P. 1
Geometria wykreślna

Geometria wykreślna

|Views: 1,940|Likes:
Wydawca: mikelfr

More info:

Published by: mikelfr on Dec 04, 2010
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/12/2014

pdf

text

original

ROZDZIAL I

RZUTY CECHOWANE

§ 1. Definicja i wlasnosoi nzutu rownoleglego

Wezmy pod uwage plaszczyzne n i prosta k nierownolegla don. Przez dowolny punkt P wykreslmv prosta rownolegla do k (rys. 1).

Definicja. Punkt pi, w ktorym prosta rownolegla do k, a przechodU£Ca przez P, przebiia plaszczyznlJ n, nazywa sil( rzutem punktu Pna n; w kierunlCu k.

Plaszczyzna n nazywa si~ plaszczyznCf. rzutu lub rzutniq, a prosta PP' pro-

mieniem 1·zutiljqcym. p

Jest widoczne, ze [esli punkt A lezy na plaszczyznie 71:, to jego rzut A' pokrywa si~ z A.

J esli punkt Q leZy na prostej r6wnoleglej do k i przechodzacej przez F, to Q' = P'.

Rzutem figury geometrycznej nazywa si{! zbior rzutow punktow tei figury.

Wezmy pod uwag~ prost!!; l nierownolegla do k (rys .. 2). Promienie rzutujace, przechodsaee przez punkty A, B, e, ... prostej l, lez,!! w plaszczyZnie a r6wnoleglej do k; nazywamy j,!! plaszczyznq rzutuilffX!. Punkty A', B', O', ... , w kt6rych one przebijajq, rzutnie, lezq, wieo na krawedzi l' plaszczyzn a i n, Kraw~dz l' jest wiee - zgodnie z definicja rsubu figury geometrycznej - rzutem prostej l.

Jesli prosta m jest r6wnolegla do kierunku k, to wszystkie promienie rsutujace schodza si~ z m 1 wowczas rzutem m jest punkt. Zatem:

1. Rzutem prostej jest prosta lub punkt.

J esli proste a i b s!!; do siebie r6wnolegle, a nier6wnolegle do k, to oczywiscie prosta b alba jest r6wnolegla do plaszczyzny rzutuj acei a, przechodzacej przez a, alba lezy na niej (rys, 3). W pierwszym wypadku plaszczyzna rzutujlJ!ca (J jest r6wnolegla do a, a wiec rzut b' jest rownolegly do a', w drugim b' pokrywa 8i12 z a'. Widzimy

-wil2c, ze:

1- 47502 E. ouo

Rye. 1.

1l

Rye. 2.

Rye. 3.

2

ROZDZIAL 1. Rzuty cachowane

2. Rzuty prostych rownoleglych SCf do siebie rownolegle, bCfdz po!crywaict sif;!, bo,.dz so,. punktami.

Ostatni wypadek zachodzi oczywiacie wtedy, gdy proste Sil rownolegle do k. Z wlasnosci tej wynika np., ze rzutem r6wnolegloboku A BOD jest pewien r6wnoleglobok A' B' 0' D', z wyjiltki.em wypadku, gdy plaszczyzna ABOD jest r6wnolegla do kierunku rzutu k.

Dla trzech punkt6w A, B i a linii prostej (rys. 2) mamy z twierdzenia Talesa:

A'O' AO

B'CF= BO'

Ulamek AO nazywamy stosunkiem podzialu odcinka AB punktem O.

BO

Widzimy wiec, ze stosunek podzialu nie ulega zmianie przy rzutowaniu.

Kazde wyrazenie, ktore po dokonaniu pewnej operacji nie ulega zmianie, nazywamy niezmiennikiem tej operacii, Udowodniona wlasnosc mosna wiec wypowiedziec w nastepujace] formie:

3. Stosunek podzialu iest niezmiennikiem rzutowania.

Z wlasnosci 3 wynika, ze jesli odcinki AB i Cl) s~ r6wnolegle (a nier6wnolegle do kl, to

A'B'

AB

W wypadku bowiem, gdy rzut prostej A B nie pokrywa siQ z rzutem prostej OD, odloZmy naproste] OD odcinek OE = AB (rys. 4).

W 6wezas A' B' E' 0' jest .na podstawie wniosku z wlasnosoi 2 r6wnolegj:obokiem, wiec A' B' = = O'E', a zatem

JeBli rzut prostej AB pokrywa si\} z rzutem

prostej OD, to na prostej l r6wnoleglej do nich, Rye. 4.

a. posiadaiacei rzut r6tny ad nich, wezmy punkty

M, NiP tak, by MN = AB oraz MP = Cl); wowozas na podstawie I1PPt'zedniego wypadku bedzie:

AB

OD' e. b. d. o.

Cm~NIA:

·1 .. Udowodnic, ze jesti 111%, to I' Ill.

Z .. Wyka.zao, ie rzut P' figury geometryoznej P, lez~oej W ph~szOZy:tllio r6wllolegle$ do 'Te, jest figu,rl!! przYBtaj~CI!! do P.

[§ Z]

Rzut prostokatny i cecha punktu

3

3. Udowodni6, ze jesli kierunek rzutu k jest prostopadly do 'Te, to dlugosc rzutu A' hi odoinka AB rowna S;\l AB· cos cp, gdzie cp oznaeza k!!,t zawarty miedzy prosta AB a. rzutnia st:

§ 2. Rzut prostoka,tny i cecha punktu

Jesli kierunek rzutu k jest prostopadly do rzutni, to P' nazywa sil2 rzutem prostokqtnym punktu P (rys. 5 a). Gdy plaszczyzna 'Te jest plaszczyzna rysunku

- a wieo tu karta ksiaski - otrzyroamy rzut jak y P

I

na rys. 5 b. Jest tam zaznaczony [edynie punkt P'. I

o punkcie P wiemy tylko tyle, ze znajduje si\} na L'---~---'

prostej prostopac1lej do karty ksi~zki. .p-

Od tej chwili bedziemy spotykali w tej ksi!),zce '--!l_______ oJ dwojakiego rodzaju rysunki: takie [ak 5 a, kt6rych

celem jest wyjasnienie operacyj geometryczuych

omawianych w tekScie, oraz takie jak rys. 5 b, bedace wlaseiwymi rzutami, Pierwsze s!), szkicami perspektywieznyroi zastepuiacymi modele, na 11:

kt6rych nalezaloby uczyo si§ geometrii wykresl- L- --'

Rys.5.

nej, drugie stanowia przedmiot tej ksiazki,

Aby rzut (tzn. rys, 5 b) dokladnie okreslal: punkt P, bedziemy podawao jego odleglosc od rzutni, tzn. c1lugoso odcinka P'P, wyrasona w pewnych jednostkach, obok rzutu P'.

Punkty lezace po roznyeh stronach rzutni rozr6:i;niao bl2c1ziemy przy pomocy znaku.

Wezmy w tyro celu os (tzn. prosta na ktorei przyj§to punkt zerowy 0, [ednostke dlugosoi i pewien zwrot za dodatni) prostopsdb, do n i poeiadaiaoa punkt 0 na at: J'esli P lezy po stronie dodatniej p6losi, to wektor pip posiada zwrot zgodny ze zwrotem osi; jesli po stronie ujemnej, to posiada zwrot przeciwny.

Dlugoso wektora P'P opatrzona znakiem + lub - zaleznie od tego, czy zwrot pip jest zgodny ze zwrotem osi czy nie, nazywa sir;? cecli..q punktu P.

Np, punkt lez~cy na rzutni posiada ceche O.

Ceche punktu bedziemy notowac w nawiasie obok A 2 rzutu punktu; mozna by rcwniez zaznaezac wysokoaci punkt6w na osi obok rzut6w (rys. 6; A rna ceche 2, Beech\} -I}.

Wezmy teraz pod uwag\} prosta l, nie rownolegla ani p'

prostopadla do 'Te. Latwo zauwaZyo, ze jesli punkt B B·j L...- ---'

jest srodkiem odcinka AO, to ceoha punktu B jest

b)

o

Rys.6.

4

ROZDZIAL I. Rzuty cechowane

srednia arytmetyczna cech punkt6w A i C. Jesli wiec np, A ma ceohe 0, C ceche 2, to B ma ceche 1. Na podstawie wlasnosci 3, B' jest srodkiem odcinka A'C'. Wynika stad, ze rzuty punkt6w posiadajiJ;cych cechy 0, 1, 2, 3, ... Sll! r6wno od siebie oddalone (rys. 7.).

Opierajac sill na tej wlasnosoi bedziemy mogli rozwiazac nastepujace zadania:

ZADANIE r. Znaleio cechf! sroaka cif2Z7cosci G tr6ikqta,

ktorego wierzcholki majq cechy 3, 7 i 8 (rY8. 8). Rye. 7.

Srodek K odcinka AB posiada ceohe 3 ; 7 = 5. Punkt G dzieli odcinek

a' C~) B(;)

AD)

ZADANIE II. Znaleio cien punktu P na rzutniQ, jesli zr6alem. swiatla jest punkt S (rys. 9 a).

Cieniem bedsie oczywiscie punkt Po, w kt6rym prosta SP przebija rzutnie, tzn, punkt 0 cesze 0 na SP. Skoro cecha punktu S wynosi 5, a punktu P 3, willc polowe odcinka S'P' odmierzamy trzy razy po stronie P', otrzymujac punkt Po 0 cesze 0 na SP.

Rys. S.

.5fs)

OJ

h) Rye. 9 .e,

ZADANIE III. Znaleio cien oacinka AB na rzutnif2, gay zr6dlem swiatla jest punkt S.

Promienie swiatla przechodzaes przez punkty odoinka AB 1ezil w plaszcsyznie przechodzacej przez S i AB, Wil20 cienie punkt6w odoinka znajdowac s~~b~dl!! na krawl2dzi tej plaszczyzny i rzutni.

W wypadku wieo, gdy cechy konc6w odcinka Sil mniejsze od ceohy punktu S (rys. 9 b), znaiduiemy cienie Ao i Bo i lll!czymy je.

W wypadku, gdy np, punkt A ma ceche r6wnil eesze punktu S (rY8. 9 c), prO"mien swiatla SAnie przebija rzutni; latwo [ednak zauwasy», ze w6wczas plaszczyzna SAB przetnie rzutni~ w krawedzi r6wnolegl:ej do SA. Cieniem bl2dzie wif2c w tyro wypadku p6lprosta 0 poezatku Be, rownolegla do SA.

[§ 2]

Madill prostej

5

ZADANIE IV. ZnalezG cien tr6jkqta ABC na rzutn~, jesli zroatem 8wiatta jest punkt S.

W wypadku, gdy wszystkie wierzcholki pcsiadaja cechy nizsze od S (rY8. 10 a), znajdujemy cienie bok6w jak na rysunku 9 b; cieniem tr6jkll!ta bedzie tr6jkll!t AcBoCc.

a)

b}

Rys.10 ..

Jesli jeden wierzeholek, np. B, jest na wysokosci zr6dla swiatla (rys, 10 b), to cienie bok6w AB i CB znajdujemy jak na rysunku 9 c; cieniem tr6jki:1ta ABC bedzie wiec w tyro wypadku pol pasaplaszczyzny 0 podstawie AcOc~ J esli dwa wierzcholki, np. A i B, SiJ; na wvsokosci S,to znowu cienie bok6w CA i CB znaidujemy [ak na rysunku !t c; cieniem tr6jkll!ta ABC bedzie wieo kilt 0 wierzcholku Oc i ramionach r6wnoleglych do SIAl i S'B'.

Uwaga 1. W zadaniach I-IV korzystaliSmy z nwagi, ze jesli konce odcink6w na prostej posiaaaj~ oechy r6Zni!lce si~ 0 jednostke, to ich rzuty .Sl!, r6wne (np. Ai(O)B'(l) = B'(1)C'(2) = O'(2)DI(3) na rysunku 7).

WSp6lnll! ich dlugosc nazywamy modulem prostej. A wiec:

Definicja, Modul prostej jest to dlugoSG rzutu odcinka prostei, kt6rego konDe posiaaajCl!. cechy rozniqce sie 0 ieanostkl2.

W szczegolnosci wiec, jesli prosta jest prostopadla do rzutni, to jej modul jest zerem,

Prosta rownolegla do rzutni me posiada moduhi, gdyz nie posiada punkt6w 0 cechach r6zmiJ;cych si~ 0 [ednostke.

Oznaezamy przez cp kfj.t miE2dzy prosta l a rzutnia (tzn. kilt miedzy l a ll), a przez p, modul: prostei (rys. 11). Z okreslenia modulu wynika zwiazek:

1

tgcp= _.

fA,

Rye. 11.

Widzimy Wif2C, ze: proste lim zawierajq z rzutniq rowne kqty·· wtedlli tylko wtedy, gay moauZy ioh sq rowne.

6

ROZDZIAL 1. Rzuty ceohowane

Uwaga 2. Jesli prosta jest rownolegla do rzutni, to wszystkie jej punkty majlJ! wspolulj, ceohe; wypisujemy ilJ! w nawiasie przy rzucieprostej (np, proste a i b na rys, 12).

Najcz~sciej bedziemy oznaczac punktyna prostej Iiczbami okreslaiacym ich eeehy, a wiee np. zamiast 0'(1) bedziemy pisali wprost 1', zamiast 0'(2) 2' itp.

CWICZENIA;

1. Znaldc cieii odoinkaAB na pozioma p61plaszozyzn~ na wyaokosoi 1. (rye. 12), rozci~gaj~c~ sill na lewo od prostej b, pas ograniozony prostymi a i b oraz p61plaszczyznQ pozioma na wvsokosci 3, rozcifl,gaj~c~ siQ na prawo od prostej a;

zr6dlem swiatla jest punkt S na wysokosci 5.

Wsk.; wykonao naipierw eien na (oalfl,) plaszozyznQ na wysokoso! 1, nastepnie na (calfl,) pliJ,BzczyznQ na wysokosoi 3; eieri pierwszy uwzglednio do przeoiecia z b, eieri drugi od ppzecieoin z a; oczywiscie olen na pas (a b) otrzy.mamy Ifl,czfl,o konieo pier wszego cienia z poczatkiem drugiego.

2. Wykresli6 oien tr6jk!lta na p6lplaszozyzny i pas pia. szczyzny, jak w owicseniu poprzedniro.

3. Dany jest rzut odoinka, kt6rego korioe roajfl, ceohy 2,25 i -1,5; zn!l,lo:&o punkt

o cesze O.

Rye. 12.

§ 3. Proste rownolegte

Jak wiadomo z § 1, rzuty l' i m' prostych rcwnoleglych lim Sf!! do siebie rownolegle (rys. 13) Iub pokrywaj~ si~, albo wreszcie Sf!! punktami ..

J e81i proste lim nie Slj, rownolegle do rzubni, to weimy nanioh np, punkty A, B i 0, D 0 cechaoh 2 i 3. Z wlasnosci 3 rzutu wynika,ze rzut A'B' r6wny jest

. rzutowi O'D'. Aby to udowodnic, zwr66my uwag~ ita to, ze odcinki .dB i OD Sf!! sobie rowne, [ako rownolegle i zawarte mi~dzy rownoleglymi plaszczyznami na wysokosci 2 i 3. Poniewaz kf!!ty cp i 1p naohy-

lenia lim do rzutni Slj, rowne, wiee: Rys. 13.

A'B' = ABcoscp -.: OD COS1p = O'D'.

~lugoSC odcinka A'B' jest wedlug definioji (ob. § 2) modulem prostej l; poq;obnie dlugosc O'D' jest modulem prostej m. Widzimy wiec, ze moduly prost1jch rownolel)lych Sit rowne.

Jesli jeszcze zauwaZymy, ze zwrot od punktu 3' do punktu 2' na prostej t'j~stllgodny ze zwrotem od 3' do 2' na m', to bedziemy mogli nasze rozwazania strescic w nast~pujlj,cym twierdzeniu:

[§ 3]

Proste rownolegle

7

1. Jesli prosie lim sq do siebie r6wnolegle (i rownoczesnie ukosne do rzutni), to:

1° l'llm' tub I' = m',

2° moduly prostych St{: rtnsm», tzn. 3; 2; - 3;" 2;", 3° zwroty na l' i m' sq zgodne.

Nie trudno zauwazyc, ze jesli proste Sl), podane przez rzuty a' i b' spelniaiaoe warunki 1°, 2° i 3c, to Slj, do siebie rownolegle.

Gdy proste lim s~ prostopadle do rzutni, to ich rzuty Slj, punktami (rys. 14).

Modulem takich prostych jest zero. Jesli proste pis

SIJ! rownolegle do rzutni, to rzuty ich przedstawiaja ~7

~ sl7J' 0[' .

si~ jak na rys. 14 lub pokrywajq, si~.

I .w tym wypadku mozna odwrocic twierdzenie w nastllPujq,cy spos6b:

2. Nato, aby prosle a i b rownolegle do rzutni byly do

siebie r6wnolegle, wystarozy, by ioh rzuty bylydo siebie 0 m::

?Y5wnolel)le lub pokrywaly si~. Rys. 14.

U waga. W wypadku, gdy rznty prostych rownoleg-

lych lim, a nachylonych do rzutni pod klJ,tem ostrym, nie pokrywajll sill, mozna warunek 2° i 3° zastapic jednym:

2° Proste lqcZC{!!e rzuty punkt6w otych samych cechach. na I' i m' sit: do siebie r6wnolegle..

ZADANIE L Danyje~t ·P!/J4~kt F 0 cesze 8 i prosta I; nakresli6 rzut prostej rn przeohodzqcej· prz1'4 .P, i r~n~leglei do l oraz wznac~y6 na nim rzuty pwnktow o ceohach 7 i 9.

Z podanych wlasnoaci wynika nast~pujl),ce rozwiazanie:

Przez P' kreslimy m' rownolegle do l' i odkladamy od P' po obu stronach odcinek 3'4', tzn. modul prostej l'.

Z dwoch uzyskanych punkt6w ten oznaczamy przez 7', dla ktorego zwrot P'7' jest zgodny ze zwrotem 4'3' na l' (rys. 15).

~ ',,'

.

o 12

\

\l'

'I

,

Rys.15.

Rys.16.

ZADANIE II. Znalezc rzut r6wnolegloboku 0 srodku P i bokach r6wnyoh i r6wnoleglych do danych odcinkOw a i b (rys, 16).

8

ROZDZIAL I. Rzuty ceohowane

[§ 4]

Proste przecinaj flce sie

9

Przez P' kreslimy rzuty srodkowvch rownolegloboku rownolegle do a' i b' i odkladamy po obu stronach punktu P' polowy a' i b', otrzymuj ~c punkty 0 cechaeh odpowiednio -1 i 3 oraz 0 i 2. S~ one srodkemi bok6w, przez nie wiec wykreslamy boki r6wnolegle do a' i b'.

Latwo obliczyc eechy wierzeholkow,

ZADANIE III. Znalez6 oien tr6ikqta na rzutni~, gdy promienie 8wiatla sq, r6wnolegle do danei pmstej 8 (rys. 17).

Cienie wierzcholk6w znajdujemy kresl~c przez nie promienie r6wnolegle do s i zaznacsajao na nich punkty 0 cechach O.

~.

~.

m' o

D..__ ~...>I

Ar.

Rys. 17.

Rya.18.

Rys, 19.

CWroZENIA:

1. Rysunek 18 przedstnwia ostroslup 0 podstawie ABOD polozonej na rzutni i 0 wysokosci 2; znalezo cieri, gdy kierunek Bwia,tla jest r6wnolegly do dane] prostej a) 8,

b) m i zaznaczy6_ smany oswietlone i nieoswietlone.

2, Dany jest' graniastoslup 0 wierzcholkach A, B, 0, D na rzutni i A, B, 0, D, na wysokosci 1 oraz ostroship EFGHW (rvs. 19). Wykreslie eieri ostroslupa na soianlil g6rnq, graniaatoshipa oraz cien obu figur na rzutnie, gdy promienie swiatla S!l< rownolegle do prostej 8.

Wsk,: nalesy najpierw znaleze oieri wierzoholka oatroslupa na p!aszozyz!l,~ poeiome,

o wysokosci 1 i po!q,czyo go z Ii' i H, a nastepnie wyznaczyo cieri ria :tzutni~ punkt6w D" 0,, BlI W oraz punktow przeoieoia cieni W Ii' i HW z krawedziami grantastoalupa.

§ 4. Proste pz-aecinajace silil

Niech proste lim majll, punkt wsp6lny P (rys. 20). Wezmy pod uwage punkty 0 cechach 3 i 4 na obu prostych, Udowodnimy, ze. prosta l~czll,ca punkty 3 jest rownolegla do prostej l~cz~cej punkty 4 obu prostyoh.

W tyro celu zauwazmy, ze pierwsza lezy na plaszczyznie poziomej, oddalonej od rsutni 0 3 jednostki, druga w plaszGzy:zrue poziomej na wysokosci 4, obie zas W tr~eciei· plaszGzyinie przechodzacej przez dane proste lim. R6wnoleglosc wiec prostych,(1. i b wynika z tego, ze

Rye. ~O,

obie plaszczyzny poziome SIl, do siebie r6wnolegle oraz z nastepuiacego znanego twierdzenia:

J esli dwie plaszczyzny sq do siebie r6wnolegle, to proste przecit;!cia trzeciq plaszozyznq 8q r6wnolegle.

Widzimy wiec, ze:

1. J esli dwie proste przecinaiif sie, to linie lqczqce punkty 0 ;ednakowych cechach sq do siebie r6wnolegle.

Czy odwr6cenie tego twierdzenia jest prawdziwe! Oczywiscie ze nie, poniewaz proste r6wnolegle do siebie maj~ tQ sarna wlasnoec (§ 3, Uwaga).

Okazuie sie, ze tylko te dwa wypadki Slj, mozliwe, tzn.:

2. J esli rzuty I' i m' prostych lim maiq t§ wlasnosc, iz linie lq,czqce punkty

o jednakowych cechacli SI1 do siebie r6wnolegle, to proste li m przecinajq, sie lub $if do siebie r6wrwlegle.

Aby to wykazac, polaczmy ze soba punkty 3; i 3;" oraz 4; i 4;" (rys. 21). Otrzymamy dwie proste a i b, rownolegle do rzutni, poniewaz na a istniei~ dwa punkty na wysokosci 3, na b dwa punkty na wysokosci 4. Wedlug zalozenia a'llb', wiec na podstawie § 3 two 2 a ib s~ r6wnolegle.

Istnieje zatem przechodzeea przez nie plaszczyznaa.

Oczywisoie na tej plaszczyinieJezlj> proste lim, poniewaz ma;jlj> Z nia.po dwa punkty wsp61ne. Skoro wieo l im lez~ w jednej plaszczysnie, to moga b~di przecinac siQ, b~dz bye do siebie r6wnolegle, co mielismy wykszec.

Rozpatrzenie wypadk6w, kiedy lim s~ b~dZ pionowe, b~dz poziome, jest

natychmiastowe: '

1) j esli m .L n, to dowolnie polozona prosta I przecina m wtedy i tylko wtedy, gdy rzut m' (tzn. punkt) lezy na I' (rys. 22).

2) jesli mlln, to l przecina m, gdy punkt prostej l, kt6rego rzut lezy na m, posiada ceche r6wn~ cesze prostej m (rys. 22 b).

Rys. 21.

/x ~.~

a) b)

Rya. 22. Rys. 23.

Jesli rzuty prostych lim s~ tak przyjQte, ze Iinie l~cz~ce punkty 0 tych samych ceehach nie Sf!! do siebie r6wnolegle (rys, 23), to lim ani sill nie prze. cinaja, ani nie s~ r6wnolegle (lub: nie lez~ w jednej plaszczyinie); takie proste nazywamy s7cosnymi.

10

ROZDZIAL 1. Rzuty oechowane

ZADANIE: Przez pun7ct P 0 cesze 3 przeprowadzi6 prostCf. przeoinajCf.c(k dwie dane proste skosne lim.

J esli punkty 3;, pi i 3:n lez~ na prostej, to jest ona rzutem szukanej prostej c.

Jeeli tak nie jest, to (rys. 24) punkt 4; prostej 0' znajdziemy z uwagi na to, ze prosta 4; 4~ ma bye rownolegla do pi 3; oraz 4:n 4~ ma bye rownolegta do P'3:n.

Rye. 24.

§ 5. Plaszczyzna

Wezmy pod uwagl2 dowolnq plaszczyznll a. Jesli a nie jest prostopadla do rzutp,i, to Izuty wszystkich puukt6w plaszczyzny a wypelni!j> cal!!J plaszczyznte 11:. W wypadku, gdy plaszczyzna jest prostopadla do 11: (iak f3 na rys. 25), rzuty jej punktow znajduj!j> sill na jej krawedzi z n.

W6wczas krawl2dz ta jest rzutem plaszczyzny; oznaczac i!j> bedsiemy wobeo tego symbolem {J'; oczywiscie (3' okresla polozenie (3.

Jesli a nie jest prostopadla do 11:, to polozenie jej okreslac btedzierny i ednym z nastepu] !!Jeych sposo- '--~_-3o<::'__--"..1

bOw: Hys. 25.

(1) trzema punktami A,B,O nie lez~cymi na prostej,

(2) prosta l i punktem P nie lez!j>cym na niei,

(3) dwiema prostymi przeeinajaoymi sil2,

(4) dwiema prostymi rownoleglymi,

Naiczl2seiej okresla sil2 plaszczyznll przy pomocy pewnych specialnych prostyoh rownoZeglyoh, mianowioie takich, 7ctore sq rownolegle do rzutni (rys, 26). Takie proste nazywac bedziemy warstwicami.

Jesli warstwica plaszczyzny znajduje sill na wysokosoi n, to oznaczae j~ bedziemy symbolem na, a jej rzut przez n~

(rys. 27). Warstwic!j> plaszczyzny poziomej jest zgodnie z de'finicj!j> kazda prosta lez!!ca na tej plaszczyinie.

OczywiScie jesli plaszczyzna jest prostopadla do rzutni, to rzuty jej warstwic hlztl!ua iei krawedzi z rzutnia,

Rye. 26.

Z!J);ANIE r. N a7cresli6 rzuty warstwic plaszozyzny, okreslonei parq przecinajq,oyri4 .. 8.i~ prostlloh·Z i m.

ZADANIE II. Nakref>liC rzuty warstwic plaszczyzny oh:"reslonej pun7ctem P i prostr;e L (rys. 28).

L~cz!!c punkt P z punktem 0 tej samej oesze Iezacym na l, otrzymuj emy pozioma prosta lez~c!! w plaszcsyznie a, 'tzn. warstwice. Inne wars twice wykreslmny rownolegle do niej,

Uwaga 1. Przytej sposobnosci zauwasmy, ze odleglosci mitedzy rzutami warstwic 3~ it 4~ i 4~ a 5~ itd. Sll, rowne, Wynika to z tego, iz punkty 3', 4', 5' itd. na prostej l' maja kolejno r6wne odleglosci,

[§ 5J

Plaazczyzna

Jesti zadna z prostych lim nie jest r6wnolegla do rzutni, to oczywiscie warstwicami s~ proste l~cz~ce punkty 0 tyeh samyeh cechach (kt6re - jak wiadomo - s~ do siebie rownolegle) (rys. 27 a).

Jesli np. prosta m jest r6wnolegla do rzutni, to jest ona warstwica i oczywiSeie inne warstwice s~ do niej rownolegle (rys. 27 b).

11

Rys.27.

a)

b)

Rys.28.

Definicja. Odleglosci mi~dzy rzutami warstwio rozniqcymi silJ 0 iednost~, np, 2~ i 3~, 3~ i 4~, ... , nazywamy modutem plaszczyzny.

Np. mcdulem plaszciyzuy nschylonei do rzutni pod katem 45° jest 1, modulem plas.zczyzuy prostopadlej do rzutni jest O.

Plaszczysna r6wnolegla do rzutni nie posiada modulu.

Uwaga 2. Jesli [ak na rysunkn 28 b punkt

o cesze 3 na l znajduie si/2 za obszarem rysunku, to l~czymy I' z innym punktem l 0 znanej cesze

prosta m i zaznaezamy na nie] punkty 0 cechach B(4)

posrednieh przez podzial ria rowne odeinki jak

w paragrafaeh poprzednioh,

ZADANIE III. Na7cresli6 rzuty warstwia pta- 8zozyzny, wyznaozonej pun7u1ami A, E, a (rys. 29).

Lq,ezymy dwa punkty, np. A i B, sprowadzaiao zadanie do poprzedniego.

ZADANIE IV. Dan'll iest ostroslup 0 podstawie na plaszozyznie a okreslonei warstwioami (rys. 30); znalez6 wars twice scian booznych.

Rys.29.

Hys.30.

12

ROZDZIAL 1. Rzuty eechowanc

Jest to powtorzenie zadania poprzedniego, gdyz kasda ze soian bocznych ostroslupa jest okreslcna punktem W i prosta lezl'Jocl:J! w plaszczyznie a. Aby zatem wylaeslic warstwice np. plaszezyzny ABW, zauwasmy, ze punkty przeciecia prostej AB z warstwieami 4" i 5" majfl: odpowiednio cechy 4 i 5. Jesli wiec srodek-odcinka 4,W polfl:czymy z punktem 5 na prostej AB, to otrzymamy warstwice 5 sciany ABW. Warstwica 4, przechodzi przez punkt 4 na AB i jest oozywiscie rownolegla do poprzedniej.

Warstwiee innyeh scian znaleziono w sposob podobny, przy czym korzystano z uwagi, ze warstwiee dwoeh scian posiadaiacych wsp61n!J! kraw(2di przecinaia si~ na te] krawedzi,

ZADANIE V. Graniastoslup okreslony jest podstawCf! ABO lezCf!cCft w plasZGzyinie a oraz warunkiem r6wnoleglosci jego lcraw[Jdzi bOGznych do prostej podanej punktami 0 i 1 (rys. 31); znalez6 war8twic~ scian booznych graniastostupa.

W eelu wyznaczenia warstwic np. sciany bocznej przechodzacej przez bok AO, wykreslamy z punktu 7 na AO prostl! rownolegle, do t i zaznaczamy punkt 8, odkledaiac modul prostej t (tzn. odcinek 0'1'). W ten sposob soiane okreslona jest punktem 8 i prosta AO, na ktorej znamy punkty o cechaeh 7 i 8. Warstwice wiec otrzymujemy jak w zadaniaeh poprzednich.

Warstwice innych scian wykreslamy podobnie, przy czym jak w ostroshipie, kotzystamy z prze-

cinania si~ warstwic scian na krawedziach fi- Rye. 31.

gury.

CWICZENIA:

1. ZnaJeze przeoiecie plas",ozyzny okreslonej trzema punktami z plaszozyzn!J: rzutow,

2. Dane SII< dwie proste skosne a i b; wykresli6 warstwice plaszczyzny a przeohodzaoe] przez a i r6wnoleglej do b.

Wsk.: przez pewien punkt na a wykresli6 prost~ I; rownolegle, do b; plaszozyzna a bedzie okreslona pro8t~ a i c. Opieramy sill tu na twierdzeniu, ze jesli prosta b jest rownolegla do pewnej prostej c lezlI<oej w plaszozytnie a, to jest rownolegla do plaszczyzny 01:.

S; Narysowac warstwioe obu plaszczyzn prsechodzqcvoh przez da:nl!; prostll< I, od ktorej dane punkty A i B mialyby r6wne odlegloaci.

(A i B siI; po [ednej stronie z!J:danej plaszozyzny lub po obu stronach).

4. Wykresli6 warstwioe plaszczyzny przeohodzaoej przez dany punkt P i rownolegle] do danyoh prostyoh skosnvch a i b.

Wllk.: przes P wykresli6 prostl!; I; r6wnoleglq, do a i prost4 (I r6wllolegl~ do b; phtszezyzna [estokreslona prostymi o i d.

5. Wykazac, ze [ezeli plaszczyzny a i ~ SIj, do siebie rownolegle, to; 10 warstwice ich alj, do siebie r6wnolegle,

2° moduly 811< r6wne,

3° zwroty od oech nizssyoh do WYZszych glj, zgodne (rys. 32).

[§ 6]

Krawf2d,Z dwu plaszczyzn

13

2'

r

6. Darry jest punkt P i plaszezyzna a; wykreslie warstwice plaszczyzny f3 przeohodzace] przez P i r6wnoleglej do a.

7. Dany jest punkt A i plaszezyzna a przy pomocy warstwic; narysowae pewna prosta przechodzaca przez A i r6wnoleglll< do a.

1" Rys.32.

§ 6. Kraw~dZ dwu plaszczyzn Punkt przebicia plaszczyzny peosta

1. Weimy pod uwag~ dwie plaszczyzny a i f3 (rys. 33). Punkt A, w kt6rym przecinaja si~ warstwice 7" i 7(1, jest ieh punktem wsp6luym; podobnie punkt

B przeciecia warstwic 6" i 6(1 jest rownioz wsp6lny. 7;'" 7'

Presta AB lezy w 0 bu plaszczyznach, poniewaz P

z kazdl!! z nich rna dwa punkty A i B, jest zatem tzw. krawl}dziCf! ptaszczyzn.

Rzut wiec krawedzi k obu pl:aszczyzn kreslimy, ll!czl!!c ze soba dwa punkty przeciecia par warstwio 0 tych samych ceohach.

Zadanie nie jest tak proste, gdy warstwice obu plaszczyzn Sl! do siebie r6wnolegle (rys. 34). Poniewaz w tym wypadku kraweda jest oezywiscie rownolegla do warstwic obu plaszczyzn, wi~c wystarczy znaleic tylko [eden punkt wsp6lny. W tym celu weimy pewna plaszczvzne y i znajdzmy kraweds a plaszczyzn a i y oraz kra w~dz b plaszczyzn f3 i y. Punkt P przeciecia prostych a i b jest wsp6lnym punktem plaszczyzny a i f3; zatem szukana laaw~dZ k przechodzi przez P (i jest rownolegla do warstwic).

Rys.33.

ZADANIE 1. Znalei6 -przeciecie dwu tr6j-

kq_t6w (rys. 35). Rys. 34.

Znajdujemy najpierw warstwice plaszczyzn,

na kt6ryeh lezl!! trojk!J!ty (patrz § 5, zadanie III). Nastepnie wykreslamy kraw~di obu plaszczyzn, l!J!czl!c ze soba punkty przeciecia warstwio 0 tyeh samych cechach. Oczywisoie uwzgledniamy tylko t'2 cz~M krawedzi, kt6ra lezy na obu trojkfl:tach.

ROZDZIAL 1. ltzuty ceohowane

14

Punkt przebicia plaszczyzny prosta

15

[§ 6]

U wag a. N a rys, 35 zaznaczono widoczne i niewidoozne odcinki, u wazai'l;c z dw6ch punkt6w posiadajacych wspclny rsut. ten za widoczny, kt6ry rna wiek-

sz'!: ceche, Tak up. punkt przeciecia rzut6w s

bokow 41 i 45 jest rzutem dw6ch puukt6w: [ednego na 41 i drugiego na 45. Poniewas cecha pierwszego jest mniejsza, wiQc jest on niewidoozny; CZIlSC zatem boku 41 od tego punktu do punktu przebicia drugiego tr6jb~ta (tzn. do przeciecia z krawedzia) jako niewidcezna wykreslamy Iiniq przerywana 2'''----\+t:::-----1:-~-Pozostale CZQScl boku 41 Sf.!! widoczne.

Podobnie rozstrzygamy sprawQ widooznosci boku 34.

wiec przejsc przez punkt przeciecia dwu pierwszyeh; llj,ezf.!!c go ze znalezionym punktem na warstwicy 10, otrzymujemy prosta A,O,. Podobnie bok A,B, przekroju znajdujemy lq,czf!c punkt A z punktem przecieoia ABzk.

W celu Iatwiejszego zapamietania tej konstrukcji nazwijmy odpowiadaiCfI)1Jmi sobie punkty Iezace na tej samej krawedzi bocznei i prostelerace na te] samej soianie ostroslupa (np. punktowi A odpowiada A" punktowi B 'punkt B,; podobnie prostej AB odpowiada prosta A,B" prostej AO prosta A,O,). W6wczas wypowiedzieo mozna nastljpui&:c'l zasade:

Odpowiadajqce sobie proste przecinaic£ silJ na krawiJdzi k plaszczyzny podstawy

i plaszozyzny przekroju. 7'" !1:"

ZADANIE III. Przecicy5 graniastoslup .

plaszozyznv.. 6;"

Konstrukcje Sf! podobne jak w zadaniu II.

N a rysunku 38 znaleziono warstwic\l7sciany AB graniastoshipa [ak w zadaniu V § 5. Punkt jej przeciecia z 7{J jest jednym punktern przekroju, przy pomoey kt6rego znaidujemy caly przekr6j poslugujac sill zaeada . 0 odpowiadajaoyoh sobie prolltych.I.J>!czlj,C go bowiem z punktem przecillcia krawlldzi plaszozyznpodstawy i przekroju i prostej AB, otrzymujemy bok A,B,. Bok B,Ot kreslimy l&:cz'lc B, z punktem przecieeia k i prostej BO itd.

I'

Rye. 35.

ZADANIE II. Znaleze przeoi~oie soian ostroslupa plaszczyznq.

Dan!lplaszozyzn>! fJ musimy przeciE!c wszystkie soiany ostroslupa. W tym celu powinnismy wyznaczyc warstwice Boian. Jesli podstawa lezy na rzutni, to warstwice scian blld>! r6wnolegle do bokow podstawy; jesli podstawa znaiduie siQ na pewnej plaszczyznie a okreslonej warstwicami (rye. 36), to warstwice scian znajdujemy [ak na rys, 30.

Teraz mosemy znaleic przekr6i ostroslupa przecinajae plaszozyznq, fJ wssysbkie sciany [ak na rysunkr; 33.

Okazuie siQ, ze konsbrukoje s!), bardzo zmudne juz dla ostroslupa tr6jsciennego. Mozna ie znaoznie uproscic posrnguj!),c si~ nastl;2puj!lC~ prost!), uwag!l:

Jldli t1'ZY plas'Zc'Zyzny a, fJ i y majv. punkt wp6lny, to lezy on .na wszystkich trzechkrawr:dziach: a= {Jy, b = ya i 0 = a{J.

Znai·d.Zmy kraw\ldz przeciecia plaszczyzny pod.stawy a i plaszczyzny przekroju{J oraz punkt, wkt6rym [edna Imiwl2di lub pewna prosta leZE!ca na pewnej scianie csbroslupa przebija {J (rys. 37), Za takE! prostq, mozna przyj&:c warstwice [ednej z bocznych SClan ostroshipa (na rys. warstwica 10 sciany AOW). Plasz.czyznl;2 {J przebiia ona w punkcie na warstwioy

o tej.samej cesze,

W'eZmY tetaz pod uwagl2 trzyplaszczyzny: a, {J i'sciatl~ AOW. Kraw\ldziE! a i{J Jest k, kraw~dzifl! 2lo,aa ,1 AOW iest prosta AO. Szukana trzecia h!),w~di· wsp6lna dla plaszczyzn {J i AOW musi

IY P

Rys.38.

/0;' Ry~. 36.

II. Chcac znalezc punkt wspolny dla prostej a i plaszozyzny a, pomyslmy sobie plaszczyzne fJ (rys. 39), przechodzaca przez a. KraWQdZ k plaszczyzn a i fJ przecina prosta a w punkcie P, kt6zy leZy na a i a,a wil2c

jest szukanym punktem przebicia, . .

Rysunek40 podaje konstrukcie punktu przebioia w rzntach.

Warstwioe 3fl i 4fl113J! kreslimy przez punkty 3 i 4 prostej a w dowolnym. kierunku. Nastepnie znajdu[emy krawlldi plaszczyzn a i {J, kt6ra przeeina prost>! a w szukanym punkoie P.

Rys.39.

0' ~

/0;'

Rys.40.

Rye. 37.

16

ROZDZIAL 1. Rzuty ecehowane

ZADANIE IV. Zni:dezG punlct przebici(z tr6jlcCf.ta pJ'ostq.

Znajdujemy najpierw warstwice tr6jkltta przez podzial boku 7 10 na trzy r6wne czesci (rys. 41).

L!!!cz::J:c . punkt 8 podziahi z wierzcholkiem 8 otrzymujemy warstwice 8" plaszcsyzny tr6jk!]:ta. W ten spos6b zadanie zostalo sprowadzone do zadania.rczwiazanego na rys. 40. Biorac wiec warstwice 8,~ i 9il przez punkty 8 i 9 danej prostej, znajdujemy kraw~dz plaszczyzn a i fJ i zaznaczamy na przeoieciu iei z prosta szukany punkt,

Na rysunku wykreslono cz~sc prostej jako niewidoozna, kieruiac sig uwagll podana przy zadaniu 1.

8'

Rys. 41.

ZADANIE V. ZrwleiG prostCf. l przecinaiqcCf.1 cztery dane proste a, b, c i d, gdy allb.

Szukana prosta musi oozywiscie lezec w plaszczyznie a przechodzace] przez a i b. Poniewaz rna przecinac c, wiec musi zawierac punkt 0, wktorym c przebija a; podobnie przechodzi przez punkt D przebicia a prosta d (rys. 42).

L!]:czll!c punkty 0 i D otrzymamy prost!!! l; proste a i b przecina ona w punktach A i B, Zadanie nie posiadaloby rozwiazania, gdyby nie istnial [eden chocby z punkt6w 0 i D, tzn, w wypadku; gdyby chcc j edna z prostyoh e i d byia r6wnolegla do plaszczyzny a oraz w tyro. wypadku, gdyby prosta OD byia rownolegla do a i b.

ZADANIE VI. Znalez6 punlcty, w lct6rych prosta przebija ostroslup.

. ~oZna by p:r:zez prosta przesun!J:c dowolna plaszczyzn~ [ak w wypadku przeb.lcla plaszczyzny prosta (rys. 33 i 34), nastepnie przeci!l:c ostroslup - otrzyma SlQw6wczasna og6l wielobok 0 tej same] ilosci bok6w, co podstawa - i uzyskac zlloaane punkty na przeeieciu tego wieloboku dana prosta,

Znac~nie. [ednak prosciej bedsie, jes1i przeprowadzimy plaszczyznl2 P przez prost~: I ~erzcholek ?stroslupa., Taka bowiem plaszczyzna przetnie figurg w trOJ~ftcle, kt~rego [ednym wierzcholkiem bedzie wierzcholek ostroshrpa, a dwa isnemaidowec siQ b~dft na podstawie.

I§ 6J

Punkt przebicia plaszozyzny prosta

Aby [e znalezc, musimy plaszczyzne f3 przecilj,c plaszczyzna podstawy (rys. 43); otrzymana krawedz lc daje na podstawie wierzcholki M i N tr6jkllota. Oczywiscie jesli krawedz k nie przetnie podstawy, to prosta l nie przebije ostroslupa, jesli zas k przeohodzi przez wierz-

. eholek podstawy, to l przecina odpowiednia krhwQdz.

Szukane punkty przebicis ostroslupa prosta l znajduja si~ na przecieciu tr6jklj,ta WMN prosta t.

Sposob wykonania konstrukcii w rzucie podaje rys. 44.

Nakreslono na rum najpierw warstwice lOp plaszczyzny fJ przez polaczenie punktu 10 prostej l z wierzcholkiem W, nastepnie warstwice 9(1. Punkty przecieeia bok6w AC i BO kraw~dzilj, k plaszczyzn a i P polaczono z W i uzyskano w koncu punkty przebicia I i II.

Wida6, ze podana konstrukcja nie jest zalezna od i108Ci scian ostroslupa,

ZADANIE vn, Wyznaczyo punlcty przebicia .graniastoslftpa prosU!.

Zadanie rozwiazujerny w sposob analogiczny, przesuwajac przez prostq l plaszczyzne r6wnolegllj, do krawedzi graniastoslupa (rys. 45).

Oczywiscie taka plaszczyzna przecina graniastoslup w r6wnolegloboku, kt6rego dwa wierzcholki MiN znajduja siQ na krawedzi lc plaszczyzny podstawy i plaszczyzny przekroju . Proste rownolegle do bocznych krawedzi graniastoshrpa i przechodzace przez MiN wyznaczajlj, na l szukane punkty I i II. ,

W celu wyznaczenia plaszczyzny {J wykreslono na rys. 46 przez punkt 0 cesze 17 na L prosta rownolegle, do prostej t, okreslajace] kierunek bocznych krawedzi graniastoslupa; punkt 16'

.zn:~d4~~:2 ~.f2 ou:a niei w Od~~\ modulu

~

17

Rye. 43.

Rys.44.

Rys.45.

18

ROZDZIAL r. Rzuty oeohowane

prostej t od punktu 17'. LEj,cz!!,c go z punktem 16' na I', otrzymano rzut warstwicy 16fl. Nastepnie nakreslono kolejno 17,Q, k', M' iN' oraz l' II' na r6wnoleglych do krawedzi graniastoslupa przez 111' iN'.

ZADANIE. VIII. Znalez6 lini~ rprzenikania dwu ostroslurp6w.

Jest to miejsce geometryczne puukt6w nalez!!,cych do scian obu bryl, Poniewaz sci any S!!, czesciami plaszczyzn (tr6jk!!,tami), wiec linia przenikania sklada siQ z pewnej ilosci odcink6w. W przypadku ogolnym odcinki te tworz1l! jeden lub dwa w:i.elokflty przestrzenne.

Aby je wykreslie, mozna by p6jse dwiema drogami: albo znaleic bold wielokata przez przeciecie kazde] sciany [ednej fignry z kazdQ: scianfl; drugie] alba znaleic wierzcholki wielokata przenikania, wyznacza,jQ:c punkty, w kt6~ rych krawedzie jednej figury przebijaja sciany drugiej,

Okazuje siQ, ze druga droga jest kr6tsza, powniewaz mozna w nioj wpro-

wadzio pewne uproszczenia, .

Wyjasnimy to na rysunku 47.

Aby znalezc punkty, W kt6rych keawedzie AW, BW i OW przebijajf! sciany ostroslu~a (8), nalezy - wedlug koustrukcji podanej w zadaniu VI - przeprowadzic plaszczyzuy AWS, BWS i OWS.

W celu wyznaczenia puukt6w, W kt6-

rych krawedeie M8, N8 i RS ostroshipa (8) przebijaif! sciany ostroshrpa (W), bedziemy prowadzili plaszczyzny przez wierzoholek W oraz M8, NS i R8.

W szystkie wiee pomocnicze plaszczY-any (bedzieich n+m, iesli podstawa jedllego ostroslupa ma m, a drugiego n wierzcholkow) przechodzq przez wierzc40Bri W i 8 ostroslup6w, a zatem pr¢(lz prost!!, W8.

J?ociewaz kazd!!, z nich nale:i:y przeciJ;la~ b~dz podstaw~ [ednego ostroslupa, ?~di podstawa, drugiego, celowe wiec Jest ztialezienie punkt6w P i Q, w kt6- !ych W8 przebija plaszczyzny podstaw.

Rys. 46.

a)

Rya. 47.

[§ 6]

Punkt przebicia plaszczyzny prostl!!

. 19

Narysujmy jeszcze kraw\ldz k plaszczyzn a i p.

ChCf!C znalezc punkty, w kt6rych np. BW przebija ostroslup (8), powinnismy podstawe ostroelupa, tzn. plaszczyzne p, przeeiac plaszozyzna WB8. Oczywiseie kraw\ldz musi przejS6 przez punkt Q; drugi punkt znajdziemy przeoinajac proste k i PB.

Dalej konstrukcja przebiega jak w zadaniu VI:

Punkty przeciecia znalezionej prostej z podstawa ostroslupa (8) lll!czymy z wierzcholliem, otrsymuiac na przeeieciu z BW szukane punkty przebicia, J es]i chcemy znalezc punkty przebicia krawedzi ostroslupa (8), np, 8M, ze scianami ostroslupa (W), to zmienia sill tylko porzadek; najpierw llj,czymy Q z M i przecinamy z k, a nastepnie uzyskany punkt llloczymy z P itd.

Gdy juz zuajdziemy w ten spos6b wszystkie wierzcholki wieloboku przenikania, trzeba sil2 bedzie sastanowic nad tyro, kt6re z nich Sl;l- koncami [ednego i tego samego boku. Poniewaz bokiem linii przenikania jest kraweds dwu soian roznych figur, jest wiee oczywiste, ze powiuniSmy Ilj,czye ze soba te wierzcholki, kt6re nalesa do jednej sCiaRY ostroslupa (W) i [ednej .sciany ostroslupa (8). W tym celu trzeba dla kazdego znalezionego wierzcholka zanotowac, na kt6- rych scianach on sill znajduje.

Dla przejrzystosci bedziemy notowac to na schemacie, w kt6rym krawedzie boczne jednego ostroslupa beda reprezentowane przez linie poziome, krawedzie zas drugiego przez pionowe (rys. 47 a). Sciany beda na schemaoie przedstawione pasami plaszczyzny, ograniczonymi przez odpowiednie krawedzie. Aby kazda sciana miala reprezentanta na schemacie, nalezy [edna kraw~dz zanotowac dwa razy: na poczatku i na koricu schematu.

Kazdy punkt linii przenikania zapisujemy na odpowiedniej krawedzi [ednego i odpowiedniej scianie drugiego ostroslupa. Np, punkt I nalezy zanotowae na krawedsi (B) i scianie (NR) (p. rys.47), tzn. mi¢Zy liniami pionowymi (N) i (R), punkt II na (B) i (MN), punkt III (dwukrotnie) na krawedzi (M) i scianie (BO) itd.

Chcac jak najbardziej zmechanizowao metode l!!,czymy wierzcholki linii przenikania najpierw na schemacie, gdyz tu postulat, iit nalezy IEj,czyc tylko takie dwa wierzcholki, ktore lez1j. na [ednej scianie ostroslupa (W) i jednej scianie ostroslupa (8), tlumaczy siQ [ako warunek ll;l-czenia tych par punkt6w, kt6re nalesa do jednego pasa poziomego i [ednego pionowego, tzn. znaidujlj, siQ na brzegu pewnego kwadratu schematu.

Po om6wieniu metody przystepujemy do wykreslenia przenikani~ w rzutach (rys. 48).

Dla uproszczenia rysunku umieszczono wierzcholki W i 8 na tej samej wysckosci 5. Punkty Pi Q znaidowac sill b\ldij, w6wczas na warstwicach 5" i 5Js. Krawedz k znajdujemy przecinajac warstwice 4" i 4,s oraz 5a i 5~.

20

ROZDZIAL I. Rzuty ccchowane

Maj!lc P, Q i k, prowadzimy dalsze konstmkciemetoda wyzej wyjasnion!l.

A wiec: hj,czymy punkt pi z A', przecinamy kraw(ldz k i uzyskany punkt Ilj;czymy z Q; dwa punkty przecieoia z podstawa NRM h!czymy z wierzcholkiem S, otrzymujao na krawedzi W A wierzcholki I i II linii przenikania. Natychmiast nalezy na schemaeie zanotowac punkt I na Iinii (A) miedzy prostymi (N) i (M) oraz

punkt II na (A) miedzy prostymi Rys. 48.

(M) i (R) itd.

Jesli chcemy na rysunku odroznic widoczne krawedzie przenikania od niewidocznych, to dobrze jest juz na schemacie zaznaczyc np, znakiem - ktore sciany s!:!: niewidoczne w widoku z g6ry; oczywiscie kaidy odeinek le2;q,cy w pasie oznaczonym znakiem - jest niewidoozny,

ZADANIE IX. Znalez6 lini/2 przenikania ostroslupa i graniastoslupa. Metoda pozostaje ta sama, co przy dwu ostroslnpach.

J edynie zamiast prostej lilocz'!!cej wierzcholki bedziemy mieli prosta w r6wnolegl!:!: do bocznych krllw\.ldzi graniastoslupa, II przechodzaoa przez wierzcholek ostroslupa. Graniastoelup powstaje bowiem z ostroslupa, gdy wierzcholek oddala sill nieskonczenie w kierunku nierownoleglym do plaszczyzny podstawy.

Jesli ostroslup przebijamy kraw\.ldzi!:!: p graniastoslupa, to - jak w zadaniu V~ - nalezy przesunilocplaszczyzn\l pomocnicza przez t\.l kraw§di i przez wierzcholek ostroslupa, zatem przez p i prosta w; jezeli zas kraw§dzi!!: ostroslupa przebiiamy graniastoslup, to - jak wzadaniu VII - plassczyzna pomoonicza przechodzi przez przyj(ltl:j, kraw\ldi i jest rownolegla do graniastoslupa, a wiee znowu przeohodzi przez w. Widzimy zatem, ze prosta w gra takl:j, saml:j, role jak prosta WS w zadaniu VIII.

. Na rysunku 49 krawedzie boozne graniastoslupa Sil: poziome. Prosta w j.elltwillc tei poziOIDa;punJcty P i Q przebioia plaszczyzn Ii i ~ znajduj!!: sill na warstwicaoh 5", i 5~.

Pla wyzaaczenia punkt6w I i Il, w kt6rych krawl;?di WA przebija, graniastoslup, przeprowadzono plaszczyzu§ przez W.A rownolegle do kr.aw\ldzi graniastosrnpa, tzn. przez w.

l'laszc.zyzna ta przecina plaszczyzU§ a wzdlui prostej PA, a plaszczyzn\.l P wzdfuzprostej ll:j,czl:j,cej punkt Q z punktem przeci(l~ia PA i 7e. (= 3;, r..;;: 3~).

[§ 0]

Punkt przebicia plaszezyzny prosta

21

ZADANIE X. Znalew linit:, przenikania dwu graniastoslupow.

Rowniez i w tym wypadlm b\ldzie-

my stara.li sill wyznaczyo punkty, w kt6rych krawedzie jednej figury

przebijaja sciany drugiei. .

Z podanej konstrukcji punkt6w przebioia graniastoahrpa prosta, wyruka, ze nalezy prowadzic plaszczyzny pomocnioze przez krawedzie jednei figury r6wnolegle do drugiej. Wszystkie zatem plaszczyzny pomocnicze b\ldil: do siebie r6wnolegle, gdy w poprzednich wypadk:ach przeehodzily one przez prosta,

Oczywiscie przeciecia tych plaszczyzn plaszczyznl'l!. jednej podstawy Sit do siebie r6wnolegle; tak sam.o przeciecia ich plaszczyznl!! drugiej podstawy Silo do siebie r6wnolegle.

Aby znalezc kierunki tych krawedzi, wybieramy dowolny punkt R (np. o cesze 1) i wykreslamy proste lim, odpowiednio r6wnolegle do krawedzi jednego i drugiego graniaetoslupa (rys. 50). Poniewaz na rys. 50 graniastoslup ABO jest r6wnolegly do rzutni, wiec l jest r6wnolegle do n.

Proste lim okreslaja plaszczyzne rownolegla do obu graniastoslup6w.

Znaj dimy kra wedzie a i b plaszczyzny y z plaazczyznami a i {J (za plaszczyzne (J przyjeto rzutnie, wobec czego prosta b jest to warstwica 01' plaszczyzny y).

W ten spos6b znajdujemy na podstawie graniastoshrpa (na NM i NR) dwa punkty, z kt6rych proste wyprowadzone r6wnolegle do kraw\.ldzi graniastoslupa przecinaj i:j, A W w punktach I i II.

W podobny sposob znaleziono punkty III i IV. Poniewaz jedynie sciana N M jest niewidoczna, wiec niewidoczne s!!: tylko boki Iezace na niei, tj. I-IV iI-III.

M}!

N. IV, In

R 11

M

B CAB

Rys.49.

Rys.50.

22

ROZDZIAL 1. Rzuty cechowane

Aby znaleic punkty, W kt6rych krawgdi (M) przebija graniastoslup (ABO), bierzemy plaszczyzne pomocnicza rownolegla do graniastoslupa (ABO), tzn. rownolegla do y. Przecina ona plaszczyzn\? fJ (na rys. 50 - rzutniQ) wzdluz prostej r6wnoleglej do b i przochodzacej przez M.

Z punktu przeciecia iei z kraw\?dzil1 k obu plaszczyzn (tu 7c = 01') kreslimy prosta r6wnolegll1 do a.

Przecina ona podstawe ABO w dwu punktach, z kt6rych proste r6wnolegle do krawedzi wyznaczaja na prostej (M) szukane punkty I i II.

Tym samym sposobem znaleziono punkty III-VIII.

Porzadek lq,czenia punkt6w i sprawa widocznosci zostaly rozstrzygniQte za pomoca sehematu, tak [ak w zadaniach VIII i IX.

CWIOZENIA.

1. Dany jest punkt P oraz proste skosne a i b; znaleze prosta I przechodzaca przez P

i prseclnaiaoe, a i b.

Wsk.: I bedzie krawedsir, plaszezyzn (Pa) i (Ph).

2. Znalei6 prostq I przecinajaca proste akosne a i b i rownolegla do proste] c.

3. ZnaleZ6 prosta przecinajaor; trzy proste a, b i c, gdy a jest rownolegle do b ()r!\.Z gdy

a przeeina b. 4. Dane sq, dwie proste skosne a i b (rys. 51). Znalez6 punkty 0 cechaoh 4 i 5 na prostej c Itj,czl!<cej punkt A prostej a z punktem B prostej b.

Wsk.: Polq,czy6 B i 4 na a prosta di wyznaczy6 warstwice

plaszczyzny (bd). W ten spos6b bedzie wycechowana prosta d. A' B'

Nastepnie znalez6 warstwice plaszczyzny (ad), na kt6rej juz 01------4>

lezy prosta c. Rys, 5l.

5. Wycechowa6 prOBtq, (tzn. zualez6 ceohy dwu [e] punktow)

la,cz1j,clj, punkt A (0 cesze nieoalkcwitej) prostej a z punktern B (0 ceaze nlecalkowitei) plaszczyzny s.

Wsk.: Cwicsenic sprowadza si\1 do cwiczenia 4 przez wziecio prostej b lez1j,o€lj w fJ i przechodzaoe] przez B. Mozne, rowniez znaleze punkt 0 przebicia P Pl'ostq, a i nnkresli6 warstwioe plaszczyzny (ABO); jest to cozywiscie szozeg61ny przypadek poprzedniego rozwiazanla, gdyz zamiast dowolnej prostej b na. fJ bierzemy prostl!< BO przeoina.jlJ;cl]; a.

6. Wycechowa6 prosta c przechodzaca przez punkt A plaszCZYZllY a i przez punkt B plaszczyzny fJ·

Wsk.: Jesli a i fJ rue sq, do siebie r6wnolegle, to nakreslic warstwice plaszczyzny (ABO), gdzie 0 jest punktem wzi~tym na krawedzi plaazczyzn a i fJ. W przeoiwnym razie obra6 dwie proste r6wnolegle a i b przeohodzace przez A i B i lezace odpowiednio na a i p.

7. Znaleic przeoieoie dwu tr6jkq,t6w, wyznaczajq,c punkty przebioia dwu bok6w jednego

tr6ikq,ta z plaszczyznq, drugiego,

8. Zualei6 przeoieoie ostroslupa tr6jkq,tem.

9. Znaleze przeeiecie graniaetoslupa tr6iklJ;tem.

Wsk.: W 6wiczeniach 8 i 9 Pl'ZecillO figUT~ plaszczyzllll;, na kt6rej ltlZY tr6:iklJ;t, a nastepnio uwzgledniri cZQM wieloboku przeoiecia, wspolna z tr6jklJ;tem.

10. Nakreslic Iinle przenikania: a) dwu ostroslupow, b) ostroslupa z granlaatoslupem,

0) dwu graniastoslup6w, przyjmujlj,c za podstawy o7iworobolti.

[§ 7]

Rzuty prostych prostopacilych

23

11. Nakreslio linie przenikania dwu ostroslup6w, kt6ryoh podstawy znajdujq, sil(! na wspolne] pleszczyznic.

Wsk.: W tym wypadku konstrukojazllaczrue sill upraszcza (rys. 52): prostq, Il!<czl!<cl!<

wierzcholki przebijamy wspolna, plaazczyzne

podstaw i uzyskany punkt P lllczymy z wierzcholkami podstaw; dalszy przebieg konstrukcii nie odbiega od przypadku og6lnego.

12. Wykonao cwiezenie 11, gdy podstawy sq, na rzutni, a wierzcholki maja wsp6lnq, ceehe.

Wsk.: Wtedy linie konstrukcyjne, wychodzace z punktu P (rys. 52), zamienia ail(! na proste r6wnolegle do WS.

13. Znalei6 przenikanie: a) ostroslupa z graniastoslupem, b) dwu graniastoslup6w, gdy ich podstawy leiq, na wsp6lnej plasz-

Rys.52.

czyzrue. . ., t .

14. Znalei6 przenikanie dwu ostroslup6w, gdy podstawa [ednego znajduje Sl~ na rzu m,

a podstawa. drugiego na plaszczYinie poziomej, na ,,:~ko~()i np. 2.

Wsk.: Sprowadzie 6wiczeniedo poprzedniego, przecmajao [eden ostroslup p!aszczyzntj,

podstawy drugiego.

§ 7. Rzuty prostych prostopadlych

Przypomnijmy definicie k~ta mi~dzy prostymi skosn~: .,

MiarCf. kar.ta mi€dzy prostymi skosnymi a i b jest kqt muilzy prostym~ () 1, d r6wnoleg~ymi do nich i przeohodzqcymi przez dowolny punkt.

Np. kazde dwie skosne krawedzie szescianu s~ do siebie nachylone ~od klJ,tem 900 (czyli: sq, do siebie prostopadle), gdyz przesuwaiae r6wnolegle Jedn~ kra-

wE2di do przeeiecia z druga otrzymujemy ~t 90°. . . ., ,

Tak wiec twierdzenie, na kt6rym cz~sto b~dzlemy SlQ opierac, a ktore

orzeka, ze: ., . .

jesli prosta p jest prostopadla do dwu prosty~h a i b .przeCtna1qp~c~ 1q w 1~nym punkcie, to jest prostopadla do kamei proste? leZqGe1 w p!,aszczyzme (ab) 1, prze-

chodZfl,;cei przez wsp6lny punkt, .

mozna rozszerzyc na proste skosne w nastepui llCY

spos6b:

1. J dli prosta p jest prostopadla do dwu przecinajqcych si€ prostych a i b, to jest prostopadla do kaidej prostej plaszczyzny (ab).

Niech prosta a lezy na rzutni, a prosta b niech przecina a w A prostopaille do niej (rys. 53). Udowodnimy, ze:

B

Rye. 53.

24

ROZDZIAL 1. Rzuty ecchowano

2. Rzut prostoAYf_tny lJl'Ostej b J'ost 1Jrostopadly do a, (oozywiscio podwarunkiem, ze prosta b nie jest prostopadla do n).

W tym celu wykonajmyrzut prostokatny punktu B (B 7'" A) proste] II.

Presta AB' jest rzutem prostej b. Zauwasmy, ze prosta a jeatprm1topucUa do prostej BB', gdyz BB' jest prostopadle do n; poniewaz POZf}, tym prost!11t jest z zalozenia prostopadla do prostej b, wieo prosta a jest prostopadln do kazde] prostej lezace] w plaszozyznie ABB', a zatem toz do prostej AB', co nalezalo wykazac,

Wezmy teraz dowolne proste 0 i d odpowiednio rownolegle do b i a; ponicwnz 0' II b' i d' II a', wiec 0' II d'. Mamy zatem nastepujao« twierdzenie: ,

3. J esli proste e i d sq do siebie prostopadle orae 00 najrnniej jodna z nich jest r6wnolegla do j,zutni, to ich j,zuty prostokqtne SCE do siebie 'lJro8topa(Ue.

W § 8 wykasemy, ze jesli zadna z prostych prostopadlych do siebie nie jest r6wnolegfa do rzutni, to ioh rzuty rue Sf! do siebie prostopadle. Np, 1'7.u1j kwadratu jest prostokatem, jesli [edna para bok6w jest; r6wnolegll1 do rzutni.

Definicja, Liniq spadu plaszczyzny . a nazywamy kaid!1 Jlr(Jstf~ l ](\Zf~CI1 w plaszczyznis a i prcstopadla do warstwie.

Poniewaz warstwice SIj. rownolegle do rzutni, wiec mamy stl1d:

Wniosek 1. Rzut linii spadu plaszczyzny jest pro" stopadly do rzut6w wa1'stwic (rys. 54).

Poniewaz odcinki 2' 3' i 3' 4' prostej l' Sf! r6wne modulowi plaszezyzn.y a (§ 5), wieo widzimy, ze

roc
4' 4"-
,Q' (10-
2' 2(;(" Wniosek II. Modul ptaszczyzny iest r6wny modu: lowi 1'ej linii spadtt.

Wezmypod uwagQ prostf! p prostopadla do plaszczyzny a; p jest wiec tei prostopaill1l!dowarstwie plaszczyzny a. Mamy zatem

Rys.54.

Wniosek III. Rzut prostej Pl'ostopadlej (ZO plaszczyzny jest prostopadly do rzut6w warstwic .plas'tozyzny.

Pokrywa sill wiee z rzutem pewnej linii spadu.

CWICZENIA.

1. Jakq, figur~b~dzie rzut, kwadratu, gdy jedna przekatna jest rownolegla. do rzutni1

2. Jak~ figur%b~dzie rzut szesoianu, gdy trzy wierzchoHd b~dEtce korioami ImnvQdzi

o wspolnvm wierzcholku mail!: r6wne eechy?

§ 8. Obroty i klady

Wiele konstrukcyj w geometrii wykreslnei opiera siQ naobrocic dookola osi, Rozpatrzmy [e najpierw dla obrotu punktu.

[§ 8J

Obroty i klady

25

Pun.kt A, obracajac SJ~ dookola prostej l,

porusza sill po okregu (rys. 55), kt6ry znajduje sie w plaszczyznie 8 prostopadlej do osi obrotu. Srodkiem S okregu jest punkt przebicia <; prost4 L, a promieniem - odleglosc A od S.

Przez obr6t f£gury geometryeznej rozumie sie obr6t wszystkich punkt6w figury 0 ten sam kat, oczywiscie z tym samym zwrotem.

ZADANIE 1. Ob1'6cic punkt dokola prostej prostopadlej do rzutni 0 leOtt cp. Rzut l' jest punktem; poniewaz plaszczyzna e jest w tym wypadku rownolegla do rzutni, wiec rzutem okregu bedzie okrag 0 tym samym promieniu (rys. 56) i 0 srodku w punkcie 1'.

Oczywiscie srodek obrotu S, punkt A i punkt B maja wspolne, ceohe,

ZADANIE n. Ob1'6cw punkt A dokola pl'ostej lle&foej no, rzutni w wypadlcu, gdy rzut A' znajduje sil;! na l' (rys. 57).

Plaszczyzna e jest tu prostopadla do rzutni' i wszystkie jej warstwice maja rzuty na 8'. Na podstawie § 7, two 2, jest 8' ..L l. Srodek obrotu znajduje si§ na Z w A'. Jezeli wiec wykonamy obrot 0 90°, to punkt znaidzie si~ na rzutni

(i na 8) w odleglosci od S r6wnej cesze punktu A. .

Obr6cony punkt A nazywac bedziemy kladem punktu. A.

J eieliby prosta l byfa pozioma na pewnej wysokosci, to zadanie wykonuje si§ tak samo, przy czym promieniem obrotu bylby odcinek dlugosci rownej roznicy cech A i (

Rys.55.

ZADANIE III. Znalezc dlugosc odoinka.

Gdy ceehy koncow S1l! rowne, to rzut odcinka jest r6wny samemu odcinkowi, Gdy zas cechy koricow 811 rozne, to weimy pod uwage plaszczyznll a presto-

padla do rzutni i przechodzaca przez odcinek (rys. 58). Przymujac warstwice

i\'\ Ai.) _ fll) C' BUI
@ 1 !
\\ 8 A#I ,· .. ·· .. ;;·······7.4 lA I j I
~ i 2 i c !
i i ! 4
... __ .,-._.1 .I A~
~
!3f,1 B;~) C !
AI s: 2
Bi31 B
a)
Rys.56. Rys. 57. Rys, 58. Rys. 59. 1 Wynika to z nastepujaeego twierdzenia: je8li prosta (I) jest prostopadla do plaszczyzny (e), to kazda plaszczyzna (n) przechodzqca przez nz:q jest prostopadla do tej plaszczyzny (e).

zerowa tej plaszczyzny za os obrotu, wykonajmy iak w zadaniu II klady .II i 13 punktow A i B. Oczywiscie idzie 0 obroty 0 tyro samym zwrocie, a wiec Ai 13 znajda si~ po tej same] stronie' rzutu A'B', gcly cechy punktow A i B sq. tego samego znaku, a po przeciwnych, gcly s~ roznych znak6w. Odeinek AB, czyli tzw. klad odoinka, bedzie oezywiscie rowny odcinkowi AB.

Zauwazmy, ze mamy rownoczesnie miare kata miedzy prost(): ABa rzutniq; jest to bowiem wecUug definicji kq.t miedzy prostq AB a jej rzutem prestokatnym A'B' czyli w kladzie: miedzy ,,IB a A'B'.

Jeslibysmy za os obrotu wzieli np, warstwice 2~ (rY8. 58 a), to by10by A'.ll = = 1 i B'-B = 0; jesli zas warstwice 2,5", to Ai 13 lezalyby po przeciwnych stronach rzutu w odleglosci polowy jednostki.

ZADANIE IV. Znalez6 rechf; c pun7ctu 0 odcinlca AB (rY8. 59). Wykonaimy ldad odcinka AB. Klad (j punktu 0 bedsie siQ oczywiscie znajdowal na odcinku AB, przy czyrn 0'0 j_ A'B'.

Cecha punktu 0 jest dlugosc odcinka o = 0' O.

ZADANIE V. Znaleie na prostej l pun7ct A, lctorego cecha. jest dana liczba d.

Wykonujemy Idad I prostej I, kreslac ldady 1 i '2 punktowj i 2'(rys. 60), Nastepnie znajdujemy na Z punkt A, ktorego odleglosc od I' r6wna jest d. Kresll!,c z A prosta prostopadla do I', otrzymujeroy na przecieoiu z I' rzut A' szukanego punktu.

26

ROZDZIAL L Rzuty cechowane

ZADANIE VI. Znaleze cechf; punktu D t1'6jlcqta ABO (rys. 61).

Nakreslmy linie OD iweimy pod uwagIJ jej punkt wsp6lny E z bokiem AB.

Ceche punktu E znajdujemy kreslac klad boku AB. 'I'eraz mozemy [uz wykreslic klad ED odcinka

EO (E'E = E'E). _

Cecha punktu D bedzie odcinek D'D.

ZADANIE VII. Znaleze kqt mif;dzy pcaszczyznq a a rzutniq,.

Jak wi adomo, k():t miedzy plaszczysnami a i p b

(rY8. 62) mierzy sil2 katem plaskim cp, kt6rego wierzeholek TV znajduje siQ na krawedzi k, a rarniona a i 11

Sf), prostopadle do lc i lez~ odpowiednio na a i (3. Plaszczyzna k():ta cp jest wiec prostopadla do k.

Rys.60.

Rys, 61.

Rys. 62.

{§ 8J

Obroty i klady

27

W danym razie f3 = st, krawedz k'jest warstwica 0", prosta a Iinia spadu l", prosta zas b rzutem l~ linii l., (rY8. 63).

Klad kata miedsy l~ a let otrzymujemy jak w za.daniu III.

s

ZADANIE VIII. Obr6cie punkt A dokola prostei leZl:f_cej na rzutni 0 taki lcqt, by znalazl siIJ na 1·zutni (rY8. 64).

Plaszczyzna obrotu bedzie - jak w zadaniu II - plaszczyzna e, a srodkiem obrotu - punkt S na 1 i c.

Iclzie 0 punkt AO (lub A10), w ktorym okrag ·0 srodku S i promieniu AS przecina rzutnie, Wyobrazmy sobie w tym celu ldad plaszczyzny s; A znaiduie siIJ w A, S nie zmieni polozenia.

Oczywisoie ldad okregu obrotu przecina warstwice OE w szukanym punkcie AO (lub A10).

Punkt AO (AlO) nazywac bedziemy rowniez kladem punktu A.

Bedziemy stale przez A oznaczac klad, ktory jest wynikiem obrotu 0 900, .a przez AO, gdy kq.t obrotu jest ro.iny od90°.

Nalezy podkreslic, ze celem zadania VIII jest klad AO (lub Ala)' Klad j gra tu role pomoonicza (dla wyznaczenia promienia obrotu SA),

Rys. 63.

Aj

s

Rys.64.

ZADANIE IX. ZnaleZ6 kqt m.iIJdzy prostymi a i b.

J esli proste a i b s!!: skosne, to (§ 7, definicja kata miedzy prostymi skosnymi) przez pewien punkt W, np. punkt 0 cesze 2 na a; prowadzimy prosta G rownolegll!, do b i znajdujemy k~tcp miedzy a i c. W tym celu obracamy plaszczyzne kata dokola jakiejs warstwicy, np. 0" (rys 65), Aby nakreelic klady aO i co, wyetarczy znalezc Had WO wierzcholka. Po wyznaczenin Wa (jak w zadaniu VIn) l!j;czymy go z punktami zerowymi prostych a i c; te bowiern, jako lezace na osi obrotu, nie zmienia polozenia.

Uwaga. Poslugujac si~ rysunkiem 65 mozna Rys.65,

udowodnic, ze jesli proste lim sq do siebie prostopadle

i zodma z nich nie jest r6wnolegla do rzutni, to rzuty l' i 1/1' nie mogq bye do sieoie prostopadle.

Niech howiem wierzcholek W kata ma np. ceche 1. Weimy pod uwage na l i 'm punkty 01 i Om i klad IGJ,ta ~ (01 W 0",). Widac, ze [esli ~ (a! W'Om) = 90°, to ~ (Ol TVOO",) < 90°.

28

ROZDZIAL I. Rzuty cechowane

Odwracajac konstrukcje rys. G5, mozna wykrcs1ic rznt dowolnio jlod.anej figury plaskiej. Rozwiazemy np, nastepujace

ZADANIE X. NakreSli6 1'Z1tt kwadratu lezqc6go w pluszczyinie a (okrd-lonej warstwicami), kt6rego iednym bo7ciem jest duny oclcine!.~ AB.

Obrocmy plaszczysne a (rys. (6) dokola warstwicy 3a i wykonajmy jej klad na plaszczyzne pozioma 0 wysokosci 3. Dobrze jest najpierw znalezc klad warstwicy 4a• Ocsywiscie do tego celu wystarczy miee klad jednego punktu M warstwicy, gdyz klad 4~ bedzie r6wnolegly do 3~. Zehy wykreslie klad odcinka AB, bierzemy na prostej AB dwa punkty: [eden na osi obrotu, a drugi na warstwicy. 4.,. Klad pierwszego pokrywa sill z jego rzutem, klad drugiego znajduje siil na warstwicy 4~ (i oczywiscie na prostej prostopadlej do osi obrotu 3a); lq,czq,c je otrzymamy kladprostej AB. Punkty Ai B przenosimy z rzutu do kladu w kierunku prostopadlym do osi obrotu.

Mahc bok AB w kladzie znajdujetny wierzchofki 0° i DO kwadratu,

Teraz idzie 0 wykreslenie rzutu boku OD; odwracaiac poprzednia konstrukcjQ kladu AOEo, przenosimy punkt przeciecia prostej OODo z 4~ prostopadle do 3~ na 4~ i lq,czymy z punktem przeciecia OODo z osia obrotu. Na tej prostej lezq, punkty 0' i D'.

Rys. 66.

ZADANIE XI. Dana jest prosta L i punlct P, kt6rego rzut pi lezy na I'; znalez6 punkt N 0 cesze 1 na prostej p prostopadlej do l przechodzqcej przez P i lezq,eej z l w plaszczyinie prostopadlej do rzutni.

Obrocmy plaszczyznil a, kt6rej rzut pokrywa sii2 z [', dookola warstwicy la 0 90° i nakreslmy klady is i: (rys. 67).

Klad:p prostej p bedzie przechodzil przez P i bedzie prostopadly do l. J all: w zadaniu V, zaznaczamy najpierw punkt Iv na ldadzie:p, a nastepnie kreslimy przez N prosta prostopadla do [I, uzyskuj!J!c na przecieciu rzut punktu N.

Rownoczesnie znalezlismy Had i rzut punktu przeciecia l z p.

ilL' -.- .. _ .. _._ .

N'

P' , ..

Pr~

I~ys. 67.

[§ 8]

Obroty i klady

29

ZADANIE XII. Dany [est. punIct P i plaszczyzna a; nakresl1:6 ·i wyceclwwa6 proste{ p przechodzqcq przez punkt P i prostopadlq do plaszczyzny a.

Rzut pi prostej prostopadlei do a jest prostopadly do warstwic (§ 7), a wiec pokrywa sii2 z rzutem l~ pewnej Iinii spadu plaszczyzny a (rys. 68).

Poniewaz p jest prosta prostopadla do linii spa- 11;)

du la, wiec nalezy [edynie powtorzyc rozwiazanie Rys. 68.

zadania XI.

3' '"

ZADANIE XIII. N akresli6 rzut ostroslupa prostego 0 porlstawie kuadroiouei, stoi1J!cego na danej plaszczyinie. W ysokos6 i bok podstawy Se{ dane.

Podstawe wykreslamy [ak w zadaniu X (rys. 70). Poniewaz wysokosc ostroslupa IDa bye prostopadla do podstawy, wiec talc jak w zadaniu XII wykreslamy rzut, a nastepnie klad prostej prostopadlej do a i przechodzacej przez srodek kwadratu. Koniec odmierzonej w kladzie WYSOkOBCi przenosimy na pi prostopadle do p.

Konstrnkcja wysokosci podana jest oddzielnie na rys, 69.

------.--------J~

Rys. 69.

Rys.70.

ZA.DANIE XIV. Znalei6 kqt mi~dzy plaszczyznami.' ,"'.

J ak wynika z definicji kata miedzy plaszczyznami a i (3, ualezy wykreslic krawedz Ob11 plaszczyzn (rys, (2) i z pewnego iei punktu, np. z punktu W o cesze 11, narysowac na a i (3 proste a i b prostopadle do niej,

30

ROZDZIAL I. R,zut;y ceehowane

Poniewaz plaszczyzna y przechodzacs przez a i b jest prostopadla do Jc, wiec zaczniemy od wykreslenia jej warstwic (wystarczy lOy).

W tym celu zauwazmy, ie rzut l~ linii spadu plaszczyzny y przechodzacej przez W pokrywa

si§ z Jel (rys. 71). 1~

Obrocmy 0 90° plaazczyzne, na ktorei lezl1!

If i Jc, dokola osi na wysokosci 10. Oczywiscie Rye. 71.

musi bye l""c j_ L. _,

Przez punkt 101 na I;, snajdujacy si§ na przecieciu l~ i /1" przeohodzi 107

prostopadle do k', .

Ramiona a i b kq,ta otrzymamy przecinajac a i fJ plaszczyznlJ: y. Aby otrsymac kij,t rniedzy a i b, nalezy wykonac klf1dplf1szczyzny y, na kt6re.i on lezy, obracaiac jq, np. dokola warstwicy lOy.

ZADANIE XV. Znaleic kq,t mi~dzy prostq a i ptaszczyznq a.

N alezy wykreslic rzut prostokatny pro-

stej a na plaszczyzne a. W tym celu obie- 17'd. ramy pewien punkt, np, 0 cesze 18, na prostej a (rys. 72) i wykreslamy z niego prosta p prostopadla do a.

16;' Spos6b wyznaczenia cechy 16 na p

podany byl: w zadaniu XII.

Weimyteraz pod uwage pl:aszczyzn§ y okreslona prostymi a i p. Oczywiscie jest ona prostopadla do a, gdyz przechodzi przez prosta p. KrawQdi jej z a jest drugim ramieniem szukanego klJ!ta.

Aby narysowac Had kl!:ta miedzy a i k, wykonano obr6t dokola warstwicy 17" plaszczyzny y. Poniewaz cechy wierzoholka bezposrednio nie znamy, wieo kreslimy najpierw Had punktu 16 prostej a, nastepnie przez polaczenie z punktem 17 na a - klad aQ i w koncu punkt WQ; IlJ:cz'!:c WO z 17' na 1.11 otrzymujemy Had kO drugiego ramienia klJ:ta.

15"',.,.""

..• , •••.•••••••.••.. " .. -."-.~"j;I

18

Rys, 72.

CWICZENIA.

1. Dany jest tr6jluI;t ABC. Nakresli» rzut i zl1!d.ez(\ ceche [ego srodka, oil}zk()sCI! O.

Udowodnie, ze cecha punktu G jest sredni!), arytmetyozna cecil wierzoholkow.

2. No. prostej a dany jest punkt A 0 cesze niecallcowitei OI:!lZ nu pros'voj Ii punkt B rownies 0 cesze niecalkowitej, Zl1ale:i.6 ceohe punktu C obranego no, proste] AB.

[§ 9J

Zastosowania

31

3. Znalezc eeche punktu C obranego no. odcinku AB, gdy korice tego odeinka lei!!, ua danych plaszczyznaeh a i fl.

4. Znalez6 rzut warstwicy 1" plaszczyzny a, majac dana warstwice Oa oraz k!j,t 1ni12dZY a i. n.

5. Wykresli6 rzut szeseiokata foremnego polozonego w danej plaszczyznie, majae rzut przekatnej.

6. Wykreslic rzuty wysokosoi tr6jk!!,ta A(I), B(2), C(3).

Wsk.: Nakreslic warstwice np. 1" i przymuiac jq, za os obrotu, wykonac klad trojk!j,ta.

Nakreslone w kladzie wysokoiici przenieS6 do rzutu.

7. Nakreslic rzut symetralnej kq,to. miedzy przecinajaeymi sil' prostymi a i b.

8. Znalezc rzut srodka kola opisanego no. tr6jkllcie A(2)B(4)C(5).

9. Znalez6 odleglose punktu od plaszczyzny.

10. Nakreslic rzut szescianu, kt6rego [edna sctana znajduje sill na danej plaszczyinie.

11. Dany jest punkt A. i prosta p; nakreslic rzuty warstwic plaszezyzny przeehodzacei przez A i prostopadlej do p.

Wsk.: Gdy rzut A' lezy na rzucie p', to lini", spadu la plaszczyzny znajduje sil;! jak w zadaniu XI, nastepnie kresl! si~ warstwice prostopadle do lex = p', Przypadek, gdy A' nie lezy no. p', mozna sprowadzic do poprzedniego, kreslqc np. przez punkt A prosta (j rownolegla do p.

12. Nakreslic warstwice plaszczyzny symetrii odcinka A(1)B(5).

13. Dany jest ostroslnp, kt6rego podstawa jest lezfj,cy na rzutni prostokat 0 bokach 5 em i 7 em, a wierzcholkiem punkt W 0 oesze 6 na prostej prostopadlej do at a, przeehodzace] przez srodek podstawy. Zno.lezc kilt miedzy: 10 sasiednimi seianami bocznymi, 2° seianami majaeymi tylko punkt W wsp6lny, 30 krawedzia boczna a seiana (nie przeohodzaea przez nia), 4° przekatna podstawy a seiana,

I. J esli dwie :plaszczyzny sf! nachylone pod tym samym katem do rzutni, a warstwice ich nie Slj; do siebie r6wnolegle, to rzut krawedzi jest dwusieczna kata miedzy warstwicami (rys. 73 a).

W tyro wypadku bowiem moduly plaszczyzn Slj; r6wne i wobec tego rzut krawedzi [est przekatna rombu utworzonego z rzut6w warstwie.

.Iesli warstwice obu plaszczyzn Silo do siebie r6wnolegle (rys. 73 b), to - jak wynika z konstrukcji krawedzi za pomoca plaszozyzny (patrz rys. 34) o warstwieach prostopadlych do warstwic danych plaszczyzn - rzut krawedzi dzieli na polowy obszar zawarty miedzy warstwicami 0" i Oi~'

Weimy pod uwage na iplaszczyznic rzut6w pewien obszar ograniezony wielobokiem (rys. 74) oraz pewien kq,t rp mniejszy od 90°. Przez kazdy bok

§ 9. Zastosowania

Rys, 73.

4'

P

s: p

b)

przeprowadimy plaszczyzn~ nachylona do rsutni p()~l f; II

katem cp, tak by punkty 0 dodatnich cechach znaj- ';<~'" 1

dowaly sill nad obszarem, A" . E" II :11

Powstanie bryla ograniczona n + 1 scianami, josli )',

wielobok byl n-bokiem (dach nad blokiem, ktorego ,

. . b k) H.ys. H.

podstawa Jest wielo 0 •

Poniewaz bok wieloboku b~dzie warstwica odpowiedniej sciany, wiec rzuty krawedzi dziela na polowy kq,ty wswnetrzne wieloboku. Ocsywisoie bl!d(~ si~ przecinac nie tylko sciany sasiednie, ale rowniez i sciany wychodzace z bokow niesasiednich (np. AB iDE).

Krawedziami bryly bQdq" pewne odcinki krawedzi przeoiecia pluszezyzn.

Aby poprawnie nakreslic krawedzie bry1y, dobrze jest najpierw narysowac\ krawedzie wszystkich par soian (sasiednich i nieaaaiednioh) eienkimi Iiniami, a nastepnie wychodzac z jakiegos wierzcholka wieloboku, .np, iL, Du,ktcs1ic mocno odpowiednia kraw~di az do przecieeia (I) z pierwszfJ! nap()tlmlU~ krawedzia, W takim punkcie schodza siil trzy sciany (AB), (AB) i (BD).

Istnieje wiec pr6cz krawedsi AI i EI jeszcze trzecia (sscxytowa) prsechodzaca przez punkt I: mianowicie przeciecie scian (AB) i (BD); krawQdi tQ wykteslamy az do przeciecia (II) z pierwsza napotkana kraw(;dziq" tzn, wychodzaca z B. W punkcie II schodza si§ sciany (AB), (BO) i (DE), musi wiec z niego wyjS6 kraw~dz przeciecia plaszczyzn (BO) i (ED) itd,

Konstrukcja ta ma zastosowanie w bndownictwie,

Jesli obszar jest ograniczony wi§cej niz jednym wielobokiem (blolri z podworzami), to konstmkcja nie ulega zadnej istotnej zmianie.

Na rysunku 75 nakreslono krawedzie i r~ll~il~i:

dla Iepszego przedstawienia figury wykonano

cieri przy oswietleniu r6wnoleglym, przyj- Q

mujao kierunek swiatla tak, by cieniem punktu P by1 dowolnie wybrany punkt Ps:

Przy wyznaczaniu cieni krawedzi kierowano si~ nastepuj acymi zasadami:

(1) cieniem na rzutni krawedzi rownoleglej do rzutni jest prosta rownolegla do niej, (2) jesli prosta przebija plaszczyzn~, to cien na t\! plaszczyzn~ wychoc1zi z punktu przebicia.

DIa wyznaczenia cienia jednej Z krawedzi wzi~to na niej punkt Q na tej samej wyso-

kosci co P i odlozono Q'Qc = P'P«. Hya. 75.

32

ROZDZIAL I. Rzutv cechowane

[§ 9]

Zastosowania

33

6WICZENIA.

1. Wykresli6 krawedzie i narysowa6 cieri dach6w dla wielokatow podanyeh na rys. 76.

2. Dla dachu na rys. 76 a przYill<c kl!,t nachylenia do poziomu rowny 45° i nakreslic. 10 klady scian, '2° k~ty miedzy sasiednimi scianami.

a

b

D

c

d

Rys.76.

II. Polozenie prostej wzgledem rzutni okresla si§ najczescie] za pomoca tzw. nachylenia, czyli tangensa ko,!;a, jaki tworzy ona z rzutnia, Tak wiec np. naehylenie 2/3 (rys. 77) znaczy, ze dwa punkty prostej, k:t6rych cechy r6zni~ si§ 0 2, maia rzuty odlegle 0 trzy jednostlci (modul prostej wynosi wtedy oczywiscie 3/2); nachylenie 1 znaczy, ze prosta tworzy z rzutnia k~t 45°.

Z definicyj modulu (p. § 2) i naehylenia prostej wynika, ze nachylenie jest odwrotnoscia modulu.

Czesto naehylenie mnozy si§ przez 100 i podaje tzw. -procent nachylenia;, np. 4 % oznacza nachylenie 4/100 = = 1/25).

Nachylenie plaszczyzny jest to oczywiscie nachylenie Rys, 77.

iei linii spadu,

Kazda prosta lezaca w plaszczyinie i nie bedaea jej Iiniq spadu posiada modul wiekszy od modulu plaszozyzny, a zatem nachylenie mniejsze oel nachylenia plaszczyzny (rys. 78 a).

ZADANIE 1. Na plaszezyznie 0 nachyleniu 3/5 nakreSli6 prostq._ 0 nachyleniu 1/3.

Morlul plaszczyzny wynosi tu 5/3, a modul prostej 3. Kreslimy wiec rzuty 3 - 4i502 E. Otto

ROZDZIAL I. Hzuty oechowane

34

warstwic, np. 4:, i 3;" w odleglosci 5/3 (rys, 78 b) oraz odcinek 0 dlugosci trzech jednostek umieszozamy tak, by korice [ego znajdowaly sill na 4~ i 3~. Prosta zawierajaca ten odcinek jest rzutem prostej 0 nachyleniu 1/3, Widac, ze przez kazdy punkt plaszczyzny przechodza dwie proste 0 da-

nym nachyleniu, mniejszym od nachylenia plaszozyzny.

ZADANIE II. Przez danq prostq a 0 naohyleniu 1/4 przep'YOwaclzi6 pl(l8Z0Z1JZn~

o naohyleniu 1/2.

Modul prostej wynosi 4, modul plaszczyzny 2 (1'Y8. 79). Ally wykresIic warstwice 7;, i 8~ nalezy zwazyc, ze: 10 8;, i 7;, maji~ bye rownolcgle, 2° majq przechodzie odpowiednio przez 8' i 7' na l' i 3° odleglosc milldzy 7~ i 8~ rna wynosic 2.

Warunki te b\ldfl spelnione, jesli z punktu 7' na a' wykreslimy 8tycznfl do okregu 0 srodlru 8' i 0 promieniu 2, a z punktu 8' - prosta do niej rownolegla, Gdy modul prostej jest wiekszy od modulu plasz-

czyzny, to istnieja dwa .rozwiqzania; gdy jest rowny, Rys. 79.

to [edno (wtedy a jest linia spadu plaszczyzny a); [eeli modul proste] jest mniejszy od zadanego modulu plaszczyzny, to nie rna rozwiazania,

Latwo zauwazyc, ie a jest pIaszczyznfl stycznfl do stozka, kt6rego wierzoholkiem jest punkt 8 na I, a podstawa okrflg na wysolrosci 7.

Poslugujac sill til! konstrukcia, mozemy rozwiflzac nastepuiace zadanie z dziedziny budownictwa drogowego:

Dana fest pewna plaszozyzna - powierzohnia terenu - oraz os clrogi 8, k:t6rej wysokos6 w okreslonym punkoie i naohylenie sq z gory dane (na rys. 80 przyjllto nachylenie 5%); narysowac drog~ wraz z wykopami i nasypami (rY8. 80).

Os drogi jest linia spadu plaszczyzny drogi (dla nproszozenia zalda,damy, ze nawierzchnia drogi jest plaezczysnq).

Biorao szerokose drogi r6wn~ 8 m, wykreslamy najpierw krawedsie lim drogi w odleglosei 4 m (a wiee 2 em w skali 1: 200) po obu stronach osi drogi, a nastepnie warstwice plaszozyzny drogi przez dane punkty na osi 0 cechaoh 34 i 33. Odleglosc ich czyli modul drogi wynosi 100/5 = 20 m, a wiec 10 em na rysunku),

Przez te krawedzie naleiy przeprowac1zicpl:aszezyzn.y opadajf1C6 w d61, jesli droga biegnie powyzej terenu, a wznoszaoe si~ na zewnatcz w g6rll, josE droga przebiega ponizej terenu, W pierwszym wypadku pla,szezyzny IWzywamy skarpami nasypu i dla nich przyjmujemy nachylenie 2/8 (0, wieo

b)

oj

Rvs, 78.

Skala 1'200

Rys.80.

36

ROZDZIAL I. Rzuty cechowano

modul 3/2 = 1,5), w drugim - slca1'pami WylcOPlt, dla ktorych llItc:hylonie bierze siQ r6wne 1 (modul = 1).

Dla wykreslenia warstwic nasypu i wykopu nalezy wi'ijc czterokrotnic powt6rzyc zadanie II. Poniewaz w sasiedztwie punktu 33 na m bedziemy mieli nasyp, wi'ijc po wykresleniu okregu 0 srodku 33' na m' i 0 prornieniu 1,5 m (na rysunku 0,75 em) rysujemy styezn~ z punktu 34' na m' na wownatez drogi. Bedzie to warstwiea skarpy nasypu. Warstwica 33 i nastepne tej skarpy b\ld~ do niej r6wnolegle. Podobnie wykreslamy warstwiee nasypu po stronie krawedzi i.

W sasiedztwie punktu 34 na drodze mamy wykop, Kreslimy wiee okrl+g

o srodku 34' na l' i rysujemy warstwice 33 wykopu z punktu 33' na l', stycznlJ: do niego. Warstwiea 34 i dalsze beda do niej r6wnolegle. Wykop po clrugiej stronie wyznacza siQ podobnie.

Po wykresleniu warstwic skarp przecinamy [e z terenem. Ocsywiscie przecieoia ze skarpami polozonymi po [ednei stronie drogi schodza si.1l na krawedzi drogi.

Na rysunku 80 zostaly wykonane tzw. prze7croje poprzeozne, ozvli przekroje plaszczyznami e i ,/), prostopadlymi do rzutu 08i drogi,

Np. plaszczyzna e przecina cztery plaszezyzny: teren, dwie skarpy nasypu i droge. Kazda z tych krawedzi posiada rzut na 8'.

Jesli chcemy wykonac klad krawedzi, np, AB, to hierzemy na niej dwa punkty 0 znanych cechach 32 i 30 i odkladamy na prostopadlych do 8' odcinki dlugosoi 4 i 2 (za os obrotu przyjeto warstwice 28 plaszczyzny e),

Podobnie znajdujemy klad drugiej skarpy nasypu, a przez polaczenis koricow - klady przekroju drogi i terenu,

Przy obroeie plaszczyzny '/) za os obrano warstwice 32,

CWICZENIA.

1. Narysowa6 droge przyjmujac, ze teren jest poziomy, a os rna miee nachvlenle 4%.

2. Nscveowaedroge pozioma w terenie ukosnym.

IH. Zauwazmy, ze skarpy wykopu opadaja w kierunku ku drodze, Tak w praktyce me moze pozostac ze wzgledu na niszczace dzialanie w6d opadowych. Aby droge zabezpieczyc, nalezy wykonac rowy po obu stronach drogi,

8p086b wykreslenia rowu i odpowiednich skarp podano na osobnym rvstmku w skali 1: 100 (rys. 81). Zar6wno gl1;lbokoM [ak szerokoM dna rowu wynosi 50 em. Nachylenie skarpy rowu przyjmuje slQ takie [ak w wykopis, czyli r6wne 1.

Podobnie jak na poprzednim rysunku, wykreslono warstwico :34: i 35,5 sciany rowu, poslugujll,c sill okregiem 0 srodku w punkcie 34 na m i 0 promieniu

I I

I' .

1·· -c, • .. • .. - ..

Rys. 81.

38

ROZDZIAL 1. Rzuty cechowane

1/2 m. Mamy tu polowQ modulu, gdyz r6znicQ, wysokosci jest B4"·-:lB,5 = = 112m, czyli na rysunku 5mm. Za dno rowu przyjmujerny ph1SZ0ZYZllQ rownolegliJo do drogi, aznajdujaca sig 0 0,5 m nize]. Zf1daj!~c, ally glQbokosc rowu wynosil:a 0,5 ill, mamy na mysli takie polozenie, zcby pionowy odoinek o koricach na tych plaszezyznach mial dlugosc 0,5 m; Z togo wynika, ze na przedhrzeniu rzutu warstwicy 34 drogi bedaie rzut warstwicy 33,5 dna rowu i podobnie na przedhtzeniu rzutu 33,5 drogi - rzuf 33' dna rowu,

Na przecieciu skarpy i dna rowu mamy krawgdi r dna rowu, Druga kraw~di t jest w odleglosci 0,5 od r. Poniewaz na prostcj t marny znane J)unkty 33,5 i 33, wiec - jak w wielu innych przypadkach - wykreslamy warstwice zewngtrznej skarpy rowu (dla kt6rej rownies prsyjmujemy naehylenie 1). Przecieoie jej z tere:nem nie nastrllcza trudnosci,

W miejscu, gdzie r6w dochodzi do nasypu, zmieniamy jego kierunek, Wykonujemyto zakladaiac, ze:

1° dno rowu pozostaje w tej samej plaszczyzni«,

2° skarpa wewnetrzna przechodzi przez punkn 0, w ktorym zaczynu, siQ

nasyp,

3° rzut dna rowu jest r6wnolegly do rzutu krawedzi terenu z nasypem.

Mamy zatem do wykonania ciekawe pod wzgledem geometrycznym zadanie:

Przez punlct C przeprowaazi6 plaszczyznli! 0 naohyleniu 1 tale, aby jej krawli!az z rlnem rouni miala rzut r6wnolegly do prostej le' dane; na planie.

Kierunek warstwic ssukanej plaszczyzny znaidsiemy, biorqo prost~ lei na plaszczyinie dna rowu 0 rzucie r6wnoleglym do lei. Znajl1C na niej punkty o cechach 33,5 i 33, wyznaczamy za pomooa stozka [ale w zadaniu II kieru.nek u zadanych warstwic. Teraz b\ldziemy mogli nakreslic krawQdz 0 nowej sClany rowu z pierwotna; przejdzie ona przez punkt 0 i bedsie rownolegla do dwusiecznej OJ kf1ta miedzy warstwicami, gdyz mamy tu plaszczyzny 0 tym sam~ nachyleniu (p. zastosowanie I). DIa wylrreslenia 0\ narysowano V'1 II «.

Malq,C rzut krawedzi G kreslimy kolejno: rzut u' warstwioy 33,5 nowej scia,ny

kraw{!di joj z terenem oral; rzut k'2' '

Scian~ zewn\2trznq, zakonczenia rowu znajdujemy tak samo: najpierw Incslim! k'a (w odleglosci 0,5 m od k'2), nzyskujf1c punkt JJ, przez H6ry winna przelsc krawl;di zewn\ltrznych scianrowu, nastgpnie samf]: krawQdi d rowno:e~le d~ dwusiecznej al kf1ta mi{!dzy kierunkami WI a Xl' aw koriou przeciecia sciany 1 dna rowu z terenem.

Przekroj poprzecznynakreslono [ak na rys. 80.

cwrCZENIE.

Wykonac to same po drugiej stronie drogi w skali 1: 50.

IV. Zadanie narysowania drogi wykonano w warunkach idealnych, gdy teren jest plaszczyznq, (pozioma lub nie), 'V rzeczywistosei nie mamy [ednak nigdy dokladnei plaszczyzny, lecz tzw. powierzohnili! topograjicznq, odbiegajaca znacznie od plaszczyzny.

Powierzohnie przedstawiamy rowniez z pomoca warstwic.

Warstwicq powierzchni nazywamy zbi6r wszystkich punkt6w powierzchni

o jednej i tej samej cesze,

Np. warstwicami kuli s'" kola, warstwicami walca poziomego - pary prostych itd.

Inaczej warstwice mozna okreslic [alco przekroje powierzchni plaszczyznami poziomymi.

Weimy pod uwagQ zbior rzut6w warstwic 0 eechach np. 1, 2, 3, ... (rys. 82). Rysunek taki nazywa sig planem

warstwioowyrn.

Oczywiscie plan warstwicowy podaje dokladnie jedynie ceohy punktow, znajdujacych sill na warstwicach narysowanych. J esli rzut punktu lezy miedzy warstwicami, to mozna tylko okreslic graniee, w [akich zawiera sil; jego cecha. Np, dla punktu P mamy nierownosc 19 < c < 20.

Bedziemy zakladali, ze roznice cech punktu i sasiednich warstwic s", pro-

porcjonalne do odleglosci rzutu punktu od rzut6w tych warstwic. Np. dla P bedziemy mieli w przyblizeniu o = 19,3.

Takie wyznaczanie wartosci posrednich nazywamy inte1·polacjq.

Na planie warstwicowym mozna nakreslic w przyblizeniu rzuty pewnych charakterystycznych krzywych. Wykonajmy analogiczne do zadania I

[§ 9]

Zastosowania

39

IS'

19'

@'Oo'

t

.

Rys. 82.

ZADANIE 1'. Wykresli6 na powierzchni linie 0 stalym nachyleniu 1(5 (czvli 20 %).

J esli krzywa ma przejsc przez punkt A

o cesze 47 (rys. 83), to idzie 0 wskazaDie takiego punktu B na warstwicy 46, aby rzut luku krzywej .AB mial dlugosc piQ6 razy wigksz>t niz roznica wysokosci punkt6w A i B (a wiec na rysunk:u 5 m: 500 = 1 em),

Oczywiscie wobec braku posrednich warstwic powierzchni musimy siQ za-

Rys. 83.

40

ROZDZIAL I. Rzut'y cechowano

dowolic grubym przyblizeniem, biorac zamiast luku AB odcinck, W praktye« konstrukcia polega na wykresleniu lamanej, zlosone] z odcinkow dlugosci 1 em

o koricach znajdujacych sil,! na rzutach sasiednich warstwic.

Podobnie jak na plassczvznie, mozna i tu wskazac linie najwiekszego spadu. W tym celu wezmy pod uwage pewien punkt P na warstwicy. Mozcmy w sasiedztwie punktu P zastapic powierzchnie malfl: cz~sciq, plaszczyzny stycznej do powierzchni w tym punkcie, Oczywiscie warstwica tej plaszczyzny przechodzaca przez P bedzie prosta styezna w P do warstwicy powierzchni. Poniewaz linia spadu plaszczyzny styeznej jest prostopadla do warstwicy, a krzywa najwiekszego spadu powierzchni w punkcie P musi mice ocaywiscie kierunek linii spadu plaszczyzny stycznej, wiec mamy

Wniosek. Krzywe najwi~lcszego epadu na powierzohni przwinajq" uarstnoice pod kq"tami prostymi.

KorzystajlJ:c z tego, nakreslono na rys. 83 linie najwiekszcgo spadu, przechodzaea przez punkt A.

Przejdzmy do podstawowych konstrukcyj:

1. N akTesli6 linie przeoil2cia powiel'zohni plaszozyznq.

Dokladnie mozna [edynie wskazac punkty 0 cechach 15, 16, ... (rye. 84); S'l; to punkty wspolne warstwic powierzchni i plaszczyzny na tych samych wvsokoaciach. rune punkty otrzymujemy w przyblizeniu, l~cz~c punkty przeciecia warstwic krzywq,.

2., ZnalezG punkt, io kt6rym prosta przebiia powierzohni(J.

'I'ak jak w § ,5 przesuwamy (rys. 85) przez tl) prosta pla8zczyzn~, a nastepnie przecinamy til: plaszczyzn'l; powierzohnie, Oczywiscie punkt wsp6lny P linii prseciecia i danej prostej jest szukanym punktem,

W eelu mozliwie dokladnego wyznaczenia punktu P wskazane jest wzitlc plaszczyzne 0 duzym nachyleniu, tj. tak'l;, kt6rej warstwice tworza maly ln~t z rzutem prostej oraz poslugiwac sil) dwiema warstwicami, z kt6rych [edna rna ceche mniejsza, a druga wi~ksz~ od ceohy punktu P. Idzieto, aby P bylo punktem wewnetrznym pola, ograniczonego warstwicami powierzohni i plaszozyzny, wchodzacymi do konstrukcii; wtedy bowiem P jest wynikiem interpolacji,

3. Na1'ysowa6klad przekroju powierzchni plaszczyznq pionowq,

Tu rownies dokladnie mozna narysowac klady

Rys.84.

Rya.85.

[§ 9]

Zastosowania

41

tylko tych punkt6w, w kt6rych warstwiee powierzchni przehijaja pionowa plaszczyzne (rY8. 86).

Po wykresleniu ich lij,ezymy je krzywq" kt6ra jest przyblizeniem przekroju,

Po tyeh przygotowaniach mozemy juZ przystij,pic do wykonania zadania:

N akresli6 plan dl'ogi, gdy dany jest plan warst-

uncoun) terenu, Rys. 86.

Na rysunku 87 przyjeto os drogi 0 nachyleniu 8% (modul 100/8 = 12,5, a wiec 6,25 em w skali 1: 200. Warstwice skarp wykopu i nasypu znaleziono tak samo jak na rys. 80. Jedynie krawedzie przeciecia z terenem wypadaja inaczej; S,! to bowiem krzywe, kt6re znajduje sil) w przyhlizeniu, l'l;czq,c punkty przeciecia warstwic 0 tych samych cechach,

Przekr6j poprzeczny znajdujemy tak jak na rysunkach 80 i 86. Przystl2Puiq,e do wykonania rowu po stronie wykopu (rys. 88), nalezy dokladnie rozwazyc, jakie elementy zadania zmienia si~ w por6wnaniu z rysunkiem 81, a jakie pozostana,

W tym celu zauwazmy, ze sciany wewnetrzne rowu, dno oraz sciany zewnetrzne - Sll; to plaszczyzny zwiazane z krawedziami drogi, a nie z terenem; zabem ani ich polozenie wzgledem drogi, ani tym bardziej konstrukcje warstwic nie ulegna zmianie (oczywisoie odgieeie rowu nie bedzie teraz rownoIegle do krawedzi nasypu i terenu, bo jest ona krzywij" lecz np. do odcinka CG). Jedyna zmiana dotyczyc wiec bedzie linii przecieoia skarp zewnetrznych z terenem.

Na rys. 81 mamy zakoriczenie rowu, podczas gdy obecnie (p. rys. 88) mamy poczatek rowu. Zalozenia jednak, pod kt6rymi wykonywa sil) odgiecie, Sff takie same.

CWICZENIE.

Narysowa6 droge pozioma z rowami, gdy dany jest plan warstwicowy terenu.

42

HOZDZIAI, 1. Hzuty CCChOWo,lIc

...... '~ .

...............

07

Skala 1:200

Rys, 87.

96

l§ 9]

Zastosowania

43

;':';

-------------~rOO,5

/'?

1<"// ! //

v; It /

/1 1/' t;

,/ i / t >;

C; .. ·/----l i I '\

; i / r-kd'

\. / i r .I'

""'/ / ! l /./ U:;!/w;

! / ix'

I I t J

/ I /

/ Ikj"

I !

I I

! / I

/ / '

/ / /

/-_ . .1 !

(' ..... -, !

\ J

r y

DIJ

Hys. 88.

ROZDZIAL II.

RZUTY NA DWIE Pl.ASZCZYZNY

§ 10. Rzuty punktu

Rzuty oechowane maj'l! wiele niedogodnosci: przy rzutaoh punkt6w wypisuje si~ cechy, dla wyznaczenia plaszczyzny bierze si~ pod uwagQ tzw. warstwice itd. Niedogodnosci te pochodza z niejednolitosoi metody, ktora jest pollkczeniem geometrii z arytmetykf!!.

Metoda calkowicie geometryczna jest kreslenie rzut6w nit dwie plaszosyzny, tzw. metoda M o n q e:«.

Niech 71:1 i 71:2 b~df!! dwiema plaszozyznami prostopadlymi do siebie, np, poziomq i pionowa, a x - ich prosta wspolna,

Maj'l!c punkt P, wykreslac bedziemy J[.

dwa [ego rzuty (rys. 89): P"

1. rzut prostokatny P' na plasz-

p

ezyzn~ :reI>

2. rzut prostoketny na plaszczyzn~ 71:2, kt6ry dla odrcznienia od poprzedniego oznaczac bedziemy przez P".

Rzut P' na rzutnie pozioma nazywamy rzutem poziomym, a P" - rzutem pionowym.

Jeali zatem dana jest pewna figura geometryczna, to bQdziemy kreslili jej dwa rzuty: jeden na :reI, a drugi na :re2•

Wezmy pod uwage plaszczyzru; a przechodzaca przez prosta PP' prestopadlfJ! do 71:1 i przez prosta PP" prostopadla do 71:2, Poniewaz prosta PP' jest prostopailla do x (x lezy na 71:1, a PP' .L :reI) i PP" jest r6wuiez prosbopadla do x (x leZy na :re2, a PP" ..L :re2), wieo plaszezyzna a jest prostopadla, do x (rys.89). Wynika z tego, ze P'P",.Lx oraz P"P",..Lx, gdzie P", oznacza punkt przebicia a prosta z,

Zapiszmy ten dow6d uzywajflc znaku wynikania Iogicznego, kt6rym otlt!1d bedziemy sil2 w podobnych wypadkach poslugiwac, Nieoh mianowieia Ai 13 oznaczaja pewne dwa zdania; symbol A. --+ 13 (kt6ry czyta.my: z A wyn';h~ B) oznaczao bedzie, ze z prawdsiwosci zdania A wynika. prawdziwosc zdania B.

Rys. 89.

(§ 10]

Rzuty punktu

45

Np, jesli A jest rownoscia x = 2, a B r6wnoscifJ! X2 = 4, to mozemy napisac (x = 2) -+ (x2 = 4).

Podany dow6d mozna wiee zapisao w nastepujacy spos6b:

(P P' .L :reI) --+ (P P' .L xY"" I' (PI P", .L z)

(a .L x)

(P P" .L :re2) --+ (P P" .L x) /' '\. (PII P", .L x).

Wynika stad, ze 9: (PI p" P") = <j:: (71:11 71:2) = 90° i-co za tym idzieiz czworokat P p"p" P' jest proetokatem; mamy wiec rownosci:

Pl" = P'tP; i PP" = PIP".

Jezeli m6wimy 0 rzucie poziomym, to cecha punktu P jest illugosc odcinka P'P, jeBli zas 0 rzucie pionowym, to ceeha jest dlugosc odcinka P"P. Mamy W1I2C

Wniosek. Cecha punktu P wZ(J~em rzutni poziomej rowna jest odle(Jl08ci rzutu pionowe(Jo P" ad prostej z.

Cecha punktu P wzgl~dem rzutni pionowej r6wna jest odleglosci rzntu poziomega Plod prostej z,

J esli zatem bedsiemy kreslili rzuty na dwie prostopadle do siebie plaszczyzny n1 i 71:2, to zbyteczne jest wypisywanie cech, gdyz eecha wzgledem 71:1 zanotowana jest na nz i rownoczesnie cecha wzgledem :re2 uwidoczniona jest na :reI' Wektorowi pionowemu P'P przypisywac bedziemy znak +, gdy jest on skierowany w g6r12, a znak -, gdy jest on skierowany w do],

Dla wektor6w prostopadlych do 71:2 przyjmujemy pewien zwrot za dodatni, przeciwny zas za ujenmy.

Oczywiscie chcielibysmy mieo oba rzuty, poziomy i pionowy, na jednym rysunlru. Umiescmy je w spos6b zupelnie dowolny, zaznaczajac na obu rzutach prosta x (rys. 90 a i 90 b). 8p086b odczytywania tych rzut6w jest nastepuiacy:

Przypatruiac 8i12 rzutowi poziomemu (rys. 90 b), nalezy wyobrazic sobie punkt P na prostej prestopadlej do 71:1 i przechorlzaoej przez P' w odleglosci od .71:1 r6wnej dhigosci odcinka P",P" znajduiacego siQ na rysunku 90 a.

Przypatrujae sil2 rzutowi pionowemu (rys. 90 a) nalezy wyobrazic sobie jrunkt P jako koniee odcinka P"P 0 dlugosci P",PI (z rysunku 90 b), ustawionego pod katem prostym do 11:2'

Tak wiec zwiazane ze soba rysunki 90 a i 90 b podaja doldadne polozenie ;punktu wzgledem rzutni.

P;r

[J;J[!J

Ip'

e

J[,

b)

a)

Rys. 90.

46

ROZDZIAL II. Rzuty na dwie plaszczyzny

Ze wzgledow praktycznych jest wskazane oba rysunki zl&,czyc w [eden, nakladajac na siebie proste x tak, by punkt Pa; byl wspolny (rys. 91).

Wtedy oczywiscie punkty P' i P" lezec bIJd&, na prostej prostopadlej do x.

Spos6b l&,czenia rzut6w pionowego i poziomego mozna jeszcze wyobrazic sobie inaczej:

Niech rzutnia pozioma bedzie : plaszezyzna, na ktorej kreslimy.

Jesli pionowa rzutnie n2' ustawiona prostopadle do plaszezyzny rysunku, obr6cimy 0 kilt 900 dokola prostej x (rys. 92), to rzut pionowy punktu P padnie na n1, zajmujac takie polozenie wzgledem rzutu poziomego [ak na rys. 91.

Odczytywanie dwu rzut6w znajdujacych sill na jednym rysunku moze poczatkowo sprawiac brudnosci. Aby doiso do koniecznej wprawy, przyjrzyjmy sill rzutom punktow w r6Znyeh polozeniach wzgledem n1 i n2•

DIa latwiejszego porozumienia nazwijmy weldor P'P wysokosciq,_ punktu P, weldor zas P"P gl~bokosciq,_ tego punktu.

Rzutnia . n1 dzieli . przestrzen na dwie polprzestrzenie (rys. 92): dodatnia 81 i uiemna 82, Rzutnia n2 dzieli rowniez prsestrzen na dwie p61przestrzenie:

dodatnia 8a i uiemna 84, CZ\lsc wspolnq p61przestrzeni 81 i 8a nazyw8,Q bQdziemy I 6wiartkq" eZIJsc wsp6ln>!; 81 i 84 - II 6wiartkq,_, cZ\lsc wspolna 82 i 84 - III 6wiartkq, i w koricu eZI2SC wsp6lnl:): 82 i 83 - IV 6wiartlcq,_.

P"

1 I

Rys, 91.

Boys. 92.

Zatem:

w I 6wiartee wysokos6 punktu jest dodatnia i gl\lbokos6 dodatnia,

» II )})}» uj emna,

» III)} » )} ujemna }} »

)} IV »» )} dodatnia.

Jesli wieo rzutni\l pionowa obrocic dookola osi x 0900 tak, by eZ\ls6 dodatnia

n2 zeszla sill z eZ\lscil:): ujemn!l: n1 (a wiec rozwierajao I 6wiartkll),to wowczas (rys. 93):

punkt A cwlartki I ma rzut AI pod osia x, a rzut A" nad oail:): x,
)} B » II » » B' nad » x » » B" » » ft,
,
» o » III » » 0' » » x, » » 01/ pod » x,
» D » IV » )} D' pod » x, » » D" » » e. [§ llJ

Zadania

Jesli punkt H znajduje sie na rzutni nl, to wtedy (i tylko wtedy) jego rzut HI! jest na osi z; oczvwiscie H' = H.

Jesli punkt V znajduje sie na n2, to wtedy (i tylko wtedy) [ego rzut V' jest na osi x; rzut pionowy V" oczywiscie pokrywa si~ z V.

CWICZENIA.

1. Jak polozone S!j; rzuty punktu znajdujacego sie w plaszczvznie symetrii obu rzutni, przechodzaeej przez 6wiartki I i III?

47

A"

~B

Jr. / III

B"

Rys. 93.

2. J ak polozone S!j; rzuty punktu Iezacego na plaszczyinie symetrii n, i n. przeehodzacej przez cwiartki II i IV?

§ 11. Zadania

I. Weimy pod uwage szeseiam. stoj!!:cy na rzutni poziomej.

Z koricowei uwagi § 10 wynika, ze rzuty pionowe wierzcholk6w A, B, 0, D lezacyoh na n1 znajduja siQ na osi x (rys. 94). Rzuty

poziome wierzcholk6w E, F, G i M g6rnej podstawy E" u: F" G"

szescianu pokrywaja, sill z odpowiednimi wierzcholkami dolnej jego podstawy, w rzucie zas pionowym znajduja si~ nad osiq x na wysokosci r6wnej bokowi szescianu,

I
I
I
I
I
X jD" B" C"
, JD' :
, II. Ustawmy szescian tak, by przekatna seiany AM byla pionowa.

Rzut poziomy prostokata ABGM jest odcinkiem r6wnym bokowi szescianu, rzut zas pionowy - prostokatem 0 boku prostopadlym do x 0 dlugosci sciany przekatne] (rys. 95). Drugi prostokat przekatny OFED ma polozenie poziome, gdyz przekatne AM

i ED kwac1ratu s~ do siebie prostopac1le; wobee Rys. 94.

tego rzut poziomy jest prostokatem przystajaoym,

pionowy zas odcinkiem rownoleglym do x na wysokosci srodka pierwszego prostokata,

Po wykresleniu obu prostokatow przekatnych w dwu rzutach otrzymujemy rzuty krawedsi, l!l:ezl:):c ze soba punkty AD, BO, AE, itd,

IN rzueie pionowym krawedzie wychodzace z punktu F s~ niewic1oezne,

48

ROZDZIAL II. Rzuty na dwie plnszczyzny

gdyz g!{lbokosc tego punktu jest mnieisza od gl{lbokosci odpowiedniego punktu sciany ADME (punkt F jest zasloniety przed widzem scian!1o ADME).

III. ViTykreslmy rzuty prostokata ABOD

o bokach 2 i 2,5 em, kt6rego przekatna AO jest prostopadla do nl'

Rzuty poziome punkt6w A i 0 pokrywajq sitl (rys. 96 b), a rzuty pionowe znajduil! sitl od siebie w odleglosci naturalnej, tZD. w odleglosci r6wnei przekatnej AO (kt6rl! znaleziono na rys. 90 a).

Nie trudno jest zau"I:Vazyc, ze jesli przekatna AO jest pionowa, to rzut D' punktu D znajduje sitl w odleglosci DP (rys. 96 a) od rzutu przekfl:tnej AO, rzut zas pionowy D" - na wysokosci r6wnej AP od x, iesli A lezy na ni. Rzuty punktu B znajdujemy analogicznie.

[§ 11J
C" D~~J
A B
G C

P
C'
E t1

ct.! Rys. 95.

C"

p

IV. Weimy teraz szescian w takim polozeniu, ze [edna z przekatnych jest prostopadla do rzutni poziomej.

Rzuty prostokata AEGO 0 przekatne] pionowejznajdujemy jak w zadaniu poprzednim (rys. 97 a).

Aby wykreslic rzuty sciany ABOD, zauwazmy, ze przekatna BD przechodzi przez srodck i [est prostopadla do AO; poniewaz poza tym jest ona prostopadla do narysowanego juz

prostokata, kt6ry ma polozenie pionowe, wiec

ma ona kierunek poziomy, Z twierdzenia D 1'<------0 o rzutach prostych prostopadlyoh (§ 7) wynika,

ze rzub B'D' jest prostopadly do rzutu A'O'; poza tym B'D' = BD.

Rzut pionowy B"D" jest tu oczywiseie r6wnolegly do z,

Pozostale krawlldzie (rys. 97 b) wykreslic A mozna, opierajae sitl jedynie na rownoleglosci

do narysowanych juz bok6w.

Wykazac, ze szeseiokl1t A'B'F'G'M'D' jest foremny!

B

ct.)

b)

Rye. 96.

V. Czworoscianem foremnym nazywamy cz~c przestrzeni ograniczona czterema t:r:6jklJ,tami r6wnobocznymi.

Ma on 6 krawedzi i 4 wierzcholki.

Gdy sciana ABC znajduje si§ na rzutni poziomej, to - jak latwo zauwazyc - rzut poziomy czwartego wierzcholka D znajduje si{l w srodku ciezkoeci G {rys. 98 a) tr6jklJ,ta ABO. Rzut pionowy D" wierzcholka D ma wysokosc rowna wysokosci czworosoianu, Aby jlj, znaleic, obracamy 0 90° tr6jklJ,t prostokatny ADG, w kt6rym przyprostokatna AG jest r6wna 2/3 wysokosci

sciany, przeciwprostokatna zas D"

AD jest bokiem czworoscianu. Punkt 1J otrzymujemy wiec na przeoieciu prostej G'1J prostopadlej do AG z lukiem 0 srodku A i promieniu AB.

Zadania

Rye. 97.

D

A

VI. Nakreslmy rzuty czworoscianu foremnego ustawionego tak, ze dwa boki skosne AB i CD SIj, r6wnoJegle do rzutni poziomej,

4-47502 E. Otto

49

B'

a)

Rys. 98.

50

ROZDZIAL II. Rzuty na dwio plaszczyzny

Przede wszystkim zauwazmy, ze bok AB jest prostopadly do boku OD (rys. 98 a). W tym celu polqczmy srodki E i F bok6w AB i OD. Mamy

i~! ~ ;~~ ) (AB 1. EOD) -+ (AB 1. co:

Poniewaz tr6jkil:t ODE jest rownoramienny, wiec Eli' .L OD. Podobnie Eli'1. AB. Jesli wiec boki AB i OD s~ r6wnolegle do :77:1> to odcinek EF jest prostopadly do :77:1'

W rzucie poziomym Eli' bedzie wiec punktem, a AB i Cl) - do siebie prostopadle. Poniewaz A'B' = O'D' = AB, wieo w rzucie poziomym ohrys figury - jest kwadratem (rys. 99).

Rzuty pionowe bok6w AB i OD C

S,!! r6wnolegle do osi xi znajduja si§ & w odleglosoi Eli' od siebie.

Dla wyznaczenia odcinka Eli' sko- W

rzystano z tego, iz jest on wyaolroscia tr6jkil:ta r6wnoramiennego 0 podstawie

AB ).. h' h A E B

(rys. 99 a 1 0 ramionac rownyc

wyeokosciom scian, A'

W rzucie pionowym otrzymamy trapez r6wnoramienny lub tr6jk'J!t r6wnoramienny (jesli odcinek AB lub OD jest prostopadly do 71:2),

aJ

Rys. 99.

VII. Osiem tr6jk'l!t6w foremnych ogranicza brylftl zwana osrniosc'ia,nern joremnyrn (rys. 100).

Mamy tu 6 wierzcholk6w i 12 krawedzi. Osmioscian ma 3 przekatn« AB, OE i DF, pclowiace si~ wzajemnie, prostopadle i r6wne.

Jesli jedna przekatna jest prestopadla do 71:1, to dwie pozostale S1); do niej r6wnolegle i na rzutni poziomej otrzymamy kwadrat. Rzut pionowy tego kwadratu jest odcinkiem r6wnoleglym do· z,

VIII. N akreelmy rzuty osrnio- C ~",,=::o:'-\-+-"'IT; sr;ianu jorernnego, gdy sciana AOF

lezy na rzutni poziomej.

Zaelanie mozna latwo rozwiazac, iesli zwr6cic najpierw uwag~ na ostroslup ACFG (rys. 100 a) ..

Rye. 100.

IX. Durumastoscias: joremny jest ograniczony 12 pieciokatami foremnymi. Maj 1);C pewien pieciokat foremny, latwo do [ego bok6w dolllczycl)i~c r6wnych mu pieciokatow tak, by kazde dwa sasiednie mialy bok wsp6~y (rys. 10~):

Nalezy udowodnie, ze otrzymana figurl;l mozna tak zlllCZYC z flgur!J! do mel przystajaca, zeby brzegi ich pokryly si~. Wystarczy .oc~ywiscie wykazac, ze k~t <):. (PFR) jest r6wny kq,towi wswnetrznemu Pl~ClOk~ta forem~ego. Wynika to jednak natychmiast z symetrii odcink6w AB 1 FR oraz AE 1 FP wzgledem plaszczyzny przechodzacej przez GO i prze~ srode~. boku A.F ..

By wykonac rzuty dwunastoscianu foremnego, gdy [edna sciana znajduie

sil2 na rzutni poziomej, wyobraimy sobie, ze sciany sllsiednie obr6cono dokola bok6w polozonych na rzutni i sprowadzono do 71:1; tak wiec np. punkt F obracajac si~ (rys. 103) dokola boku AB wraz ze sciana AFRGB znalazl sil;l na rzutni w punkcie FO 1, a obracajac sil;l dokola AE wraz ze

\ scian~ AFPOE - w FO 2' Wykonujac powrotny obr6t do wlasciwego polozenia, punkt F 1 bedzie sil;l poruszal w plaszcz:Jdnie 81, prostopadlej do osi AB, a punkt F 2 - w plaazczysnie £2 prostopadlej do AE. Rzut poziomy plaszczyzny £1 jest prosta prostopadla

[§ 11]

Oczywiscie jest to ostroslup prosty, kt6rego wysokosc KG mozna obliczyc z tr6jk~ta prostokatnego AKG, gdzie bok AK jest r6wny 2/3 wysokosoi sciany, a bok GA - polowie przekatnej osmioscianu, czyli polowie przekatnei kwadratu 0 boku r6wnym bokowi figury (obok rzutu poziomega na rysunku 101). Wykreslamy wiec tr6jk'J!t AKG i otrzymujemy rwysokosc KG punktu G.

Jesli mamy punkt G w obu rzutach, to pozostale wierzcholki figury znajdujemy korzystaj~c z wlasnosci 3 (§ 1, str. 2), iz rzut srodka odcinka jest srodkiem rzutu odcinka.

Zadania.

51

Rys.101.

H

Rys. 102.

52

ROZDZIAL II. Rzuty na dwio plaszczyzny

do AB, a plaszczyzny S2 - prostq prostopadla do AE. Oczywiscie punkty zliJ!cza, si~ na przecieciu plaszczyzn Sl i S2; w6wczas rzut poziomy F' znajdzie sie na przecieciu S'l i s' 2'

Wysokosc punktuF znajdziemy biorac pod uwage tr6jk!J,t prostokatny 0 wierzoholkach F, 1" i 01, gdzie 01 jest srodkiem obrotu punktu F1, czyli punktem przebicia plaszczyzny III prosta AB. Tr6jkiJ!t ten, obr6cony 090° dokola boku 01 F' , nakreslono na rzutni (oczvwiscie 01Flo = = 01P).Jesli na prostopadlej z punktu F' do 08i rzut6w odmierzymy F']I' od z, to otrzymamy :rzut pionowy F" punktu F. Rzuty poziome wierzcholk6w G, K, M i 0 mozna wykresli6 wiedzae, ze tworze, one z punktern l' pii2cioklj,t foremny ° boku r6wnym przekatnej sciany

i wsp6lSrodkowy z podstawa R

. ys, 103.

ABODE. Rzuty pionowe wierz-

eholkow G, K, M i 0 znajdujll! sil) oczywiscis na prostej r6wnoleglej do x, a przechodzace] przez F".

Wierzcholki R, H, L, NiP warstwy wyzszejtworzij" [ak wynika z poprzednich rozwazan. (p. rys. 102), pi~eiokf):t foremny r6wny poprzedniemu i obr6cony wzgll2dem niego ° 36° (:-' 8~()0). Wynika z tego, iz obrys na rzutni poziomej bl2dzie dziesil2ciokll!tem Ioremnym.

Rzut pionowy wierzcholka R mozna narysowac5, wyznaczajij,c jego wysokosc w podobny spos6b jak dla punktuF, tj. rozpatrujf):c tr6jk~t prostokf):tny o wierzcholkach R, R'i O2, gdzie O2 jest srodkiem obrotu punktu R. Mosna rowniez akorzvstac z rownoleglosoi przekabnych do odpowiednich bok6w w pieciokaeis foremnym i wylaealic5 w rzucie pionowym z punktu F" prosta r6wnoleglq, do A" G".

Oczywiscie sciana g6rna STUYW jest obr6cona 0 36° wzgl@dem dolnej i w tej samej odleglosci od RHLNP, co dolna oel FGl{MO.

(§ 11]

Zadania

53

X. Ustawmy teraz dwunastoscian tak, aby srednica OW kuli opisanej byla pionowa (rys. 104).

KOllce B, D, [{ trzech krawedzi wyehodzacych z punktu 0 S>j, wierzcholkami tr6jk~ta foremnego 0 bolm r6wnym przekatne] . sciany. Kreslimy wiee najpierw, niezaleznie od rzut6w, pieciokat foremny r6wny acianie dwunastoecianu i w rzucie poziomym tr6jkq,t B'D'K' o bokach r6wnych przekatnei tego pieciokata. Punkt 0 bedzie mial rzut w srodku cil2zkosci tr6jkq,ta. Wysokosci punkt6w B, D iK znajdujemy z tr6jkl1ta prostokatnego OBB', kt6ry obracamy 090°. Dalsze wierzchol:ki G i H pieciokata otrzymujemy w rzucie poziomym, korzystajq,c z tego, ze G'H' = GH oraz B'H' II O'K'. WysokoSc5 punktu H znaleziono z tr6jklJ,ta prostokatnego OH' il, gdzie Oil = EK. Rzut pieciokata [{'H'T'U'L' znaleziono po nakresleniu punkt6w L', M', E' i A', poslugujac 8i12 rownolegloscia bok6w do przekatnych w pieciokaeie foremnym; tak same przy rzucie pionowym .

1\faji!;c w ten sposob szesc scian, znajdujemy szesc dalszych w rzuciepoziomym przez obr6t poprzednich 0 60°, w pionowym zas - z symetrii wysokosci i z rownoleglosci bok6w do przekatnych seian.

L'

Rys. 104.

XI. Dunuleiestoscian. foremny ograniczony jest 20 tr6jkq,tami foremnymi. Zbudowae go mozna podobnie jak dwunasboscian. IN kazdym wierzchol:ku schodzi sil2 5 scian, Zlq,czmy najpierw 5 scian tak, by tworzyly ostrosl:up (bez podstawy), a nastepnie do kazdegc wolnego boku dolaczmy (rys. 105) po jednym takim samym troikacie, Otrzymujemy figure, kt6rej brzeg sklada si~ z 10 odcink6w. Ustawmy te tr6jkq,ty tak, by miedzy kazdymi dwoma sasiednimi mozna bylo umiescic nowa sciane. Teraz brzegiem jest pieciokat foremny, na kt6ry mozna naIozyc ostroslup r6wny pierwszemu.

Dla wyznaczenia rzut6w w takim polozeniu, ie podstawy ostroslup6w Sll! poziome, wystarczy znalesc wvsokosc b = AS ostroslupa oraz np. przekatna, AP dwudziestcscianu.

54

ROZDZIAL II. Rzuty na dwie pla~zczyzny

Odcinek AS znajdziemy, rozpatrujac tr6jkll:t prostokfl!tny ABS, kt6rego przeciwprostokatna AB = a jest bokiem figury, BS zas promieniem kola opisanego na pieciokacie BODEF 0 boku a.

Poniewaz k!l,ty miedzy sasiednimi scianami Sll: r6wne, wiec wszystkie przekatne lllCZ!l,Ce wierzcholki przeciwIegle (takie [ak np, A i P) Sll r6wne i polowia si~ wzaiemnie; mozna wiec opisac kuIIl, prseohodzaca przez wszystkie wierzcholki. Z tego wynika, ze tr6jkQ,t ABP jest prostok&,tny. Maj&c zatem jui; wykreslony tr6jk&t SBA, mozemy uarysowac tr6jk&t ABP, odmierzajac 90° w wierzoholku B.

Przyatepujqc do wykreslenia rzut6w (rys. 106) zauwazmy, ze rzuty poziome

pieciokatow BODEF i GLMNO SQ, wpisane we obroconcwzgledem siebie 0 36°. Obrys jest wobee foremnym.

Tr6jkij,t ASB narysowano w kladzie po obrocie 0 90° dokola BS, a tr6jk&t ABP rowniez po obroeie dokola tej samej osi. Po wyznaezeniu w ten sposcb wysokosci b ostroslupa i calkowitej wysokosci b +0 bryly, wykreslono rzut pionowy,

A

Rys. 105.

wspolny okr&g, ale tego dzieaieciokqtem

~II. Ustawmy dwudziestoeeian scianQ, ABO na rzutni poziomej.

Sciana BOG jest nachylona do ABO pod takim katem, lie odcinek AG jest r6wny przekatne] pieciokata 0 boku AB (patrz rys. 105).

Jesli wiec (rys. 107) narysujemy klad tr6jkl!;ta AOG (obracajac dokola AO

o 900), to kreslac prost!], z G prostopadla do AO otrzymamy rownoczesnie rzut poziomy G' oraz wysokosc G'G. Podobnie uakreslono D i F.

Punkt Q znajdujemy korzystajao z tego, ze w pieciokacie AOGQF jest GQ II OF oraz FQ II AG. Z konstrukcji tej wynika, ze obrys na rzutni poziomei jest szesciokatem foremnym. Wysokosc punktu Q dostajemy-c- jak zwyldez tr6jk&ta BQQ'.

Majij,c w ten spos6b 10 soian swiasanvoh z ABO w obu rzutach, wykreslamy pozostale, opierajqc si~ na symetrii wysokosci (dla rzutn pionowego) i na tyro, ze w rzucie poziomym cz~sc druga powstaje z cZQsci pierwszej przes obr6t 0 60°.

c

[§ 11]

Rys, 106.

Zadania

55

Rya. 107.

XIII. Wykreslmy rzuty ostroslupa prostego, kt6rego podstawa jest kwadrat 0 boku a i 0 krawedzi bocznej b (rys. 108), gdy jedna sciana boczna znajduje sill na rzutni poziomej.

Rysujemy najpierw scianll znajdujaca sie na :n:l (rys. 109), a nastepnie znaj-

dujemy wysolwsc (oeche) srodka podstawy G.

W tym celu bierzemy pod uwage tr6jk!J!t prostokabny KGW, kt6rego rzut

poziomy jest odeinkiem KW. Obr66my go dokola W

przeciwprostok1J!tnej KW 0 90°. Wierzcholek k!l,ta prostego G musi oczywiscie znaidowac si~ na okregu o srednicy KW. Znajac KG = a/2 mozemy wiec otrzymac G, a wykonujac obr6t powrotny - rzut

poziomy G'. B ,_,.

Rzut pionowy Gil znaiduie siQ wiec W odleglosci Rys. 108.

56

ROZDZIAI~ II. Rzuty na dwie plaszczyzuy

GG' od x. Wierzcholki 0 i D w obu rzutach wykreslamy korzystajao z tego, ze przekatne kwadratu polowiq sj~.

CWICZENIA.

1. Na rysunkach 94,95 i 97 wpisao w szescian caworosoian foremny przyjmujac za wierzcholki punkty A, 0, F i M i odwrotnie: opisac szesoian na czworoscianie na rysunkach 98 i 99.

2. Srodki soian szescianu s~ wierzcholkami osmioscianu forcmnego. Nakreslio szescian na osmiosoianie na rys. 101. 3. Wybra6 na rys. 103 osiem wierzcholk6w dwunastoscianu tak, by tworzyly szescian wpisany .. To samo na rys. 104.

4. Narysowa6 rzuty dwunastoscianu foremnego w polozeniu, w kt6rym dwie sciany sze-

scianu wpisanego s~ rownolegle do :re" korzy- Rye. 109.

staj~c z nastepujacej wlasnosci: kazda selana

azeseiauu wpisanego rozcina dwunnstoscian na dwio cZQsci, z kt6ryoh mniejsza rna posta6 daszka 0 cztereeh scianach; dwie z tych soian s~ tr6jklltami, a dwie pozostale - trapezami powstalymi przez rozciecie pi\lciok~ta Ioremnego przokatna,

Nakresli6 najpierw sZCZytOWII krawQdz daszka, a nastepnie znaleic [ego wvsokosd, podohnie jak w zadaniach IX i X.

5. Wykresli6 na rys, 103 przez srodek kazdego boku prostq rownolcgla do linii lllcz!),cej wierzcholki przeciwlegle tych seian, dla kt6rych 6w bole jest wsp61ny i sprawdzic, ze otrzymamy krawedzie dwudzieatoscianu forernnego. To samo na rys, 104.

Zbudowac w podobny spos6b dwunaatoscian na dwudzieetoscianie na rye. 106 i 107. 6. Nakreslic TZUty cstroslupa prostego 0 WYSOkOBCi 7 om, kt6rego podstawa jest szcsciok!),t foremny 0 boku 4 em, gdy [edna sciana boczna znajduje ail! na :re1'

7. Nakresli6 rzuty ostroalupa pieciosoiennego, ktorego soiany bOCZllO sl), tr6jkq,tarni foremnymi,gdy [edna z nieh lezy na :re"

8. Narysowao rzuty dwudziestoscianu foremnego, kt6rego [edna soiana znajduje siQ na :re" uzupelniajac ostroslup z cwiozenia 7 dalszymi scianami.

9. Zbudowae dwunastoscian foremny na dwudziestoscianie z cwlozenia 8, [ak II' cwiezeniu 5.

§ 12. Rzuty prostej

Przez punkty A i B (rys. 110) przeprowadimy prosta l. J ej rzut poziomy I' przechodzi przez rzuty poziome A' i B', a rzut pionowy I" - przez rzuty pionowe A" i B".

Znajdzmy na prostej l punkt 0, kt6rego wvsokosc (cecha) jest r6wna danemu odcinkowi a.

Poniewaz wysokosc punktu r6wna jest odleglosci

Rys -. llO.

[§ 12]

Rzuty prostej

57

rzutu pionowego od osi x, wiec znajdnjsrny najpierw G" na I" w odleglosci a od x, a nastepnie 0', na prostopadlej z 0" do x. Oczywiscie zadanie nie mialoby rozwiazania, gdyby prosta l byla pozioma i znajdowala si~ na wysokoaci rozne] od a.

Jeslibysmy chcieli znalezo na l punkt D, kt6rego glllbokos6 (odleglosc od %2) wynosi d, to najpierw nalosaloby narysowac rzut poziomy D' na r w odleglosci d od x, a nastepnie D" na I".

Jesli przyjmiemy c = 0, to otrzymamy punkt prostei l na rzutni poziomej; nazywamy go sladem poziO'lnym prostej Ii oznaczamy przez Hz.

Zatem slad poziomy prostej I jest to jej punkt wsp6lny z n1• Znajdujemy go przecinaj flC rzut pioncwy l" z x i przenoszac go prostopadle do x na I' (rys. 111).

Przyimuiqc d = ° otrzymujemy punkt prostcj Ina n2; nazywamy go sladem pionowym i oznaczamy przez VI.

Zatem slad pionowy prostej I jest to jej punkt wspolny z %2' Znajdujemy go przeoinajao rzut poziomy I' z x i przenoszac prostopadle do x na I" (rys. Ill).

Proste r6wnolcgle do rzutni poziomej nie posiadaja sladu poziomego, proste r6wnolegle do rzutni pionowej nie posiadaja sladu pionowego.

Przyjrzyjmy eierzutom prostej w r6Znych polozeniach,

Na rys. III mamy prosta L, kt6rej slad pionowy V znajduje sil! nad osiq z, a slad poziomy - pod osia x (m6wimy "punkt rzutni ;'1;2 lezy nad (pod) osia z" zamiast "punkt ma wysokoS6 dodatnil:l (ujBmnq),,; podobnie, m6wimy "punkt rzutni %1 lezy przec1 (za) osia x" zamiast "punkt rzutni %1 rna gl~bokosc dodatnia (uj emna) "t.

Punkty V i H dziela prostq l na odcinek VH, polprosta (V) i p6lprostll (H). Odcinek HV znajduje si~

w I 6wiartce, polprosta (V) -

w II ewiartce, a p6l:prosta (H) - w IV cwiartoe,

Jesli slad poziomy 11 znajduje si~ przed osia x, a pionowy V pod OSh1 x (rys. 112), to odcinek lTV jest w IV cwiartce, polprosta (If) - w I cwiartce, a polprosta (V) - w III cwiartce,

Rys. 111.

v

Rys, 112.

58

ROZDZIAL II. Rzuty na dwic plaszczyzny

Rys. 113.

Rys, 114.

Gdy punkt V znajduje sil! nad osia z, a 11 za osia x, to odcinek HV jest wII cwiartce, p61prosta (V) -w I cwiartce..e polprosta (11) - wIll cwiartce (rys. 113).

Gdy punkt H znajduje sil! za osi!l; x, a punkt V pod », to (rys. 114) oclcinek HV jest w III cwiattce, p61prosta (H) - w II cwiartce, a polprosta (V) - w IV cwiartce.

Jesli prosta przecina os x, a nie lezy na rzutni, to (rys. 115) moze przechodzio przez cwiartki I i III (rys. a) lub II i IV (rys. b).

Jesli prosta w jest r6wnolegla do :7ti' to jej rzut pionowy jest r6wnolegly do osi x (rys. 116 a). Ma ona tylko slad pionowy V (jesli l 1, :n:2) i mose przechodzic przez cwiartki I i II Iub III i IV.

Prosta r6wnolegla do rzutni pionowej ma rzut poziomy r6wnolegly do osi x (rys. 116 b). Istnieje wtedy tylko slad poziomy (oczywisoie pod zalozeniem, ze t 'lk :n:l) i prosta moze przechodzic przez cwiartki I i IV lub II i III.

Prosta r6wnolegla do osi x ma oozywiscie rzuty r6wnolegle do x i nie posiada sladow.

v

a}

b)

Rys. 115.

[§ 12]

Rzuty prostej

59

W" V"

r H'

a)

bl

Rys. 116.

Presta Iezaoa na rzutni poziomej ma rzut pionowy na osi x (rys. 117 b), :a prosta lezaca na rzutni pionowej rna rzut poziomy na osi x (rys. 117 a).

Jesli prosta a jest prostopadla do rzutni poziomej, to jej rzut poziomy jest punktem, a rzut pionowy jest prostopadly do x (rys. 117 c) (a ..L x i x lezy na :n:2' § 7).

Nit odwr6t: rzut pionowy prostej b prostopadlej do:n:2 jest punktcm, poziomy zas- prostopadly do x (rys. 117 d) (b ..L x i x lezy na :n:1).

Jesli prosta G jest prostopadla do osi z, a nie jest prostopadla do zadne] rzutni, to rzuty jej Sfi prostopadle do x (§ 7), a wiec leza na jednej prostej (rys, 117 e).

Uwaga. W zwiazku z rzutarui prostych nasuwaja sil! pytania:

l. Czy dowolna prosta a na :77:1 oraz dowolna prosta b na :n:2 mogfi bye uwa.zane za rzuty jednej i tej samej prostej?

2. Czy rzuty okreslaj,!! prosta jednoznaczniel

Aby odpowiedziec na te pytania, zauwazmy, ze prosta a lezaca na :n:1 jest rzutem kazdej nieprostopadlej do :n:1 prostej, kt6ra lezy w plaszczyznie a przechodzacej przez a i prostopadlej do :n:1 (rys. llS). Podobnie prosta b na :n:2 jest rzutem kazdej prostej, nieprostopadlej do :n:2, kt6ra lezy w plaszczyznie (J zawierajace] b i prostopadlej do :n:2'

aJ

bJ

dl

el

c)

Rye. 117.

60

ROZDZIAJ~ II. Rzuty na dwie plaszczyzny

Proste a i b 8>], wieo tylko wtedy rzutami pewnej prostej l; gdy plaszczyzny a i ~ przecinaja sil2 w krawedzi nieprostopadlei do zadnej rzutni.

Widzimy stad, ze a i b nie sll! rzutami prostej w nastepujacych wypadkach:

1) gdy 8>], prostopadle do osi x i nie majll! punktu wspolnego (rys. 119 a) (jest to jedyne polozenie, w kt6rym a II P),

2) gdy [edna tylko prosta jest prostopadla clo x.

Rys. us,

W pozostalyeh wypaelkach a i ~ przecinaja siQ w prostej do zadnei rzutni, a wobee tego a i b sll! rzutami tej prostej.

Latwo zauwazyc, ze jedynie w wypaclku, gdy a = ~, rzuty nie okreslaia prostej jednoznacznie (rys. 119 b); w6wczas ella jednoznacznego okreslenia prostej bierze siQ dwa punkty (rys. 119 c).

nieproetopadlej

OWICZENIA.

a

IA. '

l'

B' cl

b

a)

bl

1. Jak polozona jest prosta, kt6rej rzuty: a) S!k symetryczne wzgledem x, b) pokrywaja sill, c) tworza Z x r6wne kq,ty (ale nie przecinaja sill na x), d) S'l! do siebie rownolegle,

2. Znale:i.6 punkt wsp61ny dowolnej prostej z plaszczyzn'l! symetrii a) ax, b) vrr.

3. Znaleze slady prostej AB, gdy rzuty punkt6w Ai B lezlj, na [ednej prostopadlei do x.

4. Jak S!k polozone ~lady prostej prostopadlej do a) v~, b) au?

5. Jak B!k polozoue slady prostej tworzacej r6wne kq,ty (r' 45°) z :71:1 i :71:a (p, rys. 118)?

Rya, 119.

§ 13. Rzuty prostych r6wnoleglych, pz-zecinajacych sie i skosnych

Wiadomo, iz rzuty prostych r6wnoleglych Sl1 r6wnolegle, pokrywajll siQ Iub Sf! punktami.

J esli wiec lim SiJ! rownolegle, to rowniez l' i mt Sf:!! rownolegle (lub l' = m' alba s>], punktami) oraz 1" i m" s~ r6wnolegle (lub Sf! punktami albo l" = m") (rys. 120 a, b i c).

Twierdzenie to mozna odwrocic: jesli 1" 11m" omz 1t II m', to 111 m z wyj~tkiem wypadku, gcly rzuty s~ prostopadle do osi X.

01

bJ

c)

Rys, 120.

AU C' B"

[§ 13]

Rzuty prostyeh r6wnoleglych, przecinajaeych si~ i skosnyeh

61

W ynika to ze znanego twierdzenis, ze pary plaszczyzn rownoleglych przecinaja siQ wzdluz prostych r6wnoleglych.

J esli proste 1 i m przecinaja siQ w punkcie P, to ich rzuty poziome prze-

chodza przez P', rzuty zas pionowe - przez P" .

(rys. 121 a i b). ~I~"

Nie zawsze [ednak proste 1 i m, kt6rych rzuty ~ ZP/ffi" Vl~ przecinaja siQ w punktach lezacych na prostopadlej ~~" -----r-----xLx

do x, Sf! prostymi przeeinaiacymi sie, J esli np, [edna »: P' l

z nich J' est prostopadla do osi x, to choc punkt ~ 2M

[;7Tr-- r

przeciecia rzut6w pionowych lezy wraz z punktem m: tn:

przeciecia rzut6w poziomych na prostopadlej do x, a) b) c)

proste 1 i rn moga bye skosne (rys. 121 c); prosta m Rys. 121.

ma bowiem z plaszczyzne, przechodzaca przez l

i prostopadla do ::r; [eden punkt M wsp6lny, przez kt6ry l moze nie przechodzic.

Jesli zaden z rzut6w dwu prostyeh skosnvch nie jest prostopadly do x, to punkt przeciecia rzut6w pionowych i punkt przeciecia rzut6w poziomych (jesli istnieja) nie mog,!: lesec na prostych prostopadlych do X. Rzuty wobec tego przedstawiaja sill jak na rysunku 122 a (lub 122b).

ZADANIE 1. Dany jest punkt P i prosta a; narysowa6 rzuty prostej b przeclwdzqcej przez P i r6wno,leglei do a.

Rzut b" przechodzi przez P" i jest r6wnolegly do a", :rzut bt przechoc1zi przez P' i jest r6wnolegly do at (rys, 123).

ZADANIE II. Dane soo proste a i b przecinajqce si~ {lub r6wnolegle); nakresli6 rzuty prostei c lezqeej 'W plaszezyinie (ab).

Rzut pionowy cit bierzemy dowolnie. Poniewaz prosta o lezy na plaszczyznie (ab), wiec przecina kazdf:!! prosta tej plaszczyzny lub jest do niei r6wnolegla. W pierwssym wypadku (rys. 124 a) przenosimy punkty przeciecia a" i ott oraz bit i c" na at lub 1/ i If!czymy je, a w drugim wypadku (rys. 12,1 b), gdy c" II btl, przenosimy punkt przeciecia a" i c" no. at i kreslimy ot r6wnolegle do b',

~.~.

b)

aJ

Rys, 122.

~ b~

Rys. 123.

¥~, ':rY b" ~ ~"Z

a}

b)

Rys. 124.

62

ROZDZIAL II. Rzut,y na dwie plaszcsvzny

ZADANIE III. Znalei6 rzut pionowy punlctu lezqeego w plaszezyin'ie okreslonej danyrni pmstymi rownolegtym£ (lub przecinajqeymi si€), gdy 1'zut poziomy jest d(tny.

Przez A' (rys. 125) prowadzimy rzut poziomy e' prostej lezaoei w danej plaszczysnie, przenosimy prosta c do rzutu pionowego jak w zadaniu II i uzyskujemy A" na przecieciu c" z prostopadla do x.

ZAD.iliIE IV. Dana iest prosta l prosiopadla do x okreilona punlctami A i B orae prosta m; sprawdzi6, ezy pl'oste Z i m przeeinajq sie.

Weimy punkty (l s D na prostej m (rys. 126 a). Jesliby proste lim przecinaly sill, to wyznaczalyby plaszczyzne i w6wczas proste AO i BD musialyby bye r6wnolegle lub przeoinac sill. Zatem proste l i Tn przeeinaia sie, jesli b~di A"O" II B"D" i rowncozesnie A'O' II B'D', b!l!di punkt L przeciecia Alia" z B" D" i punkt M przeciecia A' A' z B'D' lez!], na prostopadlej do z,

.A:"~c" .

' L

, <

ro:

Bn I "'"

A'~liC;_';

: M

Dr

B'

a)

RYB. 125.

b"l

lb ... ' (t"

1

Q'

b)

Rys. 126.

ZADANIE V. Sprawdzi6, czy

proste a i b prostopadle do x io7creslone sladami sq r6wnolegle, czy skosne.

J esliby proste a i b byly rownolegle, to linia l!],czl'!!ca ich Blady pionowe musialaby bye r6wnolegla lub przecinac linilill!l!czl'!!c!l! ich slady poziome (rys. 126 b).

Poniewaz pierwsza znajduje siQ na :71:2, a druga na :71:1' wiec ewentualny ich punkt wsp6lny musialby lezec na osi x.

CWICZENIA.

1. Dany jest tr6jk!],t ABO; biorac rzut poziomy punktu wewnetrznego tr6jkll!ta, znaleze rzut poziomy tr6jklJ,ta.

2. Biorac dowolnie rzut poziomy czworokata plaskiego oraz l'zuty pionowe trzech wierzcholk6w, znaleze rzut pionowy czwartego wierzcholka.

3. Dane alJ, dwie proste Z i 1n, kt6rych rzuty pionowe Sll! r6wnolegle, a rzuty poziome przeoinaia si~; narysowac rzuty odoinka LM rownoleglego do x, kt6rego konce zna,jdujllJ si~nalim.

4. Presta proatopadla do osi z okreslona jest punktami Ai B; biorac rzut pionowy A" punktu a lesacego na AB, znaleze rzut poziomy zs. pomoca nastQPujl!,cej konstmkcji: wykreSli6 przez A, B i 0 proste a, b i c tak, by a II b II x ornz by prostc c przecinalu a i b. 5. Dana jest prosta p prostopadla do x, okreslone, punktami A i B, dowolny punkt

[§ 14]

Plaszczyzna

63

a oraz rzut pionowy c" prostej a przecinajacej p. Znaleze a', opieraiae si~ na konstrukcji zblizonei do podanej w zadaniu 4.

6. Znaleze slady prostej prostopadlej do osi z;

7. Dane SIj, rzuty pionowe trzech punkt6w A, B i 0 prostej prostopadl:ej do osi x oraz rzuty poziome A' i B'. Znalei6 rzut poziomy punktu a opierajac sie na § 1, 3.

8 Dana jest prosta p proatopadla do x, okreslona, dwoma punktami oraz punkt a nio lezll!cy na p. Znalez6 drugi punkt prostej q przechodzacej przez a i r6wnoleglej do p.

§ 14. Plaszczyzna

Polozenie plaszczyzny ustalac bedziemy jednym ze sposob6w podanych w § 3.

W wielu konstrukcjach jest dogodne znac krawedzie przeciecia danej pl:aszczyzny z rzutniami.

Kraw~di plaszczyzny a z rzutnia pozioma (jesli krawlildi ta istnieje) nazywamy sladem rpoziornym plaszczyzny a i oznaczamy przez h«; kraw~dZ zas z rzutniq pionowa (jesli istnieje) nazywamy sladern pionowyrn plaszczyzny a i oznaczamy przez Va (rys. 127).

Slady ha iVa, [ako proste lezace w plaszczyznie a, moga bye r6wnolegle do x alba moga si~ przecinac. Jesli plaszczyzna jest r6wnolegla do z, to oczywiscie jej slady Sl'!! r6wnolegle do x, jesli plaszczyzna przecinaz, to przez punkt przeciecia przechodza iei slady,

Oosywiscie rzut poziomy prostej Va jest na osi z, poniewaz v" znajduje siQ na ~1; rzut pionowy prostej Va pokrywa sill z Va.

Podobnie rzut pionowy prostej h" znajduje sill na osi z, poniewaz ha lezy na :71:1' a rzut poziomy prostej h« pokrywa siQ z ha•

Jeeli plaszczyzna P jest prostopadla do rzutni poziomej, to k¢,dy jej punkt posiada rzut poziomy na ha (rys. 128), kt6ry jest w tym wypadku rzutem poziomym P' _plaszczyzny. Slad pionowy V,3 jest wowczasprostopadly do z, mamy bowiem:

Rya. 127.

Rys, 128.

64

ROZDZIAL II. Rzuty na dwie pleszezyzny

r

Rys. 129.

Rys. 130.

K"

Va.

W pierwszym ogniwie rozumowania opieramy si\! na tyro, ze jesli dwie plaszczyzny s,!! prostopadle do trzeoiej, to ich kraw\ldi jest rowniez prestopadla do trzeciej plaszczyzny.

J esli plaszczyzna y (rys. 129) jest prostopadla do Jr2' to rzut pionowy kazdego iei punktu znajduje si\l na aladzie pionowym vr' ktory w tym wypadku jest rzutem pionowym plaszczyzny y; slad poziomy hy jest prostopadly do x (dow6d jak w poprzednim polozeniu).

Oczywiscie, jesli plaszczyzna a jest prostopadla do n1 i n2 (rys. 130), to jest rownies prostopadla do xi w6wczas zar6wno Va, jaki h" Sft prostopadle do z, Rzuty kazdego punktu plaszczyzny a lezq, w6wczas na sladach.

Plaszczyzna r6wnolegla do n1 nie ma sladu poziomego; jei Mad pionowy jest r6wnolegly do osi x (rys. 131}.

Plaszczyzna r6wnolegla do :7:2 nie ma sladu pionowego; jej slad poziomy jest r6wnolegly do osi x.

V",, co:

J------

,

Rye. 131.

x

ZADANIE I. Trzy punkty A, B i 0 wyznaczajl;f plaszozyzn/J; znalez6 jei slady.

L!lcz!!:c punkty A i B otrzymujemy prosta na plaszczyinie a (l:YS. 132).

Znajdimy iei slady HI i VI (rys. 114). Podobnie Ilj,czq,o A z 0 dostajemy rowniez prost!!: na a. Oznaczmy jej slady przez li2 i V2•

[§ 14)

Plaszczyzna

65

Punkty HI i H2 lezij. na a i nl' zatem prosta If!:czlj,ca je (gdy HI ~ H 2) jest kraw\!dzift a i n1, czyli sladem poziomym ha plaszczyzny. Podobnie V1V2 jest sladem pionowym,

Gdy III = II 2, to po wykresleniu sladu V" nalezy HI pol!!:czyc z punktem przeciecia z iVa; analogicznie, gdy VI = V 2'

coo

ZADANIE II. Nakreali6 slady plaszczyzny a prostopadlej do J7;1 i przechodZ!;fcei przez danl1 prostq a.

Slad poziomy h« pokrywa si\l z rzutem po-

ziomym a' prostej, slad zas pionowy jest pro- Rys, 182.

stopadly do x (rys. 133).

Plaszczyzna fJ przechodzaca przez prosba a i prostopadla do :7:z ma slad pionowy v(l pokrywaiaey si~ z a" i slad poziomy prostopadly do x (rys. 133 b).

ZADANIE III. Dane sq slady p'laszczyzny i rzut pozl:omy punktu P leZqcego na niej; znaleze jego rzut pionowy.

Zadanie to jest szczeg6lnym przypadkiem zadania III z § 13. Tak [ak poprzednio, bierzemy dowolna prosta lez%cij. w danej plaszczysnie i prz~chodzqca przez punkt P. Kreslimy wiec najpierw (;' przez P', a nast~~ille znaidujemy c" (rys. 134 a). W tym celu zauwazmy, ze rzut pionowy prostej ha jest na osi z, wobec czego punkt przeciecia c' i b; przenosimy ~a ,x. R~u~ poziomy prostej Va znajduje si\l na x, wobec ozego punkt przecrecia X I C przenosimy na Va.

Lft0zq,o uzyskane punkty otrzymujemy TZUt pionowy prostej c, na kt6ry

juz przenosimy punkt P. ,

Gdyby plaszozyzna a byla okresloua osia x i punktem 0 (rys. b), to w~wc~as pclaczylibysmy 0' z danym rzutem P' prosta c' i znaleZlibysmy c", ~plera]4C si\l na tym, ze prosta c przeohodzi przez 0 i przecina os x (lub lest do x r6wnolegla).

C'

a;

c-P" I

~ (l'loV,.
X x
a'.h", ~
~ Rys. 133. 5 - 475Q2 E. Otto

Rye. 134.

66

ROZDZIAI~ II. Rzuty na dwie plaszczyzny

ZADANIE IV. Dane sq du!ie proste a i b oraz punlct P; narysowae slady plaszczyzny pTzechodzq.cej PJ'zez P i r6wnole1Jlei do a i b.

Przez punkt P kreslimy proste 0 i d r6wnolegle odpowiednio do a (b (p. § 3, zadanie II) i przechodzace przez P (:rY6. 135). Blady plaszczyzny a przechodza przez slady prostyeh 0 i d.

aJ

Rys. 135.

Rys, 136.

J esli proste a i b nie S>j, rownolegle, to o 'ik d i rnarny [edna p1aszczyznf2 spelniaj~c[), warunki zadania; jesli a II b, to 0 = d i kazda plaszczyzna przechodzaca przez c jest r6wnolegla do a i b.

ZADANIE V. Znaleze slady plaszezyzny przeehodzq_oei przez punkt P i roumolegIej do danei plaszczyzny a, okreSlonei sladami.

Poniewaz slady plaszczyzn r6wnoleglych S>j, r6wnolegle (krawedzie pla- 6ZCZYZU r6wnoleglych z trzeoie, ukosna Stl do siebie r6wnolegle), wiec w przypadku, gdy slady Va i het przecinaja sif2, wystarczy znalezc [eden punkt [ednego sladu, Przeprowadimy przez punkt P prost&: W np, r6wnolegl~ do ha. Rzut poziomy bedzie r6wnolegly do ha, a pionowy - rownolegly do x. Przez slad pionowy V w prostej w kreslimy Via (rys. 136 a).

Gdyby plaszczyzna a byla r6wnolegla do osi z, to trzeba by bylo wzi!!:c na niej prost[), nierownolegla do x (rys. 136 b), a nastepnie wykreslic do niej prost[), rownoleglq przez P. Blady szukanej plaszczyzny przejdq przez odpowiednie slady tej prostej i b\ld'!; r6wnolegle do x.

CwrCZENIA.

1. Dane sq, dwie proste skosnc a. i b; znaleM slady plaszczyzny przechodzacej przez prost~ a i rownoleglej do b, gdy: 1) a II x, 2) a .L ;it!! 3) a .L x, 4) a przeoina x przy dowolnym polozeniu prostej b, .5) a II x i b .L z, 6) a przeoina x i b .1 x.

2. Znalezc slady plaszezyzny przechodzqcei przez punkt A i prosts, 1 rownolegie, do osi x.

3. Plaszczyzna a przechodzi przez dany punkt A i os x.

Wsk.: Nakres1i6 rzuf l' dowolnei prostej l lez~c~j w plaszczyznie a i znalez6 rzut Itt. 4. Dane Sll! proste rownolegle a i b; nakresli6 rzut 0" dowolnej proBtej c lezq,oej w pla-

(§ 15]

Kraw~dz dwu plaszczyzn - Punkt przebicia plaszczyzny prosta

67

szczyznie (ab) i znaleic rzut 0'. Wykona6 cwiczenie bez uzyeia Bladow, gdy: I) a 'ik z,

2) a II x.

5. Plaszczyzna a dana jest za pomoea prostyeh rownoleglyeh a i b; przez dany punkt P nie lez!j,cy na niej przechodzi prosta c rownolegla do niej. Znalei6 rzut c", jeiili c' jest dany.

6. Znaleic slady plaszczyzuy okreslonej prostymi przeeinaiacymi si~ na osi z.

§ 15. Kraw~dz dwu plaszczyzn - Punkt przebicia plaszczyzny prost~

I. Wezmy pod uwage dwie plaszczyzny a i {3, dane za pomoca sladow, Oznaczmy przez k ich krawfildi.

Blad poziomy lc (iesli istnieie) rnusi lesec na sladach h" i his, jest wiec ieh punktem przeciecia, a poniewaz znajduje sifil na :re1, wiec jest sladern poziomym H" krawedzi (rys, 137). Podobnie sladern pionowym V" krawedzi jest punkt przeciecia Slad6w pionowyeh Va i V,l plaszozyzn a i fJ.

Aby nakreslio rzut le', musimy pol~czyc H'" = H" z rzutem poziomym V\, znajdujacym si'i) - jak wiadomo - na osi x. Podobnie k" lll;czy V"" = V" z rzutem pionowym HIT" znajdujacym si\'l na osi x.

Konsteukcie wykonalismy pod zalozeniem, ze slady V" i H" istniejf); i Sf);

Rys. 137.

rozne,

ZADANIE r. ZnaleZ6 kl'awlJdz plaszozym a ij3, ie8li Vet II V,B, a hot 'll hfl· Kraw\ldi k nie rna sladu pionowego, a wiec jest r6wnolegla do rzutni pionowej. Z tego wynika, ze rzut poziorny le' jest rownolegly do x (i oczywiscie bedzie przechodzil przez Eh). Poniewaz k nie moze przecina6 sladow v" i v," wieo jest do nich r6wnolegla; rzut k" jest zatem r6wnolegly do v", i przechodzi przez rzut pionowy punktu H" (rys. 138).

ZADANIE II. Znalez6 k;awf;clz plaszczyzn a i fJ r6wnoleglyoh do osi x. Wystarczy znalezc jeden punkt krawedzi, poniewaz jest ona r6wnolegla do x (por. § 6, I, str. 13). Punkt ten mozna uzyskac przecinajac a i fJ trzecie, plaszczyznf1 y, np, prostopadla do 11:2 (rys. 139); znajdujerny wiec krawedzie a i b plassczyzny y z plaszczyznami a i fJ i przez punkt wsp6lny P kreslimy k. Moina to wykonac bezposrednio w rzucie poziomym; do rzutu pionowego przenosimy k, zaznacsajac najpierw P" (oczywiseie na vyl.

68

ROZDZIAL II. Rzuty na dwie plaszczyzny

------------~---v~

--------~~~---~

----":...t---kw

Rys. 139.

Rys. 140.

ZADANIE III. Znaleze krawr;!lz plaszczyzn a i ~, gdy ich slady przecinajq si~ na osi x.

Prowadzimy rownies trzecia plaszczyzne y (dla uproszczenia konstrukcji tez prostopadla do :7:2) i nastepnie punkt wsp6lny prostych a i b li!czymy z punktem przeciecia slad6w danych plaszczyzn (rys. 140).

ZADANIE IV. Znaleze krawr;!lz plaszczyzn 0. i p, gdy plaszczyzna {3 jest r6wnolegla do :7:2 (a wiec nie posiada sladu pionowego).

Kraw~di jest wtedy r6wnolegla do sladu pionowego Va plaszczyzny a (Iinie przeciecia plaszczyzn r6wnoleglych :7:2 i (3 Stl! do siebie r6wnolegle). Rzut poziomy lei pokrywa si~ oczywiScie z h~, a rzut k" przechodzi przez rzut fI'k i jest r6wnolegly do Va (rys. 141).

ZADANIE V. ZnaleZ6 krawiJdz plaszczyzn a i {3, gdy ~ przechodzi przez as x i dany punlet B.

Rya, 141.

Poniewaz slady plaszczyzny{3 snaiduia sie na osi x, wiee punkt przeoiecia Va: (i ha) z x jest punktem krawedsi a i {3.

Drugi punkt znajdujemy prowadzae - jak w zadaniaoh I-III - trzeeia plaszczyzn~ y prostopadla v, do 31:1 (lub 31:2), Aby jednak wskazac bezposrednio linie b przeciecia plaszczyzn {3 i y (rys. 142), prowadzi-

my plaszczyzn~ y przez pun.kt B, wobec czego prosta b l!!:czy B z punktem wspolnym osi i plaszczyzny y. Presta a znaidujemy przez przeciecie sladow.

Kraw~di le otczymujemy [ako prosts, l!lcz'!,cq, punkt przeciecia a i b z punktem wsp6luym 08i x i plaazczyzny a.

Rys, 142.

[§ 15]

Krawedz dwu plaszczyzn - Punkt przebieia plaszGozyzny prosta

69

ZADANIE VI. Znalezc przeciecie ostroslupa plaszczyzl1q.

Rozwiazemy zadanie d1a ostroslupa

o podstawie na 31:1,

Znajdzmy najpierw krawedz przeciecia sciany ADW plaszczyzns, a (rys. 143). W tym celu zwr6Cmy uwage na to, ze sladem poziomym plaszczyzny {3 = AD W jest prosta AD. Slad pionowy otrzymamy kreslao przez punkt W prosta w rownolegla do h~. Oezywiscie so' II hi" a w" II x. Prosta VI~ l'!,czy punkt V w z punktem przeoiecia sladu h~ z osi1l! z,

Po wykresleniu krawedzi k plaszczyzn a i {3, dalsze boki czworokata przekroju znajdujemy sposobem podanym w rozdziale I dla rzut6w na [edna plaazczyzne (§ 6, zadanie II): przedluzamy prosta CD do jej przeciecia z kraw!ldzi1l; plaszczyzny podstawy i plaszczyzny przekroju (a wieo tu z ha) i 11l;czymyuzyskany punkt z D1• Podobnie znajdujemy bok A1B1•

Gdyby ostroslup stal na plaszczyinie r6wnoleglej do rzutni, to rozwiazalibysmv zadanie tak samo.

Dla podstaw dowolnie polozonyoh ilosc linii konstrukcyjnych jest juz bardzo duza, Zadanie rozwiazuj e si!l prosciej za pomoca zmiany ukladu, 0 czym bedzie mowa w § 19.

B"

RYE. 143.

II. Punkt przebicia plaszczyzny prostfl, mosna wskazac bezposrednic, gdy plaszczyzna jest prostopadla do 31:1 (rys. 144 a) lub do 31:2 (rys. 144 b).

W pierwszym bowiem wypadku rzut

poziomy punktu przebicia P znajduje sil2 na sladzie poziomym hIT plaszczyzny, w drugim Va. zas - rzut pionowy punktu P lezy na v".

J esli plaszczyzna a nie jest prostopadla do zadne] rzutni, to - [ak wyiasniono w rozdziale I § 6, str. 15 - nalesy przez prosta a przeprowadzic plaszcsyzne pomocnicza znalezc krawQdz obu plaszczyzn i uzyskac szukany punkt na przecieciu tej krawedzi z plaszczyzn'!, a (rys. 39).

Rys. 144.

70

. ROZDZIAL II. Rzuty na dwie plaszczyzny

Najcz\lsciej - choe nie zawsze - [ako pluszczyzne pomocnicza bierze sill plaszczyzne prostopadla do :1tl lub :1t2 (rys. 145).

Kraweds plaszczyzn a i fJ znajdujemy jak poprzednio.

Punkt przeciecia k' z a' jest rzutem poziomym P' szukanego punktu. P'' znajduje si«2 na a" i na prostej . prostopadlej do x.

Va.

ZADANIE VII. Plaszezyzna a dana jest za pomocq prostyeh r6wnoleglych a i b. ZnaZe:i6 punkt, w kt6rY?n dana prosta c przebija a.

Prowadzimy plaszczyzne y (rys. 146) prostopadla do :1t2 a przechodzacq przez c. Krawedz przeciecia a i y l~czy punkty, w kt6rych proste ai b przebijaj!], y. Punkty te, znane bezposrednio z rzutu pionowego, przenosimy do rzutu poziomego i przez polaozenie otrzymuj emy rzut k'.,

Rys. 145.

Rye. 146.

Rye. 147.

Roswiazanie niczyro siQ nie rozni oel poprzedniego, gdy [edna z prostych znaiduje siQ na osi x (rys. 146 b).

Gdyby plaszczyzna· byla okreslona osi!], x i punktem, to kreslfl:c przez ten punkt prosta r6wnolegll! do z, sprowadzilibysmy zadanie c10 poprzec1niego.

Gdyby prosta a byla prostopadla do osi z, a wiec okreslona np, swoimi slademi V~ i H~, to musielibysmy prowadzic plaszcsysne pomocnicza (rys. 147) nieprostopadla do zadne] rzutni, Oczvwiscie jej slady przechodza przez slady prostej. Kraw\ldZ obu plaszczyzn przecina prosta w ssukanym punkcie,

ZADANIE VIII. ZnaZei6 kraw~di dwu tr6ikqt6w, nie kresZqc sZad6w plaszczyzn, na lcwrych one leea.

Znajdimy punkt P, w kt6rym bok DE (rys. 148) przebija tr6jk!j.t ABO.

W tyro celu prowadzimy przez DE plaszczyzn\l prostopadla do :1t2• Kraw\ldi przeciecia tej plaszczyzny z tr6jk!].tem ABO, znana bezposrednio z rzutu pio-

[§ 15]

KrawQdz dwu plaszezyzn - Punkt przebicia plaszezyzny prosta

71

nowego, przenosirny do rzutu poziomego; punkt jej przeciecia z ED jest szukanym punktem P.

Podobnie znajdujemy punkt przebicia plaszczyzny tr6jklJ;ta ABO prosta EF. L!],ezlj,c te punkty otrzyrnujerny krawedz (na rysunku uwzgledniono tylko cz~sc krawedzi znaiduiaca siQ na obu trojkatach],

Aby zaznaozyc, kt6re odcinki Sf], widoczne w rzucie poziomym, bierzemy pod uwage punkty przeciecia rzut6w i sprawdzamy w rzucie pionowym, kt6ry z punkt6w rna wieksza wysokoec. (por, § 6, zadanie I). Np. biorac pod uwage punkt przeoiecia A'O' i E'F', sprawelzamy z rzutu pionowego, ze punkt na AO jest wyzej polozony od punktu na EF; wobee tego rysujemy A'O' linia gruba, oznaczaiaca odcinki widoczne. Tak samo rozstrzygamy widocznoso innych odcink6w.

W rzucie pionowym zaznacza siQ jako widoczne te punkty, majfl: wi~ksz~ glQbokosc. Tak wieo z dwu punkt6w, kt6re malll; rzut pionowy na przeeieciu AI/Oil i D"F", widoczny jest punkt na DE, gdyz - jak widac z. rzutu poziomego - ma on wif2kszfJ: glQbokosc.

ZADANIE IX. Znalei6 lini~ przenilcania dwu ostroslup6w.

Metoda postepowania zostala wyjaaniona w j 6 (rys, 47). Weiliug niej nalezy polaczyc ze soba wierzcholki ostroslup6w linia prosta (rys. 149) i znalezo punkty, w ktorych przebija ona plaszczyzny poelstaw. Na rysunku 149 podstawa osbroshrpa (W) lezy na rzutni poziomei, a podstawa ostroslupa (8) - na plaszczyznie f3 prestopaellej do :1t2• Punkty P i Q,

Rys. 148.

kt6re

Rya. 149.

72

ROZDZIAL II. Rzuty na dwie plaszczyzny

w kt6rych prosta WS przebija te plaszczyzny, 8'1 wiec w rzucie pionowym na X i na V,1. Krawedzia plaszczyzn podstaw jest slad poziomy h,3.

Dla przeirzystosci rysunku okazano tylko konstrukcje punkt6w przebicia jednej krawedzi (FS) ze soianami ostroslupa (W). Punkt Q polaczono z F w rzucie poziomym, przecieto slad hp i polaczono otrzymany punkt z punktem P; punkty, w kt6rych ten slad przecina podstawe ABO, polaczone z wierzcholkiem W, dajq, na FS szukane punkty.

Spos6b wykonania i uzyeia schematu wyjasniony zostal na trzech przykladach w § 6.

Punkty linii przenikania, znalezione w rzucie poziomym, przenosimy do rzutu pionowego na odpowiednie krawedzie.

Spraw\l widooznosci w rzucie pionowym rozstrzygamy kierujac sill zupelnie oczywiata zasada, ze tylko wtedy bok wieloboku przenikania jest widoczny, gdy obie sciany, na kt6rych on si~ znajduje, s~ widoczne w rzucie pionowym,

ZADANIE X. Nakresli6 rzuty liniip1'zenikania ostrostupa i graniastoslupa. Na rys. 150 przyjeto, ze podstawa ostroslupa jest na plaszczyznie p, a podstawa graniastoslupa - na plaszczysnie a. Krawedz k znaleziono przez przeciecie sladow. Rzuty pionowe wierzcholk6w podstaw wyznaczono - jak na

rys. 136 - za pomoca prostych A

warstwicowych. Krawedzie graniastoslupa przyjllto jako r6wnolegle do plaszczyzny fl. W tyro celu wykreslono prosta a na p i narysowano krawedzie graniastoslupa r6wnolegle do a.

Jak na rys. 150, lrreslimy prosta w przez wierzcholek ostroslupa r6wnolegle do graniastoslupa. Przebiia ona plaszczyzne a w punkcie P.

Poniewaz kazda plaszczyzna

przeohodzaca przez prosta w przecina {3 wzdhrz prostej r6wnoleglej do w, wiee przebieg konstrukcji jest nastepujacy: z punktu A (lub B, lub 0) wykreslamy r6wnolegl~ do prostej W i punkt j ej przeciecia hl:czyroy z P. Na przecieciu z podstawa DEF otrzymujemy dwa

punkty,z kt6rych rysujemy proste Rys, 150.

[§ 15)

Krawedz dwu plaszczyzn - Punkt przebicia plaszczyzny prosta

73

r6wnolegle do krawedzi graniastoslupa. Wyznaczajq, one na AW (lub na BW lub na OW) szukane punkty przebicia.

Konstrukcie mozna wykonac w jednyro rzucie i odnieso do drugiego, b~di w obu rzutach.

Zadania X i XI w gruncie rzeczy nie r6zni~ siQ od zadaii Vln i IX z § f} (str. 18-20), gdyz konstrukcje byly wykonywane w [ednym tylko rzucie, a w drugim korzystano jedynie z wyniku uzyskanego w pierwszym. Mozna dac przyklad, w kt6ryro konieczne jest r6wnoczesne uzycie obu rzut6w. Rozwiazmy w tym celu nastepujace

ZADANIE XI. ZnalezG rzutylinii przenikania ilwu graniastost·upow, podstawa jeilnego znajiluje si'2 na ;;tI' a ilrugiego na ;;t2'

Obieramy dowolnie punkt P (rys. 151) i - [ak w § 6 - kreslimy prosta a rownolegla do krawedzi graniastoslupa (GEF) oraz prosta b rownolegla do krawedzi graniastoslupa (ABOD). Okreslaja, one plaszczyzne a rownolegla, do wszystkich pomocniczych plaszczyzn, [akie nalezy przeprowadzic w celu wyznaczenia punkt6w przebicia krawedzi jednego graniastoslupa ze scianami drugiego.

Aby np. wyznaczyc punkty, w kt6rych krawQdz (0) przebija sciany graniastoslupa (GEF), przesunieto przez nia plaszczyZll\l {3; slad h« przechodzi przez wierzcholek 0 znajdujacy sill

jesli

mE

G •

F

E

A B c D A

na ;;tl i jest r6wnolegly do h.; Rys, 15I.

Slad pionowy VI~ przechodzi

przez punkt przeciecia h(! z osia x (kt6ra gra tu role krawedzi k) i jest r6wnolegly do v,,; przecina on boki GF i EF, z kt6rych proste wykreslone r6wnolegle do krawedzi graniastoslupa (GEF) wyznaczaja na (0) szukane punkty w rzucie pionowym, Poc1obnie znaleziono inne, Schemat lq,czen oraz sprawa widocznosci nie odbiega od uzytych na rys. 151 ella rzutu poziomego i w zadaniu X dla rzutu pionowego.

74

ROZDZIAL II. Rzuty na dwie plaszczyzny

Rys, 152.

Nie zawsze metoda, kt6r~ poelugiwalismy si~ w dotychczasowych zadaniach, najszybciej prowadzi do wyniku. Wezmy np. nastepujaee

ZADANIE XII. Znalezc lini~ przeni7cania ostroslupa z graniastostupem

o kmw~ziach prostopadlych· do rzutni poziomej.

Tu (rys. 152) punkty 1, 2, 3, 4, 5, 6 przebicia soian graniastoslupa krawedziami ostroslupa mozna wskazac bezposrednio w rzucie poziomym, poniewaz rzutami tych scian s~ boki podstawy,

§ 16. Konstrukcje obrot6w i klad6w w rzutach na dwie plaszczyzny

ZADANIE I. Obr6cic punkt A dokola prostej l prostopadlej do rzutni poziomej.

Rzut poziomy (rys. 153) kreslimy jak w zadaniu I § 8; poniewaz plaszczyzna obrotu jest r6wuolegla do nl' wi\lc rzutem pionowym okregu jest odcinek o dlugosci srednicy, r6wnolegly do x i przechodzacy przez A". Punkt B, uzyskany przez obr6t w rzucie poziornym, przenosimy do rzutu pionowego na rzut okregu.

Rys. 153.

[§ 16]

Konstrukcje obrot6w i klad6w w rzutach na dwie plaszczyzny

75

ZADANIE II. Ob"6cic odcinek AB dokola osi pionowej przechodzq,_cei p"zez A 0 taki k~t, by odcinek ten przyjql polozenie r6wnolegle do rzutni pionowej.

Rzut poziomy osi obrotu l pokrywa sill z rzutem punktu A.

Plaszczyzna e obrotu punktu B jest r6wnolegla do n1• Oczywiscie idzie 0 obr6t 0 taki k~t, aby rzut poziomy odcinka byl r6wnolegly do osi x (rys. 154).

Poniewas rzut odcinka rownoleglego do rzutni jest rowny odcinkowi, wiec A" B" rna dlugosc odcinka AB.

~

~; BN:

'J !

ZADANIE III. Znaleic dlugosc odcinka przez klad na rzutni~.

Jak w zadaniu III § 8, obracamy odcinek AB (rys. 155) dokola jego rzutu poziomego 0 90°, odkladajao na

prostopadlych do ArB' wysokosci punkt6w A i B (tzn. odleglosci rzutow pionowych od osi x).

Moma rowniez wykonac klad na rzutnill pionowa obracajao AB dokola AI/B"; wtedy na prostopadlych do rzutu AI/B" nalezy odmierzac gl(lbokosci punktow A i B.

Uwaga. Jakw§ 8, moglibyemy obracac odcinek OD dokola prostej r6wnoleglej do rzutu i pr~echodz~cej np. przez punkt D; w6wczas klad punktu 0 znalazlby sill W odleglosci rownei r6znicy wysokosci C i D.

Rys. 154.

Rys, 155.

76

ROZDZIAL II. Rzuty na dwie plaszczyzny

Rys. 156.

a)

b)

RYE. 157.

ZADANm V. Zna"le:&6 7cqt mi~dzy przecinajqcymi si~ prostymi a i b. Plaazczyzne kii:ta obracamy dokola iei sladu poziomego (rys. 157 a). Klady ramion a i b kats otrzymujemy lii:cz:j,c Had punktu W ze sladami Ha i Hi.

Mosna rowniez obracac dokola osi l r6wnoleglej do :reI i przecinajacej a i b na plassczyzne 'rownolegla do :reI (rys. 157 b).

ZADANm VI. Na7cresl·i6 rzuty tr6j7cq,_ta joremnego, lezqpego na danej plaszczyznie ol!;reslonej slaclami.

Wezmy na plaszczysnie a punkt P np. na sladzie pionowym Va (P'I na Va, P' na x) i obr66my go dokola sledu poziomego he< az do zejscia sill z rzutnia pozioma (rys. 158).

Wyobrazmy sobie, ze wraz z punktem P plaszczyzna a zostala sprowadzona do rzutni :n:1• J esli teraz w kladzie obierzemy tr6jkq,t foremny AOBoQo, to rzuty bedzie mozna znalezc w nastepuiacy spos6b:

Klad A ° punktu A l:q,czymy z kladem P" punktu P; aby wykreslic rzut poziomy prostej AP, zauwazmy, ze przy obrocie dokola he< punkt H przeciecia AP z h" nie zmienia polozenia: lacczymy wiec P' z H. Rzut poziomy AI znajduje sill na prostej prostopadlej do osi obrotu. Rzut pionowy A" znajdujemy wykreslajllc rzut pionowy prostej PH (H" na x).

CWICZENIA.

1. POwt6fZYC zadanie I i II biorac l 1. n" zadanie IV i V dla l na n. oraz zadanie VI z konstrukeja na rzutni pionowej.

Rys, 158.

[§ 17]

Rzuty prostych i plaszczyzn prostopadlyoh

77

2. Obroeic punkt dokola osi x ali do zejseia siQ z rzubniq pozioma,

3. Wykona6 klad kil<ta miedzy osia x a prostll< l przeoinajaca, x.

4. Obrocic prosta a dokola prostej skosne] l prostopadlej do ""1 0 45°. Wsk.: Obrocic dwa punkty prostej l i pol!!<ezyc je.

5. Presta nie przeoinajaca osi x obr6ci6 dokola x 0 60°.

6. Obr6ci6 tr6jk!!,t dokola osi 11.""1 0 90°.

7. Obrocic szesoian stoj!!,cy na ""1 dokola boku podstawy 045".

8. Nakresli6 rzuty szescianu 0 dwu scianach prostopadlyoh do x i dwu przekatnych tych scian prostopaillych do 7C,; obroeic go dokola [edne] przQk!!,tni pionowej a 30°.

9. Dana plaszczyzne a obrocie 0 45° dokola osi pionowej i wykreslic slady obr6conej 'plaszczyzny, gdy 1) a 1. x, 2) a jest skosna do x.

10. Wykona6 zadanie XI z § 11 krealac najpierw rzuty ostroslupa 0 podstawie na rzutni poziomej, a nastepnie obraeajac go dokola boku podstawy 0 odpowiedni k!!,t.

11. Znaleic rzuty srodka kola opisanego na tr6jklJ,cie, znajae rzuty tr6jk!!,ta.

§ 17. Rzuty prostych i plaszczyzn prostopad1ych

Jesli prosta p jest prostopadla do a, to jest prostopailla do kazdej prostej plaszczyzny a, a wiec tez do h«: Poniewaz)", lezy na rzutni :n:1, zatem (na podstawie twierdzenia z § 7) p' J..ha~(rys.160).

Podobnie, z tego ze v" 1. p i ze v" lezy na :n:2, wynika, ze rzut pionowy p" jest prostopadly do Va.

Gdy plaszczyzna a nie jest r6wnolegla do x (rys. 160 a), rzuty p' i p'l nie sac prostopadle do x i okreslai!l! j ednoznacznie prosta p.

Gdy a II x (rys. 160 b), rzuty p' i p" sq, prostopadle do x i nie okreslaje, jednoznacznie prostej p ..

Na wstepie podajemy jako ilustracie twierdzenia z § 7 (str. 23) rzuty dwu tr6jk!l!t6w prostokq,tnych(rys. 159), z kt6- ryeh pierwszy ma przyprostokq,tntj, a rownolegle, do :reI (i wobec tego a' 1. b'), a drugi - przyprostokqtna e rownolegla do :re2 (i wobec tego e" 1. d").

ZADANIE I. Wykresli6 rzuty prostej p, przechodzq,pei przez pun7ct P i prostopadlej do danej plaszczyzny a.

~

I c" d"1

.

i ;a7Ldi j

I ; 'a

! C' I

Rys, 159.

a)

b)

Rys, 160.

78

ROZDZIAL II. Rzuty nil. dwie plaszczyzny

Znajdzmy np, slad poziomy prostej p. W tym celu obrocrny 0 90° plaSZCZYZlll2 e prostopadla do x i przechodzaea przez P. Rownoczesnie zplaszczyzne, e obrocmy punkt P i krawQdi k plaszczyzn a i e, co mozna latwo wykonac, gdyz znane Sll! slady krawl2dzi k. Jesli teraz z kladu punktu Pwykreslimy prosta p prostopadla do k; to na przecieciu ze sladem plaszczysny a

otrzymamy slad H prostej p. .

Mozne, [sdnoczesnie znaleic punkt Q, w kt6rym p przebija a. Wystarczy bowiem przeniesc do rzutu poziomego punkt przsoiecia :P i n; rzut pionowy otrzymamy odkladaiac od osi x odcinek Q'Q.

ZADANIE II. Dana, jest plaszGzyzna a i jej punkt A; narysowae odoinelc a danej dlugosoi p1'Ostopadly do a i wyclwdzqoy z A.

Przez punkt A zostala przeprowadzona prosta w lezaca w plaszczyinie a i r6wnolegla do .iel sladu poziomego (rys. 161).

Wykreslamy najpierw rzuty prostej prostopadlej do a i przechodzaoej przez A. Aby na niej odlozyc dany odciuek a, wykonano jej klad (klad jej sladu H znajduje sie w tym samym miejscu, a ldad A punktu A - w odleglosci AI/x od rzutu).

Koniec B odcinka a (odmierzonego oczywiecie w kladzie) przeniesiono najpierw do rzutu poziomego, a nastepnie pionowego.

Jesli plaszozyzna a jest r6wnolegla do x, to metoda postepowania jest ta sama (rysunek nie' wiele r6znic siQ bedzie od rys. 160 b).

Rys, 161.

ZADANIE III. Dana jest prosta p i punlct P nie lezCf:.CY na niej; znaleze slady plaszczyzny przechodzqpej przez P i prostopadlej do p.

Wiadomo, ze slady plaszczyzny musza bye prostopadle do rzut6w prostej.

Wystarczy wiec znaleic [eden pu:rikt ~"

jednego Sladu. W tym celu wykreslamy F V.· .. "<, 'I)",

rzuty warstwicyw plaszczyzny 0 wy- " '<,

k ,. unkt P .~ . tIP

so oSCI p u; OCZywJ.:;Cle rzu w A'

jest prostopadly do pI (poniewaz WI V

jest prosta r6wnolegf~ do n,x), rzut zas w" jest r6wnolegly do x (rys. 162).

Przez slad pionowy V w przechodzi Va. Jesli prosta p jest prostopadla do x, (a wiec okreslona dwoma punktami A i B), to slady plaszczyzny a otrzymac

Rys, 162 i 163.

[§ 17]

Rzuty prostych i plaszczyzn prostopadlych

79

mozemy wykonujac - jak na rysunku 160 b - klad plaszczyzny przechodzacej przez prosta p i prostopadlej do x (rys. 163). Kreslac w kladzie A, 13 i P, bedziemy mogli natysowac przez P klad k 1.. AB krawedzi 8 i a.

Blady plaszczvzny a przejd~ przez slady proste] k.

Uwaga. Na rys. 163 rzuty punktu P s~ na rzutach prostej p. Gdyby dane nie mialy tego polozenia, to mozna by doprowadzic do niego przez rownolegle przesuniecie prostej p.

ZADANIE IV. Dana jest ptaszczyzna a 'i prosta a nieprostopadla do me;; znalez6 plaszozyznf2 fJ przechodzCf:.CC£ przez a i prostopadlq do plaszczyzny a. .

Opierajac si§ na tyro, ze kazda plaszczyzna przechodzaca przez prosta prostopadla do a jest prostopadla do a, bierzemy dowolny punkt na prostej.e i wykreslamy z mega prosta p prostopadlq do plaszczyzny a (rys. 164).

Plaszczyzna fl jest okreslona przecinajacymi si§ prostymi a i p.

ZADANIE V. Dane sC£: prosta a, plaszczyzna a nieprostopadla do a oraz punkt P lezqcy na a; znaleZ6 rzuty proste; pj,zechodUfCei przez P, lezqcej na a i prostopadlej do a.

W szystkie proste przeohodzace przez

Pi prostopadle do a lezlJ, w plaszczyinie Rys, 164 i 165.

fJ zawierajacej P i prostopadlej do a.

Wykreslamy wiec plaszczyzne p (zadanie III) i znajdujemy kraw§di k plaszczyzn a i {J, kt6ra wobec tego spelnia wszystkie warunki zadania (rys. 165).

ZADANIE VI. Znaleze lea,!; zawarty rni~dzy plaszozyznami.

Jak w zadaniu XII z § 8, znajdujemy najpierw kraw\!di k plaszczyzn a i fJ (rys. 166), a nastepnie wykreslamy pewna plaszczyzu§ y prostopadla do k, Ramionami k!J!ta b\?d'!; krawedzie a i b plaszczyzn a i f3 z plaszczyzllil! y.

Na rysunku znaleziono najpierw b w rzucie poziomym, a nastepnie wykreslono a' przez punkt WI przecieeia prostych le' i b', K~j, miedzy prostymi a i b znajdujemy w kladzie [ak w zadaniu V z § 16 (str. 76).

ZADANIE VII. Znuleze ka,!; mi~dzy prostc£ l i plaszczyznq a.

Nalesy wyznaczyc plaszczyzne fJ przechodzacq przez l i prostopadla do a oraz znalezo k",t miedzy l a krawl2dzilJ, plaszczyzn a i fl.

W tym celu przez dowolny punkt A na l kreslimy prosta p prostopadla

80

ROZDZIAL II. Rzuty na dwie plaszcsyzny

Rys. 166.

Rys. 167.

do a i przecinamy plaszczyzne a plaszczysna fJ okreslona prostymi lip (rys. 167).

Klad kata miedzy l i k otrzymujemy obracaiac wierzcholek kata dokola sladu poziomego plaszczyzny k'1ta, tj. dokola k,1.

Na rysunku 168 wykonano zadanie [eszcze raz, gdy prosta l jest os x.

J ak na rysunku 167, wykreslono z punktu A na l prosta p prostopadla do a.

Poniewaz w tvmjioloseniu nie mozna wyznaczyc krawedzi plaszczyzn a j fJ = (l, p) przez przeciecie sladow, wiec znaleziono punkt P, w kt6rym prosta p przebija a i polaozono go z punktem W, w ktorym l przebija a.

Klad kij,ta miedzy l i k znajdujemy tu przez obr6t plaazczyzny k'ita dokola osi z, Oczywiscie wystarczy znaleic klad punktu P i polij,czyc go z punktem W.

Na rysunku 168 Had wykonany jest na rsutnie pionowa,

ZADANIE VIII. Obr6ci6 punkt P dokola prostej l 0 600•

Plaszczyzn'1 obrotu jest plaszczyzna a przechodzaoa przez P i prostopadla do l. Slady jej znajdujemy [ak w zadaniu III. Srodkiem obrotu jest punkt S przebicia plaszczyzny a osia l (rys. 169).

Punkt P zakresla na a podczaa obrotu okrag 0 srodku S; oczywiscie okregu tego nie bedziemy kreslili w rzucie, lecz w kladzie.

W tyro celu wykonajmy Idad plaszczyzny a na rzutnie pozioma i zaznaczmy klady So i P". Punkt QO, uzyskany w kladzie przez obr6t P" dokola So 0 k!l;t 600, przenosimy do rzutu poziomego, l:iloCZ!!:C go z punktem So. Slacl poziomy

[§ 17]

Rzuty prostych i plaszczyzn prostopadlych

81

Rye. 168.

Rys. 169 ..

prostej S Q znajduje si'2 na sladzie ha; laezymy go wiec z S' i wykreslamy z QO prostopadla do i;

Rzut pionowy punktu Q znajdujemy, przenoszao slad poziomy prostej SQ na os z,

ZADANIE IX. Dany tr6ika.t ABO obr6ci6 dokola boku. BO 0 taki kqt, aOy punkt A znalazl sil2 na rzutnipoziomei.

Jak w zadaniu VIII, znajdujemy slady Va i lou; plaszczyzny obrotu przechodzacej przez A i prostopadlej do BO, srodek obrotu S, czyli punkt przebicia plaszczyzny a prostq BO, oraz klady punkt6w S i A (rys. 170).

Po wyznaczeniu So skorzystano z tego, ze slad poziomy prostej AS znajduje sill w obszarze rysunku; polaczono go z So i wvkreslono z A' prosta prestopadla do lu;

Szukanym polozeniem wierzcholka A po obrocie jest punkt przeciecia okregu

o srodku So i promieniu AS ze sladem poziomym plaszczyzny.

ZADANIE X. Dane sa. trzy proste a, b i c, przeckodzqce przez punkt W i nie leza.ce w jednej plasZGzyznie; znaleze prostc{; d przechodzqCf£ przez W i maiqcq rowne kqty z a, b i c.

Zadanie mczna rozwiasao opierajac sill na tyro,ze k'!,ty mi§dzy csia stoska obrotowego a tworzacymi 8'1 rowne,

Odmierzamy wiec na kazde] prostej od punktu W pewien odcinek W A = = WB = WO i znajdujemy srodek kola opisanego na tr6jk'!,cie ABO.

Na rysunku 171 wykonano zadanie, gdy proste a i b (a zatem i W) Slj: na rzutni poziomej. Odcinek OW r6wny odcinkom AW i BW odmierzono na 6 - 47502 B. Otto

82

ROZDZIAL II. Rzuty na dwie plaszczyzny

Rys. 170.

Rys, 171.

kladzie WL prostej o, W celu wyznaczenia srodka D kola opisanego na tr6jkacie ABO wykonano klad tego tr6jk~ta, obracajac go dokola boku AB znajdujacego sil2 na rsutnipoziomej. Wyznaczony w kladzie punkt DO przeniesiono do rzutu poziomego i nastepnie pionowego za pomoca punktu O.

Rozwiazaniem zadania jest prosta DW.

Uwaga: Gdyby p:roste a, b i 0 lezaly w [ednej plaszczyznie, to prosta spelniaj~c~ warunki zadania bylaby prostopadla do tej plaszczyzny (a wieo tez do a, b i 0) i przeehodzaca przez punkt W.

CWICZENIA.

1. Znalei6 odleglosc punktu od plaszczyzny.

2. ZnaJez6 odlegloec punktu od prostej.

3. Wykresli6 rzuty: a) szescianu, b) czworoscianu foremnego 0 podstawie na dane]

plaszczyznie.

Wsk.: Pol¥'zyc zadanie VI z § 16 (rye. 158) z zadaniem II § 17 (rys. 161). 4. ZnaJeze klj,t miedzy sasiednimi scianami dwudziestoscianu foremnego. Wsk.: Narysowac jedynie pi~c soian narosa.

5. ZnaJeze kq,t miedzy prosta a i plaszczyzna rownolegla do osi x.

6. Wykonac ewiczenie 5, gdy plaszczyzna jest dowolna, a prosta prostopadla do rzutni pionowej,

7. Dane Slj, dwie przecinajace si~ proste a i b oraz dwa klj,ty p i "p; znalezc prosta przecinajq,cq, obie proste i naohylona do a pod katem p, a do b pod katem 'II.

Wsk.: Por. zadanie X oraz konstrukcje rzutu poziomego dwunastosciann foremnego. 8. Przez punkt przeprowadzi6 plaszczyzne nachylona do danych plaszczyzn pod

katami 45° i 60°. '

9. Dana jest plaszczyzna u, punkt A leiq,cy na niej i punkt P nie lez!],cy na niej; zUllleze na plaszczysnie a prosta przechodzaca przez A i odlegla od P 0 dany odcinek,

[§ IS]

Konstrukcje bez uzycia iilad6w

83

10. Dane 811 punkty P, A i B oraz odcinki a i b; znalezc prosta przechodzqca przez P i oddalona od punkt6w A i B 0 odcinki r6wne odpowiednioe i b.

n. Dana jest prosta l oraz dwa punkty A i B; :malezc na l taki punkt W, ieby klj,t miedzy W A a l r6wny byl katowi miedzy W B a I.

§ 18. Konstrukcje bez uzyciaslad6w

W wielu dotychczas podanych konstrukcjach uzywalismy sladow prostych i plaszczyzn. Najczl2sciej jednak znajduj~ sil2 one poza obszarem rysunku. Okazuje sie, ze zawsze mozna uniknac kreslenia sladow, zast~puj~c [e innymi elementami konstrukcyjnymi. Wowczas polozenie plaszczyzny bedziemy okrealac oczywiscie przy pomocy dwu prostych, punktu i prostej lub trzech punktow,

Sprawdimy, ze wszystkie konstrukcje podstawowe, jakie zostaly podane, daj~ sil2 wykonao bez pomocy sladow.

I. Rzuty prostej c, ktora lezy w plaszczyinie olrreslonej prostymi a i b, otrzymamy Iaosac ze soba punkt A prostej a z punktem B prostej b (rys. 172) lub kreslac z punktu lezacego na jednej prostej rownolegta do drugiej,

Jesli prosta 0 przechodzi przez punkt przeciecia a i b, to najpierw nalezy poprowadzic na plaszczyznie (ab) prosta pomocnicza Die przechodzacq przez ten punkt.

II. Rzut poziomy punktu P lezacego w plaszczyznie (ab), gdy dany jest [ego rzut pionowy, otrzymujemy kreslac przez P prosta llez~c~ w (ab) i przenoszac rzut pionowy na rzut poziomy prostej l (rys. 173).

Rys. 172.

Y j~,

~~.! ..

.0'

Rys. 173.

84

ROZDZIAL II. Rzuty na dwie :p!aszczyzny

III. Punlct przebicia plaszczyzny (ab) prostCf l w przypadku szczeg6lnym, gdy plaszczyzna jest prostopadla do rzutni (np, do 7&1> rys. 174) jest w rzucie na tl;! rzutnie na przeeieciu rzutow prostej i plaszczyzny. Drugi rzutilezy na rzucie prostej l i prostej prostopadlej do x.

IV. Krawr::di przeoir::cia plaszczyzn w przypadlcu szozeg61nym, gdy jedna z nich jest prostopadla do rzutni (rys. 175), znajdujemy }~CZllC punkty, w kt6rych przebijajll; jll; proste drugiej plaszczyzny.

r

r

Rys. 174.

Rys. 175.

V. Punkt przebicia plaszczyzny (ab) prostCf znajdujemy ogolnie (§ 6, str. 15), przeprowadzaiao przez prostq c plaszczyzul;! Y prostopadla do jednej z rzutni (np. do rzutni pionowej, rys. 176). Nastepnie kreslimy kraweds plaszczyzn (ab) i Y W obu rzutach [ak na rysunku 175. Punkt przeciecia danej prostej z krawedzia jest szukanym punktem przebicia.

VI. Kraw~dZ przecir::cia plaszozyzn (ab) i (cd) otrzymujemy w przypadku og61nym jako prosta, Ilj;cz!J:cll: punkt A, w kt6rym prosta a przebija plaszczyzne (cd), z punktem B, w kt6rym prosta b przebija plaszczyzn~ (cd).

Nalezy wiec dwukrotnie powtorzyc konstrukoje V (rys. 177).

VII. Rzuty prostej prostopadlej do plaszczyzny lrreslilisruy dotychczas rysujij,C proste prostopadle do odpowiednich sladow.

Obecnie slady zastepujemy prostymi wit, gdzie w II ha, a t II Va.

Jesli wiec plaszczyzna okreslona jest np. dwiema prostymi r6wnoleglymi a i b (rys. 178), to najpierw wyznaczamy na niej proste wit; ocsywiscie rzut pionowy w jest r6wnolegly do osi x, a poziomy otrzymujemy, przenoszac jej punkty przeciecia z a i b.

Odwrotnie, rzut poziomy prostej t jest r6wnolegly do z, pionowy zas dostajemy przenoszac jej punkty na c i b do rzutu pionowego,

[§ 18J

Konstrukeje bez uiycia. sladow

85

Rvs. 176.

Rys. 177.

Ostatecznie wigc rysujemy rzut poziomy prostej prostopadlej do (ab) pod katem prostym do w', pionowy zas pod katem prostym do t".

VII' . Aby przez dany punkt P wykr@li6 p~aszczyzn~ prostopadlQ do danej prostej I, wyznaczamy t~ praszczyznf2 za pomoca prostych wit, przy czym to' 1. r, w" II x oraz t' II x i t" j_ r (rys. 179).

VIII. Klad plaszezyzny mozemy wykonae obraeaiac i!J: dokola pewnej warstwicy w (zamiast sladu ha) na plaszczyzne, rownolegla do rzutni poziomej i przechodzaca przez prosta w. W6wczas przy wyznaczaniu promienia obrotu c1Ia punktu P (rys. 180) nalezy zamiast wysokosci punktu P wzi!J:c r6ZniC\l wysokosci punktu P i prostej w. Mozna r6wniez wykonac klad danej pla-

Rys. 178.

Rys. 179.

86

ROZDZIAL II. Rzuty na dwie plaszczyzny

szczyzny na plaazczysne f3 rownolegla do rzutni pionowej, obracaiac dana plaszczyzn\l dokola krawedzi t plaszozyzn a i (3.

Uwaga. W konstrukcjach pominieto polozenia szczegolne, np. a II x lub p .L x, w tych bowiem wypadkach najdogodniej jest operowac biorao do pomocy trzeci rzut na plaszczysne prostopadla do x, 0 czym bedzie mowa w § 19 i § 20.

Dla przykladu znajdzmy k'!:t miedzy tr6jk'!:tami AoD i BOD 0 wsp61nym boku (rys. 181).

Przez dowolny punkt W na wsp61nym boku OD prowadzimy plaszczyzne y do niego prestopadla; jest ona okreslona prostymi wit rownoleglymi odpowiednio do rzutni poziomej i pionowej.

Nastepnie znajdujemy punkt Al przebicia plaszczyzny y prosta AO i punkt Bl przebicia plaszczyzny prosta oB.

Proste WA1 i WBI s,!: ramionami szukanego kata, Aby wykresli« klad, obracamy wierzcholek W dokola warstwicy plaszczyzny ?' przechodzacej przez punkt B2• Do konstrukcji kladu bierzemy oczywiscie zamiast cechy punktu W r6znic\l cech Wi osi obrotu, tj. Wi B2•

CWICZENIA.

1. Znalei6 kraw~di plaszczyzny c£ = = (ab) i fJ = (cd), gdy wszystkie cztery proste majq, punkt wspolny.

2. Znalei6 punkt przebicia plaszezyzny (ab) prostq, 111 w nastepujacych wypadkach: 1) a = x, b II x, 2) a II b i m_l nl, 3) a II b i m' II a', 4) 111' przeohodzi przez rzut poziomy punktu przecieoia prostych a i b.

3. Znalei6 rzut pionowy prostej c le- 2;l1cej w plaszczyinie (ab), jeslia' II b' II c', 4. Znalei6 kq,t zawarty mil2dzy dowelnym tr6jkq,tem ACD i tr6jkq,tem BOD prostopadlym do 71:,.

5. Znalei6 kl1t zawarty mi~dzy plaszezyzna, tr6jkq,tq, ABC a prosta I.

6. Znalei6 kq,t mil2dzy plaszczyznami a = (ab) i fJ = (cd), jesli wszyatkie cztery proste sq, do siebie rownolegle,

W"

Rys. 180.

Rye. 181.

[§ 19]

Zmiana ukladu

87

§ 19. Zmiana uldadu

Niekt6re konstmkcie znacznie si~ upraszczaja po odpowiednim ustawieniu element6w (prostych, plaszczyzn) wzgledem rzutni.

Np. przeciecie dowolnego wieloscianu plaszcsyzna prostopadla do rzutni pionowej (rys. 182) jest bardzo latwo wykonac dzieki temu, ze rzut pionowy przekroju znajduje sill nasladzie (rzucie)

pionowym plaszczyzny, Wystarczy wiec prze-

niesc punkty przebicia krawedzi figury na Va.

odpowiednie proste w rzucie poziomym i pollj,czyc wierzcholki znajdujace si~ na tych samych scianach.

Gdy plaszczyzna a me jest prostopadla do zadnej rzutni, to konstrukcia jest znaozme dluzsza, Jako drugi przyklad znajdZmy odleglosc miedzy prostymi skosnymi a i b, gdy prosta a jest prostopadla do rzutni poziomej.

Odlegloscia prostych skosnych a i b jest

dhigosc odcinka AB 0 koricach odpowiednio ha. A'

na a i b i prostopadlego do tych prostych. Skoro odcinek AB jest prostopadly do prostej

pionowej a, to iestr6wnolegly do rzutni Rys. 182.

poziomej: na podstawie § 7 rzut poziomy

A' B' bedzie wiee prostopadly do b' (rys. 183). Kreslimv zatem z punktu a' = A' prostopadla do b' i zaznaczamy punkt B'; nastepnie przenosimy punkt B na b" i rysujemy odcinek A"B" r6wnolegly do x (poniewaz AB II n1)·

Oczywiscie dhigosc rzutu poziomego A'B' jest r6wna dhigosei AB. Zadanie byloby bardziej skomplikowane, gdyby zadna prosta nie byla prostopadla do zadnej z obu rzutni.

W takich wypadkach stosujemy zmisne rzutni.

Niech n bedzie plaszczyzna prostopadla do n1 (rys. 184); oznaczmy przez ~ kraw~dZ plaszczyzn n i n1 (glad poziomy n).

Wykonajmy rzut prostokatny dowolnego punktu P na plaszczyzne n i oznaczmy go przez P"'.

Odleglosc punktu pili od prostej ~r6wna jest wysokosci punktu P (odleglosci rzutu pionowego P" od osi z). Zast~pmy par\l plaszczyzn 7I:1n2 para n1n. Bedziemy mieli nowy uklad prostopadlych do siebie rzutni.

Oczywiscie nowa rzutnie pionowa at: obracamy dokola osi ~ 0 90° i otrzy-

88

ROZDZIAL II. Rzuty na dwie plaszczyzny

I /

I /

-:

rir·

w

Rys. 183.

Rys. 184.

Rys. 185.

mujemy znowu dwa rzuty, do kt6ryoh stosuja si~ dotychczasowe uwagi: rzut poziomy P' i pionowy P'" punktu P lezij. na prostej prostopadlej do osi 1; i odleglosc rzutu pionowego P'" od osi 1; jest r6wna wysokosci punktu (rys. 185).

ZADANIE 1. Znalei6 przekr6j ostroslupa plaszozyznq nieprostopadlq do iadnei rzutni.

Wezmy za os 1; prostopadla do sladu poziomego h« danej plaszczyzny (rys.186). Oozywisoie plaszczyzna a bedzie wobec tego prostopadla do nowej rzutni pionowej 7t (poniewaz przechodzi przez prosta ha prostopadla do 7t).

Oznaczmy przezka Blad plaszczyzny a na nowej rzutni; w danym razie jest to rownoczesnie rzut ana st. Aby go wykresliC, mozna wobec tego wziq,c dowolny punkt na a i znalezc jego rzut. Wezmy np. punkt P na sladzie pionowym Va (Pll na v,,, P' na z), Jesli punkt pi", wyznaczony [ak na rysuuku 184 przez odmierzenie wysokosci od osi 1;, polacsymy z punktem przeciecia sladu poziomego h" z 1;, tootrzymamy slad k", tj. rzut a"' plaazczyzny a.

Przypatrujac si~ rzutowi pierwszemu itrzeciemu zauwazymy, ze mamy polozenie takie [ak na rysunku 182.

Rozwiazuj emy wiec zadanie w rzutach na 7t1 i m, a wynik przenosimy z rzutu

poziomego na pierwotny rzut pionowy. Rye. 186.

[§ 19]

Rys. 187.

Zmiana ukladu

89

a."

Rys. 188.

ZADANIE II. ZnaleiC odleglos6 prostych skoSnych a i b, gdy a 117t1' Bierzemy za rzutnie :n; plaszczyzn~ prostopadlq do prostej a, tj. taka, aby os 1; byla prostopadla do a'. W6wczas rzut alii prostej a jest oczywiscie punktem (rys. 187). Rzut b'" prostej b otrzymujemy, przenoszac do rzutu trzeciego dwa punkty, np, slad poziomy i punkt P jak na rysunku 185.

W ten spos6b zadanie zostalo sprowadzone do polozenia juil rozpatrzonego; odcinek AB znaleziony w ukladzie 7t17t przenosimy do pierwotnego rzutu pionowego.

ZADANIE III. Znalei6 odleglos6 dwu prostyoh skosnyoh.

W celu sprowadzenia do polozenia z rys. 183 wykonamy dwukrotnie zmiane ukladu,

Biorac za :it plaszczyzne rownolegla do prostej a (ti. tak, ze 1; II a'l, sprowadzamy zadanie do zadania II (rys. 188). Porownniac bowiem obecny rzut poziomy z rzutem pionowym na rys. 187, a obecny trzeci rzut z poprzednim pionowym widzimy, ze istotnie mamy to sam?

Jak poprzednio wiec przyjmujemy za rzutnie n plaszczyzne prostopadla do a (a wieo ~l ..L alii) i znajdujemy rzuty a" /I i b" ".

Odcinek AB, znaleziony w czwartym i trzecim rzucie, przenosimy najpierw do rzutu pozioinego, a nastepnie do rzutu pionowego. Oczywiecie AB =

= A" lIB" II.

ZADANIE IV. Znalei6 linif;} przenikania ostroslupa z graniastoslupern poziomym.

Bierzemy za os 1; prostq, prostopadla do rzutu poziomego krawedzi bocznych

:90

ROZDZIAL II. Rzuty na dwie plaszczyzny

graniastoslupa (rys. 189). Wierzcholki 1, 2, ... , 6 linii przenikania, widoczne bezposrednio na nowym rzucie pionowym, przenosimy do rzutow poziornego i pionowego.

Aby wyznaczyc punkty 7 i 8, w kt6rych krawl2di MMl przebija ,sciany ostroslupa, bierzemy pod uwage punkt I przebicia OW z przedluzeniem sci any MM1NN1; Ifj,czq,c go z wierzcholkami 4: i 2, otrzymujemy na przecieeiu z MMl punkty 7 i 8.

Poslugujac sif2 rzutem pomocniczym, mozna latwo rozstrzygnfj,c bez pomocy schematu, kt6re punkty nalezy I~czyc.

,OWICZENIA.

1. Znalezc za pomoca zmiany ukladu kl!:t miedzy tr6jkl!:tami AOD i BOD, gdy CD jest odcinkiem r6wnoleglym do rzutni poziomej.

2. Znaleze za pomoca (dwukrotnei) zmiany ukladu k~t miedzy tr6jklj;tami ADD i BOD w dowolnym polczeniu.

3. Nakreslie rzuty szescianu stojacego na rzutni pionowej, a nastepnie wykona6

rzut na plaszczyzne n. prostopadlq do nl' Rys. 189.

4. Powtorzyccwiczenie 3, gdy prze-

katna kwadratusnaiduiacego sill na n. jest rownolegla do x oraz biorac za 'n plasz()zyzn\l prostopadla do przekatnej szescianu; wykona6 j eszcze rzut na plaszczyzn\l';:;; .l n i porownac z rys. 97.

5. Narysowac dwunastoseian foremny 0 jednej scianie na n. i wykonac rzut na pla-

szczyznll :n; .l . :n;1' •

6. Narysowae rzuty osmiosoianu foremnego 0 przekqtnej prostopadlej do rzutni poziome] i znalezd przelrr6j dowolna plaszczyzna za pomoca zmiany ukladu,

§ 20.' Rzut boczny

Jesli w azczegolnoeci plaszczyzna r;r, jest prostopadla do osi x, to nazywamy j'l: rzutni~ boczn~ i oznaczamy przez %3'

Kraweds ~ oznaczamy wtedy przez y, kraweds zas plaszczyzn %2 i %a przez z.

[§ 20J

Rzut boczny

91

z

p?;;-- w - .... --.-.~ P'

'Y

Rys. 190.

Rzutnie r;r,a mozemy przez obr6t dokola osi y sprowadzic do rzutni poziomej (rys. 190) lub przez obr6t dokola osi z do rzutni pionowej (rys. 191).

W pierwszym wypadku rzut boczny P'" punktu P lezy na prostopadlej do osi y, wykreslonei z rzutu poziomego, przy czym odleglosc P'" od y r6wna jest odleglosci P" od x; w drugim wypadku rzut boczny P'" lezy na prostej prostopadlej do osi z, wykreslonei z rzutu pionowego, przy czym odleglosc rzutu bocznego P'" od osi z r6wna jest odleglosci P' od x.

W pierwszym wypadku tr6iscian %1%2na rozcinamy wzdluz osi z i rozkladamy na rzutnie pozioma w drugim wypadku rozcinamy wzdluz osi y i rozkladamy na rzutnie pionowa,

Najczf2sciej uZywamy drugiego sposobu.

Presta przenosimy do rzutu bocznego kreslac rzuty boczne dwu jej punkt6w (na rys. 192 punkt B jest wziety na rzutni poziomej).

8ladem bocznym plaszczyzny nazywamy haw§di przeeiecia iei z rzutnia

z
P';,-g- _'--<j'P"
i
!
,
y ~ x
y lp' Rys. 191.

92

ROZDZIAL II. Rzuty na dwie plaszczyzny

;1'

Rys. 192.

Rys, 193.

boczna, Oczywiscie slad boczny przecina si~ z pionowym na osi z (Iub jest do niej r6wnolegly), a z poziomym na osi y (Iub jest do niej r6wnolegly).

Jesli os y przebija plaszczyzne, to punkt ten przenosimy do rzutu bocznego i ll!,czymy z punktem przeciecia sladu pionowego z osi!!! z, otrzymuj!),c slad boczny (rys. 193); jesli slad pionowy jest rownolegly do z, to slad boczny jest rowniez r6wnolegly do z.

Przy ustawieniu azczegolnym moze siQ zdarzyc, ze rzuty poziomy i pionowy dwu r6Znych figur geometrycznych s~ identyczne. Tak np. rzuty pionowy i poziomy szeseianu 0 scianach r6wnoleglych do :lt2 i :ltl nie r6zni,!! si~ od rzut6w jego polowy (rys. 194: a), znajdujaeej si~ po [ednej stronie plaszczyzny przek~tnej, ani od rzut6w walca obrotowego (rys. 194: b) 0 osi r6wnoleglej do x i r6wnej srednicy podstawy.

W takich wlasnie wypadkaeh, gdy dwa rzuty nie okreslaj,!! figury [ednoznacznie, rysujemy [eszcze rzut boczny.

Poza tym uzywamy rzutu bocznego do rozwiqzania zadari, gdy proste S,!! prostopadle do osi x, a plaszczyzny r6wnolegle do x (lub przechodzace przez x).

z

z

y

\~_OX

y b)

Rys, 194.

(§ 20J

Rzut boezny

93

ZADANIE I. Znaleze punkt przebicia plaszczyzny a 1'6wnoleglej do x prostq l prostopadlq do x.

Rzut boczny prostej l znajdujemy kreslac rzuty boczne punkt6w A i B, kt6rymi prosta zostala okreslona (rys. 195); slad boczny k« l'!!czy punkt przeciecia v" i z z rzutem boeznym punktu, w kt6rym plaszczyzna a przecina os y. Poniewaz a II z, wiec k" jest rzutem boeznym o'" plaszezyzny a.

A

+-._~IA' ha y

Rys. 195.

Rys. 196.

Z tego wynika, ze rzut boezny punktu przebicia znajduje si~ na przecieciu l'" z k". Do rzutu pionowego przenosimy punkt P bezposrednio; rzut poziomy otrzymujemy z rownosci P'i'» = P'X.

ZADANIE II. ZnaleiC punkt przebicia p'laszczyzny prostq prostopadlq do osi z. ~a rys. 196 plaszezyzna okreslona zostala za pomoca prostych r6wnoleglych mIn.

Aby rozwiazac zadanie II, mozna przesunac plaszczyznQ pomocnicza y przez prosta l prostopadle do osi z. Kraw~dz przeciecia iei z plaszczyzna dana l!!czy punkty MiN, w kt6rych dane proste przebiiaj~ y. Wykreslailte w rzucie boeznym prosta L (AB) i prosta k (MN), otrzymujemy punkt prze~i~cia. w rzueie bocznym, kt6ry nastepnie przenosimy do rzutu pionowegq 1 poziomego.

ZADANIE III. N akreSli6 rzuty czworoscianu joremnego, stojqcego na plasZGzyznie okreSlonej osil1 x i punktem P.

Rzuty podstawy kreslimy jak w § 8, obracaiac plaszczyzng a = (Px) dokola osi x do pokrycia si!2 z rzutnia pozioma, Najpierw wiee (rys. 197) znajdujemy klad po, a nastepnie przenosimy wzi~ty w kladzie tr6jkltt foremny AOBoQo do rzutu poziomego i pionowego za pomoca prostych AP, BP i OP.

Wysokosc DG, skonstruowana przy kladzie AOBoQo podstawy, odmierzamy od srodka ciezkosci G za pomoca rzutu boeznego. W tym celu wyznaczamy kolejno rzuty P'", ka = a''', G'" oraz D'" w odleglosci GOD od Gil' na

94

ROZDZIAL II. Rzuty na dwie plaszczyzny

D

Rys. 197.

prostej prostopadlej do k«: Rzuty D" i D' znajdujemy jak w poprzednioh zadaniaeh.

ZADANIE IV. Znalezc plaszczyznlJ symetrii odoinka AB prostopadlega

do osi z.

Poniewaz AB .L z, wiec jego plaszczyzna symetrii jest r6wnolegla do x,

a prostopadla do rzutni bocznej. Kreslimy wiec _ _.,it_._......... A"

przez srodek A"'B'" prosta prostopadla do A'''B''', kt6ra jest rzutem bocznym plaszczyzny symetrii (rys. 198). SladY Va i h« SE!! r6wnolegle do X i przeohodza przez punkty, "f kt6rych k" przecina osie z i y.

_"_,,_,,_,,. B"

, \, -,,-.-]B' ::c

\ '~ " .. -.-., S'

"" , --.--"",,- A'

" .... , ..

(jWICZENIA:

1. Nakreslie rzuty dwudziestoscianu foremnego i znalesc przekr6j plaszczyznq, rownolegla do osi x. 2. Znaleze przenikanie ostroslupa z graniastoslupem r6wnoleglym do osi X za pomoca rzutu bocznego.

Wak.: Skorzystac z tego, ze rzut boczny linii przenikania pokrywa sill z podstawq, graniastoshipa.

3. Znale:i.6 przenikanie dwudziestoscianu foremnego z graniastoslupem tr6jsciennym r6wnoleg1ym do osi x za pomocq, rzutu bocznego.

4. Znaleze rzuty punktu P, dla kt6rego OP = a (0 oznacza poczatek ukladu czyli punkt wsp6lny plaszczyzn :rtl> :rt. i :rt8)' --t (OP, x) = cp oraz --t (0 P, z) = 1P, gdy cp+1p> 90°,

Rys, 198.

[§ 21]

Cienie

5. Przez dany punkt Q nakreslic prosta nachylona do rzutni :rtl i :rt. pod danymi kq,tami a i p, gdy a+{3 < 90°.

6. Znalei6 slady plaszczyzny przechodzaoej przez dany punkt i nachylonej pod danymi katami a) do osi x i z, b) do plaszczyzn x. i :n: s-

§ 21. Cienie

Dla nadania plastyki rzutom fignr kreslimy czesto cienie, Odrozniac hlldziemy cieii rzucony na inna figure, np. na rzutnie, od cienia wlasnego, przez ktory rozumiemy zbi6r tych punkt6w rozpatrywanej figury, kt6re Sll! odwrocone od swiatla (dokladnie: w ktorych normalne skierowane na zewnatrz powierzchni tworza z kierunkiem swiatla kE!!ty ostre).

Sposoby wyznaczania cieni rozpatrzymy na kilku przykladach.

ZADANIE 1. Znaleic cien tr6jkq_ta na rzutnie, gdy promienie S{f r6wnolegle do dane; prostej s.

Kreslimy cienie wierzcholk6w (rys. 199) na rzutnie poziomq, tzn. slady poziome promieni przechodzacych przez wierzcholki. LE!!czE!!c je otrzymujemy cien tr6jk~ta na rzutnie pozioma, z ktorego uwzgledniamy CZ\lSC znajdujace, sill przed osia x.

Podobnie znajdujemy cieri na rzutnie pionowa, wyznaczajac slady pionowe promieni przechodzacych przez wierzeholki i odrzucajac CZ\lSC polczona pod osia x.

Rys, 199.

ZADANIA II. Znaleic oien odcinka na odcinek.

Znajdujemy cienie AIBI i OIDI obu odcink6w na rzutnie np. pozioma (rys. 200).

Punkt przecieeia AIBI i OIDI jest cieniem pewnego punktu E odcinka AB i pewnego punktu F odcinka OD, kt6re mozemy wyznaczyc, kreslao promieri swiatla przez punkt przeciecia cieni, Oczywiscie wczesniejezy F rzuca cieri na p6iniejszy E.

Rys. 200.

96

ROZDZIAL II. Rzuty na dwie plaszczyzny

en

W ten sam spos6b znajdujemy cieri krzywej na krzywa, np, eieri okregu na okrag (rys. 201).

ZADANIE III. Znaleio oien odoinka na tr6jkqt.

Kreslimy [ak w zadaniu II cieii odcinka MN (rys. 202) lub jego przedluzenia na boki tr6jkllta. :r~llCZ::j,C otrzymane w ten spos6b punkty E i G, otrzymujemy cien prostej MN na tr6jk::j,t. Cieri. odcinka MN jest oczywiscie odcinkiem ograniczonym promieniami przechodzaoymi przez jego konce,

Rvs. 201.

ZADANIE IV . .znalez6 oie??. tr6ikq,_ta na tr6jkqt (rys. 203).

Znajdujemy cienie ' obu tr6jk::j,t6w na rzutnie pozioma, Z punkt6w przeciecia cienia DlFl z cieniami AIBl i BI01 wykreslamv zwrotne promienie swiatla i otrzymujemy cieri tr6jk::j,ta ABO na odcinek DF. Cieri. punktu B na tr6jkl!!t znajdujemy jak w zadaniu III przez przedluzenie odcinka OlBl do przeciecia z ElF1.

Rys. 202.

Rys. 203.

[§ 21J

Gienie

ZADANIE V. Znaleze cie11 tr6jkq,_ta na ostroslnp.

Podobnie jak w zadaniu poprzednim, znajdujemy cieii tr6jk::j,ta i cieri wszystkich krawedzi ostroslupa na rzutnif2 pozioma (rys. 204).

Z przeciecia eieni wniosknjemy 0 cieniaeh bok6w tr6jkllota na krawedzie ostroslupa. Cieri. punktu M na scian~ AOD znajdujemy przez przedluzenie odcinkaPl,M1 do przecieeia z OD, a cien Nc - przez przedlnzenie 1111 Nl doAB.

97

ZADANIE VI. ZnaleZo cien punktu na stoiek.

Wykreslmy cien wierzcholka stozka na rzutnie poziorna (rys. 205). Cieri. tworzacei

otrzymamy oczywiscie, laezac cieri wierzchol- Rys. 204.

ka ze sladem poziomym tworzacej,

Zadanie mozna wiec rozwiazac w nastepujacy spos6b:

Wyznaczamy cieii P1 punktu P na rzutnie i llj,czymy go Z WI' Otrzymujemy zatem cieri tej tworzacej, kt6rlj, przecina promieii swiatla wyehodsacy z P. .Jesli wiec punkt przeeiecia W1PI z podstawa polaezymy z wierzeholkiem, to -otrzymamy bworzaca stozka, na kt6rl!! pada cien P, punktu P.

ZADANIE VII. Znaleic cie1J, tr6jkqta na stozek.

Rozwiazanie dostajemy, powtarzajac kilkakrotnie poprzednia konsttukcje. Cieniami bok6w (rys. 206) S::j, luki, 0 kt6rych wykazemy :rozdziale III, ze Slj, odcinkami elips, parabol lub hiperboL Tu znajdujemy je wyznaczajac po kilka punkt6w. Np. punkty cienia na tworzl!!cej konturowej dla rzutu pionowego {kt6ra w rzucie poziomym jest rownolegla do z) wyznaczone zostaly z przeciecia jej cienia na rzutnie z bokami OlA1 i CIBI.

Moina tez znalezc nie tylko punkty cienia, .ale styczne do krzywej.

Weimy pod uwage krzyw~ .AcCc, kt6ra 7 - 47502 E, Olio

98

ROZDZIAL II. Rzuty na dwie plaszczyzny

jest cieniem odcinka AO na stozck. Aby wykreslic stycznij, al do krzywej AcOc w punkcie Ac, wyobrazmy sobie plaszczyzne a styczna, do stozka w punkcie Ac; slad poziomy h« jest oczywiscie styczny do podstawy w punkcie na tworzll;cejprzechodzacej przez Ac. W szystkie promienie swiatla przechodzace przez odoinek AO tworza plaszczyzne fl, kt6rej slad poziomy przechodzi przez Al i 0l.J est oczywiste, ze plaszczyzna fl przecina stozek wzdluz krzywej AcOc, a plaszczyzn~ a wzdluz prostej al stycznej do niej wAc. Aby wiec C' wykreelic stycznl!; 'al, wystarczy punkt Ac pOff!cczy6 z punktem przeoiecia b, i prostej AlOl•

Podobnie styczna, a2 do cienia boku ..dB otrsymuiemy, lq,czf!:c Ac z punktem przeciecia ha i AlBl,

ZADANIE VIII. ZnaZei6 cieJ~ punktu na ioolec 0 osi pionowej.

Rys, 206.

Poniewaz tu (rys. 207) rzuty tworzacych Sij, punktami, wiec cien znajdujemy bezposrednio, przebijajac walec promieniem swiatla, przeehodzacym przez dany punkt.

ZADANIE IX. Znalez6 cien krzywej na ualec.

Znajdujemy cienie kilku punkt6w krzywe] na walec i l!J;czymy [e linia, krzywq" kt6ra jest przyblizeniem cienia danej krzywej. Np. na rys, 208 nalrreslono w ten spos6b cieii podstawy wiekszego walca na mniejszy.

Dla dokladniejszego wyznaczenia krzywej znaleziono cieii Nc punktu N na plaszczyznie symetrii figury i kierunku swiatla, kt6ry b!2dzie wobec tego najwyzszym punktem krzywej, cieri K; nit obrysie wales oraz punkty TO' i Uc przeciecia cienia rzuconego z cieniem wlasnym walca, W szystkie konstrukcje wykonywamy najpierw w rzuciepoziomym, z kt6rego jednoznacznie wynika, gdzie znaidujlle si'2 punkty N, T, K i U, rzucaiqce cienie na tworzqoe walca.

CWICZENIA:

1. Narysowllc cieii tr6jklj,ta na szescian 0 podstawie na rzutni poziomej.

2. Rozwiazae zadanie IV, biorac tr6jklj,ty tak, aby si¢ przeoinaly.

[§ 21]

Cienie

99

Rys.207.

Rys, 208.

3. Nakresli6 rzuty ostroslupa prostego, kt6rego podstawa jest szeseiokatem foremnym na plaszczyznie poziomej, a wierzcholek lezy na.:7, i znaleic eieri do wD/2trza (po odrzuceniu podstawy).

4. Znalezc eieri odeinka- a) na walec, b) na kule,

5. Znalez6 oieri tr6jklj,ta na obie rzutnie ze zr6dla swiatla w punkcie S.

6. Znalei6 cien tr6jklj,ta na ostroslup ze :irodla swiatla w punkcie S.

7. ZnaleZ6 punkt przebieia r6wnoleglo boku prosta wyznaczajae eieri tej prostej na r6wnoleglobok.

8.Znalezc cieri odcinka na walee, gdy ir6dlem swiatla jest punkt.

ROZDZIAL III

KRZYWE DRUGIEGO STOPNIA

§ 22. Punkty niewfasciwe

Przedmiotem daIszych rozwazari b'2dl1 zbiory wszystkich punkt6w prostej, wszystkich punktow plaezczyzny i wszystkich punkt6w przestrzeni tr6jwymiarowej. D1a krotkoeci kazdy z tych zbior6w nazywac bedziemy tez prze. strzem:Cf. Pr6cz tych przestrzeni bedzie mowa rowniez 0 innych zbiorach. Jednym z nich bedzie zbior wszystkich prostyeh pewnej plaszczyzny, przechodzacych przez dany punkt W; nazywac go bedziemy pgkie1n prostyoh i oznaozac przez (W), a sam punkt TV - wierzoholkiem pQ7cu.

Poieciem grajacym zasadnicza ro1C2 w calej matematyee, a wiec rowniez w geometrii, jest pojecie funlcci'i. W poczatkach analizy rozpatruje siC2 prawie wylacznie funkcie okreslone na zbiorze liczb rzecsywistych i przybierajace [ako wartosci tez Iiezby rzeezywiste. Poieoie to daje sie uogolnic na dowolne zbiory [aknastepuie:

Niech X i Y b'2dlJ, wolnymi zbiorami (przestrzeniami). Jesli kazdemu e1ementowi X zbioru X przyporzadkowany jest pewien (ale tylko jeden) element Y zhioru Y, to przyporzadkowanie takie nazywa siC2 funkojCf (lub przeksztaiceniem, lub odwzorowaniem) okreslonCf na zbiorze X i maj~c!]: wartoaoi ze zbioru Y.

Funkcje oznacza si\l przez I, F, g, G itd. Element Y zbioru Y przyporzadkowany przez funkcie f elementowi X zbioru X oznaczamy przez f (X) i na2OYwamy obrazem elementu X. Zbi6r obrazow wszystkieh element6w X zbioru X oznaczamy przez f(X) i nazywamy obrazem zbioru X. Jesli obraz t(X) wypelnia caly zbi6r Y, to m6wimy, ze funkcja f odwzorowuje zbi6r X na ealy zbi6r Y, w przeeiwnym razie, ze przeksztalca go tvlkona eZ\l8C zbioru Y.

W szczeg61nym przypadku zbiory X i Y moga bye identyczne. Podstawowe znaczenie ilia nauki 0 rzutaeh ma pewna funkcia x = t(X) okreslona na zbiorze X wszystkieh punktow prostej 'P, a ktorei zbiorem wartosci jest P'2k (W), 1ezlJ,ey w plaszczyznie zawierajacej prosta p. i rnajacy wierzcholek poza prosta p.

Funkcja ta okreslona jest jak nastepuje: obrazem (czyli wartoacia funkeii) kazdego punktu X prostej p jest prosta x peku (W) przechodzaca przez punkt X (rys. 209).

[§ 22]

Punkty niewlasoiwe

101

W ten spos6b kazdemu punktowi prostej p przyporzqdkowana jest iednoznacznie jakae prosta peku, Zauwasmy, ze wszystkie proste peku, z wyjatkiem prostej r r6wno1eglej do p, posiadaja swoie odpowiedniki na prostej p (slj, wartosciami funkcji f). Zatem funkcja / przeksztalca prosta p na Y -r, tzn. na zbior otrzy-

many z Y przez odrzucenie elementu r. Na gruncie tego przeksztaleenia wydaje sie, jak gdyby przestrzen X (zbi6r punkt6w prostej p) byla ubozsza 0 [eden element od zbioru (W).

Dzial geometrii, kt6rego podstawowe pojecia maja liczne zastosowania w dalszej eZ'2sei tej kaiazki, nazywa si\l geometriq, rzuunoa.

Geometria rzutowa zajmuje sie tylko takimi wlasnosciami zbior6w, kt6re nie ulegaj!]: zmianie przy przeksztalceniu za pomoca wyzej okreslonej funkeji f i analogieznyeh funkcyj. Jesli wille np. pewna para punktow A, B ma wlasnose cJ> i t'2 sama wlasnosc ma para /(..1), f(B), to wlasnosc ta bedzie nalezala do geometrii rzutowej jako niezmiennik przekaztalcenia f. Z punktu widzenia rzutowego jest wiec obojetne, czy mowa 0 przestrzeni X, ezy 0 przestrzeni I( X); Slj, one jedynie obiektami, do kt6ryeh odnosza sill pewne twierdzenia, s~ [ak gdyby dwiema interpretaejami tej samej rzeezy. Aby jednak obiac rozwazaniami rzutowymi eal~ przestrzeri Y = (TV), zachodzi potrzeba wzbogaeenia przestrzeni X 0 [eden element, ktoremu bylaby przyporzadkowana prosta r peku.

Ta alternatywa ~ostala systematyeznie Ponceleta.! Stala si\l ona podstawa, na

r

A

B

p

c

Rys.209.

zbadana i opracowana przez kt6rej zbudowano geometrie

rzutowa.

W geometrii rzutowej jest wiee mowa 0 tworaeh nieoo bogatszych w e1ementy (punkty) niz zwykla prosta z geometrii elemcntarnej. To rozszerzenie przestrzeni rozpatrywanych w geometrii elementarnej dokonuje si\l w nastepujacy sposob:

Niech Ea oznaeza zwykllj" dobrze znana z geometrii elementarnej przestrzeii trojwymiarowa H6r!! od tej chwili nazywac bedziemy przeatrzeniq euklidesowa, Do element6w zwyklych, punktow, dolaczamy pewne nowe elementy, ktore nazywac bedziemy punktarni niewla.sciwyrni i oznaczao duzymi literami ze znaezkiem 00, np, r-, QcO, itd, w taki spos6b,aby by1y spelnione nastepujace postulaty:

1 J. V. Poncelet, matematyk francuski, ur. 1789, t 1867. Glownym [ego dzielem jest "Traite des p'foprietes tprojectire« des figures" (1822).

lO2

ROZDZIAL Ill. Krzywe drugiego stopnia

(1) Na kazdej proste] p znajduje siQ [eden i tylko jeden punkt niewlasciwy P'",

(2) Jesli proste p i q Sil rownolegle, to P'" = = Q"', tzn. proste rownolegle maj1& wsp61ny punkt niewlasciwv (rys. 210).

(3) Jesli proste 8 i t nie Sf}, do siebie rownolegle, to 8"" ;rf Tex>.

Punkty przestrzeni euklidesowej, w odroznieniu od punkt6w niewlasciwych, nazywac bedziemy punktami wlasoiwymi,

Przeetrzen euklidesowa E3, powiekszona 0 wszystkie punkty niewlasciwe nazywac bedziemy przestrzeniCf rzutowCf i oznaezac przez Pg•

Podobnie, plaszozyznq, rzuunoo. nazywamy SUIll\} plaszczyzny zwyklej, euklidesowej E2 i wszystkich punktow niewlasciwych dolaczonych do prostyeh tej plaszcsyzny; oznaczac i1& bedziemy przez P2•

W koricu przez prostq rzutowa PI rozumie siQ prosta zwykla, euklidesowa, El powiekszona 0 jeden punkt niewlasciwy.'

Latwo ~auwazyc, ze jesli w postulataeh (1)-(3) podstawimy zamiast terminu "punkt niewlasciwy" slowo "kierunek", to bQdl! one spelnione, Korzystajq,c z tego, bedziemy na rysunkaoh zaznaczae punkt niewlasciwy, umieszczajac na prostej lub na r6wnoleglej do niej strzalkQ (obojetnie z Jakim zwrotem),

Przejrzymy teraz najbardziej podstawowe wlasnosci pla.szezyzny rzutowej. J esli proste a i b plaszczyzny P 2 nie Sf!! r6wnolegle, to maia..punkt. wlasciwy wspolny; jesli Z'1S BI'!! r6wrlolegle, to mail'!! wsp6lny punkt niewlasciwy, Bedziemy w tym przypadku mowili rowniez, ze proste a i b przecinaia siQ w punkcie niewlasoiwym. Widzimy wiec, ze kasde dwie proste plaszezyzny rzutowej majf!! punkt wspolny (przecinaja sill); dla pewnyeh prostych ten punkt wsp61ny jest wlasciwy, dla innych niewlasciwy,

. Wezlliy prostq a rownolegla do plaszczyzny 01:; wiadomo, ze istniejq, proste r6wnolegle do a i lezace na IX; niech b bedzie [edna z nieh.

Punkt niewlasciwy A co prostej a jest tez punktem prostejb, a zatem wedlug definicji, rowniez punktem plaszezyzny rzutowej 01:. Widzimy wiec, ze kazda prosta rzutowa a rna punlrt wspolny z plassczysne, rzutowa 01: i ze w pewnym przypadku ten punkt jest wlasciwy, a w innym niewlasciwy, Wtedy b~dziemy rowniez mowili, ze prosta a przebija plaszczyznQ 01: w punkcie

Rys. 210.

1 Z podobnymi operacjami rozszerzania przestrzeni spotykamy si'2 w analizio i teorii liozb, gdy do zbioru liozb wymiernych dolaezamy liczby niewymierne, tworzlj,c zbi6r liczb rzec.zywi8tych.

[§ 22]

Punkty niewlaSciwe

103

niewlasciwvm, Widzimy wiec, ze w przestrzeni rzutowej kazda prosta uie lezaca w plaszczyznie rna z nia [eden punkt wsp6lny.

Oznaozmy przez z~ zbi6r wsaystkich punktow niewlasciwych plsszczyzny 01:.

Zbi6r ten rna z kazdlj; prosta jeden punkt (niewlasciwy) wspolny,

Poza tym kazda plaszczyzna {J r6wnolegla do IX zawiera rowniez zbior z':.

Inaczei: dwie plaszczyzny majq, albo prosta wspolnq alba abior z': wspolny.

Okazuje sill dogodne nazywac zbior z~ prostq niewlaSciwq. Zyskuje si@ dzieki temu ogolnosc w wypowiadaniu twierdzen i definicyj. Tak np. zdanie "dwa rozne punkty okreshjl! jedna prosta" pozostaje prawdziwe i wtedy, gdy oba punkty sl'!! niewlnsciwe (jest nia wtedy prosta niewlasciwa z';;').

Podobnie, twierdzenie, ze dwie plaszczyzny majq, prosta wspolna (przecinaja si~ wzdluz prostej),' jest prawdziwe rowniez w przypadku r6wnoleglosci plaszczyzn (przecinaja sill wzdhiz prostej niewlasciwei).

Zauwazmy, ze wprowadzenie prostej niewlasciwej nie burzy prawdziwosci tych twierdzen, w kt6rych slowo "prosta" uiywane bylo w znaczeniu prostej wlasciwej. Tak np, zdanie "kazde dwie proste plaszozyzny majq, punkt wspolny" pozostaje sluszne, gdy jedna z nichjest prosta niewlasciwa.

Wprowadzimy jeszcze [edna nazwe:

Zbi6r wszystkich punktow niewlaseiwych przestrzeni rzutowej nazywamy pla,8zczyznCf_ niewlaSciwCf_.

Latwo sprawdzic, ze twierdzenia geometrii euklidesowej pozostaja prawdziwe, gdy slowo "plaszezyzna" zaetapimy w nieh slowami "plaszczyzna niewlaeciwa"; np. twierdzenie, ze dwie proste a i b plaszczyzny majl!! punkt wsp6lny, pozostaje prawdziwe i wtedy, gdy mamy na myali plaszczyznQ niewlasciwa .. Wtedy bowiem prosta aoo nalezy do pewnej plaszczyzny wlasciwej 01: (i wszystkich do niej rownoleglych), boo do plaszczyzny {J (i wszystkieh do niej rownoleglych) i widac, ze punkt niewlasciwy krawedzi (wlasciwej) <xi fJ jest wspolnym punktem niewlasciwym prostych a"" i bOO. Zdania "kazde dwie plaszczyzny majl!, prosta wspolna", "prosta ml'!! z plaszcsysna [eden punkt wspolny 1ub na niej lezy" itd. pozostaja nadal prawdziwe, gdy przez plaszezyznll rozumie si~ tez plaszczyzae niewlaaoiwa,

Od tej chwili uzywac bedziemy termin6w punkt,prosta i plaszczyzna w znaozeniu szerszym, rozumieiac przez nie zar6wno punkty, proste i plaszczyzny wlasciwe, jak niewlasciwe.

104

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopniu

§ 23. Homologia, kolineacja i przeksztalcenie rzutowe

I. Zbi6r wszystkich punkt6w prostej rzutowej nazywamy szereaien, punkt6w 0 podstawie p i oznaczac bedziemy przez (p).

Definicje funkcji x = I(X), podana w § 22, przeksztalcajacej prosta euklidesowa p na cz~sc zbioru prostych peku, rozszerzymy na prosta rzutowa (szereg punkt6w), piszac l(POO) = r, tzn. przypisujqc punktowi niewlasciwemu

prostej p promien peku r6wnolegly do p. .

Zauwazmy, ze ilia kasdej prostei x peku istnieje jeden punkt X (punkt przeciecia p z x) taki, ie !(X) = x .• Test Wii2C okreslons fnnkcja, kt6ra przeksztalca pek w szereg; nazywamy j~ funkcja odwrotna i oznaczamy przez X =/-I(x).

Funkcje x = !(X) oraz X = f-1(X) nazywamy p,·zeksztalceniem lwmologicznym lub homologiCf!.

Prsetnijmy proste p i q promieniami peku 0 wierzcholku nie nalezacym do zadnej z nich i przyporzadkujmy sobie wzajemnie te punkty X i Xl' kt6re lei~ na jednej prostei pf2ku (rys. 211 a). Jesli X = I(x) i x = =.tp (Xl) s!!: funkcjami okreslajacymi przeksztalcenie homologiczne odpowiednio peku w szereg 0 podstawie pi szeregu 0 podstawie q w pf2k, to funkcja zlozona da sif2 napisac w postaci X=![tp(XI)] lub (opuszczaj~c nawiasy) X = Itp(XI), a odwrotna jako Xl = tp-1 1-1 (X). Nazywac je bedziemy rowniez przek,~ztalceniem homoloaicznym szereg6w 0 podstawach p i q.

Zauwazmy, ze punktowi Z'(' szeregu (q) odpowiada punkt Z (wlasciwy, jesli p 'Ik q), punktowi zaS UOO szeregu (p) - punkt U1 (wlasciwy, iesli p 'jj., q) w szeregu (q).

Analogicznie okreslamy przeksztalcenie homologiczne pekow (W) i (W1) w siebie, przyporzadkowujao sobie wzajemnie takie promienie x i Xl (rys. 211 b), kt6re przecinaja sif2 w punkoie pewnej prostej w nie zawierajacej wierzcholk6w W i W 1"

Tak wiec zar6wno w homologii Pl2k6w, jak w homologii szereg6w prosta laczaca wierzcholki, a takze punkt przeciecia podstaw, Silo przyporzqdkowane so bie samym.

Niech teraz dana bedzie dowolna skoriczona ilosc szereg6w (PI)' (Pa), (P5)' .. oraz pf2k6w (W2), (lif'4) , (TV6), ... Za16imy, ze funkcja 11 okresla homo-

Rvs. 211.

[§ 23]

Homologia, koIineacja i przeksztaleenie rzutowe

105

10gi12 miedzy (PI) a (TV 2), funkcja 12 homologie miedzy (W2) a (Pa), funkcja fa homologie miedzy (Pa) a (W4) itd. (rYR. 212).

Niech

x" = 1,,-1/,,-2 ... 1211 (Xl) = rp (Xt);

funkcja Xn = tp (Xl) przeksztalca szereg (PI) w pek (W,,) lub w szereg (p,,) zaleznie od tego, czy n jest liczba parzyst~, ezy nieparzystq.

Podobnie funkcja

X" = /,,-1 /,,-2 ... 13 /2 (X2) = 'If! (X2)

przeksztalca pek (W2) w szereg (Pn) lub w p~k (Wn) zaleznie od parzystosci lub nieparzystosci liczby n.

Przeksztalcenie okreslone miedzy elementami dwu pekow lub p~1ru i szeregu, lub dwu szereg6w, uzyskane za pomoea funkcji zlozonei ze skonczonej ilosei funkcyj homologicznych, nazywamy przeksztalceniem homogralicznym lub 'rzutowym. W szczegolnosci (gdy n = 1 lub 2) przeksztalcenie

homologiczne jest przeksztalceniem Rys. 212.

rzutowym, Latwo zauwazyc, ze zlo-

zenie dwu przeksztalcen rzutowych jest przeksztalceniem rzutowym. Widac tez, ze w przeksztalceniu rzutowym kazdemu elementowi jednego zbioru (peku lub szeregu) odpowiada [eden element drugiego i nil. odwrot.

PRZYKLADY.

1. Obrocmy prosta p dokola jej punktu F

o k~t 9 ~ mt i prsyporzadkuimy kazdemu punktowi X punkt X' po dokonanym obrocie. Odpowiedniosc ta jest - jak latwo widziec - homologia, gdyi proste laczace przyporzadkowane sobie punkty (rys. 213 a) przechodza przez punkt niewlasciwy Woo na prostej prestopadlej do dwusiecznej k~ta obrotu.

2. Jesli k~t obrotu r6wny jest rr, to mamy symetrie. Uzyskao i1l! mozna jako przeksztalcenie zlozone z dwu obrot6w (rys. 213 b) 0 kfJ!t rp i 0 k~t rr - cp. W obu wiee przypadkach przeksztalcenie bedace wynikiem obrotu jest rzu-

b)

A X P X·A"

_/W""

towe.

Rys.213.

106

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

3. Przesuniecie prostej p jest przeksztalceniem rzutowym (rys. 213 e).

Jest to oczywiste, jesli wektor przesuniecia nie lezy w .p, jesli zas lezy, to mozna ruch roz10zy6 na dwa przesuniecia 0 wektory me lezace w p (rye. 213 d). Mamy wiec twierdzenie:

Kazdy ruck prostej jest prze7csztalceniem rzutowym.

Podobnie okazuj e sie, ze przesuniecie peku i obr6t peku dokols wierzcholka SiJ! przeksztalceniami rzutowymi. Dla obrotu dow6d opiera si~ na poprzednim twierdzeniu 0 ruohu sze:regu, zastosowanym do szeregu homologicznego z danym pekiem.

II. Weimy pod uwagll trzy rczue elementy A, B i C szeregu 0 pod.stawie p oraz trzy r6zne elementy A1 Bl i C1 szeregu 0 podstawie q (rys. 214 a).

Udowodnimy, ze istnieje przeksztaleenie rzutowe Xl = f(X), w kt6rym punkty A, B i C przeohodza odpowiednio na Al B1 i °1, tzn.:

s

g,p

C

b)

Rya. 214.

A1 = f(A), B1 = f(B) i C1 = /(C).

Jesli p ~ q i ani A nie lezy na q, ani Al na p, to wezmy dowolny punkt W na prostej AAl i przeprowadimy dowolna prosta m przez punkt Al. Za pomocq rzutu szeregu (p) z punktuW na prostij, m otrzymuiemy (rys, 214) homologie z szeregiem (m) takl1!, ze:

A = 9' (A), 13 = 9' (B) i G = 9' (C).

Polaczmy teraz punkt 13 z BI i D Z 01' Oznaczmy przez Wl punkt przeciecia. Niech 'IfJ bedzie homologia szereg6w (m) i (q) okreslona rzutem z punktu W1. Mamy oczywiscie:

Al = .!p (A), u, = 'IfJ eli) i 01 = '!p (G~.

Jest widoczne, ze funkcja f = 'lfJ9' jest przeksztalceniem szeregu (p) na szereg (q). Istotnie:

j(A) = 'lfJcp(A) = '!p(A) = Al, f(B) = '!pcp (B) = 'IfJ(B) = Bl, f(C) = VHp(O) = = 'IfJ(G) = 01,

Jesli p = q alba A lezy na q, alba A1 na p, to sprowadzamy zadanie do poprzedniego za pomoca nowego szeregu 0 podstawie s, r6znej od p i q (rys. 214 b).

A

[§ 23]

Homologia, kolineaeja i przeksztalcenie rzutowe

107

. Zauwazmy, ze dow6d jest efektywny, gdyz konstrnkcja dozwala ala kazdego punktu X znalei6 odpowiadajacy mu punkt Xl = f(X).

Udowodnimy w § 27, ze f(X) jest jedynym przeksztaleeniem rzutowym przeprowadzajacym punkt Ana .11, B na B1 i ana 01 (konstrukcyj jest oozywiseie nieskoriczenie wiele, ale kazda z nioh przyporzadkowuje punktowi X ten sam punkt Xl)'

Podobnie postepujemy, gdy chcemy okresli6 przeksztalcenie rzutowe rniedzy elementami dwu pekow tak, by dane trzy proste a, b i c peku (W) przeszly odpowiednio na dane trzy proste al, 01 i C1 Plilku (Wl): przez punkt przeciecia a i a1 (rys. 215) prowadzimy dwie proste m i ml i bierzemy pod uwaglil pek 0 wierzcholku w punkcie 1Ii przecieeia prostych b i c, IlJ!czij,cych punkty przeciecia b z m i bl z 1111 oraz c z m i C1 Z ml' Ozneczajac przez cp przeksztalcenie homoIogiczne PE2ku (W' na Plilk(M) (odpo w iadajll!Ce sobie elementy przeoinaia si~ na m) oraz przez VJ - przeksztalcenie homologiczne peku (M) na pek (W1) (odpowiadajace sobie elementy przecinaja si~ na 'Inl), mamy szukane przeksztalcenie rzutowe I(x) = 1pCp(x), spelniajace warunki:

al = I(a), b1 = feb), 01 = .f(c).

Podobnie rozwiazuje sill analogiczne zadania dla p~k:u i szeregu.

III. Zbi6r wszystkich punkt6w i prostych plaszczyzny rzutowej oc nazywamy ~tkladem plaskim i oznaczamy symbolem [oc].

Zbi6r wszystkieh prostych i plaszczyzn przeohodzacych przez punkt W nazywamywiqzkq i oznaezamy przez [W].

Weimy pod uwage uklad plaski [oc] i willZkE2 [W] 0 wierzeholku W nie nalesacym do ukladu [«]. Przyporzadkujmy kazdemu punktowi X ukladu [oc] prostf!, x przechodzaca przez X (rys. 216).

Rys.216.

Rys, 217.

108

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

Przeksztalcenie to nazywamy rowniez h~mologi~. Zauwazmy, ze punktom A, B, 0, ... szeregu 0 podstawie a, lezace] na a, odpowiada na mocy tego przyporzadkowania p'i\khomologiczny (W) zawarty w wiazce [W]. Gdy a jest prosta niewlasciwe, (a wiec taka, ktorei wezystkie punkty S'l, niewtasoiwe), odpowiedni pek lezy w plaszczyznie r6wnoleglej do ct.. Wynika stad, ze kazdej prostej plaszczyzny ct. odpowiada plaszczyzna wiazki [W].

Weimy pod uwage wiaski [W1], [Wa], ... oraz ukl:ady plaskie [iY.2], [0(3], ... (rys.217). Niech 11 bedzie homologia miedzy [WI] a [0:2J, 12 hornologia miedzy [a2] a [W3] itd.

Przeksztalcenie

f(x) = !",!n-l ... 11 (c),

zlozone ze skonczonei ilosci przeksztalcen homologicznvoh miedzy wiazkami a ukladami plaskimi, nazywamy przeksztalceniem kolineacyjnym lub rzutowym (wiazki na wi1J.zk'i\, ukladu na uklad, ukladu na wifJezk'i\), It takze lcoU,neacjl1..

Z wlasnosci homologii miedzv ukladami plaskimi a wiazkami wynika, ze w pl'zeksztaleenin rzutowyrn uklad6w plaskie!! zawsze prostej odpowiada prosta.

Specjalnie wasne jest takie przeksztaIcenie rzutowe dwu uklad6w plaskich [0:] i [0:1], w kt6rym punkty wzajemnie sobie przyporzqdkowane lezfj, na prostych przechodzaeych przez punkt stal:y W. Takie przeksztalcenie nazywa si'2 przeksztalceniem srodkowo-kolineaeyjnym lub kolineacjq sfodkowC/:..

Mog::t zajM dwa przypadki: 1. 0( ~ 0(1'

Punkt W nie moze w6wczas nalezec ani do ukladu [et], ani do ukladu [O:lJ, poniewaz w przeciwnym razie przeksztaleenie nie byloby wzajemnie [ednoznaczne (rys, 218).

Punkt W nazywamy srodkiem kolineaeji, a krawgdi k przecieoia obu plaszczyzn - osiq. kolineacji. Kasdemu punktowi osi kolineacji odpowiada on sam. Z tego wynika, ze proste odpowiadajl1.ee sobie wzajernnie przeeinajq si0 na osi kolineaeii.

Punktom ukladu [ ct.] lezaoym w plaszczyzuie rownoleglej do ct.l a przechodzacej przez W odpowiadaja punkty niewtasciwe ukladu [etl]. Zbi6r wszystkieh punkt6w niewlaseiwych plaszezyzny etl nazwaliamy prosta niewlasoiwa z~. Widac, ze prosta z ukladu [0:], odpowiadaj fj,ea prostej niewlasciwe] ukladu [0(1], jest r6wnolegla do osi kolineacji. Jesli wezmiemy na plaszczyinie proste r6wnolegle a1 i bl, tzn. proste rnajace wsp61ny punkt niewlasciwy A;:O, to oozywiscie proste a i b b~dfj, przechodzily przez punkt A odpowiadaiacy punktowi A;:O: proste a i b przecinaja sit) wobee tego na z,

Podo bnie punktom niewlasciwym uldadu [«] odpowiadaja punkty ukladu [0(1], lesace na przecieciu z plaszczyzl1::t rownolegh, do 0(, a przeohodzaca przez

[§ 23]

Homologia, kolineaoja i przeksstalcenie rzutowe

109

Rvs. 218.

Rys, 219.

srodek kolineacji W: prostej niewlasciwej nO(> ukladu [ct.] odpowiada wiec prosta nl r6wnolegla do osi kolineacji. Jesli dwie proste cl i dl ukl:adu [0:1] przeoinaja sill na n{", to odpowiadajaca im proste c i d slj, r6wnolegle.

Proste z i n1 nazywac bedziemy prostymi granicznymi. Latwo zauwazyc (rys. 218), ze odleglosc jednej prostej granicznej od osi kolineacii r6wna jest odleglosci dntgiej prostej granicznej od sfodka kolineacji.

2. 0( = etl.

Punkt TV, przez Ict6ry ma przeehodzic kazda prosta l!!ezfj;ca odpowiadajace sobie punkty - a kt6ry i w tym przypadku nazywa sill srodkiem kolineacji - musi oczywiscie lezec na «.

Kazdei prostej w przechodzacej przez punkt W cdpowiadac musi ta sama prosta, poniewaz parze punkt6w Xi Y na w przyporzadkowane Sfj, punkty Xl i Yl, rowniez polozone na prostej w (rys. 219). Wynika z tego, ze punktowi W zaliczonemu do ukladu [«] odpowiada punkt W zaliezony do ukladu [0:1]. Punkt W jest wiee punktem stalym (fikspunktern) przeksztalcenia.

Zachodzi pytanie, czy istnieja jeszcze inne fikspunkty (oczywiscie nie m6wimy 0 przeksztalceniu przez identycznosc, w kt6rym kazdemu punktowi X przyporzadkowany jest punkt Xl = X). Okazuie sie, ze istnieje cala prosta k - nazywamy jfj, takze osiq. kolineacji srodkowej lub prostq. stalq - kt6rej kazdy punkt jest punktem stalym przeksztalcenia. Aby tego dowiesc, weimy prost!! a ukladu roc] nie zawierajaca punktu TV. Jesli prosta al ukladu (0(1]' odpowiadajaca prostej a, pokrywa sig z ni!J" to oczywisoie k = a, gdyz kazdemu punktowi X przeciecia a i W odpowiada punkt Xl przeoiecia a1 i Wt; skoro zas a = al i w = wl, to .X = Xl'

Zal6zmy wiec, ze ~ ~ a. IV 6wczas punkt A przeciecia a i al odpowiada samemu sobie. Wezmy jeszcze prosta b nie przechodzaca ani przez punkt W,

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

110

[§ 23]

Homologia, kolineaeja i przeksztalcenie rzutowe

111

ani przez punkt A. Moglj, zajac dwa przypadki: albo prosta hl' odpowiadajaca prostej b, przecina sil'! z niq w punkcie B nie lezacym na WA, albo w punkoie B lez!l!cyro na A W.

W pierwszym przypadku oozywiscie prostej AB odpowiada prosta AB i - [ak juz widzielismy - kazdy j oj punkt jest punktem stalym; jest wi'2cAB = k.

W drugim przypadku, tj. gdy punkt przeciecia b i b1 lezy na prostei W A (rY8. 220), udowodnimy, ze WA jest osia kolineacji.

Wezmy w tyro celu dowolna prostq x ;;6 AB ptzechodzaca przez pewien punkt :x prostej AB. Jesliby prosta X:t przecinala x w punkcie X r6znym od X, to wowczas dwie rozne proste AX i BX nie przechodzace przez W bylyby osiami kolineacji. Wtedy kazde] prostei nie przechodzacei przez X odpowiadalaby ta sama prosta, gdyz iei punkty przeciecia by1yby punktami stalymi; z tego jednak wynikaloby, ze kazdy punkt plaszczyzny oc by1by punktem stalym, co wy1i1czylismy z naszych rozwazari.

Widzimy wiec, ze prosta Xl odpowiadajaca prostej X musi przechodzio przez punkt X; zatem X jest fikspunktem, a wobec dowolnosci punktu X prosta W A jest osia kolineacji.

Oczywiscie i w tyro przypadku proste, odpowiadajace sobie wzajernnie, przecinajq sill na osi kolineacji.

Przeksztalcenie plaszczyzny na siebie otrzymac mozna przez -rzut dwu r6znych uklad6w plaskich [OC2] i [IX3J, miedzy ktorymi jest zdefiniowana kolineacja (rY8. 221). Jest przy tyro obojgtne, czy bedzie to rzut z punktu wlasciwego S, czy z niewlasciwego (tj. rzut r6wnolegly).

Istotnie, jesli przez X = r(X2) oznaczymy kolineacj 12 uklad6w [ex 2] i [IX1] 0 srodku S, przez X2 = fCXs) kolineaoje uklad6w [a2] i [0(1] 0 srodku W i w koriou przez Xl = r(X3) kolineacje uklad6w [as] i Cal] 0 srod- '""""-t----f<;-~~.;;_-t-,

ku S, to przeksztalcenie zlozone X = = rfr-l(X1) jest przekaztalceniem rzutowyro ukladu[O(l] na siebie. Jest to oczywisoie kclineacja srodkowa, gdyz kazda para odpowiadaiacych

w

sobie punkt6w X i Xl lezy na prostej przechodzacei przez rzut punktu W. Osi~ tej kolineacji jest, jak widao, rzut k' osi kolineacji k uklad6w [ex:2] i [IX3J. Przyklad kolineacji 0 srodku lezaeym na osi kolinescji dostaniemy, jesli wybierzemy punkt S w plaszezyznie Wk.

Twierdzenie I.

Kazde pl'zel;;sztalcenie mifJdzy punktalni dwu 'roznych plaszczyzn ex: i p, 'W kt6rym prostej odpowiada prosta przecinajqca sil2 z niq, na krawf,dzi fl. i p, jest kolineacjq, srodkowq.

D ow6 d. Wezmy proste XlX2 i 1'1Y 2 l~czf!:ce dwie dowolue pary odpowiadajacych sobie punkt6w. Poniewaa-vwedlug zalozenia - prostej Xl Y 1 plaszozyznv oc odpowiada przecinajaca sie z nii]; prosta X2Y2 plaszczyzny p, wiec XlYl i X2Y2 lez~ w jednei plaszczyznie (rys. 222), a zatem przeoinaja sil'l. Udowodnilismy wiec o zbiorze P wszystkich prostych IlJ!cz!J!cych odpowiadaiace sobie punkty, ze kazde dwie proste tego zbioru przecinaja sill. Latwo dowiesc, ze jest to mozliwe tylko w dwu przypadkaeh:

10 gdy proste zbioru P lezi]; w jednej

Rys, 220.

Rys.222.

plaezczyznie;

2° gdy Si]; one elementami pewnej wiazki 0 wierzcholku W.

Poniewaz w danym razie proste nie lez!J; w jednej plaszczyznie, wiee przechodza przez pewien punkt W nie Iezfj,cy ani na IX, ani na p, co wlasnie nalezaloudowodnie.

Twierdzenie II.

Kaule przeksztalcenie zlozone z dwu kolineacji srodkowych 0 wsp6lnej osi jest kolineacia; srodkouiq:

Dow6d. Niech 11 bedzie kolineaeja uklad6w [0(1] i raJ, 12 - kolineaeja uldad6w [oc] i [0(2], a Wl i W2 srodkami tych kolineacyj.

Niech najpierw ex:1 = 0(2' J esli TV jest punktem przebicia plaszczyzny 0( proata W1W2 (rys. 223), to punkty Xl i X2 odpowiadajace punktowi X w kolineaciach Xl = f(X) i X2 == f(X)

k

Rys. 223.

Rye. 221.

112

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

znajdujq, sil; z nim na jedncj prostej, po- . If niewaz WlX1 i W2X2 lei!!: w jednej plaszczyznie; jest wiec spelniony warunek na

to, aby przeksztalcenie rzutowe bylo kolineaoja, Osia tej kolineacji jest krawl;dz alaI'

Niech teraz plaszczyzny all (.(2 i IX bl;dq, rozne (rys. 224), ale maiace -- zgodnie z zalozeniem - wspolna lrrawedz. Wtedy przeksztalcenie zlozone Xl = 11 f2-1 (X2) prsyporzadkowuje punktom kazdej prostej

PI plaszczyzny (.(1 punkty prostej Pz plaszczyzny ct.2, przecinajacej siQ z PI na krawedzi ct.l i ct.z, a wieo jest one kolineacja srodkows na mocy twierdzenia I.

Zauwazmy, ze srodek kolineacji zlozonej lezy na prostej hleczf!ecej srodki WI i Wz kolineacyj danych (poniewaz punkty Al i A~ przebicia tej prostej z IXI i Ci.z musza sobie odpowiadac).

J esli wreszcie IXI = IX = 1X2, to obrocmy plaezczyzne ct. dokola wspolnej osi kolineacyj t, i 12 0 k1J!t ~ n1t do polozenia a i przyporzqdkujmy punktowi Xl plaszczyzny 1X1 punkt X = w (X), uzyskany przez obr6t punktu X = 11-1 (Xl) odpowiadajacego punktowi Xl' Okreslone przeksztalcenie X = W 11-1 (Xl) miedzy IX i IXl spelnia warunki twierdzenia I, jest wieo kolineacjq srodkowa,

Podobnie, przypisujac kazdemu punktowi X2 punkt X odpowiadaiacy punktowi X po obrocie, otrzymamy nowe przeksztalcenie kolineacyjne X = = W/2"l(X2). Jest widoczne, ze przeksztalcenie Xl = 11w-1 W/2-1(X2) (uzyskane za posrednictwem plaszczyzny O() pokrywa si\! z przeksztalceniem Xl = 11 12-1 (X2)· Sprowadzilismy wiec przypadek trzeci do pierwszego.

Twierdzenie zostalo zatem udowodnione we wszystkich przypadkach.

Rys. 224.

Twierdzenie III.

JeSli na plaszczyinie a dane SI:f cztery punkty A, B, Oi D oraz na plaszezyinie P eztej'y punkty A', B', 0', i D' tak, ze zadna troika tyeh punlct6w nie lezy na prostej, to istnieie przelcsztalcenie rzutowe X' = I(X) przeprowadzajqce wzaiemnie te czworki punkt6w na siebie, tj. takie, ze:

I(A) = A', f(B) = B', 1(0) = 0', i feD) = D'.

Dowo d. Przesurimy i ewentualnie obrocmy najpierw plaszczyzne IX do polozenia ct.1 ~ P tak, by punkt P' przeciecia A.'B' i O'D' pokryl si\l z punktem P na AB i OD, ale by prosta A'B' nie przeszla na prosti!; AB (rys. 225).

Poniewas zar6wno przesuniecie rownolegle jak obr6t s&! przeksztalceniami

[§ 23]

Homologia, kolineacja i przeksztaleenie rzutowe

113

kolineacyjnymi (0 srodku niewlasciwym), wiec mamy miedzy a i 0(1 przeksztalcenie rzutowe, w ktorym A, B, aiD przechodza na ..11, Bl, Ot i Dt. \Vykonajmy teraz rzut IXI na plaszczyzne IX2 przechodzaea, przez prostq A' B' tak, aby A' j B' byly rzutami Al i BI. Poniewaz przy tym prosta OlDt przechodzi na przecinaj !Joel:!! j lJ! prosta C2D2 (PI = P2), wiec istnieje kolineacja, ktors ostatecznie przeprowadza A2B202D2 w A'B'O'D' (srodkiem jej jest pun1ct przeciecia prostych D2D' i 020').

Mamy wiec przeksztaleenie rzutowe ukladu IX na f3 uzyskane za pomoca skoriczonej liczby kolineacyj srodkowych, w ktarym punkty A, B, a, D przeohodza na A', B', 0', D'.

Rys. 225.

III. Szczeg61ne przypadki kolineaeyj maja specjalne nazwy.

1. Powinowactwem srodkowym nazywamy przeksztalcenie srodkowo-kolineaeyjne, w kt6rym srodek kolineacji TV jest punktem niewlasciwym (rys. 226 a i b.).

W6wczas os kolineacji p nazywamy osiq, powitwwactwa, a srodek kolineacji Woo - kierunkiem powinowactwa.

TV powi'IWwactwie punktowi niewlaSciwemu A~ odpowiada punkt niewlaSoiwy. Jesli ct. ,e. {J, to wynika to z tego, ze prosta lV"" A~ jako posiadajaca dwa punk c ty niewlasciwe raine jest prosta niewlasciwa przebija wi~c druga plaszczyzne w punkcie niewlasciwym A~.

Jesli zas IX = {J, to.podobnie jak w dowodzie twierdzenia II, obrocmy pla-

p

A'"

£_---~_\""

U. •... ~.

oj

v/

Rys, 226.

8-47502 E. Otto

114

ROZDZIAL III. Krzvwe drugiego stopnia

szczyzne a dokola osi powinowactwa 0 kq.t 'F rm i zauwazmy, ze miedzy ukl:adami [a] a [~] (po obrocie) zachodzi powinowactwo (0 srodku w punkcie niewlasciwym prostej prostopadlej do plaszczyzny symetrii kq.ta obrotu). Zalozone powinowactwo mi\!dzy elementami ukladow [a] i [~] jest wiec zlozeniem dwu powinowactw przestrzennych, w kt6rych punktorn niewlasciwym odpowiadaja punkty niewlasciwe. Wynika z tego, zo rowniez w przypadku powinowactwa ukl:ad6w zlllczonych na jednej plaszczyznie punkty niewlasciwe przechodza na punkty niewlasciwe.

Zatern prostyrn rownoleglym odpowiadaja w powinowactwie proste r6wno-

legle: iesli a II b, to al II b1•

Kazde rprzekszlalcenl:e kolineacyine, w kt61'1J'In rprosta niewlasciwa przechodz'i

na prost[f niewlasciw[f, nazywamy rprzeksztakeniema/inicznym.

Wida«, ze kazde przeksztalcenie zlozone ze skonczonej 1iczby powinowactw jest afiniczne.

2. Podobienstwem na.zywamy 7colineacjr:" lct6rei os jest niewlasoiwa. Plaszczyzny a i a1 sq. wiec rownolegie (rys. 227). W obee tego punkty niewlasciwe przechodza na punkty niewlasciwe, a wlasciwe na wlasciwe; podobie?istwo jest wilJo przeksztalceniem a/inioznym.

Poniewaz kazdei prostej odpowiada prosta do niej r6wnolegla (przecina i q. bowiem w niewlasciwej osi kolineaoji), wiec wielkosci kq.t6w przy przekaztalceniu przez podobieristwo nie ulegaja zmianie,

AB 0 dsie c i dll'·· It W

Zaehodzi tei rownosc -- = -, guzie 0 1 01 sq. 0 eg osciarm pun c u

AIBI 01

(srodka podobienstwa) od plaszczyzn a i al'

3. Szczeg6lny przypadek zar6wno powinowaetwa [ako tez i podobieiistwa zachodzi wtedy, gdy rownoczesnie srodek kolineacji i os kolineacji S!l! niewlasciwe (rys. 228). Takie przeksztalcenie nazywamy przystawaniem.

Oczywiscie dla kazdego odcinka AB odpowiadaiacy mu odcinek A1Bl ma wtedy til sama dlugosc.

(\ / Woo 5/
A -:
B
\ A 'B t
.:


B
al b) 0) b)
Rys. 227. Rys, 228. [§ 23]

Homologia,kolineacja i przeksztalcenie rzutowe

115

PRZYKLADY.

1. Obrocmy 0 kq.t r6zny od nrc plaszozyzne dokola prostej p lezace] na niej i po obrocie przyporzadkujmy kazdemu punktowi X punkt X. Widac, ze otrzyrnamy przeksztalcenie rzutowe (powinowactwo prostokatne), poniewaz proste laczaee odpowiadajace sobie pnnkty sq. prostopadle do plaszezyzny symetrii (rys. 229).

To przeksztalcenie nazywamy obrotem.

2. Przesurimy r6wnolegle plaezczyzne ~ i przyporzadkujmy kazdemu punktowi X tej plaszczyzny nowe jego polozenie. Otrzymarny przeksztalcenie rzutowe (przyatawanie), kt6re nazywarny przesunilJCiem.

Rys. 229.

Rys, 230.

3. Wykonajrny Had plaszczyzny IX na plaszczyzne rzut6w. Przyporzadkowujac sobie wzajemnie rzut P' i klad P" punktu P plaszczyzny a, otrzyrnujemy powinowactwo prostokatne, kt6rego osia jest slad plaszczyzny (rys. 230).

4. Przetnijmy stozek 0 podstawie S plaszczyzna rue przeohodzaca przez [ego wierzeholek W. Przekr6j 81 jest zbiorem punkt6w odpowiadajacych punktom krzywej S w kolineacji miedzy plaszczyzna przekroju a plaszczyznq podstawy. Bradhem kolineacji jest wierzcholek sto.ika.

CWICZENIA.

1. Dowicsc, ze istnieje nieskoriczenie wiele przeksztaleeri rzutowyeh oc na a', W ktorych punkty zl, B, C, D przechodza na zl ', B', 0', D', jesli ABC le4 naprostej nie przechodzacej przez D i A'B'C' lez~ na prostej nie przechodzacei przez D'.

2. Dane s~ na lllaszczyinIe oc cztery proste a, b, c" dina plaszczyinie (I.' cztery proste a', b', c', d' tak, ze zadna troika prostyeh nie zawiera wspolnego punktu. Dowiesc, ze istnieje przeksztalcenie rzutowe x' = j(x) przeprowadzajaee dane czworki w takie, ze:

f(a) = a', f(b) = b', ftc) = c' i I(d) = d',

3. Jakie polozenie powinien miee czworokat na plaszczyznie IX, aby odpowiadajacy mu kolineacyjnie czworokat na (J byl rownoleglobokiemt

J aki warunek dodatkowy musi spelniac czworokat, aby otrzymac w ten spos6b kwadrat? (Wsk.: Zwrocic uwage na nastepujaey zwiazek: k~t miedzy prostymi na (I.' jest r6wny katowi miedzy promieniami laczacymi srodek kolineaeji z punktami przeciecia prostych na a i prostej granicznej).

116

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

§ 24. Stosunek podzialu i dwustosuilek

1. Presta rzutowa, plaszczyzna rzutowa i przestrzeri rzutowa Si! przestrzeniami szczeg6lnego typu: dla pewnych par punkt6w okreslona jest odleglosc, dla innych nie. Jesli mianowicie punkty Ai B Sl1 wlaeciwe, to maja one odlegloBe; natomiast jesli choe [eden z nich jest niewlasciwy, tonic przypisuje sil2 im zadnej odleglosci.

Odleglosc jest funkcjq (dwu zmiennych A i B), ktora gra zasadnicza role w badaniu wlasnosei przestrzeni euklidesowych; nie zmienia si!2 ona (czyli jest niezmiennikiem) przy obrotach i przesunieciach; z jej pomoca definiuje sil2 pojecie granicy itd,

Okreslimy teraz pewna funkcje Aa w przestrzeniaeh rzutowych, kt6ra gra analogiczna role w przeksztalceniaeh rzutowyeh.

Ustalmy na prostej euklidesowej dowolnie dwa punkty A i B oraz zwrot dodatni, np. od A do B. Dla kazdego punktu 0 roznego od B wezmy Iiczbe AG = AO/BO, gdzie .£10 (i BO) oznaeza miare wektora, tzn. dlugosc odcinka AO (BO) opatrzona znakiem + lub - zaleznic od tego, ezyzwrot AO (BO) jest zgodny ze zwrotem dodatnim, ezy nie (rys. 231).

D~ D: .A B C C;

------~--~---- ----~-

Rys.231.

Otrzymanl1 liczbe Aa nazywamy stosunkiem podzialu dla punktu 0 przy danych A i B.

Latwo zauwazye, ze stosunek podziahi jest niezalezny od jednostki dlugosci i nie zmienia sil2, gdy zamienic zwrot dodatni na ujemny.

Jesli a jest wewnatrz odeinka AB, to .£10 i BO Sl1 znak6w przeciwnych, wiec AG < 0 (np. dla srodke, S odcinka mamy = -1), gdy zas 0 lezy zewufJ;trz odoinka AB, to AG> O.

Wezmy cilJ,g punkt6w 01, O2, • , " 0", .. , rosnqcy nieograniczenie, np. gdy

BOI = AB i 0"-10" = 1 = AB; latwo obliozyc, ze AO" = n + 1 = 1 + ~.

n n

Podobnie dla eifj;guDl>D2, ... , D", .'" gdzie Dl = Al iD"D,,+1 =BA, jest

=n-l=l_~.

n n

Ciagi Iiozb AU" i AD", majl1 granic(l 1. Widae, ze:

10 j esli a porusza si<;l od strony lewej do A, to ,10 malei e od 1 do 0;

20. jesH 0 pomsza si~ od A ku B, to AO maleje od 0, osiflgajlj,e kaZdlJ, licebe uiemna tylko raz;

[§ 24]

Stosunek podzialu i dwustosunek

117

3° [esli a porusza sill od B w prawo, to AG maleje od wartosci dowolnie duzych do 1.

W ten sposob kazda liezba rzeezywista zostala osiq,gnit;ta jeden raz z wyill!tkiem liczby 1. :Mamy wieo odpowiedniosc mi(ldzy punktami wlasciwymi prostej a liezbami rzeezywistymi, w kt6rej kazdemu punktowi (z wyj~tkiem B) odpowiada jakas liezba oraz kazde] liczbie (z wyjq,tkiem 1) odpowiada jakis punkt.

Teraz rozszerzymy definicj!2 funkcji g(X) = Ax na prosta rzutowa przyjmuill!e g(NCO) = 1.

Wiadomo, 7.;e funkeja g(X) = Ax jest funkcja cil1g1q, w kazdym punkcie wlasciwym X ;;& B (jako iloraz dwu funkeyj ciaglych), Aby m6wic 0 ciaglosci (ezy nieciagloeci) funkcji dla N°O, nalezy przede wszystkim okreslio pojecie granicy na prostej rzutowej. Oczywiscie idzie [edynie 0 przypadek, gdy cifl,g punktow wlasciwych d~Zy do graniey niewlasciwej.

Przyimuiemy nastl2pujlJ,el1 definicje:

J e/;Zi ala c'iCfjJU Xl' X 2, ••. , X", , . , punklow wZaSciwyih jest lim I X" I = 00, gazi,e x" jest sp6lrzlJa1U! punktu X"' to lim X .. = NCO,

Na gruneie tei definicji funkcja g(X) jest ciagla w punkcie N"". Istotnie,

. 'hX N"" li d lim (X x,,+k k

jes ,,-+ ,ezy g y Ix"l=oo,tog ,,)=Ax,,=--=1+- ...... 1

_ x" x",

(k jest odlegloscia AB), a wiec g(lim Xn) = lim g{X,,).

Okazuje sie, ze homologia x = I(X) (rys, 209) jest r6wniez funkejfl cilJ,gllJ, dla wszystkieh punkt6w prostej rzutowej p. Aby to sprawdzic, nalezy okreslic granice w zbiorze prostych peku, Przyjmujemy w tym celu definicje:

Presta x jest granicq ciqqu. ::t'1_, x2, ' , " Xn, • , , pramieni pll:ku (W) a wierzcholku ~vlaSciwym W, fe/;li lim -sc (xn, x) = 0; je/;li zaS soierzcholek: p~ku jest niewlasciwy i x = nco, to lim Xn = nco, gdy ciqg adleglosci prostyih x,. od poczqtku ukladu rosnie m:eograniczenie.

Gay x jest prosU£ wlaSciw(f, to lim Xn = x aznacza, ze odleglos6 x" ad x dq,_zy do O.

Tak samo okresla si!2 granice w wiazoe,

Jesli wiec cilJ,g Xn punkt6w na p dq,Zy do Nco, to -jak wynika z definicji funkoji I(X) - cifj;g f(X,,) dlJ,zy do prostej r. Aler = f(NCO), funkeja ta jest wiec cilj,gla dla X = N"". Ci!J,glosc dla X ;;of N"" jest oczywista.

Z tego wynika, ze przeksztalcenie rzutowe P12k6w i szereg6w, iako zlozone z funk:cyj ciaglych, jest ci~le.

Dla ukladu plaskiego przymujemy definicje nast~puj~efl:

Oiqg AI, A2, • , " An, . , , dq,_zy do granicy wlasciwej A, je/;li dla n> no A" sq punktami wlasciwymi i ciq_gi sp6lrzIJarf,Ych dq:i:q do odpowiednich spolrzrif,nych punktu A.

118

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

Oiqg An dq_zy do Goo, jesli ciq_g sp6lczynnik6w lcierunkowych prostych OAn dqzy do sp6lczynnika. h:entnkowego OG"" oraz dla wY1'az6w wlasciwyeh An suma I Xn I + I Ynj dqzy do nieskonezonosei (Xn i Yn sq_ sp6lrzfjdnyrni pttnktu An).

Opieraiac si12 na tej definicji, latwo dowiesc, ze przeksztalcenia homologiczne (rys. 216), a wiec tes i rzutowe, uldad6w plaskich i wiazek sf!; ciagle,

II. Stosunek podzialu jest niezmiennikiem przeksztalcenia horoologicznego szeregu (p) na szereg (q), [ezeli (rys. 232) wierzcholek W P12ku wyznaczajacego przeksztaleenie jest niewlasci wy.

Jesli W jest punktem wlasoiwym, to oczywiscie stosunek podzialu zmienia wartoec w przejsciu z szeregu (p) do szeregu (q). Ahy i w tym przypadku znalezc wyrazenie niezmiennicze, wezmy pod uwage cztery punkty A, B, 0 i D i podzielmy Aa przez AD.

Liczbe:

B.ys. 232.

AO AD Aa:An= BO:BD

nazywarny stosunkiem podw6jnego podzialu lub dwustosunkiem i oznaczamy

przez (ABOD). "

Pary punkt6w AB i OD nazywarny przedzielajq_eymi silJ, jesli 0 znajduje sit;: wewnatrz AB, aD zewnatrsIub na odwr6t; jesli talc nie jest, to pary nazywarny nie przedzielajq_eyrni. sie.

.11

c

B n

Rys.233.

Latwo zauwazyc, ze dla par przedzielajaoyeh siQ dwustosunek ma wartosc ujemna (,1.0 i,1.]) sq, znak6w przeciwnyeh), a dla nie przedzielajacych siQ - dodatnia (znaki ,10 i AD s,," r6wne).

Z i ednoznacznosci funkcji Ax wynika

Twierdzenie IV.

Jelili dane.sq_ trzy r6zne punkty A, B i Oomz liczba x ~ 0, to istnieje dokladnie jeden punkt X, dla kt6rego (ABOX) = z.

Istotnie, [esli AO: Ax = x, to Ax = AG i w6wczas do A, B i Ax istnieie x

iednoznacznie okceslony punkt X; oczywiscie dla tego punktu bedzie:

Jw (ABOX)= AC': Ax =,1.0: _; = x. x

[§ 25] Twierdzenie P a p.pu s a i zagadn. [ednoznacznosci przeksztaleen nut.

119

Wykazemy w § 25, ze wartosc dwustosunku jest niezmiennikiem przeksztalceri rzutowych.

W dalszych rozwazaniach duza rol~ grac b~dll czworki punktow, dla ktorych (ABOD) = -1. Takie czw6rlci nazywaja si12 harmonicmymi.

CWIOZENIA.

1. Do punkt6w A i B dobrae punkt C tak, by a} AC = i, b) J.e = - f.

2. Do punkt6w A, B i a, dla kt6rych .1.0 = 2, znaleic D tak, aby a} (ABCD) = ~,

b) (ABCD) =-1.

3. Dowiesc na podstawie definicji dwustosunku, ze (ABaD) = (CDAB) i (ABaD) = = (BADa), czyli ze wart08c durusiosunlac nie zmienia 8i~ -przez :wmian~ par ani przez zmian~ porzqdku tv obu parach.

4. Wykaza6, ze jezeli (ABCD) = a, to (ABDC) = l!a i (ACBD) = l-a i (ACDB) = = Ij(l-a).

Wsk.: W dowodzie drugiej rownosci zastosowac wz6r Cha.s Ies'a, zakladajao AB = = Aa + CB, Cl) = CB + BD, a nastepnie AC + CB + BD = AD.

5. Wykazac, ze dla czw6rki harrnonicznej jest (ABCD) = (ABDa), czyli ze przez przestawienie element6w w [ednej parze czw6rki harmonicznej otrzymuje sil! czw6rk\l harmonieznq,

6. Sprawdzic. ie czworka punkt6w ABSN°O, gdzie S jest srodldem odcinka AB, jest csworka harmonicsna,

§ 25. Twierdzenie Pappusa i zagadnienie jednoznacanosci przeksztalcen. rzutowych

1. Niech A, B, G i D b12df!, punktami szeregu, a proste a, b, c i d - homolcgicznymi z nimi e1ementami P12ku. Udowodnimy wz6r:

gdzie (ce), (be), ... oznaczaja mary k!l!t6w mniejszych co do wartosci bezwzglednej od 1t, zawartych miedzy prostymi a i e, b i c, ....

Zwrot dodatni w peku wybieramy zgodnie ze zwrotem dodatnim w szeregu, a wiec znak (ae) bedzie r6wny znakowi AO itd.

Dowod w przypadku, gdy wszystkie punl-ty A, B, G i D sq, wlasciwe (l'ys. 234), wynika z rownosei:

AO AW. . AW

-.-- = -. -- czyli AO = 8m (ac)· -. ---,

sin (ac) sin cp sin cp

BO BW l' BO' . (b) BW

sin (be) = sin cp czy 1 = sin e· sin cp'

(ABOD) = s~ (ac) : s~n (ad), sin (be) sin (bd)

D

A

Rys. 234.

120

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

_4-D = -4W czyli AD = sin (ad) <4.W, SIll (ad) sin "p sin "p

-/}_!!_ = 1- W czyli BD = sin (bd) . ]~lif. sin (bd) sin "p sin "p

W przypadku, gdy np. D jest punktem niewlasciwym, dow6d polega na ciagloeci stosunku podzialu i funkcji sin x: [esli bowiem D1, D2, ••• , D3, ••• jest eiagem zbieznym do o-, to (rys, 235):

(ABOD) = lim (ABC':) = lim s~n (ae)· s~n (adn) = s~n (ae~· s~n (ad).

sin (be)· sin (bdn) sin (be) . sin (bd)

. sin (ae) . sin (ad)

Lzczba (abed) = --;'-(b ) -;. '(-bd) nazywa sil2 dW!lstosunkiem eztereeh PI'OSIll cr- sin

mieni p~ku (W) 0 wierzelwlku wlasciwym.

Wniosek I (twierdzenie Pappusa). Jesli ezw6rki A, B, 0, iu s; Ell 01, D1 SCI! przekt'ojami eztel'eeh prostych a, b, c, d Pfdku, to (ABOD) = (A1B101D1).

Istotnie, jesli W jest punktem wlasciwym, to (rys. 236):

(ABOD) = (abed) = (A1Bl01D1).

w

D

Rys. 235.

Rys. 236.

Dla wierzcholka niewlasciwego rownosc jest oczywista.

Opierajac sig na tyro, dejinl:ujerny dwustosunek dla czw6rki a, b, c, d prostyeh r6wnoleglyeh przez r6wnos6 (abed) = (ABOD), gdzie A, B, 0, D S£l: punktami przeciecia prostych a, b, c, d pewna prosta p.

Jezeli jeszcze okceslimy dwustosunek dla punkt6w niewlasciwych A"", BOO, 000, Doc jako r6wny dwustosunkowi (abed) promieni przeohodzacych odpowiednio przez A"', BOO, 000 i Doo i przez wlasciwy punkt W, to mozemy wypowiedziec nastepuj i'J!ce

Twierdzenie V.

TVartoso dwustosunh iest niezmiennikiem przeksztalcel. rzutowych.

[§ 25]. Twierdzenie Pa p p u s a i zagadn. [ednoznaoznosoi przeksztalceri rzut.

121

Wynika to z tego, ze w homologii dwustosunek nie zmienia sil2 oraz z tego, ze przeksztalcenie rzutowe jest zlozone ze skonczonei Iiczby homologij.

Oczywiscie mamy tu na mysli nie tylko przeksztalcenie rzutowe P12k6w i szeregow, ale r6wniez wiazek i ukladow plaskich (rys. 237).

Z niezmienniczosoi dwustosunku przy przeksztalceniach rzutowych wynika

Rys.237.

Twierdzenie VI (Staudta).

J eSli io przeksztalceniu rZUtowym szerequ. (pfJku) na siebie mamy trzy r6ine: fikspunlcty A, B i 0 (tj. jesli Al = A, B1 = BiOI = 0), to kaZiiy punkt szeregu (kazda prosta p@ku) przechodzi na siebie.

Istotnie, gdyby punktowi X odpowiadal punkt Xl ~ X, to czw6rka A, B, C, X przechodzilaby na czw6rk{l A, B, 0, Xl 0 innej wartosei dwustosunku, co nie jest mozliwe.

Wniosek. Przekszuilcenie rzutowe mif!,dzy szereqami (Pl2kami) jest iednoznacznie okreSlone przez podanie trzech. par odpowiadajqcyeh sobie eiemenuno.

Jesli bowiem elementom A, B, 0 odpowiadaja elementy AI, Bl, 01, to warunek (AIBlOlX1) = (ABOX) okresla do danego punktu X punkt Xl jednoznacznie.

W szczegolnosci wiec (rys. 238), jesli dla szereg6w (p) i (q) na r6znych podstawach punkt przeciecia odpowiada samemu sobie (A = AI) to proste BB1, 001, ... , XXI>"" l!j,_cz1J!ce odpowiadajace sobie

punkty przechodzq przez punkt staly W. A, Ct

II. Przeksztalcenie rzutowe Xl = r(X) miriJ,zy ukladami plaskimi (wiCfZkami) jest jednoznacznie

okreslone przez podal~ie czierech. par odpowiadaj(fCych sobie punkt6w (prost yeh) ,

z kt6rych zadna t1'6jka nie lezy na prostej (plaszczyznie). .

Niech na plaszczysnie oc bl2d~ dane punkty A, B, C i D, ana plaszczyinie p punkty At> Bl, 01 i Dl tak, by zadna tr6jka nie Iezala na jedne] prostej. Istnieje (§ 23) przeksztaleenie rzutowe Xl = I(X), kt6re przeprowadza punkty A, B, 0, D na punkty AI, B1, 01 i D1. Przeksztalcenie rzutowe zlosone Ir-1(Xl) przeprowadza punkty plaszczyzny fJ na punkty tejze plaszczyzny fJ w ten spos6b, ze Al przechodzi na AI' B1 na BI, 01 na 01 i D1 na Dl.

Mamy wiec cztery fikspunkty na p. Jest oczywiste, ze jeslibysmy dowiedli,

122

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

ze kazdy punkt plaszczyzny P jest fikspunktem, to wynikaloby z tego, ze przeksztalcenia t(X) i r (X) s~ identyczne.

Wystarezy w tym celu udowodnic, ze na plaszczyznie ~ kazda prosta przechodzi na siebie, Ot6i dla bok6w czworokfl!ta AlB101D1wynika to z tego, ze wierzcholki sq fikspunktami (rys. 239), dla pro-

stych praecinaiaoych boki z tego, ze szeregi na i'tys. 239.

prostych AlB, OIDl, •.. , skladaja sif2 - na mocy

twierdzenia VI - z samych fikspunkt6w, gdyi poza Al i Bl rowniez PI jest

fikspunktem.

<iWICZENIA.

1. Sprawdzi6 rachunkiem, ze (abs1s.) = -1, gdzie 81 i S. 81], symetralnyrni katow miedzy a, i b.

2. Do danyoh punkt6w A, B i 0 dobrac punk t X tak, by: (a) (ABOX) = 3,

(b) (ABOX) = - i, (e) (ABOX) =-1.

3. Figure (rys. 240) ztozone, z czterech punktow 11, B, O i D, z kt6rych zadno trzy me lez!J, na prostej, oraz z szesciu prostych AB, AO, AD, BO, BD, OD nazywamy czuorokatem. zupelnyrn. Punkty te nazywamy unerzcholkumi, a proste - bokarni tego czworokata.

Pary bokow AB i OD, AO i BD oraz BO i AD, nie posiadajacyoh wsp61nych wierzcholk6w, nazywamy przedwlegly-rni. Punkty P, Q i E prseciecia par przeeiwleglych bokow nazywamy punktami przekqtnymi, a proste

PQ, PE i QR - prostymi przekqtnymi. Rys, 240.

Dowiesc, ze czw6rki punkt6w no. kazdym boku i no.

kazdei przekatne] s~ harmoniczne (np. (FGRQ) = 1, (DOFP) = 1 itd.).

Wsk.: Okreslio kolineaoie srodkowa biorac srodek W poza dana plaszczyznl], 0: (rye. 241), a druga plaszczyzU\l 0:1 rownolegla, do plasscsyzny WPQ i stwierdzi6, ze rozwazane

Rys. 241.

(FOR Qj-(F;qR/)t'j=-l (DCFPNDtQ;I1j=-l

[§ 26]

Definicja i og6lne wlasnosoi krzywyeh stozkowych

123

czw6rki na 0:1 Sll< harmoniczne, opierajac si<;l na tym, ze w kolineacji odpowiadajaee sobie czw6rki posiadaja te same wartosei dwustosunk6w.

4. Korzystajac z wlasnosci z owiczcnia 3, znalezc punkt G tak, aby z danymi punktami A, B i P linii prostej tworzyl ezworke harmoniczna,

Wsk.: Do A, B i P dorysowac boki CD, AB, BO •.. jak na rysunku 240.

5. U dowodnic, ze gdy w czw6rce harroonicznej ABI Y punkt Y d!lzy do B, to "harrooniczny" do niego punkt X dltzy rewniez do B.

§ 26. Definicja i og6lne wtasnosci krzywych stoskowych

I. Niech bedzie dane przeksztalcenie rzutowe X2 = /(x1) pomiedzy prostymi pf2k6w (Wl)'i (W2) na jednej plaszczyznie. Oznaczmy przez X punkt przeciecia odpowiadajacych sobie prostych Xl i :);2'

Definicja, Zbwr wszystkich punkt6w wsp6lnych X prostych Xl i X2 odpowiadajqcych sobie w przek.sztalceniu rzulowym nazywamy stozkowq (rys. 242).

Okrfl!g jest stozkowa jesli bowiem kazdei prostej Xt peku (Wl) przypiszemy prosta :);2 nalezaca do peku (W 2) a prostopadlq

do Xl> to oczywiscie otrzymamy okrfj,g 0 srednicy WI W 2, rzutowosc zas przeksztalcenia wynika z rownosci .q: (albl) = .q: (a2b2), • _ ., .q: (b1dl) = .q: (b2dz) i (aAcldl) = (a2b2c2d2).

Gdy miedzy pekami (W1) i (W2) okreslona jest homologia (rys. 221 a), stozkowa sklada sie z prostej WI W 2 i prostej, na ktore] przecinaja sil2 elementy sobie odpowiadajace,

Jesli Wl = W 2 i zawsze Xl ;rf X2 (co 2&-

chodzi np. w przypadku, gdy X2 = j(4) jest obrotem 0 kq,t 'Jl ,..; n7t), to stoskowa jest punkt WI'

W tych przypadkaeh etozkowa nazywac bedziemy zdegenerowanq. Zbi6r pusty i prostq (graniczne polozenie prostych przeoinajqcyoh sil!) rowniez nazywamy stozkoU'q zdeqenerouxmq,

Zal6imy, ze przeksztalcenie rue jest homologiczne i ze W1 ;rf W2•

Dla kazdej prostej Xl mozna korsystajac z konstrukcji podanej na rysunku 215 znalezc odpowiadajaca jej prosta x2, a zatem punkt X stozkowei.

W tym celu (rys. 242) przetnijmy pek (WI) prostll: OA = ml oraz pek (W 2) prosta OB = Il~ Zalozone przeksztalcenie rzutowe mif2dzy (W1) i (W 2) pooiaga za soba odpowiedniosc rzutowa miedzy (nLt) i (m2), w ktore] punktom A1> s, i 01 przypisane Sfl! punkty Liz, B2 i c; Ale O2 = 01> wobee czego (§ 25)

V,,,,,-

Rys, 242.

124

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

pary punkt6w Xl' X2 lezf1 na prostej przeohodzf1cej przez punkt S na przecieciu AlA2 i BlB2•

Korzystajf10 z tego mozemy znaleic dowolna iloac punkt6w stozkowej.

Jesli w szozegolnosci przyjmiemy w peku (Wl) prosta VI przez W 2, to' otrzymamy na przecieciu Vl i 1)2 punkt W 2' Presta V2 jest styczna w W 2 do, stozkowei , gdyz na mocy eif£glosci jest graniea siecznych W 2 Y, gdy Y df1Zy do W 2' Analogicznie, styeznf1 w punkcie Wl jest prosta Ul odpowiadajaca, prostej U2 = W2WI peku (W2)·

Udowodnijmy twierdzenie VII.

W przeksztalceniu kolineacyjnym stozko'Wej odpowiada stoZlwwa.

-~~.' /'

.,:'--,".

\"'\ -, . 'lVi'

. ".

Rys, 243.

Nieeh pekowi (WI) odpowiada na plaazozymie oc' pek (W1), a pekowi (W 2) Pllk (W~). Poniewaz mamytu przeksztalcenie rzutowe (WI) na (WI)' (W1) na (W2) (wedlug zalozenia) i (W2) na (W~), wiec miedzv elementami pekow (WI) i (W~) istnieie rzutowe przeksztalcenie, w kt6rym odpowiadajace sobie proste X'l i X' 2 przeeinaja sill w punkcie X' przypisanym w kolineacii punktowi X .. Zbi6r wszystkieh punkt6w X' jest wiec stozkowa odpowiadajaca zbiorowi wszystkieh punkt6w X. Mamy zatem

Wniosek I. Jdli jeden przekr6j sioika jest 7crzy'WCf, stoz7co'WCf" to kazdy' prze7cr6j teqo stoilca i est stoz7cowCf,.

Poniewaz przeksztaleenie rzutowe jest ztozone ze skonczonej ilosci kolineacyj

srodkowych, wiec:

Wniosek II. W przeksztalceniu rzuto'Wym stozko'Wa przeohodzi na stozkowq.

Udowodnijmy jeszeze twiel'dzenie VIII.

Jesli dane sq stozko'We niezdegene1'owane 8 i 8', to istnieje przeksztalcenie rzutow8, ~v kt6rym stoz7cowei 8 odpowiada stozkowa 8'.

Definicja i og6Jne wlasnosci krzywyeh stozkowyeh

125

Stozkowa 8 hedzie okreslona, jesli podane

b~d!l! pary a1a2, UIUZ i '1)IV2 odpowiadaiacych ,

so~ie eleme~t6w, tzn. punkty WI' W 2 ~ A or~z.. ,/. t·;

etyczne u1 1 V2 (rys. 244). Podobnie TV 1, l, /11~ W'2' A', U' i V'2 okreslajl! [ednoznaczuie sto- n;'"' -u:C;,;-, - __ zkowa 8'.

Na podstawie § 23 istnieje przeksztalcenie rzutowe, w kt6rym punkty WI' W 2, T = = U1V2' i A przechodza na punkty W'l' W'2' T' = u~ v~ i A. Poniewaz przy tyro oczywiseie styezne U1 i V2 przeehodza na ul i 1'2, wiec stozkowei 8 odpowiada stozkowa 8'.

Biorao za 8 okrag otrzymamy

Wniosek 1. Kazilq,_ stozkoW(f, n£ezdegenero-wanCf, mozna przeksztalci6 na okrqg.

Przyjmujao na okregu dowolnie dwa rozne

wierzcholki pekow (WI) i (W2) i przypisujao Rys. 244.

sobie te promienie Xl i X2, kt6re przeeinaja

sill na krzywej, otrzymamy oczywiscis miedzy punktami przeksztalcenie .rzutowe (poniewaz k,!!ty miedzy odpowiadajacymi sobie parami element6w .Slj, rowne).

Otrzymujemy wiec na podstawie wniosku I

Wniosek II. Jesli obierzems; dowolnie punkty WI i W2 na stoz7cowej S za wierzcholki PI'2k6w i za odpowiadajqce sobie proste uwazaC bf}dziemyte, kt6re pl'zecinajCf, sie na S, to otrzymamy junkcilJ bf}dCf,1Xf przek.sztakeniem rzutowym pO?ni~ilzy p~kami (WI) ·i (W2) lub niedokladnie:

Kame dwa pnnkty stoz7cowej mogq bye u'Wuzane za wierzcholki p~k6w tuorzq.cych t~ stoekoioo:

Wniosek III. Stozkowa jest jednoznacznie okreslona przez;

1. piEje punkt6w A, B, 0, DiE,

2. cztery' punkty A, B, 0, D i stycznce a w punkcie A,

3. trzy pt~nkty A, B, O ,i dwie styczne a i b w punktach A i B.

Istotnie, przyjmujac w pierwszym przypadku dowolne dwa punkty za wierzcholki, w drugim A i dowolny inny (rys. 245), a w trzecim A i B, mozemy okreslic [ednoznacznie przeksztalcenie rzutowe, przypisujl1e sobie promienie przeoinajace si~ w pozostalych punktach, wsglednie prsyporzqdkowuiac stycznej prostq If£CZf£C'!! wierzcholki,

Z twierdzenia 0 istnieniu przeksztaleenia rzutowego pomiedzy plaszczyznf£

126

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

w:

a·W

C·W; Rys. 245,

a; na ktorei mamy dana stoskowa niesdegenerowana S, a plaszczyznfl; a, w ktorym S przechodzi na okrag, wynika, ze .

Dowolna prosta moze miee ze stozlcowq,_ niezdegenerowanq,_ S co najwyzei dwa

punkty wsp61ne.

Istotnie, niech l bedzie prosta na plaszczyznie «. Aby znalezc punkty wsp6lne S i I, weimy ich "obrazy rzutowe": okrq,g S' iI', tzn. twory, kt6re im odpowiadajq na oct. Poniewaz okrag S' i prosta I' moga miec eo najwyzej dwa punkty wsp6lne, wiec wracajac do plaszczyzny oc otrzymamy co najwyzej dwa punkty wspolne S i I.

Podobnie udowodnic mozna, ze

Z dowoZnego punktu mozna do stozlcowei wylcresli6 co najwyzej dwie styczne.

II. Niech A, B, 0, D, E i F b\jdl\! punktami stozkowei. Przyjmujac dowolny

porzadek cykliczny liter np, A, B, 0, D, E, F, polaczmy ze soba kolejne punkty. Otrzymamy szesciokat wpisany w stozkowa. (J eali stozkowa jest okregiem i porzadek jest zgodny z uporsadkowaniem punkt6w no, krzywej, to szesciokat jestwypukly, jesli nie-s-to gwiazdzisty.) Proste (a nie odoinkil) AO, OD, DE, ... nazywamy bokami. J esli np. A = 0, to przez bok rozumiec bedziemy stycznr; w punkcie A do stozkowei. Pary bok6w: AO iDE, OB i EF oraz BD i'FA przedzielone w kolejnosci liter odpowiednio punktami B, D, wzgl. E, nazywamy parami przeciwleglymi.

Udowodnimy D;W

....,-.__

Twierdzenie Pas cal a, Trzy punlcty przecilJcia par przeciwleglych bok6w szesciokaJa wpisanego . w stozlcowq lezq na prostej.

N azywac j fJ! bedziemy prostq Pas cal a. C

Prawdziwosc twierdzenia wynika z konstrukcji punktu X podanei na rysunku 24:2. ZaldadajiJ;c bowiem D = Wl, F = W2 i E = X widzimy (rys. 24:6), ze punkty Xl' X2 i S, ktore lezf! na prostej, Sf! punktami przeciecia par przeciwleglych bok6w: .10 iDE, OB i EF oraz BD i FA.

Rye. 246.

E-X

[§ 26]

Definicja i og6Jne wlasnosei krzywyeh stozkowych

127

Dla przejrzystosci zapisywac to bedziemy w nastepujacy spos6b:

ACB ! DEF
- .. ---1·---
AO I DE Xl
OB EF X2
ED FA S. Oczywiscie gay up. E = F, to zamiast Xl i X2 bedziemy micli T\ i V2 (rys. 242), kt6re rowniez znaiduje, si{l na [ednej prostej z punktem S. Twierdzenie jest wiec prawdziwe, gdy E = F; podobnie, gdy jeszcze B = D.

Mozna by, korzystajac z twierdzenia Pasca la, znalezc styczna w danym punkcie 1ub drugi punkt przeciecia prostej ze stoskowa, jesli jeden jest znany. Oozywiseie krzywa musialaby bye dana jeclnym ze sposob6w podanych we wniosku III.

PRZYKtADY.

I. Znaleie przecilJCie stozkowej przec7wilzqcej przez punkty A, B, C, D 1: E prosta. l przechoilzq,_cq przez 0.

Oznaczrny przez X szukany punkt i zastosujmy two P ascala do szesciokate, ABOXDE (punkt C musi bye umieszczony obok punktu X, aby prosta l = = ox byla bokiem szesoiokata).

Dostaniemy:

ABO I XDE AB TXD BO ! DE

OX I EA

I II ..... III

Punkty II i III prostej Pascala (rys. 24:7) mozna otrzymac bezposrednio, punkt I bedzie no, przecieciu II III i AB .

Szukany punkt X jest no, prostej XD liJ;czlj,cej D i I.

II. N arysowae stycznq do siozkowej w punkcie 0, majqc dane A, B, C, D i stycznq a w punkcie A.

Konstrukcja opiera si\.l twierdzeniu Pasca1a ala szesciokata "zdegenerowanego" AA'BOO'D, w kt6rym A' = A. i 0' = 0; oczywiscie bok 00' jest szukana styczn'l (rys. 24:8).

Rys.247.

128

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

:!"~~I OO'D

AA' 00'

A'B O'D

BO DA

I II III

Zauwaimy, ze prosta Pascala jest tu przekfJ!tnilc ozworokqta zupelnego ABOD (§ 25, cw. 3). Widzimy, wiec, ie

Styczne do stozkowej w wierzcholkach A i 0 ~apisane(Jo czworolcq_ta z~lpelne(Jo przecinajq si@ na tej przelcqtnej, kt6ra nie przechodzi przez punlct przelcqtny lezqcy na AO.

Rys.248.

Rys.249.

III. Przyjmijmy na plaszczyznie stozkowa S i punkt P nie lei'!:cy na S.

Jesli prosta x (rys.249) przecina S w punktach X' i X", to weimy punkt X tak, by: (X'X"PX) =-1.

. Znalezc go mozna rysuj,!:c drug", siecznq y z punktu P i korzystajf!c z wlasnosoi czworokata zupelnego X'X"Y'Y" (§ 25, cwo 3). Na przeoieciu prostych x i y przekf!tn", QR otrzymujemy rownoczesnie punkt X hannoniczny do P wzgledem S na x i punkt harmoniczny Y na y.

Znajdimy jeszcze na trzeciej siecznej z harmoniczny punkt Z za pomoea csworokata zupehiego X'X"Z'Z".

Udowodnimy, ze punkty X, Yi Z lezq na prostej.

Wystarczy oczywiscie wykazac, ze przekatne RQ i R1Ql (rys. 250) pokrywaja si~. Wynika to jednak bezposrednio z tego, ze punkt X lezy na obu przekatnych (warunek bowiem (X'X"Px) = 1 okresla jednoznacznie X) i z tego, ze punkt M przeciecia stycznych w X i X" musi lezec naRQ i R1Ql, [ak to wynika z przykladu II.

Definicja. Prostq p, na kt61'ej lezq_ punkty ha1'monicznie sprz{!zone z punktem P wzglQdem stozkowej S, nazywamy biegunowq punlctu P, a P biegunem prostej p.

[§ 26]

Definicja i ogolne wlasnosei krzywych stozkowyeh

129

Rys.250.

Rys.251.

Jesli prosta x zbliza si~ do stycznej u. (rys. 249), to oceywiscie X' i X" d~z", do wsp6lnej granicy U. Widac, ze punkt X df!iy do U, gdyz ella sieeznych bliskich stycznej u X jest wewnatrz odcinka X/X" (P jest zewnatrz).

J dE u,i{!c istniejq styczne u i v przechodzq_ce przez biegun, to punkiy stycznosci U i V ZeZq_ na btegunowej.

~ Definicie biegunowej rozszerzyc mczna tez na punkty P lez1!ce na stozkowej.

Jesli x jest prosta sieczna przechodzaca przez P, to oczywiscie jeden z punkt6w przeoiecia, np. X", schodzi si§z Pi w6wczas rownosc (X'X"PX) = = (X'PPX) = -1 daje X = P. Jesli x jest stycznll do stozkowej w punkcie P, to X' = P = X" i warunek (X'X"PX) = --1 spelnia kazdy punktX na stycznej. Widzimy zatem, ze

Biequnouxi. punktu nalezqcego do stozkowej jest .styczna to tyrn punkcie. Wezmy na biegunowej p punktu P pewien punkt Q (rys. 251). Udowodnimy, Ze biegunowa q punktu Q przechodzi przez P.

Wykreslmy w tym celu z Q sieczna In, polqczmy punkty przeciecia A i B z P i uzyskane w ten spos6b punkty A' i B' ze soba, Poniewaz P jest [ednym punktem przekatnym czworokata ABA'B', wi§o biegunowa p musi przejse przez dwa pozostale punkty przekatne (rys. 249); Q musi wieo Iezec na A'B'. Z wlasnosci czworokata zupelnego wynika, ze biegunowa punktu Q jest q = PR. Mamy wiec twierdzenie:

J dli biegun Q lezy na biegu1wwej p, to biegunowa q przechodzi przez bieaur; P.

Takie dwie biegunowe nazywamy sprzf2wnymi ze sobq:

J esli dla danej prostej p (rys. 252) chcemy narysowac jej biegun P, to znaidujemy ella dw6ch dowolnych punktow R i Q na p biegunowe r i q; punkt ich przeciecia bedzie biegunem prostej p.

9 - 47502 E. Otto

Rys.252.

130

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

IV. Biegunowa punktu niewlasciwego nazywamy srednicq,_. PrzypuBcmy, ze punkt P'" nie ualezy do stozkowej.

Poniewaz punkt X harmoniczny do P" jest srcdkiem odcinka X' X" (rys. 253), wiec mamy twierdzenie IX:

Brodki oilJciw r6wnoleglych stozkowej lezq,_ na pro8tej (srednioy).

Zgodnie z definicja biegunowych sprz\lzonych, sredniee 8 i 8' nazywao sill b\ldl:!! 8przfJzonyrni, jesli biegun Se<> prostej s lesy na s', (a zatem tez S'? na 8).

Punkt ich przeciecia 0 (rys. 254) nazywarny srodkiern stozkowei.

UUU" 11

"

P'"

P'"

Rys 253.

Rys. 254.

Biegunowa punktu 0 jest prosta niewlasciwa, gdyz zawiera ona S'" i ;5'00.

Jesli wiec 0 jest punktem wlasciwym, to dzieli na polowy kazdl:!! ci\lciw\l X/X" przechodzaca przez 0, poniewaz (X'X"POOO) = -1. Wtedy srodek stozkowej jest jej srodkiem symetrii.

Jesli srednica przecina stozkowl:!! w dw6ch punktach, to proste styczne w nieh przejd% przez biegun S""', tzn. beda r6wnolegle do s=.

Podobnie styczne w punktach przeciecia 8 ze stozkows, (iesli istniejq,) Sf!! r6wnolegle do «.

J esli srednica s' jest prostopadla do srednicy 8 sprzesonei z nia, to s naeywamy osiq; oczywiscie s' jest tez osiq (poniewaz jest prostopadla do 8). W kole kazda srednica jest osia,

Weimy pod uwagf2 przeksztalcenie rzutowe plaszczyzny cc na (Xl; stozkowa 8 przejdzie przy tym na stozkowa 81, J esli prosta P jest biegunowa punktu P wzgl\ldem 8, to odpowiadajaca jej prosta PI na (Xl jest biegunowa punktu PI (odpowiadajacego biegunowi P) wsgledem 81, Wynika to z tego, ze czw6rka harmoniczna X'X"PX przechodzi na czw6rk\l harmoniczn~X~X;'P1Xl'

dWIOZENIA.

1. Dane 51j, punkty A, E, 0, DiE stozkowej; zualeze stycznlj, w punkcieE.

2. Dane alj, punkty A, E, i ° oraz styczne a i b w punktach A i B do stozkowej; znalezc:

[§ 27]

Konstrukeje krzywych stozkowyeh

131

a) punkt przeeiecia stozkowe] prosta I przechodzaca przez 0, b) punkt przeciecia prosUj, m przechodzaca przez A, c) styCZJ11j, w punkcie O.

3 .. Znaleic biegunowa punktu P v v zgledem stozkowci majao dane! a) pi~c punkt6w,

b) cztery punkty i stycznlJ, w jednym z nioh, c) trzy punkty i dwie styczne W dw6ch z nich.

4. Wykonaa ewiezenia 3, gdy P jest punktcm niewlaSciwym.

5. Znalez6 srednice przeehodzaea PI'7.8Z [eden z danych punktow stozkowej w przy-

padkach a), b) i c) awiczenia 3.

(Wsk.! Bedzie to biegunowa punktu niewlasciwego stycznej w tym .punkeie),

6. Narysowa6 parQ srednio sprzezonych stozkowe] okreslonej [ak w cw. 3.

7. Znalez6 punkt stycznosei 0 stycznej e ze stozkowa majae dane: styczne a i b oraz punkty ieh styeznosei A i E.

(Wsk.: Skorzystae z wlasnosci biegunowej punktu przeciecia c i AE).

§ 27. Konstrukcje krzywych stozkowych

I. Dowolna prosta l moze mieo ze stozkowa S dwa punkty wspolne, jeden lub moze nie posiadae zadnego punktu wsp6lnego z 8 (§ 26, I).

W pierwszym przypadku l nazywamy siecznq; w drugim slycznCf, a w trzecim prosta zewntztrznCf.

J esli l jest prostq niewlasciwa, to punkty wsp6lne l i 8 SI:!! punktami niewlasciwymi stozkowej. Otrzymamy trzy rodzaie stozkowych w zaleznosci od ilosci punkt6w niewlasciwych.

Definicja. Stoikowa nazywa8·i~ elipsq; ieSli nie posiada punkt6UJ niewlaaciwych, parobolq; gdy posiada jeden, a hiperbolq, gdy ma dwa punkty nie·wlaaciwel•

Istnienie tych trzech rodzaj6w stozkowych wynika z twierdzenia, it w przeksztalceniu rzutowym stozkowa przechodzi na stozkowa. Wystarczy wziiloc kolineaci f2 pomiedzy ukladami plaskimi [rL] i I (Xl]'

Jest widoczne (rys. 255), ze okregowi nie przecinajacemu prostej granicznej nl odpowie krzywa nie posiadajaca punktow niewlasciwych, tzn. elipsa; okregowi stycznemu do n1 stozkowa 0 jednym punkoianiewlseciwym, to jest parabola i wreszcie okregowi przecinajacemu nl w dw6ch punktach - hiperbola.

Zauwazmy w tyro miejscu, ze prostej a1 stycznej do okregu w punkcie Al na prostej granieznej odpowiada prosta a, posiadajaca z 8 jedynie punkt niewlasciwy A 00 wspolny, a wiec styczna w punkeie niewlasciwym do stozkowej. Nazywamv je, asympwtCf; stoakowej. Hiperbola posiada dwie asymptoty. Para-

1 Na koricu tego § znajduje si~ dOWDd, ze definicja ta pokrywa si~ z definicja elipsy, paraboli i hiperboli wyehodzaca Z ognisk (z pominieciem punkt6w niewlasciwych).

132

ROZDZIAL III. Krzvwe drugiego stopnia

Rys. 255.

A'"

a

bola ma z prosta nl jeden punkt wsp6lny l zatem prosta niewlasoiwa jest styoznq,_ do para:boli. Widzimy wiec, ze parabola posiada jedn!!< asymptote, kt6r>l! jest prosta niewlasciwa.

DIa cel6w konstrukcyjnych pozyteczne byloby dana stozkowa przeksztalcic na okr!!<g za pomoca kolineacii uklad6w [0.:] i [1X1] zl!!<czonych na wsp61nej plaszczyznie.

Okazuje si~, ze jest to zawsze mozliwe,

Wezmy stozkow~ S okreslona za pomoca punkt6w A,B, a oraz stycznych a i b w punktach .A i B (jesli krzywa jest inaczej podana, to nalesy znaleic styczne). Nakreslmy okrag 81 (rys. 256) styczuy do a w punkcie.A i styczn>l! bl do niego vprzechodzaca przez punkt przecieoia a i b. Polacsmy nastepnie ze sobq punkty B i 0, przeoieoie z a polaczmy z punktem Bl stycznosci bl z okregiem i oznaczmy przez 01 drugi punkt przeciecia tej prostej z okregiem,

Weimy teraz pod uwage kolineacie, kt6rej srodkiem W jest punkt przeciecia BBl i 001, aosia - styczna a. Nie trudno wykazac, ze w tej kolineaoii stozkowa 8 przechodzi na okrag 81, Rzeczywiscie, krzywei 8 odpowiada etozkowa, kt6rlj. przechodzi ptzez punkty Bll 01 i Al =.A oraz jest styczua do bi i ~= a; S'l to [ednak warunki, kt6re [ednoznacznie okreslajll! stoskowa.

Korzystaj~ z tego przeksztaloenia mozna wykonac wiele konstrukcyj, Za.stf21lUj~C je przez analogiezne konstrukcie dla okregu,

[§ 27]

Konstrukcje krzyWych stozkowyeh

133

w,~

! I ! \ I \

/ \

! \

! ,

I \

! ,

I \

I \

\ \

Rys.256.

PRZYKLADY.

I. Znaleze punkty -przeciecia. stoiJ.."owej prosU;f l.

Niech np. stozkowa 8 bedzie okreslona za pomoca element6w: A, a, 0, c, i B (rys. 257 a).

Kolineaeje okreslamy jak na rysunku poprzednim.

aJ

b)

Rys, 257.

134

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

Aby przeniesc prosta l do drugiego ukladu, znajdujemy najpierw punkt 1111 odpowiadajacy punktowi 111 na l i AB, a nastepnie l!!czymy go z przecieeiem l i osi kolineacji k. Uzyskana prosta l1 przecina okrag w punktach x, i Y1, kt6rym odpowiadaja szukane punkty X i Y na l i 8.

II. Znaleze asymptoty stozkowej.

Oczywiecie asymptoty istnieja wtedy tylko, gdy stozkowa posiada punkty niewlasciwe (przecina prosta niewlasciwa nOO). Gdy chodzi 0 punkty przeeieeia prosta nco, to zadanie nie r6zu'i sil2 zasadniczo od poprzedniego.

W celu przeniesienia n'" do drugiego ukladu przyjmujemy na n°O punkt N"" wsp6lny z a (rys. 257); odpowiada mu oczywisoie punkt N1 przeoiecia al i WN"". t~CZIjp N1 z punktem przecieeia kin"", tzn. kreslq,c z Nl rownolegls, do k, otrzymujemy prostq n1•

Jesli n1 przecina okrag 81 wpunktach P1 i Q1> to 8 jest hiperbola 0 punktach niewlasciwyoh P"" i Q"". Stycznym VI i ql do okregu w PI i Q1 odpowiadaja proste maiaoe po jednympunkcie niewlasciwym PO<) (czy Q"') wspolnym z 8, tzn, asymptoty. Otrzymujemy je lq,czllc ich punkty przeciecia z osit! kolineacji z punktami poo (na WP1) i Q"" (na WQ1)'

III. Znaleic osie elivsy.

Przyjmijmy, ze mamy srednice AB, punkt 0 oraz styczne a i b (jesli stozkowa jest inaczej podana, to za pomoca twierdzenia Pascala mozna znalesc srednictl .AB i styczne a i b (§ 26 ow. 5).

W tym zadaniu musimy tak okreslic kolineacie, aby srodek iei byl punktem niewlaseiwym, tzn. powinowactwo mil2dzy elipsa 8 i okregiem 81,

Narysujmy w tym celu okrq,g 81 styczny do a i b, a przechodzacy przez

o (rys. 258). Widac, ze powinowactwo 0 kierunku a i osi p l!j,czq,cej 0 z punktem przeciecia AB i A1B1, gdzie A1 i B1 sq, punktami stycsnosci a1 = a i b1 = b Z 81, jest szukanym przeksztalceniem 8 na 81, .

Poniewaz w powinowactwie punktowi niewlaaciwemu odpowiada punkt niewmooiwy, wiec Srednicy, tzn, biegunowejpunktu niewlasciwego, odpowiada tet srednica; podobnie srodkowi odpowiada Srodek. Jesli 8 jest srednioa sprzl2zonlj, z s', to i 81 jest sprzf2zone z 8'1' W zadaniu ehodzi 0 to, by 8 .Ls'; poniewas 81 .L 8'1 (srednice sprzl2zone ()krtlgu Slj, zawsze do sie bie prostopadle), wiec kresl~c kolo 0 srodl"U na osi p, a przeohodzace przez srodki 0 i 01 krzywych 8 i 8], otrzymamy na p takie

Rye. 258.

[§ 27]

Konstrukcje krzywych stozkowyoh

135

punkty 11:1 i N, ze proste 011:1 i ON odpowiadajace parze 01M i OIN srednic sprzezonych okregu 81 sll: osiami elipsy 8. Punkty W, W', Vi V' przecieeia ich z S otrzymujemy

tt/ ,v t

przenoszac punkty przeciecia 81 i S'l '1l1

z okregiem 81·! ! _) 'T

Bedziemy je nazywali unerzchol- /".A:A

kami, a odcinki WW' i V]7' _ :!'- _ _'o'"_~l --;- _ _'_ __ """";I---=--OO

[esli nieporozumienie bedzie wy1ll:-

czone - rowniez osiami.

IV. NakreSlic 8tyczne z vunJ.:ltt P do iliV8Y, majqc varf, srednic 8przf,zonych AB i OD.

Mozna by to zadanie rozwiazac za pomoca powinowactwa jak na rys. 258. Nieco prosciej bedzie [ednak wzi!j,c okrlj,g 81 na sredniey .AB (rys. 259); wtedy oczywiScie .AB jest osia powinowactwa, a punktowi C odpowiadac musi punkt 01 na srednicy prostopadlei do AB (aby styczne c i C1 przeciely sif2 na V).

Punkt P przenosimy do drugiego ukladu, 11j,czlj,c go z C i rysujac odpowiadajaca jej prosba C1Pl (OP i 01Pl przecinaja sitl na p, OCI/l PP1). Styczne U1 i t1 Z punktu PI do okregu przenosimy do elipsy, l~czq,c ich przeeiecia z osia powinowactwa z punktem P. Punkty stycznosci U i T lei!}, na prostych r6wnoleglych do kierunku powinowactwa z punktami U1 i T1•

Uwaga: W obu ostatnich przykladach przyjmowaliamy sieczna za os kolineacji. Nie zawsze jednak otrzymamy w drugim ukladzie okrag, JeSliby bowiem stozkowa 8 byia hiperbola a os kolineacji przecinala iq, w punktach Xi Y (rys. 257 b) nalezacych do r6znych czesci, na kt6re prosta niewlasciwa dzieli krzywa to jest oczywiste, ze w drugim ukl:adzie nie dostalibysmy okregu, lecz znowu hiperbole 81, gdys r6wnolegla do XY prosta graniczna z musialaby przeciac 8 w dw6ch punktach, kt6re przeszlyby na punkty uiewlasciwe.

Rys.259.

V. Przeksaaiei« okrqg na vambolf" majqc dany srodek kolineacji i os kolineacii.

Jesli okrag 81 (rys. 260) ma przejse ma parabola, to prosta graniczna nl musi bye styczna do 81, Za pomocq W, k i nl jest oczywiscie kolineacja okreslona. Wezmy pod uwage punkt Ml przecieeia n1 i prostopadlej z W do NlW (Nl jest punktem stycznosci prostej granicznej z okregiem), Znajdzmy biegunowa 1n1 tego punktu przez polaozenie Nl z pnnktem stycznosci U1 drugiej stycznejzz, do 81• Przeniesmy nastepnie 1n1 do drugiegoukladu (oczy-

136

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

wiscie 1n przecina si~ z ml na osi kolineacji i jest r6wnolegla do WNl).

Latwo zauwazy», ze m jest osia symetrii prostokatnej paraboli. Istotnie, styczna u w punkeie U odpowiada[aca styeznej u1 jest prostopadl:a do 1n wobec tego, ie 1n 1/ W2\\ i u II WM1; biegunowa punktu M"" na u jest prosta m, poniewaz odpowiada biegunowej 1nI punktu M 1 wzgledem 81, N a 1'r/, znajduje, si~ zatem srodE wszystkich cieciw r6wnoleglyeh do u; tzn. prostopadlych do m.

Udowodnilismy wiec istnienie osi Rye. 260.

symetrii prostokatnej paraboli. Prze-

eina ona parabola w dwooh punktach U i N'"; U nazywamy wiel'zoholkiem.

Uwaga. Zadania 1-4 posiadaly po dwa rozwiazania (dwa punkty przeciecia prostej i stozkowej, dwie osie elipsy, dwie styezne z punktu do elipsy itd.). Zadania, ktore rozwiazalismy za pomoca twierdzenia Paseala - po jednym (punkt przeciecia stoikowej prosta przeohodzaca przez znany punlct, styczna w znanym pnnlccie). Dla analogii z r6wnaniami algebraieznymi nazywac [e bedziemy zad.ania1ni drugie(Jo, wzgl. pienoszego stopnia. Zadania pierwszego stopnia rozwiilozywac bedziemy za pomoca linii prostyeh, opierajiloe si~ na two Paseala, drugiego przez kolineaej~ z okregiem; np. wykreslenie stycznej do stoilcowej z punktu na znanej styeznej s, gdy punkt stycznosci e jest dany, jako zadanie stopnia pierwszego, moze bye dokonane za pomoca samyeh linij prostych.

II. Jesli znane stl srednice sprzezone elipsy i ich punkty przecisoia z elipsa, to inne punkty zI).aleze mozna w nastepui:=tcy spos6b:

Srednie\l OD dzielimy na n r6wnych czesci (rys. 261) i oznaezamy liczbami 0',1',2', ... , -1', _2', -, ... , klad!J:c 0' = D; podobnie bok r6wnolegloboku opisanego na elipsie dzielimy na n r6wnyeh cZ\lsci, oznaczajac punkty podzialu liczbami 0", 1", 2", ... , _I", -2", ... , i biorac T6wniez 0" = D. Punkty X przecilJcia prostych WIX' i W 2X", gdzie Wl = A, W 2 = B, sl1 punktami elipsy.

Rys.261.

[§ 27]

Konstrukcje krzywych stoZkowych

137

Rys.262.

Rys.263.

W ynika to na podstawie definicji stoikowyeh z rownosei dwustosunk6w odpowiednieh ezw6rek promieni PE2k6w (Wl) i (W2), np, (WI 1, W12, Wl3, Wl4) = (W 2 I", W 22", W 23", W 24"). Zbi6r wszystkieh pnnkt6w X jest wieo stozkowa S. Poniewaz boki r6wnolegle do OD s~ styczne do stozkowej (prostej WI 4' odpowiada W24"iprostej WlN'''" prosta W2N"OO) orazpunkt D nalezy do krzywej 8 (WIO' odpowiada W20"), wi\lcS jest elipaa o srednicach sprzezonych AB i OD.

Dla paraboli okreslonej punktami WI' W~ i A oraz styezn!J: Wl mamy podobna konstrukcje:

Dzielimy na n r6wnyeh eZ\lsei odcinek styeznej WI od punktu L przeoiecia prosta AW~ do WI (rys. 262) oraz na n r6wnych czesci odcinek AL. Zaklada[ac 0' = A i 0" = L i laesae punkty x' z Wl' a x" z W 2, otrzymujemy punkty paraboli,

Dow6d opiera si'2 na tych samych przeslankaeh co w przypadku elipsy. W konstrukcji hiperboli, gdy zuane sf! asymptoty i punkt X, korzysta6 bedziemy z nastepujacego twierdzenia IX:

JeSli prostal przecina hiperbol£i w punkt.ach X' i X", a asyrnptoty w A' i A", to A'X' = Arl.·Y".

W ynik a to z dotychezasowych rozwazan 0 biegunowyeh. Poniewaz asymptoty Silo styczne do hiperboli w punktach N'oo i N">, wiee biegunowa p punktu P'" na l przechodzi przez ich pnnkt przeciecia 0 (rys. 263). Mamy zatem(X'X" P""A) =-1 i (N'''''N"OOP''''NCO) = -1. Ztw.Pappusawynika jednak, ze (N'<;;lN"COPCONOO) = (A'A_"POOA).

Poniewaz w obu ezw6rkaeh harmonicznyeh na l [eden z punkt6w (Poo) jest niewlasciwv, wiec drugi (A) jest srodkiem odcink6w X'X" i A'A"; stad rownoso A/X' = A"X". (\V szezeg61nym przypadku, jesli prosta l jest

138

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

styczn!!; do hiperboli, to punkt stycsnosci jest srodkiem odcinka miedzy asymptotami, )

Korzystajqe z tego twierdzenia mozna znaleic dowolna ilosc punktow hiperboli, kreslac odpowiednia Hose prostych przeehodzacyoh przez darry punkt.

Widae, ze dwnsieczne s i 8' k!!;t6w miedzy asymptotami tworza par\! srednie sprzezonych hiperboli, a wiec S!!; osiami, Os 8 przecina krzywe, w punktach WI i W 2, zwanych wierzcholkami hiperboli; e nazywamy osi(£ rzeczywistq_, a 8' urojona,

CWICZENIA.

1. Znalez6 za pomoca two Pascs.Ia asymptoty hiperboli, majac dane cztery punkty wlasciwe i [eden niewlasoiwv.

2. Narysowa6 os paraboli, majlj,c trzy punkty wlasoiwe i [eden niewlasoiwy.

(Wsk.: Znaleze punkt przeoieeia paraboli prosta proatopadla do kierunku osi, tzn, punktu niewlaSciwego.)

3. Narysowac os paraboli zuajlj,c dwie styczne wraz z punktami stycznosci (por. ow. 7 poprzedniego par.).

4. Udowodni6 za pomoca two Pascala: a) wlasnosc hiperboli 0 rownosci odcink6w miedzy krzywa a asymptotami, b) ze punkt przecieoia stycznych a i b paraboli jest srodIdem odeinka ograniczonego punktem stycznosci A prostej a i punktem C na sreduicy przechodzacej przez punkt stycznosci B prostej b.

5. Znaleze styczne do stoikowej przeehodzace przez dany punkt P majac dane:

a) punkty A, B, O'i D oraz styczns, a w punkcie A, b) A, B i 0 oraz styczne a i b w punktach Ai B.

6. Narysowa6 styczne do elipsy r6wnolegle do dane] prostej, znajllc srednice sprzezone AB i OD.

7. Znalei6 punkty przecleoia paraboli prostlj" znaj&c os, wierzoholek i [edna, stYCZI1Ij,.

§ 28. Przekroje stozk6w i walc6w

Weimy pod uwage stozek, kt6rego podstawa jest krzywa stozkowa 81, Niech dla prostoty 81 bedzie okregiem na rzutni 'poziomej (rys. 264). Znajdimy przekr6j dowolna plaszczyzn!.J: a. Jest widoczne, ze gdyby pla-

szczyzna o: przechodzila przez wierzcholek Wstozka, a plaszczyzne podstawy przecinaia w prostej majace] punkty A i B wsp6lne z krzYW<l; 81> to przekr6j skladalby sill z dw6ch tworzacych (WA i WE); jesliby zas w prostej stycznej w punkcie T do 8~, to plaszczyzna mialaby ze stozkiem tylko tworzaoa, WT

'wsp6ln!.J: (taka plaszczyzna nazywa sill plaszezyznCf. stycznq). Gdy przeciecie z podstawa jest prosta zewu~trzn!.J: wzgledem 81) to rx ma ze stozkiem tylko wierzcholek wsp6lny.

Jew rx nie zawiera wierzcholka stozka, to przekr6j jest stozkowa niezc1egene-

u 28]

Przekroje stozkdw i walcow

139

Rys.264.

rowana 8, odpowiadajaca etozkowei 81 w kolineacji 0 srodku W. Osie, kolineaeii jest krawedz obu plaszczyzn, a wiec w naszym przypadku Slad poziomyha;.

ZnajdZmy jeszcze prosta graniczn!!;.n1l odpowiadajaca prostej niewlasciwej ukladu [rx]. Nalezy - [ak to wyuika z rys. 218 - przeprowadsic przez srodek kolineacji W plaszczyzne ii. r6wuolegl!.J: do (f. i przeciac nia plaszczyznll podstawy, Kreslimy wieo przez punkt W prosta c rownolegla do sladu pionowego (e" / / Va, (;' / / x) i przez j ei slad s, prosta hs.

Odroznimy trzy przypadki:

a) he, = 1<1 nie przecina podstawy 81 (rys. 264).

W 6wczas przekr6j 8 nie bedzie posiadal punkt6w niewlasciwych, a wiec

140

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

bedzieelipsa, Aby znaleic jej srednice, weimy na n1 pewien punkt Pl i znajdimy [ego biegunowa PI (np. przez wykreslenie stycznych do okregu SI); poniewaz punktowi PI odpowiada w kolineacji punkt P'", wiec biegunowa PI przejdzie na srednic~ p. DIa narysowania P przyjmujemy na PI dwa punkty: t; na k i Q1 na n1; pierwszemu odpowiepunkt L = Lv drugiemu Qoo na WQl' 1lj,czlj,c L i Q co otrzymuj emy srednioe p. Punkty A i B przeciecia j ej ze stozkowq znajduja sil2 na prostych W Al i WBI.

Aby jeszeze snalezc srednie~ z nifJo sprz~zon!!, musimy biegunowa ql punktu Ql wzgledem S1 przeniesc - podobnie jak P - do plaszczyzny ~.

Jesli punkt TV lezy zewnatrz okregu Sl' to elipsa S musi si~ stykac z tworzqcymi konturowymi t i u. Poniewaz punkty stycznosci T i U odpowiadaj ~ w kolineacji punktom T1 i U1 okregu, wiec znajdujemy je przenoszao do IX prostq TI U1 (tak [ak dla prostej P przyjmujemy punkt na ki na n1; pierwszemu odpowiada ten sam punkt, drugiemu niewlasciwy).

Rzuty pionowe srednio AB i OD otrzymamy przenoszac na tworzace W AI, WBI, W01 i WD1 punkty A, B, 0 i D.

Punkty Mil i N" stycznosci tworzacych konturowych pionowego rzutu z S" odpowiadaja punktom Ml i Nl na Sl' Moana je znaleic przenoszac najpierw w rzueie poziomym prosta MINI do ~, a nastepnie rysujac prosta MN w rzucie pionowym.

Poniewas pomiedzy ukladem plaskim [«], w przypadku gdy oc 1. "H a ukladem [7t'I] zachodzi powinowactwo, w kt6rym - iak wiadomo - srednica przechodzi na srednice, wi~c A'B' i O'D' beda srednieami sprz§zonymi rzutu poziomego Sf elipsy przekroju S. Podobnie A"B" i O"D" tworza srednice sprz~zone rzutu pionowego S" przekroju,

b) ha = nl jest styczna do SI (rY8. 265).

Oczywiscie [ezeli chcemy to osiagnac, to musimy najpierw przyjij,c plaszczyzne Ci kreslao h-a stycznie do SI, a nastepnis h« 1/ ha.

W tyro przypadku przekr6j S bedzie parabola, ParebolerciLeda rowniez jej rzuty Sf is'', jesli plaszczyzna ti nie jest prostopadla do 7t'1' wzgl. 7t'2'

Rozpatrujao rzut poziomy zauwazmy, ze zadanie wykreslenia paraboli S nie rozni si~ niczym od przykladu V poprzedniego paragrafu (rY8. 260). Stosuj~c wiee t~ sarna metode znajdujemy najpierw punkt M1 (WM11. WN1), a nastepnie jego biegunowa 1nl i wreszcie odpowiadaiaca iei os paraboli m.

JeSliby W byl punktem zewnetrznym okregu SI, to parabola stykalaby sil2 z konturero; punkty stycznosci znalezlibysmy [ak na rysunlm poprzednim.

Rzut S" przekroju mozemy otrsymac przencezac do rzutu pionowsgo prost!! m: st~ezn~.~ z punktem stycznosoi U i dwa punkty paraboli znajdujqce 8i~ na OSl kolineaeii (cztery punkty z he< na os x i Una tworzaca WU1). Poniewaz

[§ 28]

Przekroje stozk6w i walc6w

141

Rys. 265.

kij,t miedzy u" i m" bedzie na og6l r6.iny od prostego, wiec m" bedzie jedynie Srednicij, paraboli S".

Punkt Til stycznosci paraboli S" z konturem otrzymujemy [ako punkt odpowiadajqey punktowi Tl na Sl' Najpierw wieo llj,czymy wrzucie poziomym T1 i N1 i znaidujemy odpowiadajaca jej prosta TN, a nastepnie przenosimy T do rzutu pionowego.

c) It; = n1 przecina SI w dw6ch punktach PI i Ql (rys, 266).

Przekr6j jest w6wc.zas hiperbola, Asymptotami iei Sf.!, proste P i q, ktore odpowiadaja w kolineacji miedsy podstawa z przekrojem stycznym PI i ql'

Rzut poziomy Sf bedzie hiperbola, kt6rej asymptotami Sil p' i qf; rzut pionowy S" hiperbola (0 He oc 1. "2) 0 asymptotach pI! i q".

Znajao asymptoty i punkt (np, na k i SI) mozemy wyznaczyc dowolna ilosc innych punkt6w hiperboli.

142

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

Rys.266.

Punkty stycznosci.z konturem w obu rzutach znaiduiemy, opierajao sie na twierdzeniu, ze s~· one srodkami odcink6w ograniczonych asymptotami.

Uwaga: Llj,cz~c wierzcholek stozka ze wszystkimi punktami elipsy z rys. 264, otrzymamy til sama powierzchnie stozkowa; mozna wille uwazac j!! za podstawe stozka, Gdybysmy do paraboli i hiperboli nie zaliczali punkt6w niewlasciwyoh, to przyjmujqo je jako podstawy stozk6w (rys. 265 i 266), dostalibysmy powierzehnie bez tworzacej WN1 w przypadku podstawy parabolicznej, a bez dw6ch tworzacych WP1 i WQl w przypadku podstawy hiperbolicznei.

Na. rysunkach 264, 265 i 266 konstrukoje byly wykonane w [ednym rzucie, a wyniki przeniesione do drugiego. W gruncie rzeczy korzystalismy nie z kolineaoii zachodzacej milldzy ukladami [1%] i [1%1]' leez z kolineacji istniejaee] mi\ldzy rzutami poziomymi figur 'plaszczyzny cc a rzutami odpowiednich figur

[§ 28]

Przekroje stozkow i walc6w

143

Rys.267.

pl:aszczyzny 1%1' A wiec odpowiadaiaeymi punktami nie byly A i AI, leez A' i A'I'

Jest to oczywiscie mozliwe tylko wtedy, gdy ani plaszczyzna «, ani plaszczyzna OC1 nie jest prostopadla do rzutni.

Jesli np. podstawa S1 znajduje si~ na rzutni poziomej, a plaszczyzna przekroju rt. jest prostopadla do rzutni poziomej, to zadania nie mozna rozwiazac poslugujaceie [ednym tylko rzutem.

Niech dla przykladu ex bedzie plaszczyzna r6wnolegllj, do tworzace] konturowe] WN1 (rys. 267).

Przekr6j bedzie parabola S, kt.6rej rzut poziomy jest p6Iprost~, a rzut pionowy parabola S".

Osia kolineacji jest slad ha, prosta graniczna nj slad ka plaszczyzny przechodzqcej przez W, a r6wnolegl:ej do ex; oczywiscie he; pokrywa sill z· rzutem tworzacei konturowei WN1•

Aby nakreslio parabole S", wystarczyloby znalezc pewna srednicll, styczna, w punkeie na srednicy i [eden punkt. Okazuje sie, ze podobnie jak na rys.

144

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

265 mozna bylo uzyskac os rzutu poziomego przekroju (nie jest to rzut osi paraboli), tak i tu da silil skonstruowao os rzutu 8" (nie bedzie to rzut pionowy osi paraboli 8).

VIr tym celu narysujmy w rzucie pionowym tworz~c~ WN 1 i oznaczmy przez Ml taki punkt na nI, zeby rzut pionowy W"M;' byl prosto-

. padly do W"N~. Przeniesmy Ml do rzutu poziomego iznajdimy jego biegunowq U1N1• Bedsie iei odpowiadac w kolineacji miedzy 81 i 8 taka srednica UN°o, kt6rej rzut pionowy UItN"'" bedzie osia paraboli 8". Jest to oczywiste, gdyz

styeznej U1 = U1MJ w punkcie U1 Rys, 268.

odpowiadac musi styczna UA!."',

kt6rej rzut pionowy jest r6wnoleg!y do W"M", tzn. prostopadly do ns=.

Przenosimy wi§c do rzutu pionowego puukt przeciecia U1N! z osia kolineacji oraz punkt U tworzacej U1Tf.

Parabola styka si§ Z tworzaca konturowa rzutu pionowego T 1 W. Punkt stycznosci Til znajdujemy przenoszac do rzutu pionowego punkt T przebicia WT1 i «,

Podobnie, opierajac si§ na kolineacji miedzy stozkow~ 81 a stoskowa 8 (a nie na kolineacji miedzy 81 a 8'), rozwifl!zac by mozna zadanie, gdyby przekr6j hylelips~ lub hiporbola. VIr pierwszym przypac1ku nalezaloby znalezc SredlJice sprzezone rzutu poziomego, w drugim asymptoty i [eden puukt krzywej.

Przyjmijmy teraz walec 0 podstawie na rzutni poziomej i dowolnym kierunku osi (rys. 268). Przekr6j mozemy znalezc rowniez za pomoca analogiczne] konstrukcji; poniewaz jednak walec jest to stozek 0 wierzcholku niewlasciwym, wiec bedziemy tu rnieli powinowactwo. Kiemnkiem powinowactwa bedzie puukt niewlasciwy osi walca, osia - kraw§di przeciecia plaszczyzn podstawy i przekroju.

Poniewaz w powinowactwie srednicom sprzezonvm odpowiadaja srednice sprz\lione, wieo przyjmujemy na podstawie walca parQ srednie sprz\lzonych Al B1 i 01 D1· N astepnie zna] duj emy punkt 0, w kt6rym os walca (przechodzaca przez sfodek 01 podstawy) przebija plaszczyzns przekroju IX. Znaj&,c parlil 01• 0 odpowiadajacych sobie punkt6w i wiedzac, ze proste AB i AlB1 oraz

[§ 28]

Przekroje stozkow i walc6w

145

\>---------,D

p----tB

Rys. 269.

CD i 01DI przecinaja si~ na osi powinowactwa, latwo znajdujemy rzuty poziome srednie AB i OD. Punkty styeznosci T i U przekroju z konturem uzyskuj emy przenoszac prosta T 1 L\ do IX. Rzuty pionowe srednic uzyskuj emy l!!:czfl!C punkt 0" z pionowymi rzutarni sladow prostych AB i OD.

Znajdzmy jeszcze rozwinieeie walca.

VIr tyro eelu przetnijmy walec plaszezyznq prostopadla do tworzacych.

Przekroi 8 jest elipsa prostopadla do wszystkieh tworzacych,

Poniewaz na rozwinieciu bworzace pozostsna r6wnolegle do siebie, wi~e roswinigcic elipsy jako prostopadle do wszystkich tworzacych bedzie prostq. . Jesli - [ak na rys. 268 - podstawa jest okrag, to mozna znalezo osie przekroju, biorac na podstawie srednice AlBl prostopadla do osi walca i OrDl..lA1Bt.

Poniewaz dla rozwiniecia potrzebne blildlt rzeczywiste dhigosci tworzacyoh (od poc1stawy do przekroju), wiec narysujmy trzeci rzut walca naplaszczyzn§ prostopadla do IX. W tyro celu najpierw przenosimy os walca OL do nowego rzutu, a nastepnie kreslimy slad J.~a.l Oil/LUI.

Widac, ze rzut trzeci jest odcinkiem O"/D'" r6wnym. rzeczywistej dhigosci osi malej; os duza elipsy jest r6wna srednicy okregu.

J esli wykonamy klad elipsy S' obracajac j!j, dookola ha, to bedziemy mogli

10-47502 E. Otto

146

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

przez podzial na male luki rozwinao jllo w przyblizeniu na oc1cinek DD, zestepujac luki odpowiednimi oieciwami,

Jesli X jest pewnym punktem podzialu, to na prostopacl:lej do rozwiniecia DD elipsy kreslimy odcinek XX1 = X'IIXflll' LltczElcC uzyskane punkty D1, .11> 01, D], ... , krzy,yllo, otrzymarny przyblizone rozwiniecie poc1stawy.

CWICZENIA.

1. Narysowae rzuty okregu polozonego na danei plaascsyznie 0: a) 0:..L 7t"" b) 7t"J 1: 0:.171:2, Wsk.: Nakreslie klad okregu i skorzysta6 z powinowactwa zaohodzaeego pomiedzy rzutem i kladcm.

2. Narysowad rzuty stozka obrotowego, kt6rego podstawa jest okrag lezqcy na danej plaszczyznie 0: nieprostopadlej do zadnej rzutni i przecifl,c go plaszczyzna, fJ w nast'2Pujlj,' cych przypadkach: a) fJ 110:, b) fl..L 71:1, c) (J 1171:H d) plaszczyzna f3 ma poloi:enie rozno od a), b) i 0).

U waga. Do konstrukcji potrzebna jest os graniczna U1, kt6ra jest krawedziq, 0: i plaszczyzny przechodzacej przez W a rownoleglej do fl. (Biegunowe wzgledem okregu 81 nalezy wyznaezari na kladzie S,o, a nie na rzucie 8~ czy S';.)

3. Przeciac stozek, kt6rego podstawa lezy na rzutni poziomei, plaszczyznq nierownolc. gIq, do zadne] tworzacej.

4. Przeoiac stozek 0 podstawie na rzutni pionowej plaszczyzna prostopadla do rzutni pionowej a rownolegla do dw6ch tworzacych,

5. Narysowae okrag lezacy na plaszczyznie rownoleglci do rzutni pionowoj i obrac tak punkt swiecq,cy, aby cieii na rzutnie POZiOIDq, byl a) elipsa b) parabola 0) hiperbola

oraz narysowac cieri.

o. Na danej kuli opisac walee 0 osi rownoleglej do rzutni pionowej i przeciae go rzutniq

pozioma.

7. Wykona6 cwiezenie 6, gdy os walca nie jest rownolegla ani prostopadla do zadnei rzutni.

8. Wykonac cwiozenie 5 przyjmujlj,c r6wnolegle promienie swiatla.

§ 29. Wl~snosci miarowe stozkowych

I. Obracajac prosta t dookola przecinajacej iElc prostej l otrzymamy tzw. powierzchni~ slozkowCf;. Presta t nazywamy tw01'ZCf;CCf;, l osic, a punkt wsp61ny W - wierzcholkt:em powie1"zchn1:.

Latwo zauwazyc, ze plaszczyzna przechodzaca przez W a prostopacUa do osi I oraz kazda przechodzaca os jest plaszczyzna symetrii prostokatnej powierzchni. Kazda pl:aszczyzna prostopadla do I, a me przechodzaca przez W, przecina powierzohnie w okregu,

Weimy pl:aszczyzn~ IX nieprostopadla do osi i nie zawierajacq wierzcholka (rys. 270 a i b).

Wiadomo, ze przekr6j 8 bedzie stozkowa (jako przeksztalcenie kolineacyjne okr~ 81 znajdujqcego si~ naplaszczyznie p..L I).

[§ 29]

Wlasnosci miarowe stozkowyeh

147

Rys.270.

Wpiszmy w stozek kule, kt6ra bylaby rownoczesnie styczna do plaszczyzny ex; jest to oezywiscie mozliwe, gdyz w stozek mozna wpisae kule 0 kazdym promieniu, Oznaczmy przez F punkt stycznosci, a przez f krawQd.Z IX i plaszczyzny (1, w ktorej lezy okrag styoznosoi kuli ze stozkiem.

Udowodnimy, ze stosunek

XF XK

odleglosci punktu X przekroju od punktu F i od prostej f posiada stalf:!! wartosc dla wszystkich punktow X stozkowej S.

Oznaczmy w tyro celu przez cp i 1p kElcty, [akie plaszczyzua p tworzy z plaszczyznq IX, wzgl. z tworZItCElc stozka i wezmy tworzqc!l; stozka przechodzaca przez X. Jest ona styczna do kuli w punkcie T na okregu stycznosci. Latwo zauwazyc, ze prosta XF jest w punkcie F styczna do kuli i wobec tego XF = = XT; opieramy siQ tu na prostej uwadze, ze odcinki na dw6ch stycznych do kuli, ograniczone punktami stycznosci, S!l; r6wne.

Obliczmy teraz dlugosci rzut6w odcink6w XT i XK na os stozka. Jak latwo widae, rzuty prostokatne punkt6w T i K znaidujr, si~ w jednym punkcie T, gdyz lezElc na plaszczyznie (1, prostopadlej do osi atozka. Bedziemy zatem mieli:

XT = ,!-T i XK = '!-T,

Sill 1p Sill rp

poniewaz k>l;t miedzy XT i osia stozka wynosi 90 -1p, b:j,t zas miedsy osia stozka a XK 90 - cpo Stad:

148

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

[§.29]

Wlasnosci miarowe stozkowych

w

XF sr sin 'P

-=-=---=0,

XK XK sin e

asymptotami i [ednym punktem np. wierzcholkiem, wiec dobieraiac odpowiednio odlegloM wierzcholka stozka od plaszczyzny rownoleglej do jego osi, otrzymamy przekr6j przystaiacy do 8.

Niech wreszcie 8 bedzie parabola, a b,. danym stozkiem, Przyjmujac plaszczyzny IX i IXt pod katem cp = '!p, otrzymamy parabole podobne do siebie. Wykazemy zatem, ze pewna plaszczyzna r6wnolegla do IX przetnie b,. w krzywej przystajacej do 8, jesli udowodnimy, ze kazde dwie parabole SiJ! do siebie podobne.

Weimy w tyro celu os e paraboli 8, wierzcholek Wi punkt A np. na prostej p nachylonej pod katem 450 do osi (rys. 272) oraz analogiczne elementy paraboli 8t. Poniewaz okreslaja one krzywe 8 wzgl. 8t jednoznacznie, wiec 8 i 81811, podobne: kazdej konstrukeji, ktora w zaleznosci od W, s i A daje punkt X paraboli S odpowiada na 81 konstrukcja powstala przez podobieristwo 0 stosunku WA: W1A1•

Mozemy wiec, pomijajae ewentualne punkty niewlasciwe stozkowej, wypowiedziec twierdzenie X:

Warunkiem koniecznym i wystarczajQl)ym na to, aby krzywa byla stozkowq, jest to, zeby istniala para: ognisko F i kierownica j, dla ktOrych stoeunek: odleglosoi kaZdego pun7~tu krzywej od punklu P i prostej.l [est staly.

Jesli <p < 1j!, to istnieja dwie kule wpisane w stozek a styczne do plaszczyzny IX (rys. 270 a). Mamy wiec dwa ogniska Fi i F 2 i dwie r6wnolegle do siebie kierownice f 1 i f 2' Poniewaz prosta przechodzaca ptzez ognisko i prostopadla do kierownicy jest osia symetrii prostokatnej, wiec F 1 F 2 J.. t, w przeciwnym bowiem przypadku elipsa mialaby dwie r6wnolegle osie symetrii prostokatnej.

Poniewaz dla kazdego punktu X elipsy mamy (rys. 273 a):

(I)

tzn. omawiany stosunek nie zalezy od punktu X na stozkowej.

Jesli <p < 1j!, to przekrdj jest elipsa (rys. 270 a, C < 1), gdy tj? = 1p parabola (rys. 271 a, C = I) gdy cp> 'Ij! - hiperbola (rys. 271 b, c > I).

W ostatnim przypadku tworzace tl i t2 rownolegle do IX przebijaja stozek w punktach niewlasciwych hiperboli, a wi~c sa r6wnolegle do asymptot. (Latwo zauwazyc, ze biorac cP = 900 otrzymamy - z powodu symetrii - punkt przeeiecia asymptot na prostej prostopadlej z W do 01:).

Punkt F i prosta f 0 tej wlasnosci nazywamy ogniskiem i lcieroU'nicq stozkowei. Zachodzi pytanie, czy kazda stozkowa posiada wlasnos« wyrazona rownaniem (1). Wystarczy oczywiscie udowodnic, ze kazd", stoskowa 8 mozna otrzymac za pomoca przeciecia stozka obrotowego (Iub: na stozku obrotowym mozna narysowsc krZYWfl; przystaiaca do danej z gory stozkowej).

Istotnie, jesli S jest elipsa to dobierajao k",t tj? mozna otrzymac przekr6j

o zlj,danym stosunku dlugoaci osi male] i duzej; przesuwajac zas IX r6wnolegle - elipse przystajlj,c!l! do 8.

Jesli S jest hiperbola, to wezmy stozek obrotowy 60 kacie Ip r(>wnym polowie kllta miedzy asymptotami. Poniewaz hiperbola jest jednoznacznie okreslona

1S
~
~ l;,
~ f2

b) Yt b)
a)
Rys.271. Rys.273. 149

Rys.272.

150

ROZDZIAt III, KrZyWB drugiego stopnia

XF1 +XF2 = C' XII + c- Xlz = C· (XII +XjZ) = C· t.t, = k. (2)

Oznaezmy przez WI' W2 oraz Kl> K2 punkty przeciecia elipsy, wzgl, ogniskowyeh osia FIFz•

Przyjmujao w r6wnaniach (11) i (12) X = WI> wzgl. X = W2,otrzymamy:

WIFI W.Fz

-_ = C oraz _.-.!' ... -. = C.

WIK1 WZK2

Zatem stosunek podzialu tr6jki punkt6w F I H\ KI jest r6wny stosunkowi podzialu tr6jki F2WzKz.

Zal6Zilly [esscze w r6wnaniu (2) X = WI' a nastepnie X = W 2' Otrzymamy:

WIF1 + W1F2 = W1FI + W1F1 + FIF2 = 2, W1FI + FIFz = le oraz

W2FI + WzFz = WzFz + FzF1 + WzFz = 2· W2Fz + FIF2 = k, z czego wynika ze:

W1F1 = W2F2•

Sr~dek odcinka FIF2 jest wiec rownocsesnie srodkiem W1W2, a na podstawie (3) tez srodkiem K1K2•

Zauwazmy jeszeze, ze:

le = 2 W1F1 +FIFz = W1F2 + WZF2 +FIFz = WIWZ'

. Wykazalismy wiec, ze kazda elipsa posiada dwa ogniska FI i Fz, znajduj ace 8112 wewnstrz odcinka WI W 2 (rys. 270 a) dla kt6ryeh XF + XF - W W

• 'I 2 - I 2,

gdzie X oznacza dowolny punkt elipsy,

Pol6Zilly W1Wz = 2 a oraz FIFz = 2 e i weim.y mieisce aeometryczneC Pd~nk6w,. dla2 kt6ryeh suma odleglosoi od danych punkt6w ~ i F 2 r6wna sill

o C1 OWl a (oezywiseie 2· a > 2· e).

l!do~odnimy: ze.C jest e~~siJ;. Zauwazmy w tyro celu, ze C jest krzyWl'l! posiadai iJ;e~ d me 081e symetrii prostokatnei: F 1 F 2 i symetralna odcinka F F . Oznaczmy W . W V . V I 2

. p~zez 1 1 2 oraz 1 1 2 punkty prseciecia tych osi z C i weimy

elips\.lS ~ osiaeh (odcinkach) W1W2 i V1V'2' Posiada ona ogniska w punktach Fll Fz, gdyz FZVI = FIV1 = I/Z' W1WZ = a jak dla C.

Z tego wynika, ze C = S. Mamy wieo twierdzenie XI:

. ~a~nMe~ koniecznym i wystarczajqcym na to, aby krzywa byla elipsq, fest 'l.Stmem~ dwoch p1lnkt6w Fl iF 2, dla kt6rych suma XF1 + XF 2 posiada wartosc stal!! w'MJkszq od odleglosci F IF 2'

(3)

[§ 29]

Wlasnosei miarowe stozkowych

151

Dla cp > '1fJ (rys. 271 b) istniejq rowniez dwa ogniska F 1 i F 2 i dwie kierownice 11 i 12'

Podobnie jak w przypadku elipsy, udowodnie mozna, ze ogniska i wierzcholki s[Jo polozone na osi rzeczywistej symetryeznie wzgledem punktu przeciecia asymptot (kt6ry jest srodkiem hiperboli), a nastepnie r6wnosc 1 XF1- XF 21 = = WI W 2 dla kazdego punktu X krzywe], Poza tym biorac ciqg X", punktow hiperboli zdllzajqcy do punktu niewlasciwego, mozna wykazae, ze styczne w wierzeholkach WI i W2 przecinaja si~ z asymptotami na okregu 0 srednicy FIF2•

Opierajao sie na tym mozna udowodnic twierdzenie XII:

Warunkiem koniecznym i wystarczaiqcyn~ na to, aby krzywa byla hiperbolq (po odrzuceniu punkt6w n·iewlaSciwych), je8t istnienie dw6ch punlct6w Fl iF 2, dla kt6rych bezwzgllt_ilna, wartos6 rozm:cy XF1- XF 2 ie,st liczbq sta,lq mniejszq od dlugosci FIF2•

II. Jako zastosowanie tych twierdzeri zuajdimy przekr6j stozka opisanego na kuli.

Weimy najpierw os rownolegle, do "2' a 1l:1 za plaszczyzna przekroju. Jesli wierzcholek W stozka ma wysokosc wiekszq niz najwyzszy punkt kuli, to kazda tworzaca przebije "1 w punkcie wlasciwym; przekr6j bedzie elipsa (rys. 274). Gdyby kula byla styczna do 1l:2, to punkt stycznosci bylby ogniskiem, gdyby nie, to opierajac 8i12 na podobieristwie z elipsa na plaszezyinie stycznej a r6wnoleglej do niej, otrzymujemy ognisko jako punkt przebicia rzutni prostq WT liJ;ez'!c'! wierzoholek z najnizszym (najwyzszym) punktem knli. Wierzcholki WI i W 2 elipsy Sll! to

punkty przebioia 1l:1 tymi tworzacymi, If'

kt6re lezlJ! w jednej plaszczyinie z ogniskami. Konce VI i V 2 malej osi otrzymamy korzystajao z rownosci FVI = OWl>

Gdy wierzcholek stozka jest na wysokosci najwyzszego punktu kuli, to przekr6j bedzie parabola (rys. 275), poniewaz jedna tworzaca WU przebija rzutnie w punkcie niewlasciwym. W tyro przypadku znajdnjemy jak poprzednio ognisko i wierzcholek, a kierownice z relacji IW 2 = W 2F. Inne punkty paraboli otrzymujemy z r6wnania XF = XI.

Biorac wierzcholek na wysokosci pew-

nego rownoleznika kuli (rys, 276), otrzy- Rys. 274.

152

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

Ry~. 275.

Rys. 276.

mamy naprzekr6j stozka hiperbolg, gdyz tworzaoe 81 i 82 styczne do tego rownoleznika b~dll! r6wnolegle do 'It'1; oozywiscie asymptoty beda r6wnolegle do 81 i 82,

W tyro przypadku nie jest konieczne znaidowanie ognisk, Wystarczy narysowac wierzcholki WI i W 2 i nastepnie przez srodek poprowadzic asymptoty r6wnolegle do 81 i 82,

We wszystkich przypadkach mozna znaleic punkty atycznosci tworzqcych konturowych u in z krzYWfJ!. Wystarczy naryeowac tworzfJ!cfJ! U w rzucie pionowym i przecilo1c nifJ! rzutnie pozioma. W tym celu zauwazmy, ze punkt stycznosoi u z kulfJ! znajduje si~ na "r6wniku" R kuli. Rzut pionowy okregu R jestoczywisni« srednica rownolsgla do x. Przenoszae punkt M na t~ srednic~

otrzymujemy Mil i tworzfJ!cfJ! U = WM. .

Gdyby os stoska nie byla rownolegla do rzutni pionowej, to zadanie mozna by byIo rozwiazao za pomoca trzeciego rzutu na plaszczyzn~ rownolegla do 08i stozka (rys. 277).

W przypadku, gdy zar6wno os stozke 6. iak i plaazczyzna przekroju roajll! dowoIne polozenie, przecinamy stozek i plaszczyzn~ IX plaezcsyzna a przechodzaoa przez os stozka i prosta prostopadla do Ct..

Jest to, [ak latwo zanwazyc, plaszczyzna symetrii figury zlozone] z 6. i IX.

Na krawedzi k Ct. i a znajdujlj, si~ ogniskai wierzcholki przekroju, Jesli wiee (rys. 278) znajdziemy k}ad pIaszczyzny oi nakreslimy klady wo, 0°, kO i klad

[§ 29]

Wlasnoeci miarowe stozkowych

153

Rys.277.

Rys, 278.

przekroju kuli, to bedziemy mogli na krawedzi k narysowac ogniska i wierzcholki.

Teraz juz dla wykreslenia rzut6w przekroiu wystarczy narysowac klad plaszczyzny ex. wraz z wierzcholkami i ogniskami na k i po znalezieniu kladu krzywej powrocic do wlasciwego polozenia.

III. Niech C bedzie krzywa, a K okregiem stycznym do niej w punkeie P.

Oznaczmy przez Q punkt przeciecia C i K r6zny od P. Za16zmy, ze okrag K dlj,zy do pewnego okregu Ko, gdy Q dwzy do P. Okrag Ko nazywamy okregiem krzyw£znowym krzywej C w punkcie P, a jego srodek sTodkiem krzywizny krzywej C; posiada on z krzywll, C scislejszll, stycznosc niz inne okr~gi styczne do C.

Jesli C jest elipsa, parabola lub hiperbola a P wierzcholkiem krzvwei, to jak latwo zauwazyc, okrag krzywiznowy zdefiniowao mozna jako najwiekszy okrag zawarty wewnatrz krzywej i styczny do niej w punkcie wierzcholkowym (rys. 279).

154

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

Udowodnimy, ze promieii 1'0 okregu .krzywisncwego w wierzcholku elipsy b2

wynosi -, gdzie a oznacza polos dnz"" a

a b p6los mala,

W tym celu weimy pod uwage kule

o promieniu a-e stycznlJ: do plaszczyzny elipsy E w ognisku Fl (e oznacza polowe odleglosci F1F2). Rysunek 280 a przedstawia rzuty elipsy i kuli na plaszczyzne przeohodzqcq przez wierzcholki W 1> 11' 2 i srodek kuli. Oznaczmy przez W punkt przecieeia prostych stycznych do konturu kuli a przechodzacych przez lV 1 i W 2. Stozek /::0. opisany na kuli z punktu W musi oczywiscie przechodzic przez elipse E, gdyz przecina plaazczyzne w pewnej elipsie El posiadajacej wierzcholki w punktach WI i W2 i [edno ognisko w Fl. Oczywiscie E1 pokrywa si~ z elipsa E, ponicwaz wierzcholki i ognisko okreslaia [ednoznacznie krsywa,

Weimy jeszcze pod uwage stozek (nieobrotowy) !fJ, ktorego wierzcholkiem jest punkt W, a podstawa r6wnik R kuli, Posiada on ze stozkiem jedna tylko tworzaca WW1 wsp61nfj,.Jest oczywiste, ze oba stozki Sll: do siebie styczne wzdhiz prostej WW1•

Zauwazmy, ze tworzace stozka wewnetrznego <P przebijaja kule w parach punkt6w Xl> X2, kt6re ograniczaja tym kr6tszy odcinek, im tworzaca WX2 [est blizej tworzace] WW1> tzn.im kiJ:t -t (W1TifTX2) jest mnieiszy. Jeslibysmy zatem zamiast stoska /::0. wzieli stozek /::0.', kt6rego podstawa by1by okrag niece wi~kszy od rownika, a styczny do niego w punkcie na tworzacej WW1, to jak widac, !fJ i /::0.' mialyby pr6cz lVW1 jeszoze dwie tworzace wsp61ne.

Z tego wynika, ze przekr6j stozka/::o. plaszczyznll! elipsy jest naiwiekszym okregiem stycznym do krzywej w punkcie W!> a lezqeym calkowicie wewnatrz

\

-,

Rys, 279.

w

b)

Rys. 280.

[§ 29]

Wlasnosoi miarowe stoikowych

155

mej, Srodek krzywizny jest wiee punktem 81 przebicia plaszczyzny elipsy osia W8 stozka obrotowego.

Oznaczmy przez cp polowe kata ~ (WI W W 2), a przez 10 promieii krzywizny elipsy w wierzcholku i weimy tr6jk'l:t SSlFl. Otrzymamy:

ro = a-e + (a-e)tgtp,

a-e tg(45-m)=-.

T a+e

Poniewaz

tg 45° - tgtp 1- tgtp

tg(45 -9) = -o-~~ ._._ = --~.-.-,

tg 45 + tgtp 1 + tgtp

wi~c z r6wnosci

1-~ I-tg~ =_.~

l+tgtp 1+~ a

dostajemy natychmiast

e

tg tp = -, tzn. a

e a + e a2 - e2 b2

r = (a-e) + (a-e) - = (a-e) ~- = _-- =-.

o a a a a

Promienie krzywizny w punktach V 1 i V 2 male] osi elipsy otrzymao mosna opieraiac sire na "scislej" styczncsci okregu Ko i elipsy E.

Weimy pod uwage powinowactwo okreslone dla punkt6w plaszczyzny, na kt6rej znajduje sie elipsa E.

Oznaczmy przez E i K stozkowe, na kt6re przechodzq elipsa E i okr!l;g K.

Jest oczywiste, ze punkt W, kt6ry jest trzykrotnym punktem wsp6lnym ilia E i K, przejdzie na punkt TifT b~alj,cy rownies trzykrotnym. punktem wspolnym E i K.

Obierzmy wobec tego styczna w wierzcholku W! za os powinowactwa, a punktowi W 2 przypiszmy punkt TifT 2 na osi WI W 2 w odleglosci male] osi 2 b od W 1 (rys. 281). W6wczas elipsa E przejdzie na okrag E 0 promieniu b.

Rys.281.

156

ROZDZIAL III. Krzywe drugiego stopnia

Rownoczesnie okr~g K przeidzie na elipse, kt6rej osia duzfJ: bedzie srednica 2 ro, osia zas roal~ odeinek 2 b = WI tJ spelniajacy relacje:

2b: 2ro = 2b :2a;

b2 _ b b3

Osiami elipsy K s!], wieo: odcinek 2 a = 2 ro = 2 -;:; oraz 2 b = 2 ro . a = 2.~.

Krzywa E, kt6ra jest okregiem krzywiznowym dla elipsy K w punkcie WI na osi malej, bedzie miala promien:

fo = b = (!!:)2.9: = ~:.

a . a2 b

Promien krzywizny [es; wifjC r6wny ilol'azQwi kwadratu p6losi duzei i p6losi malej,

Mozna rownoczesnie znaleic oba srodki krzywizn kresl!],c z wierzcholka prostokata opisanego na elipsie (rys. 279) prost~ prostopadlq do przekq,tnej nie przeehodzacej przez ten punkt; przetnie ona osie elipsy w punktaoh Sl i S2' kt6re sq, srodkami krzywizn. Istotnie, z podobienstwa tr6jkq,t6w WISIA. i ODB wynika, ze:

. b2

WlSl: b = 2b:2a, tzn. WlSl = - = ro; a

z podobieiistwa zas tr6jkEl!t6w VlS2A i OBD rownosc:

a2

VIS2: a= 2 a: 2 b, tzn. VlSg = "b" = r1•

Promieri. krzywizny hiperboli w wierzcholku znajduiemy za pomoca te] samej konstrukcji (rys. 280 b). Przyjmujeroy rowniez kule 0 promieniu e-a, gdzie 2e = FIF2, a 2a = WlW2, stycznEl! do plaszezyzny hiperboli W ognisku; podobnie iak w przypadku elipsy znajdujemy wierzcholek stozka obrotowego przechodzacego przez hiperbole i rachunkiem nie r6zni1j,cym sil! od poprzedniego otrzymuierny na promien krzywizny. wartosd:

e2-a2 b2

ro = _.-.-_-_ = -.

a a

Wynika z tego, ze promieniekrzywizn elipsy i hiperboli 0 tyeh samych osiach a i b w punktaeh wsp6lnych SEl! r6wne (rys. 282). Inaczej mozna to wypowiedziec, ii krzywe E i H Sl.l! w punkcie W lokalnie symetryczne wzglfEdem wsp6lnej stycznej.

Rye. 282.

[§ 29]

Wfaanoeci miarowe stozkowyeh

157

Dla paraboli (rys. 280 c) otrzymujemy bez trudu wartosc: ro = 2 FIW1 = Fl.

Prom!:en krzywizny paraboli w wierzclwlku jest wife r6wny odlegwsci ogniska od ogniskowej.

CWICZENIA.

1. Znalei6 przekr6j stozka obrotowego opisanego na kuli plaszezyzna nieprostopadla do zadnej rzutni za pomoea dwukrotnej zmiany ukladu.

2. Udowodni6 analogiczne jak dla stozka twierdzenie 0 ogniskach przekroju walca obrotowego,

3. Znaleie cien kuli na l'tl przy oswietleniu r6wnoleglym a nieprostopadlym do rzutni poziomej.

4. Obrad tak polozenie zr6dla swiatla, aby cieri kuli na rzubnie pozioma byl parabola, a cien na rzutnie pionowa elipsa i naryscwac je; punkty przeciecia cieni Z osi!!! rzut6w .znaleze za pomoca powinowactwa elipsy z okregiem.

5. Udowodnic, :i.e ogniskowa f jest biegunowa ogniska F wzgledem krzywej drngiego stopnia.

(Wsk.: Wykazac, ze czw6rka (WlW,FK), gdzie K oznacza punkt przeeiecia f i osi W, W •• jest harmoniczna).

6. Dana jest elipsa E 0 wierzoholkaeh W, i W, oraz ogniskach Fl iF •. Udowodnic, ze miejscem geometrycznym wierzcholk6w W sto:i.k6w obrotowych 0 podstawie E jest hiperbola H, kt6rej wierzcholkami .SIj, punkty F, iF" a ogniskami punkty WI i W •.

(Wsk.: Nalezy wzilj,c pod uwage zbi6r wszystkich kul stycznych do plaszczyzny elipsy w punkcie Fl' Niech K bedzie [edna z nich (wykonac rysunek); weimy plaBzczyzn~ c£ przcehodzaca przez W H W. i srodek kuli. Poniewaz wierzcholki i ognisko okreslaja jednoznacznie E, wiec szukany stozek bedzieopisany na kuli z punktu W na przeciecin stycznych z W,i W. do okregu, kt6ry jest CZ\lsci!j, wsp6lnlj, c£ i K. Wykazac, ze WW,-WWI = = W,Fl- W,F,.)

7. Dana jest hiperbola H 0 wierzcholkach W,W, iogniskach F,F,. Udowodni6, ie miejscem geometrycznym wierzcholk6w W stoik6w obrotowych 0 podstawie H jest elipsa E, kt6rej wierzcholkami Slj, punkty F, iF,. a ogniskami punkty WI i W._

(Wsk.: Dow6d jest podobny jak w cwiczeniu poprzednim.)

8. Sformulowac i udowodnie dla paraboli twierdzenia analogiozne do twierdzen zawartych w dw6ch poprzednich cwiczeniach.

ROZDZIAL IV

POWIERZCHNIE DRUGIEGO STOPNIA

§ 30. Kolineacja i przeksztalcenie rzutowe przestrzeni

I. Kolineacia uldad6w pla skich [a'] i [a"] zlaczonych na jednej plaszozyznie okreslona byla (§ 23) jako przeksztalcenie zlozone ze akoriczonei ilosci kolineacyj pomiedzy r6znymi plaszozyznami, spelniajace warunek, ze odpowiadaj!l!ce sobie punkty lez!l! na prostych przeohodzacych przez pewien punkt (srodek kolineaoji).

J esli srodek kolineaoji W nie lezy na osi k, to mozna na podstawie twierdzenia Pappusa (§ 25) okreslio kolineacje srodkow!l! na wsp6lnej plaszczyinie [ako przeksztalcenie, kt6re przy danym punkcie W, prostej k (rys. 283) i liozbie 0' (;;f 0) kazdemu punktowi X' przypisuje punkt I(X') = X" na promieniu WX, kt6ry spelnia warunek: k A'--_-4.....;._~ (WXX'X") = 0, gdzie X oznacza punkt na osik. if! Istotnie, gdy A'A" jest para odpowiadajaoyeh sobie

punkt6w, to proste A'X' i A"X" przecinaja sill Rys. 283.

w punkcie K na osi kolineacji i

(WAA'A") = (KW, k, x', x") = (WXX'X") = c.

Liczbe c nazywamy cechq kolineaoji.

Przyjmiemy to za punkt wyjscia w definicii kolineacji srodkowej w przestrzeni tr6jwymiarowej.

Weimy pod uwage punkt W, plaszczyzn§ 7: nie zawieraj!l!c!J! W i liczbe c r6zulJ; od zera.

Przekeaolceniem. srodkowo-kolineacyjnym przestrzeni rzutowej na siebie 0 srodku kolineacji W, plaszczyinie kolineacji 7: i cesze kolineacji c nazywamy odsowiednosc, w kt6rej punktowi X' odpowiada na prostej WX' punkt F(X') = X" spelniajq_cy warunek (WXX'X") = c.

Latwo zauwazyc nastllPujlJ;Ce wlasnosei kolineacji przestrzeni:

a) punktom prostej x' odpowiadaja punkty prostej x" przechodzacsj przez punkt K, w kt6rym x' przebija plaszczyzn§ kolineaeii (rys. 284 a).

(W szczegolnosei punktowi K odpowiada punkt K.)

[§ 30]

Kolineacja i przeksztalcenie rzutowe przestrzeni

151}

M""' If

a)

b)

c)

Rys.284.

b) prostym przecinajacym si§ odpowiadaja p:r;oste przecinajace Sill, skosnym. -- skosne.

c) punktom plaszczyzny a' odpowiadaja punkty plaszczyzny a" przecinajacej sill z nia na plaezozymie ...

d) punktom stozkowej 8' odpowiadaja punkty stozkowej S".

e) jesli punkty X', Y', Z' i V' lez!J! na prostej, to (X'Y'Z'V') = (X"Y"Z"U").

f) jesli cilJ;g X\, X' 2' ..• d~zy do granicy A, to ci!J!g X"I' X" 2, ••• jest, zbiesny i ma granice A".

WlasnoS6 a) wynika z warunku (WXX'X") = c = (W A A' Ali), kt6ry na podstawie two Pappusa bedzie spelniony wtedy, gdy prosta A"X"przechodzi przez punkt K, w ktorym A'X' przecina plaszczyzne kolineacji 7:. Wlasnosc b) wynika wprost z definicji, c) z b), zas d) i e) z tego, ze ograniczajac. sill do punkt6w pewnej plaszczyzny [1.' otrzymujemy, jak latwo widziec, kolineacje miedzy a' i a".

Aby udowodnic ci!J!glosc przeksztalcenia (wlasnosc f) wystarczy zauwazyc, ze gdy 0' i 0" Sil! par!J! odpowiadajacych sobie punktow, to wiazka [0'] przechodzi w spos6b cilJ;gly na wiil!zk§ [0"]. Biorac trzy wiazki [01], [02] i [Os] o wierzcholkach nie lezacych na prostej i rozpatcujac promienie tych wiazek przeehodzace przez punkty Xl' X2) ••• ciagn, widzimy na podstawie definicji granicy w przestrzeni rzutowej, ze ci~g X"I' X" 2, .•• jest zbiezny do A".

Weimy punkt niewlasciwy N''''.

Odpowiada mu punkt Nil, kt6ry mozna otrzyma6 kreslac z W prosta rownolegla do x' = K'N'? i przecinaiacprosta x" (rys. 284 b). Latwo zauwasyc, ze plaszczyznie niewlasciwcj y'OO (tj. zbiorowi wszystkich punkt6w niewlasciwych przestrzeni) odpowiada plaszczyzna y" r6wnolegla do 7: i przeohodzaca, przez N". Nazywamy i!J! plaszczyznq granicznt:t:. Podobnio istnieje plaszczyzna 6' r6wnolegla do 7:, kt6rej odpowiada plaszczyzna 0" 00. Aby znalezc 0',.

160

ROZDZIAL IV. Powierzchnie drugiego stopnia

wystarczy na prostej x" przyjlJ:c punkt 1l1"O" i narysowao odpowiadaiaey mu punkt 1l1' na x'.

Z wlasnosci d) i b) wynika, ze powierzchni stozkowej 1::::.', kt6rej podstawa jest krzywa stozkowa S', odpowiada powierzchnia 6", kt6ra rna za podstawe rcwniez krzywq, stozkowa S"; jest ona walcem, wzglednie stczkiem, zaleznie od tego, czy wierzcholek powierzchni 1::.' lezy na plaszczyinie granicznej 0', czy nie. Jesliby poza wierzcholkiern W miala jeszcze dwie tworzace wspolne z f/, to walec 1::." bedzie mial za podstawe hiperbole, jesli jedna, to parabole. Pierwszy nazywamy walcem hiperbolicznym, drugi parabolicznyrn.

Jesli powierzchnia D.' jest walcem, to 6" bedzie stozkiem 0 wierzcholku na plaszczyinie y".

II. Kolineacja, dla ktorei, (WXX'X") = -1, nazywa si~ ·inwolucyjnq. Kladac X"= Y' otrzymamy Y = X oraz -1 = (WXX'X") = = (WYY'Y") = (WXX" Y") = (WXY" X"), a wiec Y" = X'; funkcia zatem X" = f{X') spel:nia warunek X' = f(X")! tzn. jest identyczna ze swoim odwroceniem, Wynika stad w szczegolnosci, ze plaszczyzna graniczna y" pokrywa sill z plaszezyzna graniczna 0'.

Zauwazrny, ze jezeli weimiemy na plaszczyinie kolineacje inwolucyjna przyjmujac biegun i biegunowa wzgledem stoikowej S za srodek i os kolineacji {rys. 251), to kaZdy pnnkt X' krzywej przejdzie na punkb X" nalezacei rowniez do tej krzywej. Mamy wiec kolineacje, kt6ra krzywll, S przeprowadza na siebie, przy czym na S b~dlJ: istnialy dwa fikspunkty, [esli biegunowa przecina S, a nie bedzie na S zadnego, jesli biegunowa lezy zewnatrz.

III. JeSIi punkt W jest niewlasciwy, to kolineaoje nazywae bedziemy powinowactwem. W tyro przypadku punktowi wlasciwemu odpowiada punkt wlasciwy, a niewlasciwemu - niewl:asciwy. Z tego wynika, ze prostym r6wnoleglym odpowiadaj IJ: proste r6wnolegle, plaszczyznom r6wnoleglym plaszczyzny r6wnolegle, elipsom - elipsy, parabolom - para bole, a hiperbolom - hiperbole;

Jesli odcinek A'B' jest r6wnolegly do plaszczyzny "t" - kt6ra teraz nazywa si~ plaszczyznq powinowactwato odpowiadajqcy mu odcinek AIfB" bedzie r6wny i r6wnolegly do niego (rys. 285). Z tego wynika, ze figurom polosonym na plaszczyznach r6wnolegl:ych do plaszczyzny powinowactwa odpowiadaia figury przysta]!j,ce.

Powinowactwo nazywamy prostokatnym, gdy kierunek Woo jest prostopadly do plaszczyzny r. Jesli

Rya.285.

[§ 30]

Kolineacja i przeksztalcenie rzutowe przestrzeni

161

poza tym zalozymy inwolucyinosc, to kazdemu punktowi K' odpowiadae bedzie punkt X" symetryczny wzgledem plaszczyzny powinowactwa.

Przeksztaicenie zlozon» ze skor'wzonei ilosci kolineacyj srodkowych nazywarny przeksztalceniem rzutounjm:

Je/;li pornii(:dzy plaszczyznarni rt.' i rt." okreslona jest kolineacja X" = f(X'), to mozna fit l·ozszerzyc na pl·zesirzen, tzn, 1}wina okre/;lic talc kolineacilJ przestrzeni X" = F(X'), ze dla X' 'l'baleUr.cego do rt.' bi(:dzie F(X') = f(X').

W przypadku gdy r:t." = oc', przyjmujemy przez os kolineacji k plaszczyZllll "C i okreslamy kolineacje przestrzeni zakladaiao (WXX' X") = (WAA'A."), gdzie A' i A" naleza do oc.

Gdy rt." ~ oc', to bierzemy "t" przez 08 kolineacji i zakladamy (11'XX'X") = = (WKA'A"), gdzie K, A' i A" S!j, odpowiednio punktami na T, oc' i «" (rys. 284 c).

Udowodnimy twierdzenie XIII:

Je/;li piqtki punA'tow A', B', 0', D', E' i A", B", tr, tr, E" n£e ZClwieraj(f czworek lei:q_cych w plaszczyznie, to istnieje pl'zeksztalcenie rzuioue X" = r(X'), ~tore przeprowadza jednq piqtkIJ w drugq, tzn, spelnia warunki:

A" = r (A'), B" = r (B'), 0" = r (0'), D" = r (D') i EI/ = r (E').

Oznaczmy przez F' punkt przebicia plaszczyzny A'B'O' prosta E'D' (rys. 286) oraz przez FI/ punkt na AI/B"O" i EI/D". Jak wiadomo, istnieje przeksztalcenie zlozone ze skoriczonej ilosci kolineacyj srodkowych okreslone dla plaszczyzn r:t.' = A'B'O' i a" = A"B"O", kt6re czw6rk~ punkt6w A', B', 0', F" przeprowadza w czw6rk\l punktow A", B", 0", F".

Rozszerzajac na przestrzeri kazd[J, w tych kolineacyj srodkowych na podsta wie poprzedniego twierdzenia, dostaniemy przeksztalcenie rzutowe przestrzeni, przeprowadzajace A', B', 0', F' W Ai = A", Bi = B", Oi = 0" i Fi = F".

JeBli przy tym prosta De Ei jestr6ina odprostej D"E", to wezmy [eszcze kolineacj~srodkowlJ: o srodku w punkcie 11' przeciecia EiE" i DJ)" i plaszczyznie «" = A"B"O" [ako plaszczyznie kolinescii.

(Oczywiscie proste EiE" i DiD" przecinaja si~, gdyz Fi = F".)

Jesli przyjmiemy teraz dwustosunek (WKD;,D"), gdzie J{ jest punktem przebicia plaszczyzny kolineacji prosta DiD", za ceche kolineacji srodkowei 11- 47502 E. Otto

w

/f

, I

J)"' r , I

/E"I

, I

I I

/ J)i i

I I

Rys. 286.

162

ROZDZIAJ:. IV. Powierzehnie drugiego stopnia

przestrzeni, to ostatecznie przeprowadzimy punkty ,4i, Bi, Oi, D; i Ei W pi~tk~ A", B", 0", D" i E".

Otrzymalismy wiee ostatecznie przeksztalcenie rzutowe przestrzeni, spelnia-

[aoe z!],dane warunki.

Nie trudno zauwazyc, ze przeksztalcenie to jest [edyne.

Gdyby punkty A', B', 0' i D' oraz A", B", 0" i D" lezaly w jednej plaszczyznie, to istnialoby nieskoriczenie wiele przeksztalceri spelniajaeych nalozone warunki.

OWICZENIA.

1. Udowodnic [ednoznacznose przeksztalcenia w ostatnim twierdzeniu.

(Wystarczy oczywiscie wykazae, ze przeksztalcenie rzutowe przestrzeni, kt6re posiada pi~c fikspunkt6w, miedzy ktorymi nie ma czw6rki lezqce] w pluszcsysnie, jest przekaztalceniem identycznym r(X') = X'.)

2. Dane 8l!, dwa ostroslupy czworoscienne. Wykaza6, ze istnieie nieskonozenic wiole przeksztalcen rzutowych przestrzeni, kt6re wierzeholki jednego ostroshrpa przepmwadzaja w wierzcholki drugiego ostroshipa,

3. Jaka figura odpowiada szescianowi, kt6ry z plaszczyznq, graniczna posiada tylko wierzcholek wsp6Jny?

§ 31. Definicja i og61ne wlasnoscd powierzchni drugiego stopnia

I. KU'aarykq alba poU'ierzGhniq drugiego stopnia nazywamy zbi6r punkt6w, kt6ry kazda plaszczyzna przeoina w stoikowej (zdegenerowanej lub nie).

Np, kula jest kwadryka, gdyz plaszczyzna moze j!], przeciac w kole, w punk-. cie lub zbiorze pustym, tzn. w stozkowej. Walce i stozki, ktore posiadaja za podstawy lazywe stozkowe, S::j: rowniez kwadrykami.

Latwo zauwazy«, ze a) zbi6r pusty, b) punkt i c) prosta spelniajllo nasza, definicje, Sllo wiec kwadrykami,

Wyl::j:czmy [e z naszych rozwazari i starajmy si~ zbadac pozostale.

Niech wiee (fJ bedzie kwadryka, kt6ra nie jest zadn'l; z tych trzech osobliwych rodzaj6w. Przyimijmy punkt P nie nalezqcy do (fJ i polaczmy go z punlrtem A' na (fJ (rys. 287). Oozywiscie prosta P A' nie lezy na (fJ, gdyz w przeciwnym razie punkt P musialby nalezec do (fJ. Niech B' oznacza punkt kwaclryki ([>. nie nalez~cy do prostej PA'. Jesli przez P, A' i B' przyjmiemy plaszczyzn~ y, to cz~sc wsp6lna (fJ i y bedzie prosta, para prostych lub stozkowa niezdegenerowana,

Polaczmy punkt B' z punktem P. Z zalozeri naszych wynika, ze (fJ posiada punkty poza plaszczyzn!l!Y. W przeciwnym bowiemprzypadku powierzch-

[§ 31]

Definicja i ogolne wlasnosei powierzchni drugiego stopnia

163

nia (fJ skladalaby si~ z pary prostych lub stozkowej niezdegenerowanej, co jest wylaozone, gdyz te zbiory nie s'l; - jak widac z definicji - kwadrykami.

Niech wieo 0' bedzie punktem kwadryki ({J nie Iezqeym na y.

Wezmy na kazdej prostej z przechodzacei przez P i majaoej punkty X' i X" wsp6lne z powierzchni~ (fJ punkt X harmoniczny do P wzgledem X' i X", tzn. taki, ze (X'X"PX) = -1; jesli X' = X", to - jak wiadomo - X = X'.

Udowodnimy, ze zbi6r ~ wszystkich punk .. t6w harmonieznych X lezy w [ednej plaszczyznie.

Zauwazmy, ze [esli plaszczyzna przeehodsaoa przez P ma z ([> tylko prosta t wspolna, to t nalezy do zbioru ~, jesli stozkowa niezdegenerowana S, to biegunowa p punktu P nalezy do s, jesli wreszcie wspolna cz~s6 stanowia dwie proste, to jak latwo wynika z twierdzenia Pa.pp usa, zbi6r punkt6w harmonicznyeh z P jest prosta przechodzaca przez ich punkt wspolny.!

Wezmy teraz trzy plaszozyzny: 0: = PEO, f1 = POA i y= PA.B i oznaczmy przez a, biG proste, na kt6rych znajduja sie punkty harmoniczne z P; oczywiscie tworzq one tr6jk'lt, gdyz np. punkt A harmoniczny z P wzgledem A' i A" w czw6rce (A'A"PA) = - 1 musi lezec na b i o. Niech 7t bedzie plaszczyzn~ tego tr6jk::j:ta. Polaczmy punkt X' powierzchnidi z P i oznaczmy przez X" drugi punkt wsp6lny z ([>, a przez X punkt przebicia rr prosta PX'.

Wystarczy oczywiscie udowodnie, ze (X'X"PX) = -1. W tym celu przeprowadimy przez prosta PX' takllo plaazczyzne <5, aby przeszla ona przez jeden wierzcholek tr6jk~ta ABO np. 0 i przeciela bok przeciwlegly w punkcie wewnetrznym U. Widac, ze punkty hannoniczne na <5 znajduja si~ na prostej OU, na ktorei musi rowniez lezec punkt spelniaj::j:cy relacj!;l (X'X"PX) = = - 1; jest wieo X = X, c. b. d. d.

Plaszczyzn~ 1t", na kt6rej lezq wszystkie punkty harmon1czne z P U'zglf;dem kwadryki ({J, nazywam.y plaszozyznq biegunowq punktu P, a punkt P biegunem plaszczyzny rr.

Oznaczmy przez Sp przela6j kwadryki ({J plaszozyznq, re. Stozkowa Sp moze bye zbiorem pustym (jesli np, (fJ jest kula, a P punktem wewnetrznym), punk-

Rys. 287.

1 Rys. 250. R Q jest biegunowa punktu P wzgledem pary prostych X' Y' i X" y".

164

ROZDZIAL IV. Powierzehnie drugiego stopnia

tem (gdy np. fP jest powierzohnia stozkowa, a P lezy wewnattz), par", prostych (gdy fP jest stozkiem, a P punktem zswnetrznym) lub stozkowl.l niezdegenerowana (np. dla kuli i punktu zewnetrsnego).

Udowodnimy, ze Sp nie moze bye prostq,_.

Zal6zmy, ze talc nie jest, tzn. Sp = m. Wynika z tego, ze co naimniei [edna z par A'A", B'B" i 0'0" sklada si~ z roznych punktow-; niech np, bedzie 0' = = 0" i weimy pod uwage przekr6j S.,! kwadryki plaszczysna ct. przechodzaca przez P, B i O. Poniewaz biegunowa punktu P wzgledem przekroju SA plaszczyzna ct. ma z nia jeden tylko punkt M (na prostej m) wsp6lny, wiec SA jest para prostych MO' i MO" (zawieraiaca B'B"; oczywiscie [esli B' = B", to M = B). Podobnie plaszczyzna {J = POA przecielaby fP rowniez w parze prostych NO' i NO". Wynikaloby z tego, ze plaszczyzna przechodzqca przez m i 0 mialaby z W trzy proste: 'In, 2110 i NO wspolne, co jest niemozliwe.

Presta, kt6ra ma z kwailrykq_ tylko ieden punkt wsp6lny, nazywa sie prostq_ stycznCf_.

W przypadku, gdy Sp jest stozkowq niezdegenerowana wszystkie styczne do tP przechodzace przez P tworzq, tzw. stozek opisany na powierzchni (walec opisany, jesli P jest punktem niewlasciwym). Widzimy wiec, ze stoiek: opisany na kwadryce jest kwadrykq_. Wsp6Inq, cz~sciij, obu kwadryk jest stozkowa niezdegenerowana Sp.

Jesli Sp jest zbiorem pustym, to przekr6j Sa kazdq, plaszczyzna ct. przechodzqcq przez P jest stczkowa niezdegenerowana, poniewaz krawl2di ct. i rr, ktora jest biegunowa punktu P wzgledem S", nie przecina SIX. Podobnie, jesli Sp jest punktem, to co najmniej [edna z trzech plaszczyzn: «, P lub y przecina (jj w stozkowej niezdegenerowanej. Gdy Sp jest para prostych t1 i t2, to kazdy przekr6j S" plaszczyzna ct. zawierajlJ:cq, punkt P, a nie przechodzaea przez punkt T przeciecia t1 i t2, jest - [ak wynika z dotychczasowych rozwazari - stozkowa niezdegenerowana dla kt6rej biegunowa punktu P przeeina t1 i t2• Jesli pl:aszczyzna IX przeohodzi przez T, to przecina <P w punkcie T, prostej 4, prostej t'}.lub parze prostych t' i til. Poniewaz t' i til musza miec po [ednym punkcie wsp6lnym z kazdq, stozlcowa SA, wiec kwadryka If> jest w tym przypadku stozkiem (waleem) 0 wierzcholku T.

Widzimy wiee, se jesli W nie jest powierzchnia stozkowa, to plaszezyzna biegunowa ~ kazdego punktu P nie nalezacego do powierzchni przecina jq, w stozkowej niezdegenerowanej Sp lub CZ128C wsp61na W i ~ jest zbiorem pustym.

II. Za16imy, ze nieosobliwa kwadryka W nie jest powierzchnia stozkowa, Z wlasnosci biegunow i biegunowych sprzezonych krzywej stozkowej wynika,

1 Poniewaz z warunku X' = X"wynika, ze X' nalezy do Sp.

[§ 31]

Definicja i og6lne wlasnosci :powierzchni drugiego stopnia

165

ze jesli plaszczyzna biegunowa rr punktu P przechodzi przez punkt R, to plaszczyzna biegunowa e punktu R przechodzi przez punkt P.

Oznaezmy przez l kraw12di e i r. (rys. 288). Jesli obierzemy punkt U na I, to cdpowiadajaca mu plaszczyzna biegunowa r; przejdzie przez prosta RP = I. Z tego wynika, ze dla kaidego punktu N prostej l plaszczyzna biegunowa v przeehodzi przez prosta I.

Proste I i 7 nazywamy prostymi sprz~zonym'i wzgl~dem kwadryki.

J esli oznaczymy przez 0 punkt przebicia plaszczyzny r; prostq, l, to jegoplaszczyzna biegunowa ill przej , dzie przez R, Pi U. Otrzymalismy

czworcscian P, R, 0, U 0 tej wlasnosci, ze biegunowa kazdego wierzcholka jest seian", przeciwlegla a prosta sprzezona do kazde] krawedzi jest kraw'2dzifj: przechodzacq przez dwa inne wierzcholki (tzw. krawedz przeciwlegla).

Jesli punkt P jest niewlasciwy, to 1t nazywamy plaszczyznq_ srednicow,! kwadryki; dzieli ona na polowy ci~ciwy przechodzace przez P'", Kraw~di dw6ch plaszczyzn srednicowych t: i (] nazywa si'2 srednz"C4.; jest ona sprzezona z prosta niewlasoiwa P"" Roo.

Biegun plaszczyzny niewlasciwei nazywa si~ srodkiem kwadryki. Jesli jest onpunktem wlasciwym, to dzieli na polowy wszystkie cieciwy przechodzace przez niego. Kazda srednica musi oczywiscie zawierac srodek powierzchni.

Jesli plaszezyzna ~ przecina powierzchnie W w stozkowei niezdegenerowanej S, to istnieje punkt P, dla ktorego 1t jest plaszczyzna biegunowa, Istotnie, biorac na 1t trzy punkty R, U i 0 nie lezace ani na S, ani na wspolnej prostej, otrzymamy trzy plaszezyzny biegunowe (], r; i ill, kt6re przeoinaja si~ w jednym punkcie P, poniewaz z plaszczyzna, 1t majq, wspolne trzy proste nie przechodzace przez [eden punkt; oczywiscie punkt P jest biegunem plaszczyzny 1t •.

Niech S' i S" b~dl.l krzywymi stozkowymi niezdegenerowanym.i na kwadryce <P.

Udowodnimy

Rys.288.

Twierdzenie XIV. I stnieje kolineacia, kt6ra przeprowadza kwadrykl2 If> w siebie w ten spos6b, ze stoikouxi S' przechoilzi na S" i na odwr6t.

166

ROZDZIAL IV. Powierzchnie drugiego stopnia

Rys. 289.

Oznaczmy przez rt.' i a" plaszczyzny stozkowyoh S' is'', a przez k ich kraw\ldi.

Zal6imy, ze prosta k nie ma punkt6w wsp61nyeh z powierzehnia q). Niech K'i X" b\ld~ biegunami prostej k wzgledem 8' i 8" (rys. 289). Przeprowadzmy przez prosta X'K" plaszczyzn\l Y; przecina ona q) w stozkowej 8, a plaszczyzny (1.' i (1." w prostycha' ia'i. Czworokat zupelny wpisany w 8, dla kt6rego a' i a" jest parq, bok6w przeciwleglych, posiada jeden punkt przek~tny na k, a dwa inne na K'K".

Wezmy pod uwag\l kolineacje inwolucyjna przyjmujac srodek w jednym z nieh, np, w R, a plaszczyzu\l kolineacii .. przez k i drugi (Q). Poniewaz prosta K'X" jest sprzezona z krawedzia k, wiec plaszczyzna biegunowa punktu R wzgledem q) przejdzie przez k; poza tym musi ona przejsc przez punkt A na przekatne] PQ czworokata, dla kt6regoezw6rka (A'A"RA) jest harmoniczna; ale prosta PQ przecina A'A" wtakimpunkcieA, ze (A'A"RA) = -1. Z tego wynika, ze A = A. Plaszezyzna biegunowa punktu R przechodzi wiec przez Q i k. Latwo zauwaiyc, ze w kolineacji inwolucyjnsj 0 srodku R i plaszczyznie stalej .. powierzehnia q) przechodzi w siebie. Poniewaz przy tym plaszczyzna (1.' przechodzi na (1.", wiec CZ\lSC wsp6lna q) i (1., tzn. 8', przechodzi na CZ\lSC wsp6lnq q) i (1.", tzn. 8".

Gdyby prosta k miala [eden punkt wsp6lny z q), to znaczy gdyby 8' i S" byly styczne do k w punkeie wsp6lnym, to na podstawie § 27 istnialaby kolineaoia 0 srodku W miedsy (1.' i «", w kt6rej stozkowsj 8' odpowiadalaby stoskowa S". Biorao za plaszczyzng kolineaeji biegunowa punktu W wzgledem

[§ 31]

Definicja i ogolne wlasnosci powierzchni drugiego stopnia

167

cP mozna jll: rozszerzyc na kolineaeje inwolucyjna przestrzeni, w ktorej If> przeohodzi na siebie.

J esliby prosta lc przebijala kwadryk\l rp w dw6ch punktach, to dow6d mozna by przeprowadzic analogieznie [ak w przypadku pierwszym: przeprowadzajac przez bieguny X' i X" prostej k wzgledem stozkowych 8' i S" plaszczyzne Y przecinajaca, cP w stozkowej niezdegenerowanej. Otrzymuiemy na przecieeiu z S'i S" punkty A', A", B' i E", tworzace czworokat 0 [ednym punkcie przekiJ,tnym na krawedzi k. Przyjmujac [eden z pozostalyeh punkt6w przekatnych za srodek kolineacii, a. plaszczyzn\l przechodzaca przez drugi i kraw\ldz k za plaszezyzn\l kolineacii, okreslic mozna takie przeksztalcenie srodkowo kolineacyjne, w kt6rym kwadryka przechodzi na siebie tak, ze stozkowe S' i S" zamieniaja sill.

Udowodnilismy wiee twierc1zenie we wszystkieh przypadkaeh.

W przypadku, gdy plaszezyzny a' i a" s'!; r6wnolegle, stozkowe 8' i 8" Sll podobne (jesli np. 8' jest okregiem, to 8" jest rowniez okregiem), Mamy wiec

Wniosek. J esli przekroie kwadryki plaszGzyznami 1'6wnoleglymi nie sC{; zdeqeneroioame, to sC{; podobne.

III. Za16zmy, ze nieosobliwa kwadryka rp rue jest powierzchnia etozkowa.

Niech TI bedzie plaszesyzna przecinaiaca kwadryke rp w stozkowe] niezdegenerowanej 8p; a punkt P biegunem plaazczyzny «. Poniewaz Sp jest stozkowq niezdegenerowana, wiec istriieje kolineacja X' = t(X), ktora If> przeksztalca na pewna powierzchnie rp' w ten spos6b, ze 8p przechodzi na okrag 8'. Nieeh X' = F(X) bedzie rozszerzeniem funkeji

X' = f(X) na przestrzeri trojwymiarowa, Z"

W ezmy j eszcze plaszczyzny a'l i a' 2 rownoleglc do TI', kt6re przecinaja rp w stozkowych 8\ i 8'2, Poniewaz 8' jest okregiem, wiec 8'1 i S' 2 Sll; rowniez okregami. Oczywiscie srodki wszystkich okregow lezacych w plaszczyzuach r6wnoleglyeh do TI' znaiduia sill na prostej [' sprzezonej z prosta niewlasciwa plaszezyzny TI'.

Okreslmy powinowactwo, kt6re pozostawia w miejscu punkty plaszczyzny TI', a prost!), l' przeprowadza w prost~ I" prostopadla do TI'.

Powierzehnia rp przejdzie w6wczas na kwadryke obrotowa if;".

Aby to wykazac, wezmy pod uwagl2 Rys. 290.

168

ROZDZIAL IV. Powierzehnie drugiego stopnia

dwie plaszczyzny f3 i y przez prost!! I". Kazda z nich przetnie okregi S', S'; i S; (rys. 290) powierzchni w szeseiu punktaeh, kt6re do siebie przystai!! przez obr6t. Z tego wynika, ze rowniez przekroje kwadryki CP" plaszczyznami f3 i y, jako stozkowe przechodzace przez przystajace sz6stki punkt6w, do siebie przystaj!!, tzn. ze 1/' jest powierzchnia obrotowa.

Mamy wiec

Twierdzenie Xf. KaZilq kwadryk§ m:eosobliwCf! mozna za pomOC(f przeksztalcenia rzutowego prze-strzeni przeprowadzi6 na kwadryk§ obrotouq, Przekroje plaszezyznanri przechodzacymi przez os obrotu powierzchni

n

W

l'w

U}

b)

c)

d)

Rys. 291.

[§ 31]

Dcfinicja i og6lne wlasnosci powierzchni drugiego stopnia

169'

obrotowej nazywamy poludnikami pbwierzchni. Mog!! wiee zajsc co naiwyzei czterv przypadki:

a) poludnik powierzchni jest elipsa, (lub okregiem) (rye. 291 a),

b) » » parabola (rys. 291 b),

c)) » » hiperbola 0 osi' rzeczywistei I (rys. 291 c),

d) » » hiperbola 0 osi urojonej l (rys. 291 d).

IV trzeeh pierwszych przypadkach bedzie mozna za pomoca kolineacji przeksztalcie (fJ" na kule,

IV ezmy w tym celn k:ul~ 1p wpisana w powierzchnie wzdluz stozkowe] S (mozna if1 otrzymac przez obr6t okregu stycznego do poludnikaw punktach na S'). Oznaezmy przez W biegun plaszczyzny rr;' wzgledem ([>" (oczywiscie W lezy na I); jest on rowuoczesnie biegunem tei plaszcsyzny wzgledem kuli 1p.

Prosta I przebija (J)" w punktach A" i B", a kule w punktach ~1 i B. Rozpatrzmy kolineacje srcdkowa przeetrzeni, kt6rej srodkiem jest punkt W, plaszczyznf1 stala, 71:', a A" i j[ par~ odpowiadajqcych sobie punkt6w. Latwo zauwazyc, ze kwadryka cP" przejdzie w6wczas 11a kule, gdyz na ka.zdej plaszezyinie zawierajacej l poludnik kwadryki przejdzie na poludnik kuIi (§ 27).

Jest widoczne, ze w trzech pierwszych przypadkach poluclnik moze byezupelnie dowolna atozkowa 0 osil z wylaczeniem hiperbol, dla ktorych] iest osia urojona,

Pozostaje clo rosstrsygniecia pytanie, czy jest mozliwe takie polozenie jak na rysunku 291 d, tzu. czy przez obr6t hiperboll; dookola osi uroionei powstaje powierzchnia d1'ugiego stopnia.

IV. Weimy dwa peki plaszozyzn (p) i (r) 0 osiaoh skosnych (rY8. 292 a} i prosta q nie przecinajaca ani p, ani 1'. Niech t2 = f(~l) bedzie Iunkcja, kt6ra.

aJ

b)

Rys.292.

c)

170

ROZDZIAI. IV. Powierzcbnie drugiego stopnia

kazdei plaszczyznie ~1 peku (p) przypisuje w peku (r) t~ plaszczyzne ~2' kt6ra przecina si~ z ni!,! na prostej q.

\Vidae, ze przeksztalcenie jest okreslone dla wszystkich element6w peku (p), a funkcja odwrotna ~2 = /(1;1) istnieje i jest okreslona dla wszystkich e1ementow peku (r).

Udowodnimy, ze zbi6r H wszystkich prostych z, w ktorych przecinaja si~ odpowiadajace sobie pary plaszczyzn 1;1 i ~2' tworzy kwadryke (P.

Zauwazmy w tym celu, ze przecinajqc pf2k plaszczyzn (l) (rys. b) plaszczyznarni (J. i f3 0 krawf;dz'i k sJ,:osnej wzgl€dem l i przypisujqc sobie te proste x i x", kt6re leiq w jedne; plaszczyznie p~ku (l), otrzymamy przeksztalcenie homolociczne pf:k6w prostych na o: i f3. Jest to oczywiste, gdyz odpowiadajace sobie proste obu Pllk6w przecinaja si~ na krawedzi k obu plaszczyzn (J. i p.

Przystepujac do dowodu, ze zbi6r prostych x (a raczej punkt6w nalezacych do prostych x) tworzy powierzehnie drugiego stopnia, wezmy pod uwage najpierw plaszesysne 0) przechodzaca przez q. Przecina ona peki (p) i (r) w p~kaeh prostych (WI) i (W 2)' Poniewaz odpowiadajace sobie promienie Pllk6w (WI) i (W 2) (tzn. te, kt6re znajduj!!; sill na odpowiadajacych sobie plaszczyznach Pllk6w (p) i (r)) przecinaja sill na q, wiec mamy miedzy (Wl) i (W2) okreslona homologie i wo bec tego cZ\ise wsp6lna (0 i z bioru H j est par!!; prostych q i ]iJ\ W 2' Kazda wil;?c plaszczyzna przechodzaca przez q przecina (p w stozkowej zdegenerowanej, skladajacej sill z prostej q i pewnej prostej przecinajacej pi 7'; oczywiscie jest to prosta l!!;cz!j,ca punkty przebicia p i r z 0).

Niech teraz a bedzie plaazcsysna nie zawierajaca q i oznaczmy przez (VI) i (V2) peki prostych, w kt6rych 15 przecina (p) i (r). Mi\idzy elementami peku (VI) a elementami peku (WI) mamy homologie, podobnie miedzy (Wl) i (W2) oraz miedzy (W2) i (V2). Jest wiee ostatecznie miedzy (VI) i (V2) przeksztalcenie rzutowe, w kt6rym - [ak wynika z definicji tych homologii - odpowiadajace sobie proste VI i V2 przecinaja sill na prostej nalesace] do H. Przeh6j plaszcsyzna a jest wiec stozkowa i wobee tego zbi6r (p kwadryka; nazywamy j!l! hiperboloidq jednopowlokowq (rys. 292 c).

Zauwazmy, ze kazde dwie proste z i :i kwadryki (p nalezace do H s!], skosne.

Istotnie, gdyby lezaly w plaszczyinie, to proste p i r jako przecinajace sil;? z nimi znajdowalyby sill w tej samej plaszczyznie, co przeczy zalozeniu,

Niech teraz z, :i i x blld!], trzema elementami rodziny prostych H. Wiadomo, ze przez dowolny punkt P na x mozna poprowadzio prosta y ptzecinajaca x i x. Plaazczyzna a przechodzaca przez x i y przecina (p w stozkowej S, do kt6rej nale.iy prosta xi te punkty prostych if i X, kt6re lezq na y. Z tego wYl1ika, ze y nale.iy do S, a willC tez do (P. Wszystkie proste y przecinajqce proste x, x i x tworzq, rodzin\i prostych HI' 0 kt6rej, mozna podobnie jak dla H udowodnie,ze kaide jej dwie proste s!,! skosne. Mamy zatem

[§ 31]

Definicja i og6lne wlasnosei powierzehni drugiego stopnia

171

Twierdzenie XVI. Na hiperbolo~'dzie iednopowlokowej istm:eiif dwie rodziny prostyeh H i HI' Przez kazdy punkt powierzchni p1'zechodzi iedna prosta iednei 1'odziny i jedna prosta drugiej rodziny. Dwie pmste hiperboloidy przecinai if' si'2 i edynie wtedy, gdy nalezif do r6znych rodzin.

Weimy pod uwage plaszczyznll a przechodsaca przez proste x i y przecinajace sill w punkcie P. Niech (J. bedzie dowolna plaszczyzna przechodzaca przez P, a r6in!], od a (rys. 293). J esli a nie zawiera ani z, ani y, to przecina kwadryke (p w stozkowej, kt6ra z plaszczyzna a rna tylko punkt P wsp61ny; krawllcli zatem <X. i a jest styczna do stoskowej

w punkcie P. Jesli a przechodzi przez x (lub y), Rys. 293.

to przekr6j sklada sill z x (y) i prostej 17 (x) nie

zawierajace] P; w tym przypadku x (y) jest styczna, Zawsze wiec proste styczne lei!,! w plaszczyznie a. Zatem a jest plaszczyznq styeznq do hiperboloidy U' punkC1:e P.

Jest widoozne, ze kazde przeksztalcenie rzutowe hiperboloidy jednopowlokowei ('jj jest powierzchnia, ktora powstaje w ten sam spos6b co (P', a wieo jest hiperboloida j ednopowlokowa,

Niech ('jj°I oznacza hiperboloide [ednopowlokowa obrobowa, na let6r!], mozna wedlug udowodnionego twierdzenia zawsze praeksztaloie rzutowo kwadryke CP. Poniewaz (pO nie jest ani stozkiem (stozek nie zawiera prostych skosnych), ani nie moze by6 rzutowo przeksztalcone na kule (na kuli nie istnieja proste), wiec (po musi bye powierzchniq kt6rej pohidnikiem jest hiperbola 0 osi

urojonej l (rys. 291 d). .

Nie trudno zauwazyc, ze za pomoca powinowactwa prostokatnego 0 kierun.ku l mozna (po przeprowadzic w hiperboloide, kt6rej poludnikiem jest zadana z g6ry hiperbola.

V. Poniewaz wartosc dwustosunku [est niezmiennikiem przeksztalceri rzutowych, wiec wlasnose "bye biegunem i biegunowa" jest wlasnoscia rzutowa, Istotnie, [esli. plaszczyzna rc jest biegunowa punktu P wzgledem kwadryki (P, to uzyskane po przeksztalceniu elementy P' i'it' s!], biegunem i bie gunowa wzgledem przeksztalconej kwadryki (P, z rownosci bowiem (X' X" P X) = = -1, gdzie X' i X" S!!; punktami na (P, a X na rr, wynika rownosc (X' X"P X) = - 1 dla odpowiadajacych im punkt6w na ?i> i n.

Dotychczas nie rozpatrywalismy przypadku, gdy punkt P lezy na kwadryce (P, poniewaz nie znajqc bliZej wlasnosci kwadryk nie potrafilibysmy odpowiedziee na pytanie, co tworzlJo punkty X harmonicznie zwi!,!zane z danym punktem P i punktami X' i X" na (P.

172

ROZDZIAL IV. Powierzchnie drugiego stopnia

Zakres rozwazan nie ulegnie zw~zeniu, jesli zalosymy, ze t;J) jest kwadryka obrotowa. Jest natychmiast widoczne bez zadnych trudnosci, ze powierzchnia obrotowa, kt6rej poludnik jest krzywa posiadaiaoa w punkcie P prosta styczna posiada w punkcie P plaszczyzn~ styczna, Poniewaz poludnik kwadtyki t;J) jest stozkowa, wiec istnieje plaszczyzna styczna 1C w punkcie P do t;J).

Niech teraz x bedzie prostll; przechodzaca przez P i nie 1ezlloCfJ! w plaszczyinie 1C.. Poniewaz X' = P, wiec z uwagi na to, ze X" ",; P, [edynym punktern X spelniajaoym r6wnanie (X'X"PX) = -1 jest X = P. Jesli prosta x lezy na 1C, ale nie znajduje si~ calkowicie na t;J) (tzn. nie jest tworzaoa kwadryki), to X" = P = X' i r6wnanie (}('X"pX) = -1 spelnia kazdy punkt X prostej x. Jesli wreszcie x jest wspolne, cz~sciq, 1C i t;J), to rowniez X moze bye dowolnym punktem prostej x. Z tego wynika, ze wszystkie punkty hannonicznie sprzezone z punktem P Iezll; na plaszczyinie stycznej 1C.

Jesli t;J) jest powierzohnia stozkowq, a P jej punktem r6znym od wierzoholka, to podobnie jak w przypadku poprzednim dowodzi sie, ze zbi6r punkt6w harmonicznyeh z P jest plaazczyzna styczna 1C.

Zatem:

Je_8li punkt P lezy na kwadryce, to iego plaszczyzna ~iegunowa jest stycznq dla powierzchni w punkcie P.

VI. W § 27, I wykazalismy, ze kazdq, stozkowa niezdegenerowana mozna przeksstalcic na okrag. Z tego wynika, ze jesli Sl i 82 oznaczadwie dane stozkowe niezdegenerowane, to istnieje przeksztalcenie rzutowe, kt6re 81 przeprowadza na 82, Ze stanowiska wiec przeksztalcenrzutowych 81 nie rozni si~ od S2'

Mamy wiec pi~c typ6w stozkowych, kt6re zachowuja si~ niezmienniczo przy przeksztalcaniach rzutowych: 1) zbi61' pusty, 2) punkt, 3) prosta, 4) dnoie ptosie (na plaszczyinie) i 5) etozkowa nieuleqenerouxma.

Jak wynika z dotychczasowych rozwazan 0 kwadrykach, mamy szese typow powierzchni drugiego rzedu: 1) zbi61' pusty, 2) punkt, 3) prosta, 4) stozelc (0 wierzcholku wlaseiwym lub niewlasciwym, tzn. walec), 5) kwadryka daiqca si~ przeksztalci6 TZUWWO na kul/2 i 6) hiperboloida iednopowlokowa.

Dwie kwadryki dajllosi~ jedynie wtedy przeksztaleio rzutowo na siebie, gdy nalezl!, do tego samego typu.

CWICZENll.

1. . Udowodni6, ie powierzchnia Ijj posiadajqca w punkcie P plaszczyzn~ styczn!!, a przechadzi w przeksztalceniu kolineacyjnym na powierzchni~ Ijj', kt6ra w punkcie P' posiada plaszczyzn~ stycznq, a'• Czy w kaidym punkcie kwadryki nieosobliwej istnieje plaszczyzna styczna?

2. Udowodni6, ie w przypadku gdy prosta 1 nie rna punkt6w wsp6lnych z kwadrykq, (J>

[§.31]

Definicja i og6lne wlasnosci powierzchni drugiego stopnia .

173

nieosobliwa i nie bQdq,c!i stozkiem, to prosta z nia sprzezona I przehija Ijj w dw6ch punktach P i Q i plaszczyzny styczne w punktach Pi (J przechcdza przez I. Na odwr6t, [esli I przebija Ijj w dw6ch punktaoh roznych j5 i Q, to plaszczyzny styczne do !Zl w Pi Q zawioraja, 7-

(Wsk.: Przyj,~6 dwie pluszezyzny przez I, kt6re (P przecinaja w stoskowych niezdegencrowanych.)

3. Wykaza«, ze [esli stozkowa niezdegenerowana S nalezy do kwadryki !Zl i stozka f:", kt6ry nie jest stozkiem opisanym na Ijj, to istnieje stozkowa S,nalezIJ:ca do !Zl if:", ktora wraz z S stanowi zbi6r wszystkich punkt6w wspolnyoh obu kwadryk,

(Wsk.: Nalezy rozpatl'zyc kolineacje Xu = F(X'), kt6rej srodkiem jest wierzcholek stozka, a plaszczyznq stallJ: biegunowa wierzcholka wzgledem kwadryki.)

4. Za16zmy 0 kwadryce nieosobliwej Ijj, ze nie jest stozkiem i wezmy plaszczyzne :It, przQcinaj!),cq, Ijj w krzywe] niezdegenerowanej S oraz biegun P plaszczyzny sr. Nleoh plaszczyzna a (rys.294) przecina (tJ i stozek f:" opisany na Ijj 0 wierzoholku P w krzywyoh niozdegenerowanych S, is.. Udowodnic, ze 1) dla prostej 11ezIJ:cej na :It proste sprzezone wzgledem (tJ i f:" pokrywajq, 8i~, 2) istnieje kolineacja, kt6rcj osia jest krawedz k a i 11:, a srodldem punkt przebicia a prosta sprzezone, z k, a ktora przeksztalca S, W S2'

(Wsk.: W 2) oprzeo siQ na kolineacji miedzy S, is).

5. Jesli plaszczyzna niewlasciwa. rt."" przeeina kwadryke w stozkowej niezdegenerowanej (rys. 291 o i d), to stozek opisany 0 wierzcholku w biegunie plaszczyzny rt."", a wiec

w srodku kwadryki, nazywa siQ sioskieni Rys, 294.

asym2J1otycznym. Udowodnic, ze nieosobliwe

przekroje kwadryki i stozka, asymptotycznego sq podobne. (Walt.: Zalozy6 w cwiczeniu 4. :ltOO = aoc.)

6. Udowodni6, lie odeinki zawarte miedzv punktami przebieia hiperboloidy i jej stozka asymptotycznego dowolna prosta sq, sobie rowne,

7. Niech S bedzie stoskowa niezdegenerowana na stozku Is, Wykaza«, ze istnieje jedna tylko kwadryka, kt6ra przeohodzi przez dany punkt X nie Iezacy no, /:" ani na plaszczyinie rt. krzywej S, a dla kt6rej f:" jest sto:ikiem opisanym wzdluz S.

8. Udowodnic, ze przez dwa niezdegenerowane przekroje Sl i S. stozka 6 plaszczyznarni a, i ai' ktorych krawQdi 1c nie ma punktow wsp6inych z f:" i przez punkt X nie nalez!Jocy do 6, al ani a" przechodzi [edna tylko kwadryka,

(WalL: Przekszta.loi6 w cwiez, 7 i 8 6.)10, stozek obrotowy, tak byS wzgl. S, is, przeszly na okregl),

9. Oznaczmy przoz S, i. Sa dwie stozkowe niezdegenerowane lezq,ce w r6znych plaszczyznach al i a., ptzechodz!Joce przez dwa r6:ine punkty A i B i zal6imy, ze S 1 is. znajdujIJ: 8i~ w kq,cie dwusciennym miQdzy pla.szczyznami (JA i (JB zawierajIJ:cymi styczne a1 i a" wzgl. b, i b" w punktach wsp6lnych A, wzgl. B do Sl is,.

174

ROZDZIAL IV. Powierzohnie drugiego stopnia

Udowodnic, ze:

a) istniejq, dwa stozki przechodzace przez S, is,.

b) istnieje [edna powierzchnia stopnia drugiego rJ), ktora przechodzi przez S, S~ i punkt X znajdujacy 8i~ wewnatrz togo samego kata dwuscicnnego co S, is,, ale nie w plaszczyznio 0:, ani 0:,.

(Wsk.: a) Wierzcholki stozkow lei!), w krawedzi k plaszczyzn O'.J. i O'B.

b) Wzilj,c pod uwage stozkowa S przecinajaca kaM!], z danyeh krzywych S, is, w dw6ch punktach, zawierajaca Xi polozona w plaszczyznie f3 = (X, le). Biorac przeksztalcenie rzutowe przestrzeni przeprowadzajace S w okrll;g 8' i prosta le = AB w prosta k/, przechodzaca przez srodek S' i prostopadla do plaszozyzny zawierajacej 8', otrzymuje sie zamiast S, i S. stozkowe 8~ i S~, 0 kt6rych mozna wykazac, opierajae si~ na cwiozeniu a), ze Sf!, przysbajaee; b'2dij, one poludnikami powierzohni obrotowej (fY spelniajacej zadane warunki w odniesieniu do 8~, S~ i X'.

10. Udowodnic, ze istnieje jeden stozek przechodzacy przez dwie stozkowe niezdegenerowane S, is. styczne do siebie w punkcie wspolayrn T, a nie lezace w jednej plaszczyznie.

(Wsk.: Nalezy najpierw ustalio, kt6re pary punkt6w 8, i 8. bQdij, Je:i:aly nil, wsp6Inych tworzqcyoh stozka, Jest oczywiste, ze musza, to bye pary X, i X., w kt6rych styczne X, ix, przecinaja 8i<2 na wspolnej stycznej W punkcie T (por. poezatek § 27). Teraz nie trudno bedzie udowodnic, ze wszystkie proste X = X,X, przechodza przez [eden punkt, kt6ry jest wobee tcgo wierzcholkiem stozka.)

11. Udowodnie, ze przez dwie stozkowe niezdegenerowane S, i 8. styczne do siebie w punkcie T, a Iezace w roznyeh plaszczvznach 0:, i 0:, oraz punkt X znajdujacy 8i'2 zewnatrz 0:, i cr., przechodzi jedna powierzchnia drugiego stopnia,

(Wsk.: ,Vezmy pod uwage stozkowa S Iezij,cij, w plaszczyznie y przechodzacej przez X. a przecinajaca 8, i 8, w czterech roznyoh punktach. Na podstawie twierdzenia udowodnionego w cwicz. 9 b istnieje lrwadryka rJ) przechodzaoa przez przecinajaee 8i~ stozkowo S, i 8 oraz pewien punkt Y nalezacy do 8, (a r6iny od punkt6w wsp6Inych z 8, czy 8). Wystarczy wieo wykazac, ze 8. nalesv do rJ).)

12. S jest elipsa, A jej punktem wewnetrznym, Nil, prostej przechodzaoej przez A mamy dwa punkty Xi Y elipsy S. Odcinek XA odkladamy od Y do wnetrza elipsy i koniec oznaczamy przez Z. Udowodnie, ze zbi6r wszystkich punkt6w Z jest elipsa podobna,

o osiach pokrywajacyoh si~ z osiami elipsy 8. Udowodnic to samo dill, paraboli i hiperboli, (Wsk.: Oprzec sill na cwiczeniach 7 i 8).

§ 32. Rzuty powierzchni drugiego stopnia

L Majfj;c na mysli wlasnosci niezmiennicze przy przeksstalceniach rzutowych, podzielilismy kwadryki na szesc typ6w. J esli bedziemy brali pod uwage tylko przeksztalcenia afiniczne, to otrzymamy podzial dokladniejszy.

Poniewaz w przeksztalceniu afinicznym punkty niewlasciwe przechodza, na. niewlasciwe, a wlasciwe na wlasciwe, nalezy wi~c odr6zni6 te powierzchnie,. kt6re majfj; r6zne przekroje plaszczyzn!j. niewlasciwfj;.

B¢Zi.emy wi~c mieli w typie 4) nast~puill;ce rodzaie: 41) stozh', 42) walee: eliptyczne, 43) walee praraboliczne i 44) walee hiperboliczne.

[§ 32]

Rzuty powierzchni drugiego stopnia

175

W przypadku 4, powierzchnia posiada z plaszczyzna niewlasciwa stozkowa niezdegenerowanfj; wspolna, w 42 [eden punkt, w 43 [edna tworzaca wspolna, tzn. plaszczyzna niewlasciwa bedzie styczna do (J) i w przypadku 44 dwie tworzqce powierzchni znajdujfJ; si~ na plaszczyznie niewlasciwei.

W typie 5) odroznimy: 51) kwadryki nie posiadaiace punktow niewlasciwych, 52) kwadryki posiadajace [eden punkt niewlasciwy i 53) kwadryki posiadajace stozkowa niezdegenerowana na plaszczyznie niewlasciwei. Powierzchnie rodzaju 51) nazywamy elip80idami (rys, 291 a); 52) - pnrabol.oidarni eliptycznyn1Ji (rys, 291 b) i 53) - hiperboloidami dwu.powZolwwyrni (rys. 291 c). Plaszczyzna niewlasciwa jest styczna do paraboloidy eliptycznej.

W typie 6) hedziemy mieli tylko dwa rodzaje, Poniewaz kazda prosta lezaca na powierzchni przebija plaszczyzn\l niewlasciwa wiec mozliwe Rfj; tylko dwa przypadki: 61) (J) posiada stozkowa uiewlasciwa niezdegenerowana, 62) (J) posiada dwie proste niewlasciwe. W pierwszym przy-

padku mamy hiperboloidl/! iednopowlo7cowCf Rys. 295.

eliptycznCf, w drugim tzw. paraboloid~

hiperbolicznq, (rys. 295). W drugim przypadku np. nie istnieie plaszczyzna przecinajaca powierzchnie w elipsie, gdyz przekr6j musi rniec punkty wsp61ne z prostymi niewlaseiwymi powierzchni.

Z rozwazari § 31, IV wynika, ze plaszezyzna niewlasciwa jest styczna do paraboloidy hiperbolicznej.

II. grednicq, kwadryki nazwalismy krawedz dw6ch plaszczyzn srednicowych, tzn. prostq Z Sprz\lzonq, z prosta niewlasciwa 7""'. .T esli proste l i I co sft prestopadle, tzn. j esli prosta I rna kierunek prostopadly do plaszozyzn przechodzacyoh przez t-, to nazywamy jq, osia. J esli Z przebija powierzchnie w dw6ch punktach, w kt6rych istnieja plaszczyzny styczne, to beda one prostopadle do Z, gdyz musza przejM przez leO (§ 31, cw, 2).

Znajdzmy 08 paraboZoidy eliptycznej (52)' Zauwazmy w tym celu, ze plaszczyzna niewlasciwa ma z parabola eliptyczna [eden punkt wsp6lny L"", jest wiec plaszczyznfJ; stycznfJ; do niej, Wezmy prosta Z"" prostopadla do L"", tzn. prosta niewlasciwa lezfj;cq, w plaszczyznach prostopadlych do kierunku LOO . Prosta I sprzezona z nia przechodzi przez L"", a wi~c jest osia, poniewaz Ill"". Drugi punkt W przebicia paraboloidy prosta ] nazywamy wierzcholkiern. J esli przekroje plaszczyznarnl prostopadlymi do osi SfJ; elipsami, to paraholoidtl nazywamy eliptyczn!), w scislym sensie (rys. 296 a), jesli okrl2gami - to obrotowCft·

W"'

ROZDZIAL IV. Powierzehnie drugiego stopnia

176

Rys. 296.

Podobnie znalezc m ozna os paraboloidy hiperbolicznej (62), Plaszczyzna niewlasciwa jest styczna do powierzchni wpunkcic Lo¢ przed~cia tworzacych niewlaseiwych XOO i yO<). Prosta l sprzesona z prost!1t"" prestopadla do L"" jest osia; drugi punkt W przebieia osilf nazywa sill wier:zehotkiem (rys. 296 b). Kazdy przekr6j plaszczyzna rownolegla do osi jest parabola .zawisra bowiem jeden tylko punkt niewlasciwy Loo powierzehni, mianowicie punkt przeciecia xoo i yeo, natomiast lcazdyprzekro] plaszczyzna nierownolegla do osi jest hiperbola, gdyz przeeina rworzace niewlaseiwe XOO i yeo w dw6ch r6znych pun£taeh.

Elipsoida (51) rys. 297 a), hiperboloida dwupowlokowa (5s, rys. 297 b) i hiperboloida jednopowlokowa (61, rys. 298) posiadaja srodki, kt6re sq punktami wlaSciwvmi. Istotnie, plaszczyzna niewlasoiwa (j)OO nie posiada punkt6w wspolnych z elipsoida a hiperboloidy przecina w stozkowych niezdegenerowanych,

Rys. 297.

[§ 32]

Rzuty powicrzchni drugiego stopnia

177

istnieje wiec w obu wypadkaeh biegun 0 wlaseiwy plaszezyzny woo, kt6ry nazywamy srocllciempowier:zchni. Zauwazmy, ze os powierzehni musi przechodzie przez jej sradek, poniewaz wedlug definicji jest prosta sprzezona z prosta niewlaaciwa, kt6ra lezy na as",

Nieeh e(s) oznacza odleglosc srodka 0 od punktu przebicia powierzchni prosta S przeehodzi:leq, przez srodek (tzn. polawQ ei(?eiwy przechodzacej przez 0). Jest to funkcia ciagln, kt6ra w przypadku elipsoidy okreslona j est ella wszystkich promieni wiazki [0], w przypadkn hiperboloid ella promieni znaiduiacych sill wewnatrz, wzglednie zewnatrz stozka asymptotycznego (§ 31, cwo 5). Oznaczmy przez II promieri, ella kt6rego e(8) osiaga minimum. Oczywiscie e(ll) > 0, poniewaz 0 nie nalezy do powierzchni. Zauwazmy, ze kaZdy przekr6j powierzchni plaszCZyZll!j, przechodzaca przez II posiada w punktach A i B na II styczne prestopadle do 11, a wiec plaszczyzny styezne rt. i ~ do powierzchni w A i B Sli prostopadle do 11, Poniewaz krawlldz I':: plaszezyzn o: i f3 jest sprzezona z 11 (§ 31, cwo 2), wiec 11 jest osia,

Okasuje siQ, ze rozpatrywane powierzchnie majiJ! jeszcze po dwie osie. Wezmy przekroj powierzchni plaszezyzuq, Al biegunowa punktu niewlasciwego L,:: prostej Zl' Niech 12 i 13 bQc1q, parli osi przekroju Sl powierzchni plassczyzna Al' a L~ i Lo;; ich punktami niewlaaciwymi. Latwo zauwazyc, ze plaszczyzny Az i ~ biegunowe punktow L~ i LO;: przechodza przez 11; poniewaz Sl lezy na powierzohni, wiec tez A2 przechodzi przez la, a As przez 12, Widzimv zatem, ze 12 jest prosta sprzezona z I~ = L"( LC;:, a 13 prostq sprzQzon!1 z I~ = Li L'i . Poniewaz l2 .i, 11..L i; wiec lzi 13 SiJ! osiami powierzchni,

Mamy wiec w przypadku elipsoidy, hiperboloidy [ednopowlokowei i hiperboloidy dwupowlokowej tr6jki osi tl, 12 i ls parami do siebie prostopadlych .

.r esli os przebija powierzchnie, to nazywa siQ 1"Zeczywistq, iesli nie ma z ni!1 punkt6w wspolnych - urojonq. Elipsoida posiada trzy osie rzeczywiste, hiperboloida dwupowlokowa [edna rzeczywistq, a elwie urojone, hiperboloida [ednopowlokowa dwie rzeczywiste i [edna urojona .

.Jesli [eden z przekrojow plaszozyznami Al> A2 lub As jest okregiem, to kazdy przekr6j plaszczyzn!j, rownolegla jest okregiem i w6wezas powierzchnia jest obrotowa; jesli tak nie jest, to powierzchnie nazywamy tr6josiowl!! w przypadku elipsoidy, a eliptyc:znl1. w przypadku hiperboloid,

t:

:

Z'

2

y

Rys. 298.

12-'~7fi02 E. Otto

178

ROZDZIAL IV. Powierzchnie drugiego stopnia

Niech 6 bedzie powierzchnia stozkowa drugiego stopnia. Zauwazmy, ze przez kasdy punkt nie lezi!ccy na 6 przechodzi [edna hiperboloida, dla kt6rej 6 jest stozkiem asymptotycznym (§ 31, cw, 7); jest ana hiperboloida dwupowlokowa jeeli punk:t jest wewnatrz, jednopowlokowa [esli zewnatrz stozka. Niech (p bedzie jedna z nich. Oznaczmy przez li os hiperboloidy (p. Jest ona prosta sprz~zonl!, z prosta 7i wzgledem (p; poniewaz jednak 6 jest stozkiem opisanym na IJj wzdhiz stozkowej na plaszczyinie woo, wieo (§ 31, cw, 4) prostej Ii odpowiada [ako prosta sprzezona wzgledem 6 ta sama prosta l1' Widzimy wiec, ze osie hiperboloidy s~ osiami stozka. Z trzech plaszczyzn AI' A2 i A3 przechodzacych przez pary osi dwie przecinaja stozek w parach tworzacych, a trzecia zawiera tylko wierzcholek stozka. Os prostopadla do niej nazywa si~ osiq. rzeozuunetq, dwie inne urosone. Jesli plaszczyzny prostopadle do osi rzeczywistej przecinaja stozek w okregach, to stozek jest obrotowy, [esli w elipsach, to stozek nazywamy tr6josiowym.

Jedna z osi walca eliptycznego jest - jak latwo widziec - prostq l>l:cz'loc1J, srodki wszystkich przekroj6w plaskich walca. Przez kazdy iei punkt przechodza jeszeze dwie osie. S&: to osie przekroju walca plaezczyzna prostopadla do pierwszej,

Podobnie jedna z osi walca hiperbolicznego jest zbi6r wszystkich srodkow przeciec plaskich walca. Przez kazdy iei punkt przechodza jeszcze dwie osie; s~ to osie hiperboli lezacej w plaszczyinie prostopadlej do pierwszej osi.

Dla walca parabolicznego weimy przekr6j plaszczyzn~ prostopadla do tworzacych, Latwo zauwasyo, ze os tego przekroju jest osia powierzchni.

III. Korzystaj~c z tego, ze kazd~ elipsoide, paraboloide eliptyczna i hiperboloide dwupowlokowa mozna za pomoca przeksztalcenia rzutowego zamienic na kule, bedzicrny sit) starali zadania 0 charakterze niezmienniczym ze wzgledu na te przeksztalcenia zastq,pic odpowiednimi zadaniami dla kuli.

ZADANIE I. Przeciq6 kul~ plaszczyznq.

Jesli plaszczyzna IX jest prostopadla do rzutni pionowej, to rzut pionowy okregu przeciecia kuli jest odcinkiem A"B" sladu pionowego (rys. 299 a), poniewaz kazdy punkt, kt6ry lezy na IX, posiada rzut pionowy na Va. Punkty A i B znajduja sit) na okregu K2 hili, kt6ry lezy w plaszczyinie r6wnoleglej do rzutni pionowej, a przechodzaeej .przez srodek kuli. Rzut poziomy tego okregu jest odcinkiem r6wnoleglym do x, a r6wnym sredniey kuli. Na ten odcinek nalezy przeniesc rzuty punkt6w A i B.

Weimy srednic~ Cl) przelrroju prostopadla do AB. Rzut pionowy bedzie srodkiem odoinka A"B", poziomy odcinkiem OlD' prostopadlym do xi r6wnym rzeczywistej wielkosci sredniey przekroju, tzn. A "B", Poniewaz AB i aD

[§ 32]

Rzuty powierzchni drugiego stopnia

179

Rvs. 299.

SlJ, srednicami sprzesonymi okregu, wieo AlB' i O'D' beda srednicami sprzezonymi elipsy, kt6ra jest rzutem poziomym tego okrt)gu; ale AI B' 1. O'D', zatem 811 one osiami.

J esli jak na rys. 299 a punkt A lezy na g6rnej polkuli, a B na dolnei, to istnieie, punkty T i U, w kt6rych przekr6j przecina granice obu polkul, tj. okrl1g K2• Przenoszac T" i U" do rzutu poziomego K2 otrzymamy punkty stycznosoi przekroiu z zarysem kuli.

W przypadku, gdy plaszczyzna (J. nie jest prostopadla do 11"2 ani do 11"1' przyjmujemy brzecia rzutnie 11" prostopadla, do hex (rys. 299 b). Po rozwiazaniu zadania na rzutni n1 i n przenosimy osie przekroju do rzutu pionowego. Oczywiscie rzuty pionowe osi nie bQd~ prostopadle do siebie, bt)dll! wiee tylko para srednie sprzezonych. Gdybysmy chcieli znaleic osie rzutu pionowego przekroju i punkty stycznosoi z zarysem, to nalezaloby przyjIJ:c rzutni\l 11"' prestopad1IJ: do 1)" i wykonac konstrukcje analogiezna jak na 11"1'

ZADANIE II. Znaldo punkty przebicia hdi prostq l.

Przez prostlJ: l przesu wamy plaszczyzn\l ex prostopadlu do rzutni poziomej, Przecina ona kule w okregu K 0 srec1niey AB (rys. 300); srodek 01 znajdnje sil1 na proAtej prostopacUej do IX, a przechodzacei przez srodek kuli O. Poniewas oc J_ 11"1' wiec 00] II n1, tzn. ze wyso!cosc punktu 01 r6wna jest wysokosci

180

ROZDZIAL IV. Powierzchnie drugiego stopnia

srodka kuli. Mozemy zatem wykonac klad plaszezyzny na rzutnie pozioma, narysowac w kladzie okrag K i prostq 1 i punkty przeeiecia z kladu przeniesc do rzutu.

Dla prostej 11 r6wnolcglej do rzutni poziomej przyimuiemy plaszczyzne IXIllTCl i przecieeie kuli (tzn. rownoleznik) rysujemy w rzu- --:-__;::",,":~'---,-;I---::::cie poziomym, Punkty wsp6lne l'l z rzutem poziomym rownoleznika SI): szukanymi punktami.

Podobnie rOZW11):ZaC mozna zadanie, gdy

ldlTC2'

ZADANIE III. Znalei6 przekr6j elipsoidy

plaszczyznCf· RYB. 300.

Niech o: bedzie plaszczyzna prostopadla

do rzutni pionowej, a (fJ elipsoida obrotowa 0 osi prostopadlej do rzutni poziomej (rys. 301).

Wezmy powinowactwo 0 plaszczyznie stalej 7: przeohodzaoej przez srodek 0 elipsoidy, a prostopadlej do osi obrotu 1, w kt6ryro punktowi P na 1 odpowiada taki punkt PI' ze OPl r6wna si~ promieniowi okregu elipsoidy (tzn. na 7:).

W6wczas elipsoidzie (fJ odpowiadac bedzie kula CPl wpisana w nil): wzdhiz najwiekezego okregu, Plaszcsyznie oc odpowie plaszczyzna 11.1, rowniez prestopadla do rzutni pionowej, gdyz musi przeehodzic przez kraw~dz k plaszczyzn IX i 7:. Wystarczy juZ obrae jeden tylko punkt na IX i znalezc jemu odpowiadail;lcy; niech to bedzie punkt X na prostej r6wnoleglej do z, a przechodzacej przez P. Punkt Xl musi si~ znajdowae na prostej rownoleglej do nie] i wyehodzacej z PI oraz na XXIII I. Slad pionowy zatem plaszczyzny IXl przechodzi przez k" i X"l, poziomy jest prostopailly do x.

Przekr6j kuli plaszczyznl1l1.l znajdujemy jak w zadaniu 1. Przenoszac osie AlBl i OIDl przekroju kuli do elipsoidy znaidziemy szukane osie AB i OD.

Poniewaz kierunek powinowactwa jest pionowy, wiec oczywiscie przekr6j kuli i elipaoidy majl;l wsp6lny rzut poziomy.

Niech teraz elipsoida cP bedzie nieobrotowa, a plaszczyzna a dowolna (rys. 302). W tyro przypadku bedzie mozna powierzchnie (fJ przeksztalcic na kule za pomoca dw6ch powinowactw: [edno 0 plaszczyznie sta.lej 7:1 przechodzacei przez osiePQi RS i parze odpowiadajacych sobie punkt6w Wi WI' kt6re przeprowadzi (fJ w elipsoide 0 brotowa (fJI 0 osiach PQ, RS i U 1 WI i drugie 0 plaszczyinie stalej '"1 przechodzaeej przez RS i UIWv kt6re podobnie [ak na rysunku poprzednim zamieni CPI na kule (fJ2'

[§ 32]

Rzuty powierzchni drugiego stopnia

181

Rys. 301.

Rys. 302.

Pozostaje nakreslenie sladow plaszczyzny 0(1 odpowiadajacei plaszczyznie IX w pierwszym powinowactwie i plaszczyzny 0(2' kt6ra na podstawie drugiego powinowactwa odpowiada plaszczysnie al' Oczywiscie 0(1 przechodzi przez kraweda o plaszczyzn a i 7: oraz przez punkt Xl odpowiadajacy punktowi X przyjl,ltemu na sladzie poziomym h-; poniewaz Xl znajduje si~ na TCl, wiec otrzymujemy hal 1ll!CZl!!C Xl Z He. Slad pionowy haJ. b~dzie oczywiscie r6wnolegly do c", Dla wykreslenia sladow plaszczyzny 0(2 przenosimy punkt Yl sladu pionowego hal i korzystamy z tego, ze kraweds t plaszczyzn IXl i 7: musi Iezeo na 0(2'

Po wyznaczeniu osi A2B2 i 02D2 przekroju kuli przenosimy je do elipsoidy, obrobowej i w koricu tak znalezione osie AIBl i OlDl do elipsoidy tr6josiowej usyskuiao dla szukanego przekroju townies osie AB i OD.

ZADANIE IV. Znaleze punkty przebicia paraholoidy obrotowej prosU,f m. Przeksztalcmy paraboloide na kule, Najlatwiej bedzie to mozna zrobic wpisuiac kule (fJo w powietzchnie wzdluz danego okregu S (na rys. 303 przyj~to okrag na rzutni poziomei), Za srodek kolineacii wezmy wierzcholek W stoska opisanego na obu powierzchniach wzdluz okregu S.

182

ROZDZIAL IV. Powierzchnie drugiego stopnia

Przyjmujllc [eszcze plaszczyzne 7: okr\!gu S za W~

plaszezyzne kolineacji, a wierzcholek paraboleidy Vi jeden z punkt6w kuli na osi l za par12 odpowiadaiacych sobie element6w, otrzymamy kolineacje, kt6ra paraboloids przeprowadza w kule $0' gdyz jest ona jedyn~ kwadryka, kt6ra przechodzi przez VI i styka sif2 ze stozkiem wzdluz S (punkt niewlasciwy N"" paraboloidy przejdzie na drugi punkt NI kuli na osi l, poniewaz plaszczyzna 'IT = 7: jest wspolna plaszezyzna biegunowa punktu TV wzgledem obu powierzehni i czw6rka harmoniczna (TVTUN°o) musi przejS6 na czworke harmoniczna (TV T U IN 1)'

Przeniesmy teraz punkt X prostej m na plsszczyinie stycznej w U do paraboloidy do punktu Xl na plaszczyznie stycznej w VI do kuli (ocsywiscie TV, X i Xl lezll na prostej).· LllCZllC Xl z punktem H", prostej m na plaazczyznis

kolineacji otrzymujemy prosta ml; kt6rl!! nastep- Rys. 303.

nie przebijamy kul\! jak w zadaniu II. Uzyskane

punkty Al i BI przenosimy do prostej m, osillga,jq,c w ten spos6b eel zadania.

Gdyby paraboloids byla eliptyezna, to podobnie jak w zadaniu poprzednim, nalezaloby il! najpierw zamienic na paraboloids obrotowa za pomoea powinowaetwa prostoklltnego 0 kierunku 08i elipsy lezace] w plaszezyinie prostopadlej do punktu niewlasciwego powierzchni.

CwrCZENIA.

1. Czy hiperboloide [ednopowlokowa eliptYCZIlq mozna przeeiae W okregu?

2. Co tworzy zbior wszystkioh pmstych rownoleglyoh do plaszczyzny c< i przecinajacyeh proste skosne a i b nier6wnolegle do O(?

3. Narysowac plaszczyzny styczne do kuli a: 1) rownolegle do danej plaszczyzny,

2) przechodz!!oo przez dana prosta.

4. Nary80wac plaszczyzne biegunowa punktu wzgledem kuli.

5. Znalezc punkty przebieia hiperboloidy dwupowlokowsj prosta,

6. Znalezc przekroj I) paraboloidy eliptyozne], 2) hiperboloidy dwupowlokowej dana plaszczyzllllo.

7. ~akroSlic plaszczyzny styczne do elipsoidy a przeohodzaoa przez dana prosta.

8. ~arysowa6 plaszczyzne styczna, do paraboloidy eliptycznej a prostopadla do danej prosteJ.

9. Narys~wa6 ~rostllo sprz~zonq z dana prosta wsgledem 1) kuli, 2) elipsoidy tr6josiowej,

3) parabolO!dy eliptycznej i 4) hiperboloidy dwupowlokowej.

10. Przyj!!C trzy odcinki AB, CD i EF polowiaee 8i'2 i parami do siebie prostopadle ale tak, by t::lko jeden by1 r6wnolegly do IT i znalei6 rzut poziomy elipsoidy, kt6rej osiami BI! dane odeinki.

ROZDZIAL V.

PRZENIKANIE POWIERZCHNI

§ 33. Powierzchnie obrotowe

I. WezDlY pod uwage pewna krzywl! C oraz prosta l. Przez obr6t C dokola l powstaje pewna powt'erzchnia obrotoua»

Kazdy przekr6j powierzchni obrotowej (rys, 304) plaszczyznq, prostopadla do osi obrotu l jest okregiem lub sklada sil) Z wielu okregow; nazywamy je r6wnoleznilcami powierzchni. Rownoleznik 0 minimalnym promieniu nazywamy okr~giern szyinyrn, rownoleznik 0 maksymalnym promieniu r6wnikiem.

Przekroj powierzchni obrotowej plaszczyzn,!; przeohodzaca przez os l nazywamy pol1tdnilciem powierzchni. Kazde dwa poludniki Sil! r6wne (przystaiace), dajil! si\l bowiem nalozyc na siebie przez obr6t.

Latwo zauwazyc, ze przez obr6t poludnika dokola osi powstaje ta sama powierzchnia.

Niech A bedzie punktem powierzchni obrotowei nie lezacym na osi l, P i R poludnikiem i rownoleznikiem przechodzacym przez A. Zal6zmy, .ze pohidnik jest krzywa posiadaj ,!:Cq, w punkcie A stycznQ tl i wezmy pod uwage plaszczyzn\l a przechodzaca przez tl i styeznq, t2 do rownoleznika zawieraiQcego punkt A. Niech 0(. bedzie plaszczyzna, przechodzaca przez A, ale r6znQ od 1], C przekrojem powierzchni plaszczyznq, 0(., a Al punktem na C. Latwo udowodnic, ze proste AAl d'!zll! do krawedzi t plaszczyzn a i (1, gdy ...11 dQZY do A. (Mosna by badad granice siecznych AA/" wzgl. AA/l, gdzie A'\, wzgl. A'l siI, punktami przeciecia P, wzgL R i rcwnoleznika, wzgl, po-

Rys.304.

1 Oczywisoie z wyj!!tldem przypadku, gcly C j0St okregiem, a l prost!J, przeohodeaoa przez jego srodek i prostopadla do plaszezyzny okregu.

182

ROZDZIAL IV. Powierzchnie drugiego stopnia

Przyjmujllc [eszcze plaszczyzne 7: okr\!gu S za W~

plaszezyzne kolineacji, a wierzcholek paraboleidy Vi jeden z punkt6w kuli na osi l za par12 odpowiadaiacych sobie element6w, otrzymamy kolineacje, kt6ra paraboloids przeprowadza w kule $0' gdyz jest ona jedyn~ kwadryka, kt6ra przechodzi przez VI i styka sif2 ze stozkiem wzdluz S (punkt niewlasciwy N"" paraboloidy przejdzie na drugi punkt NI kuli na osi l, poniewaz plaszczyzna 'IT = 7: jest wspolna plaszezyzna biegunowa punktu TV wzgledem obu powierzehni i czw6rka harmoniczna (TVTUN°o) musi przejS6 na czworke harmoniczna (TV T U IN 1)'

Przeniesmy teraz punkt X prostej m na plsszczyinie stycznej w U do paraboloidy do punktu Xl na plaszczyznie stycznej w VI do kuli (ocsywiscie TV, X i Xl lezll na prostej).· LllCZllC Xl z punktem H", prostej m na plaazczyznis

kolineacji otrzymujemy prosta ml; kt6rl!! nastep- Rys. 303.

nie przebijamy kul\! jak w zadaniu II. Uzyskane

punkty Al i BI przenosimy do prostej m, osillga,jq,c w ten spos6b eel zadania.

Gdyby paraboloids byla eliptyezna, to podobnie jak w zadaniu poprzednim, nalezaloby il! najpierw zamienic na paraboloids obrotowa za pomoea powinowaetwa prostoklltnego 0 kierunku 08i elipsy lezace] w plaszezyinie prostopadlej do punktu niewlasciwego powierzchni.

CwrCZENIA.

1. Czy hiperboloide [ednopowlokowa eliptYCZIlq mozna przeeiae W okregu?

2. Co tworzy zbior wszystkioh pmstych rownoleglyoh do plaszczyzny c< i przecinajacyeh proste skosne a i b nier6wnolegle do O(?

3. Narysowac plaszczyzny styczne do kuli a: 1) rownolegle do danej plaszczyzny,

2) przechodz!!oo przez dana prosta.

4. Nary80wac plaszczyzne biegunowa punktu wzgledem kuli.

5. Znalezc punkty przebieia hiperboloidy dwupowlokowsj prosta,

6. Znalezc przekroj I) paraboloidy eliptyozne], 2) hiperboloidy dwupowlokowej dana plaszczyzllllo.

7. ~akroSlic plaszczyzny styczne do elipsoidy a przeohodzaoa przez dana prosta.

8. ~arysowa6 plaszczyzne styczna, do paraboloidy eliptycznej a prostopadla do danej prosteJ.

9. Narys~wa6 ~rostllo sprz~zonq z dana prosta wsgledem 1) kuli, 2) elipsoidy tr6josiowej,

3) parabolO!dy eliptycznej i 4) hiperboloidy dwupowlokowej.

10. Przyj!!C trzy odcinki AB, CD i EF polowiaee 8i'2 i parami do siebie prostopadle ale tak, by t::lko jeden by1 r6wnolegly do IT i znalei6 rzut poziomy elipsoidy, kt6rej osiami BI! dane odeinki.

ROZDZIAL V.

PRZENIKANIE POWIERZCHNI

§ 33. Powierzchnie obrotowe

I. WezDlY pod uwage pewna krzywl! C oraz prosta l. Przez obr6t C dokola l powstaje pewna powt'erzchnia obrotoua»

Kazdy przekr6j powierzchni obrotowej (rys, 304) plaszczyznq, prostopadla do osi obrotu l jest okregiem lub sklada sil) Z wielu okregow; nazywamy je r6wnoleznilcami powierzchni. Rownoleznik 0 minimalnym promieniu nazywamy okr~giern szyinyrn, rownoleznik 0 maksymalnym promieniu r6wnikiem.

Przekroj powierzchni obrotowej plaszczyzn,!; przeohodzaca przez os l nazywamy pol1tdnilciem powierzchni. Kazde dwa poludniki Sil! r6wne (przystaiace), dajil! si\l bowiem nalozyc na siebie przez obr6t.

Latwo zauwazyc, ze przez obr6t poludnika dokola osi powstaje ta sama powierzchnia.

Niech A bedzie punktem powierzchni obrotowei nie lezacym na osi l, P i R poludnikiem i rownoleznikiem przechodzacym przez A. Zal6zmy, .ze pohidnik jest krzywa posiadaj ,!:Cq, w punkcie A stycznQ tl i wezmy pod uwage plaszczyzn\l a przechodzaca przez tl i styeznq, t2 do rownoleznika zawieraiQcego punkt A. Niech 0(. bedzie plaszczyzna, przechodzaca przez A, ale r6znQ od 1], C przekrojem powierzchni plaszczyznq, 0(., a Al punktem na C. Latwo udowodnic, ze proste AAl d'!zll! do krawedzi t plaszczyzn a i (1, gdy ...11 dQZY do A. (Mosna by badad granice siecznych AA/" wzgl. AA/l, gdzie A'\, wzgl. A'l siI, punktami przeciecia P, wzgL R i rcwnoleznika, wzgl, po-

Rys.304.

1 Oczywisoie z wyj!!tldem przypadku, gcly C j0St okregiem, a l prost!J, przeohodeaoa przez jego srodek i prostopadla do plaszezyzny okregu.

184

I
t; I t;
r I'"
v. I
I a}

ROZDZIAL V. Przenikanie powierzchni

b)

Rys.305.

Rys. 306.

ludnika przeehodzacego przez Ad Plaszczyzna a jest wiec zgodnie z definicja (§ 31) plaszczyzna styczn'!: do powierzchni w punkcie A.

Jesli w punkcie W przebicia powierzchni osiq l poludniki posiadaja styczne, to oczywiscie musza one ze wzgledu na symetri(! bye prostopadle do l, Powierzchnia bedzie miala .w6wczas w punkcie W plaszczyzne styczna, prestopadl!J: do l. Jesli w punkcie W poludnik posiada dwie styczne (symetryczne), to zbi6r tych wszystkich stycznych jest stozkiem. W nazywamy wtedy punktem stozkowym.

Przyklad 1: Przez obr6t prostej t dokola osi l rownoleglej do t powstaje walec obrotowy (rys. 305 a). Rownolesnikami Sit okregi 0 r6wnych promiemach, poludnikami pary prostych r6wnoleglych. Jesli os jest prostopadla. do rzutni poziomej, to plaszczyzny styczne Sf! rowniez prostopadle do niej i slady poziome Sl'!! styczne do rownoleznika lezltcego na 7t"1.

Przyklad II: Przez obr6t prostej t przecinajl'!!cej l w punkcie wlasciwym powstaje stozek obrotowy. Pohidnikami sl'!! pary przecinajacyeh si~ tworzacych; punkt przecieeia til jest wierzcholkism. Plaszczyzna G styczna w punkeie A przechodzi przez styczna, s do rownoleznika i tworzaca t (rys. 305 b).

Przyklad III: Obracajqo dokola prostej l prosta t skosna, otrzymamy, [ak wiadomo (§ 31), hiperboloide jednopowlokowq obrotowa (rys. 306).

Poludnikami SI'!! hiperbole, ilia kt6rych l jest osia urojona. Przez obr6t p~u pr~stej t uajbliZszego osi powstaje okrq,g szyjny; na nim znajdujlt sill wierzcholki poludnik6w. Jesli os jest prostopadla do 7t"1' to rzuty poziome tworzaoych t Sit styczne do rzutu okregu szyjnego. Biorao pod uwage slad

[§ 33]

Powierzehnie obrotowe

185

poziomy hiperboloidy, tzn. rownoleznik lezl'!!cy na TIl' mozemy nakreslic rzut pionowy tworzacej t przenoszac punkt sladu na z, a punkt stycznosci z okregiem szyjnym na j ego rzut piouowy (kt6ry jest odcinkiem l'!:cz'!:cym wierzcholki poludnika znaiduiacego si'ij w plaszczyinie rownoleglej do 7t"2).

Tu ilia narysowania plaszczyzuy styczuej do powierzchni w punkcie A. nie jest konieczne' kreslenie poludnika zawierajacego A. J esli rzut POZiOlIlY punktu A jest dany, to mozna znalezc obie tworsqce t i ~t zawierajace A. i przeprowadzic przez nie plaszczyzne styczn&, G.

Przyklad IV: Przez obr6t okregu K dokola srednicy powstaje kula (rys, 307 a). Jesli os obrotu nie jest srednica, ale lezy w plaszczyznie okregu, to powierzohnia uzyskana przez obr6t nazywa si~ torusem lub powierzchnice pierscieniow(f.

Zaleznie od wzajemnego polozenia osi l i okregu istnieja trzy rodzaje torus6w: 1) Gdy os nie rna punkt6w wspolnych z okregiem K, to w6wczas torus posiada w kazdym punkcie plaszczyzn~ styczns, i ma ksztalt pierscienia (rys. 307 b).

2) Gdy l jest prosta styczna do K, to w6wczas torus posiada [eden wierzcholek (rys. 307 c) i moze bye por6wnany do kuli 0 zlepionyeh biegunach,

3) Gdy l przecina okrag w dwoch punktaoh T i W, to wtedy torus posiada dwa wierzeholki (rys. 307 d) i sklada si(! z dw6ch cz(!sci: powloki zewnetrznej ksztaltu [ablka i powloki wewnetrznej postaci wrzeciona.

Jesli os jest prostopadla do 7t"l> to rzutem powierzchni jest w przypadku 1) piersoieii kolowy, w przypadku 2) i 3) kolo.

. Uwaga. Punkt powierzchni nazywa si(! punktem regularnym, jesli istnieie w P plaszczyzna styczna do powierzchni, a wieo jesli wszystkie proste styezne doprzekroj6w plaskich powierzchni przechodzacyeh przez P tworz&, plaszczyZll~.

Proetq styczna, do krzywej lezf!cej na powierzohni nazywamy prostq stycznl1:

do powierzchni.

Zauwazmy, ze w przypadku 1) kazdy punkt torusa jest punktem regulamym, w przypadku 2) powierzchnia posiada [eden punkt nieregularny, w kt6rym istnieje tylko [edna prosta styczna do powierzchni, w przypadku 3) istnieja dwa punkty, w kt6rych proste styczne tworz'!: stozlri 0 brotowe.

Punkty regularne powierzchni dzielimy na trzy rodzaj e.

Wezmy w tyro celu pod uwage w punkcie P prosta normalnq n do powierzchni, tzn. prostcpadla do plaszczyzny styosne] w P. Krzywe przeciecia powierzchni plaszczyznami przechodzacymi przez n nazywumy przekroiami normalnymi.

a) Jesll wszystkie srodki krzywizn przekroj6w normalnych istnieja i znaj-

186

ROZDZIAL V. Przenikanio powierzchni

c)

b)

d)

Rys. 307.

duill ail! po [ednej stronie plaszczyzny stycznsj, to punkt P nazywa sif2 elipty~znym punkte~ po~erzchni. W przypadku szczeg6lnym, gdy srodki krzywizn schodz,! SIt) w [ednym punkcie, punkt P nazywamy kolowym.

[§ 33]

Powierzchnie obrotowe

187

Kazdy pnnkt elipsoidy, paraboloidy powlokowei jest punktom eliptycznym. kolowvm.

b) Jesli wszystkie istnieifj,ce srodki krzywizn przekrojow normalnych znajduh si\! po jednej etronie plaszczyzny styoznej, a co najmniej [eden przekr6j normalny posiada srodek krzywizny niewlasciwy, to punkt nazywamy parabolicznym.

Kaidy punkt walca i kazdy punkt stozke z wyjfj,tkiem wierzcholka (kt6ry nie jest punktem regularnym) jest punktem parabolicznym,

c) W przypadku, gdy cZf2SC srodkow krzywizn przekroj6w normalnych znajduje sil! po jednej stronie plaszczyzny stycznej, a cZ\,?sc po drugiej, punkt . nazywa si\,? hiperbolicznym.

Kazc1y punkt hiperboloidy jednopowlokowej jest punktem hiperbolicznym, gdy;;; plaszczyzna styczna przeohodzi przez dwie tworzace, pozostawiajac po obu stronach czesci powierzohni 0 wldeslych, wzgl. wypuklych przekrojach normalnych,

eliptycznej i hiperboloidy dwuKazdy punkt kuli jest punktem

Latwo zauwazyc, ze kazdy punkt cz\,?sci torusa powstal:ej przez obr6t zewnetrznego polokregu bez koncow jest punktem eliptycznym, a kazdy punkt cz\!sci powstalej przez obr6t wewnetrznego polokregu bez koricow punktem hiperbolicznym. Wynika to z tego, zew pierwszym przypadku powierzehnia znajduje si\! po jednej stronie plaszczyzny stycznej i kazdy przekroj normalny posiada wlasciwy srodek lo:zywizny, w drugim z tego, ze pol:udnik posiada srodek krzywizny w srodlru okregu K, a rownolezuik na osi obrotu l, tzn. po drugiej stronie l)laszczyzny styczne].

Moznawykazac, ze punkty N (rys. 307 d) najwyzszego i najnisszego r6wnoIeznika torusa sft punktami parabolicznymi, Zauwazmy w tym celu, ze plaszczyzna styczna w takim punkcie jest prostopadla do osi obrotu powierzchni (a na rys, 307 d). Poniewaz torus znajduje sif2 po [ednej stronie plaszczyzny, wif2c punkt nie jest hiperbolicznym punktem powierzchni. Udowodnimy, ze plaszczyzna ex: przechodzaca przez normalna i styczn[! do rownoleznika w punkcie N przecina torus w krzywej, kt6ra w N posiada' niewlasciwy srodek krzywizny.

Istotnie, wezniy dwie plaszczyzny ex:l i ex:z r6wnolegle do ex: po obu stronach IX w odleglosciach e. Przekroje torusa plaszczyznami 1X1 i IXZ posiadaja w punktach okregu K przeehodzacego przez N srodki krzywizn po r6znych stronach plaszczyzny (1, josli odlegloS6 e jest dose mala. Poniewaz oddalaja 8i~ one nieograniczenie od a, gely e d~zy do zera, wiec na podstawie ci~glosci, kt6ra w przypadku tornsa jest oczywista, srodek krzywizny przekroiu plaszczyznlJ: 0:. jest niewlasciwy.

188

ROZDZIAL V. Przenikanie powierzchni

II. Przez kazdy punkt powierzchni obrotowej nie lezacy na osi przeohodz] [eden poludnik i [eden rownoleznik.

J esli chcemy w punkcie regularnym P nie nalezqeym do osi wyznaczyc plaszczyzn~ styczna do powierzchni, to wystarczy wykreslid styczna 8, do rownoleznika oraz styczn~ Sp do poludnika,

Gdy os powierzchni jest prostopadla do rzutni poziomej, to rzutem poziomym rcwnoleznika r jest okrq,g 0 tyro samym promieniu, rzutem pionowym zas odcinek r6wnolegly do x i r6wny srednicy; rzut poziomy s; jest styczny do T', rzut pionowy pokrywa sit? z T" (rys. 308).

Styczn'l< Sp najdogodniej jest wykreslic, gdy punkt znajduje si~ na poludniku p r6wnoleglym do rzutni piouowej. Wtedy bowism poludnik ten jest konturem na it2, s~ jest wiec prosta styczna, do p"; s~ pokrywa sill zp', tzn. jest prostq rownolegla do z (lub punktem). Jesli teraz obr6cimy styczu!J! sp dokola l razem z poludnikiem p, to zauwazymy, ze punkt przeciecia jej z osia nie zmienia sill.

Z tego wynika nastllPuj'l<cy spos6b wykreslania styczuej do poludnika w punkeie P: obracamy punkt Pdokola l do poludnika konturowego w polozenie P l' wyznaczamy styczuf! SPI w PI do poludnika kouturowego w rzucie pionowym i wracamy do pierwotnego polozenia, tzn. lil,czymy punkt P z punktem przeciecia stycznej Bp! z llub kreslimy r6wnolegl!J! do l, ie.sIi spl//l.

Rys. 308.

Rys, 309.

[§ 33]

Powiorzchnie obrotowe

189

Plaszezyzna przechodzaoa przez 8. i 8p jest plaszczyzna styczn!J; do powierzchni w punkcie P.

Weimy pod uwag\l dwie powierzchui.e obrotowe 0 tej samej osi obrotu i 0 poludnikach styczuych do siebie w punkcie P.I

Poniewaz odpowiednie styczne s. i sp w tym punkcie Sl:j. wsp6lne, wiec obie powierzchnie maja w punkcie P wspolna plaszczyzU\l styczna, W 6wczas mowimy, ze pow1:erzchnie stykajq 8ifj ee SOb'1 w punkcie P.

W naszym przypadku (rys, 309) powierzchnie Sll: do siebie styczne w kazdym punkcie rownoleznika przechodzacego przez P.

Zaleznie od polozenia bedziemy mowili, ze jedna powierzchnia jest wpisana, wzgl. opisana na dr'Ugiej.

Zna,jdzmy teraz kontur powierzchni obrotowej, gdy os nie jest r6wnolegla do rzutni.

Przede wszystkim nalesy dokladnie okreslic, co rozumiemy przez kontur powierzchni. Niejednokrotnie wykreslaliamy juz kontury powierzchni np. walca, stozka, kwadryk 0 osiach r6wnoleglych do rzutni oraz kontury powierzohni obrotowych 0 osiaoh rownoleglych do rzutni; byly to jednak przypadki, w kt6rych precyzowanie pojecia konturu okazalo si~ zbyteczne.

Wezmy np. rzut poziomy kuli, Pewne proste rzutujace, tzn. prostopadle do rzutni maj1l! po dwa punkty wspolne z kula, inne po jednym, tzn. sa stycznymi, Punktami stycznosci Sf!! punkty rownika, stanowi on wiee kontur przy rzutowaniu w kierunku prostopadlym do it!. Podobnie konturem przy rzutowaniu prostopadlym do 1t2 jest poluduik r6wnolegly do 7t2' Przyjmujemy wiec nast~pujllc~ definicfQ:

Konturem powierzchni wzgllJdem kierunku k nazywarny zbi6r punlct6w, w kt6rych proste r6wnolegle do k 8'1 8tyczne do powierzchni.

Rzttt konturu w kierunku k nazywa S!:fj konturem 1·zuconym.

Konturjest na ogol krzyw'! lub sklada si~ z kilku krzywych, moze jednak zawierac punkty odosobnione, np. do konturu torusa 0 [ednym wierzcholku (rys. 307 c) wzgledem kierunku osi nalezy wierzcholek, kt6ry jest punktem odosobnionym, gdyz w jego otoczeniu rue rna na powierzchni innych punkt6w

o stycznych r6wnoleglyeh do osi.

J esli punkt P nalezl!:cy do kouturu jest punktem regularnym, to plaszezyzna styczna do powierzchni w P jest r6wnolegla do kierunku rzutu.

Chcao zatem wykreslic kontur rzueony powierzchni obrotowej 0 osi naohylonej pod katem ostrym do rzutni, winnismy znalezc takie punkty powierzchni, w ktorych plaszczyzny styezne Sf! prostopadle do rzutni.

1 Dwie krzywo all; do siebie styczne w punkcie P, jesli rnaja wspolne, stycznll; w tym punkcie.

190

ROZDZIAL V. Przenikanie powierzchni

W tym celu ustawmy rzutnie pionowa rownolegle do osi powierzchni i obierzmy pewien rownolesnik r (rys. 310).

Plaszczyzny styczne do powierzchni w punktach rownolesnika r obwodza pewien stozek lub walee 0 osi l, Nalezy sposrod nich wybra6 taka, kt6ra jest prostopadla do rzutni poziomej. Aby wyb6r ulatwic, wpiszmy kule styczna, do powierzchni wzdhiz rownoleznih r.

Poniewaz plaszczyzny styezne do obu powierzchni w punktach rownoleznika r S!l! wsp6lne, mozna wiee poszukiwa6 pionowych plaszczyzn stycznyoh do kuli w punktaoh okregu r. Poniewaz wszystkie punkty kuli,

w kt6rych plaszczyzny styczne Sf! pionowe, Rys. 310.

znajdujfJ: sie na jej rowniku R, wiec szukane

punkty znajdnja, sill na przecieciu Okr§gU r z rownikiem R.

Zatem w celu wyznaczenia punkt6w konturu znajdujacych sie na obranym z g6ry rownolezniku kreslimy rzuty pionowe r" i R", kt6re SiJ: odcinkami i rzut poziomy r6wnika R. Punkt przeciecia r" i R" przenosimy do rzutu poziomego RI i uzyskujemy w ten sposdb dwa punkty szukanego konturu. Poniewaz plaszczyzny styczne w tyeh punktaeh do danej powierzchni i kuli pokrywajiJ: sitl, wiec prosta styczna do rzutu poziomego rownika w kazdym z tych punkt6w jest rownoczesnie prosta styczniJ: do konturu (lub: kontury obu powierzchni SfJ:. do siebie styczne).

Punkty kontum lezace na l wyznaczamy kreslac pionowe styczne do poludnika konturowego w rzucie pionowym.

Gdyby os powierzchni nie byla r6wnolegla do zadnei rzutni, to kontury znaleilibysmy jak na rysunku 310 za pomoca dw6ch oddzielnych konstrukcji, przyjmujqo jeszcze dwie rzutnie r6wnolegle do l.

Uwaga. Kontur rzucony nie musi pokrywac sitl z brzegiern rzutu powierzehni. Np. do brzegu rzutu pionowego torusa nie naleza dwa niewidoczne p610kr\lgi konturu na rvsunku 307 b, c i d.

III. Znajdimy granice cienia wlasnego na powierzchni obrotowei. Na og6l granica cZ\lsci oswietlonej i nieoswietlonej na powierzehni jest pewna krzywa. Nie trudno zauwaZyc, ze punkty tej krzywej posiadaja ttl wlasnosc, ze promienie swiatla przechodzace przez nie siJ: styczne do powierzchni.

Z roswasari 0 konturze wynika, ze mamy tu analogiczne zadanie. W obec

x

(§ 33]

Powierzchnie obrotowe

191

tego metoda postepowania bedzie taka sarna. Bedziemy sitl starali na przyjetym z g6ry rcwnolezniku znaleic punkty, w kt6rych promien swiatla bedzie styczny do powierzchni. Warunek ten jest oczywiscie rownowazny postulatowi, ze plaszczyzna styczna w takim punkcie powinna byc r6wnolegla do kierunlru swiatla.

Podobnie [ak na rys. 310, warunek stycznosci do danej powierzehni zastlj,pimy stycznoscifJ: do kuli wpisanej, wezl. opisanej na powierzehni wzdlus danego rownolesnika.

Przyjmijmy najpierw kierunek swiatla. rownolegly do rzutni pionowej (rys. 311), a os powierzehni prostopadla do rzutni poziomej,

Obierzmy pewien rownoleznik r i wpiszmy kule styczna dopowierzchni wzdlus r. Promienie styczne do kuli tworzfJ: walec obrotowy, przy czym Iinia, stycznosci walca z Imlq, jest okrag R, leziJ:cy oczywiscie w plaszczyinie prestopadlej do osi walca, a wiee w naszym polozeniu - prostopadlej do rzutni pionowei: rzut pionowy R" musi bye zatem srednicfJ: prostopadla do pionowego rzutu s" promienia swiatla, Punkty przecieeia A i B tei srednicy z rzutem pionowym rownoleznika r SI1 szukanymi punktami cienia wlasnego na obranym rownolesniku, Do rzutu poziomego przenosimy je na okrag rl.

Rys. 311.

Rye. 312

193

Powierzehnie obrotowe

[§ 33)

ROZDZIAL V. Przenikanie powierzchni

192

cien rzucony na inna figure, kreslq,c oienie znalezionych punkt6w granicy cienia wlasnego na tQ figure.

Na rysunku 313 przyjQto walec obrotowy, polowe torusa i plytkQ 0 podstawie kwadratowej i nakreslono cien.

Wszystkie promienie swiatla przechodzace przez punkty boku PQ plytki lezfk w plaszczvznie prostopadlej do rzutni pionowej, cieri wiQc tego boku na torus jest to przekr6j torusa plaszcsvzna, Przekr6j ten jest pewna krzywq" kt6rej rzut pionowy jest odcinkiem,

Jesli kierunek swiatla przyjmiemy talc, aby rzut poziomy zawieral lcf!.t 45° z osia x, to jak latwo zauwazyc, istniee bedzie symetria figury i swiatla, a zatem i cienia wzgledem pionowei plaszczyzny przechodzacej przez os powierzchni i Pl'zekfktnf!. kwadratu.

Z tego wynika, ze krawQdz P R rzuci cieii symetryczny do cienia krawedzi PQ. Korzystaji'j,c z tego, znajclujemy cien drugiego boku plytki w poziomym rzucie przez symetryczne odbicie podlug przekatnej; np. symetryczny do A punkt B kreslimy w rzucie poziomym i przenosirny do rzutu pionowego na r6wnoleznik przechodzacy przez A.

Granice cienia wlasnego na torusie znajdujemy jak na rys. 312. Na rys. 313

nwidoozniono jedynie konstrukcje najnizszego punktu,

Cieri. rzucony plytki i torusa na walec zostal narysowany przez wyznaczenie kilku punkt6w przebicia promieni swiatla z walcem [ak na rys. 207 i 208.

IV. Przekr6j powierzchni obrotowej plaszczyznq, nisprostopadla do osi ohrotu znajdujemy rowniez, przyjmujac na powierzchni szereg r6wnoleznik6w (rys. 314).

Plaszczyzna r6wnoleznika r przecina dana plaazcayzne a w prostej t, kt6rej rzut poziomy t' jest r6wnolegly do poziomego sladu plaszczyzny a. Punkty A i B, w kt6rych t przecina rzut poziomy r6wnoleznika r , sq, szukanyrni punktami przekroju; ich rzuty pionowe znajduj!J; siQ oczywiscie na r" ..

N ajwyzszy punkt N i najnizsay punkt .T przekroju znajduja si§ oczywiscie na plaszczyznie syroetrii a figury zlozone] z powierzchni i plaszczyzny a. Przechodzi ona przez os obrotu l i jest prostopacUa do a. Powinnismy krawQdziij; k plaszczyzn (J.. i a przebio powierzchnie 1ub przeciac

Konstrukcje nalesy powtorzyo wielokrotnie dla r6znyeh rownoleznikow, Najwyzszy punkt T i najnizsay U cienia otrzyrnujemy kreslac do poludnika znajdujqcego siQ w plaszczysnie rownoleglej do promienia swiatla (a wiec tu rownoleglego do rzutni pionowej) proste styczne 0 kierunku S.

Niech teraz promieri swiatla ma kierunek nier6wnolegly do 7t'2' Zadanie rozwiazuiemy zasadniczo jak poprzednie,

Wpisuiemy kule styczna, wzdluz wybranego rownoleznika r (rys. 312) ibierzemy pod uwage granice R cienia wlasnego kuli. Tu [ednak wyznaczanie punktow przeciecia okregow r i R nie jest tak besposrednie, gdyz rzut pioDOWY R" nie jest odcinkiem,

Punkty A i B Sil! to punkty wspolne r iplaszcsyzny (! przechodzaoej przez okrag R. Poniewaz plaszczyzna (! jest prostopadla do s i przechodzi przez srodek lruli, wiee wykreSlamy prostq ezolowa t lezlj;clj; na (!, a przeohodzqca przez .~rodek kuli (jak wiadomo: t' / / x, t" 1. s"). Punkt P przebicia t z plaszczyzna rownoleznika r jest wprost widoezny w rzucie pionowym, Przenosimy go wieo na t' i wykrealamy krawQdz

obu plaszczyzn oezywiscie presto- rr,Y' R"

padle do s'. Punkty przeciecia kra- '~_I~!~;i;ili~r

wedzi z r' sa szukanymi punktami _

granicy cienia wlasnego (na r).

Punkty na konturze w rzucie pionowym mozemy wyznaczyc bezposrednio, Sij, to bowiem punkty stycznosci stycznyeh do poludnika konturowego rownoleglyoh 'do s", w nich bowiem plaszczyzny styczne s~ rownolegle do kierunku swiatla i prostopadle do rzutni pionowej.

Najnizszy i najwyzszy puukt cienia znajduj e si~ na poludniku r6wnoleglym do kierunku swiatl:a. Aby je znalezc, obrocmy ten poludnik dokola osi l 0 taki kl:);t, aby przyjij,l polozenie r6wnolegle do rzutrii pionowej; w tyro polozeniu nakreslmy jak na rysunku poprzednim styczne r6wnolegle do obrooonego kierunku swiatla i powr6cmy z punktami stycznosoi do pierwotnego polozenia,

W obu zadaniach mozna znaleic

Q'

r

P'

R'

Rys. 314.

Rye. 313.

13 - ,17502 E. Olio

194

ROZDZIAL V. Przenikanie powierzchni

poludnik leiil:cy w plaszczyznie G. Najdogodniej jest przez obr6t dokola l o kil:t <9: (0", '1t2) sprowadzic kraw~di k i poludnik do polozenia r6wnoleglego do rzutni pionowej; wtedy poludnik leiil:cy na 0" przejdzie na poludnik konturowy, a kraw~di k na prosta 7L Punkty NiT naleay oczywiscie teraz obrocic w przeciwnym kierunku 0 ten sam h!;t; Nil i Til b\)dil: wiec na tej samej wysokosci co Nil i Til.

Mozna by jeszcze bardzo latwo znalezc punkty przekroju na konturach.

Dla poziomego konturu wystarczy tylko zamiast dowolnego rownolesnika wsiac r6wnik, wzgl. okrag szyjny powierzchni. Dla pionowego konturu nalezy, jak latwo wida6, narysowa6 krawedz plaszczyzny oc i plaszczyzny poludnika konturowego i przeciac niil: kontur.

OWICZENIA.

1. Czy torus posiada punkty kolowe?

2. Wykazac, ze hiperboloida [ednopowlokowa posiada same punkty hiperboliczne.

3. Krzywa plaska C obraca si~ dokola prostei I, Iezacej w tej samej plaszezyznie. Wykazae, ze przez obr6t cz~sci wypuklej (ze wzgledu na I) powstaia punkty eliptyczne, czesci wkl~B!ej punkty hiperboliczne, a przez obr6t punkt6w przegieoia punkty paraboliezne.

4. Narysowac plaszczyzne stycznlj, do: a) kuli, b) torus a, a rownolegla, do dane] plaazczyzny.

5. Narysowae p!aszczyzny styczne do torusa, a przeehodzace przez dana prostlj, m. prostopadla do I.

6. Narysowac kontur na rzutni poziomej torusa 0 osi r6wnoleglej do rzutni pionowej

i naehvlonej pod katem 45° do poziomej, 7. Znalei6 eieri tr6jkll;tll, na torus.

S. Narysowac cieri wlasny nil, elipsoidzie obrotowej. 9. Znaleic przekr6j torusa dowolna plll,szczyznq,.

10. Przyjl!<c W cwiez. 9 plaazczyzne dwukrotnie styoznll; do torusa (a nieprostopadla do 1) i udowodnic, ze przekr6j bedzie si~ skladal z dw6ch okregow,

§ 34. Przyklady przenikania powierzchni

I. Wezmy pod uwage dwie powierzchnie ([J i 1]'.

Zbi6r wszystkich punkt6w wsp61nych w wiekszosci przypadk6w tworzy pewna krzYWl]: lub zbi6r krzywych. Sil: to najczescie] krzywe przestrzenne, tzn. takie, kt6re nie znajdnja, sil2 w jednej plaszczyznie. Nazywaj~ si~ liniam1;i przenikania.

Nie bedziemy zajmowali si~ systematycznie wlasnosciami linij przenikania powierzchni . nalesacyoh do rozwazanych typ6w (kwadryki, powierzchnie obrotowe), niekt6re [ednak wlasnosci b~d~ potrzebne do wykreslenia rzut6w linii przenikania. Poniewaz b\:!d~ to na og6l krzywe rozne od znanych nam

[§ 34]

Przyklady przenikania powierzchni

195

Rys. 315.

krzywych stopnia drugiego, wiec rzuty ich bedziemy mogli kresli6 tylko

w przyblizeniu wyznaczajac pewna skonczona ilo86 ?~t6w... .

Nie istnieie og61na metoda znaidowania punkt6w linii przenikallla ", Nalez! na przykladach poznac kilka z nich, a w przypadku konkretnym WZlil:C naj-

latwiejsz~.

Przy Had 1. Aby znalez6 linilj! przenikanict C dv:6ch 8t~zk6w (rys. 315), dobrze

b~azie prowaaz1:6 plaszczyzny przez wierzcholki; takie bowiem plas~czy~ny prz~cinaja jeden stozek w tworzq,cych tl i t2 i drugi w tworzacych nIl ~2 ~ ~.czyWI~ . 1 t A - t n B - t n 0 = n2t2 i D = t2nl s~ pnnktami linii prze-

ISCle punk y - 1 l' - 1 2,

nikania. . 11 II .

Dla uproszczenia konstrukcii prowadzimy prostq SW l~czikC~ w:erzc 0 n

(por. przenikanie ostroslup6w, § 6) i znajdujemy punkty P l.Q, w ktorych ona przebija podstawy obu atczkcw. Jesli plaszczyzna przechodzl przez prostlleSW,

196

ROZDZIAL V. Przenikanie:powierzchni

Rys, 316.

to przecina plaszczyzny podstaw w liuiach k i h, przechodzacych przez Q wzgl. P imajacych punkt wsp6luy na krawedzi obu plaszczyzu. Wystarczy wiee punkty przeciecia k wzgl. k z odpowiednimi podstawami polaczyc z tv wzgl. S, aby obrzymac tworzace tl i t2 wzgl. nl i n2•

W eelu dokladniejszego nakreslenia linii przeuikauia dobrze bedzie znalezc punkty iei ua tworzaoych konturowych obu stozkow, Wystarezy w tym celu zamiast dowolnej prostej k (k) przeohodzacej przez punkt Q (P) narysowac t~, kt6ra przeehodzi przez punkt odpowiedniei tworzacej konturowej znajdujlj,ey si~ na podstawie. Na rysunku 315 wyznaezono w teu spos6b punkty

na tworzacei kouturowei rzutu poziomego KW. .

Przy klad II. Dla soalca i stoika konstrukcie nie ulega·iCf istotnei zmianie, jesli walee traktowac bedziemy jakostozek 0 wierzcholku niewlasciwym Woo (por. przeuikanie ostroshipa z graniastoslupem, § 6).

(§ 34]

Przyklady przenikania powierzchni

197

Rys. 317.

(Na rysunku 316 walec jest r6wnolegly do podstawy stozka, a wobee tego jeszcze tez punkt P jest niewlasoiwy).

Przyldad III. Gdy dane SCf dwa uolce, to plaszczyzny przecinaiqcejew two-

rzqcych sq do s'iebie r6wnolegle.

Aby zualeic jedna z takich plaszczyzn,mozna by przez dowolnypunkt P (rys. 317) nakreslic prosta a rownolegln do jednego i prosta b r6wnoleglik do

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->