowej (c). Magazynek o pojemności 4 nabojów.

Karabinek Arisaka. Pokazano tu wersję dla spadochroniarzy.92 mm x 57 Mauser. 2. Karabinek Mauser Kar 98 k (powyżej). Niemcy. Magazynek o pojemności 5 nabojów. Schmidt-Rubin. o identycznej konstrukcji.5 mm x 50.5 mm x52. wz. Karabiny powtarzalne w krajach neutralnych.35 mm x 51. Karabinek Volksgewehr (VG 2). Magazynek o pojemności 5 nabojów. Magazynek o pojemności 6 nabojów. począwszy ód 1889 roku do iat pięćdziesiątych naszego wieku. 4. a więc takim. Produkowany w wielu wersjach. Mannlicher Carcano. głównie z przeznaczeniem dla Volksturmu (oddziałów pospolitego ruszenia). Magazynek o pojemności 6 nabojów. z celownikiem optycznym ZF 42 W . Kaliber 7.5 mm x 50. 3. Była to jedna z wielu odmian uproszczonego karabinu.wersja wyborowa standardowego karabinu Wehrmachtu w czasie II wojny światowej. 5. Składała się ona na zawiasie widocznym w okolicy osłony spustu. że rok 1905 bvł w Japonii 38 rokiem kalendarza Meiii. Kaliber 7. wz. Arisaka. Kaliber 7.5 mm x 54 M 11. Pokazana broń ma kaliber 6. 1931. Magazynek 5-cio nabojowy. Do uzbrojenia wprowadzono też model M 38. Japonia. 1905 (Typ 38). wprowadzonych do uzbrojenia w ostatnim roku wojny. wz. Kaliber 6. Nazywany też Typ 38. ze składaną kolbą. Szwajcaria. 1. 1891/24. ze względu na to. Kaliber 6. 141 . który nie wymaga dodatkowego obrotu rączki zamkowej przy otwieraniu i zamykaniu komory. 1905. wz.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Karabiny powtarzalne państw Osi podczas II wojny światowej (powyżej).92 mm x 57 Mauser. Z zamkiem dwutaktowym. ale przystosowany do amunicji 7. Włochy.

38 cala. Dzięki swej wielkiej niezawodności. 142 .22. „łamany" szkielet rewolweru. Był to pierwszy rewolwer tej firmy.Rewolwery odtylcowe Wczesne rewolwery odtylcowe (po lewej) 1. naboje centralnego zapłonu. opatentowany przez Reida w USA. zmiany te wprowadzono w latach siedemdziesiątych XIX w. W naszym stuleciu proces udoskonalania tego typu broni polegał głównie na wprowadzaniu nowych materiałów i systemów zabezpieczeń. Siedmiostrzałowy. zastosowanie odchylnej klapy.'Konstrukq"a szkieletu łamana. Kaliber 12 mm. Pochodzi z lat 1870-80. Do ładowania wyjmowało się bębenek. Sześciostrzałowy. kaliber 0. ale zawias umieszczono u góry. bocznego zapłonu. by go uruchomić. Zastosowano tu rozladownik gwiazdkowy. Systemy ładowania rewolwerów i wyrzucania łusek: a. produkowany w licznych odmianach. 3.577 cala. odchylany bęben. Bęben ma rozladownik gwiazdkowy. Wielka Brytania. Łuski zostają jednocześnie wysunięte ze wszystkich komór bębna. na amunicję 0. strzelający nabojami o wielkiej mocy. b.22. Francja. Kaliber 0. Sześciostrzałowy. bocznego zapłonu. 6. centralnego zapłonu. zwłaszcza jako broń policyjna. 2. Zwraca uwagę masywny szkielet. 5. amunicja 0. stosowanych w rewolwerach opracowano i wprowadzono w drugiej połowie XIX w. Bęben miał siedem komór będących jednocześnie lufami. Każdą łuskę trzeba wybić z komory bębna rozładownikiem prętowym. działający automatycznie przy odchyleniu lufy w dół.45 cala Adams. Pokazany egzemplarz pochodzi z 1857 r. kaliber 0. Po raz pierwszy opatentowany 1845 r.. stąd obiegowa nazwa „man stopper". E Większość podstawowych rozwiązań konstrukcyjnych. Rewolwer Adams z 1872 r. do ładowania zastosowano system z odchylną klapą. Rewolwer systemu Lefaucheux. Do ładowania należało wyjąć bęben. Rewolwer Colt 1861 Navy. Pięciostrzalowy. należy po odchyleniu bębna nacisnąć na jego oś. Brytyjski rewolwer systemu Trantera. 4. c. 1865 r.. przerabiany na broń odtylcową oprzez zastosowanie uchylnej łapy do ładowania. Tu pokazano model z bębnem o 6-ciu komorach. Rewolwer-kastet. Rewolwer Smith and Wesson No 1. rewolwery używane są do dziś.

1873. (Wojskowy rewolwer. Rewolwerowiec (po lewej). Kaliber 0. 4. Rewolwer Smith and Wesson. produkowany do dziś. Sześciostrzałowy. Rewolwer Webley-Fosbery.45 cala. Sześciostrzałowy. 2. Produkowany w latach 1877-1912. Dzięki odpowiednim wycięciom w ściankach. Była to broń samopowtarzalna. na amunicje 0. Amerykańska kopia broni systemu Webley. Sześciostrzałowy. 3. (po lewej). bęben obracał się i jednocześnie był napinany kurek. z łamanym szkieletem. celujący ze swego Colta Peacemakera. z samonapinaniem kurka. używany przez armię USA. ładowany przez uchylaną klapę. Rewolwer „British Bulldog". Cklrzut po strzale powodował cofnięcie się lufy wraz ze szkieletem i bębnem. bez samonapinania). Konstrukcja szkieletu łamana.450 cala.450 cala. 143 .44"-40. wz.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca 1. wz. Konstrukcja brytyjska z lat dziewięćdziesiątych XlXw. określaną przez armię USA jako Single Action Army Revolver Model 1873. Popularny wielkokalibrowy rewolwer kieszonkowy. z lufą o długości 19 cm. ładowany przez uchylaną klapę. Sześciostrzałowy. Kaliber 0. Colt. Amunicja 0.45 cala S&W. Rewolwer Colt Peacemaker (po lewej). 1873. Amunicja 0. Rewolwery z końca XIX w. Rewolwer Colt Lighting. Legenda Dzikiego Zachodu. Wg rysunku Remingtona. 5. Pokazano wersję kawaleryjską. Kaliber 0. Model 1874.38'cala centralnego zapłonu. Konstrukcja oparta o wcześniejszy rewolwer kapiszonów)'. Rewolwer Remington.

Używany w obu wojnach światowych. Sześciostrzałowy. Używała go zarówno armia carska. używanego w Wlk. Brytanii. Wlk. Brytanii. Sześciostrzałowy. Przykład typowego wiclkokalibrowego rewolweru wojskowego. Na amunicję 0.455 cala.455 cala.455 cala. Można / niego strzelać napinając kurek ręcznie lub tylko naciskając spust. Sześciostrzałowy. Z samonapinaniem. Stosowany zarówno w USA jak i w Wlfc.Rewolwery odtylcowe Rewolwery wojskowe z czasów obu wojen światowych (po lewej). Pokazano go w wielkości naturalnej. 3. Wytwarzany w kilku odmianach od 1889 do lat dwudziestych naszego wieku. 5. 1895. Na naboje 8 mm Lebel (rewolwerowy).. 144 . Na amunicję 7. Rewolwer Colt New Service M 1917. z odchylanym na bok bębnem. Wersja amerykańska na amunicję 0. 1892. Sześciostrzałowy. wz.Rewolwer Webley. działający przy odchylaniu lufy rozfadownik gwiazdkowy. Kaliber 10. ładowany poprzez uchylaną klapę. Francuski rewolwer Lebel. Siedmiostrzałowy. Sześciostrzałowy. zmieniono niektóre szczegóły i kaliber (porównaj ilustrację poniżej). Rewolwer Enfield Nr 2 MK 1 Star. brytyjska . Rosyjska wersja powszechnie używanego w niektórych krajach rewolweru.45 ACP. używany był jeszcze podczas IT wojny światowej. Rewolwer Nagant. szkielet łamany. do rewolweru Webley MK VI. kal.0. Wioski rewolwer Modello 89 B.35 mm. Obie odmiany różniły się nieznacznie kalibrem. 1. ładowany poprzez odchylną klapę. jak i radziecka. Rewolwer Webley MK VI (po prawej).62mm Nagant. bębenek do ładowania wychylany na bok. wz. Ten model wprowadzono w 1915 r. 2.Brytania. Pokazana wersja nie miała możliwości ręcznego odciągania kurka. (J.380 cala. Kaliber 0. Konstrukcja szkieletu „łamana". 4. Nabój (po prawej).

Rewolwer Ruger Blackhawk. popularnie zwany „Chief s special". Energia wylotowa podsku jest o ok. najnowsza odmiana. Typowy przykład taniego rewolweru do samoobrony. Sześciostrzałowy.dla porównania (5) . nadającego się do skrytego noszenia.38 Special. mają samonapinanie. udoskonalonego rewolweru policyjnego.411 kg . rodukowany w dwu kalibrach: 0.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Współczesne rewolwery (po lewej).aż 1. Kurek kryty (co zapobiega możliwości zaczepienia nim o podszewkę marynarki itp. 1. Rewolwer Smith and Wesson Bodyguard Airweight. Kaliber 0.Wszystkie pokazane egzemplarze wyprodukowano w USA. 4. 145 . Pięciostrzałowy. Produkowana jest też wersja na nabój 0.). Przykład typowego. ładowany rzez odchylaną klapę. Sześtiostrzałowy.38 Special i 0. Rewolwer Smith and Wesson 0. Z wyjątkiem (1).357 Magnum. Bez samonapinania. Rewolwer Colt Python. 2. Szkielet ze stopów lekkich. bęben wychylany na bok.22. 3. Pokazana broń ma masę zaledwie 0. 5. wersja ze stali nierdzewnej. Broń krótka o największej skuteczności rażenia.41 Magnum. Bęben o 9-ciu komorach wyjmowany do ładowania. bocznego zapłonu. Model 29. Sześciostrzałowy. Kaliber 0357 Magnum. bęben odchylany na bok. Rewolwer Harrington i Richardson.33 kg. Stosowany głównie jako broń tarczowa i do niektórych rodzajów polowań. bęben wychylany w bok. Policyjna broń o dużej skuteczności rażenia produkowana też ze stali nierdzewnej. P Rewolwer Smith and Wesson M 60 (po prawej). 30% większa niż jakiejkolwiek innej broni krótkiej na świecie. Na amunicję 038 Special. Kaliber 0. Model900.44 Magnum.

3. 1900. Kaliber 9 mm. Najczęściej produkowany w wersji na amunicję 7. 1916. 1. Jednak znacznie lepsze okazały się rozwiązania. Pistolet Heckler & Koch VP 70. Pistolet został zaprojektowany z przeznaczeniem dla policji kryminalnej.65 mm Browning. Jest to wygod­ niejsze dla użytkownika oraz zapewnia dobre wyważenie broni. Puszczony swobodnie zamek wprowadza nabój do komory. będącej jednocześnie kaburą. Był to pierwszy pistolet z dwurzędowym magazynkiem o pojemności 13 naboi. Walther PPK. C Prawidłowym określeniem tego rodzaju broni jest termin „samopowtarzalna" . Pistolet Browning. podobnie jak w karabinach. sprężyna powrotna popycha zamek ku przodowi. Pistolet Borchardta z 1893 r. 146 . 4. W rozwiązaniu tym lufa i zamek nie są zaryglowane w czasie strzału (A). Pistolet ma samonapinanie kurka. Względy konstrukcyjne wykluczają prowadzenie ognia ciągłego. do chwili. Był przepisową bronią krótką armii niemieckiej podczas II wojny światowej.65 mm Browning. Ma dostawianą kolbę i magazynek o pojemności 18 naboi. P r o d u k o w a n y był na amunicję 9 mm Parabellum i Browning. 7.63 mm Borchardt. Większość rozwiązań stosowanych we współczesnych pistoletach zostało zaprojektowanych jeszcze przed I wojną światową. Ciekawe było zastosowanie dostawnej kolby drewnianej. Następnie odciągnąć zamek tak. Niektóre wczesne pistolety samopowtarzalne miały magazynki przed osłoną spustu (a). Jedna z licznych odmian pistoletu produkowanego od 1896 r. Pistolet Mauser. a ten dosyła do komory następny nabój. jedna z najnowszych konstrukcji wyposażona w przełącznik rodzaju ognia umożliwiający strzelanie seriami po 3 strzały. Kaliber 7. 1935 znany powszechnie jako „High Power* (HP lub GP). wytwarzaną w Kanadzie dla armii brytyjskiej. Zastosowano zamek swobodny. Pierwszy z pistoletów Browninga produkowany przez belgijską wytwórnię Fabriąue Nationale. u. 6. Teraz wy starczy jedynie naciskać przed każdym strzałem spust. Początkowo rodukowany od 1935 r. pokazano wersję HP Nr 2MK1. by napiąć kurek czy sprężynę bijnika. w Belgii. Przed strzelaniem należy włożyć do gniazda (zwykle w chwycie pistoletu) załadowany magazynek. a ciśnienie gazów zaczyna malec opóźnia sprężyna powrotna i odpowiednio duża masa zamka. Kaliber 7. Zamek swobodny jest jednym z najprostszych zamków stosowanych w pistoletach. wz. tzw.przeładowanie następuje bowiem w wyniku wykorzystania energii gazów prochowych. w których magazynki umieszczono w chwycie (b). 5. podobnie jak we wszystkich broniach samopowtarzalnych.Pistolety samopowtarzalne Pistolety samopowtarzalne (po lewą). Pistolet Browning. Dla lepszego uszczelnienia komory stosuje się nabój z łuską cylindryczną. 2. ale może być użyty tylko przy względnie słabej amunicji. Jego zmodyfikowana wersja jest nadal produkowana i używana. Jeden z pierwszych udanych pistoletów samopowtarzalnych. Nadaje się do ukrytego noszenia. Otwarcie zamka (B). Kaliber 9 mm Parabellum. wz. Pozwala to uszczelnić komorę nabojową do momentu wyciągnięcia łuski przez zamek (C). Pistolet Walther P 38. Następnie. gdy pocisk opuszcza lufę. „Rotę Neun". Pokazana odmiana miała kaliber 9 mm Mauser. Sposoby umieszczenia magazynków (po prawej). wz. Systemy z zamkiem swobodnym (po prawej). był poprzedni­ kiem słynnego P 08 Parabellum.

Pokazano d w a powszechnie używane naboje pistoletowe w wielkości naturalnej: a 9 mm Parabellum. Skrót ACP od Automatic Colt Pistol .65 lub 9 mm Parabellum. różniących się głównie długością lufy.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Systemy ryglowania broni krótkiej (poniżej). a zamek zostaje odryglowany. Tym samym zamek zostaje odryglowany i porusza się nadal ku tyłowi wyrzucając łuskę. Ryglowanie zamka stosowano w pistoletach na amunicje o dużej energii. powodując wyrzucenie łuski i ściśnięcie sprężyny powrotnej. ma ryglowanie „kolankowodźwigniowe".45 ACP (11.rolę rygli ełnią występy w górnej części rfy i odpowiadające im wycięcia w zamku. słynny niemiecki pistolet (1). jak oba ramiona tworzą linię prostą (a). lufa zostaje przekoszona w dół.45 ACP (11. K Colt 1911A1 (po prawej). P 08 Parabellum (lub Luger . 147 . używany zwłaszcza w krajach europejskich. ze względu na dużą masę pocisku jest faworyzowana w USA. Pistolet jest nadal produkowany i używany w niektórych krajach świata. Ta właśnie amunicja. zamek zostaje zaryglowany . Cofające się kolanko (zawias). gdy obróci się łącznik. Dopiero.w krajach anglosaskich). Produkowano kilka odmian tego pistoletu. Następnie zamek cofa się. pistolet samopowtarzalny w USA.nazwy określającej pierwotne przeznaczenie naboju. W czasie strzału lufa z komorą zamkową cofają się w rowkach szkieletu. Magazynek o pojemności 8 naboi.43 mm). Zamek-dźwignia o dwu ramionach połączonych zawiasem jest zaryglowany tak długo.43 mm). b! 0. Kaliber 0. Kaliber 7. Przed strzałem (a). W czasie strzału lufa z zamkiem cofają się. Lufa zostaje wyhamowana. Przedstawiono jedynie dwa systemy wykorzystujące odrzut lufy do odryglowania i otwarcia zamka. Najpopularniejszy (2). Najpopularniejsza amunicja pistoletowa (po lewej). wprowadzając szereg usprawnień do pierwotnego modelu 1911. natrafia na prowadnice unoszące go w górę (b). Produkcję modelu oznaczonego jako 1911A1 podjęto w 1923 r. Zastosowano w nim ryglowanie oparte o zasadę przekoszenia lufy.

jego gniazdo znajdowało się po lewej stronie komory zamkowej. Idea pistoletu maszynowego zrodziła się w warunkach wojny okopowej. Kolby składane (po prawej). Przełącznik rodzaju ognia.62 mm x 25 Tokariew. (O innych rodzajach broni maszynowej. Pod wpływem sprężyny powrotnej. Szybkostrzelność teoretyczna 450 strz. choć większość skonstruowanych wówczas modeli pojawiła się zbyt późno. Strzelał tylko ogniem ciągłym. 4. by odegrać jakąkolwiek rolę w I wojnie światowej. Był zasilany 2 magazynka „ślimakowego" o pojemności 32 naboi.43 mm). 2. Kaliber 9 mm Parabellum. W czasie strzału komora nabojowa jest zamknięta jedynie dzięki bezwładności zamka (b). PPSz wz41.45 ACP (11. Parametry sprężyny i zamka dobiera się tak. pierwszego pistoletu maszynowego ze stalową kolbą składaną. Poka­ zana odmiana. Kaliber 0. US M3 Al. MP 40. Jednym ze sposobów jej uzyskania jest zastosowanie składanej kolby. Broń tego typu przeznaczona jest do walki na małych odległościach. Niemiecka konstrukcja wprowadzona podczas II wojny światowej. z tłumikiem dźwię­ ku. str. zamek porusza się do przodu. . Szybkostrzelność teoretyczna 500 strz. pozwala na obrót kolby ku przodowi pod komorę zamkową (A)./min (650 . cechuje się względnie małą masą i wymiarami. Magazynek bębnowy. Mógł strzelać tylko ogniem ciągłym. Żołnierze amerykań­ scy nazywali tę broń „smarownica". częściowo przypominała ona to urządzenie. Bergmann MP 18/1. Sten Mk2 z tłumikiem dźwięku. Podczas ruchu zamka do tyłu następuje wyrzucenie pustej łuski. 2. Szybkostrzelność teoretyczna 400 strz. Szybkostrzelność teoretyczna 450 strz. ZSRR. Mogła strzelać tylko ogniem ciągłym. Większość ze znanych rozwiązań. Kaliber 9 mm Parabellum./min. Była to jedna z tańszych broni tego rodzaju. 1../min. 1. Kaliber 7. 3. wykonywanej zwykle z kształtek metalowych.bez tłumika). by ciśnienie w przewodzie lufy mogło spaść do bezpiecznego poziomu przed otwarciem komory nabojowej. 211 „Karabiny maszynowe"). jak i z ramienia. Broń miała przełącznik rodzaju ognia. jest całkowicie automatyczna. 148 Zamek swobodny (powyżej). W broni tego typu stosuje się amunicję pistoletową.por. 5. albo też stosuje się kolbę z zsuwanych teleskopowo prętów (B). Podstawowową zaletą pistoletu maszynowego jest jego poręczność. Dzięki temu broń daje się wygodnie przenosić.Pistolety maszynowe Pistolety maszynowe z I i II wojny światowej (po lewej). Broń wykonana podstawą uzbrojenia piechoty radzieckiej./min. zwykle wymagających zespołowej obsługi . 3. Jedna z licznych odmian produko­ wanego masowo brytyjskiego pisto­ letu maszynowego. Pozwala to prowadzić ogień zarówno z biodra. Szybko­ strzelność teoretyczna 900 strz.patrz str. 211). Amunicja jest dosyłana z magazynka pudełkowego lub bębnowego (O innych systemach zasilania stosowanych przy silniejszej amunicji . dzięki czemu odrzut towarzyszący strzelaniu jest względnie mały. Powstała w wyniku uproszczeń technologicznych wcześniejszego MP 38. i sile sprężyny powrotnej (a). przeznaczona była do działań specjalnych. Jeden z pierwszych pistoletów maszynowych zastosowany przez armię niemiecką w 1918 r. Kaliber 9 mm x 19 Para. wprowadzając następny nabój do komory i odpalając go. W większości znanych pistoletów stosuje się tę prostą zasadę działania./min. Kolba składana teleskopowo.

Broń ma przełącznik ognia. Kolba teleskopowa ze składaną stopką. Północny Wietnam. Produkowana jest również wersja ze składaną. 4. Przełącznik rodzaju ognia. Kolba składana na bok. w okresie wielkiej prohibicji. kaliber 0. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz.380 ACP. zakupiona przez policję i straż graniczną RFN. Można było stosować również magazynki bębnowe na 50 i 100 naboi. Broń te modyfikowano wielokrotnie i powszechnie stosowano jeszcze w II wojnie światowej. kaliber 9 mm * 19 Parabellum. magazynek umieszczono w chwycie. kaliber 9 mm * 19 Parabellum. popularna również wśród gangsterów. 149 . K-50 M./min. Produkowany w Egipcie na licencji szwedzkiej . przeładowywania broni i celowania.. 5.. Cechuje się zwartą konstrukcją.62 mm x 25 Tokariew./min. Ingram Model 11. Walther MPL. jaka mogłaby być oddana z danej broni w jednostce czasu. Port Said. 3.. Szybkostrzelność teoretyczna: pojęcie to odnosi się do ognia ciągłego i oznacza ilość strzałów./min. Używana też w innych krajach.TCaJiber 0. Szybkostrzelność teoretyczna 550 strz. lub 30 naboi. Uwzględniając wspomniane wyżej warunki wprowadzono pojęcie szybkostrzelnosci praktycznej. kolba składa się na zawiasach na bok. 1. roń ta zdobyła sławę dzięki gangsterom z Chicago (po lewej) używającym wcześniej wersji Thompsona z 1921 r. wprowadzonej w USA w latach dwudziestych. Strzela tylko ogniem ciągłym. Wersja z 1928 r.Indywidualna broń miotająca Niektóre współczesne pistolety maszynowe (po lewej). Przełącznik rodzaju ognia. metalową kolbą. 43. 2. głównie ze względu na małe wymiary ułatwiające ukrycie. Kaliber 7. broń skonstruowana i produkowana w Izraelu. bez uwzględnienia wymiany magazynków.. wz. Broń opracowana w USA i dostępna na tamtejszym rynku./min.43 mm). Jest to modyfikacja radzieckiego pistoletu maszynowego PPSz. Szybkostrzelność teoretyczna 1200 strz. kaliber 9 mm x 19 Parabellum. Konstrukcja zachodnioniemiecka. W krajach anglosaskich nazywany owszechnie „Tommy-gun'. Tylko na ogień ciągły.jego pierwowzorem był Carl Gustav M 45 B. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz. g Thompson Model 1928 (powyżej). UZI. była przystosowana do magazynków pudełkowych o pojemnośa 20 naboi (pokazany tutaj).45 ACP (11.

gazy prochowe prą na tłok (b). Mondragon Modelo 1908. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy.światowej oraz w wojnie koreańskiej. . Kaliber 7 mm x 57 Mauser. Była to pierwsza w świecie broń samopowtarzalna wprowadzona jako podstawowe uzbrojenie żołnierzy piechoty. karabinki automatyczne Każda.62 mm Spriengfield). Dzięki sprężynie powrotnej cykl pracy całego mechanizmu może się powtarzać. tego rodzaju broń. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. chociaż produkcję uruchomiono w Szwajcarii i Niem­ czech. Kaliber 7. kierowców i oficerów liniowych. Wersja M2 miała przełącznik ognia. Kaliber 0.Karabiny samopowtarzalne. US Ml Rifle.'06 (7.30 cala . Jego ruch ku tyłowi powoduje odryglowanie zamka. którego ruch ku tyłowi powoduje odryglowanie zamka. Broń p o d o b n a do kb. 150 f Wczesne karabiny samopowtarzalne (powyżej). Stosowano dwa rodzaje magazynków: 15-stonabojowe (pokazany tutaj) i 30-stonabojowe.92 mm x 57 Mauser. 1. bardziej znany jako Garand M 1. użyty na niezbyt wielką skalę podczas II wojny światowej. Kaliber 0. od nazwiska konstruktora. który teraz porusza się ku tyłowi (c). Kaliber mmx 50 R Lebel. część gazów o d p r o w a d z a n a jest przez otwór boczny w ściance lufy i działa na tłok gazowy. wykorzystuje energię gazów prochowych do n a p ę d u mechanizmów przeładowania broni. Magazynek o pojemności 8 naboi. Gewehr 43. wyrzucając łuskę. jako broń żołnierzy służb. 4. konstrukcja niemiecka. W większości karabinów samopowtarzalnych i karabinków automatycznych stosuje się następującą zasadę.30 cała Ml Carbine (nabój pośredni 7. 3. karabinek opracowany przez firmę Winchester. 5. z w y k l e . Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych działających na tłok o krótkim ruchu. Ze względu na amunicję słabszą od karabinowej. Odprowadzenie gazów z przewodu lufy (po prawej). Używano jej podczas II wojny .62 mm Ml). 2. użyta na ograniczoną skalę podczas I wojny światowej. ale dostosowana do amunicji pośredniej i mogąca strzelać również ogniem ciągłym nazywana jest karabinkiem automatycznym lub s z t u r m o w y m . używany równolegle z karabinem Garand. n a z y w a n y jest karabinem samopowtarzalnym. Pod w p ł y w e m sprężyny zamek powraca ku przodowi wprowadzając następny nabój do komory. RSC Modele 1917. Zamek pozostaje zaryglowany w czasie strzału (a). Cofający się zamek wyciąga i wyrzuca łuskę oraz ściska sprężynę powrotną. gdy pocisk mija otwór gazowy w ściance lufy. Karabin. US Ml Carbine. Magazynek o pojemności 10 naboi. z karabinka automatycznego m o ż n a strzelać p o d o b n i e jak z pistoletu maszynowego. Działa na zasadzie odpro­ wadzenia gazów z przewodu lufy. Magazynek o pojemności 8 naboi. Magazynek o ojemności 5 naboi. który dla oddania następnego strzału wymaga p o n o w n e g o naciśnięcia spustu. W chwili. Broń skonstruowana we Francji. Zaprojektowany i zastosowany w Meksyku.

hgipska kopia szwedzkiego karabinu systemu Ljungmanna. Magazynek o pojemności 20 naboi. Może strzelać tylko ogniem pojedynczym. amunicję. Hakim. 151 . Kaliber 7. Z celownikiem optycznym. zrezygnowano tu jednak z tłoka gazowego. ZSRR. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy.92 mm x 57 Mauser.5 mm x 54 M 1929 (MAS). 43). Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy.308 cala (tj. Konstrukcja francuska wykorzystująca odprowadzenie gazów. MAS 49.62 mm x 54 R Mosin L 1 A 1 Rifle (poniżej). chiński karabinek wzorowany na radzieckim SKS. Wprowadzony do uzbrojenia armii francuskiej w 1949 r. magazynek o pojemności 10 naboi. 3.broń opracowana w oparciu o karabin Garand M 1. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu rufy. Kaliber 7. Kaliber 7. 1. 2. Magazynek o pojemności 10 naboi. Kaliber 0. 5. Typ 56. 4. z uwagi na jej korzystne parametry balistyczne. Pokazany egzemplarz ma kolbę i nakładkę z czarnego tworzywa sztucznego. SWD samopowtarzalny karabin wyborowy konstrukcji Dragunowa.USM14Rifle.62 mm x 51 NATO. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Magazynek o pojemności 10 naboi. 7. Nadal używany przez obronę terytorialną w Chinach. W karabinie tym zastosowano opracowaną jeszcze w końcu XIX w. Obecnie zastąpiona karabinkiem M 16. który jest jedną z najpowszechniej używanych konstrukcji tego typu na świecie. Kaliber 7.Indywidualna broń miotająca Karabiny samopowtarzalne po 1945 r. Kaliber 7.62 mm x 39 (amunicja pośrednia wz. (powyżej). Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Magazynek o pojemności 10 naboi.62 mm x 51 NATO). Magazynek o pojemności 20 naboi. Tak oznaczono brytyjską wersję belgijskiego karabinu FN FAL.

'ziała na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Warto zwrócić uwagę. Klasyczne łoże.Karabiny samopowtarzalne i karabinki automatyczne Kształt łoża (po prawej). z wygiętą ku dołowi kolbą (&)'. Podstawową bronią na tę amunicję był karabinek automatyczny AK 47 i jego pochodne. 2. 4.62 mm x 51 NATO (lub inne. Układ Warszawski i NATO. Magazynek o pojemności 10. gniazdo magazynka po lewej stronie.'. Kaliber 7. 1. Nazwa karabin szturmowy. Szybkostrzelność teoretyczna 500 strz. pokazano tu wersję lekką. Magazynek o pojemności 20 naboi. z której można prowadzić ogień ciągły. ku tyłowi powoduje podrzut lufy ku górze./min.92 mm x 5/ Mauser. znana również pod nazwą Sturmgewehr 43 (StG 43). Kaliber 7. znacznie silniejszy. W trakcie strzelania odrzut działający wzdłuż osi lufy. Klasyczna konstrukq'a. 750 strz.62 mm x 51 NATO. Szybkostrzelność teoretyczna 550-650 strz. CETME Model C. jest używana w krajach zachodnioeuropejskich jako ogólna nazwa tego typu broni. nabój karabinowy 7. stosowane przez b. Szybkostrzelność teoretyczna ok. Są przystosowane zarówno do ognia pojedynczego. Pakt NATO przyjął jako standardowy. szczególnie podczas długich serii./min.20 naboi. E Naboje (po prawej). Ma to wpływ na celność broni. co pozwalało zmniejszyć Eodrzut lufy przy ogniu ciągłym.62 mm x 51 (2). Kaliber 7. 3. MP 44. Broń. 152 Karabiny i karabinki automatyczne (powyżej)./min. 7. Magazynek o pojemności 20 naboi. W większości krajów bloku wschodniego stosowano jako podstawowy nabój pośredni wz. Jedna z ierwszych konstrukq'i z prostą olbą. Zamek półswobodny z rolkami.62 mm x 39 (1). na której wzorowano wiele współczesnych karabinków automatycznych. jak i ciągłego. 43. Zamek półswobodny t rolkami. Podstawowy karabin armii zachodnioniemieckie] opracowany na bazie CETME. w zależności od kraju). Spadkowi celności można zapobiec stosując bardziej prostą kolbę (b). że mimo tego samego kalibru pocisku. niezbyt nadaje się do broni. Szybkostrzelność" teoretyczna 550 strz. Magazynek o pojemności 30 naboi. Kaliber 7. . G3A3. Broń opracowana dla niemieckich spadochroniarzy pod­ czas 11 wojny światowej. naboje te nie są wymienni. Zakupiony do uzbrojenia wielu innych państw. FG 42./min. W rym wypadku odrzut przenoszony jest na ramię strzelca w lini prostej. Wprowadzony w ostatnich latach II wojny światowej. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Jedna z odmian hiszpańskiego karabinu.92 mm x 32 Kurz.

62 mm x 39 wz. 3.223 cala (5. Jeden z najpopularniejszych karabinków automatycznych. Nadal w użyciu w krajach b. 2. Szybkostrzelność teoretyczna 700-800 strz. Szybkostrzelność teo­ retyczna 800 strz. pod nazwą SA 80. AK-47.45 mmx39). obecnie 5. Działa f na zasadzie odprowadzenia . 1. Magazynek łukowy o pojemności 35 naboi. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Szybkostrzelność" teoretyczna 650 strz./min. 43. broń opracowana w Izraelu. jak n p ./min. Magazynek o pojemności 20 lub 30 naboi. Ostatnia wersja karabinka Armalite. Podstawowy karabinek współcześnie używany przez armię amerykańską. Kaliber 5. AK 74 (kal. chociaż wypierany przez nowe wersie Kałasznikowa. AR 18. Stosowany i produkowany nie tylko w byłych państwach bloku wschodniego. 43. Kaliber 0. Wprowadzony po raz pierwszy w 1986 r. Pokazano wersję ze składaną kolba metalową. 153 .azów prochowych z przewodu ufy. Radziecki AKM (po lewej.5. Komora zamkowa ze stopu aluminium. skonstruowany przez M. IW Enfield (Individual Weapon).85 mm x 49.' ZSRR. Galii ARM.62 mm x 39 wz. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. 4./min. Urządzenie spustowe wraz z chwytem umieszcza się tu przed komorą nabojową.56 mm x 45. Kaliber: początkowo 4. co pozwala zastosować długą lute przy względnie małej długości całkowitej karabinu. Szybkostrzelność teoretyczna 700-950 strz./min. Pokazano tu pierwotną wersję z drewnianą kolbą: Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. u dołu). Kaliber 0. bloku wschodniego. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy. Wszystkie mają przełącznik rodzaju ognia. Amerykański M 16 A 1 (po lewej). Magazynek o pojemności 20 naboi. kolba i nakładka z tworzywa sztucznego./min. Zmodernizowana wersja AK 47. Szybkostrzelność teoretyczna 600 strz. Broń standardowo wyposażona jest w celownik optyczny. oferowana na rynku amerykańskim. Broń wprowadzona do uzbrojenia armii brytyjskiej. Szybkostrzelność teoretyczna 6Ó0 strz.56 mm x 45. Kałasznikowa. Magazynek łukowy o pojemności 30 naboi. Magazynek o pojemności 20 naboi. Magazynek o pojemności 30 naboi.I n d y w i d u a l n a broń miotająca Karabinki automatyczne (po lewej).56 mm x 45).223 cala (5.56 m m x 45). Kaliber 7. Działa na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy./min. Kaliber 7. po doświadczeniach wojny z 1967 r.

Granatniki ze względu na znaczną masę ocisku. zwykle jednostrzałową. granatnik karabinowy stanowiący dodatkowe wyposażenie karabinka M16 Al. Do ładowania lufę granatnika przesuwa się ku przodowi.. Kaliber 40 mm. przystosowaną do wystrzeliwania pocisków zwanych granatami. Stosuje się do niego amuniq"ę zespoloną (3a). Granatnik (powyżej). Do ładowania lufa jest odchylana (na zawiasie). Granatnik skałkowy z lufą odlaną z brązu. 2. XVIII w. Niemcy.Granatniki ręczne. Kaliber 40 mm. Istnieją granatniki odprzodowe. US M 203. Przedstawiamy typowe przykłady i sposoby wystrzeliwania granatów. kul gumowych. cechuje silny odrzut. 154 . Niektóre bronie tego rodzaju nazywane granatnikami . choć często wymaga to dodatkowej nasadki. latego zwykle strzela się z nich z ramienia (a). US M 79. Tego rodzaju uzbrojenie ma długą historię. podobna jest też technika strzelania. pojawiło się podczas I wojny światowej. obezwładniających itp. granaty nasadkowe Przedstawiamy tu broń ręczną. Opracowano wiele granatów dających się wystrzeliwać z karabinu. albo opierając je o ziemię. obecnie wypierane jednak przez konstrukqe odtylcowe. 350 m. koniec XVI w. siatek E Składanie się do strzału (po lewej). granatnik odtylcowy z gwintowaną lufą. jest wielkokalibrową bronią ręczną. służącą do wystrzeliwania granatów. Niektóre granatniki przypominają wyglądem pistolety sygnałowe (b). Niektóre granatniki mają konstrukqę umożliwiającą wystrzeliwanie pocisków specjalnych (z gazem łzawiącym.rażące falą uderzeniową. używanych podczas zamieszek). 3. Granatnik z kombinowanym zamkiem lontowo-kołowym.tworzą odrębną grupę. 4. pocz. Wystrzeliwuje się z niego granaty odłamkowe i zaczepne . lub też naboi oświetlających. 1. Maksymalny zasięg ok. M 79 użyto w Wietnamie. Europa. potem stosowano je jako namiastkę broni przeciwpancernej na najniższym szczeblu taktycznym.

2. Na rurce umocowane są brzechwy. Tego rodzaju granat nakłada się na wylot lufy i wystrzeliwuje się za pomocą „ślepej" amunicji. Rozwiązanie to jest szczególnie korzystne w przypadku granatów przeciwpancernych z głowicą kumulacyjną. o nieco mniejszej średnicy niż kaliber lufy. Znane są również granaty z pułapką kulową pozwalające na wystrzeliwanie ich „ostrą" amunicją. Nasadki nadają się szczególnie do wystrzeliwania granatów ręcznych. Przykłady granatów nasadkowych (po prawej). Granat pomyślany był początkowo jako środek zadymiania pola walki. których skorupy wykonywano z kutego żelaza. Był to zwykły granat ręczny zaadoptowany do wystrzeliwania z garłacza. skorupa bez stateczników. Pozycje strzeleckie (po prawej). Duży odrzut przy strzelaniu granatami nasadkowymi wymaga przyjęda odpowiedniej pozycji przez żołnierza: a. Francuski granat STRIM (lekki karabinowy granat przeciwpancerny). Przeciwpancerny. Granat ten nasadzany jest na wylot lufy (ma rurkę wewnątrz korpusu). Jest to warunek skutecznego działania ładunku kumulacyjnego.Obok (po lewej). Granat prętowy. Garłacze mogą mieć przewód gładki lub gwintowany. poprzez dodanie stalowej płytki . ale również falą uderzeniową. Dymny. Służył do wystrzeliwania granatów. kolba przyciśnięta łokdem (tak by mogła przesunąć się do tyłu nie uderzając o ciało strzelca). której wewnętrzna średnica dopasowana jest do średnicy skorupy granatu. Garłacz (powyżej). a. dzięki nim granat leci głowicą skierowaną w cel. przez którą przelatuje pocisk. Granaty nasadkowe dobrze nadają się do przenoszenia gazów i dymów o drażniącym działaniu. Zastosowanie stabilizatorów zwiększa celność. Pokazano ganat amerykański M 19 A 1 WP. c. b. Brytyjski granat Nr 36. umocowany na lufie brytyjskiego karabinka skałkowego z 1747 r.wykorzystują one tzw. umieszcza się rurkę. Gazy prochowe wyrzucają granat. pokazano garłacz zdjęty z lufy (Tower. Wystrzeliwanie granatów nasadkowych (po prawej). Londyn). Do wystrzeliwania granatu używa się wyłącznie „ślepej" amunicji. podobnie jak większość tego typu granatów. Pokazano cztery podstawowe rodzaje. Granat zakończony jest rurką o średnicy dopasowanej do zewnętrznej średnicy lufy. Istnieją odmiany garłaczy umożliwiające miotanie granatów za pomocą ostrej amunicji . Do wystrzeliwania granatów używa się specjalnej amunicji („ślepej"). dzięki czemu głowica uderza w cel wierzchołkiem czepca balistycznego. Pokazano belgijski granat z gazem łzawiącym LAC M2. na osi lufy. Przed wystrzeleniem pręt granatu należy wsunąć do lufy. Granat nasadkowy. z oparciem kolby o ziemię.I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca Granaty nasadkowe (powyżej). wystrzeliwane są z luf długiej broni palnej. Odłamkowy. Używano go w I i II wojnie światowej. b. Stosowane są również gumowe kule wystrzeliwane wprost w demonstrantów. 3. 1. Podobnie jak większość tego rodzaju granatów ma stabilizacje brzechwową. obecnie podobne granaty mogą służyć jako zapalające (zawierają biały fosfor) i zaczepne. Do rażenia siły żywej. d. pułapkę kulową lub też w kadłubie granatu. Garłacz. Do nasadki wkłada się granat i odpala nabój („ślepy") w komorze nabojowej kiirabinu. Kaził nie tylko odłamkami. Na wylocie lufy mocowana jest specjalna nasadka. od nazwiska konstruktora nazwany granatem Millsa. 155 . Granat połączony jest z prętem stalowym. Granat łzawiący.

o odpowiednio dobranej długości uderza iv cel (C). Pocisk stabilizowany brzechwowo. Zasada działania. lufę granatnika wyrzuca się.Ręczna broń bezodrzutowa Skuteczna bron bezodrzutowa narodziła się w latach II wojny światowej. Powstające gazy wydostają się do lufy. wobec braku odrzutu. tak by nogi nie zostały porażone strumieniem gazów. wzmacnianego włóknem szklanym. że grubość przebijanego pancerza nie zależy od odległości na jaką strzelamy. W broni bezodrzutowej (po prawej) wykorzystuje się trzecią zasadę dynamiki Newtona „akcja równa się reakcji". Dzięki niej również pojedynczy żołnierz uzyskał możliwość wystrzeliwania pocisków o dużym kalibrze. Jeśli jednak chcemy strzelać z pozycji leżąc. W myśl tego. W ładunku wybuchowym wykonuje się stożkowe wgłębienie (A). Pociski kumulacyjne (po prawej). Lufa z tworzywa 1 sztucznego. Broni bezodrzutowej używa się głównie jako broni przeciwpancernej. W krajach anglosaskich dla oznaczenia pocisku kumulacyjnego używa się skrótu HEAT: 156 . gdy rurka czepca (B). W granatniku Miniman jak i w innych broniach bezodrzutowych tego rodzaju pociski stosuje się do niszczenia celów opancerzonych. zwykle osłonięte cienką wkładką z metalu kolorowego. Umieszczony za szczytem stożka detonator wybucha w momencie. Miniman (powyżej). Szwedzki bezodrzutowy granatnik przeciwpancerny. W praktyce można to osiągnąć także poprzez wypływ (do tyłu) gazów powstających w wyniku spalania ładunku miotającego (B). wypływa do tyłu. i pociskiem (b). Ciśnienie gazów wyrzuca pocisk. Brzechwy rozchylają się po opuszczeniu luty. w tym samym czasie nadmiar gazów. Największą zaletą tego typu pocisków jest to. Najczęściej strzelec składa się do strzału w pozycji klęcząc. Zjawisko strzału (po lewej). używany obecnie. Masa całkowita 2. choć jej zasadniczą wadą jest strumień gazów wypływających do tyłu w czasie strzału. Sprzyja temu również niewielka masa broni. Zdradza to stanowisko strzelca i stwarza zagrożenie dla osób znajdujących się za strzelcem. Po naciśnięciu spustu zapala się ładunek miotający (2). jednorazowego użytku. można położyć na ramię. Skupione gazy powodują odparowanie metalu na drodze strumienia w pancerzu powstaje wąski otwór. Gazy wnikają do wnętrza czołgu rażąc załogę. Strzelanie z ramienia (powyżej). Broń tego rodzaju. Powstające gazy zostają skupione w wąski strumień cechujący się niezwykle wysoką temperaturą i prędkością. Zasięg 250 m do celów nieruchomych i 150 m do celów ruchomych. W tej roli jest skuteczna. ruch pocisku ku przodowi należy zrównoważyć ruchem odpowiednio dobranej pirzeciwwagi w przeciwną stronę (A). należy wygiąć ciało. Ta broń jednorazowego użytku jest ładowana fabrycznie (1). w granatniku bezodrzutowym Miniman. Pokazany wyżej Miniman jest w stanie przebić 30 cm pancerz. Po strzale (3). perforowanym ładunkiem miotającym (a).9 kg.

W celu załadowania broni należy odchylić dyszę i włożyć nabój do lufy. napędzający pocisk w dalszej fazie lotu. opora i. Z granatnika można również wystrzeliwać pociski od łamkowo-burzące. 3. W czasie strzału (C) spalany jest ładunek miotający (a). muszka mechanicznych rzyrządów celowniczych . Broń jednorazowego użytku. pozbawioną już dna. W nowy sposób zastosowano w nim ideę broni bezodrzutowej. ACL-APX (po lewej). wymuszaną gwintem przewodu lufy. celownik optyczny 1. Bezodrzutowa broń piechoty zaprojektowana w Szwecji.wspomniana odległość jest jednocześnie maksymalnym zasięgiem. E Sposób stabilizacji pocisku (powyżej). Gazy prochowe napędzają pocisk KU przodowi. Strzela się z ramienia albo ze składanego trójnogu. Działanie granatnika Carl Gustaw (po prawej): 1. oś dyszy. Armbrust (po lewej). w pocisku zastosowano łożyskowany pierścień wiodący (a). stabilizujący lot pocisku. Jeden z żołnierzy pełni obowiązki celowniczego podczas gdy drugi (amunicyjny) zajmuje się ładowaniem broni. dymne i oświetlające. Zachodnioniemiecki granatnik przeciwpancerny nowej generacji. umieszczony między dwoma tłokami. drugi wypycha z wyrzutni przeciwwagę (b). po czym usuwa się łuskę po ładunku miotającym. rączka zamka dyszy c. Broń składa się z cienkościennej lufy stalowej z dyszą. Granatnik umożliwia przebicie pancerza czołgu pociskiem kumulacyjnym na odległościach do 500 m. Pocisk do granatnika Carl Gustaw ma stabilizację obrotową. chwyt przedni j . Jednocześnie głowica nie obraca się. Głowica z ładunkiem kumulacyjnym ma kaliber 80 mm i pokonuje odległość ok. Lufa z wysokojakościowej stali. dzięki czemu nie zmniejsza się jej skuteczność. Po naciśnięciu spustu zewnętrzny bijnik uderza w spłonkę ładunku miotającego. Ponieważ obrót wpływa niekorzystnie na efekt działania ładunku kumulacyjnego. urządzenie uderzeniowe d. obecnie używana przez wiele innych armii. Zapewnia to dostateczny efekt żyroskopowy. 157 . jaką był strumień gazów za wyrzutnią. jest fabrycznie ładowany.Ręczny granatnik ppanc RLC Carl Gustaw 84 mm (po prawej). Pocisk wyrzucany jest z lufy przez ładunek miotający. W ten sposób wyeliminowano jedną z podstawowych wad broni bezodrzutowej. osłona szyny spustowej e. 5.25 s . 2. Obsługa granatnika: dwie osoby. Jeden z ruch napędza pocisk stabilizowany brzechwowo (c). Francuski granatnik łączący różne systemy bezodrzutowe. celownik mechaniczny m. dysza b. Przewód lufy gwintowany. napinacz bijnika g. I n d y w i d u a l n a b r o ń miotająca a. 580 m w dągu 1. Dno łuski zostaje wyrzucone przez dyszę kutyłowi. Następnie zostaje uruchomiony silnik rakietowy na paliwo stałe. Te zostają gwałtownie przesunięte ku końcom wyrzutni i tu zatrzymane. Obraca się on niezależnie od głowicy z ładunkiem kumulacyjnym (b). Pokazano go również w przekroju (B). chwyt pistoletowy h. Teraz ponownie otwiera się dyszę przekręcając ją ku dołowi. spust i. Granatnik (A). o gwintowanym przewodzie. 4. miejsce przyłożenia policzka n.

Nawet najprostsze działa. strzelających pociskami o masie 100 funtów. począwszy od dział ładowanych od przodu (odprzodowych). Fotografia (po prawej). Następnie omówiono rozwój historyczny dział. Na końcu opisano ciężką broń automatyczną. dlatego wymagały kilku ludzi do tej czynności. Na podstawie nakładu pracy przy technice obsługi tych machin należy je uznać za broń czysto wojskową. na działach odtylcowych kończąc. przedstawiono przede wszystkim mechaniczne machiny miotające oraz wykorzystanie materiałów wybuchowych jako środka napędowego. Działa strzelały wielkimi pociskami o dużej skuteczności rażenia. np. podczas działań bojowych wymagały wysokiego stopnia planowania i organizacji. pokazuje baterię dział gwintowanych z okresu wojny secesyjnej na stanowisku wojsk Unii. 158 . wielkością i ograniczoną manewrowością. zarówno przy budowaniu stanowisk.Rozdział czwarty DZIAŁA Działa różnią się od ręcznej broni palnej. Musiały mieć mocną konstrukcję i prowadziły ogień z przygotowanych stanowisk. Fort Brady nad rzeką James w Wirginii. średniowieczne machiny miotające. przedstawionej w poprzednim rozdziale. głównie masą. Były one nieporęczne i zbyt skomplikowane do obsługi przez pojedynczego człowieka. jak i ładowaniu. W rozdziale.

.

splecionego włosia bądź przeciwwagi.e. p.) Tabela porównawcza (powyżej). szeregu doświadczeń. Natomiast zachowało się wiele pocisków. (Dane z * oznaczają przybliżone oceny dla machin miotających tego rodzaju. jednakże większość ówczesnego sprzętu lepiej spełniała rolę staq*onarnych dział oblężniczycn.Mechaniczne machiny miotające Zanim zaczęto wykorzystywać proch jako środek napędowy. Rzymska bal i sta (powyżej). hak przesuwany w pozycji przed uruchomieniem katapulty 4. Przekazane opisy machin są często niedokładne. hak przesuwany w pozycji po uruchomieniu katapulty. na jaką pozwalał ówczesny poziom techniki. Na rysunku przedstawiono mecha­ nizm spustowy na ramieniu katapulty. 160 . posiada ramię dźwigni. używano do miotania ciężkich pocisków na dużą odległość machin mechanicznych. machina miotająca działająca na zasadzie wykorzystania siły przeciwwagi.. Machiny te były wykorzystywane dzięki sile sprężystości powroza. d. ma cięciwę z dwóch powrozów splecionych z włosów. pocisk 2. Znalazł on szerokie zastosowanie w różnych machinach miotających. Wprawdzie już Rzymianie wprowadzili małe. katapulta wykorzystuje energię skręconych powrozów bądź splecionych włosów. a. . Dane ustalił Ralph Payne-Gallwey. 161). lekkiego mechanizmu spustowego. Sposób działania (po prawej). należycie sprężystą deską (patrz str. przedstawia dwóch legionistów obsługujących balistę podczas wojny z Dakami (101-107 r. c.n. posiadamy informacje o praktycznym użyciu machin miotających. 1. b. ruchome machiny służące jako działa polowe. Wszystkie mechaniczne mach:lny miotające potrzebowały odpowiedniego. Rozbudowywano je do takiej wielkości. Dzięki studiom i eksperymentom prowadzonym po 1860 r. bądź odzwierciedlają bardziej fantazję artystów niż rzeczywisty ich wygląd. Z wykopalisk: archeologicznych pozostało niewiele świadectw z tamtej epoki. ramię 3. rutta jest praktycznie pionową. Fragment kolumny Trajana w Rzymie. podaje dane różnych dział rzutowych. balista. dzięki przeprowadzeniu na przełomie XIX I XX w. machina miotająca w rodzaju kuszy. Pozostałe dane określono w wyniku doświadczeń).

Machina miotająca używana w Europie w Średniowieczu.. drugi w kieszeni procy. Rysunek przedstawia ruttę przygotowaną do miotania dwu pocisków kamiennych. pod dowolnym kątem i wysokością (rysunek wg Violleta le Duca „Dictionnaire Raisonne" de 1'Architecture Francaise". podczas oblężenia przez Rzymian. Rutta (powyżej). 161 . Przy jej pomocy miotano granaty ręczne i inne materiały palne na nie­ przyjacielskie okopy strzeleckie. p. Rolę sprężyny spełniała przeważnie płyta drewniana. których budowa przypominała współczesne resory piórowe. Siła sprężystości w pewnych typach maszyn była mniejsza niż w maszynach barobalistycznych. Na rysunku przedstawiona jest katapulta rosyjska. lub ogromny łuk.jak w przypadku kuszy. Jest to szkic Leonarda da Vinci zamieszczony w „11 Codice Atlantico". Rysunek przedstawia przypusz­ czalny model osadzonej w łożu kuszy z okresu starożytnej Grecji.). 1868 r. niż przedstawienie rzeczywistej machiny. zdobyta przez Niemców w 1915 r. Archimedes zaprojektował wiele machin miotających do obrony Svrakuz w 211 r.n. ciskająca oszczepy umieszczone na drew­ nianym ramieniu.c. w celu miotania oszczepów czy kamieni. Prawdopodobnie w tym przypadku chodziło o szkic konstrukcyjny.połączenie rogu i cięciwy. l a m też zastosowano machiny miotające na niespotykaną w starożytności skalę.Machiny neurobalistyczne wykorzystujące siłę sprężyny Machiny miotające wykorzystywały siłę sprężystości połączonych płyt elastycznych. bądź . z okresu I wojny światowej. zaopatrzonej w cięciwę. Prawdopodobnie pierwszymi machinami miotającymi były ogromne kusze. służącej do miotania kul . Jeden. Działa Kusza z łożem (po lewej). znajduje się bezpośrednio na końcu drewnia­ nego ramienia wyrzutni. Katapulta znalazła zastosowanie podczas walk pozycyjnych. a napi­ nanej przy pomocy kołowrotka linowego i drążka zapadkowego. Katapulta do miotania granatów ręcznych (powyżej). Kutta (po prawej). Konstrukcja machiny umożliwiała miotanie pocisków w określonym kierunku.

4. Ta machina oblężnicza i polowa powstała prawdopodobnie w El w. 2. precyzyjnie miotała kamienie lub oszczepy (rekonstrukq'a wykonana przez Ralpha Payne-Ga Uwey'a). zrekonstruowanej według źródeł historycznych.torsyjne Machiny neurobalistyczne wykorzystywały w celu miotania pocisków także siłę sprężystości skumulowaną w skręconych powrozach z włosia lub włókna. Powrozy skręcano za pomocą dwu kołowrotków (d). Lekka balista polowa. Prędkość początkowa pocisków była większa niż w innych machinach neurobalis tyczny eh. 162 . Sposób wiązania powrozów (powyżej). Rzymski onager (rekonstrukcja). Na rysunku przedstawiona jest rekonstrukcja katapulty. zaliczana do najskutecznkojszych machin oblężniczych. Anglia). Katapulta. Cirencester. machina oblężnicza i polowa. Ten sposób działania stosowali już starożytni Grecy i Rzymianie. p. na której przeprowadzał doświadczenia. Długi powróz z włosów bądź włókien (a). budowana przez Rzymian w różnych rozmiarach. Klasyczna machina neurobalistyczna z czasów rzymskich i Średniowiecza. Wykorzystanie sił napinających wymagało budowania mocnych konstrukcji machin miotających. Największe katapulty miotały pociski o masie 30 kg.e. 1. Balista. nawijano na dwie osie (b). Elastyczność ramienia wyrzutni przypominała Rzymianom kopnięcie tego zwierzęcia (Muzeum Corinium.n. wykonana przez Ralpha Payne-Gallwey'a.Machiny neurobalistyczne . Rysunek przedstawia późniejszą wersję balisty rzymskiej. Następnie pomiędzy nie wkładano końcówkę ramienia wyrzutni (c). Nazwa onager pochodzi od kulana. 3. zwierzęcia z rodziny koniowatych.

Machiny barobalistyczne
Machiny barobalistyczne miotały cięższe pociski niż pozostałe machiny, chociaż pod względem zasięgu rzutu i prędkości pocisku ustępowały machinom neurobalistycznym. Ciężka przeciwwaga i długie ramię wyrzutni wymagały ogromnych konstrukcji, dlatego też użycie takich machin opłacało się obu walczącym stronom tylko podczas prowadzenia oblężenia. Zadziwiające, że ten prosty system miotania pocisków uzyskał wielką popularność dopiero po 1250 r.

Działa

Uruchomienie procy (powyżej). Działanie procy nie przynosiło efektu, jeśli pętelka uwalniała kamień w niewłaściwym momencie. W tej blidzie kamień pozostawał tak długo w pętelce, az lina odciągowa (a), uległa rozprężeniu/Następnie wychylała się kieszeń procy (b), i kamień opuszczał pętelkę.

Blida albo trebusz (powyżej). Rysunek zaczerpnięty z pracy Violleta le Duca, przedstawia plan udoskonalonej blidy z okresu Średniowiecza. Podniesienie ogromnej przeciw­ wagi — skrzyni napełnionej ziemią i kamieniami - wymagało zastosowania systemu kołowrotków, fin i wałków. Machiny ze stalą przeciwwagą nazywano tripantiumami.

E

Uruchomienie procy (po prawej). Na rysunku przedstawiono schemat uruchamiania procy. Kąt trzpienia (a), i układ złożenia (b) na końcu ramienia wyrzutni (c), określają optymalny moment zwolnienia pocisku. (Wszystkie rysunki poświęcone machinom barobalistycznym ochodzą z pracy Violleta ; Duca „Dictionnaire Raisonne de rArchitecture Francaise", 1868 r.).

163

Działa prochowe
Wykorzystanie energii wyzwalanej podczas spalania prochu należy do największych postępów w historii rozwoju broni. Chińczycy znali już proch czarny w XI w., a w Europie znalazł on zastosowanie jako materiał napędowy dopiero ok. XIII w. Nieco później pojawiły się pierwsze działa. W historii rozwoju dział stałej poprawie ulegała szybkostrzelność, zasięg strzelania i skuteczność działania pocisków na cele. Niekorzystne działania uboczne, jak wytwarzanie dymu i ognia po wystrzale i pozostałości w lufie po spaleniu prochu oraz odrzut czy przegrzewanie lufy wciąż stawiały nowe wyzwania przed konstruktorami .

Energia wyzwalana podczas spalania prochu (powyżej) może być wykorzystywana w różnorodny sposób. Podczas jego spalania następuje szybka przemiana prochu w gaz, którego wysokie ciśnienie napędza pocisk: a. z reguły, w lufie pocisk znajduje się przed ładunkiem napędowym;

b. niekiedy stosowane były lufy, na które nasuwano pocisk, rozłączenie następowało po opuszczeniu przez pocisk lufy; c. bezodrzutowa broń palna z dwustronnie otwarta lufą; podczas strzału strumień gazów prochowych wypływa do tyłu, równoważąc ruch pocisku do przodu co powoduje, że lufa nie doznaje odrzutu.

Błysk, huk, dym (po lewej), wywierają tak samo silne wrażenie na przeciwniku, jak wybuch pocisku. Na współczes­ nym polu walki docenia się demoralizujące działanie użycia pocisków wybuchowych. We współczesnych działach w celu zapobieżenia wykrycia stanowisk artylerii podczas prowadzenia strzelania zmniejszono do niewielkich rozmiarów wydobywanie się ognia wylotowego i dymu (ilustracja ze sztychu z XVI w.)

Rozróżnia się działa gładkościenne (a), i gwintowane (b). Te ostatnie są dokładniejsze i wydajniejsze. Chociaż fakt ten znany byl już w XVI w., dopiero wprowadzenie po 1850 r. nowych technik w obróbce luf spowodowało szersze ich zastosowanie. Gwinty, w kształcie spirali, wprawiały pocisk w ruch obrotowy, co zapewniało mu stabilizację podczas lotu. Pociski podłużne poruszają się podczas lotu częścią ostrołukową ku przodowi. 164

Działa odprzodowe i odtylcowe 1. Działa odprzodowe przez stulecia stanowiły podstawowe uzbrojenie artylerii. Pod względem wytwarzania lufy tych dział były prostsze i tańsze niż lufy dział odtylcowych. Ładowanie lufy od przodu było bardzo czasochłonne. Na okręcie czy w porcie obsługa musiała po każdym oddaniu strzału wycofać działo do tyłu, aby je ponownie załadować. Poza tym, stosowano tylko lekkie pociski podkalibrowe, co powodowało

(powyżej).

skrócenie żywotności lufy i zmniejszenie donośności oraz wpływało na dokładność trafienia. 2. Kiedy zaistniały odpowiednie przesłanki techniczne zaczęto stosować lufy odtylcowe. Osiągnięto szybsze ładowanie i dokładniejsze dopasowanie się pocisku do przewodu lufy (szczególnie ważne w lufach gwintowanych). Także łatwiejsze stało się zastosowanie tych luf na okrętach i w fortyfikacjach. Dział odtylcowych nie musiano w celu załadowania wycofywać do tyłu.

C

Tor lotu pocisku jako kryterium odziału artlerii (powyżej), radycyjnie broń artyleryjską dzieli się według toru lotu pocisku na: a. moździerze miotające pociski pod dużymi kątami (stromo torowo); b. armaty miotające pociski pod kątem płaskim; c. haubice - jako typ pośredni pomiędzy moździerzami a armatami. Mają one krótszą lufę niż armaty i miotają pociski o większej masie z niewielkim ładunkiem.

Działa
Przegląd rozwoju dział w Europie (po prawej), przedstawiony jest na przykładzie wielu bitew i wydarzeń historycznych. Najważniejszym etapem w rozwoju dział było zastąpienie luf odlewanych z brązu, żelaza czy mosiądzu lufami z kutych sztab i obręczy. Postęp techniczny dokonany w połowie XIX w. umożliwił uzyskanie lepszej jakości i techniki w budowie dział: powstały żywotniejsze lufy, wprowadzono lufy stalowe i gwintowany profil oraz zamki. Stworzono także nowe możliwości rozwojowe w tej dziedzinie. Zadania: podział artylerii na artylerię polową, obłężniczą, forteczną i okrętową ustalił się dość wcześnie i utrzymał się do XX w. W tym stuleciu powstała m.in. artyleria pancerna, przeciwpancerna i przeciwlotnicza. Środek napędowy Proch strzelniczy, opisany ok. 1242 r. przez mnicha Rogera Bacona, posiadał następujący skład: siarka - 1(1 %., saletra potasowa - 60 %, węgiel drzewny - 20 %. Proporq'e te ulegały niekiedy zmianie, jednak proch czarny pozostał najważniejszym środkiem napędowym, aż do wynalezienia prochu nitroceluzowego, w latach 1846 - 1887. W 1887 r. Szwed, Alfred Nobel opatentował bezdymny materiał miotający. Z tego materiału wywodzi się najwięcej nowoczesnych rodzajów prochu. Czarny proch wytwarza gęsty, biały dym, ograniczający widoczność celowniczemu i zdradzający jego stanowisko nieprzyjacielowi. Nowe rodzaje prochu określono generalnie jako 'bezdymny" materiał miotający, gdyż podczas strzału wytwarzana jest tylko cienka warstwa szarego dymu. Jego największą zaletą jest wytwarzanie podczas spalania się równomiernego ciśnienia na lufę i pocisk. Materiały wybuchowe Proch czarny służył do końca XIX w. także jako materiał wybuchowy do napełniania pocisków. Pierwsze nowoczesne materiały wybuchowe, np. dynamit, okazały się zbyt wrażliwe na wstrząsy podczas transportu . Problem ten rozwiązany został dopiero dzięki /astosowaniu kwasu pikrynowego.

Działa odtylcowe
Do II poł. XIX w. dominowały działa odprzodowe bez zamka. Ogólnie można wyróżnić trzy okresy w technice ich wykonywania (patrz niżej). Łoża, podobnie jak działa, przeszły różne stopnie rozwoju, począwszy od prymitywnej podwaliny, na której osadzano lufę. Rodzaj łoża pozwala wnioskować o typie działa .
Ładowanie odprzodowe (po lewej). i. ładunek prochowy upychano na dnie lufy, następnie wkładano korek uszczelniający, a na końcu do lufy wkładano pocisk; 2. ładunek prochowy zapalano w komorze nabojowej przez otwór strzelniczy (zapał). Ciśnienie gazu powstającego ze spalającego się prochu wyrzuca pocisk z lufy (pociski, patrz str. 167).

Budowa lufy (po lewej). a. początkowo większość luf armatnich wykonywano z kutego żelaza. W celu przeciwdziałania naprężeniom promieniowym, powstającym podczas spalania się prochu, podłużne sztaby lufy wzmacniano skuwanymi obręczami; b. od XV w. lufy odlewano z brązu, stosując przy tym technikę podobną do odlewania dzwonu. W zasadzie działa te były wydajniejsze i miały doskonalszy kształt niż lufy z kutego żelaza. Żeliwo i mosiądz stosowano jako materiał na lufy aż do około 1860 r. c. lufy wzmocnione. Po 1860 r. w działach o dużej masie, wzmacniano przeważnie nasadę zamkową w celu zrównoważenia wysokiego ciśnienia gazów wytwarzanego przy odpalaniu ładunków wzmocnionych. Ponownie odżyła stara technika wytwarzania luf z kutego żelaza mających kształt grubego pierścienia, które Dyły przewle­ kane bądź marszczone przez wewnętrzną koszulkę lufy.

Moździerze i haubice (powyżej), miotają pociski pod dużymi kątami (od 45° do 85"). W okresie stosowania dział odprzodowych w budowie tych rodzajów broni nastąpiły niewielkie zmiany. Haubice (1), miały węższą komorę nabojową, czopy osadzano w środku ciężkości lufy. Czopy moździerza (2), osadzano na tylnej części lufy. Perier i bombarda należą do poprzed­ niczek dzisiejszych haubic.

Łoża (powyżej) 1. Pierwsze łoża skrzyniowe. Na rysunkach średniowiecznych pokazywane są często lufy osadzane na konstrukcji belkowej w kształcie skrzyni (powyżej). Były to pierwotne działa oblężnicze. Rzadko dokonywano zmian stanowisk tych dział (np. celowanie, ustawianie, itp.). Działa oblężnicze ostrzeliwały głównie wieże zamków oraz dokonywały wyłomów w murze.

2. Łoże działa okrętowego z reguły posiadało niewielkie koła. To wystarczało na wykony­ wanie manewrów: wycofanie do załadowania, wytoczenie do oddania strzału. Łoża dział fortecznych wyglądały podobnie jak pierwotne łoża skrzyniowe i często były wykonane z że.laza. „Szczeble' ścian bocznych łoża służyły jako podpórka ' dla uzyskania dźwigni w celu podniesienia nasady zamkowej pola dennego działa i uzyskania płaskiego kąta miotania pocisków.

3. Jednoosiowe łoże na kołach służyło do uzyskania jak największego pola ostrzału przez działo. Duże koła oraz mocne i lekkie ściany łoża nadawały się najlepiej do tego celu. Podczas transportu łoże z reguły zawieszano na przodku amunicyjnym. Działo ciągnął zaprzęg złożony z sześciu lub więcej koni, mułów czy wołów. 4. Moździerz ze stałym łożem. Podczas zmiany kierunku strze­ lania musiano dokonywać zmia­ ny położenia całego moździerza.

W celu przetransportowania moździerz był przenoszony na powóz. 5. Nowoczesny moździerz stanowi ostatnie ogniwo w rozwoju broni odprzodowej. Można także zmieniać donośnośc poprzez zmianę kąta ustawienia lufy na dwójnogu oraz zwiększać moc pocisków dzięki dodatkowym ładunkom.

166

Rodzaje pocisków (powyżej). 1. Pocisk lity. Pierwotnie działa ładowano kulami kamiennymi (a), które w XV w. zostały wyparte przez kule z żelaza lanego (b). Pociski lite okazały się idealnym środkiem do robienia wyłomów w murach, niszczyły siłę żywą oraz raziły rykoszetem na dużą odległość. W bitwach morskich przebijały kadłuby statków, niszczyły działa nieprzyjaciela i odcinały szczyty masztów.

2. Pociski połączone. Kule łańcuchowe bądź kule procowe (tzw. anioły) wystrzeliwano z dział okrętowych. Podczas lotu kula łańcuchowa, wprawiona była w ruch obrotowy. Po zetknięciu się z celem niszczyła takielunek i osprzęt okrętów nieprzyjacielskich. Kula łańcuchowa pokazana na rysunku, należała do najbardziej rozpowszechnionych rodzajów pocisków łączonych (patrz str. 143).

3. Pocisk rozpryskowy (rozsuwany). Ładunki kartaczowe bądź „ładunki kanistrowe" przemieniały działa w rodzaj olbrzymiej śrutówki do strzelania na bliższą odległość. Ładunek składający się z" kul ołowianych bądź kul muszkietowych znajdował się w puszce. W innym wariancie, kule wielkości pięści były połączone ze sobą przy pomocy smoły i tworzyły wiązkę w kształcie winogrona, wyposażoną w drewniane koła napędowe. Podczas opuszczania wylotu lufy wiązka ulegała rozerwaniu.

4. Pocisk wybuchowy. Pocisk wybuchowy - kula wydrążona i napełniona prochem czarnym oraz uzbrojona w lont prochowy - służył do niszczenia celów stałych i siły żywej. Podobne zadania spełniały później szrapnele, rodzaj pocisku wybuchowego, dodatkowo wypełniony małymi kulkami. Zapalnik czasowy inicjował wybuch pocisku kilka metrów nad ziemią.

Działoczyny (powyżej). Uokladne wyćwiczenie przebiegu czynności przy obsłudze dział miało na celu zapewnienie optymalnej skuteczności podczas walki. Przedstawiamy czynności, zawarte w regulaminach większości a r m i i : a. przewód lufy wycierano na wilgotno w celu usunięcia tlących się pozostałości po ostatnim wystrzale; b. kanonier dla zapewnienia bezpieczeństwa obsługi działa

E

odczas ładowania wkładał ciuk w zapał. Oddzielnie ładowano do lufy proch i pocisk (w końcu epoki dział odprzodowych - łącznie, jako ładunek jednolity); c. działo ustawiano według wskazówek dowódcy działa, który celował wzdłuż lufy i nadzorował czynności do odpalenia działa; d. oddawano strzał obserwując trafienie pocisku, a następnie powtarzano czynności od początku.

Pomocniczy sprzęt artyleryjski (po lewej). 1. osłona na kciuk. Osłaniała kciuk ładowniczego w zapale, podczas ładowania lufy przed bezpośrednim kontaktem z rozgrzaną lufą; 2. kątomierz artyleryjski do mierzenia kąta podniesienia lufy; 3. stempel do ubijania prochu i pocisku w lufie; 4. wycior do czyszczenia lufy ; 5. igła, tzw. przetyczka, służyła do wyciągania niewypałów jak i zawilgoconych ładunków z lufy. Trzymywała także „gałgan" podczas czyszczenia lufy; 6. szufla służyła do odmierzenia i usypywania luźnego prochu. Stosowana w okresie, kiedy nie było torebek prochowych.

167

Działa pierścieniowe z kutego żelaza
Pierwsi budowniczowie dział do wytwarzania luf wykorzystywali kute żelazo . Lufa - podobnie jak beczka - składała się ze sztab żelaznych i obręczy. W ten sposób powstawały właściwie działa - olbrzymy, mające często własne nazwy - i o których współcześni wyrażali się z przesadnym respektem (patrz str. 178).

Kolubryna (powyżej). To działo kaliber 76,2 mm wykonane zostało prawdopodobnie ok. 1460 r. w Burgundii. Nazwa „kolubryna" oznaczała w miejscowym języku burgundzkirn działa o kalibrach w przedziale 38-152 mm (Musee" de la Newreville, Berno, Szwajcaria).

Mons Meng (po lewej), działo kaliber 495 mm, wykonane w 1489 r. we Flandrii, znajduje się na dziedzińcu zamkowym w Edynburgu. Strzelało 250 kg kulami kamiennymi na odległość 2560 m, a kulami żelaznymi na odlełość o połowę mniejszą. W 1680 r. lufa uległa rozerwaniu podczas oddawania salutu armatniego. Chociaż chodzi tutaj o działo odprzodowe, to w tym jednak wypadku można było odkręcić węższą komorę prochową.

Pumhardt (po lewej), ogromny moździerz o kalibrze 890 mm z początku XV w. Komora prochowa u dna lufy wydaje się wąska w porównaniu do kalibru i przypomina późniejsze haubice (Muzeum Historyczno-Wojskowe, Wiedeń, Austria).

Łoże kierunkowe (powyżej). Rysunek zaczerpnięty z opraco­ wania Violleta le Duca, pokazuje typ łoża kierunkowego dla ciężkiej lufy. Lufa zmienia kierunek wokół osi kół, przez co dłuższa część ogonowa łoża może stanowić wielkie ramię dźwigni. Podobne rozwiązanie zastosowano w łożach kolubryn lekkich (powyżej).

168

Bombarda z końca XV w. według tego wzoru odlano działo w Wenecji w 1708 r. rozpoczął się okres odlewanych luf działowych. Działo z brązu. 2. Marka i napis mówiący o tym. Wiele dział w stanie nieuszkodzonym przetrwało kilka stuleci na dnie mórz i oceanów i dzięki poszukiwaczom ujrzało światło dzienne. komora prochowa d. jakie powstały w tej dziedzinie. Niektóre działa z odlanymi ornamentami (obrabianymi następnie przy pomocy młotka i dłuta) należą do najpiękniejszych dzieł artystycznych. Londyn). zwanego „tygrysem 7 Mysore". Znajduje się na nim herb Św. przewód lufy (w moździerzu: lot) c. iż odlew nastąpił w obecności króla Danii i Norwegii. Jana na wyspie Rodos. grono bądź ogon. Vaduz). Falkonet z brązu . 4. w przeciwieństwie do niego jest odporny na działanie korozji. kaliber 584 mm. w Indiach. 3. pole długie g. Kaliber moździerza 240 mm (Tower. Działa Budowa lufy moździerza (powyżej) i armaty (po prawej). W tamtej epoce brąz u z n a w a n o za materiał lepszy od żelaza i który. 1. Fredericka IV 169 . otwór zapłonowy z kanałem zapałowym e. przypuszczalnie dla Tippu Sahiba. delfin bądź ucho b. pole średnie n. zachowała się lufa (Muzeum Wojska. ludwisarze stosowali technikę odlewu dzwonów.3 kg (Zbiory księcia Lichtensteinu. bądź dla jego ojca Haidera Alego. Tippu poniósł śmierć podczas bitwypod Seringapatamem w 1799 r.Działa odprzodowe odlewane Po 1450 r. cłdlana dla Zakonu Rycerskiego Św. pole denne i. czop i.lekkie działo polowe. a. przy wytwarzaniu których. Paryż). odlany w końcu XVIII w. Moździerz z brązu w kształcie siedzącego tygrysa. strzelało kulami o masie 1.

1757 r. mosiądzu i żelaza. będący z wykształcenia artylerzystą. Zaczęto wytwarzać lekkie lufy. lekkie i średnie działa polowe zajmowały pozycje przed pierwszą linią strzelecką.Gładkolufowe działa polowe W latach 1560-1860 większość dział odlewano z brązu. 132 mm. To zaś wymagało od atakującego szczególnej dyscypliny. wykonana jest z mosiądzu (tó-ólewska Akademia Wojskowa. w armiach euro­ pejskich podczas wojen. Anglia). E Ciężkie kule żelazne stanowiły odczas kampanii wojennych via część zapasów amunicji. złożonej z karabinów i armat. zdobyte przez Anglików od waterloo w 1815 r. Prowadzenie ognia (powyżej). strzelające pociskami o masie 18 funtów (po prawej). Lufa. Prowadziły one ogień zanim kolumny marszowe przeszły do ataku. kal. Zmiany konstrukcyjne ograniczały się przeważnie do konstrukqi łóż oraz do zmniejszenia masy luf. l J rzy dobrej widoczności można było zadać znaczne straty nieprzyjacielowi prowadząc ogień rykoszetowy. Przedstawione poniżej działa wchodziły w skład artylerii polowej. Francuskie działo polowe. Na polach bitewnych ostrzeliwano ogniem bezpośrednim głęboko rzutowaną piechotę lub nieprzyjacielskie stanowiska artyleryjskie. Miały one za zadanie odparcie głównego uderzenia Lekkie działo piechoty (po prawej). Napoleon. W XVIII w. grupował działa w tzw.9 kg (2 funty). Działo kaliber 68 mm strzelało kulami 0. nieprzyjaciela prowadząc ogień na środek linii. by przełamać linię przeciwnika tworzącą rodzaj stalowej ściany. wielkie baterie na podwyższonych stanowiskach ogniowych. Działa piechoty (powyżej). 6 170 . Używano ich także do robienia wyłomów w murach twierdz. W armiach europejskich lekkie działa piechoty znajdowały się na wyposażeniu wielu pułków piechoty. Typowe dla tego okresu łoże ma kształt skrzyni z ogonem. Sandhurst. Szwajcaria. aterie francuskie rozpoczęły bitwę prowadząc ponad własnymi liniami ogień przeciwko Anglikom. Tch ogień potęgował siłę ognia muszkietów.

dlatego pocisk miotany przez haubicę potrzebuje znacznie mniej ładunku miotającego (D). prędkość pocisku jest mniejsza. Amerykańskie działo polowe. zwane było Napoleonem III. Przy osiągnięciu dobrego wyszkolenia stan obsługi w razie potrzeby mógł ulec zmniejszeniu. bądź szli pieszo. (po lewej). 171 . przeprowa­ dzonej przez Jeana-Baptistę Vaquettea de Gribeauvala. Tabela przedstawia parametry armaty i haubicy o tym samym kalibrze . co w następstwie powoduje mniejszy „efekt wystrzału". Działa te były powszechnie używane w okresie wojny secesyjnej w USA. C). Główną zaletą haubicy jest mniejszy ciężar (B. zwane także „modelem Napoleona". kal.. Pierwotnie konstrukcji francuskiej. okresu wojny secesyjnej w USA. ?. Ten model haubicy powstał dzięki reformie artylerii francuskiej. jest mniejszy .porównanie niektórych parametrów (powyżej). Jest to jedno z ostatnich i najlepszych dział odprzodowych z gładka lufą odlewaną.mocniejszy ładunek niż pocisk armatni. Lekki ładunek oddziaływuje znacznie słabiej na pocisk. Maksymalna skuteczność: 1800 m. Obsługa składała się z 8 kanonierów. Do podniesienie kąta lufy służył drewniany klin. Obsługa i konie pociągowe działa polowego. Na rysunku przedstawiona jest charakterystyczna dla haubic mocno podkalibrowana. Donośność jest mniejsza (F). Dzięki temu haubica może pomieścić więcej prochu i miotać . na wozie amunicyjnym.Działa Przekrój francuskiej haubicy polowej. 165 mm z 1765 r.chociaż ciężar pocisku (E). 12-funtowe z 1857 r. komora nabojowa.1 2 funtów (117 mm). Podczas marszu kanonierzy jechali na przodku działa. i ściany lufy mogą być cieńsze. 6 woźniców i 12 koni. Armaty i haubice . 12-funtowego. strzelającej pociskami o masie 24 funtów. (1861-1865). modeli amerykańskich z lat 1841-1844. Podczas walki przodki i konie znajdowały się na stanowisku ogniowym.

gdy ciężar nie odgrywał znaczenia.Gładkolufowe działa forteczne Zasadnicza różnica między działami polowymi. Łoże żelazne działa fortecznego.6 tony. Łoża żelazne posiadały także elementy drewniane. umożliwiały ostrzeliwanie oblegających z góry. kaliber 380 mm. rozpoczęto w twierdzach montować coraz więcej dział. Przedstawiony rysunek bastionu z systemem kątowym został zaprojektowany przez Francuza Vaubana. Lufa i kaliber dział fortecznych były znacznie większe. Twierdza (powyżej). chroniły załogi forteczne o wiele skuteczniej niz mury kamienne czy ceglane. Na rysunku przedstawione jest łoże działa 24-funtowego. Ten rodzaj loża angielskiego otrzymał nazwę „gibraltarskiego" i podlegał udoskonaleniom podczas oblężenia przyląoka w latach 1779-1783. Przedstawiamy speq*alne łoża pozwalające na objęcie możliwie największego sektora ostrzału . Łoża tzw. Skośne skarpy. a działami fortecznymi tkwiła w ich ogólnym ciężarze. Podczas procesu odlewania chłodzono wodą wnętrze lufy. z początku XIX w. zwłaszcza podczas obrony gniazd skalnych. W Europie całe miasta obwaiowy wano geometrycznym systemem fotyfikacyjnym. W przypadku. 172 . dział fortecznych. Lufy często pochodziły z dział okrętowych. Łoże szynowe umożliwiało prowadzenie ognia okrężnego (360"). Od XVI w. powodujące odbijanie kul i wały ziemne „chwytające" pociski. dzięki czemu struktura materiałowa działa Rodmana była twardsza i mocniejsza. stosowano je w sposób stacjonarny. często działa otrzymywały łożą żelazne. depresyjne. 3. Masa lufy'22. Były odporne na ostrzał nieprzyjacielski. Armata Rodmana (columbiada). Specjalny korek u wylotu lufy uniemożliwiał wypadnięcie kuli z lufy przed oddaniem strzału. 1. (Zamek w Edynburgu). gdyż wraz z amuniq'ą. odrzut był hamowany dzięki tarciu. 2. 1863 r. na żelaznym łożu obrotowym (szynowym).

W związku z tym działo szwedzkie Wazów z 1628 r. b. Karonada (3). ani licznej obsługi. Łoże widelcowe (po lewej). Stanowisko działa okrętowego (poniżej). Jedyną innowaq'ą techniczną było zastosowanie zapłonu skałkowego. pocisk teleskopowy . mocowana na wałach palisadowych.rozsuwalny. niewiele różniło się od działa z okrętu HMS „Victory" (2) z 1805 r. z mosiądzu. ogień artyleryjski prowadzono na krótkich odległościach. Uzbrojenie zasadnicze (po prawej). proces obsługiwania oraz technika ich wytwarzania. Łoża obrotowe montowano na małych łodziach i na relingu statków handlowych w celu zapobiegania abordażom. działo podczas ładowania działa wycofywano do tyłu. w Carron. przy pomocy cienkich powrozów i kółek działo podnoszono do otworu strzelniczego w burcie. Działa osadzone na burtach miały bardzo ograniczone możliwości prowadzenia ognia i musiały być toczone do tyłu w celu załadowania. a ulegały rozwinięciu po opuszczeniu lufy: a. okrętu wojennego nie zmieniło się w głównych zarysach w okresie od XVII w. używana także na lądzie. w Szkocji. 173 . z okresu bitwy morskiej pod Trafalgar. z 1858 r. posiadała krótką i cienką lufę o dużym kalibrze. lantaka malezyjska (po prawej). Na szkicu pokazano typowe stanowisko działa okrętowego. c. pływającymi bateriami. Działa pokazuje prosty układ dział pokładowych. Gruba lina hamulcowa ograniczała odrzut działa. utrzymujący się przez okres trzystu lat. okręty wojenne były tzw. do połowy XIX w.Gładkolufowe działa okrętowe W latach 1550-1860. Kadłub H M S „Victory" (poniżej). Większe innowacje nastąpiły tylko przy produkcji amunicji i w sposobach zapłonu. a. b. okrętu flagowego admirała Nelsona. amerykańskie relingowe działko pistonowe (perkusyjne). (1). Stosowanie jej nie wymagało zbyt dużych powierzchni na okręcie. Pociski specjalne do dział okrętowych (poniżej). W tym okresie niewielkim zmianom uległa taktyka stosowania dział. dwa rodzaje kul łańcuchowych. Pociski lądowano każdorazowo w stanie złożonym. odlew mosiężny. dawało większy kąt obwodowy. Wyprodukowano je po raz pierwszy w 1779 r.

Podczas ładowania wygięta płyta pancerna (a).7 (. i ładunek kulowy (b). postęp techniczny doprowadził do rozwoju luf gwintowanych na opancerzonych okrętach wojennych i tym samym . Płytki służyły do uszczelnienia lufy. Poza tym utrzymywały one zapa Inik (czasowy) w pozyq'i.do upadku odlewanych dział gładkolufowych. masa 7. Płomień dochodził do komory i zapalał ładunek prochowy. W artylerii polowej. Dwóch ludzi obsługi ładowało pocisk do lufy przy pomocy speq'alnych obcęgów. stare okręty drewniane nie miały żadnych szans obrony. . z membraną był ulepszeniem pocisków starszego typu. Zamontowanie działa na platformie kolejowej podczas oblężenia Petersburga w Wirginii USS „Monitor". Podczas oddawania strzału odrzut działa wyhamowywany był przez szyny cierne. Przedstawiono model okrętu nad linią wodną. przez otwór strzelniczy i przebijał worek prochowy. Na rysunku przedstawiono je z drewnianymi płytkami u podstawy. Na >owiększonym wycinku (po ewej). zamykała otwory strzelnicze. Zapłon (po lewej). eksplodowała po zetknięciu się z powierzchnią. jeden z typowych okrętów opancerzonych z lat sześćdziesiątych XIX w. do wylotu lufy. pokazano budowę wieży działowej. wkładał szydło (c). w użyciu były właściwie dwa typy ładunków. Ścianka pocisku była cieńsza co zwiększało silę rażenia odłamkowego skorupy. 280 mm. Pocisk szrapnelowy (g). do działa 12-funtowego (117 mm) z 1860 r. Kiedy kanonier załadował nabój. miała ona grubą ściankę i stosunkowo niewielki ładunek wybuchów}'. przy wykorzystaniu szyn i wyciągów wielokrążkowych (c). Na rysunku przedstawiono ładunek kartaczowy (a).Działa gładkolufowe w XIX wieku Do połowy XIX w. W takich warunkach utrudnione było ładowanie od przodu. 174 Ładunek wybuchowy (powyżej). Kula (f). (po lewej). i przebiegał przez otwory w pokładzie statku (b). J Amunicja działowa scalona (po lewej). Przy szarpnięciu linki rozrywacza gruby drut (w zapalniku ciernym). Amerykański moździerz oblężniczy (powyżej). Transport amunicji odbywał się w 1865 r. Kaliber 330 mm. Następnie wkładał zapalnik cierny (d) do otworu strzelniczego i zahaczał linkę rozrywacza (e). W tym podrozdziale przedstawiamy ostatnie próby modyfikaqi luf gładkościennych. w celu przyspieszenia ładowania działa ładunek prochowy wkładano najczęściej wraz z pociskiem do powłoki sukiennej. Podczas strzału worek ulega! spaleniu i rozrywał sprasowana blachę. Działa mogły oddawać strzał zaledwie co dwie i pół minuty. która umożliwiała wywołanie płomienia przy wystrzale. powodował zapalenie się mieszanki zapałczanej. Cienka blacha oddzielała ładunek wybuchowy od kuli i zapobiegała wywołaniu przedwczesnego zapłonu przez tarcie. Mimo to. W centralnej części wieży obrotowej znajdowały się dwa działa gładkolufowe kał. umożliwiło nadzwyczajne wykorzystanie czynnika manewru. Około 1860 r.

azów prochowych w gwinty. Nowe metody przy produkcji luf umożliwiły osiągnięcie takiego stanu. miały jednak opinię krótkotrwałych. Amerykańskie działo polowe z lufą gwintowaną. Produkowano je po niższych kosztach. umożliwiający detonację ładunku przy zetknięciu się pocisku z celem. miały w dnie powierzchnię z miękkiego metalu. Tradycyjna lufa gładkościenna miotała kule (a). W lufach odlewanych w całości nie jest możliwe tego rodzaju podwyższenie wytrzymałości. Armstrong (po lewej). był cięższy w stosunku do przekroju poprzecznego. Rozkład naprężeń (poniżej) we wzmocnionej lufie. 6-funtowe. Umożliwiało to przebijanie grubych płyt pancernych lub murów. można było wmontować w ich część ostrołukową zapalnik uderzeniowy (c). osiadały dwie duże zalety.'ociski orodawkowe (b). Wkrótce tą techniką wytwarzano całe lufy. 10-funtowe. Pociski do dział gwintowanych (po lewej).Działa odprzodowe z lufami gwintowanymi Lufa gwintowana została wprowadzona do artylerii około 1860 r. ' Pociski wydłużone (po lewej). ? 175 . z 1863 r. w którym lufa została dostosowana do stale rosnącej masy ładunku i do zwiększonego ciśnienia gazów prochowych. która podczas wystrzału wgniatana była przez ciśnienie . miały dodatkowe pierścienie wiodące. masywny pocisk wydłużony (d). Dzięki temu uzyskano możliwość miotania dłuższych pocisków o większej masie przy zachowaniu takiego samego kalibru pocisku. Pociski Parrota (a). Jednak nic dorównywało ono osiągom 12-funtowego działa polowego „Napoleon". Miało mniejszy kaliber niż stare działo gładkolufowe. Działo Parrota miało odlewany przewód lufy i płaszcz lufy z żelaza kutego. działo forteczne odprzodowe z lufą gwintowaną. Projektowano różne modele z myślą o stworzeniu logicznej formy połączenia między pociskiem a gwintami. dzięki czemu podczas strzału wyrównywane są naprężenia promieniowe.. po zastosowaniu jej w ręcznej broni palnej. Przeważnie pola denne luf opasywano obręczami z kutego żelaza. Po drugie. strzelające pociskami o masie 150 funtów. zbudowane według systemu Parrota (po lewej). o pierwsze. Przewód lufy znajduje się pod ciśnieniem zewnętrznego płaszcza lufy. a lufa gwintowana umożliwiła zwiększenie masy pocisku o 55 % i wzrost donośności o 26 %. Lufa posiadała ścianki wielowarstwowe o różnorodnej wielkości. dopasowane do gwintu lufy. . Skręt gwintu lufy stabilizuje ruch pocisku w lufie. ponieważ inne pociski nie mogły poddać się stabilizacji podczas lotu i ulegały skapotowaniu. Działa Lufa gwintowana (po lewej). a forma cylindryczna pocisku umożliwia mu stabilny lot (b).

dwójnóg g. kiedy obsługa nie może osiągnąć wylotu lufy podczas czynności ładowania ciężkimi pociskami. 60 mm.zawiera składniki aktywne c. Zapalnik czasowy powoduje wyrzucenie na dużej wysokości materiału oświetlającego.może być niestosowany przy zamiarze prowadzenia ognia na małej odległości e. które powoli wydzielają dym przy czym powstaje mglista zasłona utrzymująca się przez kilka minut.. 2. 1933. średnich i ciężkich: a.lufa f. do moździerzy lekkich. Są one iadowane przez prosty mechanizm zamkowy w dolnej części lufy moździerza. Forma podstawowa modelu StokesaBrandta. utrzymującej się przez kilka sekund. zapobiegająca zapadaniu się moździerza w podłoże podczas strzału. ładunek dodatkowy . Granaty burzące. granat brytyjski kal. Trzy główne typy granatów: 1. Moździerz średni (po lewej). Moździerz szwajcarski. Ponadto są także takie typy granatów. dźwigar d. Najczęściej towarzyszy temu wytworzenie się wysokiej temperatury. Granaty oświetlające. . granat amerykański kaIT81 mm c. 60 mm. typowa konstrukcja. Wielkość pocisków (po lewej). wz. dwójnóg i płyta oporowa. a. celownik optyczny c. ładunek podstawowy w trzonie granatu d. Stanowią one rodzaj artylerii piechoty. 81 mm.. brzechwy i. 176 Granaty moździerzowe (po lewej). korpus . Chociaż początki rozwoju moździerzy sięgają XIV w. które przetrwały do XX w. płyta oporowa h. nasadka na wlot. 51 mm b. Ładowanie (po prawej). który opadając na spadochronie jaskrawo świeci i oświetla pole bitwy (granat amerykański M 83 A 3 kal. Wsunięcie pocisku z usterzeniem do dna lufy powoduje załadowanie moździerza. kal. 60 mm). 120 mm (armie byłego Układu Warszawskiego wprowadziły także moździerze odtylcowe o kal. 160 mm i 240 mm). Na rysunku pokazano francuski granat M 61 kal. klóry podczas spalania białego fosforu wytwarza gęsty biały obłok dymu. zapalnik b. rękojeść mechanizmu podniesień iowego e. wlot lufy b. ich obecna forma powstała dopiero w okresie I wojny światowej. zastosowana została w wielu armiach świata. granat szwajcarski kal. miotająca pod dużymi kątami pociskami wyposażonymi w stabilizatory. Zapalnik granatu odpowiada za moment detonacji: stosuje się zapalnik uderzeniowy lub zapalnik ze zwloką.Nowoczesne moździerze Współczesne moździerze są jedynymi działami odprzodowyrni. Granaty zapalające i dymne. 3. Części składowe (po lewej) typowego nowoczesnego moździerza (system Stokesa-Brandta): a. stosowane są w celu zapewnienia osłony wojsk własnych przed widocznością ze strony nieprzy­ jaciela. kapsułka do zapalenia ładunku podstawowego. Budowa granatu moździerzowego (powyżej). Moździerze z długą lufą stanowią jedyny wyjątek. Granatnik pozwala się zdefiniować jako przenośna broń gładkolufowa. Główne części moździerza: lufa. Pokazano amerykański granat \1 302 kal.

Zestaw składa się z lufy (a). płyty oporowej (b). Ten rodzaj transportu szczególnie upowszechnił się w armiach Europy Wschodniej i Azji. mają pierścień wiodący. z okresu 1 wojny światowej. Manewrowość (powyżej). Wykorzystanie nowoczesnych moździerzy pozwala na szybką zmianę stanowiska ogniowego. 400 m. można je używać jako granaty ręczne lub wystrzeliwać przy pomocy wyrzutni wieloprowadnicowej. d. zębaty pierścień metalowy. współczesny francuski granat moździerzowy kal. a opancerzenie pojazdu zaoszczędza obsłudze wykonanie czynności okopania się. Moździerz belgijski PRB 424 stanowi połączenie czterech rurek. Jeśli cofa on lufę aż do naprężenia się pasa. Granaty (c). 120 mm (2). Granaty do moździerzy z lufą gwintowaną (po prawej).11. mają wielostronne zastosowanie. Pokazano żołnierzy niemieckich podczas ładowania miotacza min z lufą gwintowaną kal. Żołnierz stawiając stopę na odpowiednim oznaczeniu pasa nośnego uzyskuje odpowiedni kąt podniesienie lufy do strzelania na określoną odległość. Niemiecki granat gazowy miotany przez miotacz min w okresie I wojny światowej (1). Obsługa zapalała ładunek zza osłony przy pomocy bijnika. Na rysunku przedstawiono trzech żołnierzy niosących poszczególne części moździerza i po dwa granaty. dzięki czemu zaliczany jest on do skutecznej broni defensywnej. Masa całkowita . Po zatrzymaniu się pojazdu obsługa może natychmiast otworzyć ogień. Może być obsługi­ wany nawet w pozycji leżącej. Moździerz jednorożny (po prawej). średni moździerz (kaliber około 81 mm) rozkładany jest najczęściej na trzy części. Moździerz wieloprowadnicowy (po prawej). Przy pomocy PRB 426 można pokryć skutecznym ogniem teren o pow. niektóre ciężkie moździerze ciągnione są na łożach kołowych. 2 ha.5 kg. Obsługa nie potrzebuje przenosić amunicji. przypomina raczej bombę lotniczą. przypomina bardzo jeden ze zwykłych granatów artyleryjskich. Kąt podniesienia lufy i szybkostrzelność są regulowane. Moździerz PRB 424 w działaniu (po prawej).Działa Niemiecki miotacz min (poniżej). W celu zapewnienia bezpieczeństwa obsługi w tym typie broni. oraz trzech dalszych rurek zawierających siedem granatów. . Ten rodzaj działania ma duże zalety. ściśle dopasowany do bruzd i pól lufy. średnie i ciężkie moździerze transportowane są często na opancerzonych pojazdach. Moździerz belgijski PRB 426 miota granaty z wyrzutni będącej połączeniem lufy i napędu rakietowego. tj. b. donośność wynosi ok. 250 mm. Miedziane pierścienie wiodące pocisku dopasowane były do pola lufy. pocisk nie ulegał zapaleniu poprzez upadek na sztywna iglicę. a. lekki moździerz wraz z kilkoma granatami może być przenoszony przez jednego człowieka. c. określony jest maksymalny kąt strzelania.

Działo ze zrekonstruowanym łożem typu burgundzkiego. (po prawej). bynajmniej nie było nowością. 178 . ich oddziaływanie na postęp w dziedzinie amuniqi oraz podział dział odtylcowych według przeznaczenia. W tym podrozdziale przedstawiamy rozwój dział odtylcowych. ma bardzo wiele zalet. i. które wykorzystywały łuskę mosiężną ładunku miotającego jako sposobu na uszczelnienie zamka. Działo odtylcowe z XV w. co z kolei zwiększa donośność i dokładność trafienia. c. pałający się ładunek miotający 4. trzon zamkowy pierścień uszczelniający grzyb uszczelniający pałający się ładunek miotający ścianka' lufy przewód lufy. Ładowanie luf od tyłu. system „armat szybkostrzel­ nych". że hermetycznie przylegał on do ścianki luty. Przy tym zamek powodował spłaszczenie elastycznego pierścienia uszczelniającego między grzybem. e. trzon zanikowy 2. System ten wymagał stosowania rożnych rodzajów amunicji (zwłaszcza: łuskowej (A). ścianka lufy 5. które wykazywało teoretycznie tak wiele zalet. a trzonem zamkowym do tego stopnia. Przewód lufy kal. który otwierał się albo na bok. a następnie w marynarce wojennej. Idea działa ładowanego od tyłu jest tak stara jak historia broni palnej. Detonacja ładunku miotającego wypychała do tylu grzyb uszczelniający. umożliwił budowę dział odtylcowych. Umożliwia ono ładowanie pocisków z połączeniem wtłaczanym. Zamki klinowe są stosowane przeważnie w działach szybkostrzelnych. Zamek śrubowy (po prawej). Tułów łuski tak mocno przylegał podczas strzału do przewodu lufy. a. Szwajcaria). Wiele rodzajów zamków w działach szybkostrzelnych uszczelnia lufę według systemu de Bangea. b. przewód lufy. Ładowanie od tyłu (po lewej). Ten rozpowszechniony sposób zamknięcia lufy polega na wykorzystaniu wzdłużnie przerywanego gwintu śrubowego (1). łuska mosiężna 3. Na początku omówimy działa odtylcowe stosowane w wojskach lądowych. konstruktorzy wynaleźli dwie użyteczne metody zapobiegające niebezpiecznemu wydobywaniu się gazów prochowych przez zamek: A. a lufa i zamek powstały w latach 1460-1470. Zamek klinowy (po prawej). B. Wiele prostych i skutecznych sposobów zamknięcia przewodu lufy polegało na wykorzystaniu ruchomego zamka klinowego. która przedstawiona jest na stronie 18U. iż powodował jej uszczelnienie i uniemożliwiał wydobywanie się gazów do tyłu. i zamykał się w sposób odwrotny (b). Zamek hermetyczny (po prawej). 50 mm jest lekko stożkowy (Muzeum Historyczne w Bernie. Proces ładowania jest na ogół szybszy i co szczególnie ważne dużo prostszy w działach usytuowanych w wieżach i kazamatach.Działa odtylcowe Postęp techniczny dokonany w połowie XIX w. d. Pod koniec XIX w. albo do dołu (a). Dzięki temu zamek może ryglować bądź otwierać lufę po wykonaniu niewielkiego obrotu (2). 1. i bezłuskowej (B). zamek śrubowy systemu de Bangea.

lecz poprawki związane z niedolotem czy przewyższeniem strzału wprowadza się znacznie trudniej. Doświadczenia wykazują. „widełki". wprowadzono wysuniętych obserwatorów (c). kierowany jest przed celem. Następnie obserwator dokonuje poprawek (3). przy zwalczaniu celów naziemnych i nawodnych. S Ogień bezpośredni i pośredni (powyżej). Ten typ działa znalazł się w 1859 r. Artylerzyści określają tę strefę upadku pocisków jako 50% rozrzut podłużny (B). strzelających pociskami 12-funtowymi.Działo 12-funtowe „Armstrong" (po prawej). Do końca XIX w. 179 . Na żelazny rdzeń pocisku podłużnego nałożony był miękki płaszcz ołowiany. jedno z pierwszych nowożytnych dział odtylcowych. co należy uwzględniać przy celowaniu. Rozrzut ognia (powyżej). Celowanie. Ponieważ rozrzut podłużny jest większy niż rozrzut boczny punkty upadku pocisków zakreślają prostokąt (A). używano podczas amerykańskiej wojny secesyjnej (1861-1865). drugi (2).przy większym oddaleniu celów . że 50% trafień znajduje się na 1/4 powierzchni prostokąta. Przy celowaniu należy uwzględniać następujące czynniki wpływające na tor lotu pocisku: prędkość wiatru i ciśnienie powietrza. Wykorzystywano trzy rodzaje pocisków: szrapnele. Przedstawiamy podstawowe rodzaje ognia artyleryjskiego. który dopasowywał się podczas strzału do bruzd i pól lufy. Kilka tych dział kal. do kierowania ogniem. ogień z dział kierowano na cel rzy pomocy celowania ezpośredniego (a). Działa Teoria strzelania artyleryjskiego (poniżej). Dokonywanie poprawełć w płaszczyźnie bocznej jest proste. stosowane od początku XX w. 76. kartacze i burzące ważące 5240 kg. Pociski trafiają rzadko po raz drugi w ten sam punkt. „znoszenie". za celem. Do lufy oddzielnie ładowano pocisk i ładunek miotający. Wstrzeliwanie się (powyżej).2 mm. zjawisko żyroskopu. aż do uzyskania celnego trafienia (4). Dlatego też stanowiska kierowania ogniem wykorzystują przy wstrzeliwaniu się w cel tzw. na wyposażeniu brytyjskiej artylerii polowej. ułatwiające stabilizację lotu pocisku. a nawet . Pierwszy strzał (1).obrót kuli ziemskiej. Później w artylerii (b).

Rodzaje (B) i (C). w której znajduje się ładunek miotający i zapłonnik (pocisk i ładunek woreczkowy do haubicy kal. 105 mm. Niekiedy kaliber określa długość lufy gładkościennej. Dlatego też bardzo ważne jest poznanie zadań poszczególnych rodzajów amunicji. ładowana jest do działa jako ładunek jednolity. w końcu to pocisk oddziaływuje na cel. W pociskach. Kaliber i masa pocisku (po prawej). stosowana jest najczęściej w działach mających zamek śrubowy. B. ładunku miotającego i zapłonnika (pocisk francuski W7. Pocisk nasadzany jest na łuskę nabojową w kształcie tulei. amunicja odzielnego ładowania. znajduje się w części dennej pocisku.Amunicja do dział odtylcowych Amunicja artyleryjska jest dziedziną bardzo złożoną i wielostronną. Pocisk. a masa pocisku wzrasta ośmiokrotnie (c)._kal. Miedziany pierścień wiodący (b). zapalnik znajduje się w głowicy (c).33 sztuk pocisków kulistych kal. Dzięki stabilizaeji momentu pędu poeisku w przewodzie lufy gwintowanej można z niej miotać pociski wydłużone i masywnicjsze. Jako pocisk do działa odtylcowego posiada formę podłużną (a).33). 180 . ładunek (w woreczku płóciennym) i zapłonnik ładowane są oddzielnie do lufy (granat i ładunek do brytyjskiego działa okrętowego kal. Cechy charakterystyczne pocisku artyleryjskiego (po lewej). Wraz z podwojeniem kalibru (a). 6 cali (155 mm) z okresu 1 wojny światowej). w przewodzie lufy haubicy mieści się 13. C. a działo jest jedynie środkiem przenoszenia. Jego wielkość otrzymujemy dzięki wykonaniu mnożenia kalibru pocisku kulistego przez ilość tych pocisków kulistych (2)". będącej na wyposażeniu Bundeswehry). Amunicja artyleryjska. łuski nabojowej.3 m m x 13. 1143 mm. mierzoną między dwoma przeciwległymi polami. mogących zmieścić się w przewodzie lufy (3). Np. amunicja składana. amunicja zespolona. Kaliber (po prawej). np. w związku z poznawaniem nowych dział. ze względu na sposób ładowania do dział dzieli się na trzy grupy. W tym podrozdziale przekażemy kilka podstawowych informacji o różnych rodzajach amunicji. Pod tym pojęciem rozumie się średnicę przewodu lufy gwintowanej (1). składający się z pocisku. lub w części denne] (d). Wrzyna się podczas strzału w pola przewodu lufy. pociski przeciwpancerne. W następnych podrozdziałach. mają tę zaletę. że masą ładunku miotającego można regulować donośność i tor lotu pocisku artyleryjskiego. 1897. omówimy także kolejne typy amunicji. proporcjonalnie zwiększa się długość pocisku (b).75mm). Wiele ważnych informacji o wy­ dajności działa wynika z analizy masy jego poeisku. Rodzaje amunicji (po prawej). A. Długość lufy wynosi 1524 mm (114.

Różnią się one pod względem użytych składników i zapalników. Na współczesnym polu walki mogą być używane gazy parali tyczno-drgawkowe. pocisk burzący rodzaj pocisku artyleryjskiego przeznaczonego do rażenia sity żywej. Dzięki zastosowaniu zapalnika czasowego. Szrapnel (powyżej) a. 2. 3. Tabela (po prawej). ładunek pobudzający d. 1. Pocisk burzący (powyżej) a. był do I wojny świa­ towej najważniejszym pociskiem artyleryjskim do zwalczania piechoty. Niektóre rodzaje miały dodatkowo zapalnik uderzeniowy po to. zapalnik. Ładunki pocisków. ładunek ulegający rozkładowi c. zapalnik. szrapnel. skorupa odłamkowa c. pociski chemiczne. Pociski te wyposażone są w zapalnik uderzeniowy (A). Pocisk chemiczny napełniony fosforem białym: a.Działa Pociski artyleryjskie przeznaczone do zwalczania siły żywej (po prawej). Do zwalczania różnorodnych celów wynaleziono specjalne pociski. Zapalnik czasowy umożliwia zdetonowanie pocisku podczas lotu oraz rażenie dużej powierzchni gradem kul i odłam ków. masa chemiczna b. by podczas niewybuchu w powietrzu zdołały zdetonować szrapnel na ziemi i uzyskać większą siłę rażenia. bądź w zapalnik ze zwłoką. wydzielając podczas spalania dym i wysoką temperaturę. ładunek wyrzucający b. rurka ogniowa d. bądź zbliżeniowego pocisk detonując na określonej wysokości uzyskuje zwiększoną siłę rażenia (B). ładunek wybuchowy b. zapalniki. lotki kulkowe c. W podobny sposób uwalniany jest także fosfor biały. Podczas 1 wojny światowej stosowano pociski artyleryjskie zawierające gazy toksyczne i drażniące. 181 . Działanie. przedstawia najczęściej stosowane połączenia ładunków pocisków i zapalników do zwalczania typowych celów. Ładunek pocisku był z reguły w stanie płynnym i podczas uderzenia ulegał powolnemu rozkład owi. zapalnik.

Ponadto wyróżniało się artylerię zaprzężną (2). Ostroga osadzona pod osią połączona była ze sprężyną w poprzeczce łoża. W okresie motoryzaq'i działa polowe ciągnione są przez pojazdy (3). lufa 182 . lecz składało się już z nitowanych blach stalowych (po prawej). Łoże tego działa przypominało wprawdzie jeszcze stare łoża dział odprzodowych. Stare masywne łoże ogonowe (a). Na kolejnych sześciu stronach encyklopedii przedstawimy różnorodne rodzaje dział polowych. Podczas strzału ostroga wkopywała się w ziemię. lina stalowa f. Działa mające własny napęd dzielą się na nieopancerzoną artylerię samobieżną i artylerię' pancerną (4). średnią i ciężką artylerię polową. 15-funtowc. donośność — 5500 m. miało obniżone dolne łoże i pozwalało jedynie na ograniczone podniesienie lufy i zasięg strzału. Łoża te wpłynęły na rozwój dział polowych i haubic po I wojnie światowej. i konną.3 cale (76. pokrętło mechanizmu odniesieniowego lufy . miejsce do siedzenia dla kanoniera podczas marszu d. E a. pochwa tuleji e. ostroga. haubic i moździerzy i cechuje się odpowiednią mancwrowością na polu walki.Działa polowe W najszerszym znaczeniu. rozwiązały ten problem. a sprężyna amorty­ zowała odrzut działa. by móc dotrzymać kroku kawalerii. Łoża skrzy- niowe (b). c. i w związku z tym (ciężkie jednostki) często określane były mianem „artylerii pieszej". muły czy osły ciągnęły działa i przodki.34 kg.6. pojęcie „artylerii polowej' nabierało szczególnego znaczenia. artyleria polowa jako rodzaj broni składa się z armat. Kaliber . używane przez brytyjską artylerię polową pod­ czas wojny burskiej (1899-1902). W tej ostatniej cała obsługa poruszała się konno.masa pocisku . Rozwój łoża (powyżej). i łoża rozporowe (c). chociaż nie można dokładnie określić kryteriów tego podziału.2 mm). Kiedy zaprzęgi końskie. Obsługa maszerowała najczęściej pieszo (1). szrapnel . Transportowanie dział (po prawej). rodzaj amunicji: oddzielnego ładowania. Działo odtylcowe BL Mk 2. Niekiedy artyleria polowa dzieli się na lekką.

odbijacz h. lunetka celownicza i. która służyła za opornik i powrotruk. do osłony obsługi działa przed og­ niem nieprzyjacielskim. A. celownik działowy e. Dla uzyskania większej szybkostrzelności wykorzystano zalety wynikające z ładowania działa od tyłu oraz zjawisko gwałtowanego ruchu wstecznego działa. po oddaniu strzału toczyły się zwykle swobodnie do tyłu na odległość kilku metrów. w którym uporano się z odrzutem lufy. Wprowadzono także tarczę stalową (c). oporopowrotnik c. Stalowa tarcza chroniła ją przed ogniem nieprzyjacielskim. Urządzenie to kanalizowalo siłę odrzutu na ostrogę łoża. Dzięki temu. donośność: 5 400 m. sławna „siedemdziesiątka piątka". Sposób działania powrotnika. Sposób działania hydraulicznego opornika. Lunetka celownicza umożliwiała celowniczemu lepsze widzenie przedmiotów (celów) we wszystkich kierunkach.Problem odrzutu (poniżej). działo podczas oddawania strzału nie ulegało cofaniu do tyłu. szrapnele. kołyska d. które powodowało wbicie się ostrogi łoża (e). Części składowe. maksymalny odrzut lufy p. Sprężone powietrze ulegało ponownemu rozprężeniu i powodowało wprowadzenie lufy w położenie wyjściowe. wkopując się w ziemię. Wbudowany mechanizm kierunkowy umożliwiał obrócenie lufy o kilka stopni bez obracania całego działa. Brytyjskie działo 13-funtowe artylerii zaprzężnej używane od początku I wojny światowej posiadało cechy charakterystyczne dla nowoczesnego działa polowego. B. masa pocisku: 5. Francuskie działo piechoty kal. Dla prowadzenia ognia pośredniego . siedzenie n. a obsługa mogła pozostać na dziale (dwa siedzenia na łożu). łoże f k. a. ogon łoża o. Lufa (a). W celu oddania kolejnego strzału ponownie je włączano na stanowiska i powtarzano czyn­ ności celowania. wz.66 kg. Oporopowrotnik przechwytywał ruch wsteczny lufy i wprowadzał ją w położenie pierwotne. Podczas odrzutu opornik jednocześnie przepychał olej przez wąski zawór i tłoczył powietrze do powrotnika. była umocowana na kołysce (b). pociski oświetlające. przyrząd do mierzenia kąta podniesienia lufy g.celowniczy wykorzystywał przyrząd do mierzenia kąta podniesienia lufy i celownik działowy dla określenia kierunku bocznego.62 cm). amunicja zespolona.kierowanego przez wysuniętego do przodu obserwatora . 75 mm. ostroga q. 183 . tarcza ochronna i. C. To urządzenie było mocowane na łożu (d). w ziemię. Pierwsze działa odtylcowe. pokrętło mechanizmu odniesieniowego pokrętło mechanizmu kierunkowego m. dźwignia ręczna. Dane techniczne 13-funtowego działa szybkostrzelnego: Kaliber: 3 cale (7. Zaprzęg sześciokormy ciągnął przodek amunicyjny! działo. 1897 (po prawej). lufa b. wywołane podczas jego odpalania. była pierwszym działem. Działko szybkostrzelne z okresu I wojny światowej (poniżej).

Kaliber 6 cali (155 mm). rodzaj amunicji: składana. odróżnia działo od starszego typu 30 cwt. 6-calowa (po prawej). Pierwszy pojazd posiadał prądnicę. odpowiednik francuskiego działa 75 mm i brytyjskiego 18-funtowego. masa szrapnela 6. z okresu I wojny światowej. 26 cwt. donośność 8400 m. 184 .Działa polowe odtylcowe Niemieckie działo polowe (po lewej). której łoże umocowane było na podwoziu poją7Óu gąsienicowego. polowe i przeciwpancerne na pojazdach samobieżnych. pocisk odłamkowo-burzący. szrapnel.8 kg. Nazwa dodatkowa 26 cwt. Posiadało poziomy zamek klinowy (typ zamka faworyzowany przez niemieckich konstruktorów). gazowy masa pocisku 100 funtów (45. 7.3 kg). W II wojnie światowej wprowadzono działa przeciwlotnicze. Po złożeniu podczas transportu stanowiła siedzenie przed tarczą dla dwóch kanonierów. Do nich należała armata Saint-Chamond (po prawej). amunicja oddzielnego ładowania: szrapnel. Górna część tarczy ochronnej była wyściełana i składana. donośność 8 700 m. kal. pocisk odłamkowo-burzący. brytyjskie haubice średnie wystrzeliły w latach 1915-1918 około 22. Kaliber 77 mm.7 cm. Jak się oblicza. Już w okresie I wojny światowej sporadycznie używano dział samobieżnych. Brytyjska haubica wz. wytwarzającą energię elektryczną dla obu silników.4 min pocisków na froncie zachodnim.

rzeciwpancerne i zapalające. Masa pocisku odłamkowo-burzącego: 11. pociski: odłamkowo-burzącc.Brytyjska 25-funtówka Mk 2 (po prawej). Kod/aj „naubicoarmały" szeroko rozpowszechniony w latach 30-tych i 40-tych. przeciwpancerne. donośność: 12250 m. przeciwpancerne. pociski odłamkowo-burzące. zapalające i oświetlające. 185 ..6 mm. Okrągła płyta służyła za łoże obrotowe. Kaliber 87. łasa pocisku odłamkowo-burzącego: 43 kg. Masa pocisku odłamkowo-burzącego 14.33 kg Działa Kaliber 105 mm. K Kaliber 155 mm. propagandowe. Dzięki stosowaniu odpowiednich ładunków działo to mogło być" wykorzystywane jako haubica.81 kg. amunicja oddzielnego ładowania. donośność 22000 m. amunicja składana. znajduje się jeszcze na wyposażeniu wielu armii. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. bądi jako armata. donośność: 10670 m. oświetlające. zapalające. 25-funtówka wprowadzona do użytku w 1940 r.

w celu zwiększenia prędkości początkowej pocisku. M 115: ciężar 14515 kg. ok. a także w celu zastosowania ich jako dział przeciwpancernych. zapalające i oświetlające. Przeznaczona jest do zwalczania celów taktycznych pociskami jądrowymi. donośność: 20000 m. Obie wersje znajdują się na wyposażeniu armii amerykańskiej.2 mm. Z wojskowego punktu widzenia praktyczne jest używanie głównych elementów budowy na różnorodnych układach jezdnych. masa pocisku odłamkowo-burzącego 91 kg. umulacyjne. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. Amunicja i przeważająca część ośmioosobowej załogi trans­ portowana jest na drugim pojeździe. 1942 (po prawej). i ciągniona M 115 (2). 60 km. i do dzisiaj znajduje się jeszcze na wyposażeniu armii co najmniej 20 państw. oznaczania celów i nuklearne oraz pociski burzące z napędem rakietowym. F 3. Ta średnia haubica samobieżna należy do jednostek wsparcia francuskich dywizji pancernych. donośność 13300 m.155 mm wz. Posiadają tę samą lufę. Samobieżna haubica M 110 (1). Radzieckie działo polowe 76. 186 E Kaliber 76. zasięg 16800 m. To'ułatwia nie tylko wykorzystanie lecz także logistykę. Dane wspólne: kaliber 8 cali (203 mm). 55 km. zamontowane u podwozia w tylnej części kadłuba pojazdu (patrz niżej). Kaliber 155 mm. Dzięki mm można względnie łatwo wprowadzić haubicę w położenie bojowe. weszło do użycia po raz pierwszy w 1942 r. wz. amunicja zespolona: pociski odłamkowo-burzące. masa pocisku odłamkowo-burzącego 6. Podczas prowadzenia ognia część odrzutu haubicy przenoszona jest na dwa lemiesze z zaokrąglonymi krawędziami. M 110: ciężar 26308 kg. Amerykańska haubica 8-calowa w dwóch wariantach (po prawej). amunicję i osiągi. . w armiach państw NATO oraz w wielu innych. rzeciwpanceme-pod kalibrowe. masa pocisku ok.2 mm.21 kg. Związek Radziecki wyposażał wiele dział polowych w długie lufy. prędkość max. prędkość max. 43 kg.Działa polowe odtylcowe Francuska haubica kal. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące.

do najlepszych średnich haubic polowych. umożliwiający zajęcie stanowiska ogniowego. haubica M 109 (poniżej). oświetlające oraz pociski burzące z dodatkowym napędem rakietowym (donośność 30000 m).Działa Amerykańska samobieżna haubica opancerzona kal. Haubica może prowadzić. zaliczana jest. 187 . będąca na wyposażeniu wielu armii państw NATO. masa pocisku odlamkowo-burzącego 43 kg. haubicy 55 km. masa pocisku burzącego 43. chemiczne. Mały ładunek i większy kąt pod­ niesienia lufy powoduje. donośność 24000 m. dzię­ ki zmianie ładunku i kąta podniesienia lufy. Współczesne haubice strzelające amunicją oddzielnego ładowania. Haubica polowa 70 (po prawej). że po­ cisk leci stosunkowo wolniej i jego stromy lot jest szczególnie przydatny do zwalczania celćw zakrytych (1). broni ręcznej oraz ograniczają oddziaływanie broni chemicznej i atomowej. ogień w górnych i dolnych grupach kątów. także Bundeswehry. prędkość max. amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. Kaliber 155 mm. donośność 14600 m. 155 mm M 109 (po prawej). Nadwozie wykonane jest z metali lekkich . Większy ładunek i mniejszy kąt podniesienie lufy powoduje większą prędkość oczątkową pocisku i płaski tor )tu: szczególnie przydatne do zwalczania czołgów (2). amunicja oddzielnego ładowania: pociski odłamkowo-burzące. Jest nadzwyczaj sprawna technicznie i ma silnik pomoc­ niczy. kartacze i nuklearne (tylko na wyposażeniu armii amerykańskiej).5 kg. które chronią /alogę przed działaniem pocisków odłamkowych. haubica średnia. n p . w zależności od warunków terenowych. mogą zwalczać cel w dwóch różnych grupach kątów. konstrukcji niemiecko-angielskowłoskiej.płyt pancernych. E Strzelanie w górnych i dolnych grupach kątów (po prawej). pod względem rozwiązań technicznych. ' Kaliber 155 mm.

pocisk do haubicy kolejowej 400 mm wz. lecz coraz częściej zwalczanie celów dalekosiężnych przejmowały bomby lotnicze. pocisk do moździerza 420 mm „Gruba Berta". kiedy używana była do oblegania twierdz lub w walkach pozycyjnych. 14 (po prawej).3 t i służyła do umocowania haubicy na platformie. Niemiecki moździerz 420 mm wz. Sporadycznie stosowano je jeszcze podczas II wojny światowej. pocisk do „działa przeciwparyskiego" 210 mm. pocisk do haubicy oblężniczej 12-calowej Mk 4. Podczas transportu musiano rozkładać je na części. typowe superdziało używane podczas 1 wojny światowej w walkach pozycyjnych. Brytyjska haubica obleżnicza 12-calowa Mk 4 (po lewej). Skrzynia stalowa poci wylotem lufy napełniana była balastem o masie 20. 3. odmiana „Grubej Berty" używany do burzenia fortów pancernych i betonowych w okresie 1 wojny światowej .Pocisk ważył 810 kg" Porównanie pocisków (po lewej). 4. 2. 1916. 188 .Działa oblęznicze i kolejowe Najcięższa broń artyleryjska używana była tylko jako stacjonarne działa oblęznicze i działa kolejowe. Porównanie wzrostu człowieka do wielkości pocisków używanych przez działa omówione w tym podrozdziale: 1. Okres rozwoju tej broni przypada na I wojnę światową.

przymocowanymi do podstawy. 1916 (poniżej). Pocisk o względnie małym kalibrze leciał z dużą prędkością i przy małym oporze powietrza w górnych warstwach atmosfery osiągał ogromną donośność. na podwoziu Saint-Chamond. masa haubicy' na stanowisku ogniowym 13/t. a drugą dla przyjęcia odrzutu. Cztery filary fundamentu betonowego służyły do odciążenia podwozia.Działa „Działo przeciwparyskie" (po prawej). W celu wyrównywania zużycia lufy. Do obsługi zamka haubicy przy dużym kącie podniesienia lufy budowano jedną sztolnię. dokonywano na bieżąco po każdym strzale. 70 strzałów zwiększał się do 232 mm. używano pocisk burzący o masie 900 kg (w praktyce okazywał się trudny do zestawienia). amunicja oddzielnego ładowania. Kaliber 400 nim. używane prze/ arty­ lerię niemiecką w 1918 r. do ostrzeliwania stolicy Francji z odległości 120 km. W celu wyrównania wygięcia lufy obciągano ją linami stalowymi. Ładowanie następowało w'pozycji poziomej. Stanowisko ogniowe mieściło się na odcinku toru kolejowego. . Francuska haubica kolejowa kal. Kaliber lufy na początku jej użycia wynosił 210 mm i po oddaniu ok. zwiększania masy pocisku i masy ładunku miotającej). 400 mm wz. lufy.

Do transportu używano 5 mułów. Były one podstawowym uzbrojeniem baterii górskich oddziałów brytyjskich w Indiach w latach 1901-1915. Po wojnie przemianowano ją na haubicę M116. wyprodukowano po raz pierwszy lekkie armaty i haubice do walki w terenie górskim. . Amerykańska haubica górska kal. 70 mm. Nadawały się do użycia w każdych warunkach terenowych. amunicja składana: szrapnele. donośność 2745 m. donośność 5500 m. Można ją transportować przy użyciu samolotów i śmigłowców lub spadochronów oraz przy pomocy lekkiego pojazdu bądź 11 mułów.5 kg. Była używana prze/ brytyjskie oddziały spadochronowe p o d Arnhem w 1944 r. a podczas II wojny światowej zrzucano ją na spa­ dochronie bądź przerzucano przy użyciu szybowców. Nie posiadało mechanizmu regulującego odrzut lufy. z przytroczoną lufą haubicy górskiej. Znajdują się jeszcze na wyposażeniu armii Chin i Wietnamu. donośność 8925 m. Te tzw. masa pocisku burzącego 6. Na krótkich odległościach przenoszona jest w stanie rozłożonym przez żołnierzy. Można je było rozkładać i przewozić przy użyciu zwierząt jucznych. na rysunku na łożu M8. masa pocisku burzącego 3. Kaliber 70 mm. Włoska haubica górska 105 mm wz. Brytyjskie działo górskie 10-funtowe (po prawej). przy czym lufa była rozkładana na dwie części. wśród nich także strzelcy górscy Bundeswehry. Kaliber 70 mm. masa pocisku 4. działa piechoty zostały udoskonalone podczas II wojny światowej: powstały działa do wykorzystania przez wojska powietrzno-desantowe. 75 mm Ml Al (po prawej).' Dzięki połączeniu lufy z zanikiem zawdzięcza sobie nazwę „armaty śrubowej". donośność 1057 m.24 kg. pociski burzące.Działa górskie Na początku XIX w. wz. masa pocisku odłamkowo-burzącego 19. które zrzucano na spadochronach lub w paletach. 92 (po prawej). W górach właściwości haubicy przewyższają walory armaty. Zwierzę juczne (po lewej). głównie dzięki mniejszej masie i możliwościom prowadzenia ognia stromego.8 kg. Kaliber 75 mm. Później przejęło ją dalszych 17 armii. amunicja oddzielnego ładowania: szrapnel. Japończycy używali go po mistrzowsku w okresie Tl wojny światowej. Pierwotnie do jej transportu w stanie rozłożonym używano 6 mułów.06 kg. W niektórych armiach stosowano podobną lekką broń do bezpośredniego wsparcia piechoty. 190 Kaliber 105 mm. Japońskie działo polowe kał. Włoscy strzelcy alpejscy wprowadzili tę wielofunkcyjną broił do użytku w 1957 r. Często było przenoszone w stanie rozłożonym przez dżunglę przy użyciu transportu ludzkiego. Miały one koła blaszane i tarczę ochronną. 56 (po prawej). amunicja zespolona (ładunek kumulacyjny) i amunicja składana (ładunek burzący). zapalające i oświetlające) oraz amunicja zespolona (ładunek kumulacyjny). zapalające i przeciwpancerne. amunicja składana (pociski odłamkowo-burzące.

Lufa działa wystawała z kopuły stalowej. Podczas oddawania strzału odrzut odpychał działo do tyłu do podkopu. Ona zapewniała jednocześnie wywołanie przeciwwagi. Donośność 7 315 m. Nowe technologie doprowadziły do powstania coraz to większych i technicznie lepszych dział. Brytyjskie działo nadbrzeżne kal. Kazamata.przed oddaniem następnego strzału . Udoskonalone użycie rakiet i samolotów pod koniec II wojny światowej prawie wyeliminowało stosowanie artylerii nadbrzeżnej i fortecznej. Kopuła pancerna. Łoże chowane (po lewej). Działa odtylcowe umożliwiały poprawę zabezpieczenia obsługi przed ogniem nieprzyjacielskim. masa pocisku 323 kg. za którym znajdowało się także łoże obrotowe. Łoże chowane. Łoże znajdowała się w podkopie. Ten system obrony został zaniechany po II wojnie światowej. 1881 r.Artyleria nadbrzeżna i forteczna W każdym stałym systemie obronnym od dawna ważną rolę odgrywały działa. Podstawa łoża. Artyleria ha unii Maginota ulokowana była w wieżach opuszczanych (ruchomych). Na rysunku przedstawiono łoże chowane działa odtylcowego 12-funtowego „Amstrong" (Cooke „Naval Ordinance and Gunnery". a działo stawało się widoczne dla nieprzyjaciela tylko w momencie odpalania. Obsługa była niewidoczna dla nieprzyjaciela. gdyż lufy nie musiały być ładowane przez nie osłonięte wyloty. Powstały nowe łoża wieżowe. 4. Używane w fortach nadbrzeżnych w Portsmouth. gdzie było ono przejmowane przez przekładnię zębatą łoża. Stanowiska osłonięte dział fortecznych (poniżej). a działo było widoczne tylko w momencie odpalania. Na schemacie pokazano cztery rodzaje stanowisk: 1. skonstruowane przez kapitana Moncrieffa z Edynburga.ponownie do góry. którego załom odpowiadał zasięgowi bocznemu działa. Działo prowadziło ogień przez pierś muru. Późniejsze rodzaje łóż chowanych zastosowano na stanowiskach baterii nadbrzeżnych. Jedno z pierwszych tego rodzaju. 305 mm (12-calowe) w kazamacie pancernej z ok. Rozciągały się one między podłogą a sufitem i przenosiły siłę odrzutu na ściany kazamaty. Odrzut lufy przyjmowały cylindry hydrauliczne umocowa­ ne z przodu kazamaty na dużym ramieniu. Działo prowadziło ogień poprzez wąski olwór w murze fortecznym. Forma stosowana w przeszłości w fortyfikacjach nadbrzeżnych. (po lewej). zwłaszcza artyleria ciężka. 3.). dzięki której działo podnosiło się . której cokół osadzony był w betonie. 191 . 2. kopułowe i kazamatowe. 1875 r.

lufa 2. jednak ciśnienie ga­ zów resztkowych w lufie wyrzu­ cając łuskę powoduje cofnięcie się trzonu zamka całkowicie do tyłu. W związku z tym broń tę zalicza się do grupy broni automatycznej działającej na zasadzie zamka swobodnego (patrz str. dysza gazowa 3. szwaj­ carskiego działka automatyczne­ go 20 mm KAA pokazuje ścisłe pokrewieństwo między karabina­ mi maszynowymi. zamek 6. Dzięki różnorodności używanej amunicji i wysokiej zdolności bojowej działka automar czne szczególnie są przydatne o realizacji określonych celów: na lądzie jako: 1. Zamek odryglovvy wany jest wprawdzie przez tłok gazowy. wyrzucona łuska. bufor zamka a. 211). działo do zwalczania torpedowców. 192 . Łoże polowe tego modelu brytyjskiego. działka pokładowe na samolotach szturmowych (wsparcia taktycznego). Broń ta wypełnia lukę między karabinami maszynowy­ mi. Mniejsze działka automatyczne . trzon zamka 7. masa pocisku 450 g (1 funt angielski). 7. działka pokładowe na samolotach myśliwskich. broń uniwersalna na pojazdach opancerzonych. Broń strzela wykorzystując amu­ nicją taśmową. w samolotach jako: 6. działo przeciwlotnicze. umożliwiało prowadzenie ognia w górnych grupach kątów. na morzu jako: 3. działom przeciwlotniczym i działom okrętowym. Wcześniejsza wersja była używana podczas wojny burskiej (1899-1902). które do okre­ ślonych zadań są mało manewro­ we i posiadają za małą szybkostrzelność'. iglica 5. S Użycie działek automatycznych (powyżej). kierunek odrzutu zamka 8. nowoczesna konstrukqa Oerlikona. 1-funtowy Maxim „Pom-Pom" (po prawej) .Działka automatyczne Działka automatyczne właściwie są powiększonymi karabinami maszynowymi. Szwajcarskie działko automaty czne 20 mm KAA (po prawej). z okresu 1 wojny światowej. broń uniwersalna na ścigaczach. 1. 5. Maxim był modelowym reprezentantem broni samoczynnej.wersja znanego karabinu maszynowego Maxim z lat osiemdziesiątych XIX w. którvch działanie pocisków jest za słabe przeciwko różnym celom. nabój w donośniku c. a działami. 2. Schemat zamka (poniżej). tłok gazowy 4. donośność (przy przedstawionej wersji łoża) 4 110 m. działo przeciwlotnicze.używano już w latach siedemdziesiątych XIX w. Firmy szwajcarskie Hispano-Suiza i Oerlikon zawsze odgrywały czołową rolę w dziedzinie produkq'i działek automatycznych. przez obie strony.uruchamiane przez korby ręczne . na okrętach wojennych do obrony przed torpedowcami Kaliber 37 mm. nabój w komorze nabojowej b. wykorzystującej energię gazów prochowych do uruchomienia zamka. a działkami. a są zaliczane do broni artleryjskiej tylko ze względu na kaliber i budowę używanych pocisków. 4. W tym podrozdziale objaśnimy budowę i zadania działek automatycznych. Dalsze przykłady i bliższe informacje znajdują się w podrozdziałach poświęconych armatom czołgowym.

w którym kierowanie ogniem od­ bywa się elektrycznie. serii M50. 207). Działko to w wersji rozwiniętej oznaczone jako M 168 znalazło zastosowanie w artylerii powietrznej. 4. 2. stosowane jest jako pokładowe działko lotnicze. Amerykańskie działko rewol­ werowe M 61 A 1 (po prawej). koszulka stalowa pocisku 3. Działko 30 mm Aden (po prawej).50 r. jest brytyjską odmianą konstrukcji niemieckiej z okresu II wojny światowej. W myśliwcu Messerschmitt Bf 109 z okresu II wojny światowej działko prowadziło ogień przez wał śmigła./min./min. Szybko­ strzelność teoretyczna wynosi 6 000 strz.Lotnicze działka pokładowe (po prawej). Przedstawiamy typowe miejsca montażu łoż działek pokładowych: 1. Kaliber 20 mm stanowi dolną granicę kalibru amunicji stosowanej do działek automatycznych. Śmigłowiec amerykański typu Huey Cobra posiada działko w specjalnym łożu „Kinn". 3. W tym typie naboju ładunek miotający pobudzany jest przez zapalnik elektryczny. Odpalanie następuje z jednej z pięciu komór nabojowych bębna rewolwerowego wprawianego w ruch przez odrzut i tłok gazowy. Masa 87 kg. Cztery działka myśliwca brytyjskiego Spitfire Mk 9 znajdowały się w płatach nośnych (skrzydłach). 1. Nowoczesny samolot myśliwsko-bombowy A-7 marynarki wojennej USA. Jego 6 luf obroto­ wych pracuje według zasady Gatlinga (patrz str. Przekrój (po prawej) pocisku amerykańskiego M 56 A-l (burząco-zapalający). czyli 100 strzałów na sekundę. zapalnik M 505 (bez przekroju). przedstawimy naturalnie tylko kilka typów. wprowadzonej do użytku w 1950 r. materiał wybuchowy 4. od 19. miedziany pierścień wiodący 2. Na świecie istnieje duża ilość amunicji 20 mm. To działko rewolwerowe 20 mm. Działa < < • © 193 o . wbudowane jest na stanowiskach ruchomych albo na nieruchomych w statkach powietrznych. szybkostrzelność teoretyczna 1200-1400 strz. ma podwieszone pod płatami nośnymi (skrzydłami) działka w zasobnikach strzeleckich. masa zapalająca 5. Nabój 20 mm (poniżej) z amerykańskiej serii M 50 (do lotniczych działek pokładowych). Na rysunku (poniżej) przedstawiono pocisk przeciwpancerny zapalający.

Zapalniki uderzeniowe stosowano przeważnie w działkach szybkostrzelnych do zwalczania samolotów szturmowych. używany w I wojnie światowej jako „zasłona rozpryskowa" przeciwko nieprzyjacielskim samolotom.Armaty przeciwlotnicze Wraz z pojawieniem się. Był on najczęściej używanym pociskiem w ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. 3. 40 m m . które powodują rozerwanie się pocisku. którego czas przelotu dostosowany był do wysokości toru lotu samolotu. mogące prowadzić ogień w górnych grupach kątów i we wszystkich kierunkach. który detonował pocisk w obsza­ rze skutecznego rażenia celu . do którego sto­ suje się ulepszoną amuniq'ę i urządzenia radiolokacyjne. Impuls fali radiowej. przebudowane działo artylerii nadbrzeżnej 76. emitowanej przez zapalnik. podczas T wojny światowej. Na rysunku przedstawiono wzór powojenny L/70. stacjonarne. W latach trzydzies­ tych obecnego stulecia wiele armii świata wprowadziło arma­ ty Boforsa do zwalczania samolo­ tów szturmowych. Po II wojnie światowej rakiety kierowane przejęły większość zadań ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. Do Ó wojny światowej wykształciły się d w a p o d s t a w o w e typy dział przeciwlotniczych: ciężkie jednostrzałowe armaty do zwalczania wysokolatających celów i lekkie działka szybkostrzelne do obrony p r z e d samolotami szturmowymi. Pociski przeciwlotnicze i zapalniki (powyżej). 12-funtowa (po lewej).2 mm. Zapalniki zbliżeniowe zwiększały skuteczność działania pocisku burzącego w okresie II wojny światowej. 1. samolotów myśliwskich i bombowych w p r o w a d z o n o specjalne armaty przeciwlotnicze na łożach. najbardziej znane jest działo wz. ustalał położenie samolotu i uruchamiał zapalnik. 4. Pociski przeciwlotnicze posiadają zwykle rządzenia samolikwidujące (samolikwidator). gdy nie trafi on w cel. Szwedzkie działo Bofors (po lewej). Działa posiadają różnorodne łoża o podwoziu kołowym (na rysunku). Pocisk burzący z zapalnikiem czasowym. samo­ bieżne i okrętowe. z okresu I wojny światowej. 194 . 2. Brytyjska armata plot. umożliwiało prowadzenie ognia z kątami ostrzału poziomego w granicach 0-360 i 0-90° w pionie. Pocisk rozpryskowy z zapalnikiem czasowym. Proste loże na cokole.

mieszczących się w wieży obrotowej na podwoziu czołgu AMX-13. Zestaw kierowa­ nia ogniem obejmował stanowiska ogniowe kilku dział. Mogła prowadzić ogień do wysokości 10700 m. kąt boczny oraz nastawienie zapalni­ ka pocisku (b). 18 (po prawej). Osadzane są na łożach stacjonarnych. Wzór 18 oznaczał wcześniejszą wersję słynnej „osiemdziesiątki ósem­ ki". w latach 1937-1950. cechujące się wysoką szybkostrzelnością. wyparły ciągnione działa plot. ciągnionych i samobieżnych. Odpalane pociski skutecznie zwalczały cel aż do 8000 m. Armata przeciwlotnicza 88 mm wz. Chociaż w tym samym okresie rakiety kierowane przejęły większość zadań ciężkiej artylerii przeciwlotniczej. będące na wyposażeniu współczesnej dywizji pancernej. 195 . stanowiła podstawowe wyposażenie ciężkiej artylerii rzeciwlotniczej w Wielkiej rytanii. to nadal działka plot.Działa Armata przeciwlotnicza 3. aby podczas ich zwalczania pocisk trafił samolot na z góry obliczonym punkcie. Francuskie przeciwlotnicze działo samobieżne AMX DCA 30 (po lewej). W latach trzydziestych wprowadzono automatyczne przeliczniki wyprzedzenia celu (a). przetwarzające automatycznie dane o trasie lotu celu. w odpo­ wiedni kąt podniesienia lufy. na bazie której powstały podczas II wojny światowej różne działa przeciwpancerne i przeciwlotnicze. bez kół. Późniejsze wersje otrzymały urządzenia do automatycznego ładowania. Na rysunku pokazany jest wzór armaty Mk 2c z łożem kołowym E Przyrządy do kierowania ogniem (powyżej). Samobieżne działa przeciwlotnicze. Na rysunku przedstawiona jest armata w gotowości do oddania strzału na ruchomym łożu krzyżowym. Ten 30 mm zestaw obrony przeciwlotniczej pokazuje współczesny kierunek w rozwoju lekkiej artylerii przeciwlotniczej.7-calowa (94 mm). Składa się z dwóch działek 30 mm i radiolokacyjnego systemu kierowania ogniem. odgrywają ważną rolę w zwalczaniu samolotów szturmowych. Kanonierom wystarczała tylko teoretyczna znajomość celów powietrznych.

Jest to typowa konstukcja konwencjonalnej wieży czołgowej. lufa c. siedzenie dla celowniczego k. wykonujące zadania własne na polu walki. W końcu lat czterdziestych powstały hy­ drauliczne systemy stabilizacji. Także tu omówimy armaty pokładowe. wyrzutnik m. koło mechanizmu podniesieniowego lufy h. W tym podrozdziale przedstawiamy wyłącznie czołgi i pojazdy opancerzone. wykracza poza ramy encyklopedii. pierwszy zmotoryzowany pojazd pancerny. Stanowiska armat pokładowych (po prawej). zamek z klinem pionowym f. chroni załogę przed odrzutem armaty. Samobieżne armaty i haubice zostały omówione w podrozdziale poświęconym artylerii polowej. koło mechanizmu bocznego lufy i. niemieckiego czołgu „Tygrys" VII E z okresu II wojny światowej. Działo obsługiwane jest przez dwóch ludzi: ładowniczy ładuje naboje. Amunicja przeciwpancerna i pokładowe karabiny maszynowe przedstawione są na str. jako pojazdu i systemu broni. 199 i str. siedzenie dla ładowniczego g.Armaty pokładowe pojazdów opancerzonych Do największych kroków w rozwoju artylerii w tym stuleciu należy użycie dział w pojazdach opancerzonych. Współczesne armaty pokładowe usytuowane są w wieżach obrotowych. celownik optyczny j. Czołg brytyjski z okresu T wojny światowej. a. W innym z czołgów działo osadzone było w przedniej części kadłuba (B). skrzynia na puste łuski n. celowniczy celuje i odpala. ich łoża oraz sprzęt współczesny służący do zwiększenia prawdopodobieństwa trafienia. posiadał dwie armaty osadzone w osłonach pancernych no obu stronach kadłuba (A). zapewniające pełny obrót armaty (C).niezależnie od pozycji ukośnej czołgu w terenie. Wieża i armata (po prawej). siedzenie dla dowódcy czołgu. 218. cylinder opornika lufy e. Stabilizacja armaty pokładowej (po prawej). 196 . przekładnia obrotu wieży 1. System stabilizacji utrzymuje wycelowaną w cel armatę pokładową podczas jazdy w płaszczyźnie poziomej i pionowej . osłona pancerna działa d. Obszerne omówienie czołgu. Wyrzutnik. hamulec wylotowy b. urządzenie ochronne wykonane z blachy.

a dla ładunków kumulacyjnych gwint lufy i tak jest nawet' niekorzystny. rura wyrzutowa e. względnie dokonywać ustawienia armaty w płaszczyźnie bocznej przy pomocy skrętu w prawo czy lewo (c). a. Obecnie stosowane są dalmierze. tyłu. Następnie Rosjanie. 197 . Czołg Stridvagn 103 A (po prawej). a najnowocześniejsze czołgi posiadają dalmierze laserowe. zajmuje niewiele miejsca w luku bojowym (A). uważana była za mało znaczącą. Koncepcja armaty została dostosowana do wymogów współczesnego pola walki. Pocisk odpalany z tej armaty przebija transporter opancerzony z. a czołg z boku. patrz str. Aż do lat siedem­ dziesiątych czołgi odpalały pociski z luf gwintowanych (A). Lufy gładkie są tańsze w wykonaniu (odpada gwintowanie lufy). Niemcy i ostatnio także Amerykanie i Francuzi zbudowali armaty gładkolufowe do strzelania pociskami stabilizowanymi brzechw owo (B). gdyż jej mechanizm ładowania automatycznego wymagałby więcej miejsca w wieży obrotowej. Po wycelowaniu wystrzeli­ wany jest pocisk wskaźnikowy (1). Tor lotu pocisku odpa­ lanego z km wstrzeli w ującego jest taki sam. celowniczy natychmiast odpala armatę pokładową (2). występuje pod nazwą czołgu Skyddaa. Na pierwszym miejscu postawiono celność działka. Szkic (poniżej i po prawej). gdyż szybkostrzelność wynosząca 90 strz. Armata Rarden (powyżej). Niektóre typy czołgów posiadają ciężki karabin maszynowy wbudowany współosiowo do broni głównej (armaty). Armata 30 mm . Tego typu wieże mogą być osadzane na lekkich czołgach. To działko automa­ tyczne przeznaczone dla lekkich pojazdów opancerzonych wprowadzili do użytku Brytyjczycy w 1974 r. co potę­ guje dokładność trafienia celu. pokazuje przekrój wieży. W tym szwedz­ kim czołgu wprowadzono w la­ tach siedemdziesiątych nowe roz­ wiązania konstrukcyjne. tuleja łącząca g. lufa. powrotnik f. przycisk spustu b. Kiedy osiągnie on cel. korba ładunkowa c. Jego ar­ mata pokładowa 105 mm wbudo­ wana została na stałe w kadłub (a). otwory komory nabojowej d. Stridvagn może podnosić i obniżać swój mechanizm napędowy w celu zmiany podniesienia kąta lufy (b). jak tor lotu pocisku odpalanego z armaty pokłado­ wej./min. Masa zamka (B). i nie następu­ je ich szybsze zużycie. Armata ładowana jest od tyłu przy wykorzystaniu trzech gniazd załadowczych.Rarden (po prawej). tłumik drgań lufy h. 199. transporterach opancerzonych i samochodach pancernych. Armata z lufa gwintowaną i działo gładkolufowe (po prawei).Działa Karabin maszynowy wstrzeliwujący (po prawej).

unieruchamia prawie każdy czołg nieprzyjacielski. Brytyjska sześciofuntówka (po prawej). pozwala śledzić cel ruchomy. . Niska podstawa (a).ppanc. pocz. będący powięk­ szoną wersję Mausera powtarzal­ nego. ładunki kumulacyjne. poc.pocz. przejęły lekkie działa (patrz str. Kaliber 57 mm. zapobiega wczesnemu wykryciu. (po prawej). 1944 (po prawej). Rusznica przeciwpancerna . .poc. Po II wojnie światowej zadania armat ppanc. Armata przeciwpancerna 37 mm. wz. smugowy p. 37 mm dzięki zastosowaniu nowego pocisku: do wylotu lufy wkładano nadkalibrowy granat trzonkowy.ppanc. pr. 1000 m/s.3 mm. w miejsce starszych. choć me jest już używane w państwach Wspólnoty Niepodległych Państw. o dużej twardości rdzenia. pociski: poc. W zasadzie był to karabin jednostrzałowy z dwójnogiem. które wkrótce okazały się NIEskutcczne w walce przeciwko czołgom o coraz to grubszych pancerzach. która stopniowo wyparła sześciofuntówkę. mniej" skutecznych typów armat ppanc. z rdzeniem wolframowym. wprowadzona na wyposażenie w 1941 r. Miotane pociski wystar­ czały całkowicie do przebicia pancerzy wszystkich czołgów z okresu I wojny światowej. wprowadzono do użytku siedemnastofuntówkę. 785 m/s.. Używano również niektórych dział przeciwlotniczych i polowych jako armat przeciwpancernych. w celu skutecznego zwalczania nowoczesnych czołgów. ta armata była podstawowym sprzętem niemieckim do obrony ppanc. Długość lufy uzmysławia fakt wielkości armaty ppanc. ze smugaczem.prędkość początkowa pocisku. Cechy charakterystyczne mode­ lowej armaty przeciwpancernej (powyżej). . masa 3650 kg..pocisk przeciwpancerny .pocisk przeciwpancerny ze smugaczem .pi n\ppanc. Radziecka armata ppanc. Podczas II wojny światowej okazały się jednak nieskuteczne. masa 122 kg pociski: poc.ppanc. pocisk o dużej siłę przebicia (d). 254). pociski: ppanc. pocz. Ta niemiecka rusznica z okresu T wojny światowej stanowi pierwszą broń. poc.ppanc. z rdzeniem stalowym. Później. zwiększono sKuteczność armaty ppanc. W chwili wybuchu II wojny światowej. pociski burzące. Znajduje się ona jeszcze na wyposażeniu armii co najmniej dwunastu krajów Trzeciego świata.pocz. ładunki umulacyjne. poc.pr.s. duży zakres kąta ostrzału poziomego (b). a bronią posiadającą zdolność jego przebijania. 200) i przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe (patrz str. Kaliber 13. płaski tor lotu pocisku (c).ppanc. . pocz. ranaty trzonkowe.ppancz.poc.z.z. Większość państw używała rusznic p p a n c . 198 Wykaz używanych skrótów: . 36 (po prawej). strzelające pociskami o dużej prędkości były pierwszą bronią przeciwpancerną.pocisk przeciwpancerny zwykły . pr.ppanc.900 m/s. f Kaliber 37 mm. W 1942 r. pr. pr. Rozpoczął się wyścig między grubością pancerza.Armaty przeciwpancerne Karabiny wielkokalibrowe. Działo to znajduje się na wyposażeniu kilku armii.Mauser z 1918 r. 762 m/s. Kaliber 100 mm. większość armii używała ulepszonych rusznic. stosowaną do zwalczania czołgów. 100 mm wz. Durzące (w przypadku zastosowania armaty jako działa polowego). Jeszcze w 1939 r. .z. umożliwia osiągnię­ cie celu pierwszym strzałem (zanim czołg odpowie ogniem).ppancz.

. Kaliber 28 mm (na stożku przejś­ ciowym) 20 mm (przy wylocie). niemiecka z okresu II wojny światowej. a dalej do celu leci tylko z dużą prędkością twardy rdzeń. tworząc nieckę. Dzięki temu ciśnienie gazów prochowych nadawało pociskowi większą prędkość i moc rażenia.pocz. 1400 m/s. działająca według zasady Gerlicha: stożkowa luta podczas strzału umożliwiała spłaszczenie pocisku i nadanie mu mniejszego kalibru. 1. Następnie skręcano prostopadle dwa wsporniki i armata osadzona była na łożu krzyżowym (jak pokazano na rysunku). pr. bezwładnościowy (bez materiału kruszącego). pocisk przeciwpancerny burzący (a). Była transportowana na łożu czterokołowym. 88 mm wz. z przodu wydrążony stożkowo otoczony jest skorupą z materiału mięklćego. po jego stronie wewnętrznej. pocisk podkalibrowy do luf ze stożkowym przewodem. Pocisk posiada niezbyt grubą ściankę skorupy i zapalnik denny. Pociski ze stali hartowanej czy wolframu przebijają płyty pancerne dzięki dużej prędkości uderzenia . powodują oderwanie się kawałków pancerza. Pociski wykorzystujące energię chemiczną (po prawej). wywołane podczas wybuchu pocisku. Ładunek burzący.ppanc. Niszczą cele opancerzone dzięki ładunkowi burzącemu i cechują się tym. 2.ppanc. Rusznica przeciwpancerna kal. o dużej twardości rdzenia. pocisk o dużej twardości rdzenia. Działa jak (c). 43 (po prawej). e. 1000 m/s. a. d. Zbliżając się do celu ulega on zapale­ niu.s. zbu­ dowany według koncepcji Gerli­ cha. Zamek półautomaty­ czny wyrzucał łuski.z. wówczas pocisk jest stabilizowany brzechwowo (patrz str.. Ma niewielki ładunek burzący i zapalnik denny. Pociski uderzeniowe działają dzięki posiadanej energii kinety­ cznej (po prawej). Podczas uderzenia pocisku w pancerz materiał burzący „rozpłaszcza się" na jego powierzchni. Zastosowanie pancerzy grodziowych spowodowało nieskuteczność pocisków ppanc. pociski: pocisk podkalibrowy z rdzeniem wolframowym. pocisk przeciwpancerny kumula­ cyjny. 199 .koncentruje się na niewielkiej części pancerza. c. Rozpalony metal przenika pod wysokim ciśnieniem za przeszkodę. Kaliber 88 mm. Naprężenia rozciągające. 88 mm wz. 288). Pod miękkim płaszczem pocisku znajduje się twardy rdzeń. które demontowano na stanowisku ogniowym. pocisk przeciwpancerny. p. pocisk burzący (nie używany do obrony przeciwpancerne)). a wytwarzana energia .burzących przy przebijaniu opancerzenia. pocz.z.s. poe. pociski burzące (przy zastosowaniu armaty jako działa polowego). Jego działanie polega na wykorzystaniu efektu Monroe'a lub ładunku kumulacyjnego (patrz str. przy czym segmenty pierścienia uszczelniającego po opuszczeniu lufy odpadają od pocisku. ładunki kumulacyjne. 41 (po prawej). 41. będąca rozwinięciem znanej armaty plot. Miękki czepiec pocisku z długą częścią głowicową zwiększa siłę przebijania. masa 3700 kg. „Osiemdziesiątka ósemka" strzelała podobnie jak większość armat ppanc.Działa Niemiecka armata ppanc. kal.ppanc. iż zachowują taką samą moc przebijania pancerza bez względu na odległość odpalania. pocisk przeciwpancerny z odrzucanym sabotem. kal. pełnokalibrowy. ściśle do niego przylegając.po ude­ rzeniu pocisku w cel . masa 229 kg. 28 mm wz. Kołnierz pocisku podczas strzału ulega spłaszczeniu w lu­ fie ze stożkowym przewodem. 156). b. Istnieje wersja do armat gładkolufowych. pocisk pizeciwpancerno-burzący. amunicją zespoloną. pociski: poc. który detonuje po przebiciu pancerza. pr.

strzelało pociskami burzącymi i zapalającymi przeciwko sile żywej.) przedstawionej na str. Podczas strzału część gazów prochowych wpra­ wiała w ruch pocisk w lufie. Działo nie potrzebuje ani mecha­ nizmu oporopowrotnikowego. 40 (po prawej). a. Niemieckie działo bezodrzu­ towe 105 mm wz. Najpierw ładowano pocisk. pocisk-burzący. a) kierunek wylotu strugi gazów prochowych b) zamek c) dysza d) perferowana łuska nabojowa e) pocisk f) lufa g) nabój kompletny. żołnierze na odległości 14-32 m za działem muszą znajdować się za osłoną. Na szkicu przedstawiono niebez­ pieczną strefę brytyjskiego działa bezodrzutowego Lo WOMBAT (po prawej. potem ładunek miotający w łusce nabojowej mającej dno z tworzywa sztucznego. Amerykańskie działo bezodrzutowe z lufą gwintowaną „Recoilless Rifle" M 20 (po prawej). sirefa niebezpieczna do 90 m dla żołnierzy poza ukryciem. masa 388 kg. Podczas desantu na na Krecie w 1940 r.. Obsługa mogła przewozić działo w dwóch częściach: lufę i trójnóg.6 kg. strumień gazów razi śmiertelnie do 14 m od działa. Zostało wprowadzo­ ne do użycia w 1945 r. struga gazów kierowała się do tyłu przez otwór. 156-157. (akie na str. Kaliber 75 mm. Podczas strzału d n o ulegało zniszczeniu i było wydmuchiwane do tyłu.Działa bezodrzutowe Działa bezodrzutowe zostały użyte po raz pierwszy w II wojnie światowej. Przekrój przedstawia zamek ryglowany odchylny. W związku z tym na wyposażeniu wojska znalazły się lekkie i wysoce manewrowe armaty mogące strzelać ciężkimi pociskami. strzelcy spadochronowi używali mniejszej wersji działa kał. Działa bezodrzutowe były używane przeważnie przez spadochroniarzy i strzelców górskich oraz piechotę jako działa polowe do wsparcia ogniowego bądź do obrony ppanc. (granatników ppanc. Podczas ładowania działa środkowa część zamka wykonywała półobrót. a pociskami przeciwpancerno-kumulącyjnymi przeciwko czołgom. 75 mm. Nie następuje odrzut lufy. ani ciężkich części składowych. a część wychodziła przez perforowaną łuskę. Powstający ogień i fala uderzeniowa podczas strzelania zdradzają stanowisko ogniowe. b. Utrudnia ona wybór stanowiska ogniowego. donośność 7950 m. 201). donośność 6400 m. i posiada­ ło zamek typu „Kromuskit". Największą wadą dział bezodrzutowych jest powstawanie strugi gazów wylotowych podczas strzału. typu „Kromuskit" (poniżej i po prawej). Kaliber 105 mm. rozkładane. Jako łoże służył trójnóg od km Browning wz. polega na zrównoważeniu ciągu na obu końcach lufy. głównie wielkością i ciężarem. którego przekrój odpowiadał kalibrowi lufy. Różnią się od bezodrzutowej ręcznej broni ppanc. 200 . zrzucane na spado­ chronach towarowych do działań powietrzno-desanłowych. nakładanej tylko na szyjkę i dno. Zasada działania działa bezod rzutowego (powyżej). dostosowany do używania perforowanej łuski nabojowej. ponieważ z powodu powstającej fali uderzeniowej musi posiadać ono dużą strefę dla strugi gazów wylotowych. 1917. uszkadzają słuch obsłudze i zagrażają osobom znajdującym sie za działem. masa 71. c.

pocisk f. Posiada nad lufą sprzężony z nią karabin maszynowy M 8 kal. Działo ma lekkie łoże i jest ciągnione przez jeep. Tor lotu specjalnego pocisku smugowego umożliwia jego dobre śledzenie. Podczas strzału ciśnienie gazów prochowych rozrywa płytę z tworzywa sztucznego. po prawej. płyta wydmuchująca d. 201 . 12. dysza c.7 mm. 12. lufa g. Wykorzystanie sprzężonego karabinu (po prawej). Zaopatrzone jest także w sprzę­ żony karabin półautomatyczny. Battalion Anti Tank). którego działanie opiera się na wykorzystaniu tej samej zasady co w dziale WOMBAT. nabój kompletny. masa 260 kg. kierunek wylotu strugi gazów prochowych c. aż do uzyskania trafienia. Strzelec wycefowuje na czołg i oddaje strzały z karabinu maszynowego. Działo to znajduje się na wyposażeniu wielu armii. ma zamek ryglowany odchyłny. Broń pracuje według tzw. a struga gazów uchodzi przez dyszę do tyłu. o załadowaniu działa łuską mosiężną z dnem z tworzywa sztucznego następuje przekręce­ nie dyszy. Broń ta mimo dużego kalibru (120 mm) jest szczególnie lekka. a funkcje tego działa w armii amerykańskiej przejęły kierowane pociski rakietowe. Dzięki zastosowaniu lekkiego metalu masa działa WOMBAT jest niewielka. Działa P Brytyjskie działo przeciw­ pancerne L6 WOMBAT (Weapon of Magnesium. błysk przy uderzeniu i d y m wytwarzający się przy zetknięciu z celem wskazuje punkt trafienia (1). Kaliber 90 mm. 106 mm M 40 (po prawej). skuteczne zwalczanie celów 900 m. Funkcje tej broni przejęły rakietowe pociski kierowane. zasady rozrywania łyty ( p a t r z p o n i ż e j ) . Płyta obrotowa na podwoziu dwukołowym służy celowniczemu na podpórkę pod łokieć.7 mm. a. Lekkie działo szwedzkie PV-1110 (po prawej). Nad lufą znajduje się sprzężony z nią karabin maszynowy kal.Amerykańskie działo „Recoilles Rifle" kal. Tory lotu i punkty trafienia pocisków obu broni są prawie takie same (2). Podobnie jak działo M 20. Po uzyskaniu trafienia strzelec odpala natychmiast działo. materiał miotający e.

a z drugiej do zwiększenia ich masy. z 1890 r. Działo 111-tonowe (po lewej). wraz z najcięższą artylerią przeżywały rozkwit. „mostu" (3). które umożliwiały ostonę burty przy pomocy 8 dział. przeprowadzono wiele doświadczeń z wieloma rodzajami łóż i sposobami roz­ mieszczenia dział. szczególnie interesująco kształtował się rozwój uzbrojenia okrętów. Jednak kilka dziesięcioleci później ich zadania przejęły samoloty. hartowanej płyty pancernej (patrz str. Po załadowaniu działa odzywa się dzwonek (C). nie ulegał ześlizgnięciu z gładkiej. i do baterii elektrycznej. Do 1906 r. porównaj także HMS „Victory". Na przełomie XIX/XX w. prąd przepływa do zapłonnika ładunku miotającego. Rozmieszczenie dział na okrę­ tach wojennych (powyżej). Podczas odpalania prąd przepływa przez trzpień (2). str. W centrum naszego zainteresowania znajdują się działa okrętowe z przełomu wieku XIX i XX. 206). nie tak kruchą. gdyż postęp techniczny umożliwił zastosowanie dział odtylcowych i doprowadził także do powstania okrętów parowych. W tym podrozdziale pomijamy etap powstania nowych pancerników i taktykę działań na morzu. Już około 1870 r. który po przebiciu pancerza funkqonowałby w sposób niezawodny. zdolnego do wyrządzenia znacznych szkód. Działa znajdowały się jeszcze w kazamatach o ograni­ czonym zasięgu poziomym. przy płaskim kącie trafienia. pokazuje przekrój pistoletu z elektrycznym sposobem odpalania. Schemat (po prawej). elektrycznego zapłonnika ładunku miotającego. Wówczas bowiem okręty bojowe. Powodował on zapalenie ładunku miotającego. Przy naciśnięciu spustu (D). które stało się standardowym sposobem dla zapalania ładunku miotającego w działach okrę­ towych. 1887 r. charakterystyczną dla tamtego okresu. Uzbrojenie pomocnicze liczyło 24 armaty 12-funtowe (76 mm). Jego korpus z brązu (1). Do tego niezbędny był zapalnik (d). Rzut z góry pokazuje aus­ triacki okręt wojenny „Don Juan d'Austria" z 1876 roku (1). jako pływające twierdze. co świadczy. Zapłon elektryczny (po prawej). Z jednej strony. Poza tym pocisk. 412 mm na HMS „Benbow' z ok. Pocisk przeciwpancerny (po prawej). zmieniło się gwałtownie w końcu wieku XIX. wkręcano w dno mosiężnego ładunku woreczkowego. 202 . zdolną do przebicia pancerza. Przekrój (poniżej i po prawej). Powszechnie przyjęto we wszystkich mary­ narkach wojennych rozwiązania zastosowane na brytyjskim HMS „Dre-adnought" (2). Przewód (A). 173. wypróbowano elektryczne odpalanie. do cienkiego. Jego 10 dział 305 mm (12 cali) umieszczonych było w 5 opancerzonych wieżach. lecz. że obwód elektryczny nie jest przerwany. 1885 r. prowadzono intensywne badania zarówno nad opancerzeniem okrętów jak i nad odpowiednimi środkami do ich zniszczenia. prowadzi do zapłonnika ładunku miotającego (B). Pocisk musiał posiadać dostateczną ilość materiału burzącego (c).Odtylcowe działa okrętowe Do połowy XIX w.). kał. by mogła się rozprysnąć czy oddzielić od korpusu pocisku (b). żarzącego się drutu. dążo­ no do zmniejszenia ilości dział. znajdowało się w górnej odkrytej barbecie. Pocisk artylerii okrętowej posiadał wystarczająco twardą i ostrołukową część głowicową (a).. Byfo to rozwiązanie pośrednie w stosunku do typowej zamkniętej obrotowej wieży działowej (z „The Naval Annual".

celownik optyczny d. koło mechanizmu podniesieniowego lufy i. Mogło ono wystrzelić w ciągu 1 minuty siedem pocisków o masie 45. opornik lufy g. 1. a następnie ładunek napędowy (kordyt) w mosiężnej łusce. w zasadzie było ono osad zonę na łożu w kształcie cokołu. 6. 9. nieruchomy. po prawej. lufa muszka kołyska tarcza ochronna zamek klinowy pionowy szczerbinka język spustowy oparcie ramienia obrotowa część łoża cokół. (155 mm). Okręty obok ciężkiej artylerii ulokowanej w wieżach obrotowych (A). 1 Działo szybkostrzelne 6 cal.Działa Uzbrojenie okrętu klasy „Dreadnought". na częścio­ wo zadaszonym łożu. L a. Mogły one łatwo zatopić okręt bojowy. Wiele okrętów bojowych w okresie 1 wojny światowej posiadało łoża częściowo zadaszone. gdvż jego zasadnicze uzbrojenie było zbyt ociężałe dla obrony przed tymi szybkimi Okrętami. Ponieważ podpórka ramienia była umo­ cowana nie na d7iałku. górna osłona działa i. koło mechanizmu bocznego lufy e. jednak w przypadku przerwania obwodu mógł być szybko przestawiony na mechaniczny zapłonnik ładunku miotającego. zagrażały wielkim okrętom bojowym. Znajdowały się one albo na wieżach artylerii głównej (C). Zapłon następował poprzez impuls elektryczny. 203 .do zwalczania celów powietrznych. odrzut działka był uciążliwy dla celowniczego. 3. 5. Chociaż na szkicu jego łoże wygląda trochę inaczej. Przedstawione na szkicu działo 155 mm zostało wprowadzone do użytku w 1890 r.3 kg każdy. lufa b. które pozwalały na uzyskanie większego kąta podniesienia lufy . Te lekkie i proste w obsłudze działka szybkostrzelne chroniły małe. można było oddać 25 strz. Dzięki amunicji zespolonej z mechanicznym zapłonnikiem ładunku miotającego. 7. zwrotne torpedowce. przez łoża. (po prawej). Ramię celowniczego dociskane było do wyściełanej podpórki ramiennej. 2. 8. płyta podłogowa. 4. tj. lecz na łożu. które od 1880 r. bądź na łożach w kształcie cokołu. tarcza ochronna i. boczny pancerz statku c./min. Vo początku U wojny światowej zostały one zastąpione. Działka szybkostrzelne na łożach cokołowych z około 1890 r. Były one osadzone w częściowo zadaszonych lożach (B). prawie wszystkie. Amunicja była oddzielnego ładowania. Jeden z obsługi celował i odpalał. cokół z wieńcem obrotowym K. najpierw ładowano pocisk. 10. albo na otwartym pokładzie (D). zamek śrubowy h. podczas gdy drugi marynarz ładował za nim działko. były dodatkowo uzbrojone w działa mniejszego kalibru.

W wieży obrotowej instalowano 4 działa. a działo posiadało duże możliwości prowadzenia ognia. pokazano brytyjski pocisk ze wzbogaconym czepcem. jak niszczyciele i fregaty. nakładano jeszcze czepiec „balistyczny" o kształtach opływowych (2). W celu zwiększenia kąta podniesienia lufy odpowiednio zwiększono kąt ustawienia działa w wieży obrotowej (b). znajdowała się grupa obserwatorów. służyła do zmiany położenia bocznego lufy. do komory przeładowczej (4). znajdowała się pod pokładem okrętu. zamek w położeniu otwartym C. Pociski i ładunki miotające transportowano podnośnikiem (3). przesuwał amunicję z niżej położonych komór amunicyjnych i ładował armaty. Dane o położeniu i ruchu okrętu oraz celu przekazywali pojedynczy obserwatorzy na stanowisko kierowania ogniem (D). Kiedy uwzględniono wszystkie wielkości i wycelowano odpowiednio działa można było oddać salwę dzięki elektrycznemu odpalaniu.Odtylcowe działa okrętowe Działo i wieża działowa: A. 203. wbudowaną na wielu brytyjskich okrętach i ciężkich krążownikach. w celu załadowania działa. 204 . Typowa wieża obrotowa (po lewej). Także lekkie krążowniki przejęły system jednolitej wieży działowej dla armat średniego kalibru. Mniejsze okręty. pancerz E. Obsługa była dobrze osłonięta. którego kształt zapobiegał ześlizgnięciu się pocisku przy płaskim kącie uderzenia. a zamkiem.). dalmierz B. Na schemacie przedstawiono wieżę działa sprzężonego 380 mm. Ciężka artyleria okrętu bojowego ulokowana była wprawdzie w kilku wieżach. hydrauliczny podnośnik lufy F. Podlegała ona kapitanowi okrętu (B). Ze względów bezpieczeństwa komora amunicyjna (1). Wieża obrotowa (a). Klatka ładunkowa przesuwała się po szynach do góry (6). łoże z urządzeniem powrotnym D. Ładunki miotające w woreczkach były składowane oddzielnie (2). miały przeważnie łoża cokołowe (patrz str. sterował działem. Klatka kierowała się wzdłuż osi między podajnikiem (7). Na właściwy ostrołukowy czepiec ochronny pocisku (3). okrętu bojowego z okresu I wojny światowej. clalmierzystów i personel kierowania ogniem. Przebiegało ono w sposób następujący: na pomoście nawigacyjnym (A). sworznie G. Stamtąd przechodziły przez drzwi ogniotrwałe'do klatki ładunkowej (5). Na szkicu (1). dy głowica stalowa zaopatrzona yła w czepiec ochronny z miękkiego żelaza. § Kierowanie ogniem (po lewej). Zdolność przebijania pancerza przez pocisk ulegała zwiększeniu.lufa H. Wieże obrotowe (z lewej). okazały się najlepszym rozwiązaniem dla osadzania łóż dział okrętowych dużego kalibru. Poza tym każda wieża miała własny dalmierz (C). pod pokładem. gdzie były opracowywane i nanoszone na stół sytuacji bojowej. Pociski przeciwpancerne z czepcem ochronnym (po lewej). pokład główny okrętu. lecz kierowano nią centralnie. Transport amunicji. System hydrauliczny powodował obrót wieży.

Działka automatyczne (b). Amerykańskie działo Mk 45. nowoczesne uniwersalne działo okrętowe (po prawej). których łączna masa odpowiada masie jednego ze starszych typów pocisków „olbrzymów . kal.automatyczne. Działo Bofors kal. jako działa uniwersalne. znajduje się na pokładzie. 40 mm pojawiła się po raz pierwszy na rynku zbrojeniowym w 1932 r. przy pomocy podnośnika (3). Ładowanie i prowadzenie ognia . poczwómie sprzężone. a jego mechanizmy znajdują się pod kopułą pancerną o wąskim przekroju w części czołowej. Nowoczesne automatyczne działa okrętowe średniego kalibru mogą wystrzelić w przeciągu krótkiego czasu dużą ilość pocisków. dzięki czemu wieża może być nieobsadzona przez załogę. osadzano na prostych łożach i występowały jako działka sprzężone.Działa przeciwlotnicze (po prawej). miały decydujące znaczenie w okresie II wojny światowej. Tak zwielokrotniona siła ognia zwiększała znacznie prawdopodobieństwo trafienia celu powietrznego. Na okrętach masa broni nie odgrywa tak dużej roli jak w manewrowych działaniach na lądzie. Kilka typów takich dział było zainstalowanych w wieżach (a). 5 cali (127 mm). 40 mm. . dlatego też często kilka dział osadzano na jednym łożu. na wypadek ewentualnych zakłóceń. Działo jest zdalnie sterowane przy pomocy pulpitu sterowniczego (2). 194) i została wprowadzona do uzbrojenia wielu armii świata. Amunicja zespolona dostarczana jest z niżej położonej komory amunicyjnej (4). jeszcze nadal urządzenia sterowania ręcznego. do zwalczania celów nawodnych i powietrznych. Nowoczesne działa Bofors posiadają oprócz radiolokacyjnego systemu kierowania ogniem. Szwedzka armata plot. (patrz str. wersja okrętowa (po prawej). Działo (1). Objaśnienia schematu (po prawej). umieszczonego pod pokładem. mogące zwalczać także cele nawodne.

Dzięki wykorzystaniu nowego prochu bezdymnego strzelec nie znajdował się po oddaniu strzału w obłoku dymu i tym samym nie zdradzał swego stanowiska. Wszystkie następne naboje ładowane były dzięki wykorzystaniu odrzutu. doprowadziło do przełomu w tej dziedzinie: mocna łuska umożliwiała bez większych przeszkód szybkie ładowanie. str. (Karabiny i pistolety samopowtarzalne pod względem funkcji. które najlepiej nadają się do użycia w działaniach taktycznych. Jako rewolucyjną innowację wykorzystał on części gazów prochowych w procesie ładowania broni. Już w okresie późnego Średniowiecza. Z różnorodnych przyczyn udało się ten zamiar urzeczywistnić dopiero w końcu XIX w./min. kaliber 11. chłodzony wodą. posiadała własny środek zapłonu i p o w o d o w a ł a uszczelnienie lufy przed wydobywaniem się gorących gazów prochowych na zewnątrz. umożliwia mechaniczne ładowanie i samo­ czynnie się uszczelnia podczas oddawania strzału. konstruktorzy pracowali n a d wynalezieniem broni szybkostrzelnej. albo 206 Londyn). lecz z p o w o d u dość długotrwałego procesu ładowania. Jeśli była włożona taśma amunicyjna. Karabiny odprzodowe nie nadawały się do użycia jako broń szybkostrzelna. Wprawdzie z b u d o w a n o działka organkowe i karabiny salwowe. łuska mosiężna (d). armie niemiecka. Podstawowa idea wynalezienia karabinu maszynowego wynikała p r z e d e wszystkim z dążenia do wzmocnienia siły ognia dla pojedynczego żołnierza w takim s t o p n i u . Główną przeszkodę stanowiło ładowanie od wylotu lufy. każdą szybkostrzelną broń m o ż n a określić jako broń maszynową.45 cala). Połączenie kilku luf na jednej podstawie (po lewej). masa broni 27 kg. spłonka (e). mogące prowadzić nawałę ogniową czy o d d a ć salwę. W 1884 r. brytyjska oraz Marynarka Wojenna USA wprowadziły do użytku ulepszoną formę km Maxima. nie były one w stanie utrzymać dłuższego ognia ciągłego. Strzelec naciskaf spust i prowadził ogień aż do zwolnienia spustu.Karabiny maszynowe W najszerszym rozumieniu. (Imperialne Muzeum Wojny. Prototyp karabinu maszynowego Maxima (po lewej). kiedy pojawiły się pierwsze jcdnostrzalowe karabiny od przód owe. Nabój ma własny środek zapalający. były już używane funkcjonalne konstrukqe ręcznych karabinów maszynowych. wyczerpania nabojów w taśmie. lecz niemożliwe było utrzymanie ognia ciągłego. Zasada wykorzystania wielu ładunków (ułożonych jeden na drugim) i jednej lufy okazała się niemożliwa do zastosowania i niebezpieczna. Zasilany taśmowo. by wprowadzić nabój do lufy. Pojedynczy żołnierz musiał o d d a ć w określonym czasie więcej strzałów niż jego przeciwnik.4 mm (0. b y zapewnić m u przewagę n a d wieloma przeciwnikami. szybkostrzelnośc teoretyczna do 600 strz. rozwoju i zasad użycia są ściśle spokrewnione z karabinami maszynowymi. Nabój zespolony (a). . umożliwiał szybkie załadowanie od strony zamka. 131). gdyż proces ładowania trwał zbyt diugo. Około 1890 r. Wynalezienie naboju zespolonego w połowie XIX w. Części naboju: pocisk (b). umożliwiało wprawdzie oddanie salwy. o wiele łatwiejsze okazało się prowadzenie ognia salwowego przez piechotę rozwiniętą linearnie. W praktyce. O m ó w i o n e zostały one w rozdziale poświęconym broni ręcznej. Obecnie pojęcie to odnosi się wyłącznie do broni całkowicie automatycznej. samoczynny. Mechanizmy tego km nie potrzebowały żadnego zewnętrznego źródła napędu. strzelec musiał dwa razy wprawie w ruch dźwignię ładowania z tyłu komory zamkowej. ładunek miotający (prochowy) (c). Obecnie konstruktorzy zmierzają do wynalezienia takich karabinów maszynowych. zdolnej do prowadzenia ognia seryjnego. H i r a m Maxim zaprezentował pierwszy w pełni automatyczny karabin maszynowy. Około 1860 r.

za pomocą dźwigni (a). Broń z napędem ręcznym. około 1870 r.Poprzednicy karabinów maszynowych 1. Szybkostrzelność 1 lufy około 100 strz. bądź korbki (b). Najskuteczniejszy poprzednik karabinu maszy­ nowego z ręczną korbką. Vaduz). Napęd ręczny (po prawej). 4. Szybkostrzelność zależała głównie od prędkości kręcenia korbką przez strzelca. stosowany w wojnie secesyjnej. Karabin Nordenfeldta z 1873 r./min. liczący od 6 do 9 luf i wytwarzany w różnych kalibrach. w zasadzie był to wielki rewolwer na trójnogu. Nawet po wynalezieniu naboju zespolonego konstruktorzy fawo­ ryzowali wielolufowe konstrukqe. 207 . wytwarzana w wersjach liczą­ cych od 2 do 12 luf i o różnych kalibrach. Działko organkowe albo salwowe. Francja. Późniejsze m od el e w y strzeli wały do 1200 pocisków na minutę. Na szkicu znajduje się model używany w marynarce wojennej. z 1862 r. montowany na pokła­ dzie. przypomina projekt Leonarda da Vinci. 5. Agar. 37 luf znaj­ dujących się w obudowie jednej większej rury prowadziło ogień jednocześnie. Było to rozwiązanie postępowe wykorzystujące lufę stalową jako łuskę nabojową. w otworach której znajdowało się 37 naboi. Szybko­ strzelność 100-120 strz. (po prawej). (Zbiory Księcia ' Liechtensteinu. jakkolwiek mechanizmy broni. 3. 2. Konstrukcja szwedzka. zwany „młynkiem do kawy". w zależności od systemu. Do komory nabojowej wkładano płytkę metalową. Mitralieza Montignyego. Kartaczownica Gatlinga. z około 1670 r. Działka takie używano jeszcze podczas amerykańskiej wojny secesyjnej 1861-1865. z około 1860 r. Broń wystrzeliwała w ciągu siedmiu minut 63 pociski. Działko . 6.. które uruchamiane były siłą mięśni. bądź kolejno. pracowały różnie.Puckie z 1718 r./min.

przedstawiony jest pocisk przeciwpancerno-zapalająco-smugowy kal. Balistyka karabinów maszynowych (poniżej) Na lądzie. typowy kaliber do wielkokalibrowego km. rdzeń ze stopu ołowiowego. Po 1945 r. Rozrzut (C). Twardy rdzeń stalowy znajduje się w miękkiej koszulce ołowianej. Pocisk z miękkim rdzeniem. Zwiększenie kalibru o 60 % (z 0. Pocisk z twardym rdzeniem. jak choćby broń pokładowa na samolotach. Rodzaje mieszane zawierają elementy wyżej wymienionycn pocisków.50 cala) powiększa ciężar pocisku o 500 % (2 9. zapalający się podczas wystrzału 1 oz. Pocisk smugowy. kaliber 0.50 cala (12. Pociski te są używane przez sprzężone karabiny maszynowe i służą do oznaczania punktów celowa­ nia dla armat czołgowych i dział lekkich. Głównie do broni pokładowej.62 x 63 mm). wymagają pocisków specjalnych. polega na zgrupo­ waniu punktów upadku pocis­ ków wokół tzw. 4. Ma na celu przebicie kadłuba pojazdu bądź samolotu i zapalenie celu. toru średniego. przedstawia punkty upadku pocisków przy najwięk­ szych odległościach oddawania strzałów. 6. naboju amerykańskiego M 2 kaliber 0. Naboje w skali 1:1 (po lewej). W ten sposób często ostrzeliwano rejon.50 cala. Rdzeń napełniony jest masą chemiczną. Za ołowia­ nym rdzeniem znajduje się masa pirotechniczna (smugacz). karabiny maszynowe używane są według trzech zasad. osiągają większą skuteczność przebijania przeszkody niż przy użyciupocisków z miękkim rdze­ niem. 5. na podstawie nowych ustaleń taktycznych. Obok typowego naboju karabi­ nowego do ręcznych i ciężkich karabinów maszynowych (a).30 do 0.Amunicja do karabinów maszynowych Siły zbrojne domagały się . Pocisk zapalający. Jest ono mniejsze przy celach punktowych na krótkich i śred­ nich odległościach.15 g). gdzie zwięk­ sza się prawdopodobieństwo trafienia.| naczający tor lotu pocisku. Na tej stronie przedstawiamy rodzaje pocisków i ich przeznaczenie. cięższych naboi. Pocisk wskaźnikowy bądź oświetlający. Ciężkie karabiny maszynowe potrzebują jednak większych. 3.75 g d o 46. Jest ono szerokie i skra­ ca się wraz z rosnącym zasię­ giem. 208 . Przy typach lekkich i średnich udaje się z reguły spełnić to życzenie. który był poza zasięgiem wzroku strzelca. Dzięki temu. odległość prowadzenia ognia uległa skróceniu. Na szkicu. Skupienie (B).30-06 cal (7. przedstawiamy nabój Browninga (b). Poza tym specjalne typy karabinów maszynowych.odkąd było to możliwe -jednolitego kalibru do karabinów i karabinów maszynowych. strzelec może obserwować rezultat oddania strzału. Najbardziej rozpowszechniony pocisk zwykły do zwalczania siły żywej. skupione w jednym. 2. 0. Płaszcz wykonany jest naj­ częściej z miedzioniklu. Strefa rażenia (A).7x99 mm). która po zetknięciu się z twardą powierzchnią celu wytwarzają płomień i dym. strefa w której pocisk może razić cel na całej długości toru lotu. Rodzaje pocisków (po lewej) 1.

Podczas I wojny światowej na frontach panowała przez wiele miesięcy i lat sytuacja patowa. i wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905). na podstawie nowej taktyki prowadzenia działań bojowych. samolotów szturmowych i czołgów na masową skalę podczas 11 wojny światowej pomniejszyło znaczenie km jako broni dla piechoty. Stonera. Doświadczenia z 1918 r. w którym zespoły i części wymienne posiadają wielostronne zastosowanie i umożliwiły dostosowanie broni podstawowej do wszystkich potrzeb piechoty. Przyczyniły się jeszcze do tego stanu rzeczy systemy broni zunifikowanej. ręczne km nadające do umocowania na łożu. jak n p . Działa 209 .Rozwój karabinów maszynowych Chociaż znaczenie karabinów maszynowych okazało się zrozumiałe już podczas wojny burskiej (1899-1902). żądała ręcznych km. wpłynęły na rozwój km w latach 1930-1940. tylko generałowie niemieccy wyciągnęli odpowiednie wnioski i wyposażyli do 1914 r. Od pojawienia się w końcu II wojny światowej karabinu szturmowego (patrz str. eliminującej wykonywanie /masowanych uderzeń.. podczas wykonanego natarcia w marcu 1918 r. doprowadziła wojska niemieckie. polegająca głównie na skuteczności zasieków i obronie za pomocą km. Użycie moździerzy. oraz ciężkie i wielkokalibrowe km. zadania km /ostały nieco ograniczone. cesarskie wojska lądowe w odpowiednią ilość ckm Maxim. lecz m i m o tego pozostały one ważną bronią. Pojawiły się uniwersalne. oddających do 10000 strzałów na minutę. W działku pokładowym firmy General Electric „Minigun" odżyła ponownie zasada działania rewolweru w kartaczownicy Gatlinga. system broni opracowany przez F. Taktyka uderzeń małymi grupami osłaniającymi się wzajemnie bronią ręczną. Nie tylko lotnicy lecz także obrona przeciwlotnicza domagały się skutecznej broni maszynowej. Piechota. W końcu wojny nowe zasady użycia km przyczyniły się do znalezienia wyjścia z prawie nie dającego się przezwyciężyć systemu km i zasieków: pojawienie się czołgów stworzyło n o w e możliwości działania dla km. do osiągnięcia sukcesu n a d oddziałami sprzymierzonymi. Zastosowanie n a p ę d u elektrycznego umożliwiło skonstruowanie działek automatycznych w samolotach i przeciwlotniczych. 150).

gazów) Zasilanie broni (po prawej). przemiennik zasypu działa dzięki sile ciążenia b. opary spalonego ładunku miotającego. Jest lżejszy i bardziej zwarty niż jego wielolufowy poprzednik napędzany ręcznie.jak jest doprowadzana i ładowana amunicja? system chłodzenia . smuga cieplna z gorącej luty 7. 1.dokładność celowania zależy od tego czy strzelec może te drgania opanować 9. drgania . Użycie km (powyżej). można zebrać parę w pojemniku i użyć ją ponownie. Chłodzenie wodne. Poza tym cechuje się skłonnością do przegrzania. łódka nabojowa. Jeśli woda zagotuje się. bądź absor­ bowane jest przez masę ciężkiej lufy (b).w jaki sposób jest ładowany i w jaki sposób strzela broń? mechanizm zasilania .w jaki sposób lufa zabezpieczona jest przed przegrzewaniem? Na rozwiązania konstrukcyjne broni wpływa także nowa taktyka prowadzenia działań bojowych. mogący spowodować przytępienie słuchu 8. Koszulka wodna wokół lufy pochłania wydzielone ciepło. Ciepło pochłaniane jest przez żebro chłodzące (a). c. naboje znajdują się pod naciskiem sprężyny. puste ogniwo taśmy 4. wymaga jednak sprawniejszego i pewniejszego systemu podawania naboi. 2. taśma nabojowa metalowa bądź parciana c. naciśnięcie jeżyka spustowego 3. taśma metalowa o ogniwach rozłącznych. km skierowany jest na cel 2. magazynek pudełkowy albo bębnowy. Chłodzenie powietrzne. płomień wylotowy zdradza stanowisko ogniowe szczególnie w warunkach nocnych 11. podanie amunicji 6. 1. Dzięki zastosowaniu luf wymiennych chroni się je przed przegrzaniem (c). 210 . ciśnienie gazów prochowych jest wyraźnie odczuwalne w pobliżu wylotu lufy (uderzenie 10. System chłodzenia (po prawej). dopóki doprowadzana jest amunicja i dopóki jest ściągnięty język spustowy.przykry dla strzelca. Trzy podstawowe kwestie są szczególnie ważne dla zadowalającego rozwiązania konstrukcyjnego km: zasada działania automatyki . a.Systemy karabinów maszynowych Jednolufowy km najlepiej ucieleśnia ideę broni szybkostrzelnej: prowadzi tak długo ogień. huk strzału . wyrzucenie łusek nabojowych 5. metalowa obudowa utrzymująca naboje d. Na rysunku przedstawiona jest obsługa km podczas strzelania.

< 211 . Ńabine doprowadzane są wtedy. C. Szczególnie Amerykanie oceniają swój wkm tzw. odrzucane są do tyłu i odryglowane. Na stanowisku obok strzelca znajduje się ładowniczy. które wykorzystują energię prochowego ładunku miotającego.określają rodzaj ładowania broni. którego zadaniem jest przenoszenie skrzynek amunicyjnych i luf wymiennych. i wypycha go do tyłu. gdy ciśnienie gazów w lufie osiągnie odpowiedni poziom. Przy tym zamek wyciąga łuskę i ją wyrzuca (3). Odprowadzenie energii gazów prochowych. W tym systemie (1). można było prowadzić ogień nawet w pozycji stojącej z wolnej ręki. Część gazów procho­ wych uchodzi przez cylinder (c). Różni się od rkm przede wszystkim kalibrem (12. Z pierwszego karabinu produkcji amerykańskiej BAR (Browning Automatic Rifle). A. który odryglowuje zamek (2). nieryglowanie. < et. Przed strzałem (1). sprężyny naciskają na części broni (c. 1. Odrzut zamka i lufy. Osadzany jest na przenośnych podstawach trójnożnych lub kołowych. patrz str. Ta lekka broń prowadzi ogień przy wykorzystaniu dwójnogu i jest obsługiwana przez dwóch ludzi. i lufa (b). (zamek bezwładnościowy) i zamek wyciąga łuskę (d). aż ciśnienie gazów w lufie nie osiągnie określonej wartości (3). i posuwa tłok gazowy (d). siła nacisku sprężyny (c).7 do 15 mm). Podczas strzału (2). samopowtarzalnej i automatycznej . który z drugiej strony określa manewrowosc broni. zamek (a). broń wsparcia z bliskiego. „pięćdziesiątkę" (kaliber 0. zamek (a). Nie mogą też zostać przedwcześnie zapalone przez gorącą ściankę lufy. są ze sobą złączone. do tyłu. Mimo tego zasada działania automatyki polega na wykorzystaniu ciśnienia gazów. B. Ręczny karabin maszynowy (rkm).5 cala) jako tzw. zaryglowuje lufę (b). d). nie jest złączony z lufą przed oddaniem strzału. W tym sys­ temie (1).(a).Zasady działania automatyki broni palnej (po prawej). zaryglowanie. co podkreśla jego rolę jako broni wsparcia drużyny piechoty. Odrzut zamka. 2. 3. Szczególnie nadaje się do obrony plot lub do zwalczania stanowisk polowych i lekko opancerzonych celów. opóźnia ruch zamka do tyłu . Ciężki km. 212. a nie na wykorzystaniu odrzutu. zdolny do prowa­ dzenia ognia ciągłego i obsługi­ wany przez kilku ludzi. zamek i lufa (la. kiedy naciśnięty jest język spustowy. Trzon zamkowy porusza się dalej do tyłu sam i wyciąga łuskę (f). Ten system ładowania wykorzystujący odrzut jest najstarszy z trzech zasad działania automatyki broni palnej. Podczas strzału (2). Amerykanie określają rkm jako km drużyny (Squad automatic). b) w wyniku odrzutu reakcja na ruch pocisku do przodu (e). Podział i użycie km Karabiny maszynowe piechoty dzielą się według celu przeznaczenia. Ładowanie broni Wszystkie trzy zasady działania automatyki broni palnej powtarzalnej. trzon zamkowy (a). Wielkokalibrowy karabin maszynowy.

Na szkicu przedstawiony jest wz. zdolne do natychmiastowego prowadzenia ognia koncentrycznego. 9. 0. Obecnie uniwersalne km wypełniają zadania rkm. a. została opracowana w zespole kierowanym przez J.303 cala (i inne) b ./min. Z reguły nie prowadzi ciężkiego ognia ciągłego lecz strzela krótkimi seriami. kaliber b. taśma Objaśnienia: a. a. magazynek łukowy f. rkm armii amerykańskiej z II wojny światowej.62x63 mm) i. odrzut lufy e. rodukowany dla różnych rajów w wielu odmianach. uznana za niedoskonałej. Rkm służy do bezpośredniego wsparcia ogniowego d r u ż y n y piechoty. 9. MG 08/15w wersji rkm. mechanizm zasilania f. 500 strz.303 cala (7. N. zwłaszcza do szybszej zmiany stanowiska bojowego. 500 strz. Hotchkiss Mk 1 wz. magazynek pudełkowy f./min./min.7 kg c. Model duński. a. powietrze. a. Lewisa. 8. magazynek pudełkowy f. masa rkm niczaładowanego c. powietrze. 17./min. szybkostrzelność d. 250 strz. Chauchata. 5. 8 mm Lebel b . magazynek talerzowy f.07 kg c. ale używany głównie przez Brytyjczyków. w latach 1915-1939. 1903/24. Madsen. które bardziej są p r z y d a t n e niż taśmy. E 1. powietrze. d. 450 strz. 450 strz. Pewne typy rkm mają magazynki. 2. Używany jeszcze w sporadycznie w 11 wojnie światowej. 11. 1916. odprowadzenie gazów prochowych e. Prowadzono ogień z pozycji stojącej. 7.07 kg c./min. d. odprowadzenie gazów prochowych e. 0.8 kg c.62) b . zasada działania automatyki e. Wynaleziony przez Amerykanina J. Konstrukcja francuska. Wersja brytyjska konstrukcji francuskiej. 8. 1908. 4./min. Używana w I wojnie światowej przez armię francuską i amerykańską. Chauchat.82 kg c. d. używana także przez armię amerykańską i grecką. odrzut lufy e. Rkm Lewis (poniżej). 8 mm(i inne) b . d. Ciężka. c. 3. BAR M 1918 A 2 (Browning Automatic Rifle). U. a. d. d.92x57 mm b . powietrze. powietrze. chłodzenie.82 kg 212 . ale niezawodna broń.Ręczne karabiny maszynowe (rkm) Ręczne karabiny maszynowe mogą być noszone przez jednego człowieka. odprowadzenie gazów prochowych e. 550 strz. Niemiecka odmiana ckm MC wz. a. b.30-06 cala (7. woda. długi odrzut lufy e. magazynek łukowy f. Powłoka aluminiowa lufy służy do jej chłodzenia dzięki cyrkulacji wprowadzanego powietrza przy pomocy gazów wylotowych przez znajdujące sie pod lufą żebra chłodzące.

d.15 kg c. Fiński KK 62. l0. (DPM-Diegtiariew piechotnyj modiemizirowannyj). 0. 7. powietrze.62x63 m m i b .. 700 strz./min. powietrze. Jeden z najskuteczniejszych rkm. odprowadzenie gazów prochowych e. 500 strz. używany przez wiele państw./min. d. 9. magazynek łukowy f. d. 1937. 8.6 kg c. Chińska kopia radzieckiego Diegtiariewa RPD (Rucznoj Pulemiot Diegtiariewa). odprowadzenie gazów prochowych e. a. odprowadzenie gazów prochowych e. taśma f.62 x 39 mm b. powietrze. a. kilku jednostek specjalnych oraz holenderskich oadziałów kolonialnych w Indonezji./min. 300-900 strz. Podawana szybkostrzelność jest oczywiście teoretyczna. a. odprowadzenie gazów prochowych e. 7. Bren Mk 1 wz. udana konstrukcja protoplasta Brena. Ulepszona wersja radzieckiego modelu DP (Diegtiariewa piechotnogo) wz.3 kg c. odprowadzenie gazów prochowych e.62 x 39 mm b .7kg c. KRLD.Ranger. 56. (w zależności od rodzaju amunicji) d.62 x 39 mm. nie uwzględnia czasu potrzebnego na zmianę magazynków lub taśm oraz na zadziałanie broni. Diegtiariew DPM wz. 9. a. 10. Jeszcze w wyposażeniu armii na Dalekim Wschodzie i w Afryce. Egipt. Czechosłowaq'a 1926 r./min. 213 . powietrze.in./min. 6. powietrze. m. krótki odrzut lufy e. 7. magazynek pudełkowy f.43. d. wz. c. 1928.Działa 6. Johnson wz. 7. 1945.48 kg. 0.92x57 mm (i pozostałe) b . powietrze.Wz. 500 strz. 520-580 strz. wprowadzona do wyposażenia tylko amerykańskich oddziałów . 41.62 x 54 mm b . Udana konstrukcja amerykańska. Powojenna konstrukcja fińska do krótkich nabojów radzieckich 7. Późniejsze modele znajdują się jeszcze na wyposażeniu niektórych armii. 12.2 kg c. 1000-1100 strz. a. Wietnam i Pakistan. 7. Wersja brytyjska czeskiego rkm ZB-26. ZB-26 (poniżej). a. magazynek talerzowy f./min.303 cala (i inne) b . 8. taśma f. d. magazynek łukowy f.30-06 cala (7.

kaliber b. 400-500 strz. 1914. krótki odrzut lufy f. taśma f. . 450 strz. Użycie tej broni w bitwie nad Sommą. Maxim PM 1910 (PM-Pulemiot Maksima).32kg c. czołgi i samoloty.2 kg c. 1. 1.5 kg c. Fiat-Revelli wz. 8. 2. francuski ckm. 5. 4. taśma f.07. chłodzenie. Browning M2. dzisiaj jeszcze częściowo w Azji Południowowschodniej./min. powietrze. Objaśnienia: a. 93 b.8 kg 214 c. i używany do końca II wojny światowe]. ze wzmacnia­ czem odrzutu d. w wymienne lufy i sprawne chłodzenie. taśma f. włoski ckm./min. d. 6. królki odrzut lufy e./min. 19. taśma f. do 600 strz. powietrze (w tej wersji). a. a.Ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe Ciężkie i wielkokalibrowe km odpowiadają klasycznemu wyobrażeniu km. 0. a. 3. brytyjski Vickers czy amerykański Browning M 1917. austriacki ckm. 7. t a ś m a b. bezwładnościowym. niemiecki MG 08.9 kg (tylko sama lufa) c. radziecki wielkokalibrowy km. jako automatu do zabijania na polach bitewnych I wojny światowej. a. przyczyniło się w znacznym stopniu do olbrzymich strat wśród wojsk biytyjskicłv*(zgineło 60 tys.5 mm wz./min. wodne.. 07/12.. odprowadzeni gazów prochowych e. Znajduje się jeszcze w użyciu. zmodernizowany w 1935 r. Schwarzlose wz. 1938. 12. Najlepsze km. używany przez wicie armii w obu wojnach światowych. wyprodukowany w 1918 r. 17 kg (tylko sama lufa) c. wodne. masa całkowita c. do dnia dzisiejszego dnia znajduje się na uzbrojeniu wielu armii. 8 mm wz. wodne. ze względu na dźwignię poruszającą się do dołu. 0. krótki odrzut lufy e. odrzut półswobodnego zamka e. odprowadzenie gazów prochowych e. mogły w ciągu godziny oddać do 10 tysięcy strzałów.7x99 mm) b. 7. 95 b.7 mm b. wodne./min. przy odpowiednim zaopatrzeniu w amuniq'c./min. taśma f. rosyjski ckm. 7. 600 strz.62x54 mm b . taśma f. później powietrzne. zasada działania automatyki e. 69.40kg c. 400 strz. używany w obu wojnach światowych przez armie różnych krajów. 49. 550 strz.92 x 57 mm b. szybkostrzclność d.4 kg c. Kiedy coraz bardziej do wyposażenia wojskowego napływały moździerze. mechanizm zasilania f./min. d. ckm niemiecki. d. 8 m m b. 600 strz. używany byl często jako km plot. wprowadzony w 1908 r. ludzi). spadło zapotrzebowanie na ciężkie i wielkokalibrowe karabiny maszynowe. d. 6. amerykański w km. a. a. 35. a. krótki odrzut lufy z półsztywnym ryglowaniem zamka e. powietrze. Browning-Colt M 1914. Maxim 08. taśma f. d. 1914. a. d. 45. 500 strz. Hotchkiss wz. ckm amerykański./min. używany w dużych ilościach od 1914. odprowadzenie gazów prochowych e. Jeden z niewielu udanych ckm z zamkiem e.50 cala (12. Diegtiariew DSzK (Diegtiariewa-Szpagina Krupnokalibiernyj) wz.1918 r. używany w obu wojnach świa­ towych. powietrze. nazywany „kopaczem kartofli".30-06 cala li inne) d.

Konstrukcje japońskie opierały się na rozwiązaniach zastosowanych w ckm Hotchkiss. a. 18.Browning M 1917. 0.2ke c. łódka nabojowa f./min. 0.Działa 9. znajdujących się jeszcze na wyposażeniu wielu armii. d..6 kg c. 7. ll. a. Dzięki celownikowi optycznemu nad podwójnym chwytem i amunicji Mk 8z broń ta mogła zwalczać pośrednio cele aż do 4100 m. wodne.303 cala brytyjskiego b. Na rysunku przedstawiona jest wersja z końca TI wojny światowej. 450-500 strz.7 mm b ./min. tunery kański ckm.62 x 63 mm) b . protoplasta dla wiciu typów broni.Vickers Mk 1. 55. 450-600 strz.40. krótki odrzut lufy e. Osprzęt typowy dla modelu chłodzonego wodą. wodne. p o w i e t r z e . Wz. 1938 r. Wąż odprowadza! parę wodną do kondensatora. japoński ckm. a. d. /. taśma i. używany w latach 1912-1960. odprowadzenie gazów prochowych e.4 kg c./min. 10. 215 . ckm brytyjski. d. 450-500 strz.30-06 cala (7. taśma f. krótki odrzut lufy e. 92.

223 cala). taśma. d. zasilanie f. zasada działania automatyki e. 4. masa broni w wersji rkm c. 216 . SiG km 710-3. 5. f./min. używana w okresie TI wojny świa­ towej. określany jest jako PKS (Pulomiot Kałasznikowa stankowyj)./min. 7. W 1963 r. Początkowo produkowany dla NATO w wersji umożliwiającej strzelanie pociskami kaliber 7.. d. f. odprowadze­ nie gazów prochowych.56 x 45 (0. powietrzne. b. 12. radziecki. ale nie jest to aż tak bardzo potrzebne. c./min. 800-900 strz. c. która skutecznie spełniała także rolę ciężkiego km. a na łożu trójnożnym jako ciężkich km. 1963 r. kaliber b. Na rysunku widoczny jest rkm z zasilaniem magazynkowym. taśma. a. jak firma austriacka Steyer. d. 700 strz.62 x 51 mm. MG 34. 5. ciężar podstawy trójnożnej (ó ile egzemplarz pokazany jest na rysunku). Objaśnienia: a. który przez wymianę trzech części można przebudować na zasilanie taśmowe. USA. e.3 kg c.56x45 mm. f. System Stonera (po prawej). które można złożyć w wersji rkm z zasilaniem magazynkowym. szwajcarski. Na dwójnogu używa się ich jako ręcznych karabinów maszynowych. około 1964 r. odrzut półswobodnego zamka. a.. c.. Te części składowe umożliwiają zestawienie broni podstawowej w sześciu wariantach taktycznych. eksportowany do kilku krajówpofudniowoamerykańskich. jak lufy chłodzone wodą.62 x54R). Amerykanin Eugene Stoner opracował system broni opartej na uniwersalizacji części składowych.92 x 57 mm. 3. rozwinęły podobne systemy broni. d.9kg.1 kg. 1934 r.. odprowadze­ nie gazów prochowych. a. 650 strz. W większości nowoczesnych wojsk lądowych uniwersalne karabiny maszynowe spełniają dwa główne zadania. odrzut lufy. a.63 A. Ich zadania zostały przejęte przez moździerze. 7. 43. obecnie pociskami kaliber 5. dzięki czemu uzyskuje większą donośność niż przy strzelaniu pociskami krótszymi wz. (a) główne elementy składowe (b) zasilanie magazynkowe (c) zasilanie taśmowe. powietrzne. Kałasznikow PK. 1961 r.62 x 51 mm.. szybkostrzelność d.8. powietrzne. jako broń wsparcia dla piechoty do zwalczania celów na dalszych odległościach. e. 9.62x54Rmm. b .25 kg. 2. W tym samym okresie europejskie hrmy zbrojeniowe. i. Pierwsza broń. używany na podstawie trójnożnej. powietrzne./min. chłodzenie g.7. b .b. 600 strz.Uniwersalne karabiny maszynowe 1. e. rkm niemiecki. Wprawdzie lufy chłodzone powietrzem nie mogą prowadzić tak długo ognia ciągłego. Strzela starymi rosyjskimi pociskami karabinowymi z wystającą kryzą (7. taśma bądź magazynek. taśma. Ten uniwersalny km cechuje się możliwością bardzo szybkiej wymiany lufy. Stoner 63 A. Na rysunku przedstawione są poszczególne części Stonera wz. e.

a. powietrzne g. 7. S3. W miejsce części stalowych i drewnianych zastosowano . MG 42. L 7 Al.tam gdzie to było tylko możliwe . krótki odrzut lufy e.52 kg c./min.62 x 51 mm b . Podpórka drewniana na podstawie może być wymieniona na zderzak. taśma i. Poza tym podniesienie podstawy umożliwiało zastosowanie MG 42 do obrony plot.62x51 mm b . 10./min. 750-1000 strz. 6. 10. a.. kaliber 7. Dzięki specjalnemu urządzeniu można prowadzić ogień w dowolnych grupach kątów.4 kg c. odprowadzenie gazów prochowych e. d./min. rzejął on wiele cech konstrukcyjriych z niemieckiego MG 42 oraz FG 42.62 x 51 mm.8 kg. odprowadzenie gazów prochowych e. taśma £. Brytyjski uniwersalny km produkowany na licencji belgijskiego uniwersalnego km F N M A G . 1250 strz.8 kg.Działa 5. 7. P 6. M 60. powietrzne g. Niemcy. 217 .92x.części z blach wytłaczanych. obecnie na uzbrojeniu co najmniej 20 pahstw.1 kg c. 11. Niska podstawa umożliwia prowadze­ nie skutecznego ognia do 3500 m. Konstrukcja powstała w latach pięćdziesiątych. 600 strz. 7. taśma f. 15. tworzyw sztucznych i gumy. 7. d.>7 mm b . produkowany w latach ięćdziesiątych dla armii USA. powietrzne g. obec­ nie używany w Bundeswehrze w wersji zmodyfikowanej jako MG 43. 1942 r.6 kg. a. Sprzężony km. d.

f. c. b. a jeden z członków załogi może prowadzić zmasowany ogień. na wieżyczce dowódcy czołgu (d). z prawej bądź lewej strony broni. 7. Smal Arms). np. W pojazdach opancerzonych km służą do zwalczania celów żywych. (w wariantach Mk I i II szybkostrzclność przełą­ czano na 75 strz. 10. pracowała ona na potrzeby III Rzeszy. odprowadzenie gazów procho­ wych. System chłodzenia pojazdu chłodził także bron pokładową. Kilka typów czołgów brytyjskich otrzymało dwa równoległe km. c.. 37. 450-500 strz. taśma. d. taśma. b. c. f. 7. wodne. 0. gdyż ich masa nie stwarza większych problemów. 700 strz. Zwarta konstrukcja km nie wymaga dużej powierzchni dla równoległej zabudowy wieży. odpro­ wadzenie gazów prochowych.92 x 57 mm. 3. powietrzne.7 mm). śmigłowców i samolotów. Kolejny wariant FN MAG na wieżyczce dowódcy czołgu. współczesny czołgo­ wy km. powietrzne. Używany przez cały okres Mocowanie na czołgach (poniżej). i piąty w przedniej części kadłuba (b). 450 strz. f. „Jeep" (a). Gazy prochowe odprowadzane są na zewnątrz czołgu.50 cala. czy równolegle obok armaty (e). 218 . taśma. 2.9 kg./min. Na szkicu przedstawiono łoże poczwórnie sprzężonego wielkokalibrowego karabinu maszynowego MK 3 na fregacie z okresu U wojny światowej. km znajdują się przeważnie w kadłubach (c). krótki od­ rzut lufy. Enfield. znajdowało się do czterech km zamocowanych w bocznych wieżach nieru­ chomych (a). b./min. d. wersja brytyjska wzorowana na czeskim km Zb-53 wz. W pierwszych czołgach. 24. b. BESA Mk III. Podstawy karabinów maszyno­ wych na okrętach (po prawej). kaliber 0.. Czołgowe karabiny maszynowe (poniżej). Km M 73.50 cala (12. Jako pokłado­ wa broń lotnicza nadają się one . W tym ostatnim przypadku podstawy są albo odsłonięte (c).62 x 51 mm. 1. a. a. używane są one głównie do obrony plot. II wojny światowej jako pokłado­ wa broń czołgowa. taśma. e. Km znajdują się na po­ jazdach patrolowych i rozpoznaw­ czych. e./min.Broń pokładowa Karabiny maszynowe nadają się doskonale do wbudowania w pojazdy. 750-1000 strz. gdyż w tym wypadku ciężar broni i amunicji nie odgrywa decydującej roli. (Brno. 26. powietrzne. Vickers Mk V./min. L 37 Al. Typowy ciężki czołgowy km z okresu międzywojennego. f. d.do ostrzeliwania szybkoporuszających się celów i do walk powietrznych. e. a. Na okrętach.3 kg.5 kg. c. są we wszystkich przypadkach pod­ stawami większymi niż w rozwią­ zaniach na lądzie. 7. W czołgach z okresu II wojny światowej i współczesnych. 208)./min. 13. z 1933 r. e. czy w opan­ cerzonych pojazdach (b).dzięki dużej szybkostrzelności . służył jako km sprzężony z lufą (patrz str. albo umieszczo­ ne w małych wieżach pancernych. współczesny pokła­ dowy km czołgu amerykańskiego M 60.). krótki odrzut lufy. d..62x57 mm.3 kg. przy czym jeden z nich. Zamocowanie na pojeździe (po lewej). a. Po zajęciu Fabryki Brom w Brnie przez woj­ ska niemieckie. 4. Podawanie taśmy w zależności od wyboru.

d. magazynek bębnowy f.Działa Mocowanie w samolotach (po prawej).303 i 0. na początku lat sześćdziesiątych za­ stosowała w rozwiązaniach starą za­ sadę Gatlinga. a. < © . prowadziły ogień z górnego płata nośnego nad śmigłem. niemiecki lotniczy km z okresu I wojny światowej. powietrzne. Lekka wersja brytyj­ ska dla samolotów myśliwskich Spitfire i Hurricane oraz dla samolotów bombowych./min. 0. 800 strz. krótki odrzut lufy e./min. 550 strz. Szybkostrzelnośc wyno­ si ok. Śmigłowce zwalczają cele naziemne za pomocą km zamocowanych na stałe.50 cala (12. Browning M 2. Najbardziej rozpow­ szechniony angielsko-amerykański lotniczy km z okresu II wojny Światowej.l2kg c.303 cala (7. d. masa broni c.8 kg c.30-06 cala (7.4 kg c. taśma f. Był skuteczną bronią' przeciwko ówczesnym samolotom. 1915 r. Bombowce z okresu 11 wojny światowej miały km w oknach kabiny bądź wieżyczkach obrotowych. 500 strz. Browning Mk 2. 6000 strz. 0. a. 9. względnie km mocowanych na ruchomych podstawach. Chociaż rakiety przejęły wiele zadań km. 4. GEC Minigun. z miejsca dla obserwatora do tym. Lewis Mk 2. po obu stronach kadłuba bądź pod kadłubem. chłodzenie. 3. Firma amerykańska General Electric. kaliber b. szczególnie nadająca się do użycia w samolotach i do obrony plot. Na szkicu przedsta­ wiony jest Minigun kaliber 7. powietrzne.62 x 51 mm na ruchomym łożu na śmigłowcu. zasilanie f. 4. odprowadzenie gazów prochowych e. względnie pod kadłubem. przeróbka km Maxim. taśma f. Samoloty myśliwskie z okresu 11 wojny światowej miały km na płatach nośnych.7x99 mm) b .62 mm) b . 29./min. powietrzne. krótki odrzut lufy e. 2. d. a.do przodu przez wał śmigła. 650-750 strz.5 kg c. kaliber 0. Zbudowano także model o kalibrze 5.50 cala. lotniczy km. bądź ./min. d. powstała broń o największej szybkostrzelności. 2. 14. krótki odrzut lufy e. powietrzne. Parabellum wz.według niemieckiego wynalazku sterowania synchronicznego ./min. Istotą tego rozwią­ zania było sterowanie elektryczne obrotem wiązki luf. Lotnicze karabiny maszynowe (poniżej i po lewej) 1. 10. Km w dwupłatowcach z okresu 1 wojny światowej. a. W ten sposób. 3. 219 Objaśnienia: a.62 mm) b. (powyżej).56x45 mm. Wraz z lotniczym km Vickers Mk 2 stanowił główne uzbrojenie samolotów angielskich i amerykańskich podczas I wojny światowej. 1. kaliber 0. 7. zasada działania automatyki e. 0.303 cała. szybkostrzelnośc d. taśma f. nowoczesne samoloty odrzutowe uzbrojone są w broń pokładową bądź w ciężkie karabiny maszynowe w zasobnikach pod skrzydłami. 5.92x57 mm b .

różniące się jednak od broni strzeleckiej czy artyleryjskiej. 220 . tym samym. Cztery kadry (poniżej po prawej). ok. która zaczęła się 1 czerwca 1916 r. Zdetonowano go o godz.. przez długi czas armie patrzyły na nie niechętnym okiem. na dziesięć minut przed właściwym atakiem. Opiszemy tu również różne bomby stosowane przez partyzantkę miejską czy terrorystów. Widoczne przeszkody z pali miały utrudnić lądowanie barek desantowych. jak i przeszkody utrudniające posuwanie się naprzód. umieszczono w podkopie pod pozycją niemiecką nazywaną Redutą Hawthorn. w niektórych przypadkach będą to różnego rodzaju bronie miotające. rozbiegających się w poszukiwaniu ukrycia. Zdjęcie (powyżej. nie wymagającym zetknięcia się twarzą w twarz z nieprzyjacielem. Wiele z tego rodzaju urządzeń było uznawanych za „maszyny piekielne". umieszczane na przewidywanych podejściach nieprzyjaciela. grupa ta obejmuje szeroki zakres: od zasieków. Na niektórych palach mocowano miny z dużym ładunkiem wybuchowym. 7. które mogą zranić nieostrożnego nieprzyjaciela przy próbie ich sforsowania. poprzez różnego rodzaju pułapki i miny konwencjonalne zarówno lądowe jak i morskie. unikano wręcz ich użycia. Podczas przygotowań wielkiej ofensywy brytyjskiej.Rozdział piąty BRONIE POZYCYJNE W rozdziale tym omówimy urządzenia mogące zranić lub zabić przeciwnika. Pracowali oni przy wznoszeniu przeszkód. Daje się to wytłumaczyć przekonaniem o niehonorowym sposobie stosowania tego rodzaju broni.20. po prawej). maja 1944 r. 18 ton materiału wybuchowego. Są to wszelkiego rodzaju pułapki. Zwracają uwagę sylwetki żołnierzy niemieckich. Ukazuje przygotowania niemieckie podjęte przed przewidywaną inwazją. wykonane z samolotu rozpoznawczego nad plażami Normandii. Ostatecznie. z filmu dokumentalnego nakręconego podczas wybuchu miny umieszczonej w podkopie na Froncie Zachodnim w latach I wojny światowej.

.

Kolczatka. 2. po lewej).Zapory fortyfikacyjne Na kolejnych dwóch stronach opisano różne zapory fortyfikacyjne. Kolec znaleziony podczas prac archeologicznych w rejonie Alesia (obecnie Francja). Fosa wypełniona wodą d. Wilcze doły. 2. Kolce. Pierwotnie przeznaczone do wysypywania na drogach. Zasieki ruchome (po lewej). 2. Kozioł hiszpański. lub dawać się przemieszczać w zależności od konkretnych potrzeb (e): a. c). tak jak pokazano to na rysunku (obok. Rodzaje kolców używanych przez Rzymian (po lewej): 1. Podstawowym ich przeznacze­ niem jest blokowanie dróg. Sucha fosa c. W czasie II wojny światowej sto­ sowane przez partyzantów jako środek do uszkadzania opon. Używana obecnie przez siły policyjne do zatrzymywania pojazdńw w czasie blokady dróg. Te same formy stosuje się do dziś. tak. tu pokaza­ na pierwotna forma . na dnie których umieszczano zaostrzone pale. 3. 1.belka z zaostrzonymi palikami. Nie będziemy się tu zajmować historią fortyfikacji czy różnymi pułapkami (te pokazane zostaną na następnych stronach). by zaostrzone gałęzie skierować w stronę nieprzyjaciela. Kolce metalowe. Z czasów oblę­ żenia tej galijskiej miejscowości przez Legiony Juliusza Cezara w 52 r. W przeciwnym razie mogą być łatwo usunięte przez atakujących.e. Często umieszczano je w ścianie fosy. Mur obronny z blankami lub wal b. jak mury obronne (a). Rodzaj zasieków wykonywanych ze ściętych drzew. Jej zaletą jest możliwość rozwinięcia w ostatniej chwili. Zasieki mogą powodować zranienia (poniżej). Rów z zaostrzonymi palami e. i fosy (b. Mogą one powodować obrażenia atakujących żołnierzy. Rodzaj kolców połączonych łańcuchem. ich zadaniem było ranienie nóg końskich. Różne rodzaje zasieków w starożytności (po lewej). kolce tego typu były prawdopodobnie osadzane w drewnianych kołkach wbitych w ziemię. 1.n. Zapory są tylko jednym z elementów obrony i muszą być osłonięte ogniem obrońców. p. których pnie wkopywano pochyło w ziemię. Pokazane tu zasieki używano zwykle do uzupełniania systemu urzą­ dzeń fortyfikacyjnych takich. 222 . Były już używane przez Rzymian. Były to lejowate doły. żelazny. Rozpatrywane przez nas obiekty mogą mieć charakter stały (d). po których poruszał się nieprzyjaciel. Kolec przeciw kawalerii. Abatis.

Wykonywano je z zamiarem maksymalnego utrudnienia desantów morskich. Pokazano naj­ częściej stosowaną konstrukcję: drut owinięty w regularnych odstępach kawałkami drutu o ostrych ) końcach. Bloki betonowe. Zapory przeciw desantom szybowcowym. zęby zaginane.Bronie pozycyjne Drut kolczasty (po lewej). połączonych z wbitymi palikami. Tego typu konstrukcja utrudnia wykonywanie przejść w zaporze. a. Nazywa się je zaporami mało widocznymi. balony zaporowe. b. Zwój z drutu kolczastego. d. którymi je kotwiczono były szczegól­ nie niebezpieczne dla bombowców dokonujących nocnych nalotów. zwykle mają wysokość kolan przeciętnego człowieka. b. by podczas przypływu przykrywała je woda. Próba sforsowa­ nia przeszkody kończyła się uszko­ dzeniem gąsienic czołgów. wbijano pionowe pale uniemożliwiające lądowanie. walec. Kilka zwojów tworzących płot. Zwykle składały się z dużej liczby pali umieszczonych tak. (po lewej). W obu wojnach światowych sto­ sowano jako bierny środek obrony plot. Zapory przeciwdesantowe morskie (po lewej). Pojawiły się dopiero w II wojnie światowej. Sieć kolczasta z krótkich odcinków drutu splątanych i mocowanych na M k u rzędach palików. Czasem na palach umieszczano dodatkowo miny. Opatentowany w 1867 r. tzw. Zapory przeciwczołgowe (po lewej). b. Zwykle uniemożliwiały one również przejazd pojazdom kołowym. balony zaporowe. 1. Szyny stalowe (najczęściej kolejowe) zalewane betonem. Porównaj zdjęcie ze str. Niemiecki drut „oszczędnościo­ wy" z czasów I wojny światowej. 223 . „Smocze zęby" wykonywane z betonu. na otwartych przestrzeniach nadających się na lądowiska dla szybowców. Podczas II wojny światowej. w USA. c. W połączeniu z ogniem karabinów maszynowych zasieki z drutu kolczastego stały się najważniej­ szym elementem obrony podczas I wojny światowej: a. Stworzone w ten sposób zagrożenie uniemożliwiało wysadzenie desantu na płytkiej wodzie. 220-221. c. Stalowe liny. a. Nisko rozpięte druty na kolkach. kończyło się to jego przebiciem. 2. Jeśli kadłub Darki desantowej trafił na pal. Kawałek drutu kolczastego pochodząc).z pól bitewnych Belgii (I wojna światowa). Aby zatrzymać ruch czołgów przeszkody musiały być niezwykle solidne. Cięty z taśmy stalowej. Dwa rodzaje drutu kolczastego (po lewej). Chodziło tu o maksy­ malne uproszczenie technologii produkcji i tym samym zmniejszenie kosztów.

zwykle wycinane z bamousa. stosowane w Wietnamie. Asyryjska płaskorzeźba przedstawiająca. Można je umieszczać na ścieżce w dżungli. pręty stalowe. Nastąpienie na taki kolec może zakończyć się przebiciem stopy. trzymającego nieprzyjaciół złapanych w sieć. służące do zranienia lub zabicia przeciwnika. Paryż). że ofiara pada wprost na ostrza. b. 222). ale otwór zakryty wahadłową pokrywą obracającą się na osi . Jeśli noga ofiary wpadła w pułapkę. (Porównaj wilczy dół str. Wiele opisanych poniżej pułapek używa się do polowań na zwierzynę. Kolce.Taka samazapadnia jak (a). drutem rozciągniętym w poprzek ścieżki (3) tak. Często łączy się je z palami lub kolcami. Rama z zaostrzonymi prętami (po prawej). Choć w tym wypadlcu jest to jedynie symbolem niewoli. mają zaostrzone końce (1). zwykle mocowano je do drewnianej ramy (patrz u dołu strony). Zapadnia z kolcami bambusowymi (panjis). Pręty podtrzymywały maskowanie. 224 . Kolce bywają smarowane nawozem. (po prawej). to każda próba jej uwolnienia kończyła się wywołaniem poważnych obrażeń. by zainfekować powstałe rany. to właśnie sieci były jednym z pierwszych rodzajów pułapek (Luwr. pochodząca z typowej pułapki przygotowanej przez Viet Cong (c). w latach 1961-75. Pułapki najczęściej stosuje się w dżunglach. Czasem kolce takie łączy się z potykaczem tj. a.Pułapki proste i zmechanizowane Pod nazwą tą rozumiemy każde urządzenie. Pokazujemy 3 podstawowe rodzaje zapadni. otwór zamaskowany liśćmi. Rama drewniana. W brzegach dołu . gdzie są one skutecznym środkiem walki. Tym samym pułapka ma o wiele bardziej ofensywny charakter niż zasieki. panjis. Potrzask nazywany przez amerykańskich żołnierzy „latającą pułapką Wenus". będące tylko utrudnieniem dla nieprzyjaciela. Zapadnie (po prawej).pułapki osadzono sprężyste zaostrzone pręty metalowe. króla Lagasza. c.

Napiętą cięciwę przytrzy­ muje cienki sznurek przywiązany do Kołków . pozycyjne Dwa rodzaje pułapek mechanicznych (po prawej). 1. Pochodzi z hrabstwa Yorkshire (Muzeum Zamkowe.obejmą (3). 2. gdy ofiara nadepnie nogą na środek płytki (1. Zamiast kłody użyto ciężkiej deski nabitej gwoździami. ego rodzaju pułapka składa się zwykle z d w u żelaznych szczęk. A. Zerwanie sznurka nogą spowoduje wyrzucenie strzały. W krajach Zachodniej Europy dość" często stosowane przez właścicieli ziemskich przeciw kłusownikom. Deska z kolcami.jest to potykacz. 2). Gdy noga ofiary naciśnie na deskę opartą o krawędź dołu. spowoduje to silne uderzenie drugim końcem deski w pierś lub twarz. obok ścieżki. Pociągnięcie drutu nogą człowieka idącego ścieżką zwalnia kłodę. Samostrzał. Odmiana pułapki „opadający ciężar". York).w dawnej Polsce zwane paściami.po prawej). (samotrzask. C 225 . Powszechnie używano takich ułapek jako sideł na zwierzynę. Kłoda nabita metalowymi kolcami.Bronie Pułapki „opadający ciężar" . B. Strzała zostaje umieszczona w dole o odpowied­ nim nachyleniu ścian. które zatrzaskują się. która uderza ofiarę. Utrzymuje ją cienka lina połączona 2 drutem potykacza. oklepcc . Szczęki zaciskane są przez płaskie sprężyny zakończone pierścieniem . spada ona na ofiarę z góry. Działa jak dźwignia. „Żelaza chwytne". zawieszona w koronie drzewa nad ścieżką.

naciągowe.trzeba wówczas zastosować zapalnik naciągowy (1). Zapalnik zegarowy skon­ struowany dla tajnych służb bry­ tyjskich i amerykańskich podczas II wojny światowej. zwiera obwód elektryczny. jaki rodzaj zapalnika. Światło. Stosuje się przy tym różne rodzaje zapalników : a. 2. Broń tego rodzaju to wszelkie miny. Pułapki samouaktywniające się (po prawej). Miał rdzeń wykonany z drobnoziarnistego prochu czarnego.tj. Zapalniki te były stosowane m. 226 A. O nastawionej przed uruchomie­ niem mechanizmu zegarowego godzinie odblokowywała się sprężyna. uruchamiane przy p otrąceniu drutu potykacza. Zapalnik elektrochemiczny . Lont Bickforda był pierwszym skutecznie działającym lontem wolnopalnym. Brytanii i USA. z fotokomórką reagującą na Tego rodzaju zapalniki mogą uruchamiać najrozmaitsze ładunki wybuchowe. produkowano również wersje z opóźnieniem 12-godzinnym i ośmiodniowym. w 1831 r. Bez względu na to. W celu zapewnienia wodoodporności oplot powlekano asfaltem lub gutaperką. Znacznie częściej wykorzystu­ je się przewody elektryczne i za­ palarkę (2). Pułapki zdalnie sterowane (po prawej). . Bomba zegarowa (powyżej). wibracyjne .typowym przy­ kładem jest zapalnik akustyczny. który po określonym czasie. czy mechanizmu uruchamiającego zostanie użyty. albo zapalnik urucha­ miany falami radiowymi (3). Ładunek wybuchowy. c. Należało go wkręcić w bombę po czym zgnieść rurkę.znacznie rzadziej stosowane. działające w chwili naciśnięcia zapalnika. jak i ładunki wybuchowe używane przez terrorystów. która uderzała w spłonkę bomby. Działanie pułapki wybuchowej (po lewej). Jego działanie wzmagają odłamki. C.in. wybuchające w chwili poruszenia ich przez ofiarę. umieszczonego w jutowym oplocie. naciskowe. Odmiana pokazana tutaj umożliwiła spo­ wodowanie wybuchu w ciągu 24 godzin. wynalezionym w Anglii. skonstruowany podczas II wenny światowej w Wlk. zdalnie sterowane i czasowe .Pułapki wybuchowe Zastosowanie materiału wybuchowego podnosi skuteczność pułapek. uruchamiane są przez ofiarę. mogą być urucha­ miane przez ukrytego obserwato­ ra. naciskowe. e. Zaadaptowanie broni palnej jako elementu pułapki . w minach magnetycznych dla płetwonurków. Powodowało to wylanie się silnie korozyjnej cieczy. „Opóźniacz ołówkowy". Wyrzucała ona iglicę. Średnia prędkość palenia wynosi 1 cm/s. Mechanizm zegarowy (sprężynowy lub elektroniczny) b. Lont o odpowiednio dobranej długości c. Ładunek wybuchowy połą­ czony może być z obserwatorem za pomocą linki . d. pozwala to na rażenie dużej liczby osób i stąd rozwiązanie to jest powszechnie stosowane. B. potrzebnym na rozpuszczenie osłony. Istnieją trzy rodzaje urządzeń opóźniających na określony czas wybuch ładunku: a.działające po określonym czasie. Byt to podstawowy rodzaj zapalnika dostarczanego przez Aliantów dla potrzeb sabotażu w okupowanej Europie.Rozróżniamy trzy główne rodzaje takich urządzeń: samouaktywniające się . b. Rozpuszczała ona po określonym czasie zawleczkę zabezpieczającą napiętą iglicę. pułapki takie mogą być' tylko dwojakiego rodzaju : 1.opóźnienie uzyskuje się tu wskutek działania substancji (zwykle kwasu). Zwłaszcza te ostatnie używane są przez ugrupowania terrorysty­ czne podczas organizowania zasadzek na przeciwników. Obecnie używa się jego zmodernizowanej wersji pokrytej tworzywem sztucznym. działające w chwili zwolnienia nacisku.

mocowanej do drzewa za pomocą sprężystego zatrzasku (2). pochyłej jamy umieszczano ładunek materiału wybuchowego. Może być wykorzystywana jako mina kontaktowa lub zdalnie sterowana. Do pierścieni na końcu pręta spustowego można było przyczepić dwa druty . następnie przykrywano go deskami i wypełniano jamę kamieniami. stosowano jako element obrony stałej. pociągnięty drutem samostrzał obracał się w kierunku intruza i odpalał. Wy rzucone kamienie raziły atakujących. od XVI w. Długość (i): 137 m Szerokość (ii): 106 m Mina typu Claymore (po prawej). Znajduje się w uzbrojeniu armii brytyjskiej. składająca się z lufy (1). że takie bronie były zainstalowane po wschodniej stronie „żelaznej kurtyny". 0. Wiadomo. amerykańskiej i innych. B.45 cala (11. Zasięg skuteczny 50 m d. gdy brakuje ludzi do ich obrony.43 mm). W dnie odpowiednio wyprofilowanej. Strefa rażenia fugasa składającego się z ładunku 36 kg prochu i 5 ton kamieni. Składa się z obudowy z tworzywa sztucznego. Strefa rażenia w innych kierunkach 227 . Tego rodzaju broń produkowano nielegalnie aż do 1830 r. Strzał inicjowano „opóźnia­ czem ołówkowym" (3). razi strumieniem małych kulek stalo­ wych w strefie o promieniu 60*. co pozwalało na spłoszenie intruza. Kąt rażenia 60" c. jak nazywano granicę oddzielającą RFN od krajów bloku wschodniego. Podczas ataku nieprzyjaciela detonowano ładunek w yb ue howy. a. Umieszczano go w rejonie prawdopodobnego działania kłusownika. „mina kierunkowa". Używano go w dżun­ glach dla symulowania ognia snajperów. Montowane są one na stałe w różnego rodzaju pułapkach na liniach obronnych. Gdy potykacz został poruszony. strzelających jedynie ślepym nabojem. Maksymalny zasięg 250 m b. Potem pojawiło się wiele konstrukcji „straszaków" tego rodzaju. Fugasy (po prawej). zawierającej wyprofilowany łukowato materiał wybuchowy. zwykle obok leśnej ścieżki w pobliżu dobrego łowiska. A. zamek skałkowy c. Była to prymitywna broń palna kał. Bronie pozycyjne „Bushmaster" taką nazwę otrzy­ mał skonstruowany w latach II wojny światowej amerykański samostrzał. na odległość 250 m. za tyczka z łańcuszkiem ograniczającym kąt obrotu samostrzału b. „miny kierunkowe" rażące pociskami w określonym kierunku. Używany do walki z kłusownikami. a. oś obrotu d. nryl spustowy z pierścieniem e. zwłaszcza wtedy. fula. Samostrzał angielski (po prawej). W przedniej ściance kadłuba miny zatopiono kulki stalowe. tzw. Powszechnie stosowane są również tzw.Pozycyjne miotacze pocisków Przedstawiono tu bronie palne lub urządzenia mogące miotać pociski.potykacze. do początkach XX w.

znamy też bomby-paczki. właściwością. którymi posługują się różni terroryści. W pierwszym wypadku (a). Ze względów militarnych musia­ ły być one stabilne chemicznie podczas przechowywania. wywołuje w nie­ zwykle krótkim czasie wybuch kolejnych partii materiału. sprawdzający beczki z prochem zgromadzone w piwnicach pod Gmachem Parlamentu w Londynie. Chciał to osiągnąć poprzez wysadzenie całego gmachu w powietrze. Metody klasyfikowania materiałów wybuchowych. tanie i niewrażliwe na bodźce inicju­ jące. spalania. które nie przechodzi w detonację nawet przy gwałtownym wzroście ciśnienia. a dopiero on inicjuje wybuch właściwego ładunku. na wiele'sposobów.jest to ważne. Zamiar został odkryty na parę godzin przed jego urzeczywistnieniem. materiały wybuchowe używane są. a więc substancji takich jak n p . 228 . Wiele s p o ś r ó d Guy Fawkes (po lewej). do klasycznych materiałów wybuchowych. W drugim rodzaju materiałów wybuchowych (b). Dodatkowe informacje o stosowaniu materiałów miotających można znaleźć na stronach 112. np. przemiany wybuchowej. Plastyczne materiały wybuchowe powstają poprzez dodawanie tzw. Dlatego często koniecznym jest użycie do ich zdetonowania następującej procedury: najpierw detonujemy spłonkę. mamy do czynienia z bardzo szybkim spalaniem. dynamit i jego odmiany wyłączono z lej listy. Nie nadają się one do miotania pocisków. gdyż znacznie częściej używano ich w przemyśle. Poczynając od lal sześćdziesią­ tych XIX stulecia. prochach. która wywierając ciśnienie na resztę materiału i podnosząc tym samym jego temperaturę. Działanie kruszące jest względnie łagodne. aniżeli do celów wojskowych. pozwala bowiem na ich bezpieczne składowanie. Tabela podaje podstawowe informacje dotyczące stosowania materiałów wybuchowych. Niektóre z najbardziej zna­ nych materiałów wybuchowych. wyproduko­ wano wiele nowych materiałów kruszących i inicjujących. woski czy oleje.Materiały wybuchowe Pomimo niewygodnej i niebezpiecznej formy. jaico broń. takie jak np. powstaje fala uderzeniowa. dla trotylu (TNT . albo deto­ nacji tj. ta pobudza znacznie większy detonator. co jest bardzo pożyteczną materiałów wybuchowych jest mało wrażliwa na bodźce inicjujące . W efekcie uzyskujemy konsystencję pozwalającą na ręczne formowanie kształtu. Najstarszym sposobem było zastosowanie prochu do podmino wy wania murów czy wałów obronnych. Podstawową różnicą jest szyb­ kość przebiegu reakcji wybucho­ wej: przybiera ona postać deflagraq*i . znane już u schyłku Średniowiecza.trójnitrotoluenu) prędkość detonacji wynosi 7000 m/s.164 i 227. omówimy główne rodzaje chemicznych konwencjonalnych materiałów wybuchowych oraz przebieg reakcji wybuchowej.tj. którego celem było zabicie króla Jakuba T i członków Parlamentu. Typowymi przykładami takich materiałów są materiały kruszące i inicjujące. Fala detonacyjna posuwa się niezwy­ kle szybko. Wraz z innymi należał do spisku. plastyfikatorów. w 1640 r. Spalanie takie zachodzi w materiałach miotających tj. Materiały wybuchowe używane do celów wojskowych (po lewej). Przed pokazaniem wybranych przykładów.

sapa c. zniszczenia planowe. szczególnie ważne obiekty. Materiałów wybuchowych używa się również do wykonywania plano­ wych zniszczeń lub sabotażu. powoduje eksplozję. 1. dębowemu stołowi. Stosują je zarówno wojska regularne jak i partyzantka. zasypanie tunelu (zawalenie) f. Przekręcenie kluczyka w stacyjce (d). (Porównaj fotografie z wybuchu miny na stronach 220-221). aż po XIX wiek. tunel (chodnik minowy) d. a ponadto powstawał wielki lej nad komorą minową. który ocalał jedynie dzięki solidnemu. zamachowcy z kręgu gen. 2. Podczas I wojny światowej takich min używano w następujący sposób: najpierw starano się zmniejszyć od­ ległość od okopu nieprzyjacielskiego. Często ładunek wybuchowy z zapalnikiem elektrycznym umieszcza się w samochodzie przyszłej ofiary. Z końca sapy zaczynano drążyć tunel. Wybuch miny miał podwójne działanie: wstrząs tektoniczny powodował osunięcie się okopów nieprzyjaciela. 3. lub listach (c). rów w stronę pozycji nieprzyjaciela. by znaleźć się pod pozycjami wroga. 2. w lipcu 1944 r. w pobliżu T Iitlera. Podobnie istotnym obiektem ataków są wszelkiego rodzaju mosty i wia­ dukty (iii). wysyłanych na adres ofiary. by móc natychmiast zająć wyłom powstały w linii obrony nieprzyja­ ciela w wyniku wybuchu miny. Urządzenia komunikacyjne (po prawej). kierunek główny wybuchu h. ładunek materiału wybuchowego g. lej k. Za pomocą materiałów wybuchowych niszczy się szlaki kolejowe (i) i drogi (ii).Miny. ich zniszczenie pociąga duże komplikacje dla przeciwnika. Zamachy bombowe na ludzi (po prawej). są typowym celem ta­ kich ataków. Zamachy bombowe na ważne osobistości (po prawej). Sabotaż. Zwykle tak dobierano wielkość ładunku. ponownie zasypywano część tunelu. kopiąc tzw. czy inne. okop przedni (nieprzyjacielski) e.j. Niegdyś rozumiano pod tvm słowem dużą ilość materiału wybu­ chowego umieszczoną pod pozycja­ mi nieprzyjaciela (po prawej). Wielkość miny klasyfikowano wg wielkości powstałego leja. arterie komunikacyj­ ne (B). fala uderzeniowa i. Tego rodzaju min używano od późnego Średniowiecza. Bronie pozycyjne a. by krater na powierzchni miał średnicę dwa razy większą od swej głębokości. 1. W komo­ rze na końcu tunelu umieszczano materiał wybuchowy wraz z zapalni­ kiem. Wszelkiego rodzaju bomby-pułapki lub bomby zegarowe mogą być zakładane na drogach odwrotu wojsk. Typowym celem takich ataków są budynki wojskowe lub użyteczności publicznej (A). Następnie oddziały przygo­ towywały się na tym odcinku do ata­ ku. by uszczelnić ładu­ nek. po czym. sapę tj. Stauffenberga umieścili teczkę z bombą zegarową (a). Przeznaczone do tego celu ładunki wybuchowe umieszcza się też w paczkach (b). Tego rodzaju akcie często wykonują partyzanci lub terroryści. wysadzając poruszające się pojazdy. Skutki zniszczeń można potęgować. duże sklepy (C). Np. Mają one zwykle zapalnik powodujący wybuch w czasie otwierania. okop przedni własny (własny) b. promień rozkruszerua 229 .

e L 9 Al Barmine (po prawej). stosowano miny na nie­ wielką jeszcze skalę. by ją zniszczyć. „Listwa naciskowa" (a). nazywając ją zwykle „tor­ pedą lądową . C. Zaczęto wtedy zaczęto po raz pierwszy stosować tego rodzaju broń.a więc pozwalały zdalnie sterować miną. 230 . poprze/ dodanie czułego zapalnika uderzeniowego. Pokazane tu miny są konstrukcjami samouaktywniającymi się. co utrudnia jej wykrycie. Z powodu uprze­ dzenia do tzw. Jest to współczesna brytyjska mina przeciwpancerna przysto­ sowana do mechanicznego ukła­ dania. ładunek trotylu b.zakłada się z nich tzw. B. wykonany z blachy stalowej. Minowanie (po prawej).w len sposób układa się głównie miny przeciw­ pancerne. znajduje się dostatecznie dużo materiału wybuchowego (b). Istnieją wypracowane. ręczne zakładanie pola minowego.' zawierał 5. f g h Masa 11 kg. spłonka inicjująca detonator zapalnik denny detonator zapalnika dennego. tego rodzaju broń jest używana przez armie regularne w dużych ilościach.(tj. A. Ustawiacz min jest zwykle holowany przez trans­ porter opancerzony. na pokładzie Którego przewozi się zapas min.Miny lądowe Jest to rodzaj broni opartych na tej samej zasadzie. denny zapalnik działający przy podniesieniu miny. Zakopywano ją płytko w ziemię. mina „talerzowa". Mina z czasów Wojny Secesyjnej. omówione na poprzednich stronach. co pułapki wybuchowe. tj. Miny lądowe dzielą się na dwa zasadnicze rodzaje: przeciwpancerne i przeciw piechocie. Nadal powszechnie stosuje się tradycyjny sposób. Początkowo stosowane zapalniki mogły być uruchamiane również za pomocą linki naciągowej . pod gąsienicą (c). a. typowy przykład miny przeciwpancernej stosowanej przez Niemców pod­ czas II wojny światowej. Pokazana mina ma kadłub wykonany w całości z tworzywa sztucznego. czułość zapalnika naciskowego pozwalała na zdetonowanie ładunku wybuchowego tylko przez odpowiednio ciężki pojazd . narzutowych pól minowych np. Tellermine 35 (po prawej). tj. „maszyn piekiel­ nych". Stalowy korpus miny był jednak łatwo wykry­ walny ża pomocą wykrywacza elektromagnetycznego. Dzięki (emu w przypadku najechania gąsienicy czołgu na listwę. mechanicznymi narzędziami do ustawiania pól minowych . Niektóre armie dysponują usta­ wiaczami min.4 kg TNT. Pozwala to na zakładanie tzw. płytka naciskowa sprężyna płytki naciskowej d. dość schematyczne sposoby ich użycia . istnieją również urządzenia umożliwiające minowanie zdalne ze śmigłowców i samolotów. 1861-65 (po lewej). utrudniało to rozbrojenie pola minowego. została zaimprowizowana z pocisku do działa 24 funtowego. zapalnika jest krótsza ni/ kadłub miny.wybuch następował przy nacisku powyżej 120 kG. iglica ze sprężyną e.uruchamia je ofiara). Pokazana tutaj. Zastosowano dodatkowy. za liniami nieprzyjaciela. pola minowe. Korpus miny. tzw.

Bronie pozycyjne US M 14 (po prawej). Gdy mina znalazła się na wy­ sokości piersi ofiary. a następnie detonuje na całej długości (3b). a. „mina skacząca". których konstrukcja umożli­ wia ich ustawianie za pomocą spe­ cjalnych kaset (bomb lotniczych). detonował mały ładunek (b). jedynym urządzeniem dającym pewność rozminowania okazał się lemiesz. Wyorywuje on miny na boki (C). ładunek wybuchowy e. detonator 231 . Niektóre wykorzystują ciężkie łańcuchy (A). wyrzucający minę w powietrze. wystarcza nacisk nogi człowieka na zapalnik. zwykle ich kadłuby po­ krywa się fabrycznie siatką mas­ kującą itp. Do zapalnika miny podłączono drut-potykacz (a). niemiecka mina przeciw piechocie z czasów 11 wojny światowej tzw. płyta naciskowa b.. 2. Jeśli drut został potrącony. Miny te cechują się małymi roż­ ni iarami. umieszczonych w kadłubie. Aby mina wybuchła. sprężyna płaska c. Przed zakopa­ niem usuwa się zawleczkę zabez­ pieczającą. uderzające w ziemię przed czołgiem. w efekcie uzyskuje się rozmi­ nowaną ścieżkę. aby widoczna strzałka wskazywała na „A". Miny o metalowych kadłubach mogą być odszukiwane za pomo­ cą wykrywacza elektromagnety­ cznego (2). zakotwiczo­ ny w ziemi drut wyszarpywal zawleczkę iglicy głównego zapalnika powodującego eksplozję właściwego ładunku (c). Wiele późniejszych min wzorowano na tej konstrukcji: 1. lub wystrzeliwanie z dział w specjalnych zasobnikach. montowane na czoł­ gach umożliwiają szybkie wyko­ nywanie przejść w polach mino­ wych. bagnetu (1). mogą też być" ciężkie walce toczone z przodu. Uzbrojenie zapalnika nas­ tępuje automatycznie po zetknię­ ciu kadłuba miny z ziemią.Obecnie stosuje się miny. Wywołuje to eksplozję min. rażąca falą uderzeniową. igłica d. Wystrzeliwuje się je zwykle ze specjalnej wyrzutni. Trały przeciwminowe (po prawej). Miny kasetowe albo aerominy (po prawej). 3. Najprostszą metodą zlokalizowa­ nia min jest delikatne nakłuwanie ziemi za pomocą np. W jej wyniku mina raziła falą uderzeniową i dużą ilością stalowych kulek (d). Trały takie powodują detonację min w bezpiecznej odległości od czołgu. kadłub z tworzy­ wa sztucznego. Ponieważ jednak zastosowano zapalniki działające przy dwukrotnym nacisku. Sprengmine 44. po prawej. Najszybszą metodą wykonywania przejść w polach minowych jest zastosowanie ładunków wydłużonych (3a). po czym przekręca się płytkę naciskową tak. (po prawej). mała mina przeciw piechocie z końca lat pięćdziesiątych. co utrudnia ich odnale­ zienie. Rozminowanie (po prawej).

minlina) przytwierdzoną do kadłuba miny. akustyczne. Również okręty pod­ wodne mogą stawiać miny wyko­ rzystując w tym celu wyrzutnie torpedowe. będących istotnym elementem blokady na skalę strategiczną. podczas wojny secesyjnej (1861-65). Ukazano ją w przekroju. Stosuje się też miny denne (C). Miny są najczęściej stawiane przez okręty nawodne — zwykle specjalnie skonstruowane stawiacze min (1). W tym czasie kotwica. Ekspłozja miny następowała w momencie zderzenia kadłuba okrętu z dźwignią zapalnika (położoną poziomo). Jeszcze inne miny morskie są bronią taktyczną. Rysunek pokazuje wygląd miny na pokładzie okrętu. opadała na dno. 232 . Zapas powietrza w kadłubie miny zapewniał jej pływalność. mina b. Miny takie umieszcza się ręcznie na kadłubach konkretnych obiektów. skryte postawienie zagród mino­ wych w pobliżu portów nieprzy­ jaciela. stawianych wg planu w zagrody i pola mi­ nowe. Kotwica opadała na dno. Miny można również zrzucać (3). Schemat (po prawej. 2. kółka do przetaczania miny po pokładzie Mina morska zastosowana przez konfederatów (powyżej). Stawianie min (po prawej). mające wzmocnić obronę wybrzeża. gdzie niemożli­ we jest zastosowanie innej metody. połączoną z kotwicą-wózkiem. rozwijając stalową linę (tzw. miny „magne­ tyczne". przyczepiane do kadłu­ ba konkretnej jednostki (D). które spoczywają na dnie morskim. bęben na linę kotwiczną i. wskutek czego mina pływała zanurzona pod powierzchnią wody utrzymywana na stałej głębokości przez minlinę. zwłasz­ cza na płyciznach. Miny morskie można podzielić na cztery pod­ stawowe grupy. W momencie gdy regulator zanurzenia dotknął dna. Miny używane do tych celów mogą mieć zapalniki kontaktowe. zespół wózka kotwicznego c. materiał wybuchowy f. zwłaszcza marynarka wojenna Południa stosowała miny morskie. blokada bębna k. 1. stosowana przez Brytyjczyków w czasie J wojny światowej. minlina. W czasie tej wojny. Początkowo po zwodowaniu mina pływała. Miny pływające (A). magnetyczne lub ciśnieniowe. Mina kotwiczna typu Elia (po prawej). Rodzaje używanych min (po prawej). zaczep liny kotwicznej (minliny) h. znajdują ograniczone zas­ tosowanie ze względu na zagro­ żenie stwarzane również włas­ n y m jednostkom. którą posługują się płetwonurkowie. często korzystający z miniaturowych łodzi podwodnych. regulator zanurzenia j . 3. Większość z nich uaktywnia się sama i służy ao stawiania zagród minowych. na skraju) przed­ stawia działanie mechanizmu kotwicznego po zwodowaniu miny. zbiornik wypornościowy e. następowało zablokowanie bębna. Znacznie Ebwszechniej używa się min otwiczonycn (B). z samolotów. Umożliwia to (2). lub tzw. a. zapalnik uderzeniowy z detonatorem g. z którego rozwijała się tzw. dźwignia zapalnika d. Nazywano je wówczas „torpedami".Miny morskie Przedstawiamy tu urządzenia służące do zwalczania statków i okrętów podwodnych.

a. e. w którym płynął prąd elektryczny wytwarzający pole magnetyczne równoważące pole wytwarzane przez kadłub. Dwie części osłony spadochronu b. c.Bronie Mina morska z zapalnikami czopowymi Herza (po prawej). płetwonur­ kowie umieszczali ją pod okrę­ tem stanowiącym cel. Wsporniki zapewniające właściwą położenie kadłuba miny na dnie. Mina amerykańska US MK 12 Mod 0 (po prawej). Czopy . Do przytwierdzenia miny do kadłuba okrętu służyło 6 magnesów. Brytyjska morska mina lotnicza (po prawej). lub dywersantów posługujących się małymi łodziami czy płynąc wpław. Kadłub wykonano z tworzywa sztucznego. Złożony spadochron c. Ster Silnik elektryczny Skrytka na wyposażenie Bateria akumulatorów Zbiornik wypornościowy Urządzenia sterownicze Głowica bojowa. a kadłub miny opadał na dno morza. Materiał wybuchowy. Magnes (jeden z sześciu) a.5 kg. Materiał wybuchowy c. po czym otwierał się spadochron.transportu miny) c. Aby zabezpieczyć okręty przed działaniem tego rodzaju min zastosowano prosty środek w postaci demagnetyzacji. Detonator d. Polegało to na opasaniu kadłuba kablem. Gdy fiolka została skruszona. Wskutek ciśnienia hydrostatycznego zostawał odbezpieczony zapalnik. Do rejonu działania pojazdy tego typu były transportowane na pokładzie okrętu podwodnego matki. Detonator f. Był to podwodny pojazd o napę­ dzie elektrycznym. Czujnik magnetyczny d. Czujnik hydrostatyczny h. a. Po zetknięciu się miny z powierzchnią wody następowało odczepienie spadochronu. Reagował on na silne pola magnetyczne wytwarzane przez przepływający w pobliżu pozycyjne a. 233 . roztwór wraz z metalem tworzył ogniwo elektryczne a wytworzone przez nie napięcie inicjowało eksplozję detonatora. typowa dla obu wojen światowych. specjalnie z przeznaczeniem dla min mors­ kich. Bateria elektryczna e. Zapalnik Herza /. Materiał wybuchowy g. Eksplozję wywoływał zapalnik czasowy. d. Bezpiecznik (był to wyłącznik przerywającego obwód elektryczny na czas np.Miała również zapalnik magnetyczny. elaborowano go mate­ riałem wybuchowym typu Torpex (mieszanina trotylu. statek. b.ostał wynaleziony w Niemczech. heksogenu i aluminium). Torpeda załogowa (po prawej). Po zrzuceniu z luku bombowego odpadała stożkowa osłona. Głowicę torpedy można yło demontować. Tego rodzaju miny stanowiły uzbrojenie płetwonurków zakła­ dających je poniżej linii wodnej. Pokazano model ame­ rykański ważący poniżej 4. później skopiowali go Brytyjczycy. Zaprojekto­ wano ją tak by umożliwić stawia­ nie jej przez wyrzutnie torpedowe na okrętach podwodnych. Inne typy tych min mocowano do kadłuba za pomocą gwoździ wstrzeliwanych w poszy­ cie. Każdy z czopów zawierał fiolkę z roztworem dwuchromia­ nu potasu. f.zapalniki Herza b. z czasów II wojny światowej. służący dwu­ osobowej załodze do atakowania gortów. Specjalna mina z magnesami (po prawej). g. Zapalniki czasowe b. Tego typu używali Włosi pod­ czas II wojny światowej.

Wykaz skrótów: ICBM .pociski manewrujące startujące z okrętów podwodnych. (Multiply Independently-targeted Re-entry Vehicle) MARV . środki bojowe i nuklearne materiały wybuchowe . ta nowa broń przejęła większość zadań bombowców. W końcu wojny pojawiły się rakiety i inne pociski z własnym napędem (tych pojęć nie powinno się używać zamiennie .międzykontynentalne pociski balistyczne.pociski manewrujące startujące z samolotów. V-2 pojawiła się w ostatnich miesiącach II wojny światowej. lecz także w wymiarze taktycznym na polach bitewnych. Działania lotnicze podczas II wojny światowej były stosowane na niespotykaną dotąd skalę.wieloladunkowa głowica bojowa strategicznego pocisku balistycznego lub uskrzydlonego.strategiczne pociski balistyczne dużego zasięgu.patrz str.są szczegółowo omówione w rozdziale siódmym. Po 1945 r. (Submarine I . którego ładunki są niezależnie naprowadzane na cel. Na zdjęciu: i ivy niemieckie rakiety V-2 (po prawej). przygotowane do startu.Rozdział szósty BOMBY I POCISKI z WŁASNYM NAPĘDEM W tym rozdziale przedstawimy bomby lotnicze i głębinowe oraz broń posiadającą własny napęd .aunched Cruise Missile) MIRV . 234 . Niektóre ładunki przenoszone przez tę broń to materiały zapalające. 2500-6000 km. (Midium Kange Ballistic Missile) ALCM . Bombardowania prowadzono nie tylko przy uderzeniach strategicznych na miasta. Była ona pierwszą rakietą strategiczną. (Air Launched Cruise Missile) SLCM . (Tntermediate Rangę Ballistic Missile) MRBM . powyżej 6500 km.od torped do rakiet jądrowych.wieloładunkowa głowica bojowa strategicznego pocisku balistycznego lub uskrzydlonego. którego ładunki są alternatywnie naprowadzane na cel. 800-2500 km.strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu. 241). (Intercontinental Ballistic Missile) TRBM . (Multiply Alternative-targeted Re-entry Vehicle).

.

Zapalniki zbliżeniowe śledzą . zamieszczony jest podział bomb według rodzaju ładunku. W wojnie koreańskiej.) 6. zależ}' od jego umieszczenia w bombie i sposobu działania. W tabeli (po lewej). sposobu działania. zapalnik hydrostatyczny (1975T.najczęściej przy pomocy fali radiowej .przy czym w bombach. Amerykańskie zapalniki bombowe (po lewej): 1. wprawiane w ruch siłą wiatru bocznego. Zapalnik posiadał urządzenia detonujące. Oprócz bomb wybuchowych używane są najczęściej (z największym skutkiem działania) bomby zapalające. bądź sposobu kierowania. Zwolnienie. B. w kształcie aerodynamicznym oraz brzechwy (stateczniki) i zapalniki służące do s p o w o d o w a n i a wybuchu. Bomba posiada korpus. zapalnik głowicowy (1945 r. O wyborze zapalnika decyduje rodzą] zaplanowanego celu. gniazdo zapalnika głowicowego. burząco-aerozolowe i przeciwpancerne zrzucane są często jako małe bomby. zapalnik zbliżeniowy (1965 r.) C 236 . zawierające wiele małych bomb. montowane są przeważnie w bombach zapalających niestabilizowanych i powodują zapalenie się ładunku bojowgo przy każdym kącie trafienia bomby. Podczas 11 wojny światowej rozpoczął się rozwój bomb z napędem rakietowym i zdalnie kierowanych. Pierwszą bombą lotniczą b y ł niemiecki m o d e l bomby APR z 1912 r. w niemieckiej bombie PuW z 1915 r v w kierunku wykształcenia się aerodynamicznego kształtu skorupy stalowej. bądź przez urządzenie znajdując się w głowicy. W końcu I wojny światowej zrzucano pierwsze b o m b y o w a d z e 1 tony. Dzisiejsze rozwiązania taktyczne raczej skłaniają się do wykonania bombardowania z lohi wznoszącego. zapalnik inercyjny (1970 r. Zapalnik reaguje na wstrząs i detonuje ładunek . W okresie I wojny światowej nastąpił rozwój bomb. od b o m b burząco-zapalających przez bomby specjalne. Rodzaj zapalnika bombowego (po lewej). Miny morskie stawiane z samolotu niszczą przeszkody wvwołując falę uderzeniową. Uderzenie. Bombardowanie lotnicze (po lewej). Bomby zapalające. dzieli się na kilka faz: A. Uzbrojenie zapalnika na ostatnim odcinku lotu bomby. zapalnik uderzeniowy tyłowy (1940r. statecznik 5. stosowany w większości bombardowań w okresie II wojn) światowej. bądź od powierzchni ziemi. stosowanym w okresie II wojny światowej. Zrzut typowej bomby z zapalnikiem uderzeniowym. w celu precyzyjnego zrzutu (b). uniwersalnych oba sposoby oddziaływania na cci są połączone ze sobą (fala uderzeniowa i rażenie odłamkami).) 4. aktywizowane są dzięki przeniknięciu bomby do głębi wodnej. pierścień głowicy (osłona przed rykoszetem bomby) 4.Bomby lotnicze Bomby lotnicze są pociskami beznapędowymi /rzucanymi z samolotów. Podczas TI wojny światowej nastąpił burzliwy rozwój bomb: powstały b o m b y różnych rodzajów i wagomiarów. Często jest to wykonywane przez małe śmigło. Schemat bomby (po lewej): 1. Uruchomienie zapalnika następuje dzięki własnemu mechanizmowi w stateczniku. Rodzaje bomb. D. n p . sposób bombardowania i ładunek bojowy bomby. zaczep 3.) 5. korpus bomby 2. Samolot transportuje bombę w zasobniku | bądź w luku bombowym. Przy bombardowaniu z lotu poziomego (a). wojska sojusznicze użyły po raz ierwszy bomby typu VB 13 arzan (tzw. albo z pewną zwloką.albo natychmiast. odłamkowe. mechaniczny zapalnik uderzeniowy ze zwłoką (1960 r. gniazda zapalników bocznych 6. „wielki huk") / zapalnikiem radiowym.) 2. Bomby kasetowe (c).) 3. Ustcrzenie zapewnia lot bomby częścią ostrołukową.odległość bomby od celu. są szczególnie skuteczne przy zwalczaniu celów grupowych. bombowce zrzucały ładunek z dużej wysokości nad stosunkową dużą powierzchnią. Zapalniki hydrostatyczne. W celu zapewnienia bezpieczeństwa dla samolotu. do b o m b o specjalnym przeznaczeniu . skupione w bombach kasetowych. Odbezpieczenie zapalnika. Zrzut bomby (po lewej). bomby odłamkowe stosowane są przeciwko sile żywej .bomb napalmowych i jądrowych. zapalnik odbezpieczany jest dopiero na odpowiedniej wysokości lotu. Nowoczesna technika wojskowa pracuje przy konstruowaniu b o m b n a d zjawiskiem zmniejszenia o p o r u powietrza podczas startu pocisków. Zapalniki inercyjne. C. urządzeniami hamującymi oraz „inteligentnymi" b o m b a m i kierowanymi.

Amerykańska kasetowa bomba przeciwpancerna „Kockeye II". 1000 funtowa. c) Amerykańska bomba uniwersalna M 34 2000 funtowa. Podane wyżej liczby i jednostki jako określenia oryginalne dla krajów-producentów. h) Brytyjska bomba („Wielki chłopiec ) 12000 funtowa. j) Niemiecka mina lotnicza SB 1 tonowa. i) Brytyjska bomba („Wielki huk") 22000 funtowa. 3. k) Niemiecka bomba PC 1000 KS przeciwpancerna z przyśpiesza­ czem rakietowym. 5. 476 funtów. b) Pakiet 4 bomb M 41. Amerykańska bomba napalmowa Mk 77. 3. model o wagomiarze 750 funtów. Brytyjska bomba miedziana. nie są przeliczane na dzisiejszy system miar. Okres powojenny po 1945 r. Amerykańska bomba odłamkowa Mk 5 30 funtowa. 6. 8. Okres II wojny światowej a) Amerykańska bomba odłamkowa M 41 21) funtowa. Amerykańska bomba napalmowa Mk 79. 2. Brytyjska bomba 112 funtowa. e) Brytyjska bomba M C (średniej pojemności) 250 funtowa. 4. Brytyjska bomba burząca 20 funtowa. Amerykańska kasetowa bomba przeciwpancerna BJ 775. 3000 funtowa. Amerykańska bomba Mk 83 („Niszczyciel") 1000 funtowa. Francuska bomba „olbrzym". 1) Niemiecka Bomba zapalająca C50A. T Okres międzywojenny 6. Mk 20. Amerykańska bomba uniwersalna Mk 81 250 funtowa (z otwartym hamulcem powietrznym). 4. Amerykańska bomba uniwersalna M 118. Amerykańska bomba 50funtowa Mk T I (mina lotnicza). 7. 2. Wagomiar odpowiada w przybliżeniu tym danym. 7. g) Brytyjska bomba zapalająca 30 funtowa. Objaśnienie: często nazwę bomby wywodzi się od jej masy nominalnej. Amerykańska bomba uniwersalna M 117 750 funtowa.Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Bomby lotnicze (po prawej). model 2. d) Brytyjska bomba zapalająca 4 funtowa (w lotnictwie amerykańskim oznaczona jako AN-M 50 A 1). 8. . f) Brytyjska bomba HC (wysokiej pojemności) 12 000 funtowa. model 1. 1. Brytyjska bomba 230 funtowa. 5. Okres I wojny światowej 1. Amerykańska bomba uniwersalna M 31 300 funtowa.

kierowane przez system naprowadzania telewizyj­ nego. po prawej). by osiągnęła ona ostry kąt upad­ ku. bądź przez załogę samolotu. niemiecka bomba „Tajfun'. Amerykańska bomba typu „HOBO" (powyżej).6 kgtlenku etylenu (epoksyetanu) /Posiada oń pięcio­ krotnie większą moc wybuchu niż trotyl. dzięki czemu załoga i samolot nie są narażone na działanie bomby (A). jak np. używana była w woj­ nie wietnamskiej do oświetlania i niszczenia punktowych celów strategicznych. Wytwarzana jest przez francuską firmę zbrojeniową „Matra". Bomby elektronowo-optyczne (po prawej). Choć już w latach 11 wojny światowej nastąpiło użycie bomb zwanych „eksplodującą parą" (np. „Durandal" (powyżej). . Zrzut bomby programowany jest przez załogę samolotu po uchwyceniu celu. Typowy profil ataku lotniczego: wysokonisko-wysoko (1).Bomby lotnicze Nowoczesne bombardowanie (po prawej). po czym samodzielnie nakierowuje się ona na cel (a). albo kierowana jest na cel z samolotu dzięki obrazowi telewizyjnemu (b). nisko-nisko-wy­ soko (2). Spadochrony hamujące lub hamulce powietrzne (po prawej). Bomba o małym wagomiarze z bomby burząco-aerozolowej CBU 55.. znane także jako system HUBO.5 m (C). Bomby naprowadzane laserem. są bombami konwencjonalnymi. który znajduje się w głowi­ cy bomby i stateczniku. Cel jest oświetlony laserem i obser­ wowany przez wysuniętego obserwatora (A). Bomby burząco-aerozolowe (FAE . Amerykańska bomba kase­ towa CBU 55 FAE zawiera trzy małe bomby (a). Nowoczesne systemy przeciwlotnicze utrudniają stosowanie starych sposobów bombardowania z dużych i śred­ nich wysokości. „Matra D u r a n d a l " (B). to uznawane są one nadal za nowy etap w rozwoju bomb. Aerozole burzące wykorzystuje się do ruszczenia pól minowych. Następnie napęd rakietowy zwiększa jej moc działania. jest bom­ bą przeznaczoną do ruszczenia pasów startowych lotnisk. Czujnik bomby obramowuje cel wiązką laserową i naprowadza bombę w cel. każda zawiera ładunek32. Dzisiejsze samo­ loty bojowe nadają się do wyko­ nania podejścia do celu i zaatako­ wania z lotu koszącego. Zanim ulegnie deto­ nacji wytwarza obłok (b) o śred­ nicy 15 m i wysokości 2. wyposażonymi w czujniki laserowe z przodu i za powierz­ chnią statecznika. i nisko-nisko-nisko (3). wytwarzają przy pomocy lotnych węglowo­ dorów nowy sposób działania broni. Ten typ bomby kierowanej telewizyjnie użyto po raz pierwszy w 1969 r. albo przez drugi samolot (B). 238 „Paveway" (powyżej). Spado­ chron hamujący wyhamowuje jej lot przede wszystkim po to. francuska bomba do niszczenia nieprzyjacielskich pasów startowych. w wojnie wietnamskiej. amerykań­ ska bomba naprowadzająca się na cel przy pomocy wiązki laserowej.. jest to jedyna możliwość zagwarantowa­ nia bezpieczeństwa dla załogi i statku powietrznego.bomby paliwowo-powietrzne. Dokładność trafienia waha się w promieniu kilku metrów. opóźniają prędkość opadania bomby konwencjonalnej podczas ataku z lotu koszącego. „Paveway" (Podłużna).

jak amerykańska „I . „Hedgehog". (na lewo. mogą osiągnąć duży promień rażenia (do tej pory nie były stosowane). rozwinęły się w okresie II wojny światowej. wprowadzona została do Mary­ narki Wojennej USA w połowie lal pięćdziesiątych i użytkowana do 1973 r. bomb głębinowych. miała masę 1360 kg. Brytyjska bomba głębinowa MK VII (po lewej). Przy pomocy miotacza „Hendgehog" zwalczano okręty podwodne. Jeż (po lewej).7^5 m przy ładunku trotylu o masie 136 kg. Zrzut bomby głębinowej (po lewej). Amerykański miotacz bomb głębinowych. Donośność do 2000 m. Ważyła 185 kg. ścigacz okrętów podwodnych mógł pokryć bombami głębinowymi większą powierzchnię. Ścigacz okrętów podwodnych wyrzuca bomby głębinowe wokół okrętu podwodnego (1). Ten brytyjski wielolufowy mio­ tacz bomb głębinowych z 1941 r. na eskortowcach klasy Courtney i Uealey. Anglicy po raz pierwszy użyli bomb głębinowych typu „D" Mk III. zwana także bronią inteligentną. do zwalczania niemieckich okrętów podwodnych. rakietobombami i torpedami akustycznmi (patrz także str. był właściwie moździerzem o dónośności do 135m. poniżej). 239 . Przy pomocy miotacza bomb głębinowych (po lewej). na odległość 225 m. Masa bomb głębinowych rosła wraz z możliwością ich miotania na dużą odległość. bądź naprowadzane na cel przy pomocy systemu „Subroc". detonator b. pistolet zapłonu d. 261). „Limbo". Zwyczajne bomby głębinowe wyrzucane za burtę okrętu atakującego zostały zastąpione rakietowymi bombami głębinowymi. „Broń Alfa" (po lewej). Amerykańska bomba głębinowa MK 7 posia­ dała ładunek trotylu o masie 272 kg. Promień rażenia bomby głębinowej był właściwie mały . jest typową bom­ bą głębinową stosowaną w okre­ sie II wojny światowej. Bomby tworzyły krąg wokół atakowanego okrętu co zwiększało prawdopodobieństwo trafienia i detonowała tylko Przy zmianie położenia celu. ładunek wybuchowy c. „Przedpiekle" (po lewej). zwany Thomycroft. Bezpośrednio przed miotaniem zapalnik bomby był ustawiany na zadziałanie na przypuszczalnej głębokości zanurzenia okrętu podwodnego. W końcu 1917 r. Potęgująca się lala uderzeniowa po detonacji uszkadzała okręt podwodny i zmuszała go do wynurzenia (2). Trzy zaprogramowane bomby głębinowe o masie 200 kg obramowywały cel. Schemat bomby głębinowej MK VII a. 1000 m. Jednak fala uderzeniowa wywołana wybuchem bomby powodowała uszkodzenia w okręcie podwodnym. każdy niszczyciel otrzymywał cztery miotacze. były wyrzucane za burtę przez przenośnik rufowy w chwili kiedy okręt atakujący oznaczył ostatnią znaną pozycję okrętu podwodnego. „działo K . Nowoczesne jądrowe bomby głębinowe. miotał salwą 24 bomby. Brytyjczycy wprowadzili miotacz. które umożliwiały im uzyskanie większej prędkości zanurzenia.Bomby głębinowe W 1916 r. Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Pierwotne bomby głębinowe (po lewej).ulu". Jednolufowy miotacz MK 101 wystrzeliwał bombę głębinową RUR-4A kaliber 324 mm. Lotnicze bomby głębinowe (po lewej). przełącznik zanurzenia w wodzie. Z reguły. Bomby ponadto były wyposażone w czujniki kontaktu (sonarowe). każda miała materiał burzący o masie 14 kg. z czego ładunek miał masę 179 kg. Ten trzylufowy miotacz bomb głębinowych wprowadzili Brytyjczycy na początku lat sześćdziesiątych. Kąt podniesienia i przechył obliczano na podstawie danych namierzania akustycznego obiektów podwodnych (sonaru). a głębokość zanurzenia wynosiła 450 m. Wraz z rosnącą głębokością zanurzania się okrętów podwodnych bomby głębinowe otrzymywały takie formy. brytyjska bomba głębinowa MK 10 z 1944 r. o masie 225 kg 7 napędem rakietowym na odległość ok. tzw. N p . Ta niedoskonała metoda umożliwiała okrętowi podwodnemu dokonanie zmiany pozycji.

które przedłużały donośność oszczepu. dzielą się także na wiele podgrup i obejmują klasyczne torpedy (patrz str. 262). z okrętu (A). będącego w zanurzeniu (B). w Indiach. 258-259. „powietrze-ziemia" (2). Przypuszczalnie oszczep miotany był z działa. XV w. czy z okrętu podwodnego. 263). ze Szwecji. szeroki podział pocisków morskich zależy od tego. Taktyczne pociski lotnicze umówione są na str. 262). omawianych w tym rozdziale. Pociski strategiczne przeznaczone są do niszczenia skupisk ludności cywilnej i okręgów przemysłowych przeciwnika. na wodzie i w powietrzu. mogą zwalczać zarówno cele naziemne jak i nawodne. i „powietrze-woda". Pociski klasy „ziemia-ziemia" dzielą się na wiele podgrup. 254-255). Mogą startować z ziemi. utrzymyjącym go pod­ czas lotu. 252) i taktyczne pociski z głowicami nuklearnymi (str. PocisKi taktyczne dzielą się na wiele podgrup. pociski samosterujące „Cruise Missile" (patrz str. Pociski klasy „ziemia-ziemia" (powyżej). Podobne oszczepy rakietowe używano w XVII I w . Oszczep rakietowy (po prawej). przy czym podczas strzału ogień wylotowy spalającego się ładun­ ku miotającego zapalał cztery rakiety umieszczone pod grotem. 260-261. Najważniejsze pociski morskie przedstawione są na str. jak to jest możliwe. czy start pocisku odbywa się znad powierzchni wody. Lotnicze pociski rakietowe dzielą się głównie na pociski „powietrze powietrze" (1). 262). Pociski taktyczne używane są na polu bitwy: na lądzie. jak przeciw­ pancerne pociski kierowane (str.Pociski z własnym napędem Pociski z własnym napędem poruszają się dzięki własnemu silnikowi. Pociski „ziemia-powietrze" (a) używane są do taktycznych zadań. pociski rakietowe artylerii polowej (str. Pocisk ma za zadanie doprowadzenie głowicy bojowej do celu tak dokładnie. Pierwszy. 240 . Sztokholm). W tym podrozdziale przedstawiamy klasyfikaqę pocisków z własnym napędem. pociski „ziemia-ziemia" (b). Morskie pociski (powyżej). (Muzeum Wojska. W porównaniu do pocisków strategicznych ich zasięg i działanie są ograniczone. 242) i strategiczne pociski „Polaris" z głowicami nuklearnymi (patrz str. Prawdopodobnie reprezentuje najstarszy typ broni z własnym napędem. Niektóre pociski lotnicze także mogą spełniać zadania strategiczne. spod wody i z powietrza (przykłady patrz na str. jak np.

a ciśnienie wzrasta (2). 241 .Rodzaje napędów Wszystkie metody wykorzystania napędu pocisków opierają się na trzeciej zasadzie dynamiki Newtona: „każdemu działaniu towarzyszy równe mu przeciwdziałanie". zmniejsza turbulencję i skutecznie reguluje strumień gazów. Silniki odrzutowe i rakietowe (po prawej). Prędkość powietrza spada. Wywołują one ruch napędowy. Powietrze w balonie wywiera równy nacisk we wszystkich kierunkach (a). Strumień gazów wydobywający przez wylot (b). torpedy (po prawej). spalają paliwo silnikowe w komorze spalania (a). stożek (A). Silnik rakietowy (B). reguluje ciśnienie w komorze spalania. Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Newtona można najlepiej objaśnić na przykładzie balonu wypełnionego powietrzem (po lewej). zasysa powietrze w swojej części przedniej (1). Obracające się śmigło porusza stosunkowo duże masy powietrza lub wody zyskując niewielki przyrost prędkości. Decydujące znaczenie w tym procesie ma precyzyjne wykonanie wylotu czy dyszy. Dzięki równomiernemu rozprężaniu się i przyspieszeniu gazów wzrasta stopień sprawności silnika. Stożkowa dysza wylotowa (B). Silnik odrzutowy (po prawej). na którym opiera się ten system.ciąg. i dzięki temu powstaje wysokie ciśnienie. względnie gorące gazy spalinowe jako siłę zdolną do wywołania ruchu pocisku do przodu. które wydobywają się z dyszy do tyłu z dużą prędkością. Najwęższy (krytyczny) przekrój. powoduje ruch do przodu i przesuwa masy Powietrza bądź wody do tyłu (1). Działanie trzeciej zasady Wirujące śmigło np. pracując wykorzystują napęd odrzutowy. Następnie wtryskiwane paliwo silnikowe ulega spaleniu. Silnik odrzutowy (A). Ta „akcja" powietrza wytwarza odwrotną „reakcję" o tej samej sile . Kiedy balon wypuszczony jest z ręki wówczas powietrze uchodzi. nadaje zasysanej masie powietrza stosunkowo duży przyrost prędkości. Dysza silnika rakietowego (po prawej). Wszystkie omawiane techniki napędu wykorzystują wodę i powietrze lub powietrze. Gorące rozprężające się powietrze uchodzi wraz z gazami spalinowymi z dużą prędkością do tyłu (3). wytwarzający przesuw do przodu jako reakcję na wydobywającą się do tyłu masę gazów. dzięki spalaniu paliwa wytwarza gazy. Silniki rakietowe (po prawej). która wypycha śmigło (i wszystko co jest z nim powiązane) do przodu (2). wytwarza jako reakcję ciąg skierowany do tyłu. Powstaje przy tym sita reakq"i. który przesuwa balon w odwrotnym kierunku (b).

nadają określonej masie wody ciąg do tyłu. 1. Śruba.w zależności od kąta ustawienia (b). uważa się wynalezioną w 1886 r. masa całkowita (masa ładunku wybuchowego) c. Głowica bojowa 2. Komora wodna 4. Niemiecka torpeda G 7 Podczas I wojny światowej wystrzelono ponad 5 tysięcy sztuk torped tego typu. łopaty . Czterocylindrowy silnik gwiaździsty z napędem na gorące powietrze 5. 6000 m. Żyroskop 6. B. . Śmigło o zmiennym skoku (po lewej). 1130 (200) kg c. Silnik 5. 13700 m (przy prędkości 35 węzłów). Brytyjska torpeda wz. dalsze dane niedostępne. Torpeda „Whitehead" (po lewej).Torpedy Za pierwszą torpedę z własnym napędem. Przekładnia 6. Głowica bojowa 2. Żyroskop 3. Reakcja powoduje ruch śmigła do przodu. w wyrzutni torpe­ dowej. Schemat torpedy wz. prędkość b. Akumulatory 4. i po­ wierzchni . Podczas obrotu wału. Amerykańska torpeda Mk 44 o napędzie elektrycznym. z czego co najmniej 2000 osiągnęło cel. zasięg. Budowa torpedy Mk 44. 1890 r. Objaśnienia: a. a. A. Komora sprężonego powietrza 3. z ok. powodujący ruch torpedy w wodzie. Mk 9 z okresu II wojny światowej. składa się z kilku łopat umocowanych na obracają­ cym się wale (a). W większości torped stosowany jest silnik elektryczny do napędu śmigła o zmiennym skoku. torpedę brytyjską „Whitehead". la torpeda może być odpalana z powietrza. Torpedę wystrzeliwano przy pomocy sprężonego powietrza bądź nie­ wielkiego ładunku miotającego umieszczonego we wnętrzu zaworu klapowego. Przekładnia. Przednia część wyrzutni wystawała z luku burty okrętu (patrz rysunek). z okrętów bądź przy wykorzystaniu systemu rakietowego ASROC. a. Torpedy posiadają przeważnie dwa przeciwbieżne śmigła o zmiennym skoku. Ta rewolucyjna torpeda tzw „rybna" umożliwiała małemu okrętowi zaatakowanie większego okrętu. Mk 9. Torpedy stanowiły główną broń okrętów podwodnych i lotnictwa morskiego. 1. 1132 (527) kg c. Torpedy (po lewej). 36 węzłów b . C. 40 węzłów b . Torpedę ładowano z tyłu przez zawór klapowy na wyrzut­ ni.

Ciśnienie podczas spalania powoduje zamknięcie zaworów. Z kolei ponownie otwierają się zawory i cykl rozpoczyna się od początku. 1. Ster kierunku 9. dzięki dmuchawie (może być umiesz­ czona z przodu bądź z tyłu komory spalania). Zbiorniki sprężonego powietrza 6. Dopalacz wtryskuje dodatko­ wo paliwo silnikowe. 1. Główne żebro profilu lotniczego 5. jest najlżejszym i najprostszym napędem odrzutowym. Dyruzor bądź* Ścianki wewnętrzne wlotu powietrza powodują spadek prędkości strumienia powietrza w wyniku czego wzrasta ciśnienie. Francuski silnik strumie­ niowy (wynaleziony w 1913 r. Jest ono osiągane dzięki startowi pocisku z kalapulty bądź przy pomocy rakiety startowej. Napędzana była silnikiem pulsacyjnym (jedyny przypadek użycia tego typu napędu w okresie II wojny światowej). Gorące gazy przepływają przez wirniki turbiny. 3. 2. Głowica bojowa wybuchowa 3. we Francji. nad wlotem. została po raz pierwszy . używany był w niemieckiej Luftwaffe w okresie I wojny światowej. Silnik pulsacyjny (powyżej). Gazy spalinowe wypływają z dużą prędkością z silnika. gdyż wtryskiwana mieszanka zapalana jest przez pozostałości gorących gazów. . 5. 5. Ster wysokości.in. Ciśnienie powietrza powoduje otwarcie zaworu. Wtrysk paliwa silnikowego i tworzenie się mieszanki paliwowej w dyfuzorze. Turbina gazowa opatentowana przez Franka Wnittlc'a w 1930 r. Turbina gazowa (powyżej). Spaliny wypływają przez dyszę wylotową. Sprężarka zasysa dużą ilość powietrza i spręża je. Dalszy rozwój turbiny gazowej doprowadził do wynalezienia silników turboodrzutowych dwuprzepływowych. 900km/godz. V-l była odpalana z katapulty i leciała na wysokości 900 m. Silnik turboodrzutowy dwuprzepływowy (po prawej). 6. wynaleziony w 1910 r. Zbiornik paliwa 4. 1. Stalowy silnik pulsacyjny. Wypływ gazów spalinowych. zasięg 240 km. która podnosi prędkość strumienia powietrza bocznego poza silnikiem do tyłu (i w związku z tym zwiększa się strumień masy).1944 r. latających na dużych wysokościach. Pompa paliwowa 7. 5. Używany jest szczególnie w pociskach o dużym zasięgu. Najczęś­ ciej wymaganą dużą prędkość początkową uzyskuje się dzięki rakiecie startowej. Kompas 2. Posiadała ładunek wybuchowy o masie 700 kg. pracuje jak silnik dwusuwowy. 2. 3. Jest największym i najbardziej skomplikowanym silnikiem odrzutowym. 1. Po zapłonie proces spalania przebiega w sposób nieprzerwany.zastosowana jako napęd dla samolotu Heinkel He-178.w 1938 r. 4. W celu uruchomienia silnika wymagane jest wysokie ciśnienie powietrza. Stabilizator płomienia zapobiega jego zgaśnięciu. 4. które m.Napędy odrzutowe W pociskach stosuje się trzy typy napędu odrzutowego. Dane taktyczn o-techniczne: długość 8. Część ich energii wykorzystywana jest do obrotu turbiny.06. 243 . do bombardowania Londynu. Powietrze wpływając do komory spalania ulega wymieszaniu z paliwem. Zwiększa współczynnik sprawności ciągu. które ulegając spalaniu powoduje dalszy wzrost ciągu. Po zakończeniu pierwszego cyklu nie jest już wymagany zapłon zewnętrzny. Silnik strumieniowy (1). prędkość max.Argus 8. Kierunek wlotu strumienia powietrza. Ciśnienie napływającego powie­ trza zapobiega wydobywanie się spalin do tyłu. Na szkicu przedstawiony jest silnik z dmu­ chawą umieszczoną z przodu. silniki tego typu napędzają amerykańskie pociski samosterujące.) został udoskonalony po II wojnie światowej jako napęd dla pocisków dalekiego zasięgu. Niemiecki pocisk V-l z okresu II wojny światowej była pierwszym pociskiem-samolotem z napędem odrzutowym. 3. Świeca zapłonowa zapala mie­ szań kę pali wowo-pow ietrzną. Wtrysk paliwa silnikowego i proces spalania.3 m. Silnik odrzutowy pulsacyjny . Zapłon mieszanki paliwowo-po wietrznej. napędzają współczesne amerykańskie pociski samosterujące (patrz sti 262). 4. Po raz pierwszy użyto jej 13. 2.

utrzymujące kurs pocisku. Na szkicu przedstawiona jest konstrukcja rakiety 12 funtowej z głowicą bojową (1). i drugi (B). Wieloładunkowa głowica pocisku rakietowego (C). których ładunki są niezależnie naprowadzane na cel) i typ MARV (wieloładunkowe głowice bojowe strategicznych pocisków balistycznych lub uskrzydlonych. Poniżej wyrzutnia rakietowa. systemy wyzwalania zapłonu. Nie posiadała ona stabilizatora prętowego (statecznika). Maurowie wprowadzili pierwsze rakiety do Europy. Miały masę 7 kg. Typowy międzykontynentalny pocisk balistyczny (ICBM). Pierwszy (A). systemy zabezpieczenia.Rakiety z silnikiem na paliwo stałe Stałe materiały p ę d n e napędzały już najstarsze znane rakiety. 2/4). Przed stawi ono rzut poziomy (1). system dysz wylotowych (b) i system wyłączenia ciągu (c). miały trzy różne głowice bojowe: z pociskiem burzącym (1). Poniżej wyrzutnia rakietowa. napędzana mechanicznie (2). wprowadzili Amerykanie i Brytyjczycy w różnorodnych wersjach (powyżej). Rakiety (race) kongrewskie były pierwszymi rakietami używanymi przez armie europej­ skie (1). Francuskie pociski rakietowe artylerii z ok. W XIII w. „strzały ogniste". a była stabilizowana w locie dzięki ruchowi wirowemu powstającemu poprzez napór gazów wylotowych na trzy powierzchnie odbijające. Rakietę bojową typu „Hale". których ładunki są alternatywnie naprowadzane na cel). Poniżej wyrzutnia rakietowa dla pocisków o dużych kalibrach. modelu brytyjskiej rakiety 24 funtowej z 1880 r. i o m ó w i m y wykorzystanie silników na paliwo stałe w nowoczesnej technice rakietowej. i pełnym (3). W tym podrozdziale przedstawimy różnorodne rakiety z XIX w. kierowania. Chińczycy wykorzystywali strzały ogniste już w X w. 1870 roku (powyżej). Około 1250 r. zapalającym (2). zasilanie pomocnicze. Współczesne głowice pocisków rakietowych dziela się na głowice typu MIRV (wieloładunkowe głowice bojowe strategicznych pocisków balistycznych lub uskrzydlonych. Wytwarzano je w dzie­ sięciu wariantach i z trzema róż­ norodnymi głowicami bojowymi. zawiera systemy naprowadzania. Tzw. 7. i pionowy (2). Stabilizację pocisku zapewniał wyżłobiony drążek (a). Widok z tyłu (b). Jeszcze dzisiaj są one częściej używane. . pokazuje dysze wylotowe i odpowiednie wpusty drążka stabilizującego (stabilizatora drążkowego). dwustopniowy z silnikiem na paliwo stałe (powyżej). stosowano już granaty burzące z napędem rakietowym. który wyłącza silnik rakiety po osiągnięciu pożądanej prędkości. stopień mają silnik na paliwo stałe (a). (patrz str. niż ciekłe materiały pędne. zapalnik i głowicę bojową (przedział bojowy) (d). oraz głowi­ ca (zapalająca) rakiety „Carciass" kaliber 8 cali (203 mm). napędem rakietowym zapalone były na końcu zamkniętego pojemnika.

i dużej powierzchni w kształcie gwiazdy. dysza. może razić cele na odległość 5200 km. izolacja d. pole przekroju krytycznego h. inhibitor e. Amerykański pocisk rakieto­ wy balistyczny Poseidon C3. D. W tym rodzaju płaszczyzny spalania paliwa . Im większa jest płaszczyzna spalania stałego materiału pędnego. 1. każdy o mocy wybuchu 50 KT. z żaroodpornych materiałów.Kombinacja (po prawej). Zwarty ładunek posiada wszystkie niezbędne składniki do równomiernego spalania się. 2. dzięki czemu zmniejszona jest masa i rozmiary rakiety. dostarcza ono na początku duże przyspieszenie podczas startu. każdy o mocy wybuchu 170 KT. spalając s i ę j w niskich temperaturach przewodzi warstewkę względnie ochłodzonego gazu (d). 245 . typu MIRV posiada 3 ładunki. Spalanie czołowe paliwa dokonuje się tylko osiowo (tak jak w papierosie) i dostarcza równomiernego ciągu. W rakietach ze zintegrowany­ mi silnikami strumieniowymi po zakończeniu pracy silnika rakiety (a) następuje uruchomie­ nie komory spalania silnika strumieniowego z wlotem powietrza (b). ładunek napędowy f. Do ochładzania ścianki dyszy służy pierścień bezpośrednio nałożony na dyszę. N p . Minuteman III. Wieloładunkowa głowica bojowa Mk 12. Zasięg ponad 13000 km. a. przez ściankę dyszy. Wraz ze wzrostem płaszczyzny spalania się paliwa wzrasta także ciąg. Zabezpieczenie dyszy wylo­ towej (po lewej). C.przy określo­ nym rodzaju paliwa silnikowego . Spalanie czołowe dwóch różnych paliw silnikowych o róznycn prędkościach spalania się zmienia ciąg. koncentryczna płaszczyzna spalania g. silnika na paliwo stałe z innymi rodzajami napędu. W tym rodzaju płaszczyzny spalanie paliwa silnikowego uzyskuje się progresywny ciąg. a następnie niewielki ciąg dla pasywnego odcinka toru lotu. Kształt koncentryczny i wewnętrzny płaszczyzny spalania określa wielkość spalającej się powierzchni. W celu zabezpieczenia dyszy przed niszczącym działaniem gorących gazów wylotowych (a). B. A. zapłonnik b. stosuje się skomplikowane urządzenia ochronne (b). B o m b y i p o c i s k i z własnym napędem Budowa rakiety na paliwo stałe (powyżej). Pociski rakietowe z napędem na paliwo stałe (powyżej). 2. Znajduje się ono w specjalnym zbiorniku (1). wytwarzany jest duży ciąg podczas startu pocisku a następnie utrzymywane jest tempo spalania się paliwa przy małej powierzchni. albo składowane jest w specjalnej ściance w korpusie rakiety (2). amerykański międzykontynentalny trzystop­ niowy balistyczny pocisk rakie­ towy. Na szkicu pokazano dwa typy komór spalania. powłoka zewnętrzna c. . dwustopniowy klasa „głębina wodna-woda . Materiał pędny do silnika strumieniowego znajduje się w przedniej części (d) głowicy bojowej (c). Wieloładunkowa głowica bojowa Mk 3 typu MIRV z 10 ładunkami. Przedstawiamy cztery przykłady. Dzięki odpowiedniemu kształtowi powierzchni spalania paliwa można oddziaływać na wielkość siły ciągu. Jego ładunek (c). tym większy jest ciąg silnika. Siła ciągu i zapotrzebowanie na paliwo silnikowe (powyżej). W wielu pociskach stosowany jest silnik rakietowy na paliwo stałe w połączeniu z silnikami strumieniowymi na paliwo ciekłe. 1.

komora spalania. zbiorniki paliwa d. Pompy napędzane turbinami tłoczą paliwo pod ciśnieniem. uzbrojona jest z reguły w jedną głowicę bojową o mocy wybuchu 5-10 MT i dodatkowe elektroniczne urządzenia wspomagające. Napęd powstaje dzięki rozprężaniu się gorących gazów. Zbiorniki ciekłego materiału pędnego II. zawór c. rosyjski pionier w dziedzinie rakiet opracował. składającymi się z ciekłego tlenu i benzyny. Zbiorniki uniwersalne dla zespołu silników. B. stopień rakiety mają silnik rakietowy (a). zawory e. Konstanty Ciołkowski. Amerykanin Robert G o d d a r d i inni naukowcy wprowadzili w latach międzywojennych teorię Ciołkowskiego w życie. Zbiorniki współosiowe. amerykańska dwustopniowa rakieta między kontynentalna. Pompy paliwowe III. 1.Rakiety z silnikami na paliwo ciekłe W 1903 r. Komora spalania. Turbina na gazy wylotowe VII. 4. Zbiorniki paliwa (po prawej). azotu i aerozyny 50. Schemat dwustopniowej rakiety międzykontynentalnej na paliwo ciekłe (po prawej). 2. Obecnie w największych (wojskowych) pociskach balistycznych stosuje się ciekłe mieszanki paliwa silnikowego. 246 Regulowanie zużycia paliwa (po lewej). eksperymentując z mieszankami paliwowymi. Zawory VI. Systemy naprowadzania i kierowania (e). Rozmieszczenie zbiorników wpływa na punkt ciężkości pocisku. zbiornik utleniacza (c). i drugi (B). Titan II (po prawej). a) zbiorniki paliwa b) czujniki pomiarowe c) zawory regulujące d) komputer. Turbma IV. wytwarzanych podczas spalania się ładunku napędowego. Ciężar nie spalonego paliwa silnikowego może poważnie wpłynąć na prędkość i dokładność trafienia rakiety. a. Zbiorniki tandemowe z przewodami wewnątrz rakiety i wspólnym przewodem paliwowym. Specjalne urządzenia regulują podczas pracy silników rakietowych natężenie przepływu paliwa. 3. który płynąc do zbiornika paliwa Koczy paliwo do komory spalania. Zbiorniki tandemowe z przewodami paliwowymi biegnącymi na zewnątrz korpusu. Układy zasilania (po prawej). zbiornik sprężonego gazu b. Pierwszy (A). Przeprowadzono wiele prób z układem zbiorników. Wytwornica gazu V. Stosuje się dwa rodzaje układów zasilania: A. Może ona przenieść ciężką głowicę bojową o mocy wybuchu 20 MT na odległość 15000 km. zasilanie pomocnicze (f) i głowica bojowa (g). należą do głowicy wieloładunkowej (C). zasilający przepływ paliwa do silników. Ciśnieniowe układy zasilania wykorzystują wysokoskroplony gaz jak azot czy hel. składowany materiał pędny składający się z tetroxydu. zespól turbopompowy (d). Turbo-pompowe układy zasilania. I. Jej silniki spalają ciekły. teoretyczne podstawy silnika rakietowego na paliwo ciekłe. . zbiornik paliwa (b).

247 . Zawór główny utleniacza (ciekłego tlenu) G. c. Podanie sygnału startu 2. Otwarcie się zaworu głównego ciekłego tlenu 4. regeneracyjnym chłodzeniem pokazuje powiększony przekrój poprzeczny. A. gaz w środku dyszy 2700"C. mieszczących się wewnątrz ścianki komory spalania. Regeneracyjny proces chłodzenia (po prawej). Przebieg (powyżej). Zawieszenie przegubowe B. ścianki zewnętrzne 65"C. Wlot paliwowy J. przez. które wtryskiwana jest ciecz chłodząca. został wprowadzony do użytku i stosowany w lotach"doświad­ czalnych pocisków rakietowych między innymi Saturn IB i Skylab. znajduje się szereg otworów (B). d. wtryskuje się dodatkowo paliwo i tym samym uzyskuje się porównywalny skutek chłodzenia. Pompa ciekłego tlenu H. 3. ciecz chłodząca 100'C. zewnętrzna warstewka gazu 42ffC. na ściankach komory spalania. To tworzy warstwę ochronną (C). a prędkość osiąga najwyższą wartość dostarczając pożądanego ciągu. Amerykański silnik rakietowy H-1 (powyżej). Paliwo i utleniacz doprowadzane są przewodami (a) i (b). reska pionowa wskazuje moment wyłączenia. Wymiennik ciepła E.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Proces spalania i ciąg (po prawej). 2. Chłodzenie wtryskowe (po prawej). W tym procesie pod wtryskiwaczami paliwa (A). Na schemacie pokazane są w sposób uproszczony komora spalania i dysza wylotowa rakiety dwustopniowej. Zamknięcie zaworu głównego paliwa. W części rozszerzającej się dyszy ciśnienie statyczne ma wielkość zerową i następuje dalszy spadek temperatury. Włączenie się wytwornicy gazu dla paliwa stałego 3. Przewód ciekłego tlenu I. spalający naftę świetlną i ciekły tlen. Opisujemy końcową fazę procesu. Temperatura i ciśnienie statyczne gazów są wysokie. lecz ich prędkość' jest niewielka. W dyszy spada temperatura i zmniejsza się ciśnienie statyczne. W 1958 r. Zamknięcie zaworu głównego ciekłego tlenu 8. zanim nastąpi jego wtrysk. Wytwornica gazu uruchamia ładunek napędowy 6. W komorze spalania następuje wymieszanie paliwa i utleniacza oraz zapalenie. pozwala na cyrkulację jednemu z rodzajów materiału pędnego w kanałach. Zawór główny paliwa C. Rozrusznik turbiny D. Podgrzany materiał pędny uzyskuje podczas spalania wyższy współczynnik sprawności. Wykres (B). Sygnał wyłączenia S 7. W wariancie (B). Pompa paliwowa. b. Otwarcie się zaworu głównego paliwa 5. Zmienia się naturalnie czas spalania paliwa w silniku. ma na celu chłodzenie ścianek komory spala­ nia. ścianki wewnętrzne 200"C. Schemat rozkładu temperatur w dyszy wylotowej z. e. zapłonu i prędkość spalania w silniku typu H-1 pokazany jest na wykresie (A): 1. przedstawia wzrost ciągu aż do 85275 kG i jego spadek po zamknięciu dopływu aliwa do komory spalania. a. Dysza wylotowa F. silnik typowy na rakietowy ciekły materiał pędny. lecz wzrasta prędkość gazów. 1. Pierwszy stopień pocisku Saturn IB pracował przy wykorzystaniu 8 silników typu H-1. z których każdy dostarczał ciąg 78 840 kG.

Platforma startowa i stół startowy (powyżej). Start rakiet (rac) kongrewskich (po lewej). Obecnie wiele wyrzutni rurowych służy jednocześnie do transportu i przechowywania pocisków rakietowych. Sygnały sterujące przekazywane są podczas lotu rakiety. W rzeczywistości istnieje prawie tyle samo sposobów startu. startują przede wszystkim rakiety balistyczne. m. jako wyrzutnia-zasobnik. manewrowe jednostki osłony przed uderzeniami czołgów i samolotów. Pierwsza rakieta współczesna. 248 Silos amerykańskiego balistycznego pocisku rakietowego Minuteman 111 Rakieta spoczywa na kołysce (1). Wiele rakiet startuje pionowo z platformy bądź ze stołu. które muszą zostać naprawione przed następnym odpaleniem rakiety. i drugi . Odmianą tego sposobu jest podwieszenie pocisku pod szyną startową. Z tych szeroko rozpowszech­ nionych urządzeń startowych. Pomieszczenie zasilania pocisku w energię oddalone jest 15 m od silosu (C).Sposoby startu W tym podrozdziale omawiamy najczęściej spotykane sposoby startu pocisków (rakiet). Zasilanie jest zdalnie sterowane.przenośny. Ukraina. który po odpaleniu pocisku może być częściowo bądź całkowicie odrzucony (przykłady na str. zwłaszcza dla pocisków kierowanych jednorazowego użytku w nowoczesnych zestawach obrony przeciwlotniczej i przeciwpancernej. Wyrzutnie szynowe (powyżej). (Według: Congr eve. . Przenośne systemy pocisków rakietowych stanowią obecnie małe. Istnieją dwa rodzaje wyrzutni: pierwszy . Ćongreve zaproponował do startu rakiet szereg różnego rodzaju pochylni.in. bazooka). Białoruś i Kazachstan posiadały w tym czasie łącznie 1204 pocis­ ki. są one odpowiednio zabezpieczone. (powyżej). niemiecka V-2. które mocowane są pod kadłubem. Wybór sposobu startu uzależniony jest od różnorodnych przesłanek. była odpalana ze stołu startowego. W celu zamaskowania silosów przed rozpoznaniem nieprzyjacielskim i ich zniszczeniem. nieruchomy silos betonowy. Muszą one podczas startu zająć odpowiednią pozycję startową. Przy „starcie gorącym" uruchamiany jest już w silosie główny napęa rakiety. oddalonych od siebie o co najmniej 7 km. od rodzaju systemu nawigacyjnego czy od zastosowanego urządzenia startowego. Silosy rakietowe (powyżej). „The Details of the Rocket System".. uloko­ wany w ziemi. wyd. ile jest typów rakiet. B. 244). Mogą być przenoszone i obsługiwane przez operatorów. 254 i 256). patrz także str. która ulega przesunięciu na 12 sekund przed startem rakiety. ochrony i startu miedzykontynentalnych pocisków balistycznych.najczęściej stały. Wyrzutnie rurowe (powyżej). Służą jednocześnie do składowania. Ten sposób wykorzystywany jest szczególnie w wyrzutniach pocisków lotniczych na samolotach. rura startowa oparta na ramieniu operatora podczas oddawania strzału na (np. poza tym chciał on „ześlizgiwać" rakiety z sań-prowadnic w cel. Ten sposób powoduje powstanie uszkodzeń w silosie. Przy „starcie zimnym" rakieta wyrzucana jest z silosu przy pomocy generatora gazów zanim nastąpi uruchomienie silnika rakietowego. Rakiety startowały ze skośnych skarp ziemnych i były stosowane podczas oblegania miast. Podczas startu rakiety z silosu stosowane są dwie techniki: A. Jedna centrala startowa obsługuje 10 silosów. a Rosja. 1814 r. Mogą zostać zniszczone tylko dzięki punktowemu trafieniu w silos. Silos przykryty jest wielką płyta betonową (2). przyjmującej wstrząsy. W czerwcu 1993 r. USA utrzymywały w gotowości do użycia 818 międzykontynentalnych pocisków balistycznych w silosach. Systemy kierowania i startowe oraz pociski znajdują się w lekkim zasobniku.

Informacja o pożądanej pozy­ cji (może być zaprogramowana bądź kierowana). Ponadto pocisk potrzebuje dalszych zespołów do precyzyjnej zmiany toru lotu i kursu. ądź przed nimi (C). D. czy pocisk jest kierowany czy leci balistycznie. 249 . 2. jak np. Są to powierzchnie aerodynamiczne pocisku. 6. Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Systemy nawigacyjne. F. 3. Sterowanie wektorem ciągu (po prawej). Ten stopień może wynieść pocisk w górne warstwy atmosfery. dzięki ciśnieniu fali uderzeniowej wybuchu. 1. Główne zespoły (po prawej). które dzięki realizowaniu specyficznych zadań przyczyniają się do niezawodnego funkq'onowania całej broni. Na podstawie broni zdalnie kierowanej przedstawimy funkcje głównych zespołów. Na wykresie (po prawej). 1. Systemy nawigacyjne służą do określania toru lotu pocisku i do wprowadzania poprawek.. zmianę ciągu. Głowica bojowa bądź ciężar użyteczny. W niektórych pociskach rakietowych włączane są po kolei trzy silniki. Jego funkcja końcowa zależy od tego. Następnie kolejny silnik przejmuje trzeci stopień.Główne zespoły rakiet Nowoczesne pociski rakietowe z napędem własnym składają się z dużej liczby podzespołów. Paliwo silnikowe wtryskiwane jest z boku do dyszy wylotowej. wykorzystują pociski rakietowe lecące poza atmosferą ziemską. samohkwidator międzykontynentalnego pocisku balistycznego. 4. Dwa główne sposoby są omawiane poniżej. Pierwszy „stopień" umieszczony jest w tylnej części pocisku i służy do jego startu (1). Ono powoduje. Także ulega on wypaleniu i oddziela się od pocisku (3). 2. B. Podczas lotu pocisku w atmosferze ziemskiej zmiany toru lotu dokonują się dzięki zastosowaniu usterzenia. 3. składający się z trzech „stopni'. Konstrukcja nośna mocująca wszystkie urządzenia systemów. Napęd trzystopniowy (po prawej). 5. Cały silnik o napędzie na paliwo ciekłe. E. C. oraz do " przejścia pocisku przez gęste. Określenie każdorazowo pozycji pocisku. ponieważ ten typ pocisku posiada szereg ważnych układów. Systemy kierowania przetwarzają otrzymane sygnały od systemu nawigacyjnego. X. Proste pociski rakietowe posiadają tylko część tych zespołów. wznoszeniu i opadaniu (b). rozmieszczone na korpusie. 7. Systemy specjalne. Układ napędowy. Reakcja systemu kierowania. Źródło zasilania pomoc­ niczego. oraz obrotowi (c). Porównanie pozycji (A) i (B).4 i 5. za nimi (B). bądź dysza wylotowa silnika na paliwo stałe zmienia się dzięki zawieszeniu przegubowemu. Może zawierać własne skomplikowane podsystemy. mogą przedwcześnie przerwać lot pocisku. Stałe urządze­ nia sterujące (d) umożliwiają stabilizację toru lotu. Siedzenie i określenie nowej pozycji. niższe warstwy atmosfery. Kiedy ulegnie on wypaleniu. Usterzenie pocisku (po prawej). oddzielany jest od pocisku (2). Następnie uruchamiany jest silnik drugiego stopnia. albo jako części sterów eowietrznych (A). W dyszy wylotowej wmontowane są odpowiednie stery gazowe. Położenie pocisku można zmieniać w różnych kierunkach dzięki przechylaniu (a). poka­ zano współzależność najważniej­ szych funkcji systemu nawiga­ cyjnego pocisku rakietowego. nowoczesnego pocisku rakietowego. Przekazanie sygnału ze stanowiska naprowadzania do systemu kierowania. Regulowanie położenia (po prawej). zasila zespoły 3.

Podczas lotu przyśpieszeniomierz dokonuje pomiaru współrzędnych położenia pocisku rakietowego. Wpływ obrotu Ziemi (powyżej).komendami oraz aktywną czy pasywną metodę samonaprowadzania. Kierowanie i sterowanie rakietowego pocisku balistycznego jest możliwe tylko w aktywnej fazie lotu. do punktu zakończenia pracy silników (b). składa się w zasadzie z ciężarka o określonej masie (1). Muszą one być dokładnie określone i obliczone. Pocisk rakietowy wystartował w punkcie (A). przedstawiona jest na grafiku (po lewej). W ten sposób kontrolowany jest przechył oraz obrót poziomy i pionowy pocisku rakietowego. 6. System kierowania 7. zaprogramowanego przed startem pocisku. prędkośe i pozycja pocisku. Mogą być stosowane tylko do zwalczania celów stacjonarnych. Przesyła on sygnały korekcyjne do systemu kierowania pocisku. Jednostka sprzężenia zwrotnego przesyła ponownie dane. tak.Systemy kierowania Wyróżnia się trzy systemy kierowania pociskami rakietowymi: kierowanie bezwładnościowe. opadanie. Systemy kierowania pocisków kierowanych omówione są w dalszej części tego rozdziału. 2. Na obu szkicach pokazano lecący międzykontynentalny pocisk balistyczny bezpośrednio wzdłuż równika z Zachodu na Wschód. Ponieważ obrót Ziemi nadaje pociskowi rakietowemu dodatkowego „impulsu" podczas startu. iż tor lotu pocisku jest stale kontrolowany i podlega korektom. wywołuje reakcję sprężyny (4). która porusza masę ciężarka. umożliwiające dodatkowo orientację w e d ł u g ciał niebieskich. Od lego momentu między kontynentalny pocisk balistyczny leci wprawdzie poza atmosferą ziemską. uzyskuje się pożądaną zmianę kierunku lotu pocisku rakietowego. Przy przestawieniu żyroskopu o odpowiedni kąt. ten uruchamia mechaniczny układ sterowania. co powoduje. wznoszenie i obrót pocisku i porównuje je z zaprogramowanym lotem. od punktu (c) do punktu upadku (d). są umocowane stabilnie na płaszczyźnie obrotowej (a). Przyśpicszeniomierz 3. by pocisk mógł osiągnąć cel. Żyroskop 4. Pocisk wyposażony w MIRY' czy MARY może być również kierowany w fazie powrotnej do atmosfery ziemskiej. System reaguje na każde odchylenie pocisku od planu lotu. Zaprogramo­ wany lot pocisku rakietowego 2. sterowanie rozkazami . Tor lotu między kontynentalnego pocisku balistycznego (powyżej). Z przebytej odległości ciężarka obliczane są przyspieszenie. Osiowe przyspieszenie (3). i żyroskopy (B). znajdując się pod działaniem wielu sił. Podczas lotu pocisk rakietowy orusza się w tym samym ierunku co Ziemia. Mechanizmy sterowania 8. który utrzymywany jest przez sprężynę o określonej wielkości (2). Przyśpieszeniomierz (po lewej). tor lotu pocisku ulega wydłużeniu do punktu (D). Kiedy pocisk rakietowy obraca się wokół własnej osi. lecz znajduje się ciągle pod wpływem siły ciążenia. od startu (a). 1. na dokładność trafienia balistycznego pocisku rakietowego. co powoduje. Od punktu (b) leci on według praw balistyki po torze lotu swobodnego. Korekta toru lotu 9. jaka zastosowana jest w wielu międzykontynentalnych pociskach balistycznych. można w sposób elektroniczny uchwycić stopień obrotu na podstawie kąta zawartego między żyroskopem a podstawą. a punktem trafienia (E). Komputer Metoda kierowania bezwładnościowego. Jednostka sprzę­ żenia zwrotnego. . gdzie nastąpiło wyłączenie silnika. że trasa lotu ulega skróceniu między punktem (A). Gdyby Ziemia się nie obracała. który podany jest przez strzałkę (b). Żyroskopy zapewniają stałe utrzymanie platformy w za­ wieszeniu przegubowym (C). tor lotu pocisku byłby 250 E określony w punkcie upadku (C). Do platformy bezwładnościowej (po lewej). iż przyspieszeniomierze funkq"onują bez zarzutu i mogą przesyłać informacje żyroskopom Kierunku. i leci do punktu (B). Metody kierowania bezwładnościowego służą najczęściej do utrzymania kursu pocisków balistycznych. 1. Ułożyskowanie przyspieszeniomierza musi być utrzymane pionowo do siły ciążenia. Od tego punktu pocisk rakietowy podlega prawom balistyki. Trzy przyspieszeniomierze ułożone są na trzech wzajemnie prostopadłych osiach (5). Żyroskop reguluje i mierzy przechył. głównego zespołu kierowania należą przyspieszeniomierze (A). Program lotu 5. Żyroskopy (po lewej).

Głowice samonaprowadzające się w sposób półakty wny (po prawej). np. Włączenie usterzenia pocisku rakietowego 6. Pocisk rakie­ towy wchodzi na kurs przech­ wycenia celu. Odbiornik przejmuje sygnał 7. 1. Pocisk ra­ kietowy może być odpalony z samolotu lub z ziemi. Każdy system składa się z urządzenia śledzenia celu (często jest to tylko linia celowania operatora). wykorzystują bezwładnościowy system kierowania. występuje zwłaszcza w systemach optycznego śledzenia celu (C). Omawiane gło­ wice mogą zwalczać naziemne cele ruchome (b). Przedstawiono końcowy etap systemu kierowania. głowica samonaprowadzająca na promienie podczerwone odbiera promieniowanie cieplne silnika samolotu. 262). Głowice samonaprowadzające. W lym przypadku pocisk rakietowy nie posiada pokładowych urządzeń nawigacyjnych. może współpracować z radarem bądź 7. bądź stałe oraz cele powietrzne.Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Sterowanie zdalne (po prawej). Pocisk rakie­ towy od momentu odpalenia kiero­ wany jest na cel 2. Promieniowanie to emituje nadajnik (a). komputera i nadajnika. Komputer oblicza położenie pocisku względem celu 5. Opromieniowanie celu przez pocisk 3. którą ustaliło urządzenie śledzenia celu i przesyła sygnał poprawkowy do pocisku rakietowego. „opromie­ ni owanego" przez zewnętrzny nadajnik. bądź z radarem (B)' Pocisk rakietowy śledzony jest często przy pomocy anteny na podczerwień. wbudowany w pocisku rakietowym. który mierząc wysokości kolejnych kwadratów o szerokości 20 m porównuje je z pamięcią profilu lotu. System śledzenia przejmuje pocisk 4. Pocisk rakie­ towy wchodzi na kurs przech­ wycenia. W ten sposób utrzymuje on pocisk rakietowy na kursie lotu. w chwili kiedy został on uruchomiony i kiedy sterowanie lotem pocisku odbywa się przy wykorzystaniu innej metody kierowania. Głowice samonaprowadzające się w sposób aktywny mają całą aparaturę kierowania w pocisku rakietowym. Komputer oblicza odchylenie toru lotu pocisku od trasy. Po przebyciu odpowiedniej trasy lotu sterowanie pociskiem przejmuje radiowysokościomierz. Systemy sterowania zdalnego współpracują najczęściej z połączeniem przewodowym (A). Amerykańskie rakiety nośne pocisków klasy „powietrze-ziemia" i „głębina wodna-ziemia". ulokowanej w korpusie pocisku. Pocisk rakietowy kierowany jest wiązką promieniowania systemu kierowania. posiadają odbiornik odbierający fale elektromagnety­ czne odbite od celu. dokonując zmiany kursu w jego kierunku. np. urządzenia śledzenia pocisku rakietowego. Głowice samonaprowadzające się w sposób pasywny (po prawej). laserem. Uruchomienie urządzenia śledzenia celu 2. Odebranie przez pocisk rakie­ towy sygnałów odbitych od celu E 4. 251 . Pocisk otrzymuje sygnały do zmiany kursu za pomocą stacji kierowania z zewnętrznego stanowiska naprowadzania. Sposób działania systemu pokazany jest na schemacie (po prawej). posiadają odbiornik odbiera jacy energię wypromieniowaną przez cel. wspierany przez metodę porównania topograficznego zwaną TERCOM(b). Nadajnik przesyła sygnał korekcyjny 6. (patrz str. Start pocisku rakietowego 3. Obliczenie oprawek w ursie pocisku przez komputer 5. Ten nadajnik (a). Pocisk rakietowy reaguje na energię elektromagnetyczną wysyłanej przez cel. Ona naprowadza pocisk na cel wykorzystując odbite od niego promieniowanie elektromagnetyczne. 1. metody kierowania bezwład­ nościowego (inercyjnego). Włączenie urządzeń sterujących 8.

8. 7. Brytyjski przeciwlotniczy pocisk rakietowy. zasięg 8500 m. Amerykańska wyrzutnia dla rakiet 60x4. zasięg 2140 m. na wieży czołgu Sherman M 4. Pociski rakietowe klasy „powietrze-ziemia". dokładność trafienia do 900 m. w okresie. kal. Mk 1 nr 2 (po lewej). zasięg 7230 m. donośność 3720 m. którą dość szybko zastąpiono wersją 3 calową (76 mm). Niemiecki moździerz wielkokalibrowy wz. 4. Wyrzutnie ruchome i przenośne (po lewej). T 34 „Calliope". 6. zwany „materacem polowym". wyrzutnię obsługiwało dwóch żołnierzy. kal. Pierwszą rakietą brytyjską w okresie II wojny światowej. 3. USA i Wielka Brytania faworyzowały stabilizację brzechwową. która wprawdzie była tańsza i prostsza w użyciu. 1. 2. 150 mm. o dużej prędkości. Pod koniec wojny rakiety używano do samodzielnych bombardowań i były wykorzystane przez samoloty myśliwsko-bombowe do zwalczania celów naziemnych. zasięg 7070 m. 3 cale (76 mm). podczas gdy ZSRR. 5. kal. 41 wystrzeliwał rakiety o kalibrze 28 i 32 cm. . z głowicą bojową umieszczoną za silnikiem. Brytyjski lotniczy pocisk rakietowy RP. Brytyjski pocisk rakietowy. 132 mm. Pułap trzycalowej rakiety wynosił 6/70 m. odpalała 6 rakiet. zasięg 2130 m. 4.5 cala (113 mm) wz. Niemiecki pocisk rakietowy burzący. 3 cale do niszczenia celów naziemnych. 320 mm. 280 mm. Pierwsza polowa wyrzutnia rakietowa. Niemiecka ciężka wyrzutnia wz. kiedy praktycznie nie było stosowane od końca XIX w. a Mk 1 nr 6 dwadzieścia. wz. 2. Niemiecki pocisk rakietowy burzący. ale nie zapewniała wysokiej celności. kal. Łodzie desantowe (po lewej. Amerykański lotniczy pocisk rakietowy. 3. 4. powstały dla wszystkich typów rakiet w celu nadania im wymaganej manewrowości. Mk 1 nr 4 i Mk 2 mogły odpalić dziewięć rakiet. kal. wystrzeliwała dwie rakiety. 9. Radziecki pocisk rakietowy kal.Rakiety w okresie II wojny światowej Rakiety na paliwo stałe ponownie wesoły do użycia podczas II wojny światowej. Pociski rakietowe okresu II wojny światowej (powyżej). były używane po raz pierwszy w końcu II wojny światowej przez samoloty myśliwsko-szturmowe. Rosjanie montowali słynne wyrzutnie „Katiusza" na podwoziach różnych typów samochodów ciężarowych./l. Niemiecki pocisk rakietowy burzący. zdolnych do niszczenia umocnień nadbrzeżnych podczas operacji desantowych. Z reguły zawieszano je na szynach pod skrzydłami. kał. używana na masową skalę. kal. 5 cale (127 mm). Niektóre armie używają jeszcze obecnie wyrzutni wieloprowadnicowych. 1. Amerykański pocisk rakietowy burzący M 8. Niemcy położyli nacisk na stabilizacje obrotową.5 cala (113 mm). System RS-80 będący wspólną konstrukcją niemiecko-wloską w latach sześćdziesiątych miał zasięg 60 km. 40 na pojeździe półgąsienicowym Sdkfz 251 . była rakieta przeciwlotnicza 2'calowa (oO mm). zasięg 4210 m. poniżej) wyposażano niejednokrotnie w wyrzutnie wieloprowadnicowe pocisków rakietowych.

Sterowanie żyroskopowe 7. był pierwszym balistycznym operacyjnym pociskiem rakietowym.1945 r. Pocisk X-4. które kontynuowano po zakończeniu wojny przez mocarstwa zwycięskie. z napędem rakietowym na dwuskładnikowe paliwo ciekłe. Odpalany był w kierunku celu powietrznego. z ruchomych stołów startowych. Poza pociskiem AA. Głowica bojowa 3. Prędkość max.09. (b). Butla sprężonego powietrza 5. Po wystrzeleniu pocisku z samolotu matki (Focke-Wulf 190 bądź Me 262). pocisk X-4 kierowany był na odległości 6 km (długość przewodu kierowania). Czas pracy silnika rakietowego 33 sekundy. zwany „żmiją". (powyżej). 1. przy pomocy naukowców niemieckich. potwierdzający pilotowi manewr wymijania celu. 972 km/godz. do 7. wynoszonym przy pomocy startowych rakiet na paliwo stałe. Lufy do odpalania rakiety B. Masa startowa 60 kg. Masa startowa 12930 kg. Następnie pilot opuszczał samolot przy pomocy spadochronu. W okresie od 6. Pułap 12000 m Prędkość max. Układy kierowania i sterowania 3. masa głowicy bojowej 1000 kg. Zbiornik paliwa D. Zbiornik ciekłego tlenu 5. Skrzynie na baterie 8. Przy zbliżeniu się do celu na odległość 100 m pilot odpalał salwę rakiet z wyrzutni w przedniej części kadłuba. Towarzystwa Akcyjnego „Ruhrstahl". Pocisk A-4 (a). Turbina i pompa 6. uderzeniowy) 2. Pilot C. a następnie rozpę­ dzany przez trzy minuty przez marszowy silnik rakietowy na dwuskładnikowe paliwo ciekłe. 1. przeprowadzono dużo doświadczeń z innymi pociskami rakietowymi.03. był kierowanym przewodowo pociskiem rakietowym klasy „powietrze-powietrze". stabilizowanym brzechwowo. „Żmija" nie weszła do działań bojowych w II wojnie światowej. był załogowym samo­ lotem rakietowym. później. a nowoczesnymi niekierowanymi pociskami rakietowymi. Obudowa kierowania przewodowego 6. zbliżeniowy. (powyżej). ze względu na ataki lotnicze koalicji antyhitlerowskiej. Zbiornik alkoholu 4.B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Niemiecki pocisk rakietowy A-4 (V-2) i inne doświadczalne pociski rakietowe przezwyciężyły bariery rozwojowe między prostymi. Silnik rakietowy 7. Spadochron. W tym pocisku zastosowano już rozwiązania cechujące automatyczny system kierowania z wykorzystaniem zasad akustyki. był pierwszym lotniczym pociskiem rakietowym klasy „powietrze-powietrze" kierowanym przewodowo. będącym najbardziej doskonałym pociskiem rakietowym w II wojnie światowej.1944 r. niekierowanymi pociskami rakietowymi na paliwo stałe. Kadłub zapalnika (zapalniki: akustyczny. Silnik rakietowy E. Głowica bojowa 2. 253 . zwany „żmiją'. w założeniu miał startować pionowo kierując się w środek ugrupowania nieprzyjacielskich bombowców. przeważnie na ondyn i Antwerpię. Promień działania 20 km A. Samolot-pocisk. Usterzenie pocisku. Pocisk X-4 (c). odpalany oyl początkowo pionowo ze stałych urządzeń startowych. odpalono ponad 4 000 sztuk ocisków A-4. Zbiorniki paliwa 4. Technika startu (po lewej). Samolot-pocisk. 1000 km/godz. E A-4 albo V-2 (powyżej i po prawej). Izolowany przewód kierowania.

Przeciwpancerne pociski rakietowe
Kierowane pociski rakietowe (k.p.r.), w dziedzinie obrony przeciwpancernej otrzymały ważne zadania. Większość przeciwpancernych pocisków rakietowych posiada silnik rakietowy na paliwo stałe i głowicę bojową z ładunkiem kumulacyjnym (patrz podrozdział poświęcony działom ppanc). Niektóre z tych pocisków są niekierowane. W przeciwpancernych pociskach rakietowych 1 generacji operator kierował pocisk do celu przy pomocy niewielkiego drążka sterownic/ego. W pociskach II generacji nakierowywał on pocisk już tylko w kierunku celu, a dalej aparatura pocisku prowadziła go automatycznie do celu.

Przeciwpancerne pociski rakietowe odpalane są najczęściej z wyrzutni rurowych (powyżej). W starszych systemach jak np. w „Bazooce" celowanie odbywało się przy użyciu muszki i szczerbinki. Pocisk leciał po torze balistycznym; korekta toru lotu była niemożliwa. Nowoczesne systemy kierowania

zastępują, względnie uzupełniają ten rodzaj wyrzutni rakietowej. Aparatura śledzi tor lotu kierowanego pocisku rakietowego dzięki jego systemów kierowania w wiązce na podczerwień; mierzy jego odchylenie od celu i poprawia tor lotu przez sygnały kierowania. Amerykańska pancerzownica rakietowa M 20, kał. 3,5 cala (89 mm), zwana "Super Bazooką"; zastąpiła po TT wojnie światowej pancerzownicę rakietową „Bazooka" M 9 A1 kał. 2,36 cala (60 mm). Była to broń ładowana od tyłu, a odpalający ją żołnierz trzymał ją na ramieniu. Rura (1), ważyła tylko 5,5 kg i była transportowana w dwóch częściach. Pocisk rakietowy z ładunkiem kumulacyjnym (2), ważył 4,04 kg. Zasięg skuteczny wynosił 110 m, a maksymalny 1200 rn. Amerykański rakietowy granatnik przeciwpancerny M 72 A 2, kal. 66 mm (po lewej), jest ostatnim etapem rozwoju „Bazooki". W wielu armiach wprowadza się do uzbrojenia tę broń jednorazowego użytku, obsługiwaną przez pojedynczego żołnierza. Na szkicu, broń w stanie złożonym (a) i gotowym do strzelania (b). Masa 1,36 kg, z czego na pocisk rakietowy (c) przypada 0,95 kg. Przedstawiono pocisk po odpaleniu, / wychylonymi brzechwami. Amerykańska pancerzownica rakietowa M 47 „Dragon", „Smok", (po lewej), odpalająca kierowane pociski rakietowe III generacji; obsługiwana przez pojedynczego żołnierza. Ma optyczny układ śledzenia celu i system zdalnego kierowania przewodowego. Po odpaleniu wyrzutnia rurowa (1), jest odrzucana (jest jednorazowego użytku). Przyrządy celownicze (2), są zdejmowane i mon­ towane na kolejnej wyrzutni rurowej. Brzechwy pocisku rakietowego (3), wychylają się po starcie pocisku. Masa broni w położeniu marszowym 14,6 kg.

Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe montowane na pojazdach, uzupełniają lekkie typy pocisków stosowanych przez piechotę. 1. Na pojazdach mechanicznych zamontowane są systemy przeciwpancerne takie jak „Snapper" (AT-1), „Harpoon" i „Swingfire". W kilku systemach operator może zająć" stanowisko do 100 m od wyrzutni w celu zabezpieczenia się przed przeciwdziałaniem ognia nieprzyjacielskiego. 2. Przy systemach startujących wprost z ziemi typu „Cobra 254

2000" i „Mamba" pojedynczy operator może odpalić do osiemnastu kierowanych pocisków rakietowych.

długich wyrzutni startowych (a), z podpórką, które mogą być montowane na pojazdach kołowych (b), pojazdach opancerzonych (c), i śmigłowcach (d). Ciężkie przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe mogą przebić takie opancerzenie nowoczesnych czołgów, wobec których lekkie przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe są nieskuteczne.

3. Ciężkie p r z e c i w p a n c e r n e kierowane pociski rakietowe typu T O W i „Sparvierro" o d p a l a n e są z

Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe (po prawej). 1. TOW(USA) a. dwustopniowy, paliwo stale b . 18 kg c. 3750 m d. wyrzutnia rurowa, wyrzutnia bezprowa d n i niwa, wyrzutnia na samochodzie, wyrzutnia belkowa na śmigłowcu. 2. Harpon (Francja) a. dwustopniowy, paliwo stałe b.30kg c. 4000 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie. 3. Mamba (Niemcy) a. jednostopniowy, paliwo stałe b . 11,2 kg c. 2000 m d. start bezpośrednio / ziemi; obsługa jeden operator. 4. Cobra 2000 (Niemcy) a) jednostopniowy, paliwo stałe oraz rakietowy silnik startowy b . 10,3 kg c. 2000 m d. wyrzutnia bezprowadnicowa wprost z ziemi; obsługa - jeden operator. 5. Trzmiel (w nomenklaturze NATO określany jako „Snapper", (WNP) a. paliwo stałe b . 22,5 kg c. 22 700 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie. 6. Milan (Niemcy/Francja) a. dwustopniowy, paliwo stałe b . 6,65 kg c. 2000 m d. wyrzutnia rurowa, obsługa - jeden żołnierz. 7. Swingfire (Wielka Brytania) a. paliwo stałe b. brak danych c. 4000 m d. wyrzutnia pojemnikowa, wyrzutnia na samochodzie (możliwy zestaw przenośny). 8. Malutka, w nomenklaturze NATO określana jako „Sagger" (WNP) a. jednostopniowy, paliwo stałe oraz rakietowy silnik startowy b . 11,3 kg c) 3 000 m d. wyrzutnia szynowa, wyrzutnia na samochodzie, zestaw przenośny. 9. Spanderro (Włochy) a. trzystopniowy, paliwo stałe (silniki rakietowe: startowy, wspomagający, marszowy) b. 16,5 kg c. 3000 m d. trójnóg, zestaw dla piechoty i wyrzutnia na samochodzie. 10. Helliire (USA) a. paliwo stałe b. 43 kg c. 5000 m d. wyrzutnia belkowa na śmigłowcu i podwieszana pod kadłubem samolotu. Objaśnienia: a. napęd b. masa startowa pociSku kierowanego c. zasięg d. sposób startu i użycia. 255

Pociski rakietowe przeciwlotnicze
Wojska lądowe bronią się przed atakami samolotów wsparcia taktycznego przy pomocy pocisków rakietowych przeciwlotniczych. Mogą być one także używane do zwalczania innych pocisków rakietowych. Dzielą się na trzy główne grupy: wielkie, wystrzeliwane z wyrzutni stacjonarnych; zainstalowane na pojazdach i systemy przenośne jednorazowe użytku.
Bloodhound Mk 2. Ten brytyjski pocisk rakietowy dalekiego zasięgu (poniżej), pierwotnie posiadał system manewrowy. Kiedy pojawiły się nowoczesne, wysoce manewrowe systemy charakteryzujące się krótkim okresem rozwinięcia operacyjnego; „Bloodhound" zostały w 1964 r. wprowadzone do uzbrojenia na stacjonarnych wyrzutniach w bunkrach. Pocisk napędzany jest przez cztery rakietowe silniki startowe (odrzucane) i d w a silniki strumieniowe (jako silniki marszowe).

Przeciwlotnicze pociski rakietowe (po lewej), zwalczają cele powietrzne na różnych pułapach. Za żelazną regule uznaje się zasadę, iż im mniejszy jest pułap, tym lżejszy i mniejszy jest pocisk rakietowy. Przeciwlotnicze kierowane pociski rakietowe dzielą się według zasięgu na trzy klasy : A. krótkiego zasięgu, do 10 km, B. średniego zasięgu, do 65 km, C. dalekiego zasięgu, powyżej 65 km. Pociski rakietowe dalekiego zasięgu napędzane są poza silnikiem startowym także silnikiem strumieniowym.

Systemy przeciwlotnicze (powyżej), składają się z siedmiu podstawowych zespołów. W wielkich systemach funkcjonują one często oddziel­ nie; w systemach manewrowych zadania wykonywane przez zespoły nr 1,3 14 mogą być realizowane przez operatorów. 1. stacja radiolokacyjna wykrywania celów powietrznych 2. centrala kierowania ogniem 3. stacja radiolokacyjna siedzenia celów powietrznych 4. stacja radiolokacyjna śledzenia pocisków rakietowych 5. stanowisko dowodzenia (startowe) 6. zasilanie w energię 7. pocisk rakietowy.

Systemy ruchome na pojazdach samobieżnych (poniżej). Amerykański system ruchomy średniego zasięgu „Hawk" (A), posiada wyrzutnię dla trzech pocisków rakietowych. Na szkicu pojazd ciągnie sprzęt radarowy - stację wykrywania celów powietrznych. System europejski „Roland" (B), krótkiego zasięgu, służy do osłony plot czołgów i wojsk na przedniej linii frontu. Wyrzutnie rurowe po obu stronach wieży bojowej ład­ owane są hydraulicznie. Pociski rakietowe składowane są w wewnętrznym luku pojazdu.

Szwedzki system przenośny RBS 70 (poniżej), krótkiego zasięgu, w którym pocisk rakietowy kierowany jest wiązką laserową. Dzięki konstrukcji wyrzutni startowej i systemu optycznego śledzenia celu powietrznego pocisk można stabilizować żyroskopowo. Dwóch operatorów przy pomocy RBS 70 może prowadzić nieprzerwany ogień.

Jednoosobowe systemy przenośne (poniżej), typu „Grail" (SA-7), „Blowpipe", „Redeye" czy „Stinger" z reguły odpalane są z ramienia operatora. Ź racji krótkiego zasięgu stosowane są do obrony przed nisko lecącymi celami powietrznymi. Kombinowany zasobnik przenośny i startowy jest jednorazowego użytku, zaś pozostałe części systemu są użytku wielokrotnego.

256

Bomby i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Przeciwlotnicze kierowane pociski rakietowe Systemy stacjonarne: 1. Gamrnon (SA-5), (WNP) a. 10 000 kg b . ok. 250 km c. kierowanie rozkazami + wiąz­ ka prowadząca radiolokacyjnej stacji śledzenia. 2. Nike Hercules (USA) a. 4 500 kg b. ponad 140 km c. kierowanie rozkazami. 3. Hloodhound Mk 2 (Wlk. Brytania) b. ponad 80 km c. kierowanie wiązką. Systemy manewrowe: 1. Ganef (SA-4) (WNP) a. 1 800 kg b . ok. 70 km c. kierowanie rozkazami. 2. Rapier (Wlk. Brytania) c. optyczne kierowanie i stacja radiolokacyjna śledzenia celu. 3. Goa (SA-3), (SA-N-4), (WNP) b . 30 km c. wiązka prowadząca + stacja pomiaru odchylenia bocznego. 4. Gecko (SA-8), (WNP) b . 16 km c. kierowanie rozkazami. 5. Gainful (SA-6), (WNP) a. 650 kg b . 60 km c. kierowanie rozkazami + stacja pomiaru odchylenia bocznego. 6. Crotale (Francja) a. 80 kg b . 8,5 km c. kierowanie komendowe. 7. Hawk (USA) a. 120 kg b . 35 km c. stacje radiolokacyjne. 8. Patriot (USA) c. sygnał sterujący / aktywną głowicą samonaprowadzania w końcowej fazie lotu. 9. Roland (Francja, Niemcy) a. 63 kg b . 6,3 km c. kierowanie komendowe. Systemy przenośne: 1. Grail (SA-7) (WNP) a. 15 kg b . 10 km c. głowica samonaprowadzania na podczerwień. 2. Blowpipe (Wlk.Br\ lania) a. 12,7 kg c. kierowanie radiowe 7 optycznym śledzeniem celu. 3. RBS 70 (Szwecja/Szwajcaria) a. 44 kg b . 5 km c. wiązka laserowa. 4. Stinger (USA) a. 13,4 kg c. pasywne samonaprowadzanie na podczerwień bądź promieniowanie ultrafioletowe. Objaśnienie: a. masa b. zasięg, c. układ kierowania. Przy niektórych typach występuje brak danych. 257

Lotnicze taktyczne pociski rakietowe
Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze' (po lewej). 1. Phoenix (AIM-54A), (USA) a. 380 kg b . 160 km c. zdalne-radiolokacyjne i w końcowej fazie lotu samonaprowadzanie radiolokacyjne. 2. Aspide (Włochy) a. 220 kg c. samonaprowadzanie półaktywne radiolokacyjne 3. Saab 372 (Szwecja) a. 110 kg, c. samonaprowadzanie na podczerwień. 4. Acrid (AA-6), (WNP) a. 800 kg b . 50 km c. samonaprowadzanie na podczerwień. 5. Matra Magie R-550, (Francja) a. 90 kg b. 6 km c. samonaprowadzani na podczerwień. 6. SRAAM (Wlk.Brytania) b. 8 km c. na podczerwień. 7. Sidewinder (AIM-9L), (USA) a. 72 kg b . 7 km c. samonaprowadzanie bierne na podczerwień. 8. Brazo/Pave Arm, (USA) a. 200 kg? b . 25 km ? Objaśnienie: a. masa b. zasięg, c. układ kierowania. Przy niektórych typach brak danych. Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze' (po lewej), wymagają: A. wysokiej manewrowości, która zwykle osiągana jest dzięki usterzeniu przedniemu pocisku bądź przez regulowanie ciągu (jak w pocisku rakietowym SRAAM), B. zdolności pokonania sil poprzecznych występujących podczas ostrego kąta toru lotu, C. systemów kierowania, umożliwiających operatorowi - pilotowi wykonanie manewru wymijania. Dwie możliwe metody wykonania ataku przy zastosowaniu pocisku raki­ etowego klasy „powietrze-powietrze" (po lewej). Pilot powinien zająć" pozyq'ę do ataku z tylu za przeciwnikiem: 1. „biały samolot myśliwski wykonuje manewr-unik przed zamierzonym atakiem z tyłu „czarnego' samolotu myśliwskiego; 2. każdy pilot samolotu usiłuje zająć wyjściową pozycję do odpalenia rakiety z tylnej półsfery: a. pozycja wyjściowa, b. odpalenie lotniczego kierowa­ nego pocisku rakietowego, c. trafienie celu.

Samoloty uzbrojone w rakiety klasy „powietrze­ -powietrze" mogą zwalczać inne statki powietrze. Te pociski rakietowe muszą być zatem wysoce manewrowe i dysponować dokładnymi systemami śledzenia celu. Do pocisków rakietowych klasy „powietrze-ziemia" należą niektóre strategiczne rakiety nuklearne, taktyczne pociski rakietowe do zwalczania celów naziemnych i nawodnych oraz niekierowane pociski do zwalczania celów naziemnych (patrz rozdział poświęcony bombom niekierowanym na str. 238).

258

Bomby i pociski z własnym napędem
Pociski rakietowe klasy „powietrze - ziemia" (po lewej). 1. SRAAM, nuklearny (USA) a. 1000 kg b . 160 km c. programowane kierowanie bezwładnościowe. 2. HARM (USA) a. 354 kg b . 16 km c. samonaprowadzanie bierne na źródło promieniowania. 3. Kormoran (AS-34), (Niemcy) a. 600 kg b . 37 kg c. programowane - bezwładnoś­ ciowe, w fazie końcowej - samo­ naprowadzanie aktywne radiolokacyjne. 4. SNEB 70 mm - rakieta lotnicza na wyposażeniu armii Francji i NATO. 5. RB 04 E (Szwecja) a. 600 kg b . do 32 km c. samonaprowadzanie aktywne radiolokacyjne. 6. Maverick (AGM-65), (USA) a. 209 kg b . 50 km c. samonaprowadzanie (głowica TV). 7. Sea Skua (Wlk .Brytania) a. 210 kg b. ponad 15 km c. samonaprowadzanie w półaktywne radiolokacyjne. Objaśnienie: a) masa b) zasięg c) układ kierowania

Samoloty mogą przenosić rakiety i pozostałe środki zrzutowe (po lewej), na zaczepach bądź w zasobnikach pod skrzydłami (a), i pod kadłubem (b). Samoloty bombowe dalekiego i średniego zasięgu mają luki bombowe (na bomby i pociski rakietowe). Niektóre pociski rakietowe klasy „powictrze-ziemia" zawieszane są na końcu skrzydeł (c), bądź z przodu, po obu stronach kadłuba samołotu (d).

Niekierowane lotnicze pociski rakietowe (po lewej), z reguły używane są przez samoloty do zwalczania celów naziemnych lub nawodnych, obecnie przenoszone są w specjalnych zasobnikach pod skrzydłami. Stateczniki pocisku po opuszczeniu zasobnika ulegają rozwinęciu. W zasobnikach mieści się od sześciu do czterdziestu rakiet. Na szkicu pokazany jest zasobnik szwedzki Bofors fvi-70, zawierający sześć rakiet niekierowanych do zwalczania celów naziemnych. Schemat pokonywania współczesnych systemów obrony powietrznej (po lewej). 1. Podczas lotu koszącego piłoci usiłują wyzwolić się z wiązki opromieńiowania nieprzyjacielskich radarów, 2. Zasięgi pocisków rakietowych pozwalają samołotowi-nosicielowi na pozostawanie poza zasięgiem działania systemów obrony powietrznej (a). Pociski rakietowe posiadają sterowanie współosiowe toru lotu (b), i system naprowadzania w końcowej fazie lotu (c). Dla każdej formy ataku stosuje się specjalne pociski rakietowe. 259

Goa (SA-N-1). 260 . 110 km c. torpedy do zwalczania okrętów podwodnych. b. Terrier (RIM-2). kierowanie w wiązce prowadzącej. 4. masa. b . Seacat (Wlk. 6. (USA) a. 70 km c. 242). Otomat (Włochy/Francja) a. rakiety przeciwlotnicze: A. jak np. 68 kg. stosowane na m o r z u w XVIII i XIX w. 1360 kg b . 3. Gabriel (Izrael) a. kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. 2. (USA) a. 770 kg b.5 kin c. Standard (SM-2ER). bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. 5. 1. 200 km c. 2. 3175 kg b. które niewiele różnią się od systemów naziemnych i lotniczych. Niektóre z nich dzielą się także na inne kategorie. system bezwładnościowy i na podczerwień. Talos RIM-8. (WNT) b . klasy „woda-powietrze" B.rSrytania) c. torpedy do zwalczania celów nawodnych. a. Pociski rakietowe klasy „woda-powietrze" (po lewej): 1. Można nawet wymieniać części składowe. 22 lub 41 km c. Objaśnienie. 825 kg b . torpedy (patrz także str. 35 km c. komendy radiowe. klasy „woda-woda" C. 30 km c. kierowanie komendowe oraz aktywny system radiolokacyjny. bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. (Francja) a. klasy „woda-glębina wodna" D. 96 km c. 4. 635 kg b. 1360 kg b . 120 km c. system bezwładnościowy i samonaprowadzanie w fazie końcowej. Exocet (MM-40). Obecnie występuje d u ż a różnorodność' morskich systemów pocisków rakietowych. Pociski rakietowe klasy „woda-woda". balistyczne pociski rakietowe wystrzeliwane z wyrzutni pod­ wodnych (SLBM). kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. Seawolf (Wlk. 330 kg b . Harpoon (RGM-84). 5. Zostały one zastąpione przez torpedy na początku XX w. Penguin (Norwegia) a. (po lewej) : 1. 400 lub 500 kg b. (USA) a. 20 km c.Brytania) a. kierowanie w wiązce prowadzącej oraz półaktywny system radiolokacyjny. 300 kg b . 20 km c. Morskie pociski rakietowe (po lewej). 3.Morskie taktyczne pociski rakietowe Pierwsze pociski z własnym n a p ę d e m . metoda naprowadzania. zasięg c. 3. 6. Przy niektórych typach brak danych. 3. kierowanie w wiązce prowadzącej/komendy radiowe. były rakietami na paliwo stale. bezwładnościowe i aktywny system radiolokacyjny. 2. (USA) a. Sea Killer Mk 2 (Włochy) a.

których silniki napędzają akustyczną torpedę samonaprowadzającą się na cel. uzbrojonym w strategicznepociski rakietowe. poprawiły skuteczność działania torped. „Terne" .B o m b y i pociski z w ł a s n y m n a p ę d e m Pociski rakietowe klasy „woda-głębina wodna" (po prawej): Pocisk „Asroc" ma głowicę bojową . Asroc (RUR-5A). jeszcze pod wodą zapa­ la się silnik rakietowy.torpedę bądtf ładunek nuklearny detonowany w wodzie. Jeśli torpeda nie osiągnie celu przy pierwszym zajściu kontynuje „poszukiwanie celu" bądź wykonuje wielokrotne próby podejścia do atakowanego celu. 56 k m c. Bomba eksploduje na zaprogramowanej głębokości. Kierowanie i zwalnianie torpedy następuje przez sygnały sterujące z komputera. są pociskami rakietowymi na paliwo stałe.50 kg głowicę bojową. Asroc leci po torze balistycznym i uwalnia torpedę nad zaprogramowanym punktem.torpeda akustyczna. Torpedowce i okręty pod­ wodne używają torped kie­ rowanych przewodowo (1). 261 . Terne (Norwegia) a. i samonaprowadzającycn się w sposób aktywno-akustyczny (3). Następnie pocisk rakietowy wynurza się nad zaprogramowany tor lotu i nastę­ puje odłączenie się bomby głębi­ nowej. kierowanie bezwładnościowe. podczas lotu .Brytania) b. Układy kierowania (po prawej). „Subroc" (wystrzeliwana z wyrzutni torpedowej okrętu podwodnego w zanurzeniu) ma ładunek nuklearny detonowany w wodzie. 3 k m c. 4. •^m0^% Subroc (po prawej). Komputer przekazuje dane z sonaru okrętu. Może także przenosić ładunek nuklearny detonowany w wodzie. niekierowany.torpedę.niekierowany. kierowanie komendowe oraz torpeda akustyczna. w wodzie . Ikara (Australia/ /Wlk. 1. (USA) a. 458 k g b . 1815 kg b . jest pociskiem rakietowym dwustopniowym na paliwo stałe. samonaprowadzających się w spo­ sób pasywno-akustyczny (2). Ikara. 10 k m c. 2. Po starcie. 2. Używany jest przez okręty podwodne w zanurzeniu przeciwko nieprzyjacielskim okrę­ tom podwodnym. Asroc i Ikara (po prawej). 1. „Ikara" . 3. (USA) a. przenoszącym ładunek nuklearny detonowany w wodzie. maksymalny zasięg sonaru (namierzanie akustyczne obiektów podwodnych) c. 135 k g b. Subroc (UUM-44A).

1975 r. 1976 r.Strategiczne i taktyczne nuklearne pociski rakietowe Pociski rakietowe z głowicami nuklearnymi dzielą się na strategiczne i taktyczne (do wsparcia pola walki). TCBM b. ICBM b . i przewidziany jest do niszczenia strategicznych celów naziemnych. 9500 km d. 8. Pocisk rakietowy (a). 4. W pociski „Toma­ hawk". nuklearna do 250 KT. 6. TCBM b. IRBM b . 2000 km d. W niniejszym podrozdziale położono nacisk na systemy wprowadzone w latach siedemdziesiątych. SS-20. w tym także pod­ wodnych. 6x200 KT c. 262 Tomahawk i pociski samosterujące Amerykańskie pociski samosteru­ jące typu „Tomahawk" (1).(WNP) a. Strategiczne balistyczne jądrowe pociski rakietowe (po prawej): 1. zespół bojowy c. MSBS M-20. 1980 r. . 7800 km d. 1975 r. celność trafienia: prawdopodobnie do 1 m. Objaśnienie: a. prędkość max: ok.(WNP) a. 8x1-2 MT c. 3. 1977 r. max. 12000 km d. 10000 km d. Trident C 4. 3x300 KT (?) c. dalsze informacje znajdują się na stronach 274 i 275. może być uzbrojony albo w jedną głowicę bojową o mocy ok. 234) b. uzbrojono siedemdziesiąt jeden okrętów. Uwaga: SS-20 składa się z d w u wyższych stopni SS-16. 7. rok wprowadzenia do użytku. (Francja) a. (WNP) a. 1977 r. Znajduje się na uzbrojeniu okrętów pod­ wodnych (b). ICBM b. (WNP) a. ICBM b. 2. SS-19(WNP) a. Scarp (SS-9). Marynarki Wojennej USA. głowica bojowa: konwencjonalna typu W 80. W latach'1981-1986 dwieś­ cie pięćdziesiąt siedem bombow­ ców lotnictwa amerykańskiego zostało uzbrojonych w pociski „Cruise Missile"' napęd: turbinowy dwuprzepływowy kierowanie: TE RCOM masa: 1452 kg. 10500 km d. 3x350 KT c. SLBM b . Minuteman III. Ostatnia wersja pocisku Polaris o zasięgu 4630 km. 4x200 KT c. 3000 km d. SS-16. SLBM b. Polaris A-3 (po lewej). 3x150 KT c. 1x18 MT c. 1x1 MT c. bądź w trzy głowice typu MIRV. (WNP) a. każda o mocy 300 KT. zasięg d. 2. (USA) a. 1969 r. składają się z tych samych podzespołów i spełniają także takie same zada­ nia strategiczne i taktyczne. SS-17. (WNP) a. ma jeszcze napęd na paliwo stałe oraz układ kierowania bezwładnościowego. 12000 km d. 1x1 MT c. 8x100 KT c. SS-18 wz. 9. 930 km/godz. zasięg: 2500 km. (USA) a. ICBM b. Mogą być" także uzbrojone w głowice nuklearne. IRBM b. 1 MT. 1975 r. 1978 r. 13000 km d. Mogą one przenosić także głowice konwencjonalne. i „Cruise Missile" (2). prędkość marszowa: 660 km/godz. Sandał (SS-4). 5. 5700 km d. 10. rodzaj pocisku rakietowego (objaśnienie na str. 1959 r.

(po prawej): 1. 400 KT). niekierowany: brak. 7 znajdują się na wyposażeniu armii WNP. nuklearny pocisk z uproszczo­ nym systemem kierowania bezwładnościowego o zasięgu 120 km. kierowanie: bezwładnościowe. Pocisk p o d względem długości. głowica bojowa: konwencjonalna z ładunkiem burzącym bądź z ładunkiem nuklearnym. który podczas lotu porównuje zaprogramowany tor lotu . 2. . masa: 2700 kg.zawarty w pamięci komputera .z rzeczywistym obrazem przelotu. jest naj­ większym amerykańskim takty­ cznym pociskiem rakietowym (głowica bojowa o mocy ok. osiąga on cel na polu bitwy. 4. Głowica bojowa zawiera sześć lub dziewięć ładunków samonaprowadzających się na cele (c). zasięg: 270 km. 120 km. Pocisk (a). zasięg 800 km. długość: 11. Jest wyposażony w radar korelacyjno-powierzchniowy.25 m. napęd: jednostopniowy. Dzięki prostemu systemowi kie­ rowania bezwładnościowego (c). Pociski FROG 3. 3. Pershing li (a). napęd. masa: 6300 kg. Ten pocisk rakietowy został opracowany przez Amerykanów przecie wszystkim jako taktyczny. Na uzbrojeniu znajduje się Scud B i C . Typu FROG. Scud C . rakietowe paliwo ciekłe.Pluto (po prawej). zasięg: 60 km. Ze względu na wysoką dokładność trafienia celu posiada niewielką głowicę bojową. Lance (po prawej). wystrzeliwany jest z wyrzutni samobieżnej (o).450 km. Pociski rakietowe typu Scud (SS-1). i ma system samonaprowadzania w końcowej fazie lotu. lecz ma większą średnicę. nuklearny pocisk rakietowy (a). startuje z wyrzutni na ciągniku siodłowym (b). FROG7 długość: 9 m. Pershing (po prawej). „Pluto" może być wystrzeliwany z wyrzutni na czołgu AMX-30 (b). Scaleboard (SS-12). Głowica jądrowa prawdopodob­ nie o mocy wybuchu 1 KT. francuski taktyczny. głowica bojowa: konwencjonalna z ładunkiem nuklearnym. Zasięg pocisku z głowicą o mocy wybuchu 15 lub 25 KT wynosi ok. Radzieckie taktyczne pociski rakietowe. systemu kierowania i napędu podobny jest do pocisku typu Scud. paliwo stałe.

nie mieszczącymi się we wcześniej. Smugi dymu widoczne na tle nieba. tworzące „siatkę". Próbny wybuch jądrowy (na sąsiedniej stronic). BIOLOGICZNA I JĄDROWA W rozdziale tym zajmiemy się niektórymi ze środków masowego rażenia. na poligonie Maralinga. Zabiegu tego dokonano w celu dokładnego pomiaru wielkości kuli ognistej i chmury pyłów w kształcie grzyba towarzyszących wybu­ chowi jądrowemu. Wszystkie środki masowego rażenia charakteryzują się tym. Na końcu przedstawimy sposoby użycia broni biologicznej. takie jak gazy bojowe. ale efekty ich działania mogą być całkowicie odmienno. 1956 r. niszcząc przy tym siłę żywą. w jego dłoniach widoczna pompka 7. wprowadzonej w tej książce klasyfikacji. Do broni chemicznej m o ż e m y zaliczyć zastosowanie ognia. Środki te mogą być przenoszone za pomocą systemów broni pokazanych uprzednio. Zaliczamy tu środki chemiczne. Dodatkowo wyposażony w przenośny sygnalizator skażeń radioaktywnych. rurką wskaźnikową. od dawna zresztą wykorzystywanego w technice wojennej. podczas ćwiczeń w wykrywaniu skażeń chemicznych na pozorowanym polu walki. że ich działanie może rozprzestrzeniać się w nieprzewidywalny sposób. ale na szeroką skalę użytego od II wojny światowej w postaci masowych bombardowań bombami zapalającymi. Żołnierz radziecki (po prawej). 264 . Posługuje się on przyrządem rozpoznania chemicznego wz 54. uzyskano wystrzeliwując rakiety na paliwo pozostawiające wyraźny ślad.Rozdział siódmy BROŃ CHEMICZNA. użyte podczas I wojny światowej. w połudruowej Australii. O m ó w i m y również czynniki działania niszczącego oraz wojskowe zastosowania broni jądrowej.

.

Do miotania płomienia służył specjalny syfon.13. Magnez w postaci metalicznej stosowano w lotni­ czych bombach zapalających. Większość z nich wypełniana jest białym fosforem. Skorupę takiego pocisku wypełniano mieszaniną saletr}'. Głównym środkiem przenoszenia broni zapalającej stały się bomby lotnicze. Naczynia wypełnione palną cieczą stosowano już podczas wojen w pierwszych pięciu wiekach naszej ery. Zwiększało to intensywność spalania. 3.Broń zapalająca Od niepamiętnych czasów ogień był używany jako groźna broń. Używa się również podręcznych miotaczy płomieni jednorazowego użytku. Szyjkę butelki zatyka się łatwopalnym materiałem. choć przez długi okres miała ona ograniczoną skuteczność. Zastosowanie ognia w starożyt­ ności (po lewej). Niektóre z nich palą się wyko­ rzystując tlen zawarty w powie­ trzu. są również takie. Umożliwiają wyrzuca­ nie płonącej cieczy. 266 . a ciecz zapalana jest elektrycznie. Pokazano radziecką konstrukcję 1JPO-50. Jest to zwykła butelka napełniona benzyną. Można wywoła? również samozapłon rozlanej po rozbiciu o przeszkodę benzyny. Pociski zapalające (powyżej). „slrzałów". Bomby zapalające (powyżej). jej zapalenie następuje u wylotu rury miotacza. Plecakowy miotacz płomieni (powyżej). atakowano tereny zurbanizowane. sulfidem antymonu. Pokazano brytyjską „bombę ognistą" wystrzeliwaną z dziewiętnas­ towiecznych dział gladkolufowych. Po raz pierwszy broń lego rodzaju zastosowano podczas 1 wojny światowej. Miotano je za pomocą różnych maszyn oblężniczych. wypełnianych grubymi płytkami tego metalu. Pokazano wygląd współczesnego żołnierza amerykańskiego uzbrojonego w tego rodzaju broń. głównie ze względu na trudności związane z wytworzeniem ognia na polu walki. wypełniane były prawdopodobnie pochodnymi ropy naftowej. zwraca uwagę specjalna odzież ochronna. Za pomocą broni zapalającej. Pociski zapalające miotane ręcznie (powyżej). w tym również z wapnem. Wojska regularne wyposażone są w etatowe środki w postaci granatów zapalających (2). Wprawdzie bomby zapalające zrzucano z pokładów sterowców lub samolotów podczas I wojny światowej. Prześledzimy sposoby używania ognia jako broni.6 kg) z czasów II wojny światowej. łojem i terpentyną. Ręczne miotacze płomieni (powyżej). Do jego wytworzenia używano jako podstawowego surowca ropy naftowej mieszanej z rozmaitymi dodatkami. to jednak masowe bombardowa­ nia tego rodzaju bombami zaczęły się w latach II wojny światowej. Maksymalny zasięg wynosi 70 m. zgromadzonej w zbiorniku ciśnieniowym. dlatego będą one omówione dokładniej. Ma ona 3 zbiorniki o poi. przedstawia najważniejsze środki i materiały zapalające stosowane w XX w. zapoznamy się z niektórymi współczesnymi środkami zapalającymi. Brytyjska bomba 30-funtowa (ok. żywicy. Butelka zapalająca (1). dodając odpowiednie środki chemiczne. tzw. Pociski zapalające i małokalibrowa amunicja zapalająca są stosowane nadal. które wymagają wymuszonego zapalenia. inne wymagają stosowania specjalnych utleniaczy. „koktajl Mołotowa". Niektóre z tych substancji zapalają się samorzutnie. Zawartość zbiorników wystarcza na oddanie kilku 2-3 sek.3 1 na mieszankę zapalającą. Tablica (po prawej). zapalającym się samorzutnie przy kontakcie z powietrzem. W Bizancjum powszechnie używano jako broni wojskowej „ognia greckiego". Duże miotacze montowane są leż niekiedy na czołgach. Artylerii od dawna używano do wywoływania pożarów budowli i statków. siarki. stosowanej już na skalę strategiczną.

Perforowany kominek metalowy wypełniony termitem c. stosu­ je się je do wzniecania pożarów w budynkach jak i miejscach kon­ centracji sprzętu pancernego itp. wywoła to tzw. żywioł staje się niemożliwy do opanowania. w postaci cieczy. że metalowa wkład­ ka całkowicie się topiła. b. C. Żywica d. które powodowały żelo­ wanie ropy. zwiększając jej ełekt zapalający . To z kolei. co wzmaga intensywność procesu spalania. w czasie 10 minut. B. Pręt bezpiecznika d. Obecnie stosuje się Napalm B. było wystrzeliwanych kolejno 7 kaset z materiałem palnym. a. na miasto. Ładunek termitowy umieszczony w przedniej części kadłuba. Zapalnik b. Paliła się punktowo. występowanie zjawiska nazwanego „burzą ogniową". Jeśli zrzuci się dostatecznie dużo bomb zapalających np. Podstawa metalowa a. Począt­ kowo stosowano w tym celu sole kwasu naftenowego i palmitowego (naflen glinu i palmit Efekt „burzy ogniowej" (po prawej). ben­ zen i benzyna. Oplot z liny e. W wyni­ ku wstrząsu wywołanego upadkiem. Ładunek inicjujący (powodował również odrzucenie statecznika) f. mogą być używane do ataków na siłę żywą. na obrzeżu powstanie strefa obniżonego ciśniema. e. przy czym czas palenia wydłuża się dwa do trzech razy w porówna­ niu ze zwykłym napalmem. Statecznik z blachy stalowej Skorupa magnezowa Otwory zapałowe Detonator Iglica Ładunek wybuchowy I 1 a. obszary leśne itp. Niewielki ładunek wybuchowy miał na celu odstraszanie ludzi usiłujących gasić pożary. jest znacznie skuteczniejszy. c. Jej nazwa pochodzi od pierw­ szych liter nazw substancji zagęszczających dodawanych pierwotnie do ropy lub innych ciekłych węglowodorów. jedna z kilku od­ mian tego typu będących w uz­ brojeniu amerykańskim w latach sześćdziesiątych i siedemdzie­ siątych. z 11 wojny światowej. powodując zapalenie się wkładki termitowej. Powstawała przy tym tak wysoka temperatura. Mieszaninę palną zwaną na­ palmem. Pokazana odmiana za­ wierała 416 litrów napalmu. Po uderzeniu o ziemię wybuch małego ładunku wybuchowego odrzucał ogon ze statecznikiem. Płonie wytwarza­ jąc temperaturę 850 st. Ponieważ ma to charakter reakcji łańcuchowej. Pierwsza kaseta zapalająca g. Jego istotnymi składnikami są zagęszczacze polistyrenowe. 267 . Ładunek termitu glinu). na Wielką brytanię już w 1915 r. Bomba napalmowa 750 funtów (po prawej). charakteryzujące się przedłużonym czasem palenia i dużą przyczepnością do podłoża. impuls ogniowy inicjował zapalenie się ten nit u w ypełn łającego bombę. Istnieją również inne rodzaje napalmów nowej generacji. Powoduje to zassanie mas zimnego powietrza ku środkowi ogniska pożarów. Ze względu na sposób palenia zastosowanego w nich środka dzielą się na dwa zasadnicze typy: A. Dzięki temu Napalm B. zwiększając skuteczność bomby. Rozpryskowe. Brytyjska bomba zapalająca 25 funtowa (po prawej).Broń c h e m i c z n a . spalał się w miejscu upadku bomby. Statecznik bomby (blacha stalowa) c. Bomba spadała na małym spadochronie. Waga 1 kg. a z kadłuba bomby. Niemiecka bomba typu BI EZB (po prawej). Była to niezwykła konstrukcja. wynaleziono w 1943 r. W czasie 11 wojny światowej stwier­ dzono. inicjowało zapalenie się magnezowego kadłuba bomby. biologiczna i j ą d r o w a Lotnicze bomby zapalające (po prawej). tworząc jedno ognisko. US Navy MK 78 Mod 2. Po upadku powodują rozrzucenie płomienia na dużym obszarze. f. Tym samym. Zapalnik zaczynał działać w momencie zwolnienia bomby. d. ZapalniK e. pożary skupione. Wytwarzają one intensywny płomień skupiony w punkcie upadku bomby. Brzechwy statecznika b. wówczas ciepło wytwarzane nad centrum pożaru powoduje unoszenie się olbrzymich ilości gorących gazów. Punktowe. W momencie uderzenia o ziemię roztopiony metal rozpryskiwał się razem z płonącym ładunkiem żywicy. Pierwsze bomby zapalające (po prawej). Tego rodzaju bomby zrzucano ze sterowców niemiec­ kich (Zeppelinów). ruchomy detonator uderzał w stałą iglicę.

która wywoła 50 % zgonów wśród porażonych. w postaci n p . Gazy drażniące i her­ bicydy omówiono na następnej stronie. 1937. Również w tym okresie zastosowano gazy drażniące. Dzieli się je na drażniące i psychochemiczne. era wojny chemicznej zaczęła się dopiero 22 kwietnia 1915 rv kiedy to po raz pierwszy użyto gazu bojowego pod Ypres. skórę i drogi oddechowe.' ogólnotrujące. wydane w Nowym Jorku . Działanie takie cechuje środki: paralityczno-drgawkowe. Skutecznym sposobem ochrony jest zastosowanie speq'alnej odzieży i maski filtracyjnej (po lewej). rękawic gumowych (c). środki duszące prowadzą do wypełnienia płuc płynami fizjologicznymi. mogą być śmiertelne dla organiz­ mu ludzkiego. Dawka śmiertelna jest to taka ilość substancji trującej. które stosowane są po dzień dzisiejszy przez siły policyjne do tłumienia rozruchów. Środki paralityczno-drgawkowe atakują centralny układ nerwowy. Maska przeciwgazowa typu filtracyjnego (a). Gazy bojowe. Są to środki z grupy parzących. Ter­ min „ogólnotrujące" odnoszony jest do szeregu substancji będą­ cych silnymi truciznami o kom­ pleksowym działaniu. Osiągnięto to poprzez zas­ tosowanie impregnowanego pa­ pieru (b).M. wyrażone w tvsiącach ton. Pokaza­ ny brytyjski model odzieży och­ ronnej chroni ciało przed przeni­ kaniem środków trujących przez skórę. podczas zmagań ł wojny światowej.Broń chemiczna Pomimo stosowania trucizn jako narzędzia zbrodni od niepamiętnych czasów. tym samym tlen nic dociera do komórek ciała. Skuteczność i trwałość działania gazów bojowych zależą w dużej mierze od lokalnych warunków. Bojowe środki trujące (BŚT). chroni oczy.1% wszystkich strat poniesionych przez walczące armie zostało spowodowane użyciem gazów bojowych. duszące. podaje dokładniejsze informaq"e o wybranych substancjach. co izo­ luje organizm od wpływów zew­ nętrznych. Bojowe środki trujące mogą wnikać do organizmu wieloma drogami. Inne BST mogą wywołać rozległe obrażenia.) W grudniu 1987 r. władze ZSKR przyznały się do posiadania 50000 ton bojowych środków chemicznych. Użycie gazów bojowych w I wojnie światowej (po prawej). Tabela pokazuje ilości gazów bojowych zużytych przez strony konfliktu. Środki pa­ rzące działają na odkrytą tkankę. Podrażniające BST powodują czasową niezdol­ ność do działań. rodzajów środków chemicznych stosowanych jako gazy bojowe. 268 . zwłaszcza przy dużej wilgotności powietrza. Wykaz (po prawej). trujące gazy paralityczno-drgawkowe zostały użyte przez wojska irackie w 1984 r. Prentissa. środki atakujące krwioobieg wiążą się z hemoglobiną. Tabela (poniżej). Pomimo podpisanych konwenq*i i powszechnego potępienia przez opinię publiczną świata. substancji roślinobójczych. (Dane przytoczono za „Środki chemiczne w wojnie światowej" autorstwa A. Ostatnią grupą BST są środki pośrednie. i pończoch ochronnych (d).. a zwłaszcza od pogody. Około 1.

Wystrzeliwano go z tzw. Nr 4 MK 1/1). Tzw. Ładunek zapalający 4. otwierano jednocześnie zawory wszystkich butli. Miotacze granatów łzawiących (po prawej). wszystkie lufy odpalano jednocześnie. 1. z których korzystał przeciw­ nik w obleganej twierdzy. 1. Brytyjski pistolet sygnałowy (Pistol. Gdy wiał sprzyjający wiatr (B). używany niekiedy do wystrzeliwania nabojów z gazem CS. granatów ręcznych (B). 1. Tym samym pozbawia się przeciwnika osłony jaką daje roślinność. lub amunicji gazowej do strzelb i granatników (C). biologiczna i jądrowa Chmura gazowa (powyżej). 3. 269 . Typowy granat łzawiący (powyżej). Worki z piaskiem 2. Brytyjski nabój gazowy typu L3A1 do pistoletu specjalnego kal 1. chmury gazu (C). Własne oddziały postępujące za chmurą gazową musiały być" wyposażone w maski przeciwgazowe. Przewody elektryczne 3. brytyjska prosta wyrzutnia pocisków gazowych z czasów I wojny światowej. umieszczano na pierwszej linii okopów. b. Dzięki tego rodzaju substancjom siły porządkowe uzyskują dodatkowy skuteczny środek pozwalający wyeliminować użycie broni palnej. Niemiecki pistolet sygnałowy P2A1 przystosowany do wystrzeliwania granatów łzawiących. Butle z gazem (A). dżun­ gli). Zbiornik z ciekłym gazem 5. Zawleczka zabezpieczająca 2. ładunek wybuchowy c. Gazy łzawiące mogą być stosowane w postaci aerozoli (A). miotacza min lub moździerza. skroplony gaz d. płynęły w kierunku okopów nieprzyja­ cielskich.Broń chemiczna. Środek chemiczny wraz z mieszanką pirotechniczną 6. Tego typu moździerze wkopywano w ziemię. które powodują zniszczenie liści. skorupa pocisku Wyrzutnia Livensa (powyżej). c. Strzelba-granatnik Smith and Wesson 210. Powyżej okazano schematycznie oprysiwanie za pomocą samolotu. Amerykański granat typu USA BC-M25A2 z gazem łzawiącym. Francuski miotacz gazu typu 63 FDM.5 cala. Paląc się wydziela gaz C N I . Niemiecki pocisk gazowy (powyżej). z czasów I wojny światowej. którym wyrzucany jest gaz. Zwykle pali się wydzielając gryzący dym. 1. Już w starożytności np. Spłonka inicjująca 3. co rozrywało skorupę pocisku i rozpraszało skroplony gaz. Lufa cienkościenna 4. komora zapalnika b. Współ­ czesnym przykładem podobnych działań może być opryskiwanie wielkich połaci leśnych (np. (tzw.5 cala. ł a d u n e k wybuchowy 6. Przy upadku pocisku zapalnik powodował wybuch niewielkiego ładunku. w rzędach po 25 luf. Wystrzeliwuje się z niej różne typy granatów na odległość do 100 m. Otwór w skorupie. są obecnie powszechnie stosowa­ ne do rozpędzania tłumów podczas zamieszek. Pierwsze ataki gazowe. starano się zatruć źródła wo­ dy. Może wyrzucać strumień gazu CŚ przez 30 sek. a. w praktyce stosowano to podczas wojny wietnamskiej. Ładunek miotający E Pośrednie metody użycia broni chemicznej. „łyżka" zapalnika 5. za pomocą defoliantów. ataki falowe) podczas I wojny światowej wykonywano w opisany niżej sposób. 2. Pyrotechnic. Gazy drażniące (po lewej). a.

prędkością nieco większą niż prędKOŚć dźwięku (230 m/sek). lala odbita (b). Mechanizm jądrowej bomby jednofazowej (powyżej).xl0-' 2 ). temu towarzyszy unoszenie się kuli ognistej ku górze. Jedno­ cześnie wybucha właściwy ładu­ nek wybuchowy powodując ściśnięcie materiału rozszczepial­ nego do masy nadkrytycznej. Masa podkrytyczna n. lżejsze pierwiastki. W czasie wybuchu ładunku jądrowego o mocy 1 kilotony (KT) wydziela się taka sama energia. stwierdzono bowiem. powstaje ogromna strefa obniżonego ciśnienia. 3. Jeśli z jądra zostanie wyrzucony neutron. Źródło neutronów g. i. Każdy atom ma jądro złożone z protonów i neutronów. że największą skuteczność bojową wybuchu powietrznego uzyskuje się (w zależności od mocy użytego ładunku jądrowego). Energię wybuchu jądrowego mierzy się tzw. Po uruchomieniu zapalnika. nakłada się na falę pierwotną (a). powoduje to odparowanie materii. 1. uwalnianych jest ponad 36 megawatów' energii. Zjawisko to wykorzystano w broni. sposobami jej przenoszenia oraz omówimy skutki jej działania. wokół którego krążą elektrony. Uran ściśnięty do masy krytycznej 270 . Towarzyszy temu wyzwolenie d w u swobodnych neutronów i 32 pikowatów energii (piko-tj. Do zapoczątkowania reakcji łańcuchowej rozszczepienia jąder potrzebny jc.000.Na następnych stronach omówimy metody wywołania eksplozji nuklearnych i towarzyszące im zjawiska. W wyniku tego rozpoczyna się reakcja łańcuchowa. Porusza się ona z.Broń jądrowa Materia zbudowana jest z atomów. Broń jądrowa jednofazowa (powyżej). C i tworzy kulę ognistą. Jeśli kula ognista dotknęła powierzchni ziemi. Razem z pyłami zostaje ona zassana ku górze. bliżej epicentrum mająca charakter fali uderzenio­ wej. 2. rozpadających się na dwa inne. w której nie może dojść do samo­ rzutnej reakcji łańcuchowej) ota­ cza się ładunkiem wybuchowym. Większa jednostka.kadłu­ bem odbijającym neutrony. a. Zapalnik b. w punktach przecięcia obu tych fal (c). W czasie wybuchu wydziela się promieniowanie świetlne w postaci niezwykle silnego błękitnawego światła i dużej ilości ultrafioletu. W ten sposób. wybuch małego ładunku mio­ tającego wrzuca źródło neutro­ nów do kadłuba bomby. następuje dwukrotny wzrost ciśnienia i prędkości. towarzyszy temu wyzwolenie dużych ilości energii. 4.45 kg uranu U 235. (tj. Swobodne neutrony zderzają się z dwoma kolejnymi jądrami. zwana megatoną . Następnie zajmiemy się rodzajami broni jądrowej. Kula ognista nie musi się stykać 7 powierzchnią. taką.edzeniowej fali Macha. za czołem fali powstaje strefa podciśnienia. Wykorzystuje reakcję rozszczepienia jąder uranu U 235 lub plutonu Pu 239. Po przejściu fali uderzeniowej . 4. który trafia w jądro uranu. przy rozpadzie 0. Tłok £. Masę podkrvtyczną"uranu U 235 lub plutonu Pil 239. 3. zwanej jądrową. Zjawisku.:l spowolniony swobodny neutron. Ekran odbijający neutrony c.000 t TNT. W efekcie fala czołowa ma charakter rozrz. 2. której towarzyszy znaczne nadciśnienie. Część fali odbija się od gruntu. odpowiada energii wybuchu 1. Otaczające punkt zerowy powietrze nagrzewa się'do 10 000 000 st. Źródło neutronów po wystrzeleniu i. przy'doko­ naniu eksplozji na wysokościach od 600 m do 15200 m. Powstaje charakterystycz­ na chmura w kształcie grzyba.czynniki rażące wybuchu jądrowego. Zjawiska towarzyszące wybuchowi jądrowemu (powyżej) . tj. Ładunek miotający źródło neutronów e. Wskutek tego masy powietrza zaczynają gwałtownie przemieszczać się ku epicentrum wywołując gwałtowny huragan — prędkość wiatru dochodzi do 1000 km/godz. Kula ognista wytwarza promieniowa­ nie cieplne rozchodzące się kuliście z olbrzymią szybkością. W wyniku zderzenia jądro uranu rozpada się na dwa inne lżejsze jądra. jak w czasie wybuchu 1000 t TNT (trotylu). Za falą cieplną pojawia się fala podmuchu. przy czym zachodzi identyczna reakcja. równoważnikiem trotylowym. Komory z materiałem wybuchowym d. przy czym kula rozrzedza się szybko i porywa za sobą pyły z powierzchni ziemi. a następnie płaszczem . dalej przebiega ona już lawinowo.

klasyczna bomba wodorowa. Dlatego w pokazanej bombie. Wytworzona energia powoduje zapoczątkowanie reakcji syntezy deuteru i trytu. Deuter jest lo izotop wodoru o liczbie masowej 2. Uran 238 7.jego masa winna być co najm niej równa tzw. biologiczna i jądrowa „Little Boy" (powyżej). Wydzielające się przy tym szybkie neutrony owodują rozszczepianie jąder 238. nie ma tu też problemów związanych z masą krytyczną. wyzwala się przy tym duża ilość energii i jeden neutron. Ekran neutronów 5. to dzięki nieporównywalnie mniejszym wymiarom atomów deuteru czy trytu. Deuterek litu otacza się płaszczem U 235 lub Pu 239. Mieszanina deuterku i trytku litu 9. odizolowano niewielką ilość uranu. Uran (masa podkrytyczna) 6. 1. paliwo Broń jądrowa trójfazowa (po lewej). mniejszej od masy krytycznej. że całość uranu ulega rozszczepieniu. Źródło neutronów 4. Bron termojądrowa. jąder lekkich pierwiastków. wybuch taki wytwarza dużą ilość substancji promieniotwórczych. Dzięki warunkom wytworzonym przez wybuch jądrowy możliwa stała się synteza" (fuzja). 271 . Urządzenie inicjujące Podobnie skonstruowana jest broń jądrowa dwufazowa tj.Broń chemiczna. przy czym wydziela się olbrzymia ilość energii i jeden swobodny neutron (3). Synteza jądrowa. termojądrowe przy tej samej masie daje 3-4 krotnie więcej energii niż materiały rozszczepialne. Synteza deuteru i trytu (powyżej). porównano objętości i masy uranu 235 i TNT przy odpowiadających im energiach wybuchu. Uran (masa podkrytyczna) 4. nie występuje tu jedynie warstwa U 238. Tryt jest to izotop wodoru o liczbie masowej 3. dwa atomy deuteru zderzają się. W tej 20 kilotonowej bombie. jako materiału rozszczepialnego użyto uranu 235. Tak wielka koncentracja wyzwalanej energii w praktyce oznacza. Ab\' mogło dojść do wybu­ chu jądrowego. Dzięki energii uzyskanej z eksplozji jądrowej. Zapalnik ciśnieniowy 2. wykorzystuje zupełnie inne zjawisko niż rozszczepienie jąder. Ich jądra łączą się. często nazywana termojądrową lub woaorową. Masa drugiej części uranu została dobrana tak. W tej właśnie fazie wydziela się najwięcej energii. dając w efekcie atom izotopu helu o liczbie masowej 3. od pewnej masy uranu 235. Materiały potrzebne do uzyskania paliwa termojądrowego są o wiele tańsze i łatwiejsze do zdobycia od materiałów rozszczepialnych. e 1. co tysiące bombowców przenoszących broń konwencjonalną. by masa obu kawałków tworzyła masę krytyczną. Ekran neutronów 5. a) Atomy deuteru i trytu zderzają się. 1. Tłok 3. że pojedynczy samolot lub pocisk rakietowy jest w stanie wywołać zniszczenia na tą samą skalę. Ten z kolei otacza się płaszczem z U 238. masie krytycznej tj. Następuje również sześciokrotne zwiększenie emisji neutronów. 2. musi zostać zgro­ madzona pewna ilość uranu . Pojemnik ocnronny ź ołowiu W tabeli (powyżej). Synteza deuteru (powyżej). zwana powszechnie wodorową. Ładunek wybuchowy 2. W pierwszej fazie dochodzi do reakcji łańcuchowej i towarzyszą­ cej jej eksplozji jądrowej. Materiał wybuchowy 6. Chociaż podczas syntezy atomu He 3. W wyniku eksplozji niewielkiego ładunku wybuchowego. wyzwala się znacznie mniej energii niż podczas rozbicia jądra uranu (plutonu). tak nazwano bomfję zrzuconą na Hiroszimę. lub Pluton 239 8. Przyjęto założenie. Ładunek konwencjonalnego materiału wybuchowego 3. Uran 235. co dostarcza dużych ilości energii. takiej w której dochodzi do samorzutnej reakcji łańcuchowej. mały kawałek zostawał połączony z resztą uranu. b) W wyniku tego powstaje jądro helu o liczbie atomowej 4. lub He 4. co wywoływało wybuch jądrowy.

porównaj poniżej). W dolnej części diagramu pokazano zasięg działania fali uderzeniowej. Drewno pali się lub ulega zwęgleniu E. Poniżej podano nadciśnienie wyrażając je w k p / m 2 i szybkość wiatru wyrażoną w km/h w poszczególnych strefach. Tabela poniżej podaje zasięgi stref dla bomb o większej mocy. a w dalszych odległościach jej gwałtowne spalanie. na tle mapy Wysp Brytyjskich. Skutki wybuchu bomby jądrowej o mocy 20 KT przedstawione na planie Waszyngtonu. 2 1 0 0 / 1 6 8 8. 5 % początkowe promieniowanie przenikliwe Strefy działania rażącego promieniowania cieplnego A. oznaczonymi od A do G. 1400/112 700 / 77 9. 35 % fala cieplna c. wywołuje śmiertelne skutki. 5-6 Zrujnowane zostają domy mieszkalne 6—7 Przewracają się pojazdy 7—8 Uszkodzenia budynków murowanych 8-9 Uszkodzenia budynków drewnianych Zasięg zniszczeń (powyżej). 272 . Przedstawiono hipotetyczną sytuację jaka zaistniałaby po wybuchu powietrznym ładunku o mocy 100 KT. 21000 / 1078 2. 14000 / 766 3. 1. Podczas wybuchu powietrznego. Wyparowywują metale B. ale znaczna jej część zamieniona zostaje w falę podmuchu.Skutki wybuchu jądrowego Głównymi czynnikami wywołującymi zniszczenia podczas wybuchu jądrowego są: promieniowanie cieplne. 85 % energii zostaje wyzwolone w postaci energii cieplnej. Głębokość stref zmienia się proporcjonalnie. Rozkład energii powietrznego wybuchu jądrowego (po lewej). Poszczególne strefy zostały omówione poniżej. Nadciśnienie w poszczególnych strefach rażenia. fabryk itp. Fala podmuchu działająca w postaci fal ueferzeniowych wywołuje powstanie niezwykle gwałtownych wiatrów. 4900 / 362 6. 10 % skażenie promieniotwórcze d. Założono. 50 % fala uderzeniowa b. że epicentrum wybuchu znalazłoby się w pobliżu Pentagonu. z epicentrum nad miastem Manchester. w zależności od mocy użytego ładunku. fala podmuchu. oznaczone jako 8-9. Wydzielające się promieniowanie przenikliwe (składające się z promieniowania gamma i neutronów) oddziały wuje na istoty żywe w wyjątkowo niebezpieczny sposób i choć jest niewidoczne. Ostatecznie cała energia rozkłada się w następujący sposób: a. Guma t tworzywa sztuczne zapalają się D. Skutki działania promieniowa­ nia cieplnego i fali uderzeniowej (po prawej). 10500 / 611 4. Trzeci stopień oparzeń (martwica) F. Drugi stopień oparzeń (pęcherze) G. 3500 / 257 7. powstałych w wyniku wybuchu strategicznego ładunku nuklearnego. Okręgami zaznaczono strefy /niszczeń wywołanych falą uderzeniową. Strefy zniszczeń wywołanych przez falę cieplną oznaczono G (opis zniszczeń . Impuls cieplny powoduje parowanie materii. promieniowanie przenikliwe i skażenie promieniotwórcze. W górnej części planu pokazano zasięg skutków działania impulsu cieplnego z wyodrębnionymi strefami zniszczeń. Strefy zniszczeń oznaczone) 1-9. Pierwszy stopień oparzeń (rumień) 21 3i Strefy działania rażącego fali uderzeniowej 0-1 Całkowite zniszczenia 1-2 Zniszczenia konstrukcji betonowych 2-3 Większość budynków ulega zniszczeniu 3-4 Budynki wielokondygna­ cyjne zostają uszkodzone 4—5 Zrujnowane zostają urządze­ nia przemysłowe. 7000 / 466 5. Metale topią się C.

Przy niewielkiej mocy użytego ładunku jądrowego grzyb nie jest wysoki i mieści się w troposferze.4 km (a). lub gdy dawka promieniowania została pochłonięta w ciągu 1 godziny. będzie miała falę podmuchu iden­ tyczną do wytworzonej przez bombę o mocy 10 MT. b i o l o g i c z n a i j ą d r o w a Przenikliwego (po prawej). spowoduje to odparowanie i zassanie dużych ilości materii. Np. beton.podaje się ją w radach. ziemię. Natomiast przy wybuchu ładunku wielkiej mocy. Optymalna wysokość" po­ wietrznego wybuchu jądrowego (powyżej). wydzielone w pierwszych sekundach wybuchu jądrowego oddziaływujc w promieniu wielu setek metrów. Kiedy kula ognista wybuchu jądrowego dotknie powierzchni ziemi. 2. cllatcgo wprowadzono pojęcie dawki napromieniowania odnoszące się do organizmów żywych . Materia ta wraz z odparowanymi częściami korpusu bomby jest silnie bombardowana strumienia­ mi neutronów towarzyszącym pierwotnemu promieniowaniu wybuchu. wybucha­ jącą na wysokości 2. jeśli bomba o mocy 1 MT wybuchnie na wysokości ok. Dzięki temu cząstki pyłów mogą być przenoszone przez wiatry na olbrzymie odległości. przy czym przenika przez wodę. a następnie ulegają samorzutnemu rozpadowi. Promieniowanie mierzone jest w rentgenach (R). B. 273 . Przenikając przez żywe tkanki promienie (wywołują naruszenie struktury molekularnej. Tym samym zasięg skażeń promieniotwórczych jest niewiel­ ki i ma znaczenie lokalne (a). mRAD) lub w remach i milircmach. Może to powodować skażenia na skalę światową (c). w określonych odległościach i przy określonej mocy ładunku jądrowego. y) na organizm człowieka przy jednorazowym naświetleniu. wchodzące w jej skład atomy zostają zjonizowane.4 km (c). Promieniowanie typu gamma. Wysokość. Tabela pokazuje skutki działania promieniowania jonizującego (a. Jednostki te oznaczają stopieii jonizacji atomów ośrodka poddanego działaniu promienio­ wania przenikliwego.2 km (b). wybuchająca tak jak w (b). zwanego skażeniem promieniotwórczym. Z niej właśnie powstaje grzyb atomowy. obłok pyłów może sięgnąć wysoko. na której wykonano wybuch jądrowy ma istotny wpływ na osiągnięte efek­ ty. Tkanka żywa pochłania 14% więcej promieiiiowania niż powietrze. Gdy pary te wystygną. milifadach (RAD. Bomba o mocy 1 MT.Broń c h e m i c z n a . i milirentgenach (mR). w górne warstwy stratosfery (b). opadają na ziemię w postaci silnie radioaktywnego pyłu. Skutki promieniowania Przybliżony poziom promieniowania początkowego (po prawej). Skażenie promieniotwórcze (powyżej). działanie fali pod­ muchu na poziomie gruntu stano­ wić będzie zaledwie 1/5 tego co uzyskalibyśmy detonując te samą bombę na wysokości ok. 1. mury ceglane a nawet ołów.

). co zmniejsza prawdopodo­ bieństwo ich zniszczenia i pozwala zniszczyć cele rozproszone na dużym obszarze. Gdy tor lotu takiego pocisku zaczyna opadać. nowszymi systemami wielogłowicowymi. Początkowo stosowano pociski rakietowe z pojedynczymi głowicami o wielkiej mocy. Rosja. Dzięki temu głowice w samodziel­ nej fazie lotu mogą zmienić kurs na cele zapasowe. I )zięki wspomnianym właściwoś­ ciom pociski wielogłowicowe sta­ nowią większe zagrożenie dla prze­ ciwnika niż pociski wcześniejszych generacji.Użycie broni jądrowej O m ó w i o n o tu główne sposoby użycia broni jądrowej. Głowice maja wła­ sne silniki rakietowe i układ stero­ wania sprzężony z komputerem. Francja 512 d. 274 . sposoby przenoszenia głowic jądrowych do celu. 1. jej skuteczność opiera się na stwarzaniu zagrożenia dla potencjalnego przeciwnika. kiedy to b r o ń jądrowa osiągnęła swe dominujące znaczenie w rozgrywkach politycznych. 2. (przypuszczalnie) h. (przypuszczalnie). Pełniejsze informacje na temat pocisków rakietowych z głowicami jądrowymi zawarto w rozdziale szóstym. Wiatach pięćdziesią­ tych i sześćdziesiątych monto­ wano na nich głowice o wielkiej mocy mierzonej w megatonach. by mógł przenieść kilka głowic na duży cel powierzchniowy. Nowszą generacją pocisków wie­ logłowicowych jest pocisk z mane­ wrującymi głowicami przeznaczo­ nymi do niszczenia niezależnych celów (MARV). Wlk. Przedstawimy także ilość i rodzaje broni jądrowej będącej współcześnie na uzbrojeniu. Izrael do 100 (przypuszczalnie) g. te ostatnie mają wprowadzić w błąd systemy antyrakietowe nieprzyjaciela. Porównanie (po prawej). z czerwca 1988 r. jest czymś w rodzaju „autobusu" przewożącego pewną ilość głowić bojowych i pozorowanych. (C) pociskach rakietowych startujących z ziemi. zmieniły się środki ich przenoszenia. Pocisk wielogłowicowy (MRV) jest lak zaprojektowany. wystrzeliwane są głowice bojowe i pozorne. (B) pociskach artyleryjskich. nazywanymi MIRY i MARY. Poszczególne głowice charakteryzują się dużą dokładnością trafienia i niewielką mocą. Ukraina. Całkowita ilość głowic jądrowych: a. 'Brytania 192 f. Od lat pięćdziesiątych. Pocisk wielogłowicowy z głowicami przeznaczonymi do niszczenia niezależnych celów (MIRV). Sposoby przenoszenia (po prawej). obecnie przeważają pociski wielogłowicowe. Głowice zmierzają indywidualnie do celów oddalonych od siebie o wiele kilometrów. Rodzaje głowic nuklearnych stosowanych w pociskach rakietowych (powyżej). 3. Brort jądrowa jest bronią odstraszającą tj. typy głowic i przewidywane cele dla takiej broni. Pakistan dysponuje materiałem rozszczepialnym na 1-7 głowic. który musi w swych planach brać p o d uwagę możliwości niszczące tej broni. obecnie w uzbrojeniu znajdują się pociski wielogłowicowe o dużej dokładność trafienia. vv przypadku wykrycia antyrakiet wystrzelonych naci celami głównymi. został on już zastąpiony przez wielkie mocarstwa innymi. System taki zastosowano po raz pierwszy w pociskach strategicznych w latach 1970-71. wody lub powietrza. USA 9 970 c. Białoruś i Kazachstan 10 456 b . Pierwsze pociski rakietowe przenosiły tylko jedną głowicę jądrową. Ostatni odcinek lotu głowice pokonują samodziel­ nie. Indie dysponują materiałem rozszczepialnym na 12-38 głowić. 4. 264 e. istniejących obecnie arsenałów strategicznych broni jądrowych (dane po układzie SALT II. Chiny ok. Głowice nuklearne mogą być przenoszone w: (A) bombach zrzucanych 7 samolotów.

Syria. 3. Brytania. USA. ZSRR. b. Włochy. Konwenq'onalne bomby głębinowe niszczą kadłuby okrętów podwodnych działając na nie fafą uderzeniową wywołaną eksplozją w wodzie. RFN. Tajwan. Układu Warszawskiego (z wyjątkiem Polski i Czechosłowacji). 2. USA.Brytania. Rakietowe pociski przeciwlotnicze z głowicami jądrowymi. państwa NATO. 234) SRBM (Short Rangę Ballistic Missile) . Niektóre kraje Trzeciego Świata uzyskały dostęp do środków przenoszenia broni jądrowej. mogą niszczyć okręty podwodne ze znacznie większych odległości niż bomby konwencjonalne. Układu Warszawskiego (z wyjątkiem Polski i Rumunii). Chiny. Pociski manewrujące wystrzeliwane z okrętów podwodnych. państwa NATO potrzebują amerykańskiej zgody na użycie broni atomowej. MR (Medium Rangę) średniego zasięgu. (IRBM). Lotnictwo taktyczne lądowe Państwa NATO i b.poniżej 800 km Lotnictwo: LR . Pociski „powietrze-ziemia" i „powietrze-woda".. ZSRR. RPA (nie potwierdzone). USA. (ABM). zastępując dotychczasowe u/brojenie główne w postaci dział dużego kalibru. (MRLS). (Wlk. ZSRR. Brytania i Francja . USA. ZSRR. Brytania. Indie. Francja. Arabia Saudyjska. b.Strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu 800-2400 km SRBM . b.. Systemy rakiet przeciwlotniczych z głowicami jądrowymi. Bombowce średniego zasięgu USA. Państwa członkowskie NATO i b. Wlk. (ATBM). Tego rodzaju rakiety typu „woda-woda" znajdują się na pokładach szeregu okrętów nawodnych. W głowice jądrowe mogą być uzbrajane rakiety typu „ziemia-powietr/e".samobieżny. tym samym nie wymagają dużej dokładności zrzutu. ZSRR. Lotnictwo taktyczne bazujące na lotniskowcach USA.) Bomby głębinowe USA. Podział ze względu na zasięg Pociski rakietowe: ICBM . ZSRR. (GLCM). (ASW). (MRBM). Układu Warszawskiego (bez Rumunii). Pakistan. Izrael (prace badawcze). (miały być używane podczas ćwiczeń w Turcji) Artyleria Działa samobieżne Działa ciągnione Państwa NATO (w 3 krajach nie zezwala się na posiadanie amuniq'i jądrowej). Jądrowe bomby głębinowe wytwarzają potężną falę uderzeniową. Indie. Argentyna. Chiny. 1. Hiszpania. Irak. (ASW).ZSRR.zasięg ponad 6400 km IRBM . Brytania. b. Może być użyta do niszczenia koncentracji wojsk i sprzętu nieprzyjaciela. Chiny. ZSRR. Indie. Francja. ZSRR. Izrael. Korea Pin. b. Jemen Pm. Chiny. Irak. Argentyna. (ICBM). Chiny. Francja i Włochy (prace badawcze). Strategiczne pociski balistyczne średniego zasięgu. USA. Pociski manewrujące wystrzeliwane z ruchomych wyrzutni naziemnych. Torpedy z głowicami jądrowymi USA. Taktyczna broń jądrowa tj. Strategiczne pociski balistyczne. Globalne i międzykontynentalne. Arabia Saudyjska. USA. 275 . Inne ł a d u n k i jądrowe Bomby lotnicze USA. Brytanii i Francji. Holandia. b. Pociski do niszczenia satelitów. Wiochy. Belgia. Zapewnienie wsparcia na polu walki.woda" i „woda-woda".Strategiczne pociski balistyczne dużego zasięgu 2400-6400 km MB RM . Pociski manewrujące wystrzeliwane z samolotów USA. Chiny. Globalne i międzykontynentalne. ZSRR. Państwa NATO. Jądrowe bomby głębinowe. i Płd.Turcja (użytkowane jest tylko 75 głowic). USA (w stadium prób). Strategiczne pociski balistyczne wystrzeliwane z okrętów podwodnych. Egipt. 274. Turcja Uwaga: Z wyjątkiem Wlk. ZSRR. Jako broń morska. pociski rakietowe. Kraje dysponujące środkami przenoszenia broni jądrowej Pociski rakietowe (ICBM). ZSRR. RFN. b. Indonezja. Miny lądowe NATO.Broń chemiczna. Francja. ZSRR. USA. Japonia (prace badawcze).Francja. Wieloprowadnicowe wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych. stanowiące uzbrojenie samolotów. i Płd. Podobnie było w państwach b. 4.w stadium prób). b. ZSRR. (SLCM). b. b. stacjonarne. Pakistan (te kraje porównaj na str.ZSRR. b. Wlk. NATO. USA.Operacyjne pociski balistyczne .ZSRR (ASAT). b. Miny morskie b. SP (Self Propeled) . Francja. b. Układu Warszawskiego-użycie tej broni wymagało zgody ZSRR. Paktu Warszawskiego.pocisk balistyczny operacyjno-taktyczny (małego zasięgu) LR (Long Rangę) . Lotnictwo Bombowce strategiczne USA. Indie. b. pociski artyleryjskie. Iran. W celu zwiększenia szansy zniszczenia konkretnych jednostek lub zespołów okrętów można używać różnych pocisków z głowicą jądrową. Hiszpania. (SRBM). biologiczna i jądrowa Dodatkowe skróty użyte w tabeli (inne skróty objaśniono na str. (ALCM).średniego zasięgu 4830-9650 km Zadania taktyczne broni jądrowej (po lewej). ale także „powietrze-powietrze". Pociski „ziemia. Izrael.Globalne pociski rakietowe mogące krążyć po orbicie okoloziemskiej . ale większość tych państw nie dysponuje jeszcze nowoczesnymi zminiaturyzowanymi głowicami jądrowymi jak i systemami naprowadzania takich broni. (ASM). państwa b. (SLBM). Małe ładunki jądrowe mogą znaleźć zastosowanie do niszczenia samolotów nieprzyjacielskich. b. b. większość państw Trzeciego Świata. Izrael. ruchome. Pociski antyrakietowe staq"onarne. ZSRR. Operacyjno-taktyczne pociski balistyczne. b. USA. Ładunki jądrowe znajdują inne jeszcze zastosowanie jako broń morska. ZSRR. ZSRR. USA. państwa b. Hiszpania.dalekiego zasięgu. odgrywa istotną rolę w walce. (SAM). Libia. Wlk. Wlk . Pociski powietrze-woda. Antyrakiety do niszczenia taktycznych pocisków balistycznych. a nawet miny.dalekiego zasięgu ponad 9650 km MR . b.

h. może być zastosowane jako wari­ ant rezerwowy. wystrzelony pocisk mięci / y kontynentalny. że Rosjanie pracują nad własnym programem tego rodzaju. ostatnia linia obrony w postaci przeciwpocisku przechwytują­ cego cel na małej wysokości. ale Gorbaczow ogłosił w 1987 r. że przech­ wycenie celu ma miejsce powyżej atmosfery ziemskiej (1). Systemy pocisków przeciwrakietowych mogą być tak zaprojektowane. e. prezydent Regan ogłosił przystąpienie do programu popularnie określanego jako „Wojny gwiezdne". Na łączną liczbę 100 dozwolonych wyrzutni. by objąć tym systemem obronnym również terytorium ZSRR. że jeszcze obecnie w skład systemu obrony Moskwy wchodzi 16 wyrzutni tego typu pocisków. b. reflektor podczerwienny oświetla lecący pocisk. System „Gwiezdne wojny" (po prawej). orbitujące zwierciadło skupia i przekazuje energię wytworzoną przez laser wielkiej mocy uloko­ wany na ziemi. oparło na oficjalnym schemacie ideowym opracowanym przez armię USA. d. Sposób ten jest najkorzystniejszy. 276 E . Rosjanie dysponują dwoma systemami anlyrakietowymi. g. W następnych latach ograniczanie funduszy i kontrola zbrojeń sprawiły. ułatwiając jego lokalizacje. Pozwala to na wykrywanie i niszczenie nadlatujących pocisków balistycznych w każdej fazie ich lotu. radar optyczny (system omiaru parametrów lotu pocisu) zainstalowany na pokładzie samolotu dostarcza danych o po­ cisku wchodzącym w atmosferę. Rysunek obok. że przyszłość programu „Gwiezdnych wojen" stała się niepewna. określamy w kodzie NATO jako Galosh (po prawej). stacja odbiorcza. i. służące do zestrzeliwania atakujących rakiet przeciwnika. Wysokość przechwycenia celu (po prawej).. c. f. Jednakże układ SALT I z 1972 r. Tym samym stają się istotnym czynnikiem wyścigu zbrojeń pomiędzy mocarstwami. Zaproponował jednocześnie władzom ZSRR. Eksperci uważają. Pocisk znajduje się w kontenerze służącym do transportu. działo laserowe prowadzi ogień w początkowej fazie lotu pocisku. jest połączeniem nowych orbitalnych broni przeciwrakietowych z klasyczny­ mi systemami przeciwrakietowy­ mi.Systemy antyrakietowe Systemy pocisków przeciwrakietowych). tzw. pocisk przeciwrakietowy przechwytuje cel ponad atmosferą. Trafienie celu w atmosferze (2). choć badania i prace rozwojowe kontynuuje się nadal. są to pociski rakietowe z głowicami jądrowymi. podpisany przez ZSRR i USA wprowadził ograniczenia na tego typu systemy z wyjątkiem jednego przeznaczonego do obrony Moskwy. Radziecki pocisk antyrakietowy z głowicą jądrową. a. W marcu 1983 r. Wiązka zostaje nakierowana na lecący pocisk. akcelerator cząstek emituje skoncentrowany wysokoeiiergetyczny promień w następnej fazie lotu pocisku.

Do przenoszenia mikroorganiz­ m ó w m o g ą s ł u ż y ć pociski rakie­ t o w e (a). Pomimo wysiłków. 1 . D o d a t k o w o w y m i e n i o n o wywoływane przez nic choroby.Broń biologiczna „Broń" biologiczna wykorzystuje naturalną skłonność ludzkiego organizmu do zapadania na niektóre choroby. ś r o d k ó w biologicz­ nych. Mikroorganizmy mogą być rozpylane w postaci aerozoli tj. przyj­ m o w a n e z żywnością l u b w o d ą . Stosowanie tej broni polega na rozprzestrzeniu infekcji wśród nieprzyjaciela. k t ó r y m i wnikają d o ciała l u d z k i e g o ś r o d k i b r o n i biologicznej. d r o b i n cieczy l u b ciał s t a ł y c h rozpraszanych w powietrzu. Rodzaje środków biologicznych. T a b e l a ( p o prawej). Rysunek w e d ł u g starego m a n u s k r y p t u przedstawiający przygotowania do przerzucenia rzez m u r y o b l e g a n e g o m i a s t a ońskiej p a d l i n y . w wielu krajach nadal prowadzi się badania w tej dziedzinie. Sposoby przenoszenia ( p o p r a w e j ) . Na następnych stronach omówimy możliwe drogi zarażenia. Przedstawimy wykaz chorób wywoływanych użyciem broni biologicznej. M o ż n a r ó w n i e ż u ż y ć nosicieli w postaci zarażonych o w a d ó w (c). podczas wdychania powietrza z mikroorganizmami. W l y m celu w y s t a r c z y . P r z e z skórę. l u b artyleryjskie (b). l u b g r y z o n i (d). P r z e z u k ł a d p o k a r m o w y . z d a n y m i w y b r a n y c h ś r o d k ó w biologicz­ nych. 3 . G ł ó w n e drogi zakażenia ( p o lewej). by w drodze traktatów i wielostronnych deklaracji o niestosowaniu broni biologicznej ograniczyć jej użycie. d l a t e g o istnieje d u ż e p r a w d o p o ­ d o b i e ń s t w o jej z a s t o s o w a n i a w p r z y p a d k u a t a k u biologicznego. opiszemy krótko ich przebieg. b y ich d u ż a ilość znalazła się na terytorium przeciwnika. n p . p r z y u k ą s z e n i u owadów. Przez układ oddechowy. Zakainość Wysoka Względnie wysoka Niska Przenoszenie Wysokie Średnie Niskie Terapia antybiotykami N i e istnieje Średnio skuteczna Skuteczna Szczepionka Nie istnieje Stadium prac badawczych Dostępna 277 . N a w e t szczepienia (o ile istnieje s z c z e p i o n k a ) . n i e dają s t u p r o c e n t o w e g o zabez­ pieczenia p r z e d z a c h o r o w a n i e m . W tabeli p r z e d s t a w i o n o c z t e r y g ł ó w n e rodzaje m i k r o o r g a n i z ­ mów. które mogą być użyte w potencjalnej wojnie biologicz­ nej. E „Wojna biologiczna" w Ś r e d n i o w i e c z u (poniżej). 2. D r o g a nr 2 jest najskuteczniejsza. M i a ł o t o p r z y c z y n i ć się d o r o z s z e r z e n i a zarazy w ś r ó d o b r o ń c ó w .

Przy prowadzeniu tego rodzaju działań wojennych wydaje się. działka automatyczne stosowane jako broń do osłony bezpośredniej. Oprócz tego dla samolotów bombowych i myśiiwsko-bombowych wynaleziono dużą ilość nowych rodzajów amunicji. Nowoczesne śmigłowce bojowe (po prawej). zaliczane do szczególnych osiągnięć technicznych. Zbyt wysokie koszty nowoczesnych technologii zmusiły w końcu oba supermocarstwa.Rozdział ósmy BRONIE INTELIGENTNE Mikroelektronika udoskonaliła nowoczesne układy kierowania. Następnie omówione będą bronie piechoty lat dziewięćdziesiątych. W coraz wyższym stopniu kraje rozwijające się nastawiają się na b u d o w ę własnych przemysłów zbrojeniowych. W dziedzinie artylerii przedstawimy MLRS. czy według powszechnie przyjętych rodzajów. Od połowy lat osiemdziesiątych broń chemiczna („bomba atomowa krajów ubogich") i pociski rakietowe średniego zasięgu przedstawiają największe zagrożenie militarne. nową wyrzutnię wieloprowadnicową NATO średniego zasięgu. Do wyposażenia śmigłowca należy celownik wykrywania celu i celownik oznaczania celu. Przy omawianiu rozwoju w dziedzinie samolotów poruszono „technologię powłok maskujących". Rozwój statków powietrznych w kierunku bezpośredniego ich użycia na polu walki dostarczył n o w e g o typu śmigłowca. poczynając od elektrycznych pałek i kończąc na współczesnych opancerzonych pojazdach policyjnych. Wprawdzie niewiele z tych „innowacji" może rzeczywiście być uważana za nowy etap w rozwoju broni. Uzbrojenie składa się z „działka łańcuchowego" zamontowanego pod kadłubem (patrz str. 290-291).w centrum omawianego procesu rozwojowego . Coraz trudniej broń daje się klasyfikować w e d ł u g pierwotnego zastosowania. binarną amunicję chemiczną i udoskonalone samobieżne haubice opancerzone. W dziedzinie broni morskich . O m a w i a m y tu postęp techniczny jaki dokonał się w technice broni w latach osiemdziesiątych i wybiegniemy w wiek XXI. rakietowych typu „Hydra" 278 . Rozdział rozpoczynamy przedstawieniem rozległego arsenału sprzętu sił bezpieczeństwa. Większość z nich została udoskonalona na podstawie istniejących już technologii bądź wcześniejszych koncepcji. Pociski i pociski rakietowe mogą w coraz w y ż s z y m stopniu samoczynnie „myśleć". są wielofunkcyjnymi nosicielami broni. na wyposażeniu wojsk) dysponuje nowoczesnymi czujnikami umożliwiającymi działanie w każdych warunkach atmosfe­ rycznych i prowadzenie walki w nocy (patrz str. zdolnego do obrony przeciwpancernej i zdalnie kierowanych niewielkich środków bezpilotowych. W sposób zaskakujący nowoczesna masowa produkcja i miniaturyzaqa różnorodnej broni uczyniła je nieskomplikowanymi w obsłudze i tańszymi pod względem nakładów. 70 mm (w każdym po 19 sztuk). Śmigłowiec może alterna­ tywnie przenosić cztery zasobni­ ki niekierowanych pocisków kal. kierowanych przewodo­ wo. „uderzeń z góry" . noktowizor dla pilota oraz tzw. wśród nich są bomby kasetowe i bomby do niszczenia pasów startowych. wykorzystujące światłowody i n o w e rodzaje amunicji.na kierowane pociski rakietowe. Pancerze reaktywne i nowoczesne transportery opancerzone stanowią tutaj drugą stronę medalu. względnie szesnastu typu „Hellfire". zwłaszcza w dziedzinach czujników samonaprowadzania i zapalników głowic bojowych. stała się coraz bardziej wielostronna dzięki zastosowaniu czujników i układów kierowania. 290). USA i ZSRR do podjęcia poważnych rokowań w dziedzinie kontroli zbrojeń.znajdują się kierowane p r z e w o d o w o torpedy. że kosztowna strategiczna broń ABC straciła w sposób widoczny na znaczeniu (także dzięki limitom ustalonym w układach rozbrojeniowych). oraz ośmiu przeciwpancernych pocisków rałcietowych typu TOW. Jest godnym ubolewania fakt. że w konfliktach regionalnych i w wojnach domowych rzeczywiście używana jest już „broń przyszłości". włącznie z „pięścią przeciwlotniczą" Stinger i n o w y m amerykańskim ręcznym km M 249. która wkrótce zostanie zastosowana także w moździerzach piechoty. bez dalszej ingerencji obsługi po starcie czy odpaleniu. nisko lecące n a d wodą rakiety typu „Exocet" i p o n o w n i e przeżywające renesans. lub osiem podwieszeń dla różnych głowic bojowych. Dwuosobowy model amerykański AH-64 „Apache" (od 1968 r. kierowanych lase­ rowo. W obronie przeciwpancernej położony zostanie nacisk na rozwiązania koncepcyjne tzw. celownik masztowy.

.

Lekki pocisk leci płaskotorowo. wywołane posuwaniem się nieprzyjacielskich oddziałów rozpoznawczych. Karabin SA 80 jest używany w dwóch wersjach: jako karabin (a). CLGP (pocisk kiero­ wany wystrzeliwany z lufy) wystrzeliwany jest przez haubicę polową lub haubicę samobieżną opancerzoną (a). Wzmacniacze szczątkowego obrazu trudne są do wykrycia. przedłużające głównie ich okres używalności. wypróbowywanym od lat. 286-287). Po wymianie kilku podzespołów może być używany jako ręczny km (c). na wyposażeniu brytyjskich wojsk lądowych. Nowa broń służbowa SA 80. że w przyszłości działania bojowe będą prowadzone w warunkach nocnych. który opromieniowuje cel promieniem laserowym.223 cala (zamiast dotychczasowego 0. Szczególnie wyraźnie zauważalne staje się zastosowanie małych kompute­ rów we wszystkich systemach powietrznych. Kiedy pocisk zbliża się do rejonu celu (niewidzialnego przez obsługę działa) czujniki emitują promień laserowy i kierują pocisk do celu.albo w powietrzu (a). Copperhead łączy w sobie zalety pośredniego ognia artyleryjskiego z manewrowością Kierowanego pocisku rakietowego (patrz str. Nowe karabiny automatyczne (powyżej). Tylko wśród niewielu rodzajów broni nastąpił epokowy przełom. Nowa broń jest nieskomplikowana w obsłudze.308 cala). gdyż krótki karabin z racji Stosowania mniejszej amuniqi umożliwia łatwiejsze jego opanowanie podczas strzelania (mniejszy odrzut). ma mniejszy kaliber 0. Copperhead wymaga wysuniętego obserwatora . Używane są do kontroli pola bitwy. 155 m m . . Półprzewodnik silikonowy określany jest często mikroprocesorem. Przedstawiamy także sprzęt. W literaturze fachowej poświęcono mu bardzo wiele miejsca i w technice woj­ skowej znajdzie jeszcze wiele zastosowań. rejestrujący „niewidoczne" promienie bądź „niedostrze­ galne" wstrząsy geofoniczne. bądź jako przyrząd do celowania. Do niego zalicza się sprzęt alarmowy (a). może być szybciej opanowana przez rekrutów i słabiej wyszkolonych strzelców. W pocisku po opuszczeniu lufy wychylają się stateczniki usterzenia. kal. Nawet po sześciuset latach funkcjonowania broni strzeleckiej wciąż ulega ona udoskonaleniu. albo na ziemi. Ten pasywny noktowizor wzmacnia promieniowanie gwiezdne do tego stopnia. Ponieważ naboje są mniejsze i lżejsze żołnierze mogą być wyposażeni w większą ilość amunicji. Optycy i naukowcy dokładają wielu wysiłków w celu udoskonalenia noktowizorów i pozostałego osprzętu. choćby jako kompu­ tery do kierowania ogniem artyleryjskim.Nowe technologie W tym podrozdziale przedstawiamy wybrane procesy w rozwoju nowoczesnej broni. „Copperhead" (powyżej). a także można dzięki niej osiągnąć" lepsze wyniki w szkoleniu strzeleckim. Kolejnym ważnym sprzętem. jest lżejsza i posiada celownik optyczny. Półprzewodniki silikonowe (powyżej). i pistolet maszynowy (b). 280 Noktowizory (powyżej). który w najszerszym rozumieniu zaliczany jest do broni. że obserwator otrzymuje jednobarwny obraz rzeczywistości. zwłaszcza w systemach broni kierowanych i satelitach. pocisk kierowany w końcowej fazie lotu. podręczne i tanie komputery mogą przejąć nowe zadania w dziedzinie wojskowej. Chodzi częściowo o poprawione kolejne modele istniejących broni. Eksperci liczą się z tym. np. Małe. W pozostałej części omawiany jest ogólny postęp techniczny dokonany w dziedzinie wojskowej. jak ogólny postęp techniczny oddziaływuje na rozwój w dziedzinie techniki wojskowej. jest wzmacniacz szczątkowego obrazu (b). służący do zwalczania czołgów. Półprzewodnik silikonowy jest najlepszym przykładem na to.

Zwłaszcza w broni pancernej. jest ona wysoce precyzyjna. radioelektro­ niczna. przewidywał wyko­ nanie neutronowych głowic bo­ jowych do taktycznych pocisków rakietowych „Lance" oraz do pocisków do haubic amerykań­ skich kal. Bomby neutronowe (powyżej). zdolne do zwalczania nieprzyjacielskich pojazdów kosmicznych. Pociski neutronowe podczas użycia miały (teorety­ cznie) eksplodować ok. mogącym niszczyć nieprzyjacielskie satelity. są już w stanie rozpoznać pojedyncze wyloty luf broni strzeleckie] na polu bitwy. Projekt amerykański przedstawiony w 19/8 r. Wojna (walka). Satelity obserwacyjne (powyżej). Np. Francja wysłała w kosmos satelitę wojskowego w 1983 r. usług których także częściowo korzystają zaprzy­ jaźnione państwa. a wydzielone promieniowanie czyniłoby w ciągu kilku minut nieprzyjacielskie załogi czołgów niezdolnymi do działań bojowych. Obecnie naukowcy pracują nad laserem kosmicznym o dużej mocy. Amerykanie ponownie wznowili produkcję broni neutronowej i zdążyli wyprodukować „tylko" 925 pocisków. prowadzone doświadczenia nad wykorzystaniem tej broni nie przyniosły jeszcze generalnych rozstrzygnięć. 203 i 155 mm. Według oficjalnych danych. tzw. przerywaniu połączeń radiowych. Promieniowanie laserowe znajduje szczególne zastosowanie w urządzeniach celowniczych (patrz także „Copperhead"). broń laserowa nadaje się szczególnie do zwalczania samolotów i pocisków rakietowych. Olbrzymie wiązki wzmocnionego promieniowania neutronowego i gamma wywołane wybuchem przenikają przez najgrubsze płyty pancerne i wały ochronne.Bronie inteligentne Wojny gwiezdne. 7. że wiele systemów broni zależnych jest coraz bardziej od elektroniki wzrasta tym samym znaczenie przeciwdziałań radioelektronicznych. Z drugiej strony przeciwdziałanie radioelektroniczne wymaga odwrotnej reakcji ze strony przeciwnika. a promienie poruszają się z prędkością światła. Rywalizacja militarna w kosmosie datuje się od dość dawna. satelity mogą być używane jako stacje wczesnego ostrzegania do wypełniania zadań w dziedzinie nawigacji bądź do połączeń telekomunika­ cyjnych. unieruchamianiu nieprzyjaciel­ skiej elektroniki. to wiele satelitów realizuje także zadania wojskowe. W skład pojęcia wojny radioelektronicznej wcho­ dzi także przeciwdziałanie radioelektroniczne. kontrprzeciwdziałania radioelektronicznego. Rozpoznanie radio­ elektroniczne prowadzone jest również w okresie pokoju w celu rozpoznania struktury i stanu wyszkolenia radiokomunikacji przeciwnika. W USA i ZSRR rozwinięto tzw. Tzw. USA. broń antysatelitarną (ASAT) czy niszczyciele satelitów. polegających na zakłócaniu. promieniowanie laserowe wykorzystywane jest w dalmierzach (powyżej). (Outer Space Treatv) zabrania umieszczania środków masowego niszczenia w kosmosie. Wojna radioelektroniczna jest ściśle powiązana z programami kosmicznymi. Chociaż układ o przestrzeni kosmicznej z 1967 r. Najskuteczniej niszczą organizmy żywe. 200 m nad ziemią. 281 . zdolnych do niszczenia zgrupowań pancernych. cechuje się prostym „torem lotu". WNP i Chiny utrzymują w kosmosie satelity wojskowe. Z racji. W 1981 r. czyli głowice bojowe z ładunkiem o wzmocnionym działaniu promieniotwórczym stanowią nowy rodzaj broni nuklearnej. jest pojęciem bardzo szerokim. bądź błędnemu naprowadzaniu broni zdalnie kierowanej.

Bronie policyjne
W ostatnim dziesięcioleciu ogromnie wzrósł zestaw broni i sprzętu dla organów bezpieczeństwa w celu zwalczania zamachowców i terrorystów. Obejmuje on środki stosowane przeciwko uzbrojonym rebeliantom czy brutalnym demonstrantom oraz sprzęt służący do rozbrajania tzw. bomb zawartych w przesyłkach listowych. Bomby te konstruowane są przy wykorzy­ staniu nowoczesnego plastycznego materiału wybu­ chowego - semtexu, wynalezionego w Czechosłowaqi w latach dwudziestych obecnego stulecia.

Wyposażenie osobiste policjanta 1. Pałka paraliżująca. W brytyj­ skich oddziałach antyterrorysty­ cznych SAS na bazie zwykłej palki policyjnej skonstruowano pałkę paraliżującą. Podczas akcji u zyskuje sic dzięki niej impuls elektryczny o napięciu 6-7 kV oraz trzaskający szum. Długość" 58 cm; masa 5,4 kg. Na wyposażeniu policji USA. 2. Tarcza ochronna policyjna z przezroczystego poliwęglanu. Wymiary: 900x600x3 mm; masa 1,8 kg. 3. Miotacz, izraelski aparat do miotania mgławicowego środka nękającego CS o zasięgu 15 m, zdolny do wytworzenia w ciągu kilku sekund ściany gazu o szerokości sześciu metrów. Masa poniżej 9 kg. 4. Przenośny zestaw miotający gazu łzawiącego (Franq'a). Minimalna odległość użycia 10 m. Masa 16-21,5 kg, w zależności od rodzaju środka napełnienia (żel, proch lub płyn). 5. Karabin do tłumienia demonstracji (brytyjski Arwen Ace-37), broń precyzyjna przys­ tosowana do użycia pięciu rodzajów pocisków specjalnych: AR-1 - pocisk gumowy, 282

E

skutecznie „rozpędzający" demonstrantów do 100 m; AR-2 - pocisk zawierający gaz drażniący; AR-3 - „pocisk okrą­ gły", wypełniony dwoma grama­ mi środka nękającego (przejś­ ciowo obezwładniającego) CS; AR-4 - pocisk dymny oraz AR-5 - tzw. „łamacz barykad", pocisk zawierający gaz drażniący (proszek CS), przebijający deskę o grubości 13 mm. Kaliber 37 mm, masa 2,1 kg. W latach 1984-1988 policja amerykańska zakupiła 500 sztuk. 6. Granatnik rewolwerowy używany przeciwko demonstr'aq'om (brytyjski „Excalibur"); na szkicu zademonstrowano olicjanta w ubiorze ochronnym: amizelce kuloodpornej, hełmie ochronnym i masce przeciwga­ zowej. Pojemność bębna: pięć nabojów kal. 38 mm; masa 4 kg. W Malezji podczas tłumienia demonstracji użyto 500 ich sztuk. 7. Granat, tzw. „pierścień skrzydłowy" - na wyposażeniu żandarmerii wojskowej USA. Wystrzeliwany jest za pomocą karabinu automatycznego M 16. Granat wypełniony jest proszkiem nękającym CS.

8. Granat łzawiący (Zick-Zack), (Francja, wersja dla żandarmerii). Miotany leci lotem nieregu­ larnym i po osiągnięciu podłoża „podskakuje" przez co niemożliwy jest do odrzucenia przez demonstrantów. 9. Granat ręczny paraliżujący bądź piorunujący („Stun bomb", Francja). Przy detonacji wytwarza do kilka ogłuszających wybuchów i oślepiające światło. Przydamy do likwidacji zamieszek ulicznych czy podczas uwalniania zakładników. Niemiecka GSG - 9 i brytyjska SAS użyły podobnych granatów podczas uwalniania zakładników w Mogadiszu w 1977 r. 10. Naboje z pociskami: plastikowym i gumowym, Zostały użyte po raz pierwszy w Hongkongu w 1960 r. a. nabój kal. 37 mm z pociskiem plastikowym. Pocisk razi silnym uderzeniem do 60 m; b. nabój kal. 37 mm z pociskiem gumowym, podobny do (a) lecz tańszy. Masa 170 g, prędkość wylotowa 100 m/s. Może razić śmiertelnie poniżej 20 m.

Bronie inteligentne

Opancerzona jednostka manewrowa do likwidacji demonstracji (AMAC). Załoga - 12 osób, prędkość do 88 km/godz. Zwykle pojazdy tzw. miotacze wodne (na wypo­ sażeniu policji od lat sześćdzie­ siątych) nie mogą być używane w działaniach dłużej niż pozwala na to zapas wody. Miotane mieszanki, składające się ze środ­ ków gazowych i nękających bądź z barwników, zwiększają sku­ teczność działania sił policyjnych podczas likwidowania demon­ stracji i służą do oznaczania bru­ talnie zachowujących się demonstrantów. Miotacze wodne

używane są do gaszenia płonących barykad. a. pług do niszczenia barykad, b. armatka wodna, c. instalacja wodna, zabezpieczona przed możliwoś­ cią uchwycenia się z zewnątrz i dostaniem się na pojazd, d. granatnik czterolufowy (na pociski dymne i środki nękające - CS), e. otwory strzelnicze (łącznie osiemnaście), f. kadłub, g. elementy konstrukcji pod napięciem elektrycznym, chroniące przed „wspinaniem" się na pojazd. Pojazd zdalnie sterowany do usuwania ładunków wybu­ chowych („Whcelbarrow" - taczka) na wyposażeniu od 1972 r. Jest to pierwszy model z rodziny robotów - pojazdów gąsienicowych bądź kołowych. Podejrzane przedmioty są pod­ dawane oględzinom z wykorzys­ taniem kamery telewizyjnej, pracującej w obwodzie zamknię­ tym. Operator steruje zdalnie pojazdem z bezpiecznej odległości (do 300 m). Można nawet oddać strzał z odległości w celu otwarcia drzwi dla pojazdu bądź przerwania obwodu zapłonowego niebezpiecznego ładunku. Pojemność baterii elektrycznych wystarcza na dwie godziny pracy. Przy pomocy pojazdów typu EOD (do usuwania środków bojowych), brytyjskie siły bezpieczeństwa mogły rozbroić w latach 1969-1989 w Irlandii Północnej w 40000 przypadkach podłożenia bomb - 2767 ton materiału wybuchowego. Opancerzony wóz terenowy „Hotspur Hussar" (powyżej), trzyosiowy pojazd patrolowy, pojemność maksymalna - 8 osób. Posiada przedział bojowy, reflektor poszukujący i urządzenia nagłaśniające.

283

Bronie piechoty
W dziedzinie strzeleckiej broni ręcznej wprowadzono niewiele innowacji technicznych. Nadal utrzymuje się tendencja do zmniejszania ciężaru broni, zwiększenia precyzji i szybkostrzelności. Amunicja bezłuskowa umożliwia wprowadzenie następnej generacji karabinów na przełomie tysiąclecia, uzyskujących dwukrotnie wyższą szybkostrzelność, przy zachowaniu tej samej masy broni.

Wyposażenie pododdziału piechoty USA lat dziewięćdziesiątych (do szczebla kompanii) • bagnet wielofunkcyjny M 9 • karabin M 16 A2, wysoce funkcjonalny karabin automatyczny ACR, (wprowadzony będzie do wyposażenia do 2000 r.) • karabin wyborowy M 24, kal. 7,62 mm. Model koncernu zbrojeniowego Remington. Ma zamek cylindryczny i celownik (optyczny) lunetkowy, umożliwiający dziesięciokrotne przybliżenie celu • ręczny km M 249, kal. 5,56 mm (patrz niżej) • granatnik M 203, kal. 40 mm (patrz str. 154) • rakietowy granatnik przeciwpancerny - M 72 A3, kal. 66 mm (model A 2 patrz str. 254); zastępowany jest przez model AT 4 • granatnik półautomatyczny MK 19 - 3 (na podwoziu), kal. 40 m m • moździerz lekki M 224, kal. 60 mm • moździerz bezpośredniego wsparcia M 252, kal. 81 mm • „pięść przeciwlotnicza" Stinger z głowicą samonaprowadzającą się na promieniowanie podczerwone (patrz str. 256-257) • przeciwpancerny pocisk rakietowy średniego zasięgu Dragon M 47, kierowany przewodowo z ulepszoną głowicą bojową (patrz str. 254). Nowe systemy przeciwpancerne na etapie wdrożeń.

Bagnet SA 80 (powyżej). A. Pochwa z piłą składaną i urządzeniem do cięcia drutu (a). Ostrze osadzone jest na czopie (b). B. Bagnet - nóż z krawędzią tnącą (c) do cięcia drutu. Ostrze i rękojeść wykonane są z jednego odlewu. Większość bagnetów nowoczesnej broni, tak jak SA 80, stanowią wielofunkcyjne noże bojowe, które coraz rzadziej spełniają zadania starych bagnetów kłujących.

Beretta M9 92 SB (powyżej). Pistolet ten w amerykańskich silach zbrojnych zastąpił stary pistolet samopowtarzalny wz. 1911 kal. 0,75 cala, mający /a sobą najdłuższy okres używal­ ności (patrz str. 147). Beretta jest łatwiejsza i bezpieczniejsza w obsłudze. Ma mechanizm napinania kurka przez nacisk na język spustowy (samonapinanie), umożliwiający szybkie otwarcie ognia jedną ręką z pistoletu uprzednio zabezpieczonego; większą pojemność magazynka - 15 szluk i strzela nabojami typu Parabellum, kal. 9 mm (norma NATO). W lipcu 1986 r. dostarczono na wyposażenie 315 930 sztuk pistoletów.

Ręczny karabin maszynowy M 249. Od 1984 r. w armii USA. karabin M 16 na podstawie dwunożnej, zastępuje się ręcznym km M 249. Służy on jako broń bezpośredniego wsparcia dla drużyny piechoty: jeden karabin przypada dla czterech członków drużyny (łącznie w drużynie dwa km). Automatyka broni oparta jest na wykorzystaniu odprowadze­ nia gazów. Kal. 5,56 mm; masa 6,5 kg; szybkostrzelność 700 strz./min. Zasilanie taśmowe lub magazynkowe.

284

Amunicja bezłuskowa (po prawej), znacznie zwiększa siłę ognia piechoty. Pocisk osadzony jest w środku ładunku miotającego (powyżej). Nabój bez łuski mosiężnej waży znacznie mniej od naboju normalnego; poza rym w broni wykorzystującej amunicję bezłuskowa nie ma wy rzutnika łusek. Nie usunięto jednak jeszcze całkowicie problemów związanych z funkq'onowaniem w pełni automatycznej broni samopowtarzalnej, wykorzystującej amunicje bezłuskowa. 1. spłonka zapalająca, 2. ładunek miotający, 3. pocisk, 4. zapłonnik wzmacniający (wprawia pocisk w ruch w lufie zanim ładunek miotający zostanie zapalony co powoduje, że nie powstaje poślizg w wytwarzaniu gazów), 5. łuska nabojowa z mosiądzu, 6. czepiec uszczelniający z tworzywa sztucznego (odrzucany po wystrzale przy wylocie lufy).

Bronie inteligentne

Niemiecki karabin G 11 (po prawej). Z magazynka o pojemności 50 naboi, naboje bezłuskowe doprowadzane są do obrotowego cylindra, gdzie ulegają zapaleniu, zanim znajdą się w lufie. Ta konstrukcja kali­ bru 4,7mm firmy Heckler i Koch może prowadzić ogień poje­ dynczy, seryjny - trzystrzałowy bądź ciągły. Na odległość 600 m pocisk przebija standardowy hełm stalowy. W konkursie ogłoszonym przez USA na „wysoce funkcjonalny karabin automatyczny' (ACR), (następcę karabinu M 16), G 11 był jedyną ofertą na amunicję bezłuskowa.

Czujniki ziemne. Mogą być stawiane ręcznie bądź z powietrza przy użyciu środków miotających i należą do wyposażenia nowo­ czesnych instalacji obronnych. W Wietnamie w latach siedem­ dziesiątych nastąpiło pierwsze zas­ tosowanie czujników na dużą ska­ lę. Czujniki sygnalizują wstrząsy, hałas lub występowanie metalu. Brytyjski system Racal-Classic gro­ madzi iiiformacje na monitorze napływające od ośmiu czujników. Czujniki pracują / geofonami bądź

detektorami promieniowania pod­ czerwonego. Pracują w zaprogra­ mowanym obwodzie elektrycz­ nym, którego zmiana parametrów podlega klasyfikacji, a wyniki wy­ świetlane są na monitorze. Infor­ macja przedstawiana jest graficz­ nie lub jest drukowana. Czujniki są wkopywane, układane bądź ustawiane w terenie i maskowane. Amerykanie wprowadzili w 198/ r. do użytku system REMBASS (system czujników zdalnego nadzoru pola bitwy).

Termowizory są najbardziej rozwiniętymi urządzeniami obserwacyjnymi. Wykrywają one - niezależnie od natężenia światła - bardzo małe różnice temperatur (o 1-2"C) i obrazują je na ekranie. Nagrzane silniki samolotów, znajdujące się nawet za przeszkodą maskującą, są tak samo wykrywane jak obecność

człowieka czy jakiegokolwiek innego sprzętu. Przy pomocy termowizorów wykrywa się obecność ludzi i innych istot żywych, znajdujących się w pomieszczeniach zadymionych lub zasypanych pod gruzami budynków, albo lawinami śniegu.

Systemy bezpieczeństwa i sygnalizacyjne Taśmy z drutu kolczastego stosowano już w okresie! wojny światowej (patrz str. 223). Druty /. rdzeniem ze światłowodu nadają się doskonale do zabezpieczenia stref bezpieczeństwa, Jeśli drut zostanie przerwany czy skrzywiony, przerwaniu ulega także rdzeń światłowodu. Obraz z miejsca przerwania obwodu jest przesyłany na stanowisko kontroli.

Systemy artyleryjskie
Artyleria konwenq'onalna także w przyszłości odgrywać będzie ważną rolę - czy to w formie ciągnionych dział polowych, pojazdów samobieżnych czy artylerii pancernej. W latach osiemdziesiątych, ogromnie wzrosła siła uderzenia i celność pocisków kierowanych samonaprowadzających się w końcowej fazie lotu i chemicznej amunicji binarnej. Zastosowanie automatycznych urządzeń ładowania zmniejszyło ilość osób obsługujących działo, a ulepszone systemy kierowania ogniem obniżyły zużycie amuiuq"i, przypadające na zniszczenie celu.

a. b. c. d. e.

zapalnik głowicowy materiał pędny boczne dysze ciągu przedział systemu kierowania smugacz

Haubica samobieżna opancerzo­ na Vickers AS 90 kal. 155 mm. W 1989 r. artyleria brytyjska wprowadziła te haubice na wyposażenie w miejsce starych, amerykańskich haubic M 109 A2/A3, będących w uzbrojeniu od 1963 r. Model AS 90 nie różni się w sposób zasadniczy od haubicy M 109 A2/A3. Działo wymaga tylko pięciu osób obsługi zamiast sześciu, posiada dłuższą lufę i ma możliwość zamontowania dodatkowych środków walki. Mechanizm jezdny z amortyzatorami gazo­ wymi (wodór) umożliwia szybką jazdę w terenie. Półautomatyczne ładowanie pomocnicze zmieniono na ładowanie zau­ tomatyzowane. System kierowa­ nia ogniem współdziała z różnymi celownikami optyczny­ mi i urządzeniem nawigacji bezwładnościowej. Kaliber 155 mm, donośność 24700 m (amunicja standardowa), prędkość max. 53 km/godz.

MARS, (wieloprowadnicowy system artylerii rakietowej), nazwa angloamerykariska MLRS (system rakietowy średniego zasięgu). W 1983 r. w amerykańskich siłach zbrojnych wprowadzono wyrzut­ nię wieloprowadnicową określaną symbolem M 270; w Turcji w 1988 r. iw Bundeswerzew 1990r.MAKS wystrzeliwuje dwanaście niekiero­ wanych pocisków rakietowych kal. 227 mm. Ładowane są óne w dwa pojemniki sześciostrzałowe. Pocisk rakietowy o długości czterech metrów może być uzbro­ jony w m.in. głowicę bojową typu M 77, zawierającą 644 podpocisków do zwalczania piechoty i celów opancerzonych. W f985 r. rozpoczęto prace nad głowicą bojową, kierowaną w końcowej fazie lotu. Kolejną głowicą bojową na wyposażeniu jest głowica za\vierająca chemiczny pocisk binarny. Komputerowe kierowanie ogniem czyni z MARSa system skuteczniejszy niż wyrzutnie wieloprowadnicowe starszego tvpu, nadające się tylko do niszczenia celów punktowych.

286

Bronie inteligentne Pocisk kierowany (po lewej). Przed odpaleniem następuje zaprogramowanie pocisku. Boczne dysze ciągu umożliwiają dokonywanie poprawek podczas lotu pocisku. Pierwszy model pocisku kierowanego „Copperhead" (patrz str. 280), wprowadzili Amerykanie już w 1980 r. Zasięg 16 km. Chemiczny pocisk binarny (po prawej). Wynalezienie tego pocisku stanowi przełom w dziedzinie granatów gazo­ wych, w budowie których nie było większych zmian od 1918 r. Pocisk binarny przed odpaleniem zawiera w miejsce śmiertelnej substancji wypełnienia (idea stosowana w granatach gazo­ wych) dwa nieszkodliwe środki chemiczne. Dopiero ulegają one wymieszaniu po odpaleniu i wydzielają gaz paraliżująco-drgawkowy.

a. b. c. d. e.

zapalnik ładunek łączący ładunek A w części przedniej przegroda ładunek B w części tylnej

Połączony system obrony prze­ ciwlotniczej i przeciwpancernej z manewrującymi pociskami rakietowymi stanowi dalszy etap w rozwoju idei działa przeciwlotniczego i działa przeciwpancernego (patrz str. 195). Ten pojazd gąsienicowy - opracowany przez USA i Szwajcarię - ma osiem prowadnic do odpalania pocisków rakietowych i może zwalczać zarówno cele naziemne jak i powietrzne. Pojazd został skonstruowany wspólnie przez specjalistów z wielu krajów, dysponuje wyrzutnią do odpalania zunifikowanych pocisków rakietowych przeznaczonych do wykonania obu zadań bojowych. Pocisk rakietowy kierowany jest przy pomocy TV, lasera i posiada, obok czujników optycznych, także czujniki na podczerwień.

Amerykański transporter opancerzony M 2 Bradley Transporter opancerzony prze­ mienił się w wielofunkcyjny wóz bojowy piechoty zmechanizowa­ nej. Uzbrojony jest w lekką broń pokładowa, (działka automa­ tyczne) i/lub w kierowane pociski rakietowe, służące do bezpośred­ niego wsparcia działali bojowych. „Bradley' posiada dwuosobową wieżę stabilizowaną automatycz­ nie, wyposażoną w działko auto­ matyczne 25 mm, na strome bocz­ nej wieży podwójną wyrzutnię TOW dla odpalania przeciwpan­ cernych kierowanych pocisków rakietowych (patrz str. 254-255) i sześć otworów strzelniczych dla stanowisk broni ręcznej, umiesz­ czonych po obu stronach i z tyłu transportera. W 1983 r. rozpoczęto dostawy picnvszych egzemplarzy z zamówienia liczącego ponad 1000 sztuk. Powszechnie uznaje się radziecki bojowy wóz piechoty, uzbrojony w gładkolufówe działko kal. 73 mm i wprowadzony na uzbrojenie w 1967 r. za pierwszy transporter opancerzony tego typu.

287

pociski „atakujące z góry" („Top Atack"). stanowią rozwinięcie koncepcji wykorzystania powierz­ chni napędowej pocisków (patrz str. System Merlin uczynił z moździerza kał.Bronie przeciwpancerne Pociski rakietowe samonaprowadzające się na cel i lecące torem stromym coraz bardziej wypierają broń strzelającą w dolnej grupie kątów. Pociski APFSDS-T osiągały przebicie pan­ cerzy czołgu nawet po ześlizgnię­ ciu się z lufy armaty atakowanego czołgu. Do najznaczniejszych zmian w broni przeciwpancernej zalicza się przemianę moździerza w środek niszczenia czołgów. Wysunięty obserwator przekazuje współrzędne czołgu nieprzyjacielskiego obsłudze moździerza. nawet gdy uderzy w ceł pod ostrym kątem. 288 .. pancerza reaktywnego aktywną osłonę. której ostry i bardzo twardy grot nie ulega „ześlizgnięciu" z pancerza. APFSDS-T (po prawej). 199). Pancerz reaktywny (powyżej). 81 mm Pociski rakietowe kierowane światłowodami stwarzają szansę operatorowi na ukrycie się po wykryciu celu i odpaleniu pocisku. Przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe tzw. która dodatkowo wzmacnia pancerz pasywny. Ich opancerzenie składa się z coraz bardziej skomplikowanych materiałów. opancerzone wozy bojowe. Na krótko przed osiągnięciem celu pocisk rakietowy zmienia samodzielnie kurs i uderza we właz kierowcy bądź pokrywę Kierowane pociski moździe­ rzowe również zwalczają czołgi z góry. spełniają dokładnie to. Reaktywna płyta pancerna pokrywając zwykły pancerz przy­ pomina rodzaj dachówki ceramicz­ nej. Operator może dokonać poprawek w torze lotu pocisku przy pomocy połączenia przewodowego . otrzymały dzięki zastosowaniu t/w. Operator śledzi cel przez celownik i kieruje pocisk rakietowy bezpośrednio w cel. Grot ładunku kumulacyjnego zapala folię burzącą w „dachówce". uodpornionej na zakłócenia.fali świetlnej. (Liban). co oznacza ich nazwa. Kweslię przebi­ cia pancerza reaktywnego usiłuje się rozwiązać przy zastosowaniu głowic dwustopniowych (tandemo­ wych) w przeciwpancernych kiero­ wanych pociskach rakietowych. umieszczonego w głowicy pocisku poszukuje samodzielnie cel w promieniu 300 m. Została przedstawiona opinii publicznej po raz pierwszy w 1982 r. Pociski przeciwpancerne stabili­ zowane brzechwowe z odrzuca­ nym sabotem. Tymczasem. Pociski te mają kaliber w przedziale 30-120 mm. Była to technologia przez długi okres utrzymywana w tajemnicy. która znacząco zmniejsza jego silę przebicia pancerza. która odpala pocisk stabilizowany brzechwowe Impuls fali milimetrowej radaru. Wielkokalibrowe pociski przeciwpancerne zostały zastąpione przez „pierzastą strzałę" o nadzwyczajnej twardoś­ ci. Kamera TV zainstalo­ wana w głowicy pocisku przekazuje obraz z dolotu do celu (linie przerywane). kiedy Izrael zdobył radziecki czołg T-62 na Syryjczykach w Dolinie Bekaa.

Broń inteligentna Miny zdalnie kierowane (po prawej). został zbudowany przez firmę francuską Matra. przy pomocy tego rodzaju broni linie obrony przed przypuszczalnym uderzeniem. stanowią dalszy wkład do zautomatyzowanego. Zwalcza samodzielnie wskazane cele. jako jednostrzałowa broń przeciwpancerna z programowaną głowicą bojową. używana jest do kontroli pola minowego w wariancie stacjonarnym. Broń ta. buz względu na porę roku. aby zabezpieczyć. Dwóch ludzi obsługi wraz z samochodem ciężarowym wystarcza. lub może być zastosowana do położenia zapory w wypadku zagrożenia np. wąskiego przejścia w polu minowym. bezosobowego pola walki. MINOS. na którym działania wojenne prowadzone są bez udziału wojsk. 289 .

samolotów bezzałogowych. Systemy minowania powietrznego (powyżej). Amunicja doprowadzana jest beztaśmowo z zasobnika zawierającego 1200 sztuk pocisków. Instalacja w wieży zapewnia stabilizację broni po odrzucie. jak np. dla działka M 230 „Chain Gun". Odnosi się to . kal. później były to systemy minowa­ nia przy pomocy zrzutni. Także i ta nowa broń taktyczna zyskuje na znaczeniu. Dla działek automatycznych. Podczas lądowania w sytuacjach awaryjnych broń znajduje się między dwiema kabinami i nie stanowi zagrożenia dla załogi. Zasobnik zasila bron z prawej strony śmigłowca i wyrzuca puste łuski na lewą stronę. Napęd elektryczny obraca wieżę o 100 stopni w każdą stronę.w mniejszym zakresie . Włosi wynaleźli rozdzielacz magazynkowy (a). z którym zakończono pomyślnie próby w 1987 r. zyskują coraz bardziej na znaczeniu. składa się ze stałego rusztu rurowego wbudowanego na zewnątrz śmigłowca. 7 którego wyrzucane są . Broń kierowana jest przez układ czujników w przód zie kadłuba lub przez celowniki znajdujące się w heł­ mach obu pilotów. o 11 stopni do góry i 60 stopni do dołu. Wersja rozdzielacza z 64 prze­ działami rozsypuje 1536 min przeciw piechocie.Uzbrojenie śmigłowców i samoloty bezzałogowe Śmigłowce bojowe i przeciwpancerne odgrywają coraz to ważniejszą rolę na współczesnym polu walki. wprowa­ dzonym w 1968 r. zbu­ dowano specjalne podwieszenia i pojemniki. na śmigłowcu przeciwpancer­ nym AH-64 Apache. na wyposaże­ nie armii amerykańskiej. 230).po obu stronach . Na początku były to proste roztrząsacze (patrz str. wersja z 32 przedziałami zawiera 128 min przeciwpancernych.. (6).cztery ramy. stanowiący ładunek zewnętrzny śmigłowca.do bezzałogowych. każda zawierająca czterdzieści min. małych celów latających tzw. System amerykański „Vólcano". Szybkostrzelność dziesięć razy na sekundę. Pojedynczy śmigłowiec Black-Hawk może rozsypać do 960 min. stanowiących uzbrojenie śmigłowców (powyżej). 290 . 30 mm (działko łańcuchowe).

Mi-24 „Hind". powstały na bazie pierwszych celów powietrznych zdalnie sterowanych w latach pięćdziesiątych. ma silniejsze uzbrojonie. wchodzi do wyposażenia w miejsce Mi-24. Na rysunku przedstawiony jest zdalnie sterowany mały śmigłowiec Sprite (B). Pociski te mogą być uzbrojone w dziewięć typów głowic bojowych. Samoloty bezzałogowe mogą także prowadzić uchwycenie celu przv pomocy lasera.na odległości 4000 m (b). słynny radziecki Mi-24 „Hind". zwalcza cele naziemne. 291 .7 mm b. Lot docelowy nad stacje radiolokacyjne nieprzyjaciela. używany w Afganistanie od 1979 r. przy szczególnie niebezpiecznych i ryzykownych zadaniach bojowych. Przeprowadzenie ataku przy pomocy broni kierowanej np. Artyleria stosuje zdalnie sterowane obiekty latające przecie wszystkim do rozpoznania celów na małych wysokościach. magazynek 200 nabojowy c. Możliwe jest jeszcze wydłużenie zasięgu prowadzenia obserwacji dzięki zastosowaniu reflektorów oświetlających cel. m. Zdalnie sterowane obiekty latające (RPV). zakłócającymi odbiór urządzeń radioloka­ cyjnych (paski folii metalowej). Przy pomocy celownika antenowego PAH może prowa­ dzić obserwację w ukryciu (a). Startują one albo z wyrzutni na pojazdach (A). 4. 2. na środkowym Wschodzie (1970 r. uzbrojony w czterolufowe działko rewol­ werowe kal. zbliżają się do celu niespostrzeżenie lotem koszącym (profil lotu śmigłowca PAH) i zwalczają go poza zasięgiem jego broni przeciwlotniczej.7 mm. Są one podporządkowane lotnictwu. są pociskami jednoli­ tymi. Śmigłowiec bojowy (powyżej).Zasobniki (powyżej). które pracując namierzane są przez samolot rozpoznania radioelektronicznego. kaliber 12.) oraz w wojnie irarisko-irackiej (1980 1988) to odegrały one wraz ze śmigłowcami bojowymi kluczową rolę podczas wojny w Zatoce Perskiej w 1991 r. będące na wyposażeniu śmigłowców bojowych. Śmigłowiec Mi-28 „I Iavoc".in. odłamkowymi. Walka radioelektroniczna: samoloty bezzałogowe w powietrzu aktywizują nieprzy­ jacielskie stacje radiolokacyjne. Izrael prowadząc operacje w Libanie użył sześć rożnych typów samolotów bezzałogowych do rozpoznania. W większości radzieckie pociski rakietowe. Ź pogodnego nieba na Bliskim Wschodzie przekazują one czysty obraz telewizyjny zna d pa trolowanego terenu. Rozpoznanie przy pomocy bezpośredniego przekazu obrazu przez kamery bądź przy pomocy fotografii lotniczej. Ten sposób działania znany był już w okresie II wojny światowej. rękaw odprowadzania łusek (wyrzucanych na zewnątrz). mocowane pod skrzydłami i wielolufowe km zamocowane w nosowej wieży dziobowej. Na szkicu przedstawiony jest szwedzki zasobnik uniwersalny 0127. wielkokalibrowy km M 3 Browning. Od kiedy zaczęto używać śmigłowców PAH w Wietnamie. podwieszane są p o d kadłubami bądź skrzydłami samolotów i śmigłowców. albo wprost z ziemi. pojawiły się w znacznych ilościach na współczesnych polach bitewnych. powyżej. którego najnowsza wersja ma licznik oddanych strzałów i urządzenie spustowe zdalnie sterowane. 12. Te bezzałogowe obiekty będące tanimi. uzbrojony w zasobni­ ki niekierowanych pocisków rakietowych. Użycie broni przy wykorzystaniu zasobników cechuje się wprawdzie większym rozrzutem niż broni na slałe zamontowanej na statkach powietrznych. ładowanie i łatwiejsze magazynowanie. są to środki służące do zwiększenia skuteczności uzbrojenia strzeleckiego sta tków powietrznych. wyrzutnik łusek d. jako bomba lotnicza. a. małymi i wolnolecącymi maszynami. 3. 57 mm i są ładowane od tyłu. Śmigłowce przeciwpancerne (powyżej). uchwycić cel i ponownie zniknąć z pola widzenia nieprzyjaciela zanim on użyje kierowanych pocisków rakietowych . obsługi­ wane przez strzelca na stanowis­ ku w przedniej części dziobu. z ładunkami burzącymi. Radzieckie zasobniki zawierają przeważnie po 32 po­ ciski rakietowe kal.. Zadania samolotów bezzałogowych (powyżej): 1. Możliwa jest jednak szybka wymiana zasob­ ników.

ALARM (antypromieniowy kierowany lotniczy pocisk rakietowy). wychwytuje wiązkę promieniowania nieprzyjaciel­ skich radiolokacyjnych stacji śledzenia i wykrywa cały zestaw stacji. (cena j e d n o s t k o w a w y n o s i ł a w 1989 r. Przy pomocy silnika rakietowego wznosi się on na wyso­ kość 12000 m (a). Jego głowica bojowa zaopatrzona jest w precyzyjny laserowy zapalnik zbli­ żeniowy. należy w tej grupie do najbardziej Pociski rakietowe klasy „powietrze-powietrze" (powyżej) b y ć m o ż e b ę d ą w przyszłości gromadzone w bębnowym magazynie nabojowym. Pociski rakietowe mają c o r a z mniejszą m a s ę . Powstały nowe rodzaje amunicji do niszczenia pasów startowych. Technologia „Stealth" (powyżej). Są to m . Na określonej wysokości u l e g a u w o l n i e n i u ich z a w a r t o ś ć i r o z s y p u j ą się m a ł e b o m b y ( p o d p o c i s k i ) . że precyzyjna b r o ń kierowana (w większości p r o d u k o w a n a p r z y malejących k o s z t a c h ) zmusiła konstruktorów lotniczych d o p r a c n a d d r o g i m i samolotami z minimalnym echem r a d a r o w y m . W odróżnieniu od starszej generacji antyradarowych pocisków rakietowych może on pośrednio za­ atakować cel. Z drugiej strony. Podczas fazy opadania wyszukuje on cele. Do nich z a l i c z a się a m e r y k a ń s k i b o m b o w i e c B 2. b o m b k i o d ł a m k o w e . 500 m i n d o l a r ó w ) i myśliwiec bombardujący F-117.Lotnicze pociski rakietowe i bomby kasetowe Uzbrojenie samolotów w latach osiemdziesiątych osiągnęło w dziedzinie zwalczania celów naziemnych duży postęp. zwiększone możliwości oddziaływania lotniczej broni kierowanej wywołały reakcję w dziedzinie obrony przeciwlotniczej. Pod względem konstrukcyjnym u t r z y m y w a n e jest jeszcze t y l k o u s t e r z e n i e s k ł a d a n e . Rosjanie r o z w i n ę l i k o n c e p c j ę b o m b k a s e t o w y c h j u ż w latach trzydziestych.. i n . była w k o ń c u lat osiemdziesiątych ostatnim krzykiem m o d y na rynku broni. rozwiniętych i najlżejszych pocisków. by następnie opadać w dół przy pomocy spadochronu (b). pocisk na który zdecydowali się Brytyjczycy w 1983 r. zwalczania czołgów oraz do zakłócania pracy stacji radiolokacyjnych. Chilijska b o m b a C a r d o e n CB-500 (pierwsza z góry) zawiera 240 b o m b e k . kolumn pojazdów lub z g r u p o w a ń wojska. T e n r o d z a j o o m b y n a d a j e się idealnie do niszczenia p a s ó w startowych. d o z w a l c z a n i a siły żywej i m a ł e b o m b y z ł a d u n k i e m kumulacyjnym przeciwko czołgom. Bomba podczas zrzutu z samolotu rozprzestrzenia ładunek na określonym odcinku. Pociski posiadają g ł o w i c e samonaprowadzania. Naziem­ na stacja radiolokacyjna może odwieść pocisk rakietowy od celu. O b a t y p y p r z e z n a c z o n e są p r z e d e wszystkim do przenoszenia broni konwencjonalnej. Głowica radiolokacyjna pocisku rakietowego (poniżej). Dzięki tej zmianie mogła rozwinąć się taktyka „cichego pojedynku". Po dokonaniu wyboru celu następuje odrzucenie spadochronu (c). t w o r z ą c elipsę r o z r z u t u . i pocisk uderza w cel. N i e jest p o z b a w i o n y ironii fakt. zamiast głowic bojowych o dużej Bomby kasetowe przypominają p o d względem kształtu zwykłe b o m b y . dokonując zmiany częstotliwości. Powodują one z w i ę k s z e n i e siły o g n i a s a m o l o t u i z m n i e j s z e n i e siły o p o r u p o w i e t r z a . 292 .

Tego rodzaju broń powierzchniowa pokrywa obszar 60x240 m. ok. w 1992 r. B. 35 ha. szwedzki system przeciwlot­ niczy RBS 90 z wyrzutnią dwuprowadnicową. w fa­ zie końcowej kierowany jest lase­ rem. Osiąga podłoże na amor­ tyzatorach teleskopowych i detonuje po określonym czasie. Mogą one służyć także jako wyrzutnie pocisków rakietowych. rozwinięto ok. bądź z boku zasobnika. Np. produkowane są w wielu formach i różnych wielkościach. Może też być zrzucany i wyhamowywany podczas zrzutu przy pomocy spadochronu. Podobnie zbudo­ wane są bomby kulkowe do niszczenia pasów startowych.74 kg. przy czym bezzałogowa wyrzutnia startowa jest połączona. Ich użycie na polu walki eliminu­ je przelot samolotu nad celem. Bomby kulkowe. Nowe kierunki rozwojowe broni przeciwlotniczej (po lewej) a. tj. masa 0. stano­ wiące głowicę pocisku. Po odpaleniu osiąga on prędkość lotu ok. w przypadku memiecko-francuskiego systemu Apache (prototyp w 1985 r. Bomba kulkowa przeciw­ pancerna (Cardoen. Wadą jest to.5 Macha.5 kg. W rzeczywistości sa to małe.Broń inteligentna Współczesne systemy bomb kulkowych. długość 36 cm. a trzy strzały burzące. A.. przypuszczalnie na wyposażeniu wojsk) następuje pokrycie powierzchni 350xl000 m. Odpalany z ramienia operatora do zwalcza­ nia samolotów wsparcia takty­ cznego. a z kolei ładunek główny detonując wytwarza Krater. uderzają w cel z dużą energią kinetyczną. 293 . pod osłoną. „Podpociski" służące do zwalczania celów żywych działają podobnie jak granaty ręczne . jest zdalnie sterowany wiązką promieniowania lasero­ wego. Podpociski wyrzucane są z tyłu. System został opracowany do użytku w wojskach lądowych i marynarce wojennej. o ile wcześniej nie zostanie zdetonowana przez nacisk prze­ jeżdżającego pojazdu. 4. który jest zamocowany na stałe w samolocie.mają mocniejszy ładunek i są zrzucane w setkach sztuk. Mina kulkowa HB 876 masa 2. 1966 r. bądź „podpociski" (po lewej). Chile). przy czym pierwszy ładunek przebija warstwę betonu pasa startowego. wystrzeliwane z dużej odległości. osiągające cel przy prędkości poddźwiękowej. Zasobnik kasetowy JP 23$ zamontowany na samolocie Tornado uwalnia podczas jednego wylotu 430 podpocisków HB 8/6. z urządzeniami samonaprowadzania i sterowania. manewrowe podnośniki dźwigowe umożliwiają użycie sprzętu radiolokacyjnego wykry­ wania i naprowadzania w ukryciu bądź zza wysokich drzew. jako kontynuację idei bomb kasetowych. że samolot musi przelecieć nad celem na wysokości 50 m z prędkością poddźwiękową. Zasobniki bomb kasetowych stanowią najnowszy etap w rozwoju bomb kasetowych. brytyjski pocisk rakietowy „Starstreak" zaliczany jest do najnowocześniejszej generaq"i pocisków. szybkie kierowane pociski rakietowe. Nowsze modele są wyposażone w opóźniacze (spadochron). Zapalnik zbliżeniowy aktywny powoduje zwiększenie siły prze­ bicia ładunku kumulacyjnego (do 150 mm). b. 12500 m2. Istnieje także w wersji pocisku rakietowego klasy „powietrze-powietrze".

len typ pocisku rakietowego został wprowadzony na uzbrojenie ścigaczy dziewięciu marynarek wojennych (B).0. Do najbardziej znanych modeli zalicza się „Exocet" (patrz str. Od lal siedemdziesiątych pojawiają się na rynku zbrojeniowym nowe warianty tych pocisków.4. Ciężka torpeda Mk 24 kierowana przewodowo posiada głowicę sa­ monaprowadzania akustycznego. zwłaszcza działek automatycznych. Są one precyzyjniejsze i mniej czułe na zakłócenia niż wcześniejsze torpe­ dy z napędem elektrycznym i akus­ tyczną głowicą samonaprowadzającą się (patrz str. materiał pędny dla startowego silnika rakietowego g. głowica bojowa (165 kg) e. (poniżej). w wojnie na Falklandach i w Zatoce Perskiej użyty jako lotnicza broń kierowana (A). Okręt podwodny odpala tor­ pedę kierowaną przewodowo. w najskuteczniejszą broń do niszczenia celów pływających. 260). Cel zmienia kurs. przy czyni kadłub okrętu ulega rzeważnie przełamaniu. ciężko uszkodzili brytyjski niszczyciel „Clamorgan" (I2. 1.).()6. znajdują się na wypo­ sażeniu okrętów podwodnych od końca lat pięćdziesiątych. współczes­ nych torped mogą detonować ładunek albo przy zetknięciu się torpedy z burtą okrętu (a). Model ten cechuje się trzykrotnie większym zasięgiem i prędkością od wersji pierwotnej. obok nuklearnych pocisków rakietowych. W dziedzinie min i torped (w ogóle pierwsza broń kierowana). Francja zastosowała ten morski pocisk rakietowy ANS w wersji pocisku klasy „głębina wodna-głębina wodna". Zasięg do 30 km. 3. albo ze zwłoką pod kilem (b).Współczesne systemy broni morskich Morskie pociski rakietowe. przemieniły się w tzw. długość . Torpedy kierowane przewodowo (po prawej). zwłaszcza w zakresie systemów samonaprowadzania. Głowice ojowe z ładunkami kumulacyjny­ mi zdolne są do przebicia nawet grubych kad łubów p o d wodnych okrętów atomowych. 2. Komputer okrętu podwodnego przekazuje nowe komendy do tor­ pedy przez urządzenia kierowania przewodowego. materiał pędny dla marszowego silnika rakietowego f. g Morskie pociski rakietowe. radiowysokościomierz c.1982r. System kiero­ wania przewodowego jest uodpor­ niony na zakłócanie elektroniczne. a. dokonał się również ogromny postęp. Argentyńczycy przy pomocy pocisku raki­ etowego z rodziny „Exocet". które przeżywają nowy renesans w obronie nawodnej.8 m 294 . „jeźdźców falowych" (pociski lecące tuż nad lustrem wody). Torpeda zmienia kurs i zatapia cel. mechanizm sterowania h. Przyczyniły się one do powstania nowych systemów obrony bezpośredniej. służącego do obrony wybrzeża (C). Pocisk rakietowy morski „Exocet" AM-39.69 m zasięg . komputer kierujący d. Zapalniki głowic bojowych (po lewej). 261). głowica samonaprowadzana (radiolokacyjna) b.70 km przekrój poprzeczny .

Pociski rakietowe tzw. Małokalibrowe systemy obrony bezpośredniej (CIWS) jak „VulcanPhalanx" tworzą przy zwalczaniu celu tzw. albo we wnętrzu. Pierwotnie. Odpalenie pocisku następuje wów­ czas. pocisk rakietowy leci możliwie najniżej. 3. kał. śmigłowce. Radar śle­ dzenia celu kieruje pocisk rakietowy w stronę okrętu. są coraz bardziej wielo­ funkcyjne i „inteligentniejsze". jak włókno szklane. Produkowane są z tworzyw niemetalicznych. 2. Nowoczesne działka automatyczne. Działka te są kierowane automatycznie i strzelają pociskami z rdzeniem uranowym o zasięgu do 5000 m z szybkostrzelnością 6600 strz. Model amery­ kański „Vulcan-Phalanx" M 168. które pracują z syste­ mem elektronicznym na rufie (a). Niszczy on pocisk rakie­ towy (b) „uformowanymi odłam­ kami" (kulami wolframowymi). System „VukanPhalanx" śledzi zbliżający się pocisk rakietowy przy pomocy własnego radaru (a).przez impuls magnetyczny. okręty nawodne i podwodne.40 mm i więcej. 193) z końca lat siedem­ dziesiątych. które rozróżnia­ ją echo radarowe celu od echa fali morskiej. akustyczny lub ciśnieniowy. Nowoczesne miny morskie (poniżej). Jeżeli okaże się nawet. samoloty. że głowica pocisku rakie­ towego była niewypałem . Nowoczesne miny morskie mogą być detonowane . „jeźdźcy falowi" (powyżej). 1. Mogą być stawiane przez. które czyni go niewidzial­ nym dla radarów okrętu. 207 i 218). W latach trzydziestych wprowadzono dział­ ka automatyczne przede wszyst­ kim do obrony przeciwlotniczej. działka automa­ tyczne służyły do obrony przed torpedowcami. 20 mm dla marynarki wojennej jest odmianą pokładowego sześdolufowego działka lotniczego (patrz str. kiedy wszystkie dane zostały wprowadzone do jego pamięci kom­ puterowej. To umożliwia stworzenie lekkiej konstrukcji oraz utrudnia ich wykrycie i rozminowanie. startują zza hory­ zontu (poza strefą widoczności). Ich średnica ma przeważnie poniżej 53 cm i tym samym mogą być one także stawiane przez wyrzutnie torpe­ dowe okrętów podwodnych. wystrzeliwuje pociski z zapalnika­ mi zbliżeniowymi./min. „ścianę ognia" (c).jak miało to miejsce w wojnie falklandzkiej podczas trafienia niszczyciela bry­ tyjskiego „Sheffield" .Broń i n t e l i g e n t n a Systemy obrony bezpośredniej (CTWS) mają na celu zwiększenie siły ognia wielotorowych działek automatycznych (patrz str. kał. a następnie przekazane do systemu kierowania. Pociski są wystrzeliwane z samolo­ tów. 192. rakietowy silnik marszowy może wywołać pożar.w zależności od celu . Podczas gdy samolot-nosiciel dokonuje zwrotu o 180 stopni. okrętów i ruchomych wyrzutni. 295 . Działko takie posiada radar śledzenia celu i kierowania ogniem. w zasięgu echa rozproszonego fal morskich. żywica epoksydowa i inne tworzywa sztuczne. Nosiciel pocisku rakietowego opromieniowuje cel przy pomocy głowicy samonaprowadzarua (radarowej). dzięki dużej szybkostrzelności mogą zniszczyć pociski rakietowe atakujące okręt jeszcze w ostatniej fazie dolotu do celu. Pocisk przebija bur­ tę okrętu detonując na pokładzie. Miny „Stonefish" mogą być stawiane na głębokości 5-^200 m i pozostawać tam aktywne przez ponad 700 dni. Wielkokalibrowy system obrony bezpośred­ niej (Ć1WS).to palący się. Firma brytyjska Marconi produkuje miny „Stonefish" z głowicami bojowymi o pięciu wagomiarach (na szkicu pokazany jest model o masie 300 kg).

Każde hasło ma odsyłacze do konkretnej strony książki.-Wsch. W podobny sposób korzystamy z indeksu historycznego. gdzie na ilustracji możemy odszukać interesujący nas obiekt. gdzie można znaleźć informację na dany temat. również wymienionej w odsyłaczu. Na stronie 83. Hasło to odsyła nas na stronę 82. Przyjęty podział opiera się bowiem o funkcjonowanie broni. o oszczepie z haczykowatym grotem.kapitana Cooka. przedstawiona w rozdziałach 1-7. w USA. Azja (Chiny) 299 Japonia 300 Indie. z którego pochodzą. znaleźć na jednej stronie reprezentatywny wybór broni np. W indeksie historycznym broń europejska. W indeksie geograficznym przedstawiono broił z innych części świata. francuskiego artysty Daumiera. choć pochodzi z lat 1860-tych. zatytułowana „Ależ proszę! Ja po tobie". została pogrupowana chronologicznie.Indeks geograficzny i historyczny Celem obu indeksów jest ułatwienie dostępu do informacji zawartych w książce. to komentarz nadal jest aktualny. Litografia (po prawej). n p . Iran 301 Afryka. którego rysunek umieszczono pod hasłem „Oceania" na następnej stronie (nr 6). z wysp Pacyfiku lub z okresu wojny secesyjnej 1861-1865 r. znajdziemy jeszcze jeden oszczep z tego regionu. w razie potrzeby. ze pochodzi z Hawajów i wiązany jest z osobą wielkiego odkrywcy . nie biorąc pod uwagę okresu ich powstania czy rejonu świata. uporządkowaną wg regionów pochodzenia. 296 . Indeks geograficzny 297 Australia i Nowa Zelandia Oceania 298 Płd. powinien odszukać w kluczu hasło numer 6. który zaczyna się na stronie 302. Jeśli Czytelnik chce uzyskać więcej informacji. w XVIII wieku 308 Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 309 Lata 1816-1860 310 Wojna secesyjna 311 Lata 1866-1913 312 I wojna światowa 314 II wojna światowa 316 Świat współczesny. Pozwala to Czytelnikowi. czy szerzej mówiąc: zachodnia. Ameryka Północna i Południowa Indeks historyczny 302 Paleolit i neolit w Europie Starożytny Bliski Wschód 303 Starożytna Grecja i Rzym 304 Średniowieczna Europa 305 Europa w XVI wieku 306 Europa w XVII wieku 307 Europa i Ameryka Płn. W kolejnych rozdziałach zestawiono podobne obiekty. Korzystanie z indeksu. W odnoszącym się do oszczepu podpisie znajdujemy informację.

1. Nadziak (20) 3. 6. Przed przybyciem Europejczyków. Oszczepy (82. Statuetka (po prawej). 4. Maczugi (15) Nadziak (20) Nadziak (20) Sztylet (27) Miecz drewniany (35) Maczuga miotana (78) Bumerangi (79) Oszczep (82) Miotacz oszczepów (83). 83) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. Z braku metali ostre krawędzie wykony­ wano z kości. Maczuga miotana (78) 6. jego ciało pokrywają tatuaże. Maorysi zasłynęli ze swych niezwykle misternie rzeźbionych drewnianych i kamiennych maczug. Pochodzą stąd pięknie rzeźbione okazy maczug. przedstawia wojownika maoryjskiego uzbrojonego w maczugę. na których należy szukać informacji). Z kolei aborygeni wynaleźli bumerang. 9. 5. wreszcie z odpowiednich gatunków kamienia. Melanezji i Mikronezji. . Oceania Przedstawiono broń z Polinezji. Proca (77) 5. Pierwotny miecz (36) 4. ludy te nie znały metalu. L 2. Maczugi (15) 2. Rzeźba przedstawiająca wojownika (po prawej). zębów zwierząt i ryb.Australia i Nowa Zelandia Przedstawiono tu broń australijskich aborygenów oraz Maorysów z NowefZulandii. 7. 8. 3. wykonana na Wyspach Salomona.

1. 8. Jej bliższe poznanie wymaga jeszcze długich badań. Jawy. „Strzały ogniste" (244). Pokazany tu wybór broni chińskiej nie jest wyczerpujący. Maczuga (18) Topór zwanv dao(25) Sztylet (27) Pierwowzór miecza dao (35) Miecze (40) Broń do odbijania ciosów (73) Łańcuch . 7. Pułapka (224. Lekkie działko (173) 7. 298 . stosowane w dżunglach tego regionu. Broń drzewcowa (62) 5. Rysunki (po prawej). na których należy szukać informacji). Borneo.225) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. 3. przedstawia ucieleśnienie zapału wojennego. Topory (25) 2. Filipin. O wiele większa jest wiedza na temat uzbrojenia ludów zamieszkujących Birmę i Assam. Chiny. Assam Pochodząca z Bali rzeźba (po prawej). Pokazano również pułapki. Birma. 2. 5. Celebesu. są fragmentem dekoracji malarskiej odkrytej w jednym z grobowców w północnych Chinach. Krisy (30) 3. 6. Arbaleta (105) 11. Miecze (40) 4.maczuga (73) Oszczep naga (82) Łuk do miotania pocisków kamiennych (96) 10. 4.Azja Południowo-Wschodnia Przedstawiono tu broń z Półwyspu Malajskiego. Dmuchawki (106) 6. 9. we współcześnie toczących się konfliktach. Kusza magazynkowa (105) 12. 1.

10. 4. 5. Pałka (16) Cep bojowy (17) Nadziak (20) Sztylet (28) Miecze (28) Broń drzewcowa (59. 62) „Łamacze głowni" (73) Dzirvty (83) Kołczan (95) Łuki (98) Strzały. Dzięki temu wiele okazów broni znalazło się w europejskich i amerykańskich kolekcjach. zarówno sztuki jak i rzemiosła japońskiego. 2. 8. 6.Japonia Niemal natychmiast po nawiązaniu kontaktów handlowych z Japonią. Oprócz mieczy pokazujemy inne tradycyjne bronie japońskie. I n d e k sg e o g r a f i c z n yihistoryczny 1. Rysunki (po prawej). 13. Na ich temat powstała bogata literatura w językach europejskich. 3. groty do strzał (101) Muszkiet lontowy (117) Pistolet z zamkiem lontowym (122) 299 . na Zachodzie szybko doceniono styl i jakość. namalował japoński malarz Hokusai (1760-1849). Szczególnie popularne stały się miecze. 7. 9. 12. 11. Przedstawiają one samurajów wprawiających się we władaniu bronią.

8. 2. Dodatkowo. przedstawiono bron starszych kultur tego regionu. 14. 6. 13. 1. 10. że oba te regiony omawia sie zwykle wspólnie. 300 . Maczuga (16) Cep bojowy (17) Buzdygan (18) Nadziaki (20) Nadziaki (21) Topory (24. 5. 7. 12. 15. 11. Ich uzbrojenie. 9. Fotografia z lat 50-tych XIX w. to szable tulwar i muszkiety lontowe. oprócz broni perskiej i indyjskiej. 16. 3. 17. 4.25) Sztylety (28-30) Szable "(37-39) Broń drzewców a (59) Lanca (63) „Tygrysie pazury" (72) Pierścienie do miotania (81) Włócznia (82) Strzała (101) Muszkiety lontowe (117) Pistolet lontowy (122) Moździerz spiżowy (169).Indie i Iran Zakres wpływów perskich na broń incwjską jest na tyle wielki. przedstawia żołnierzy radżputanskich z Indii Północnych (po prawej).

6. 10. 301 . 2. 5.Afryka Region ten wyodrębniono wg kryterium geograficznego. a nie wg kręgów kulturowych.81) Oszczepy (82) Łuki (96) Kusza (105) Strzelba północnoafrykańska z zamkiem skałkowym (118). Południowej. 3. 1 Kanady przedstawiono również uzbrojenie Hskimosów z Północy oraz wybrane przykłady pochodzące z Ameryki Środkowej i Południowej. Ilustracja (po prawej).16) Tomahawk (24) Sztylety (27. Maczuga (15) Topory (22. Pokazano tu broń używaną przez rozmaite ludy z Północnej. 7. 7. Zachodniej i Centralnej Afryki. Ameryka Północna i Południowa Oprócz broni plemion indiań­ skich z terenu Ameryki Pin. 24) Sztylety (28) Miecze i szable (36) Włócznia (58) Maczuga do miotania (78) Noże do miotania (80. 5. Maczugi (15. 1. 3. Przedstawia wodza Czejenów pokonanego w bitwie £ 1. 6. przedstawia wojownika z plemienia Zulusów. 11. Broń używaną w Starożytnym Egipcie omówiono pod hasłem Starożytny Bliski Wschód. Ilustracja (po prawej). została wykonana na podstawie rysunku Mandan'a.28) Tomahawk (80) Łubie i kołczan (95) Łuk (97) Strzała i groty (101) Dmuchawka (106). i. 9. 8. 2. 4. 8.

Rękojeść z rzeźbionej kości słoniowej (po prawej). Malowidło naskalne (poniżej). 7. w których do produkcji broni używano brązu lub miedzi. 5. 3. że nawet po odkryciu metalu. Paryż). 8.e. na której przedstawiono ludzi walczących nożami i maczugami. wykonanego 3000 lat p. 5. Starożytny Bliski Wschód Pokazano wytwory kultur Egiptu. 302 . 1. w Egipcie (Luwr. 1. wiązany z jedną z kultur okresu paleolitu. Warto zwrócić uwagę. 4. Przedstawia grupę wojowników. 23) Miecz brązowy (35) Proca i pociski (77) Kij do miotania (78) Grot włóczni (83) Łuk (96) Groty strzał (101). 6.n. 4. Jest częścią krzemiennego sztyletu. Asyrii i Luristanu. 3. Głowica maczugi (19) Topory (22. 83). (sir. pokazaną w tej książce jest prawdopodobnie drewniany grot oszczepu. 2. z jednej z jaskiń na terenie Hiszpanii. nadal używano krzemienia. Topory (22) Sztylety (27) Groty oszczepów (83) Łuk (96) Groty strzał (101).Paleolit i neolit w Europie Najstarszą bronią wykonaną w Europie. 2. zwłaszcza do produkcji grotów strzał.

2. 303 . na których należy szukać informacji). z ok. przedstawiający wojowników ateńskich uzbrojonych w tarcze i włócznie (Muzeum Narodowe. 5.Starożytna Grecja i Rzym Przedstawiony tu wybór obejmuje obiekty od wczesnych mieczy brązowych pierwotnych państewek greckich. proc i miotających maszyn oblężniczych. nie tylko do zdobywania twierdz. 11.n. 3. 500 r. p. (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. 8. Marmurowy relief (po prawej). Sztylet (31) Miecz (44.45) Włócznie (57) Amentum (76) Kamień do procy (77) Oszczep (82) Łucznik (95) Kusza oblężnicza (161) Onager (162) Balista (162) Kolce przeciw konnicy (222) „Ogień grecki" (226). aź po żelazną broń Imperium Rzymskiego. Rzymianie stosowali je bardziej ofensywnie. Ateny).. 10. Indeks geograficzny i historyczny 1. 12. 6. W Grecji stosowano je od dawna do obrony miast. pełniących rolę ówczesnej artylerii.e. Pokazano tu broń miotającą w rodzaju łuków. 9. 7. 4. ale i w otwartym polu.

Opony z Bayeux przedstawiający Normanów w trakcie przygotowali do inwazji na Wyspy Brytyjskie w 1066 r. Maczuga (15) 2.16. ale także narzędzie i ozdobę. Działa odtylcowe (178) 22. Trebusz (163) 20. Luk angielski (97) 12. Miotacz sprężynowy (161) 18. Sztylety (31. Fragment (po prawej). 304 . 32) 8.116 7 127) 17. nie tylko jako broń. a nawet maczu­ gi. Nadziała (21) 6. Katapulta (162) 19. Kusze (102-104) 14. Bełty (103) 15. Nadal podstawą uzbrojenia piechura były różne rodzaje broni drzeweowej. Broń drzewcowa (58-62) 10. Buzdvgany irp. Głowica maczugi (16) 3.Powszechnie noszono sztylet. (18) 5. 1. kawaicrzysta używał miecza. Miecze (46. Brorj biologiczna (277). Działa odprzodowe (166. ale nie były w sianie wyprzeć broni dotychczas używanej.47) 9. Zapory i zasieki (222) 23. Cepy bojowe (17) 4. Znacznym postępem było zastosowanie prochu dymnego. traktując go jednak bardzo uniwersalnie. Wspomniane bronie miały duży wpływ na taktykę walki i uzbrojenie ochronne. Proca drążkowa (77) 11. Grotv strzał (101) 13. Aakownice (109. Topory (24) 7. lancy lub kopii. Pokazano załadunek broni na statki.Średniowieczna Europa Istotnym czynnikiem w historii uzbrojenia tego okresu był wzrost znaczenia kuszy i głównego jej konkurenta: łuku angielskiego.168) 21.

17.123) Broń palna dwulufowa (1 Broń palna odtylcowa (130) Pistolet odtylcowy (132) Garłacz (154) Działo odprzodowe (168) Oszczep z napędem rakietowym (240) (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. Pokazano również ładowanie ciężkiego działa. aniżeli rewolucyjnych wynalazków. na której znajdują się informacje).rapier stał się nieodzownym elementem ubioru. 9. 3. 18. Nadal używano broni wywodzącej się ze średniowiecza. 6. która przybrała wyrafinowane kształty. 12. Prymitywna ręczna broń palna przekształciła się w arkebuzy i muszkiety lontowe. zwłaszcza broni drzewcowej. 15. 305 .Europa w XVI wieku Wiek XVI był bardziej wiekiem udoskonaleń. pojawiły się nawet działa odtylcowe. Nowy rodzaj długiej broni białej . Niemiecki drzeworyt z 1529 r. 14. 2. Zastosowanie zamka kołowo-krzosowego pozwoliło na powstanie broni palnej dla kawalerzystów. 8. 16. 4. (po prawej). 5. 11. zarówno na lądzie jak i na morzu. a ich klasyczne formy wykształciły się w Hiszpanii. Buzdygany (18) Nadziaki (2 Topór (24) Sztylety (32) Miecze (48-50) Broń drzewcowa (5 Kopie (63) Długi łuk angielski (9 Kusza (103-105) Arkebuzy (116) Petronel (117) Pistolety (122. 10. Widać leżącą hakownicę. Łuki i kusze zaczęły tracić na znaczeniu. 13. 7. Używano dział odprzodowych. moździerz i lufy armat małego kalibru. Tndcks geograficzny i h 1.

miecze (49) Rapiery (50) Szpady (51) Broń drzewcowa (58-62) Bagnety (64. albo karabinki. Ta ostatnia broń odgrywała ważną rolę. w niektórych krajach również lanc lub kopii. 8. 66) Długa broń palna (117. 14. g 1 lustracja (na górze). Karabin rewolwerowy (128) Rewolwer (129) Karabin powtarzalny (136) M k o n e t (169) Armata okrętowa (173) Organki śmierci (207) (Liczby w nawiasach odsj do strony. 13. 15. 1. Cep bojowy (17) Sztylet lewak (32) Bagnet szpuntowy (33) Pałasze. 5. 6. 7. Największym chyba wynalaz­ kiem okazał się zamek skałkowy. Kawaleria używała broni białej w postaci pałaszy lub szabel. opublikowanego w 1633 r. 306 . pozostawała pod wpływem muszkietu i piki. pozwalając na osłonę bezbronnych muszkieterów odczas nabijania broni. pochodzi z cyklu Wojna Trzydziestoletnia francuskiego artysty Jacquesa Callota. 17. Wraz z jego po­ jawieniem się zaczął się proces zastępowania zamka lontowego w broni wojskowej. W broni białej. 3. równolegle istniało szereg odmian: rapiery. szable. wygodny w użyciu. Kawalerzyści uzbrojeni byli również w pistolety.Europa w XVII wieku Taktyka działali wojennych w XVII w. a przy tym względnie tani. 2. szpady i pałasze. 10. 16. •opiero w końcu stulecia po­ jawiły się bagnety umożliwiające natychmiastową zamianę muszkietu w rodzaj krótkiej piki: tym samym piechur otrzymał wyjątkowo uniwersalną broń. 4. 9. na której znajdują się informacje).118) Pistolety (122.123) Pistolet dwulufowy (126) 12. przedstawia muszkieterów i pikinierów. 11.

lub pałasze oraz pistolety. 11. 8.Europa i Ameryka Północna w XVIII wieku W XVIII wieku wykształciła się tak­ tyka linearna. 19. 25.walczące w szyku rozproszo­ nym . 17. 22. Podstawową bronią stał się gład kołu Iowy karabin skałko­ wy z bagnetem tulejowym.124) Pistolety dwulufowe (126) Strzelba wielolufowa (127) Pistolet z odkręcaną lufą (132) Karabin gwintowany odtylcowy (133) Karabin powtarzalny (136) Granatnik ręczny (154) Karabin z nasadką do granatów (155) Luta armatnia (169) Armata polowa (170) Działo forteczne na lawecie depresyjnej (172) Działo okrętowe (173) Broń rewolwerowa systemu Puckle'a (207). Broń ta jednak z różnych względów nie bvła w stanie wyprzeć karabinów gładkolufowch. a więc w latach siedemdziesiątych XVIII stulecia. 7. Piechoto szykowano w wydłużone linie. 18. 2.otrzymały karabiny gwin­ towane. Sztylet (33) Szpady (51) Pałasz (52) Tasaki (54) Broń drzewcowa (59-61) Bagnet sprężynowy (67) Bagnet tulejowy (68. wyspecjalizowane oddziały zwane grenadierami . 3. 69) Tomahawk (80) Granat (84) Garłacz tzw. pochodzą z podręcznika musztry. Kawalerzyści uzbrojeni byli w szable. 24. 6. P 307 . 5. lustracje (po prawej). 20. 17/0 roku szlachcic europej­ ski posiadał zwykle parę pistoletów fiojedynkowych. Piechu­ rzy byli dodatkowo uzbrojeni w krótkie tasaki. Tylko niektóre rodzaje konnicy miały karabinki. 1. Podczas ataku prowadzono ogień salwowy. 12. W ostatnim ćwierćwieczu specjalne oddziały. 10. Od ok. tromblon (118) Karabiny skałkowe gładkolufowe (119) Karabiny skałkowe wintowane (120) istolety (123. obowiązującego w czasach wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej.używały również granatów ręcznych. 21. w trzech szere­ gach. 16. 9. 14. 4. zwane strzelecki­ mi . Wśród osób cywilnych popularne było stosowanie do obrony osobistej gadaczy i pistoletów kieszonkowych. 15. 23.

Armata'polowa (170) 14. Bagnet . Ilustracja (po prawej). (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. rac kongrewskich. Pałasz (52) 3. Pokazuje żołnierzy francuskich podczas bitwy pod Waterloo. Wzorowano je na broni stosowanej przez Hindusów walczących. na której znajdują się informacje). Jedyną znaczącą nowością stało się wprowadzenie.Francuskie wojny rewolucyjne 1789-1815 Broń używana w wojnach.tasak (65) 8. 69) 9. 308 . 18 czerwca 1815 r. Sztylet (33) 2. w Indiach.125) 13. Szabla (53) 4. Bagnety (68. Szabla (55) 6. zdecydowaliśmy się na wyodrębnienie takiego hasła w indeksie. Rakiety takie stosowano jeszcze do połowy XIX w. Działo okrętowe (173) 16. 1. Armata forteczna (172) 15. Pistolety (124. początkowo przez Brytyjczyków. Tasak (53) 5. rakiet: tzw. „Raca kongrewska" (244). przeciw wojskom brytyjskim. klóre nastąpiły po Rewolucji Francuskie] nie różniła się zbytnio od broni używanej w poprzednich latach. Wiatrówka (107) 10. Szponton (58) 7. Jednakże biorąc pod uwagę wygodę Czytelnika i fakt wykształcenia się specyficznego stylu tej broni. pochodzi z popularnej książki francuskiej wydanej w 1816 r. Karabiny gwintowane (120) 12. Karabiny skałkowe (119) 11.

19. 309 . 16.pistolet kieszonkowy (135) Karabin powtarzalny (136) Rewolwer odtylcowy (142) Armata polowa (171) „Race kongrewskie" (244) Miedzioryt (po prawej). Od 1840 r. pojawił się pocisk samouszczclniający systemu Minie. 11. W końcu tego okresu upowszechniła się masowa produkcja przv wyko­ rzystaniu odpowiednich maszyn. bez względu na warunki atmosferyczne. 5. w broni wojskowej wprowadzono zamki kapiszonowe. Indeks geograficzny i historyczny 1. 14. Wymagał przy tym znacznie mniej treningu od żołnierza. 4. 15. 2. W latach pięćdziesiąt)'eh XIX w. 10. 7. 12. ukazujący żołnierzy brytyjskich czyszczących broń i ekwipunek w Gallipoli. Zamek tego typu działał niezawodnie. 9. 8. 6. Lata wojny krymskiej. 17. 3. Szabla (53) Tasaki (54) Grot lancy (63) Bagnety (68-70) Wiatrówka . 13.Laska (107) Karabiny gładkolufowe (119) Karabiny gwintowane (120) Karabiny systemu Minie" (121) Pistolety (124) Pistolet-karabinek (125) Karabin gwintowany dwulufowy (127) Karabin rewolwerowy (128) Rewolwery (129) Rewolwery wiązkowe . Tym samym.Lata 1816-1860 W okresie tym wprowadzono szereg udoskonaleń broni palnej.„pieprzniczki" (129) Pistolet (132) Karabin odrylcowy (133) Derringer . każdy piechur mógł zostać uzbrojony w celną i dalekonośną broń gwintowaną. 1854-56. 21. 20. 18. Ciągły postęp technologiczny i gwałtowny rozwój przemysłu wpływał na szybkie zmiany uzbrojenia wojskowego.

Szabla (53) 3. zastosowano wiele nowych rodzajów broni na wielką skalę. Karabin rewolwerowy (128) 10. Typowym sprzętem artylerii było działo z gwintowaną lufą. Rewolwery (129) 12. i w wojnie tej użyto również wielu zupełnie przestarzałych wzorów broni. Działo gwintowane (175) 21. Rewolwer (128) 11. Karabinek odtylcowy (133) 13. 86) 6. Kastet (72) 5. Jak to zwykle bywa. Karabiny gładkolufowe (119) 7. Pistolet kieszonkowy (125) 9. Zastosowano wówczas karabiny powtarzalne. Ilustracja (po prawej). Karabiny systemu Minie (121) 8. artylerię gwintowaną i odtylcową. Bagnet (69) 4. kartaczownice różnych systemów. Karabinki odtylcowe(137) 15. Rakieta (244). Zapory. Pistolet wielolufowy (135) 14.Wojna secesyjna Podczas wojny secesyjnej. Mina lądowa (230) 25. miny morskie i lądowe. Rewolwery odtylcowe (142) 16. odprzodowy rewolwer wraz z odtylcowym karabinkiem dla kawalerzysty. Nóż typu Bowie (33) 2. Granaty ręczne (84. w latach 1861-1865. kolce przeciw konnicy (222) 24. Moździerz gładkolufowy (174) 20. Mina morska (232) 26. Stosowano nadal broń białą w postaci szabel czy noży. ukazuje produkq'ę pocisków armatnich. Typową bronią tej wojny był karabin systemu Minie z bagnetem rulejowym. Kartaczownica Gatlinga (207) 23. na uzbrojeniu piechura. 1. 310 . Działo polowe odtylcowe (179) 22. Armata polowa (171) 17. Armata fórteczna (172) 18. Doświadczenia tej wojny zostały uwzględnione przez armie innych państw. Działko burtowe (173) 19.

Małokalibrowe działko automatyczne . Karabiny (133) 9. Działo nadbrzeżne (191) 19. Strzelby (134) 10. Granat (86) 7. torpedowców. Torpeda. Lanca (63) 4. Pałasze. pod koniec zaś . Rakiety (244) (Liczby w nawiasach podają numery stron na których znajdują się informacje). Karabin samopowtarzalny (150) 16.. I n d e k s geograficzny i historyczny 1. Karabiny powtarzalne (133 12. Podpis głosił: „Przerwa na kawę'. Pistolety samopowtarzalne (146-7) 15. przedstawia brytyjskich żołnierzy w Indiach. 67-1 5. zaczęto też stosować karabiny maszyno­ we. Bagnet nożowy I 2. Działa polowe (182-3) 17. wyrzutnia torpedowa (242) 23. Pistolety wielostrzałowe i 11.to właśnie umożliwiło skonstruowanie broni powtarzal­ nej i automatycznej oraz szybko­ strzelnych dział polowych. aż po nie­ mal współczesne okręty liniowe.207) 22. Rewolwery (142-144) 14. Karabiny powtarzalne z zamkiem tłokowym (138 13. Okręty wojenne przeszły ewolucję od jed­ nostek drewnianych pokrytych żelaznym pancerzem. 311 . zwane w swoim czasie „drednotami". zaczerpnię­ ta z czasopisma „The Navy and Anny Iliustrated" z 1897 r.Lata 1866-1913 W początkach tego okresu używa­ no jeszcze broni odprzodowej. Ale nawet te prawdziwe olbrzymy były wrażliwe na trafienia torped.podstawową bronią stał się karabin powtarzal­ ny z zamkiem tłokowym. wystrzeliwanych z najmniejszych okrętów wojennych. Najważniejszym wynalazkiem tego okresu stała się amunicja zespolona z metalową łuską . Broń kombinowani 6. Bagnety (65. Działo okrętowe (202. Ilustracja (po prawej). Były uzbrojone w działa arty­ lerii głównej wielkiego kalibru. Karabiny maszynowe (206. szable (l 3.pom-pom (192) 20. Pistolety (132) 8. 203) 21. Działo górskie (190) 18. a niektóre ich wzory używane są do dziś.

t/w. pochodzą z brytyjskich plakatów z tego okresu. samolotów. bomb lotniczych. fiemiecki plakat (na sąsiedniej stronie) obrazuje wyniki ofensywy z marca 1918 r. S 312 . a zwłaszcza moździerze. Jako reakcja na ló. skutkiem tego do łask powróciła artyleria stfomotorowa. po raz pierwszy użyto bojowo okrętów podwodnych. czołgów. Ilustracje (po prawej). ogień huraganowy mógł trwać nawet kilka dni. Powszechnie stoso­ wano granaty ręczne. Do walk w okopach wykorzystywano bagnety. mio­ taczy płomieni i gazów bojowych. pokazujących osiągnięcia produkcyjne rzemysłu zbrojeniowego. rusznice przeciwpancerne i działa przeciwlotnicze. noże i pałki. pojawiły się nowe rodzaje broni: bomby głębi­ nowe.I wojna światowa Podczas I wojny światowej. Obrona oparta o ogień karabinów maszynowych i zasieki z drutu kolczastego wymusiła przejście do wojny pozycyjnej. Artyleryjskie przygotowanie natarcia osiągnęło niewyobrażalną dotychczas skalę.

Bomby zapalające (267) 35. 8. 5. Materiały wybuc. 15. Gazy bojowe (268. Maczuga (16) Sztylet okopowy (33) Szabla (53) Lanca (63) Bagnet (68. 23. 6. 3. 204) Lekki karabin maszynowy (212) 26. 19. . Lotniczy karabin maszyi (219) 28. 70. 7. 25. Bomby lotnicze (237) 32. Torpedy (242) 34. 9. 14. 269) E (Liczby w nawiasach odsyłają do strony. 4.233) 31. 10. 17. 24.184) Działo najcięższe (188. 71) Kastet-nóż okopowy (72) Granaty (85-89) Karabiny powtarzalne (139) Rewolwery (144) Pistolety samopowtarzalne (146-7) Karabin samopowtarzalny (150) Pistolet maszynowy (148) Granaty nasadkowe (155) Katapulta(lól) Moździerz (177) Pocisk artyleryjski (180-181) Działa polowe (183. 2. Minv morskie (232. Bomby głębinowe (239) 33. 189) Działo górskie (190) Działko automatyczne om-pom (194) 'ziało przeciwlotnicze (194) Działo czołgowe (196) Rusznica przeciwpancerna (198) Działa okrętowe (203. 13. Drut kolczast. 229) 30. 11. 18. 12. Ciężki karabin n (219) 27. 29. 16. na której znajdują się informacje). 22.Indeks geograficzny i his 1. 20.

Stosowane przez wszystkie armie czołgi miały uzbrojenie umieszczone w obrotowych wieżach. ale w znacznie bardziej udoskona­ lonej formie. Pojawiły się nowe typy broni maszynowej w postaci ręcznych i uniwersalnych karabinów maszynowych. skalę zastosowano pistolety maszynowe. Wykształciły się nowe formy wojny powietrznej w postaci bombardowań strategicz­ nych. Po raz pierwszy użyto pocisków balistycznych i bomby' jądrowej. W marynarkach wojennych wyznacznikiem potęgi stało się posiadanie lotniskowców. a więc tych broni. Jana iiadie przedstawia lądowanie sprzymie­ rzonych na Sycylii w 1943 r. Rysunki (na sąsiedniej stronie) przedstawiają emblematy malowane na kadłubach samolotów bombowych lotnictwa USA. Wprowadzono też powszechnie karabiny samopowtarzalne. Obraz (po prawej). okręty liniowe straciły na znaczeniu. 314 . por.II wojna światowa W drugiej wojnie światowej powszechnie używano broni skon­ struowanych w latach 1914-18. a na masowa. których posiadanie jest nadal ważnym argu­ mentem politycznym.

Działa przeciwpancerne (198.237) 35. 2. Karabin wyborowy (141) 9.199) 23. 5. Granaty karabinowe (155) 15. 4. Miotacz płomieni (266) 42. Karabiny (139-141) 8. na których znajduje się informacja).I n d e k s geograficzny i historyczny Sztylety (33) Kukri (39) Szable i szpady paradne (55) Bagnety (65. Bomby zapalające (267) 43. Pistolety samopowtarzalne (146-7) 11. Bomba latająca (243) 38. 3. Zapalnik czasowy (226) 30. Karabinki automatyczne (152) 14. Bomby głębinowe (239) 36.177) 16. Karabiny maszynowe (212-217) 1. 231) 32. Działa okrętowe (204. Miny morskie (223) 33. 69-71) Granaty ręczne (86-90) Granaty przeciwpancerne (91) 7. Pistolety maszynowe (148-9) 12. 67. Pancerzowruca (254) 41. Lotnicze karabiny maszynowe (219) 28. 26. Artyleria polowa (185) 18. Miny (230. Rakiety niekierowane (252) 39. Rewolwery (144) 10. Amunicja artyleryjska (180) 17. Mina magnetyczna (223) 34. Pocisk balistyczny V2 (253) 40. Działo przeciwlotnicze (195) 21. Bomba jądrowa (271) (Liczby w nawiasach odsyłają do stron. 205) 25. Działa czołgowe (196) 22. Działa bezodrzutowe (200) 24. Zapory i zasieki (223) 29. Materiały wybuchowe (228) 31. Czołgowe karabiny maszynowe (218) 27. 6. Torpeda (242) 37. Karabiny samopowtarzalne (150) 13. Działa górskie (190) 19. Moździerze (176. Bomby lotnicze (236. 315 . Działka lotnicze (193) 20.

które Si\ zbyt przestarzałe dla sił zbrojnych. 69. 1. pochodzi z północnowietnamskiego plakatu z lat sześćdziesiątych. to podczas zamieszek improwizuje się naprędce broń z kijów lub kamieni. 2. 4. Te rodzaje broni. Dlatego zdecydowaliśmy się na pokazanie zarówno najbardziej skomplikowanego sprzętu wojskowego. Ilustracja (po prawej).Świat współczesny Nadal używa się wszystkich typów broni jakie kiedykolwiek wymyślił człowiek. w pewnych okolicznościach stają się atrakcyjne dla innych użytkowników. Mimo.używanych przez terrorystów i prymitywnych pałek. że istnieją wielogłowicowe pociski rakietowe. wydany przez Komitet Rozbrojenia Nuklearnego. Palki (15) Nóż szturmowy (33) Bagnety (65. jak i bomb domowej konstrukcji . 67. Plakat (na sąsiedniej stronie). 3. 71) Kastet (72) 316 .

Pułapki (224-226) Strzelby głacłkolufowe 33. Przeciwlotnicze (256. Najnowsze osiągnięcia techniki uzbrojenia (280-295) Działa okrętowe (205) • 1 i — . 21. Przeciwpancerne (254. Miny morskie (233) Karabiny samopowtarzalne 38. 18. Lotnicze karabiny maszynowe (219) Granat przeciwpancerny (91) Improwizowany pistolet (132) 32. 14. Broń nuklearna (270-275) Armaty czołgowe (197) 52. 7. 17. 16. 24. Bomby używane pry terrorystów (229) Pistolety samopowtarzalne (146-7) 36. 6. 23. Gazy drażniące. Miotacz płomieni (266) Działka automatyczne 48. Mina kierunkowa (227) (134.259) Moździerze (176.Indeks geograficzny i historyczny 5. 8. 22.177) 45. Broń improwizowana (73) 29. Broń biologiczna (277) (200-201) 54. 26. Bomby lotnicze (236-238) (151) 39. Na paliwo stałe (245) Granaty nasadkowe (155) 42. 231) Pistolety maszynowe (149) 37.137) 34. 28. 255) Granatniki przeciwpancerne 43. Środki chemiczne (268) Armaty przeciwlotnicze 50. Torpeda (242) Pociski rakietowe: (152.193) 49. łzawiące (269) (194-5) 51. Miny (230. Nuklearne (262. Okrętowe (260. Lotnicze (258. Karabiny maszynowe (213 Improwizowany granat (85) 30. 25. 13. 15. Bomby napalmowe (267) (192. Bomby głębinowe (239) Karabinki automatyczne 40. 19. 263) Działa górskie (190) 47. 20. 11. 27. 257) (156-7) 44. 9. 12.261) Artyleria polowa (186-7) 46. Materiały wybuchowe (228 Rewolwery (145) 35. Systemy przeciwrakietowe (276) Armaty przeciwpancerne (198) Działa bezodrzutowe 53.153) Granatniki ręczne (154) 41. 10. Czołgowe karabiny maszynowe (218) Granaty ręczne (86-89) Granaty chemiczne (90) 31.

ale także producentów uzbrojenia. Bowie. 1893) Żołnierz armii USA i wynalazca kilku systemów karabinów odtylcowych jednostrzałowych.Nfield. 175. naukowców. karabinek Nazwa kalifornijskiej firmy Armalite Inc. (por. 205) stosowanych w większości armii i marynarek świata. 148)'. 33). 1836) Londyński rusznikarz i producent broni myśliwskiej i wojskowej. Zastosowano w nim nowy sposób eliminacji odrzutu (patrz str. 153). Hiram płk (zm. (por. F. Zasłynął jako konstruktor pierwszego karabinu gwintowanego. Marin les (ok.191). Armbrust Słowo niemieckie oznaczające kuszę. którego wyczyny spopularyzowały typ dużego noża bojowego . pistolet str. przyjętych do uzbrojenia przez Hiszpanie i Rosję. przypisuje się mu wynalezienie zamka skałkowego (bateryjnego) ok. który tam właśnie produkowano. 218). wywodzących sic z karabinka szturmowego AR 10. Bourgeoys. Armstrong. obecnie nazwano tak w RFN ręczny granatnik ppanc. używanego w większych ilościach przez armię angielską. Opracowała wiele znanych konstrukcji pistoletów samopowtarzalnych. Beretta Piętro Beretta SpA. Konkretne wzory broni oznaczono jako MOBAT. str. Amakuni Pierwszy znany w historii Japonii miecznik.obecnie dla określenia'tego typu broni używa się jego nazwiska (por. szczególnie zasłużony w dziedzinie konstrukcji luf armatnich i mechanizmów zamkowych. Jest odnoszona do szeregu opracowanych tam wzorów długiej broni palnej. Baker. str. Ezekiel (zm. skonstruowali i wyprodukowali wiele rewolwerów w połowie ubiegłego stulecia (str. Nazwa często łączona z pistoletem maszynowym MP 18/1. będący licencyjną kopią czeskiego karabinu maszynowego ŻB 53 (por. a także i w czasach Cesarstwa (por. Zaprojektował również używany do dzisiaj typ spłonki do amunicji małokalibrowej. str. skonstruowane w końcu lal czterdziestych XX w. obecnie istnieją jego odmiam' oznaczone Al i A2) oraz karabinek AR 18 (por. 120). 1610 r. John i Robert Bracia. Z pewnością wiele osób słyszało np. Pierwszy wzór wprowadzono w 1897 r. ADEN Brytyjskie działko lotnicze. śtr. Włoski miecznik z Ballimo. BAT Skrót nazwy systemu bezodrzutowej broni przeciwpancernej. Zginął pod Alamo. Nicolas-Noel (1761-1833) Francuski rusznikarz słynący ze znakomitej jakości. znana ze swych konstrukcji sprzętu artyleryjskiego. str. Nazwa od pierwszych liter: Armaments Development. 141). było bowiem synonimem najwyższej jakości (por. czy kartaczownicy Gatlinga. Adams. słynnych fabryk i ośrodków produkqi. str. 201). (por. Hasła ułożone w porządku alfabetycznym i zawierają odsyłacz do strony. z kolei nazwa kartaczownicy pochodzi od jej wynalazcy Richarda Jordana Gatlinga.Słowniczek nazwisk i nazw Ta część książki dostarcza uzupełniających informacji dotyczących konstruktorów. używanego w armii brytyjskiej na szczeblu batalionu. 157). Austen Australijski pistolet maszynowy. rusznikarze działający w XIX wieku w Anglii. na bazie niemieckiego działka z okresu II wojny światowej. 49). Nazwa od dyrektora Arsenału Tokijskiego płk Nariake Arisaka (por. Allen. 125). Działał w prowincji Jama to około 7U1 r. Andrea Ferara Właściwie Andrea dei Ferrari. na której znajdują się dodatkowe informacje lub ilustracja odnosząca się do tematu. Tu znajdujemy informację. Jego nazwiska używali potem inni wytwórcy. Jim (1799-1836) Poszukiwacz przygód z Kentucky. rusznikarzy. Arisaka Nazwa szeregu japońskich karabinów powtarzalnych. str. będący wersją brytyjskiego Stena. Berdan. że nawet osoby niezbyt interesujące się uzbrojeniem słyszały bądź znają wiele z nich.182. Często bywa tak. CONBAT i WOMBAT (poritr. Boutet.str. Ethan (1808-1871) Konstruktor i producent szeregu wzorów broni myśliwskiej i obrony osobistej. Bergmann Theodor Bergmann Waffenbau AG. Armalite. BESA Brytyjski czołgowy karabin maszynowy z II wojny światowej. Produkował ją jeszcze na zlecenie ostatniego króla francuskiego a potem rządu rewolucyjnego. Znany głównie z charakterystycznych pistoletów kieszonkowych. 1550-1634) Francuski malarz i rusznikarz. w szczególności zaś dział przeciwlotniczych (por. działający w stanie Massachusetts (USA). niemiecka firma wytwarzająca broń strzelecką. Używa się go do chwili obecnej. nazwę karabinu Spriengfield..str. włoska Firma wytwarzająca broń strzelecki]. gdzie znajdowała się państwowa fabryka broni. że nazwa karabinu pochodzi od miejscowości Spricngfield w stanie Massachusetts (USA). jako broni pokładowej niektórych zachodnich samolotów myśliwskich. Angielski wynalazca i inżynier.142). Kontynuacją był karabinek AR 15 (przez armię USA n a z w a n y M 16. 129. 318 . pięknie dekorowanej broni skał! Łowej. 194. Bofors Szwedzka firma zbrojeniowa. William George (1810-1900) Otrzymał tytuł szlachecki barona. (str. 193).

Colt. 135). Produkowano je w Cieszynie w XVII i pocz. Szkocka huta żelaza produkująca armaty. karabinów maszynowych i karabinów. Jego konstrukcje nadal są używane.129. wybudowanego w 1906 r. nazywane racami kongrewskimi. firma nadal produkuje stare modele rewolwerów. (por. Następnie termin „drednot" zaczęto używać jako nazvvy klasy dużych okrętów liniowych. Zaprojektował karabin odtylcowy z zamkiem tłokowym tzw. Cominazzo Znana rodzina włoskich ludwisarzy działających od końca XVI wieku w okolicy Brescii. str. str. Opracowano tu wiele konstrukcji broni strzeleckiej. Dreyse.142-145. 173). który opatentował w 1818 r. przez armię brytyjską. str. stosowała m. armia Królestwa Polskiego & (1816-1831).in. 133). Colt. Obecnie termin ten odnoszony jest do każdego pocisku. W wersji brytyjskiej wprowadzono szereg modyfikacji i zmian. Carcano. 1841. Wernher von (1912-1977) Inżynier niemiecki. 319 . na pręt odpowiedniej grubości nawijano spirale z drutu stalowego. działo okrętowe o krótkiej lufie (por. str. Henry (1786-1868) Amerykański rusznikarz słynący z produkcji jednostrzalowych pistoletów kieszonkowych. Canon Co. BREN Nazwa ręcznego karabinu maszynowego. 213.211. ładowanych odprzodowo. 141). 209. Zasłynął z tanich i niezawodnych rewolwerów. Ta właśnie firma wyprodukowała karonadę. używaną do tego celu broń. używanych powszechnie w XIX w. Karabin ten często porównuje się z bronią przeciwnika . Produkowano tu między innymi amuniqę karabinową z pociskami półpłaszczowymi . 128. 1891 (por. iglico w kę. pisane zresztą rozmaicie.215). W innej metodzie. Elisha Haydon Amerykański konstruktor z Bostonu. rewolwer skałkowy.204). Konstanty (1857-1935) Rosjanin.iglicówką Dreyscgo wz. str. na Bliskim Wschodzie i w Indiach. Używany obecnie w co najmniej 11 krajach (por. Znana głównie z karabinów maszynowych i działek używanych przez armię włoską podczas II wojny światowej. str. Produkowano go w co najmniej d w u odmianach. Tego typu amunicji używa się w zasadzie tylko do polowań lub celów specjalnych. Rakiety jego pomysłu. 214). M. Ten rodzaj amunicji zakazany został Konwenq'ą Haską w 1899 r.214. Creedmoor Strzelnica w dzielnicy Nowego Jorku. Johann Nikolaus von (1787-1867) Pruski rusznikarz pracujący początkowo z Paulym. Ciołkowski. siedzibą jest Brescia. Breda Pełna nazwa firmy brzmi Societa Anonima Ernesto Breda. Remington i FN (por. Opisana technologia była stosowana powszechnie w Europie. Congreve. Sir William (1772-1828) Brytyjski wynalazca rakiet przenoszących ładunki wybuchowe. było później odnoszone do innych małych pistoletów (por.137. Z zamka jego pomysłu wykształciły się współczesne zamki śrubowe. Lufa tej broni miała tylko dwie bruzdy. Nazwa powstała z pierwszych liter BRno i ENfield. miejscowości. 119) Browning. po II wojnie światowej w USA. adiutanta księcia Brunszwiku. twórca teorii lotów kosmicznych (por. Carl-Gustaf I landlowa nazwa ręcznego granatnika przeciwpancernego. było ośrodkiem produkcji broni palnej począwszy od XVII w. XIX w. używanego przez oddziały strzeleckie armii brytyjskiej od 1837 do lat 1853-54. wynalazca systemu zamka artyleryjskiego. produkowanego na licencji czeskiej. Trzy z opracowanych przez niego wzorów przedstawiono w te) książce (patrz str. gdyż niektóre zostały zaprojektowane na zamówienie takich lirm. 121). (str. Wasilij (1890-1959) Radziecki konstruktor broni samoczynnej. 132). którego specjalna konstrukcja powoduje zgrzybkowanie w czasie trafienia o przeszkodę. gdzie Brytyjczycy wybudowali zakłady zbrojeniowe . Brunswick Na/. 146. Cieszynka Nazwa lekkich karabinków myśliwsko-tarczowych z zamkiem kołowo-krzosowym o specyficznej konstrukq'i. jak winchester. str. którą skuwano na kowadle. Jej nazwa oznacza również sportowe strzelanie 7 broni długiej na duże odległości. Charleville Francuskie miasto w pobliżu granicy belgijskiej. XVIII w. Włoski urzędnik państwowy zaangażowany w prace nad rozwojem karabinu Manlicher-Carcano wz. Jego konstruktor (Jeorge Lovell wzorował się na karabinie opracowanym przez kapitana Berners'a. Pochodzenie nazwy niepewne i dyskutowane wśród historyków brytyjskich. Brno Czeskie miasto. która wprowadzona do uzbrojenia armii pruskiej przyczyniła się do odniesienia szeregu zwycięstw w latach 1864-1870 (por. Collier. str. pionier produkq'i masowej. (por. jaki najnowsze uzbrojenie wojskowe (por. Początkowo pracował w Niemczech (V 2). str. Damast Lufy z damastu skuwanego wykonywano z wiązki wysokogatunkowego drutu stalowego. Podobnej broni używano w Rosji oraz w armii indyjskiej do 1870 r. 246). Następnie podgrzewano je i skuwano na pręcie. 147. (1855-1926) Wybitny konstruktor klasycznych pistoletów samopowtarzalnych. odprzodowy. De Bange Francuski oficer artylerii. Nazwę tę często odnosi się do francuskiego gładkolufówego karabinu skałkowego z 1763 r. w oparciu o nowoczesne założenia. Deringer. 214). produkcji szwedzkiej firmy Forenade Fabriksverken.Arsenał. ośrodek przemysłu zbrojeniowego.Słowniczek nazwisk i nazw Braun. Chassepot Antoine Alphonse (1833-1905) Konstruktor karabinu odtylcowego używanego przez Francuzów w wojnie z Prusami w 18/0 r. Samuel (1814-1862) Amerykański konstruktor broni palnej. obywatel USA. Dum-Dum Miejscowość w pobliżu Kalkuty. str. gdzie został szefem programu rozwoju pocisków balisty­ cznych. 208. Dreadnought Nazwa brytyjskiego okrętu liniowego.str. który w znacznym stopniu przyczynił się do rozwoju techniki rakietowej i lotów kosmicznych. Związek nazwy z miastem Damaszek jest raczej wątpliwy. zwanej Long Island. Założona przez niego w 1836 r. 157). 203. a w żargonie strzelców sportowych w USA. John M. choć nie zawsze noszą jego nazwisko. 178). używanych w czasie 1 wojny światowej (patrz str. pociski armatnie i kartacze w XVIII i XIX stuleciu. Brown Bess Popularna nazwa karabinów gładkolufowych z zamkiem skałkowym używanych w XVIII i pocz. (por. w których opracowano konstrukcję (por. 213). Diegtiarjew. Jego nazwisko.wa karabinu gwintowanego. 125. str.

217). 207. Urodził się w Worcester w stanie Massachusetts (patrz str. (str. W latach czterdziestych i pięćdziesiątych XIX w.stąd nazwa. Jego syn.str. str. powszechnie nazywany „Garand' (por. Była to jedyna wiatrówka. produkowana tam broń strzelecka jest nazywana po prostu Hn field (Np. Z czasem. jaka w całej historii została przyjęta oficjalnie do uzbrojenia wojska. firma z Genewy przez długi czas była wiodącym producentem działek automatycznych (por. 133). (1882-1945) Amerykański pionier techniki rakietowej. kartaczownicy z obrotową wiązką luf. str. Gribeauval. Henry. Benjamin Tyler (1821-1898) Konstruktor amerykański znany głównie z konstrukcji karabinka z zamkiem blokowo-wahadlowym. 133). str. str. (por. produkowany w USA karabin M 17 (skonstruowany w Enfield). William (1844-1869 i William Wellington (1864-1900) Angielscy rusznikarze. 151.. Fergusson. FN Inicjały oznaczające belgijski koncern zbrojeniowy Fabriąue Nationale d'Armes dc Cuerre. 153. który zaproponował stosowanie stożkowatego rzewodu lufy dla osiągnięcia dużej prędkości wylotowej pocisku. Broń ta nazywana była również „długi sztucer amerykański'. major (1812-1858) Oficer brytyjski. wynalazek ten odegrał istotną rolę w dziejach broni palnej. który jako pierwszy opracował skutecznie działający zamek typu kapiszonowego ok. broń tego typu jest wyjątkowym rarytasem dla kolekcjonerów (por. Jego zakłady produkowały nowoczesne działa i broń ręczną. mjr (1744-1780) Brytyjski oficer piechoty walczący przeciw wojskom amerykańskim podczas wojny o niepodległość.171). Dwulufowy sztucer Jacoba wprowadzono do uzbrojenia dwóch batalionów piechoty armii indyjskiej. str. Greener. bagnet do tego karabinu .. Kalthoff Rodzina rusznikarzy niemieckich produkująca broń powtarzalną własnego systemu w XVII w. Robert H. Enfield. wynaleziony w 1891 r. 165. Dziś. był znanym konstruktorem odtylcowych strzelb myśliwskich. Michaił Konstruktor radziecki. nosi tę właśnie nazwę (por. używany owszechnie do dziś w amunicji małokalibrowej i artyleryjskiej. Projektował także karabin maszynowy PK (Pulemiot Kałasznikowa). 107) Goddard. P 320 . John C. Tu też został ostatecznie opracowany karabin maszynowy tzw systemu Hotchkiss wz 1914 (patrz str. Gras. 192). sprawdź również hasło „Lee Enfield"). Bartolomeo (1744-1799) Wynalazca wiatrówki powtarzalnej. Alexander John (1768-1843) Szkocki pastor. str. Patrick.odrzutowych. Gerlich Inżynier niemiecki. na terenie dzisiejszego USA. także Oerlikon). produkowanego przez zakłady Kruppa dla armii niemieckiej w latach I wojny światowej. Podobnie jest w innych krajach: n p . poruszanym za pomocą dźwigni będącej przedłużeniem osłony kabłąka spustowego. Essen Niemieckie miasto przemysłowe w Zagłębiu Ruhry. konstruktor opatentowanej w 1862 r. system Gribeauyala (por. projektował karabiny gwintowane i pociski do nich. William. 1805 r. Kentucky. stosowanej przez austriackie oddziały strzeleckie. omysł ten wykorzystano w niektórych armatach przeciwpancernych (patrz str. rodukowany z nitrogliceryny. Nazwa „sztucer z Kentucky'. firma Ocrlikon weszła w posiadanie większościowego pakietu akcji w koncernie Hispano Suiza (por . 138). Kordyt Brytyjski proch bezdymny. Forsyth. sztucer Jedna z nazw na określenie długiej gwintowanej broni palnej produkowanej w ciągu XVIII w. bawełny strzelniczej i wypełniacza mineralnego. Kałasznikow. 112). str. Kromus. (1837-1912) Norweski konstruktor broni palnej. 127).str. „awtomat Kałasznikowa' z 1947 r. (por. choć stosowana najczęściej. Hotchkiss. Gruba Berta Popularna nazwa moździerza kal. 420 mm. 214). John Hancok (1778-1841) Amerykański wynalazca udanego karabinka odtylcowego z zamkiem skałkowym. 246). (por. P Girandoni.str. 70). ma najmniej uzasadnień w faktach (por. Broni jego pomysłu na ograniczoną skalę używała armia USA (patrz str. karabin gwintowany W7 1853 . Jean Baptiste Vaquette (1715-1789) Oficer artylerii francuskiej odpowiedzialny za zaprojektowanie nowego sprzętu artyleryjskiego i reorganizację etatów jednostek artyleryjskich . John. Ziarna kordy tu mają kształt rurek. Jacob. 111. Ole H. będący jednym z większych producentów broni strzeleckiej w świecie.136). centrum przemysłu zbrojeniowego. 199). System ten nazwano później „systemem Kalthoffa" (por. Krąg. Gatling. Przez jakiś czas dowodził pododdziałem strzeleckim wyposażonym w odtylcowe karabiny gwintowane swojego pomysłu (por. Karabin.str. przyjęty do uzbrojenia w 1936 r. 139. str. 212.str. 209). Richard Jordan (1818-1903) Amerykanin. 137). str. 200). płodnym pisarzem i wybitną osobistością w tym istotnym okresie w historii broni palnej. str. Mechanizm broni napędzano obracając korbę (por. system zamka System zamka dział bez. W 1972 r. Tu znajdowały się największe z zakładów Kruppa. Założono ją w 1804 r. opracowany przez Krugera i Mussera . 121). (str. albo „sztucer pensylwański". (1836-1904) Konstruktor francuskiego karabinu w/. Najbardziej znana jest seria karabinów powtarzalnych z zamkiem tłokowym (Krag-J0rgensen). opracował po II wojnie światowej karabinek AK 47 tj.tzw. 120). sir. (1888-1974) Amerykański konstruktor broni strzeleckiej..Słowniczek nazwisk i n a z w Enfield Tak popularnie nazywana jest Królewska Fabryka Broni Strzeleckiej (Royal Smali Arms Factory) znajdująca się w dzielnicy Londynu. Hispano-Suiza Societe Anonyme Suisse Tlispano Suiza. (por. Otrzymał szereg nagród państwowych ZSRR i odznaczenia bojowe za waleczność w latach II wojny światowej (por. będąca zbitką pierwszych liter obu nazwisk (patrz. 111) Garand. Basile kpt. str. odpowiedzialny za opracowanie karabinu M 1.por. 216). Benjamin Berkeley (1826-1885) Amerykański inżynier i przemysłowiec działający we Francji. 150). gen. używanego przez armie USA podczas II wojny światowej. ojciec i syn. Hall. był uzdolnionym wynalazcą. Z czasem nazwę tą odnoszono do wszystkich dział wielkiego kalibru. pełnił służbę w Indiach. 1874 (por.

który skonstruował pierwszy znakomicie działający karabin maszynowy (por. Hiram Stevens (1840-1916) Konstruktor amerykański.133). str. 1915. Metford. Manton. Isaac Newton (1858-1931) Amerykański konstruktor broni. działa do dziś. produkowany w latach 1850-1870 w USA. Opracował kilka wzorów karabinów powtarzalnych. Jego nazwisko łączone jest również z amunicją rewolwerową (por. 129).in. „Manhattan" Kryptonim planu opracowanego przez Ministerstwo Obrony USA. Nicolas. Wielkiej Brytanii i innych krajach (por. współkonstruktor sławnego pistoletu P 08 „Parabellum" (por. 147).212. Lefaucheux Francuscy rusznikarze. Jego najsłynniejsze konstrukcje to wymienny magazynek pudełkowy i niektóre systemy zamkowe broni powtarzalnej (patrz: Lee Fnfield. Tu znajdowały się główne zakłady zbrojeniowe rządu francuskiego w latach 1704-1830. Miquelet jedna z odmian zamka skałkowego używana w regionie Morza Śródziemnego. 115. Georg (1848-1922) Z pochodzenia Austriak. który po raz pierwszy zastosował stal w produkcji sprzętu ciężkiego. Określenie „koktajl Mołotowa'. Lee. Opracować również odtylcowy rewolwer i strzelbę myśliwską (por. 140).209. Charles William (1820-1878) Rusznikarz angielski. Max. str. str. Masamune (1264-1343) Jeden z największych japońskich mistrzów wykonujących miecze. które zrzucono na miasta japońskie w 1945 r.219). używanego przez armię niemiecką. Le Mata. Joseph (1760-1835) Jeden z najsłynniejszych rusznikarzy angielskich swoich czasów. str. William Ellis (1824-1899) Angielski wynalazca i projektant broni palnej. 165. Lorenzoni. Prace zaczęte w 1942 r. używane jest w odniesieniu do im­ prowizowanych środków zapalających w postaci butelek z benzyną (por. Dla upamiętnienia zasług pomysłodawcy nazwano je „Linią Maginota". 139). 111. 139. Jego ojciec również produkował wysokiej jakości broń myśliwską. wynalazca licznych usprawnień zastosowanych w broni myśliwskiej. Lebel. ciężko ranny podczas I wojny światowej. 141. Działał na rzecz budowy linii umocnień pomiędzy Francją i Niemcami. Firma Krupp była jednym z bardziej znaczących dostawców uzbrojenia w obu wojnach światowych. 136). skonstruowano armatę. który wprowadził lufę z gwintem owalnym. działał w USA i Kanadzie. George (1785-1854) Angielski urzędnik służby uzbrojenia. 111 i 138. ale dokładne znaczenie tego słowa me jest jasne (por. Zamierzano wykorzystać zjawisko rozszczepienia jąder uranu. niegdyś jeden z głównych ośrodków produkcji broni strzeleckiej. zasłynął skonstruowaniem powtarzalnego karabinu skałkowego (por.Słowniczek nazwisk i nazw Krupp Niemiecki koncern zbrojeniowy będący własnością rodziny Kruppów. Lancaster. str. porównaj też Lec.A. str. 111. z silnie rozwiniętym przemysłem zbrojeniowym. Minie. Firmę założył w 1840 r. 219). 144). 142). Był prze­ wodniczącym i zastępcą przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych tj.192. Peter Paul (1838-1914) Niemiecki konstruktor i przemysłowiec. projektował karabiny i uruchamiał ich produkcję w latach 1830-1850. 212. str. nazwanego później jego nazwiskiem. Zastosowano w nim zamek systemu Friedricha von Martini i lufę z gwintem pomysłu Aleksandra Henryego (por. str. Maubeuge Miasto w pobliżu granicy francusko-belgijskiej. Alfred Krupp. żyjący w XVII w. Była to pierwsza małokalibrowa wojskowa broń powtarzalna na amunicję elaborowaną prochem bezdymnym. ppłk (1838-1891) Francuski konstruktor. nazywany systemem Lefaucheux (por. Mołotow (1890-1986) Prawdziwe nazwisko: Wiaczesław Michajłowicz Skriabin. Martiru-Henry Nazwa karabinu odtylcowego. 88).130). jednostrzałowego przyjętego do uzbro­ jenia armii brytyjskiej w 1871 r. Lahti Fiński pistolet samopowtarzalny nazwany tak od konstruktora: Aimo Lahtiego. Lićge Miasto w Belgii. Broń ta była powszechnie używana (patrz str. Sir William (1856-1932) Brytyjski wynalazca. doprowadziły do wyprodukowania dwóch bomb atomowych. Działał w prowincji Sagami (por. paryską (por. Lovell. 139). rządu radzieckiego podczas II wojny światowej. Mauser. 189). Ostatecznie fortyfikacje takie wzniesiono w latach trzydziestych. Metford). 42).118. też Lee Metford).123). Mannlicher. znany głównie z konstrukcji karabinu maszynowego działającego na zasadzie odprowadzenia gazów prochowych z przewodu lufy (por. Nazwa pochodziła od osoby wiceadmirała Maxa Rogge odpowiedzialnego za jego użycie w działaniach lądowych.146). ojciec i syn żyjący w XIX w.139..121). Mills.112. Używany jest on w niektórych armiach do dzisiaj (por. opracował m. ręczny granat wz. Lee Enfield Brytyjskie karabiny powtarzalne produkowane w latach 1895-1957. Miało to wielki wpływ na donośność i celność ówczesnej broni odprzodowej oraz wywołało zmiany w stosowanej taktyce (por. 131. Lange Niemieckie działo kolejowe z końca 1 wojny światowej. Zastosowano w nich zamek i magazynek systemu Lee oraz lufę z gwintem systemu Fnfield (por. Lewis. Andre (1877-1932) Polityk francuski. James Paris (1831-1904) Z pochodzenia Szkot. Wynaleźli zapłon tzw. Lee Metford Pierwszy karabin powtarzalny armii brytyjskiej.str.str. Lee Metford). kojarzony głównie z karabinem powtarzalnym z magazynkiem rurowym (patrz str. w celu uzyskania materiału wybuchowego o niespotykanej dotąd mocy.str. skonstruował też udane wzory odtylcowej broni myśliwskiej. Był połączeniem zamka i magazynka systemu Lee z lufą o gwincie Metforda (por. Luger. str.F. Zajmował się głównie konstrukcjami luf broni strzeleckiej (Por. 138. Również jego brat był znanym rusznikarzem. LeMat Rewolwer wynaleziony przez J.str. Nazwa pochodzi z języka hiszpańskiego. 266). igłowy.str. W oparciu o konstrukcję tego działa. Ferdinand Ritter von (1848-1904) Austriacki konstruktor licznych wzorów karabinów powtarzalnych (wykorzystujących oryginalny system zamka i magazynka) i pistoletów samopowtarzalnych (por. zwany niekiedy po prostu granatem Millsa. str. 206). Maginot. wprowadzony w 1888 r. który udoskonalił konstrukcję pocisku Samouszczelniającego. 214. Maxim. str. Michele Florencki rusznikarz. str. Istotą wynalazku było zastosowanie krótkego odrzutu lufy do napędu mechanizmu broni (patrz str. Claude-Etienne (1804-1879) Oficer francuski. * 321 . str.

używany nadal w niektórych krajach Trzeciego Świata. pierwszych liter nazwy producenta (por. kiedy miasto zostało zniszczone.Nagrody Nobla. Nazwa pochodzi od konstruktorów: rosyjskiego oficera S. Rarden Automatyczne działko pokładowe przeznaczone do pojazdów pancernych. Pauly. 111. 171). Nock. jako pierwszy zastosował nabój zespolony centralnego zapłonu. Charles Sir (1872-1942) Projektant karabinów powtarzalnych z zamkiem dwutaktowym. Shillelagh System rakietowy wprowadzany w ostatnich latach do uzbrojenia wojsk lądowych USA. Remington Amerykański koncern przemysłu metalowego. znana głównie jako wytwórca małokalibrowych działek przeciwlotniczych i pokładowych (por. opracował m. Naganta (por. 140). Pierwszy wzór pochodził z 1889 r. odlewano z żelaza.Słowniczek nazwisk i nazw Monitor Nazwa odnoszona do klasy okrętów wojennych przeznaczonych do obrony wybrzeża.U. 1891 r. Oerlikon Ocrlikon-Buhrle AG. w Polsce również do pistoletu P 08 (Bordchardta-Lugera) (por.najbardziej znane są dynamit i nitroceluloza (por. Nazwy używa się w odniesieniu do szeregu udanych wzorów broni strzeleckiej. sil­ nym uzbrojeniem artyleryjskim i opancerzeniem. kal. Parrot Wynalazca. o opóźnionym otwarciu oraz pistoletów samopowtarzalnych (patrz str. Niemniej nabój Paulyego był pierwowzorem nowoczesnej amunicji zespolonej.. m. Niemiecka Wytwórnia Broni i Amunicji. firma z Zurychu.in. Nazwa powstała ze zbitki liter RARDE będących skrótem nazwy ośrodka badań uzbrojenia i ENfield. to konstruktor nie miał nic wspólnego z ich projektem.broń wojskową dla armii brytyjskiej (por. Eliphalet Remington. Nazwa karabinów od konstruktorów: mjr Rubina. które pozwalało zamienić amerykański karabin Springfield w broń samopowtarzalną. Założył go w 1816 r. (1867-1936) Niemiecki konstruktor broni samoczynnej. str. (patrz s. str. znanych na Zachodzie właśnie pod nazwą „Radom".215). 30 mm. wsławionego pojedynkiem / konfederacką fregatą pancerną „Virginia". 197). str. 1945 r. Mosin-Nagant Rosyjski karabin powtarzamy wz. str. Schmeisser Hugo (zm. 127).in. 14). 214. pierwszym słynnym jej członkiem był James Purdey (XIX w. Mosina i belgijskiego przemysłowca M. Thorsten (1842-1920) Szwedzki finansista. Henry (1741-1804) Angielski producent broni palnej i wynalazca. Nazwę tę powszechnie stosuje się w odniesieniu do naboju 9 mm x 19. str. Schwarzlose.?) Niemiecki konstruktor broni palnej i przemysłowiec. produkowanej przez tę firmę (patrz str. Saint-Etienne Miasto w płd-wsch Francji. zakładanym na gorąco. czasem uważana jest za pierwowzór kartaczownicy. Sharps. który wynalazł nowe materiały wybuchowe i miotające . w latach wojny secesyjnej 1861-1865. słynące z produkcji broni palnej wyróżniającej się stylem ozdób i wykonania.). Johannes Samuel (1766-ok.165). Pedersen Tak nazywano urządzenie. Napoleon Tak nazywano armatę 12-sto funtową podczas wojny secesyjnej 1861-1865. 112. od końca XVI w.. Wyprodukowano pewną ilość tych przystawek w 1918 r. W latach sześćdziesiątych tego wieku słowo to oznaczało również. broń myśliwską i na masową skalę . nie zostały jednak użyte bojowo. Purdey Rodzina rusznikarzy londyńskich. używano go głównie w broni myśliwskiej. konstruktor odtylcowego karabinka z zamkiem kapiszonowym (patrz str. Wynalazek uzyskał tylko częściowe powodzenie. który zaprojektował amunicję oraz płk Schmidta. 322 . 133. Nieporozumienie wynikło być może z faktu. Alfred Bernhard (1833-1893) Chemik szwedzki.123) Ross. kal. str. o gwintowanym przewodzie. który opracował system wzmacniania luf armatnich w poł. Parabellum Kod telegraficzny firmy Deutsche Waffen und Munitions Fabrik tj.143) Ripoll Miasto w płn-wsch Hiszpanii. Ta francuska konstrukcja została nazwana dla uczczenia cesarza Napoleona Tli (por.. Był fundatorem najbardziej prestiżowej nagrody za wybitne osiągnięcia . produkowano ją tu od końca XVI w. Christian (1811-1874) Amerykański rusznikarz. 141). Radom Miasto wojewódzkie. Lufy takie. str. że jego zakłady produkowały wspomnianą broń. który opatentował w 1812 r. 207). Nie odniosła ona większego sukcesu. XIX w. Nazwa pochodzi od okrętu pancernego USS „Monitor". MP 18/1. armatę z lufą pomysłu tego konstruktora. Schmidt-Rubin Szereg szwajcarskich karabinów powtarzalnych z. Andreas W.str. James Brytyjski wynalazca szybkostrzelnej broni rewolwerowej opatentowanej w 1718 r. Nazwa od irlandzkiej maczugi z tarniny (por. (por. Puckie. jedna z jego firm wytwarzała udany model kartaczownicy salwowej (por. str. aż do 1839 r. projektanta systemu zamka i magazynka. (por. Również obecnie ich firma słynie ze znakomitej broni myśliwskiej i sportowej. Przed II wojną światową Fabryka Broni Radom zasłynęła głównie z produkcji karabinków systemu Mauser wz. 35. str. Charakteryzują się niewielkimi rozmiarami. ciężkiego karabinu maszynowego wz. 20 mm.138. 192). 147). nazwa od wynalazcy J. 114. Niderlandzki zamek Jedna z odmian wczesnego zamka skałkowego (por. str. str. Nobel. 29 i pistoletu samopowtarzalnego VIS wz. 174). Choć nazwę Schmeisser żołnierze alianccy odnosili do niemieckich pistoletów maszynowych MP 38 i 40. Znane z produkcji broni strzeleckiej. centrum francuskiego przemysłu zbrojeniowego. Karabiny Rossa były używane przez armię kanadyjską podczas I wojny światowej. 133). str. 1820) Szwajcar z pochodzenia. Powszechnie używane określenie armata „Oerlikon" odnosi się zwykle do działka plot. 122) używanego powszechnie w XVTI stuleciu. dyrektora fabryki amunicji w Thun. Pedersena. Tylna część lufy była wzmacniana płaszczem z kutego żelaza. typowego uzbrojenia przeciwlotniczego statków i okrętów podczas IT wojny światowej. (por. Nordenfelt. 207). Produkował broń wiełostrzałową. 07 z zamkiem swobodnym. zamkiem tłokowym dwutaktowym.

149). przez Sir Williama Stokcsa. Stokes Moździerz okopowy wynaleziony w 1915 r. założyli w 1857 r. Również dzisiaj firmajest czołowym producentem rewolwerów (patrz str.str.str. krótkiej broni palnej do wystrzeliwa­ nia rakiet oświetlających i sygnałowych.dotyczy to zwłaszcza broni palnej z XVIII i XIX w. 216). które tu były produkowane (por.143. 165. str.Gesellschaft (Szwajcarskie Towarzystwo Przemysłowe) z miejscowości Neuhausen am Rheinfall. firmę. na dystansach do (maksymalnie) 400 m. USA. pistoletu wz. 1912 czy MP 69. która przechodziła tu tylko odbiór tecnniczny . Patent wygasł dopiero w 1869 r.str. Vetterli Karabin powtarzalny z magazynkiem rurowym i zamkiem tłokowym używany przez armię szwajcarską w II polowie XIX w. Broń może spełniać rolę pistoletu maszynowego. co wynikało /. Williama Trantera. Johna T. rusznikarza z Birmingham. która początkowo była jedynym producentem tej broni (por. Niemczech słynące z produkcji głowni broni białej.217). wzmiankowana już w X w.str.145). mieściły się tu liczne fabryki broni strzeleckiej. Dla porównania. mar. Henry (1761-1842) Oficer artylerii brytyjskiej. jak i karabiny maszynowe (por. Na konstrukq'i tej wzorowano wiele klasycznych moździerzy używanych do dziś (por. Spandau Zachodnie przedmieście Berlina.n. projektanta karabinków firmy Armalite. rząd USA założył tu wielką wytwórnię broni. Zgłosił on odpowiedni patent w 1877 r. karabiny i karabinki automatyczne.e. 174. Frederick Vetterli (1822-1882) (por. Vickers Brytyjska firma zajmująca się budową okrętów wojennych i broni strzeleckiej.str. Spencer Pierwszy udany i zastosowany na większą skalę karabin powtarzalny. Zajmował sie wszystkimi aspektami kultury materialnej średniowiecza. nazwa żołnierzy specjalnych formaq'i wyposażonych w broń gwintowaną i wyszkolonych w prowadzeniu walki ogniowej w szyku rozproszonym. Sun-tsu Chiński autor (żyjący w IV w. i Daniel Wesson (1825-1906). Skonstruowano go w rekordowo krótkim czasie.) traktatu o sztuce wojennej zatytułowanego „Sztuka wojny". potrzeby szybkiego dostarczenia broni tego rodzaju dla armii brytyjskiej. Pierwowzór miał lufę o gładkim przewodzie i dwójnóg umożliwiający zmianę kąta jej podniesienia. str. późniejszego założyciela i dyrektora technicznego firmy Auto Ordonance Corporation. Sterling Czasem tak nazywa się będący aktualnie w uzbrojeniu armii brytyjskiej pistolet maszynowy . Strzelcy W XVIII i pocz. Thompson Pistolet maszynowy skonstruowany przez gen. str.został on opracowany przez firmę Sterling Armamenl Company. Znak ten był również fałszowany przez licznych drobnych wytwórców. 217). skoda R 323 . to złożenie inicjałów konstruktorów Shepparda i Turpina oraz pierwszych liter nazwy wytwórni Eniield (por. zresztą. 138). 216.in. Tranter Jeden z brytyjskich rewolwerów kapiszonowych projektu słynnego w XIX w. Do dziś jest ośrodkiem przemysłu zbrojeniowego.Słowniczek n a z w i s k i na?:w Shrapnell. Pierwsze wzmianki o produkowanej tu stali i broni pochodzą z 1 w. sprzęt artyleryjski. produkowano tu od XIX w. Springfield Miasto w USA. 176). Thompsona. Pociski takie nazwano szrapnelami i stosowano powszechnie (por. lufę. 142. 167. 139). 161. a przed II wojną światową rozpoczęto również produkcję czołgów. Steyr Miejscowość w Austrii. W 1777 r. Nazwa. 148). kariery wojskową zakończył w stopniu generała porucznika. System został opracowany przez Fugene Stonera. Projektował samodzielnie budowle w stylu neogotyckim i neoromańskim.e. Zaprojektował go Szwajcar. gdzie mieściły się warsztaty produkujące uzbrojenie. Była to adaptacja odprzodowego karabinu En field do systemu zamka opracowanego przez amerykańskiego konstruktora Jacoba Snidera. 209. 137). Tulle Miasto we Francji. str. Nazwa Steyr odnoszona jest również do karabinów systemu Mannliehera. ówczesna broń gładkolufowa pozwalała na celny strzał do ok. XIX w. były eksportowane do wielu krajów europejskich. fazwa używana również w odniesieniu do produkowanych tam wzorów broni palnej m. ośrodek przemysłu zbrojeniowego od 1690 r. Nazwa od wynalazcy. Jeden z najbardziej znanych wyrobów to karabin maszynowy systemu Maxima (por. Znak (puncę) „Tower" wybijano na produkowanej broni.163).str.n. Very Nazwa pistoletu sygnałowego tj. Wszystkie produkowane tu karabiny t y ł y nazywane „Springfield" (por. Eugene Emmanuel (1814-1879) Architekt francuski odpowiedzialny za rekonstrukq'ę licznych budowli zabytkowych. Solingen Miasto w płn-zach. p. potem główny ośrodek produkcji zbrojeniowej. opatentowany w 1860 r. Snider Pierwszy odtylcowy karabin armii brytyjskiej.139). np. przez amerykańskiego konstruktora Cnristophera M. Tower Twierdza Tower w Londynie. skonstruował pocisk artyleryjski zawierający kulki ołowiane. Sloner Nazwa systemu strzeleckiej broni automatycznej. 218). Z zakresu historii uzbrojenia pozostawił prace dotyczące maszyn oblężniczych (por. jako ośrodek rodukcji żelaza. Toledo Miasto w południowej części Hiszpanii. sygnowano nim również broń. stan Massachusetts. Edward Very. Smith & Wesson Horace Smith (1808-1893). W tym celu wymienia się jedynie niektóre podzespoły. str. str. W wersji jednostrźałowej stosowany również we Włoszech. Viollet Le Duc. Sten Jeden z najsłynniejszych pistoletów maszynowych TI wojny światowej.181).str. p. Nazwa ta. którym był por. SIG Schwcizerische Industrie . karabinka i ręcznego karabinu maszynowego (por. W 1784 r. począwszy od Średniowiecza. była przez żołnierzy alianckich odnoszona do niemieckich karabinów MG 34 i MG 42 (por. Tutejsze wyroby. 133. 215. całkowicie blednie. która uzyskała ochronę patentową rewolweru odtylcowego. Firma produkuje udane pistolety samopowtarzalne. Zapalnik powodował rozerwanie się pocisku nad głowami przeciwnika. Spencera (por.. 90 m. Największe zakłady zbrojeniowe w Czechach.

Wal lis.149). 236. Eli (1763-1826) Wynalazca i przemysłowiec amerykański. znani z produkcji wysokiej jakości broni myśliwskiej. 806 r. str. Firma produkowała wiele wzorów udanych rewolwerów. n. niektóre z nich są nadal wytwarzane (por. B. Firma nadal działa w Birmingham. Walther Szereg pistoletów produkowanych przez niemiecka firmę Carl Walther Waffenfabrik AG. Najsłynniejsze pistolety samopowtarzalne to P-38 oraz PP i PPK.T. 324 . 146. jak i karabinka odtylcowego z zamkiem kapiszonowym. 121). str. Webley Brytyjska firma produkująca broń palna. co pozwoliło na ich całkowitą wymienność w ramach jednego wzoru. Działał w prowincji Hoki. 137). Skonstruował również najcięższe brytyjskie bomby lotnicze o wagomiarach 12000 i 22000 funtów (Tallboy. Działająca jeszcze dziś w Londynie firma Wilkinson Sword Co. nazwany następnie „Wielki Willie" .str. 196). Willie.str. Grand Slam) (por. produkowana przez Volcanic Repeating Arms Company. Wypracował klasyczne kształty miecza japońskiego. Sir Joseph (1803-1887) Inżynier angielski. Bames (1887-1979) Brytyjski inżynier i wynalazca z zakresu techniki lotniczej.) Japoński mistrz wytwarzający miecze.pierwszy bojowo użyty pojazd pancerny (por. cechujący się znakomitą celnością. zajmował się pracami z zakresu standaryzacji miar.144). Zasłynęła z produkcji karabinków powtarzalnych z magazynkiem rurowym (por.Słowniczek nazwisk i nazw Volcanic Jedna z pierwszych broni powtarzalnych z magazynkiem rurowym. do niszczenia zapór wodnych w Niemczech. Zaprojektował liczne usprawnienia broni strzeleckiej. Winchester Firma Winchester Repeating Arms Company została założona w 1866 r. Broń ta nie została przyjęta do uzbrojenia (por. Jako pierwszy skonstruował karabin o heksagonalnej lufie. tzw. Był projektantem „bomby skaczącej" użytej w 1943 r. Zaprojektował rewolwer oraz maszyny dla przemysłu bawełnianego. 132). str. 143. 237). zwiększające jej celność". Wdrażał metody produkcji masowej. Wilkinson Rodzina rusznikarzy angielskich. Whitworth. produkuje broń białą oraz żyletki do golenia. Westley-Richards Angielscy wytwórcy broni palnej. Wprowadził standaryzację części produkowanej broni. str. Był prekursorem gwintu poligonalnego. ze stanu Connecticut. Yosutsuna (ok. Jego następcą był czołg MK 1. str. 137). przez OJivera Winchester w Connecticut i działa do dzisiaj. założona w latach trzydziestych XIX w. Henry opracował słynny karabinek Winchester (por. Anglia. Whitney. produkujących s/pady i szable od początku XIX wieku. przez braci Pnilipa i Jamesa Webley.e. str. „małpi ogon" (por. popularnie nazywane „Walterami (por. 131. Podupadająca firma została przejęta przez Winchester Repeating Arms Company i na bazie produkowanej dotychczas broni. Mały i Duży „Mały Willie" była to nazwa eksperymentalnego pojazdu gąsienicowego testowanego przez Brytyjczyków w latach 1915-1916.

National Maritime Museum (Narodowemu Muzeum Morskiemu). Profesorowi Lawrence Martin z Uniwersytetu Newcastle-upon-Tyne.F. Francja. (Międzynarodowemu Instytutowi Studiów Strategicznych). kustoszowi Miejskiego Muzeum Sztuki w Nowym Jorku. Royal Ordonance Cun and Yehieles. Zurych. Compagne Industrielle des Lasers. Sztokholm. US Marinę Corps Historical Center (Centrum Historycznemu Piechoty Morskiej USA). Panu Davidowi Edge. Angelo. Wydziałowi Historii Wojen Uniwersytetu Londyńskiego. (Muzeum Ludzkości). Germanisches Nationalmuseum. Heckler & Koch Gmbh. Wielka Brytania. Statens Historiska Museum. US Army Ordonance Museum (Muzeum Uzbrojenia Armii USA). . Komandorowi porucznikowi W. Podpułkownikowi Ulfowi G. Scottish United Services Museum. Defence Research Information Centre(Centrum Informacyjno-Badawczemu Ministerstwa Obrony). Rzym. National Museum of Antiquities of Scotland. The Rotunda Museum of Artiliery (Muzeum Artylerii). The Ashmolean Museum z Oksfordu. Nottingham. Austria. Imperial War Museum (Muzeum Wojskowemu Imperium Brytyjskiego). Wiedeń. Holandia. Vickers Shipbuilding & Engineering Ltd (VSEL Armaments) Barrow in Furness. Bibliotece Ministerstwa Obrony w Londynie. Stevenage. Hallwylska Museet. Rzym. Londyn. Londyn. The Manchester Museum (Muzeum Miasta Manchester).Petersenowi ze Stowarzyszenia Miłośników Luku. Waszyngton. Paryż. Department of the Navy Ilistorical Center (Wydziałowi Morskiemu Centrum Historycznego). The Metropolitan Museum of Art (Miejskiemu Muzeum Sztuki). Museum fur Volkenkunde und Schweizerisch. The Castle Museum z Yorku (Muzeum Zamku York). kustoszowi Muzeum Zamku York. Szwecja. Waszyngton. Gosport. Londyn. Wielka Brytania. Naval Ordonance Museum. Bazylea. Edynburg. Orpington. Republika Federalna Niemiec. Państwu Jonatanowi i Dianie Moore z Wojskowych Służb Historyczno-Archiwalnych (M A KS|. Tower. Skokloster Zamek. Fundacji Heye'go.. Londyn. które udzieliły pomocy przy powstaniu tej książki: AMAC Corporation. Schweizerisches Landesmuseum. The British Museum z Londynu. US National Park Service. The Wallace Collection (Zbiorom Wallace). Londyn. Hjarth-Andersen. Wielka Brytania. Nowy Jork. Panu Nigel Arch. Panu Helmuthowi Nickel. Londyn. Sztokholm. British Aerospace Dynamics. Marconssis. Museum of the American Indian. Londyn. Wielka Brytania. Wydziałowi Egiptologii Uniwersytetu Londyńskiego. The Victoria and Albert Museum (Muzeum Alberta i Wiktorii). Landeszenghaus. Museo Nazionale di Castel S. Londyn. Royal Air Force Museum (Muzeum Królewskich Sił Powietrznych). Wielka Brytania. Londyn. Delft. The Museum of Mankind. Musee de 1'Armee. Livrustkammaren. Ambasadzie USA w Londynie. Nowy Jork. Koniklijk Nederlands Leger eu Wapenmuseum. Department of Air Forcc (Dowództwu Wojsk Lotniczych). Szwecja. Ttf jhusmuseet. Sztokholm. Maryland. Oberndorf.Podziękowania Wydawca pragnie wyrazie podziękowanie niżej wymienionym instytucjom i osobom. International Institute for Strategie Studies. Edynburg.es Museum fur Volkskunde. Paryż. Luwr. Kopenhaga. Madryt. USA. Kunliga Armemuseum. kustoszowi Zbiorów Wallace w Londynie. Explosives and Rocket Motor Establishment (Sekcji Badawczej Materiałów Wybuchowych. Kunsthistorisches Museum.Wielka Brytania. Londyn. Graz. kustoszowi Królewskiego Muzeum Wojska w Sztokholmie. Propellants. Museo Civilita. Norymberga. Szwajcaria. Aberdeen. Museo del Ejercito. Prochów i Silników Rakietowych) Ministerstwa Obrony.

Księga dział i rusznikarzy (Chartwcll Books Inc. C.) Smith. 1946. 1969 & 1971) Miller. 1976. F. F. Commander A.L. L.F.B. 1987) Walter. Rosyjskie szable wojskowe 1801-1917 Oakeshott.e Gastinne Renette des Armes de Poing (Editions Garnier. 1961) Caranta.C.S. Broń palna i jej działanie (Marshall Cavendish. 1981) North. Col H. 1969. 1986) Hardy. Brytyjskie bagnety wojskowe (Hutchinson. H. 1964) Pope. 1986) Ginters. Curt Artyleria (Octopus. Ilustrowana historia karabinu (lan Allan. Broń i sztuki walki Archipelagu Indonezji (Charles E. 1968) Robinson.. 1978) Swenson. 1986) Hogg.A. Dudley Broń palna (Spring Books.Bibliografia Uwaga: tytuły książek przetłumaczono na jeżyk polski i pochodzą od Wydawcy niniejszego polskiego wydania „Encyklopedii Broni". Werner & Zirngibl. Brian Szable Armii Brytyjskiej (Arms and Armour Presss.'s Pocket Book 18: Artyleria ciągniona (Macdonald and Jane's.H. 19761 Heath.) Huon. 1957) Archer.avauz. 1972. łan V. Artyleria i sztuka artyleryjska marynarki wojen­ nej (Wiley& Son. łan V.e-Enfield karabiny i karabinki 1880 1980 (Annual Armour Presss. Jean Un Siecle D'Armament Mondial Tome 1 et 2 (CrepinLeblond. 1977) Jane's Infantry Weapons (Jane's annual. F.. łan Ilustrowana Encyklopedia Artylerii (Stanley Paul. 1972) Hogg. 1987) Johnson. 1975) ' Hogg. F. Kusza ( t h e Holland Press... 1962) Peterson. Robert Artyleria brytyjska na ladzie i na morzu 1790-1820 (David & Charles.A. C. broń przeciw okrętom podwod­ nym oraz Marynarka Królewska 1914 1954 (HMSO.W. Działa samobieżne świata 2 tomy (Arms and Armour Presss. 1964) Skennerton. Europejskie bronie białe (Almark. W.D.C. 1989) Artyleria Amunicja do broni lotniczej (US Depts of the Army and the Air Force. 1978) Swearengen. Pojazdy i wyposażenie armii brytyjskiej (łan Allan. Brytyjska broń artyleryjska i amunicja 1914-1918 (łan Allan.) Perkins. W. 1977) Bellanw. Leroy i Smeets. Votre. (Ed. 1903) Marsden. 1983) Friedman.B. Admirał Sir Reginald H.. 1960) Roads. 1977) Woodman. Broń konwencjonalna i jej rola w bitwie (Brasseys.E. Gastinne I. 1980) Wise. Szukaj i uderzaj: Sonar. Howard L. Ogólne opracowania o broni jane'a Weapons System (Rocznik Jany's. 1978) Fuller. 1971) Watts. (Ed. Hans (Ed. Claude Uzbrojenie europejskie i amerykańskie w latach 1100-1850 (Batsford. 1971) Hoff.L. Hrederick J. Noże walki (Arms and Armour Presss. Robert (Ed.P. Artyleria przez wieki (Seeley Service.Russell japońska broń i uzbrojenie (Arms and Armour Presss. 1962) Draeger. 1907) Bidwell. wydawnictwa różne) Hogg.) Nelson. Księga broni palnej (Hamlyn. 1984) 1 łackman. Norman Konstrukcja i rozwój okrętów podwodnych (Naval Institute Press. 1971) Payne-Callwey. Broń palna żołnierzy brytyjskich 1858-1864 (Herbert Jenkins. 1971) Smith. Bagnety (Arms and Armour Presss. Broń gazowa.) Wspaniała Flota Brytyjska (Odhams.P. Cattermole. 1978) Reynolds. R. Capt. 1924) Wilkinson-Latham. Arne Feuerwajfen 2 vols (Klinkhardt & Biermann. Richard & Gregory.G. & Weeks. UArtillerie Nouvelle (Charles ł. T. 1979) I togg. J.) Encyklopedia broni palnej (The Connoisscur. 1976) Stone. Broń i uzbrojenie brytyjskie i zagraniczne (T. 1975) Kenyon. 1977) Chanel.) Rocznik broni i uzbrojenia tom 1 (Digest Books Inc. |ohn & White. Bojowa broń myśliwska na świecie (T. Waldemar Das Schwert der Skythen und Sarmaten in Sudrussland (Verlag Van Walter De Gruyler & Co. 1972) Fischer. 1973.) Broń świata (Bonanza Books. 1973) Hobart.. 1909) Blair. 1975) Seitz. Współczesne osiągnięciu w dziedzinie artylerii polowej na Kontynencie (Royal Artillery Institution.B.i E. H.W. 1986) Bethell. Charles Edward Księga cen broni dla kolekcjonerów (Coward.J. H.R.H. 1968) Stephens. 1965) Stephens. łan V. 1971) Tanner. Peter Księga bagnetu (published bv the authors. William Wiedza o uzbrojeniu (Mitchell Beazley. Broń Paryża (Harrap. 1967) Łuki Bradbury. 1976) Bronie palne Bames. 1969) Robson. 1972) Greener. 1875) Friedman. 1965) Renet te. E.W. W. Mnafred A. Jołin Małe armie 20-go wieku (Arms and Armour Presss. John Słownik broni i terminów wojskowych (McCraw-Hill. Frans C. łan V. wydawnictwa różne) Blackmore. Rewolwery 1870-1940 (Arms and Armour Presss. G. reprint Bonanza Books) Kompendium broni (roczniki specjalistyczne. Broń Afrykańska (Prinz-Verlag. R.N.. P. Ken Broń i Wojna. Shelford Artyleria świata (Brasseys. Thomas F. 1984 . dekoracji i użycia broni i uzbrojenia we wszystkich krajach i we wszystkich czasach (Jack Brussel. 1974) Bagnety Stephens. łan Artyleria niemiecka xv U wojnie światowej (Arms and Armour Presss. Karabin Lee-Enfield (Herbert Jenkins.Jack. Ron Szable wojskowe Japonii 1868 1945 (Arms and Armour Pfesss. 1987) Quick.B.J. Ewart Miecz w wiekach rycerskich (Luttcrworth Press. Chris Czerwony bóg wojny (Artyleria radziecka) (Brasseys. Artyleria grecka i rzymska (Oxford. T. Nowoczesna broń i uzbrojenie (F. 1903. H.H. Jim Średniowieczny łucznik (The Boydell Press. Donn F. Raymond Les Armes de. Ilustrowana księga bagnetów dla kolekcjonerów (Arms and Armour Presss / Ilippocrcne Books Inc. reprint 1961) Broń biała Ashdown. Robert Wiek broni palnej (Kompendium broni. 1977) Thompson. Sir Ralph. R. 1973) Leksykon II wojny światowej (Macdonald and Jane's. sprężynowa i wiatrówki świata (Arms and Armour Presss. 1982) Smith.B. Harry Wczesne uzbrojenie lotnicze: Samoloty i broń do 1918 roku (Arms and Armour Presss. Bt. McCann & Geoghegan. ].W. Renć Wielka bojowa ręczna broń palna (Błandford Press. Heribert Blankwaffen 2 whtmes (Klinkhardt & Biermann. Col. Enterprises. & Thurston. Alan & Hogg. George Cameron Closariusz konstrukcji. Małe armie świata (Stackpole Books / Arms and Armour Presss. Tuttle Company.) Rocznik broni i amunicji (Petersen) Held.. 1977) Peterson. Naboje świata (Arms and Armour Press / DBI. 1975) Wilkinson-Lalham. 1934. Denis (Ed. 1984) 326 . łan V. H.) jane.L. Norman Uzbrojenie Marynarki USA (Navał Institute Press. Ilustrowana historia broni maszynowej (lan Allan.H. 1968) Thiuvenin. 1973) Reid. Robert Longbow: Historia społeczna i militarna (Patrick Stephen. 1970) lleld. 1964) Rawson. Defense (Balland.B. łan Brytyjskie uzbrojenie systemu Lee: Lee-Metjbrd i Is.elle et Cie. Col. Brytyjska wojskowa broń palna 1650-1850 (Herbert Jenkins.S. 1969) Hogg. Skrzydło szarej gęsi (Osprev Publications. Berlin 1928) Mollo F. 1930) Rogers. Szabla Indyjska (Herbert [enkins. 1975) Broń morska Bacon.G. John D.W. 1942) Rocznik Brassey'a okrętów i statków (Wm Clowes & Sons) Cooke. Major E. Capitaine L.C. W. 1975 . Księga Lugera (Arms and Armour Presss. Broń palna i jej rozwój (1910.

& Hadcock. W.) Jane's Pocket Book 10: Rakiety (Macdonald and Janc's. Biuro Artylerii Niemieckie materiały wybuchowe i amunicja Tom I (1946. 1974) Rosa. Nowy Jork Sztuka rycerska Royai Ontario Museum Iroąuoians of the Eastern Woodlands (1970) Tower of London Kusze (1976) Victoria & Albert Museum. 1986) LIS Army Systemy broni Armii USA 1986 Warry. Trujący obłok: Wojna chemiczno w I wojnie światowej (Clarendon Press. Major James E. with Joel L. Encyklopedia wojny cywilnej dla kolekcjonerów (Castle Books. Birmingham. Broń Amerykańskiego Zachodu (Arms and Armour Presss. of Tatton Opis uzbrojenia indyjskiego i wschodniego ilustrowany kolekcją byłego Biura Indii (W. Christopher & Hogg. Jr. Obrona przeciwnuklearna miast (Abt Books. [978) Lloyd.E. Anglia Czerwonoskóry w Ameryce Północnej (1974) Kolekcja broni palnej Fullera (US National Park Service) Hallwyl House collcction Broń i uzbrojenie Tom II (1962) The Metropolitan Museum of Art. Bill Uzbrojenie lotnicze (Salamander. 1987) Dewar. Francuskie uzbrojenie wojskowe 1717 1938 (N. (Ed. 1986 i 1988) Spiers.G. Anglia .Bibliografia Hodges. 1986) Payne. Michael Broń i wyposażenie antyterrorystyczne (Arms and Armour Presss. Cottie Ludzie bez maszyn (Aldus Books. Rav Ilustrowany przewod?iik po nowoczesnej broni radzieckiej (Salamander. 1975) Gonen. 1985) Rosser-Owen.Allen. 1893) May. 1984) Sibley.1965) Maringer. Małe siły nuklearne (Greenwood Press. Devon. Donald B.'1986) Spiers. John Działa marynarki wojemiej (Blandford. 1978-1989) Walmer. Edward Uzbrojenie chemiczne (Macmilian Press. 1986) Graham. 1979) Hogg. 1979. 1987) Gutteridge. Norman Uzbrojenie niszczycieli li wojny światowej (Naval Institute Press.Bruce Ocalenie Sądu Ostatecznego (Shaw & Sons. John Wojna w świecie klasycznym (Salamander.. E. Rivka Broń świata starożytnego (Cassell.) Zagrożenie nowymi systemami broni (Macmilian. Lord. 1814) Egerton. Laurence Broń i strategia (Weidenfeld and Nicolson. 1987) Limpkin. 1985) Coggins. 1953) Petrie. Artyleria (J-Griffin. Clive Bitwa o Bogside (Penguin Books. lan & Batchelor. Jack Uzbrojenie i wyposażenie w wojnie cywilnej (Doiibleday.N. 1959) Katalogi muzealne i podręczniki British Museum Podręcznik zbiorów etnograficznych (1910) British Museum Narzędzia kamienne (1968) British Museum Myśliwi i zbieracze (1970) British Museum Człowiek . Ronald (Ed. reprint The Combat Bookshelf. David Rakieta (New Cavendish Books. 1978) Jones. 1978) Chant. 1983) Gunston. Flayderman & Co. A.H. Sir W. Sir John (Ed. 1962) Rakiety i broń nuklearna Baker. Sir William Szczegóły systemu rakietowego (London. David Ilustrowany przewodnik po wojnie kosmicznej (Salamander. Michel Les Arts Martiaux ou l'espńt des budo (Fernand Nathan.M. 1977) SlPRl Rocznik (SIPRI. 1975) Hackett. Joseph G. Pociski kierowane podczas wojny i pokoju (Harvard University Press. Malter & Co. łan Księga wojny nuklearnej (Edbury Press. 1977) Departament Marynarki USA. Peter and Friedman. Edward Ludzie prymitywni dzisiaj (Hamish Hamilton. 1965) Congreve. 1986) Broń chemiczna Haber. Col. 1988) Broń kosmiczna Aspen Strategy Group Broń antysatelitarna uraz amerykańska polityka wykorzystania przestrzeni kosmicznej do celów militarnych (University Press óf America. 1963. Szable i broń palna marynarzy (HMSO.1988) Parśon". 1972) McI-ean. Johannes i Bandi. 1963) Victuria & Albert Museum. 1989) Lord. 1969) Weyer. 1980) Bezpieczeństwo wewnętrzne Clapp. Max Ilustrowany przewodnik po broni strategicznej (Salamander. 1983) Martin. tom II (1962) Katalogi aukcyjne Wallis & Wallis. Edward Wojna chemiczna (Macmilian Press.) Miles. Londyn Broń i uzbrojenie starej Japonii (1951.) Nowoczesne prawo stosowania broni i zasad walki (DBI. 1896) Hicks. Nowy Jork Broń i uzbrojenie The Metropolitan Museum of Art. Peter Armie greckie (Macdonald Educational. David Podręcznik broni wietnamskiej (Patrick Stephens. L. 1962) Ćonnoly. Keith Obrona strategiczna: „ Wojny gwiezdne" w perspektywie (University Press of Amenca. Hans-Georg Sztuka w erze zlodowacenia (George Allen and Unwin. 1917 / Aris & Philips Ltd. Daniel O. Nels A. Wiley M. A. Charles Indiańskie i eskimoskie artefakty w Ameryce Północnej (Bonanza Books.twórca narzędzi (1961) Muzeum Miasta Exeter .. Lewes. Londyn Szable i sztylety (1963) Wallace Collection European Broń i uzbrojenie. The Plumbefs Kit chat (Normount Technical Publications) Rozmaitości Burland. 1968) Random. 1956) Pretty. Peter Armie rzymskie (Macdonald Educational. Rodney W. Francis A. & Kennard. 1988) Uzbrojenie w poszczególnych okresach Bonds.F. Narzędzia i broń jaskiniowców (The British School of Archeology in Egypt. 1973) Równowaga militarna 1979-1980 i 1988-1989 (Międzynarodowy Instytut Studiów Strategicznych.W. William (Ed.) Wojny w świecie starożytnym (Sidgwick and Jackson. C. Anglia Weller & Dufty Ltd. Sussex. 1983) Tlobbs. 1977) Connoly.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful