P. 1
studia redemptorystowskie Kierkegaard

studia redemptorystowskie Kierkegaard

|Views: 419|Likes:

More info:

Published by: MazurkiewiczMariusz on Dec 16, 2010
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

02/05/2014

pdf

text

original

O.

mgr Mariusz Mazurkiewicz CSsR Monachium JEDNOSTKA A ABSOLUT W FILOZOFII SÖRENA KIERKEGAARDA Wstęp Od początku istnienia filozofii, która stawia sobie pytanie o istnienie Boga i próbuje na nie znaleźć odpowiedź, obecne było również zagadnienie możliwego odniesienia się człowieka do Boga i odwrotnie, Boga do człowieka. Rozwój myśli humanistycznej i techniki, jaki dokonał się w czasach nowożytnych, niespodziewanie nie przysłonił dawnego sporu o Boga, ale wręcz rozpalił i zmusił zarówno przeciwników, jak i zwolenników istnienia Bytu Absolutnego do pogłębienia argumentacji. Oświeceniowa myśl filozoficzna wydała swoje owoce w wieku XIX w postaci idealizmu niemieckiego, z którego ewoluowała myśl materialistyczna. Reakcją na chęć jednania przeciwieństw w wyższej syntezie i brak troski o duchowy wymiar człowieczeństwa była myśl egzystencjalna, która na dobre rozwinęła się w pod koniec XIX wieku i w I poł. wieku XX, ale podwaliny pod nią położył, żyjący w czasach kwitnącego heglizmu, duński filozof Sören Kierkegaard. Najważniejsze miejsce w jego filozofii zajęła jednostka i zagadnienie jej autentycznego ustosunkowania się do Absolutu, które jest znakiem prawdziwej egzystencji człowieka. Nieskończony związek człowieka z Bogiem jest paradoksem – nie przynosi żadnego racjonalnego rozwiązania, zmusza do ciągłych wyborów, aby zakosztować prawdziwej wolności i stawia człowieka w sytuacji niemożności posiadania przed Bogiem jakiejkolwiek racji.1 To jest warunek prawdziwej egzystencji, przekształcenie siebie w prawdziwą egzystencję dla Boga i dla samego siebie, tj. dla własnego zbawienia. 1. Historyczno – filozoficzne tło myśli Sörena Kierkegaarda 1.1. Życie Sörena Kierkegaarda Sören Aabye Kierkegaard urodził się 5 maja 1813 roku w Kopenhadze. Niektórzy historycy filozofii, biografowie Kierkegaarda i badacze jego dzieł, twierdzą, że wydarzenia rodzinne i wspomnienia wyniesione z dzieciństwa i młodości były czynnikami, które bardzo zaważyły, jeśli nie wręcz zdecydowały o kształcie filozofii Duńczyka.2 Wydaje się jednak, że trzeba się zgodzić z opinią tych naukowców, którzy nie przeceniają zbytnio ich wpływu, ale dostrzegają nadanie jego myśli dzięki nim charakterystycznego rysu. Takimi faktorami były na pewno: mity rodzinne, zaręczyny z Reginą Olsen i zerwanie z nią, zwrócenie się przeciw Kościołowi jako instytucji, co

1 2

Por. S. Kierkegaard, Albo – albo, t. II, tł. K. Toeplitz, W – wa 1982, s. 473. Por. W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. III, Warszawa 1978, s. 63 - 64.

2

doprowadziło potem do wystąpienia z niego, a także ataki pisma satyrycznego „Korsarz” na niezrozumianego przez sobie współczesnych myśliciela.3 Kierkegaard wychował się w rodzinie bardzo religijnej, niekiedy wręcz za sprawą ojca rodziny fanatycznie religijnej i kultywującej ascetyczną pobożność. Michał Kierkegaard, ojciec Sörena, pochodził z bardzo biednej rodziny - nieraz był zziębnięty i głodny, gdy pasał owce na jutlandzkich pastwiskach. W takich warunkach przeklął Boga za swój ciężki los. To wydarzenie zaważyło na życiu całej rodziny - ojciec uważał, że Bóg, rozumiany przez niego starotestamentalnie, będzie się mścił za jego grzech na całej rodzinie.4 Sören był najmłodszym z siedmiorga dzieci tego małżeństwa, ale wiadomo było, że najstarsze urodziło się już cztery miesiące po ślubie rodziców. Oprócz Sörena i jednej z sióstr żadne z dzieci nie dożyło trzydziestego trzeciego roku życia. Michał Kierkegaard traktował to jako zemstę Boga za wspomniane wyżej grzechy. Melancholia i pesymizm panujące w ognisku domowym znalazły sobie stałe miejsce w życiu i twórczości Sörena Kierkegaarda.5 W 1830 roku filozof wstąpił na uniwersytet w Kopenhadze, rozpoczął studia teologiczne. W tym czasie zajął się także literaturą, historią i filozofią. Był to również czas jego pierwszych kontaktów z myślą Hegla i Schleiermachera. Na uczelni spotkał się z jednym z duńskich teologów - Martensenem i ten przedstawił mu wiarę jako konieczną do przyjęcia przez rozum. Spowodowało to kryzys wiary u młodego Kierkegaarda i jego odejście od chrześcijaństwa. Filozof nie mógł pogodzić tego, co sam czuł i myślał, z oficjalną teologią. To wszystko, oraz przygnębiająca religijność wyniesiona z rodziny, spowodowały bunt i pierwsze, jeszcze młodzieńcze odejście od Kościoła. Doprowadziło to również do jego upadku moralnego - prowadził hulaszcze życie i popadł w duże długi. Pojawiły się u niego także myśli samobójcze.6 W tym okresie miało miejsce kolejne ważne wydarzenie w życiu Kierkegaarda - wizyta w domu publicznym. Filozof uciekł z niego nie skorzystawszy z proponowanych tam usług z powodu lęku przed kobietami - to zaważyło na jego późniejszych kontaktach z nimi oraz na podejściu do zmysłowego aspektu życia człowieka.7 W 1838 roku zmarł ojciec Sörena Kierkegaarda i to spowodowało jego nawrócenie. Odczuł, że jest predestynowany do spełnienia specjalnej misji religijnej i do zmazania grzechów rodziny. Ponownie podjął przerwane studia teologiczne. i rozpoczął pisanie pracy doktorskiej pod tytułem: „O pojęciu ironii”. W tym czasie wygłosił pierwsze kazanie, a we wrześniu zaręczył się z Reginą Olsen, zrywając z nią jednak rok później. Z towarzyskiego punktu widzenia był to skandal, ale postąpił najprawdopodobniej słusznie - nie nadawał się on do życia małżeńskiego, a poczucia spełniania misji nie można było z nim pogodzić. Wkrótce wyjechał do Berlina i tam zetknął się z filozofią Schellinga. Szybko rozczarował się idealizmem niemieckim i wrócił do kraju. W 1843 roku wydał „Albo - albo” - jedno z głównych swych dzieł, w którym opisuje trzy stadia na drodze życia człowieka: estetyczne, etyczne i religijne. W tym samym roku „Bojaźń i drżenie”, a następnie w 1844 r. „Okruchy filozoficzne” i w 1846 r.
Por. K. Toeplitz, Kierkegaard, Warszawa 1980, s. 21. Por. M. Bienenstock, Wstęp, w: S. Kierkegaard, Wybór pism, tł. M. Bienenstock, Lwów 1914, s. VIII – IX. 5 Por. S. Kierkegaard, Dziennik. Wybór, tł. A. Szwed, Lublin 2000, s.48. 6 Por. K. Toeplitz, Kierkegaard, dz. cyt., s. 25 - 26. 7 Por. S. Kierkegaard, Dziennik. Wybór, dz. cyt., s. 123 – 125.
3 4

3

„Zamykające nienaukowe postscriptum”.8 W roku 1844 napisał „Pojęcie lęku”, a w 1849 r. „Chorobę na śmierć”. W 1846 roku Kierkegaard miał już zasadniczy zrąb swojej filozofii: zwrócenie się ku egzystencji, zanegowanie całości i zainteresowanie się jednostką, która cały czas musi wybierać pomiędzy istnieniem pozornym a istnieniem „prawdziwym”, odejście od chrześcijaństwa skażonego przez dociekania teologów i próby rozumowego pojęcia wiary. Po tym niezwykle płodnym okresie pisarstwa zaczął się izolować od społeczeństwa i aż do samej śmierci w 1855 roku napisał zaledwie trzy książki.9 W większości swoich książek podpisywał się pseudonimami, które bardzo często miały swoje ukryte znaczenie. Filozof chciał spojrzeć na ludzką egzystencję w różnych płaszczyznach i poprzez ich używanie objawił bogactwo swojego wnętrza i przeżyć. Zmarł 11 listopada 1855 r. Na jego nagrobku wyryto następujące słowa, zaczerpnięte z jednej z pieśni kościelnych: „To już niedługo potrwa, gdy wygram”.10 Całe jego dorosłe życie było walką o ściągnięcie z chrześcijaństwa zasłony rozumu, odsłonięciem jednostce egzystencji, zachętą do powtórnych narodzin wierzących; było także walką z samym sobą, nieustannym wybieraniem, ciągłym albo - albo. Było trudne tym bardziej, że był w swoich poglądach osamotniony i izolowany. Po jego śmierci zostały one szybko zapomniane i dopiero w wieku XX wyciągnięte na światło dzienne i stały się bodźcem, początkiem filozofii egzystencjalnej.11 1.2. Najważniejsze elementy epoki kształtujące filozofię Kierkegaarda 1.2.1. Heglizm Najważniejsza różnica miedzy Heglem i Kierkegaardem, sprowadza się do tego, że dialektyka heglowska dotyczy bytu obiektywnego o naturze logicznej – jest to raczej więc dialektyka pojęć ogólnych, a dialektyka kierkegaardowska to dialektyka bytu jednostkowego, który nie poddaje się dyskursywnemu ujęciu. Heglowska dialektyka zmierza ku pojednaniu rzeczy sobie przeciwnych w celu dokonania syntezy – jest to afirmacja ogólności. Duńczyk odrzuca wszelkie zapośredniczenia, istniejące napięcia podtrzymuje i stwarza nowe, i w przeciwieństwie do berlińskiego filozofa nie daje żadnego rozwiązania narastającego konfliktu.12. Człowiek jest skazany na wieczne „albo – albo” - jest to polemika z heglowską dialektyką, gdzie jest obecne „zarówno, jak też”.13 Z tego względu filozofię Kierkegaarda można nazwać protestem jednostki wobec destrukcyjnego dla niej systemu Hegla lub też innymi słowami ocaleniem subiektywności indywiduum wobec formalizmu i abstrakcyjności.14 Kierkegaard uważał także, że uczestnicząca w powszechności zdegradowana jednostka traci wolność i zdolność podejmowania decyzji, bo przerzuciła swój wybór na innych lub z niego zrezygnowała, i wówczas wybór dokonuje się nieświadomie,
Por. F. Copleston, Historia filozofii, t. VII, tł. J. Łoziński, W – wa 1995, s. 339. Por. A. Rogalski, Sören Kierkegaard, w: A. Rogalski, Myśl i wyobraźnia, W – wa 1977, s. 17. 10 Por. K. Toeplitz, Kierkegaard, dz. cyt., s. 46. 11 Por. W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, dz. cyt., s. 68. 12 Por. J. Jakubowska, Dialektyka transcendencji i immanencji, w: Studia Filozoficzne 5(1971), s. 135; K. Toeplitz, Dialektyka jakościowa S. Kierkegaarda, w: Studia Filozoficzne 2(1980), s. 69. 13 Por. S. Kierkegaard, Okruchy filozoficzne. Chwila, tł. K. Toeplitz, W – wa 1988, s. 161. 14 Por. W. Gromczyński, Wprowadzenie do „filozofii”..., dz. cyt., s. 117.
8 9

że Hegel nie ocalił wolności ani w Bogu. drogi do tajemnicy Boga. Toeplitz. 20 Por. Prokopski. nieporozumieniem jest tylko to. Bóg. to również bunt wobec racjonalizacji chrześcijaństwa. s. przenosili ją w świat sztuki. Kraków 2000. Romantyzm Kierkegaard podzielał z romantykami krytykę mieszczańskiego sposobu życia i związane z tym ujmowanie świata. 150 – 151. według Hegla. s. a Jego istnienie jest wyprowadzone z jego istoty. który był według nich..17 W „Zamykającym nienaukowym postscriptum” nie omieszkał zauważyć. tamże. Szymona.4 albo też wybierają ciemne moce tkwiące w osobowości.18 Filozofia Kierkegaarda to nie tylko sprzeciw wobec sposobu pojmowania przez Hegla jednostki i Boga. że Kierkegaard przeciwstawiał mu się nieprzezwyciężalnymi dla rozumu antynomiami. Bouyer.16 Kolejną kategorią obecną w filozofii Hegla. Tu romantycy i Kierkegaard spotykali się. 91. że skończył z chrześcijaństwem. dla Kierkegaarda – tym. ubóstwionym pojęciem i wynikiem logicznych mediacji. Kierkegaard walczył z Heglem używając w swoich wypowiedziach ironii i paradoksu. W tamtych czasach wielu ludzi zauważyło rozdźwięk jaki nastąpił po oświeceniu pomiędzy abstrakcyjną wiedzą. Dziennik. 17 Por. Brzozowski. jest racjonalnym. Otóż romantycy. Piękno zostało wręcz utożsamione z dobrem i Kierkegaard nie mógł zgodzić się na wypływającą z tej Por.20 1. gdzie miarą oceny człowieka jest suma wytworzonych i posiadanych dóbr oraz gdzie działanie oceniano według jego użyteczności dla społeczeństwa. K. s. 18 Por. tł. ogarniający wszystko Duch. Wybór. J. co prowadzi do zatracenia ich osobowości.2. Romantycy nie mogli zaakceptować takiej hierarchii wartości. Irracjonalizm przeciw racjonalizmowi. 19 S. rozwodnienia go i poddanie osądowi rozumu. Kierkegaard – chrześcijaństwo a obiektywne standardy. 142. Chrześcijaństwo zaczyna się niemal tam. Filozof pragnął wyzwolić jednostkę z ciasnych okowów heglizmu i wszelkie potępienie społeczeństwa tłamszącego pojedynczego człowieka bardzo mu odpowiadało. Lublin 1997. s. ani w człowieku. A. 445. Kierkegaard. J. s. światem jedynie dobrym. w: Logos i Ethos 2(2000). gdzie Hegel kończy. Materiały V Światowego Kongresu Filozofii Chrześcijańskiej KUL – Lublin 1996. cyt. by pokazać. co rzeczywiste było rozumne.15 Heglizm jest również zagrożeniem moralnego istnienia człowieka. co dzieli i to absolutnie. Jednanie tezy i antytezy w wyższej syntezie to zniesienie granicy oddzielającej dobro od zła. w: Wolność we współczesnej kulturze. S. L. 82. Ojciec niewidzialny.2. 16 Por. W. Wolność w koncepcji wiary Kierkegaarda. chcąc wyzwolić jednostkę z zależności. ale różnili się sposobem rozwiązania tego problemu. Kierkegaard twierdzi.. jest Absolut. której rozumienia Kierkegaard nie mógł nie skrytykować. że tak wcale nie jest. Lubańska. dz. Jędrzejewska. cyt. co łączy.19 Hegel naruszył istotę chrześcijaństwa przez usiłowanie doprowadzenia go do jedności ze swoją filozofią za pomocą spekulacji. s. 15 . Dla Hegla wszystko. więc naturalną konsekwencją musiało być to. G. 739. a nawet wyszedł daleko poza nie. Dla Hegla Absolut jest tym. dz. a istnieniem człowieka. że Hegel myślał. że jest to panteizm i nawiązując do zatarcia różnic miedzy dobrem i złem nazywa ten system pozbawionym etyki.

a naukowa refleksja i system zastąpiły zsubiektywizowaną wiarę. nie upajał się tak jak oni słowem. Toeplitz. bo musieliby wówczas złożyć urzędy i utracić źródło utrzymania). A. a jednostkę zatracić w ogólności – na taki stan rzeczy nie można było pozwolić. aby nie podejmować paradoksu i trudu istnienia. s. Kierkegaard. 23 Por.23 Dla Kierkegaarda chrześcijaństwo było wezwaniem do naśladowania Chrystusa.15. Oficjalne chrześcijaństwo Krytyka heglizmu musiała go zaprowadzić do krytyki Kościoła.85. Każdy człowiek powinien postawić na Boga. 21 22 . Niestety współczesny Kierkegaardowi luterański Kościół duński był tego zaprzeczeniem. zatajaniu. że pojęcie chrześcijaństwa i jego moc jest odwrotnie proporcjonalna do liczby jego wyznawców. 24 Por. Również w warstwie literackiej swojej działalności Kierkegaard również czyni wszystko. Rogalski. w: Euhemer 3/1971. cyt. tym lepiej dla Niego i całej religii.21 1. s. czym jest prawdziwe chrześcijaństwo. s. i jak ognia wystrzega się wszelkich uogólnień i zapośredniczeń. Nie pozwalał swojej wyobraźni na wybujałość. do pójścia za Nim. s. że piękno jest dobrem prowadzi do relatywizacji wartości i zamiany tego. która staje się samouspokojeniem. cyt. a etyczną sfera istnienia. Nie jest możliwa niezależność artysty od społeczeństwa.13 . dz. piękno. S. ono nie przystosowuje się do artysty. cyt.22 Prawdziwe chrześcijaństwo to takie. co absolutne we względne. Chwila. Kierkegaard nie mógł znieść też hipokryzji. Ludzie zaczynają ją uprawiać.24 Duńczyk uważał. K. 166. Chwila. ale tenże do niego i jego hierarchii wartości.. Kościół zniósł więc postulat naśladownictwa. Por. Upieranie się. A. Bóg czy człowiek – antynomie etyki.. a swoje istnienie opierał na duchownych opłacanych przez państwo (mieli swój interes w nieuświadamianiu ludziom. jaka czaiła się w poglądach romantyków – głosili hasła ucieczki od ogólności. Okruchy filozoficzne. Wiązało się to jednak z cierpieniem oraz mogło się wydawać nieco naiwne. w: W Drodze 12(1993). J. Jako myśliciel panował w sobie nad poetą. s. które to kategorie są nie do pogodzenia z etycznym. że nie potrzebuje ono żadnych pośredników. a także do oparcia egzystencji człowieka na nietrwałym fundamencie. 25 Por. Nie odrzucał całkowicie społecznego Por. Kłoczowski. aby nie utożsamiać się z romantykami. dz.5 koncepcji relację między estetyczną.2. Hegel próbował jednoczyć Kościół i państwo.25 Im mniej oficjalnych wyznawców Chrystusa. Sören Kierkegaard. które nie poddaje wiary osądowi rozumu i w centrum stawia jednostkę w jej stosunku do Boga. dz. a on nie chciał odsłaniać czytelnikowi swoich intymnych doznań. z którym jest związana egzystencja człowieka – w jego miejsce stawiają sztukę. Kierkagaard jako krytyk Kościoła. a mimo wszystko zgadzali się na życie w niej i korzystanie z dobrodziejstw krytykowanego życia mieszczańskiego. a Kościół jednak proponuje w to miejsce etykę. 199.. 58. Nie dają również należnego miejsca Bogu. Romantycy adorują jednostkę nie dając jej szans na prawdziwą egzystencję i należnej wolności. Są oni według niego ekshibicjonistami.3. S Kierkegaard. Bardzo silnie powiązany z państwem widział swoje dobro w jak największej liczbie wyznawców i poprzestawaniu na tym (tak mocno krytykowany przez filozofa tłum). a tym bardziej z religijnym stadium życia. Okruchy filozoficzne. aby wzięła odpowiedzialność za swoje życie. i temu wszystkiemu nadaje się nazwę wiary oraz otacza nimbem religijności.

co mogłoby stanowić w miarę klarowny obraz człowieka. która naprawdę realizuje się jedynie w ustosunkowaniu się do tego. trudno czasem wyróżnić to. że prawda może być przekazywana i przyjmowana tylko przez jednostkę. 57. chwila i powtórzenie wytycza również sposób przekazu poznanych treści pomiędzy ludźmi. tak jak to możemy spotkać u innych filozofów. jeśli takowe może oczywiście u Kierkegaarda zaistnieć. który jest podstawą egzystencji człowieka. co określone i racjonalne. Jednostka i tłum. że musi nastąpić oderwanie.).. S.1. ale takiego. s. W takim obszarze umieszczona jest jednostka i w „bojaźni i drżeniu” odnajduje siebie samą. 2. trzeba ją ujmować zawsze w powiązaniu z Bogiem. co wieczne. tj. 299. 28 Por. społeczeństwo przeszkadza w stawaniu się jednostki. Bojaźń i drżenie. cyt. a trudności dopełniają oczywiście liczne pseudonimy Duńczyka. Toeplitz. s.6 wymiaru religii. Stawanie się jednostki stoi w opozycji do pragnień tłumu i wymaga od niej zerwania z wszystkim. którymi podpisywał prace. religijne. s. dla której ważny jest jedynie postęp cywilizacyjno – kulturowy. aby mogła swobodnie egzystować.. Kowalczyk. 143. której kategoriami są skok. chce powiedzieć.1 Jednostka a tłum Sören Kierkegaard twierdząc. 2. Kierkegaard. Iwaszkiewicz. S. ukazaniu tła i podstawowych źródeł jego filozofii. Człowiek w myśli współczesnej. Człowiek jest dla niego przede wszystkim egzystującą jednostką.1. W – wa 1995. bo przez wiarę stawia jednostkę w obliczu Boga. J.. Dialektyka jakościowa. Tłum. s.charakterystyczne ujęcie człowieka jako jednostki w jakiś sposób narzuca również rozumienie Boga. bo wysublimowanie samej wiedzy o człowieku nie jest u Kierkegaarda możliwe. Kierkegaard. wyjęcie jednostki z tłumu. z których ostatnie. jest realizacją prawdziwego człowieczeństwa. jest to rzeczą największą. Egzystencja jednostki Istnieć jako jednostka jest rzeczą najstraszniejszą (. ale etyczne i chciał Kościoła. 26 27 .. tł.26 2. „albo – albo”.nie jest czystą filozofią człowieka.. S. w: Człowiek i Światopogląd 12(1979).w gąszczu wielu pojęć i terminologii zapożyczonej od Hegla. oraz wytycza sposób ujęcia stosunku do Niego.28 Wg filozofa istnienie Por. Jej specyfika ma kilka źródeł: po pierwsze . który pozwoli jednostce egzystować i wyznawać subiektywną wiarę. dz. czyli właśnie w „chwili” ustosunkowywać się do wieczności. Kierkegaardiańska koncepcja jednostki Po omówieniu życia Sörena Kierkegaarda.. Synteza nieskończoności i skończoności jaką jest każdy człowiek nie trwa w bezruchu. przejdziemy do przedstawienia jego specyficznej antropologii. nie kierowały nim motywy filozoficzno – społeczne. Egzystencjalna resubiektywizacja.. 85. dz. subiektywność nie zgadza się z obiektywnością. K. po drugie . ale jest cały czas w napięciu i rozwija się w trzech stadiach. cyt.27 Ambiwalentne pojmowanie wartości egzystencji jest wypadkową całokształtu myśli filozofa rozdartego pomiędzy wzajemnie się wykluczające przeciwieństwa. Przejście zaś ze stadium niższego do wyższego dokonuje się przez absolutny wybór. po trzecie . bądź utworzonej przez samego Kierkegaarda.

Gromczyński. który również wyrósł z krytyki heglizmu.. Odkrywa. Kierkegaard. że Absolut jest dla niej obiektywnie niedostępny na stałe. Kierkegaarda genetyczna koncepcja jaźni. absolutne akty wyboru i towarzyszący temu niepokój oraz wolne działanie bez ograniczeń sprawiają. 53 – 54. W. s. która dla niego może być tylko „zawsze swoja”. Kierkegaard nie zajmuje się. 32 Por.. swoje. Żejmo. 58 – 59. Kierkegaard. Siemek. myśl katolicka. co ją otacza jest względne. S.1.. Egzystencjalizm. Wybór. w: Polityka 1970/20. bo pełne człowieczeństwo wymaga oparcia egzystencji jednostki na wartościach absolutnych. analizą materialnych potrzeb ludzi. że nie może się ona zetknąć z życiem społecznym i historią. dz. Absolutyzuje wolność jednostki i bierze odpowiedzialność za rezultaty – Por.. 31 Por. Wybór. tak jak materializm dialektyczny. Brak styku ze światem zewnętrznym. Dziennik. pozostawienie samej sobie. 7.... w: Studia Koszalińsko – Kołobrzeskie 5(2000).. dz. Ma ona obowiązek nie ulegać ich działaniu i nie pozwolić na swoją samodegradację etyczną. cyt. aby mogły zaspokoić każdego. W – wa 1968. podziałem klasowym. Wprowadzenie do „filozofii”. cyt.2 Prymat subiektywności Duński filozof jest nieugiętym poszukiwaczem prawdy. Wybór. s. mają o tyle wartość dla egzystencji. Czytając Kierkegaarda. która traktuje jednostkę jako element w zbiorze jej podobnych elementów. cyt. Wszystko. Rogoziński. marksizm.264 – 265. intymna.29 Autentyczna jednostka musi się również negatywnie ustosunkować do historii. Propozycje myśli obiektywnej są dla niego niezadowalające. i to w taki sposób. Wprowadzenie do „filozofii”. dz. które są racjonalne i aż do przesady uogólnione. Przez przejęcie w swoje ręce autokreacji swego ducha staje w opozycji do zastanego zreifikowanego i zinstytucjonalizowanego porządku. cyt. 30 Por. Garaudy.31 Dla Kierkegaarda subiektywność to żarliwość i zaangażowanie. 137 – 143. dz. Gromczyński.7 innych ludzi zagraża egzystencji jednostki i nie jest ono potrzebne do uzyskania samoświadomości własnej osoby. s. co subiektywne. dz. aby dostrzec. potęgowanie wolicjonalnych aspektów życia podmiotowego w specyficznej dialektyce egzystencji. 135 – 139. M. Kierkegaard krytycznie ocenia współczesną mu sytuację świata i społeczeństw – depersonalizują one jednostkę przez obiektywność. W.. S.. Niezafałszowana refleksja doprowadziła ją do stwierdzenia. s. S.. kto nie chce subiektywnie egzystować. musi się do niego ustosunkować w chwili. Nie jest od tego wolna również nauka. że wszelkie wspólne ludzkie działanie jest podejrzane. 81. M. Historia i życie społeczne. Takie podejście zagraża jej samodzielnemu życiu. boleśnie własna i wyłączna. liczy się to. że nadanie wartościom względnym miana wartości bezwzględnych jest błędem. 29 . nie jest to nawet jej wina. tł. co nadaje subiektywności charakter dynamiczny. 69 – 70. Służy temu kontakt jednostki z Bogiem. Dziennik. o ile do niej podprowadzają i służą temu. czyli jaźń. R. Z.32 Pojmuje ją jako ustosunkowanie się do siebie. s. s. Butkiewicz. własne.30 2. Dziennik. Jego człowiek jest człowiekiem abstrakcyjnym. J. Perspektywy człowieka. Filozof skupia się na jednostce i jej egzystencji poprzez przedstawienie czynników jej rozwoju i przemiany. cyt. S. s. czy miejscem człowieka w polu społecznym. że poza nimi istnieją ważniejsze dla jednostki rzeczy. Kierkegaard. podobnie jak estetyka. jest jej wręcz wroga.

Zabłocki. Bojaźń i drżenie. ale nie takiego rozumianego przez ogół. Wprowadzenie do egzystencjalizmów. Współczesne metody myślenia. J... 35 Por. I odwrotnie. ale wiary. Kierkegaard a próba przezwyciężenia estetycznego chrześcijaństwa. S.. Dialektyka transcendencji i immanencji. 31. Szwed. J.. cyt. która pozwala na rozpoczęcie niezwykłej przygody: odnalezienie wewnętrzności. 36 Por. Im więcej w niej dobra. cyt. w: K.. Wybór. cyt. co wieczne i co jest realizowane przez działającą jednostkę jest rzeczywiste. K. J. Dziennik. Przedmowa. 33 34 . Sartre. Świderski. Lublin 2000. 175. s. subiektywna i jest dla siebie najwyższą miarą. Por. stanięcie wobec paradoksu oraz nieustanne stawanie się bez końca. dz.34 2. B. bo odnosi się do samej siebie i swej kondycji bytowej zaaranżowanej przez wieczne „albo – albo”. 38 Por. Kierkegaard. Kierkegaard. Wobec wtopienia jednostki w Por. s.35. Kraków 1964. 102 – 103. Szwed. Kierkegaard. Wolność potwierdza godność jednostki i wzywa ją do ukonkretnienia swojej egzystencji. Toeplitz. dz. oprac. s. tł. Poznań 1992. 51 – 52. J. tł. że Kierkegaard nie chciał zajmować się przedmiotowością. s. P. Toeplitz. 237 – 239.37 Filozof rozróżniał dwa rodzaje rzeczywistości. 36. Kierkegaard. w: S. a doświadczenie lęku i rozpaczy wynikają z prymatu subiektywności. Ta pierwsza. 91 – 92.3 Konkretna jednostka rzeczywistością Z powyższych rozważań można już wysnuć wniosek. Lisowski. Afirmacja prawdy etyczno – egzystencjalnej jako źródła sensu istnienia człowieka to część procesu uwewnętrznienia.8 niemożność osiągnięcia pewności. E. Marksizm i egzystencjalizm. stawanie się przez dogłębną introspekcję i nie na polu myślenia. w: Ethos 40(1997). s. 332. A.38 Analogicznie jest z człowiekiem – tylko ten egzystujący jest rzeczywisty. ale przez subiektywność. Mounier. J. do duchowej syntezy stawania się i subiektywnego myślenia. Kierkegaard. K. co bywa nazywane przez niektórych „filozofią obłędu”. Tylko to. poznawalna zmysłami jest przemijająca – nie nadaje jej nazwy rzeczywistości. Wybór. s. Tylko paradoks pozwolił duńskiemu pastorowi na odzwierciedlenie pełnej wewnętrznych sprzeczności i konfliktów egzystencji. Interesował go egzystujący podmiot. docieranie do własnej wewnętrzności. Kierkegaard nazywa ją egzystencją.36 Egzystująca jednostka objawia się zawsze jako osoba. tym bardziej jednostka staje się wolna i bardziej wierna sobie.1. Dziennik. Żyć Kierkegaardem po polsku. Było to dla niego wystawienie się na pokusę dławiące samą egzystencję. s. tł. A. który prowadzi do egzystencji tj.. A. 16. 37 Por. S.33 Ryzyko jest nieustannie obecne w zaangażowaniu się w autentyczną egzystencję. S. Bocheński. s. życie człowieka egzystującego z całą jego odpowiedzialnością i intensywnością przeżyć nazywa subiektywnością. Jakubowska. dz. Szwed. w: Res Publica Nowa 5/97. XX – XXI. jemu obiektywność nie wystarcza. bo jest wieczna i ograniczona jednocześnie. w: Twórczość 4/57.. cyt. Wierność lub niewierność wobec samego siebie jest zasadą procesu egzystencji. bo mówiąc o niej miał na myśli system. Taki człowiek nie może mieć nic wspólnego z filozoficznymi dociekaniami. 137. Nad Kierkegaardem. Rozstrzyga on o etycznym dobru i złu jednostki. W – wa 1980. która wymyka się każdej filozofii. dz. s. Jest to synteza niepowtarzalna dla nikogo innego. s. Toeplitz. „Subiektywny myśliciel” przeżywa siebie i swój stosunek do Absolutu w bojaźni i drżeniu. Systemu odzwierciedlającego rzeczywistość nie można stworzyć.

cyt. ale im bardziej reflektuje nad swoją subiektywnością. Żejmo. w której ma możliwość weryfikacji własnego wyboru i jest Por. W. 23.. Co to znaczy być świadkiem prawdy. Jest to źródło egzystencjalnego wyboru. 26. Lubańska. Kierkegaard opowiedział się za godnością jednostki. w: Analecta Cracoviensia XXIII (1999). dz. 745. Ustosunkowanie się jej do Boga musi być cały czas potwierdzane. Dlatego podjęcie decyzji dokonuje się niezależnie od dialektyki dowodów. która w dziwny sposób pozwala mu za chwilę znowu się do niej ustosunkować.39 Myślenie naukowe jest związane z dowodem. s. Kierkegaard. Toeplitz. stawaniu się mocą własnej samoaktywności i wolności oraz ustosunkowania się do celu absolutnego. 138 – 141. a jednocześnie jest wymaganiem. s. Kierkegaarda genetyczna.. Posiadanie osobowości. realizuje się przez nieokreślone normy oraz w wolności. K.. niepewnością i subiektywnym przekonaniem. Stawanie się Jednostka jest poddana nieustannemu rozwojowi. S. 42 Por. cyt. Wprowadzenie do „filozofii”. Odnalezienie w sobie grzechu i wychodzenie z niego służy stawaniu się jaźni. wiara jest poddana nieustannemu „albo – albo”.. Jego duch jako wieczny bez końca zmienia się w czasie.1. Toeplitz.5 Samopoznanie Sięganie do prawdziwego chrześcijaństwa. ale jest rozdzierana w samej świadomości. Choroba na śmierć.. czym się nieustannie staje. S. cyt. które mu wieczność stawia. w: K. s. Szwed. s. cyt. tym bardziej jest samotna i pozostawiona samej sobie. s.43 2. A. M. W. bycie osobowością jest największym. dz. czyli egzystencji. Gromczyński. W – wa 1980. W. S. s. s. K. 43 Por..4.42 Proces stawania się coraz bardziej się dynamizuje i jednostka nie jest już tylko rozdarta pomiędzy cielesność i świadomość. Toeplitz. dz. Kierkegaard. Kierkegaard. Wolność w koncepcji. Dialektyka egzystencji i skoki jakościowe oznaczają. cyt. Więź z transcendencją nie ma trwałego charakteru. 52 – 53. Te przemiany nie znają granic. którego akceptacja prowadzi do pełni człowieczeństwa. 289. jest wolna. s.. kończą się dopiero wraz ze śmiercią jednostki. 27. dz. dz..41 Rzeczywistość człowieka jest poddana nieustannej ewolucji. a życie jednostki z wolną decyzją. że człowiek jest tym. s. 39. dz. cyt. doświadczanie absolutnego paradoksu i stawanie się to przenikanie swego autentyzmu..1. w: Znak 1(1960). Odchodzenie od wolności negatywnej do wolności pozytywnej staje się zasadą rozwoju i główną treścią jej życia. Między myśleniem a egzystencją nie ma przejścia. 41 S. Kierkegaard a filozoficzne dowody na istnienie Boga. Paradoks okazał się wobec tego doskonałym instrumentem do oddania wszystkich niuansów i zakamarków ducha ludzkiego... należą do odrębnych płaszczyzn. a nawet wbrew niej.9 rzeczywistość skończoną i czasową niemożliwe było skonstruowanie abstrakcyjnego pojęcia i czegoś stałego w sensie kierkegaardowskim. nieskończonym darem ofiarowanym człowiekowi. Niemożność absolutnego zespolenia się z wiecznością jest „raną” w egzystencji człowieka. 52.40 2. Kierkegaard.. ale przeciw jej szczęściu rozumianemu jako brak cierpienia w procesie stawania się. wszystko staje się coraz bardziej problematyczne. S. tł. 39 40 .. jest niepowtarzalna i nie można jej ująć w żadne schematy. Gromczyński. Aktualność Kierkegaarda... O Kierkegardzie. Por. Koniec końców egzystująca jednostka wygrywa w bitwie w ogólnością..

cyt. t.. cyt. ale ona sama jest skokiem..2.. 57. 42. która. oznacza również źródło.50 Duńskie słowo „spring” – „skok”. pojedynczy ruch istoty żywej. 342. A.. 140. Wybór. Kierkegaard. dz.49 2. O metodzie filozofii Sörena Kierkegaarda. dz. s. 88. W taki sposób człowiek staje się centrum dla siebie i cały świat dzięki temu zyskuje punkt centralny (Boga). Tworzenie. s. II. gdzie wyląduje – oto cel i rezultat skoku.. Jednostka odbija się od racjonalnej odskoczni i nie wie. 279. F. Historia filozofii. to jest też duchowa i jest istotą zatajoną. aktywność i wybór są elementami autokreującymi jednostkę – ze skoku rodzi się egzystencja. dochodzi do zastoju. dz. Copleston. cyt. 50 Por.. s. cyt.. dz. dz. R. jak to już S. s. Oznacza ono również rozdzielanie. 280. S.. s.. cyt. Podstawowymi kategoriami dialektyki jakościowej są: skok. 47 Por.. dz. to cała rzecz okaże się za trudna dla kogoś. 177. dz. S. 44 45 . 49 Por. a ta doprowadza do poznania Boga.46 Zaprzestanie samopoznawania siebie prowadzi do melancholii – bezpośredniość wiąże człowieka życiem doczesnym. s. wybór rozumiany jako skok. ale właśnie jakościowe. kto jest zainteresowany dialektyką. a to możliwe jest. cyt. S. które to objawia w pełni jednostce w jej egzystencji. Szwed. dz. 27. s.1 Skok Człowiek przechodzi do najważniejszych stadiów swego życia poprzez skoki jakościowe. jeżeli znowu poprzedza ją ontologiczna nicość.44 Egzystująca jednostka pomimo. Jeżeli problem nie będzie dialektycznie klarowny.45 Coraz większej znajomości swej indywidualności towarzyszy potrzeba wyzwolenia ducha. jest pierwotna.. powstawanie czegoś. powtórzenie. Kierkegaard. W procesie tym duch urzeczywistnia się w formie jednostkowości. Egzystencja nie tylko rodzi się ze skoku. przecięcie jakiejś ciągłości.48 Słowa Kierkegaarda ujawniają jak ważna jest dla niego dialektyka egzystencji. 48 S. bo jak się okazuje nie tylko dla innych. cyt. chwila. E. Chwila. że jest zmysłowa. co jest związane z ryzykiem i niepewnością. ale i dla siebie jest się zagadką. Garaudy. dz. Mounier. cyt. Kierkegaard. Okruchy filozoficzne. Albo – albo. Wstęp do Nienaukowego Kończącego Dopisku. t. Kierkegaard proponuje nowe egzystencjalne „cogito”: wybór samego siebie. co dialektyczne może stać się życiodajnym źródłem naszego problemu.. uświadomieniem sobie kim się jest i do czego się zmierza. Por. I. odniesieniem się do transcendencji. 11. w: Res Publica Nowa 5/98. histerii ducha. ale przez akt woli. Kierkegaard. poprzez odkrycie samego siebie. Perspektywy człowieka. s. Dziennik. Istota skoku polega więc na wydobywaniu czegoś nowego ze swego wnętrza. Toeplitz. s. Albo – albo. Kierkegaard. s. A. Komunikacja pośrednia. a nie wszechogarniającej ogólności. Dla zagorzałego antyheglisty jakim był Kierkegaard nie są ważne przemiany ilościowe. 253. cyt. Przejście to nie dokonuje się też na drodze myślowej.10 powiązana z samopoznaniem. s. Nie jest to takie łatwe. Żywiołowe i niczym obiektywnie nie uwarunkowane przechodzenie od jednego do drugiego bieguna przeciwności prowadzi do egzystencjalnego wyboru. K. Szwed... Wprowadzenie do egzystencjalizmów.2. Dialektyka jakościowa Jedynie to.47 2. jeżeli drobne detale staną się przedmiotem rzadkiej wiedzy i wielkiej bystrości. dz. 46 Por. Egzystencjalna resubiektywizacja. cyt. jest on przytłumiony i nie jest jaźnią.

Dziennik. 95. dz. przed śmiercią. Lęk pojawia się bez przyczyny i uprzedzenia. Toeplitz. Por.. w: Roczniki Teologiczno . Ta kategoria to także moment ingerencji Boga w czas. 23.53 2. z pojmowaniem czasu jako „kairos”.. II. S. więc lęk wraca i zapowiada kolejny skok. również w antropologicznym – w chwili dokonuje się synteza ciała i duszy..3. Kierkegaard. S. Żejmo. Powtórzenie Dla wyjaśnienia tej kategorii dialektyki jakościowej autor „Powtórzenia” przypomina stary obraz użyty już w filozofii przez Heraklita z Efezu: „nie można wejść dwa razy od tej samej rzeki”. 25. jest grzech. wybrania „albo – albo”: przez skok do postawy wyższej. w których walczył z oficjalnym chrześcijaństwem. K. s. Granat.2. ale pojawił się razem ze zdecydowaniem się na wieczność przez wybór dokonany bez oparcia się na tym. dz. Wybór. Problem egzystencji i esencji. który domaga się przejścia do wiary przez odrzucenie lęku w skoku i doprowadzenie osoby ludzkiej do jedyności i niepowtarzalności. dz. dz. dz. według Kierkegaarda. że lęk jest czym innym niż strach.52 Trzeba tu również wyjaśnić.. Albo – albo. Dziennik. s. Stanu tego wcześniej nie było. cyt. 51 52 . cyt. t. dz. co czasowe – tym charakteryzuje się prawdziwe chrześcijaństwo.. s. Kierkegaard. Prawdziwe chrześcijaństwo jest związane z chwilą...54 Słowo „chwila” (duńskie „öjeblikket”) jest tytułem ulotek wydanych przez Kierkegaarda w ostatnim roku jego życia. 53 Por. który jest strachem przed czymś.. Chwila. a dokonuje się on w chwili. 54 Por. nie trwa.2. s. Fryszman. dz.. s. cyt. Toeplitz. ucieleśnionej w osobie Chrystusa. Kierkegaard. S. ale ciągle zachodzi. Nie jest to dane bezpośrednio. stawaniem się dla wieczności. Kierkegaarda genetyczna.11 zostało powiedziane.. bólem. najlepiej w wiarę bez wyłączania jej absurdalności i z akceptacją wszystkich motywów jej przyjęcia. cyt. Wybór.. cyt. 55 Por. dz. K..55 czego Kościół nie uwzględniał. a nie „chronos”. cyt. S.. 76 – 77. Pojęcie lęku. rodzi lęk. Okruchy filozoficzne. 84.. Jest to ingerencja egzystencji w upływ czasu. cyt.Kanoniczne 3/1956. Kierkegaard. 114. Najwyższą możliwością człowieka. cyt. s. ale w wierze i domaga się egzystencjalnego przeżycia. Chwila ma charakter punktowy. Egzystencjalizm w świetle nauki o łasce i grzechu. np. Filozof pisze: Czy bez skoku może nastąpić nagłe przejście od determinacji ilościowej do determinacji jakościowej? I czy nie na tym polega całe życie?51 Przyjrzyjmy się jeszcze bliżej związkowi skoku z lękiem. A.. s.. M.. która jest atomem wieczności w czasie. Chwilę można rozpatrywać nie tylko w aspektach egzystencjalnym i chrystologicznym. 93. 122. 54 – 55. i wymaga od jednostki opowiedzenia się. Dialektyka jakościowa. Taka jest egzystencja – nieustannie się zmienia.56 2. 137. s. K.2 Chwila Transcendentno – immanentnym źródłem egzystencji jest jakościowy skok z czasu do wieczności. Toeplitz. dz. ale ponieważ zachowanie stanowiska wiary wymaga ponownego przeniesienia się do obiektywnej niepewności. której nosicielem jest duch. a bez którego z kolei nie można się odbić do stanu zwanego wiarą. jest nieustannym „teraz”. W. Kierkegaard. Jest on przezwyciężany przez skok.. cyt. s. 56 Por. S.

Kowalczyk. Kierkegaard pisze. s. s.1 Majeutyka Dla lepszego wyjaśnienia pojęcia majeutyki u Kierkegaarda musimy na chwilę powrócić do pojęcia samopoznania. zachęca i pobudza drugiego do podjęcia w swoim życiu decyzji egzystencjalnych. cyt. 183.60 2. w: Res Publica Nowa 6/90. S. bardziej egzystencjalnie zaangażowany podmiot. co się wspomina było. tzn.3. z akcentem na „coraz to nowe”. 60 Por. Świderski. B. tł. nie ma osobowości. Tamże. Toeplitz. Chodzi mu o ponowienie równowagi. czyli powtarza siebie dzięki skokowi dokonującemu się w chwili. a tak naprawdę pomaga. przy czym prawdy teoriopoznawczej nie można osiągnąć rozumowo. 390. Im więcej świadomości.58 Powtórzenie to nie tylko banalne odtworzenie przeszłości.59 Choć Kierkegaard dąży ku subiektywizmowi to jednak nie jest to relatywna epistemologia – różnice zachodzące pomiędzy prawdą logiczną. Kierkegaard. a teoriopoznawczą są zatarte przez utożsamienie prawdy z egzystencją. gdy styka się subiektywność z wiecznością.3. cyt. Komunikacja pośrednia. bo zawsze się staje. Choroba na śmierć. nawet obiektywna analiza bytu ludzkiego. Tym nowym jest wybór subiektywnie powtarzany i nadający nową jakość. tł. a powtórzenie szczęśliwym – zakładając oczywiście. że egzystencja. jest pojęcie komunikacji pośredniej i majeutyki. W ogóle świadomość. S. 2. jest rzeczą decydującą o stosunku do samego siebie. Szwed. Powtórzenie występuje tylko w świadomości jednostki w chwili. gdy człowiek staje się sobą po raz kolejny. Dopiero wtedy można powiedzieć. to przypomnienie tego.. Toeplitz. W – wa 1980. dz. tym więcej osobowości.12 Kierkegaard uznaje drugi rodzaj powtórzenia . Powtórzenie. Bóg w myśli współczesnej. co było i synteza tego przypomnienia z nadchodzącą sytuacją. Jest to klucz do zrozumienia całej jego filozofii egzystencji. im więcej woli. K. Ten stan i jego powtórzenie jest największym w życiu człowieka. 151. w którym dominuje. powtarza się zatem „do tyłu”. 61 S. Mówimy. teraz się staje.. samowiedza. że to. Kierkegaard. dz. Stąd wspomnienie czyni człowieka nieszczęśliwym. Zaś właściwe powtórzenie (o ile jest możliwe) to wspomnienie skierowane ku przyszłości. Człowiek. Polega ona na dialogu.57 Duńskie „gjentagelse” to właśnie „po – wtórzenie”. s. S. która była. 29. Kierkegaard. którą człowiek jest i nie jest. Co to jest prawda. choć wcale nie szkodzi. Prawdziwa egzystencja to powtórzenie stanu zawieszenia pomiędzy przeciwstawnymi biegunami. tym więcej ma też samowiedzy. a im więcej ma woli. aby umknąć życiu. Kierkegaard. „po – nowienie”. cyt. A. Zagadnienia epistemologiczne Kolejnym zagadnieniem filozofii jednostki według Kierkegaarda. tym więcej osobowości. s. który nie posiada woli. 148 59 Por.. że człowiek ten chce zaistnieć i w momencie narodzin zacznie szukać pretekstu. Wskazuje ono na metodę jaką trzeba się posłużyć w relacjach Ja – Ty.61 Tej indywidualnej potrzeby samopoznania nie jest w stanie nic zastąpić. s. tym więcej woli. dz. Skłania on. 57 58 .egzystencjalne. 294 – 295. w: K. s. że się weszło do Królestwa Niebieskiego.

. w: K. dz. s. cyt. Inkorporuje on wtedy treści obiektywne. 128. Egzystencjalizm jako zjawisko kulturowe. ale to za mało. przez co osiąga niepowtarzalność i naśladuje absolutny wzorzec. 62 . S. s. s. M. Takim sposobem zarówno Bóg. ale jeszcze egzystencjalnie nie przyjęta. Toeplitz. dz. W – wa 1980. Nie może wierzyć. odkrywając w sobie jego uzasadnienie. 67 Tylko wtedy.4. Szwed . 50. w: Principia XXIII (1999). XXXIX. P. A. 255 – 258. K. nie na mocy warunku.. Nuda i tożsamość.2 Niemożliwość istnienia „ucznia z drugiej ręki” Komunikacja pośrednia jako jedyna możliwa komunikacja między dwoma podmiotami zachowującymi swą wolność i autonomiczne wnętrze nie dopuszcza poznania przez jednostkę Boga i ustosunkowania się do samej siebie za pośrednictwem innych.. s. Gdańsk 1983. Markowski. cyt.13 Kierkegaard pragnie więc na wzór Sokratesa pomóc w znalezieniu prawdy o sobie innym.. dz.. Okruchy filozoficzne. która jest w nich. K. Nad Kierkegaardem. Toeplitz. Okruchy filozoficzne. Toeplitz. inni tylko w tym pomagają. s. O metodzie filozofii Sörena Kierkegaarda. Chwila. świadectwu żyjących równocześnie. uznać jego sposób podejścia do sytuacji jednostki w świecie.. Szwed. Chwila. Musiał to jeszcze przyjąć za swoje. 63 Por. który stoi w opozycji do egzystencji jednostki. 65 S. cyt. być uczniem. ani Por.66 Rola drugiego w przekazywaniu treści obiektywnych. Jej celem jest nie tylko przemyślenie problemu.. 53 – 54. służy konstytuowaniu się w jednostce wiary. którzy twierdzą. 56 . zostaje to odkryte.ani racjonalizm. Nie ma ucznia z drugiej ręki. Toeplitz. s. subiektywizuje je i wytwarza treści sub – subiektywne. 68 S. Musi uwierzyć tylko jemu samemu – nikt nie może być uczniem z drugiej ręki.. s.. że późniejszy wierzy dzięki zapośredniczeniu. Mylą się więc ci. Czytelnik dzieł tego filozofa mógł się z nim zgodzić. K. przeżyciu paradoksu i odkryciu Boga w sobie. 66 Por. dz. jak to już wspominaliśmy powyżej. cyt. A. Dialektyka komunikowalności. który wierzy któremuś tam z kolei uczniowi Chrystusa. tł. jak i jednostka zachowują swoją odrębność i podmiotowość.. Kierkegaard. Kierkegaard.65 Każdy musi sam dotrzeć do treści egzystencjalnych i nie może korzystać z doświadczeń innych. prawdy. ogranicza się do pomocy odkrycia jaźni w sobie. 62 Majeutyka przez oparcie się na konieczności wyboru spośród subiektywnie przyjętych treści rodzi napięcie i niepokój. Kierkegaard zjawisko to nazywa reduplikacją. Kierkegaard. Kierkegaard a filozoficzne. W odkrywaniu go liczy się tylko jednostka.64 2. s. cyt. a niszczy ją suchy racjonalizm.68 2.3. Z istoty swej pierwszy i ostatni są sobie równi. 41 – 42. Człowiek syntezą skończoności i nieskończoności Kierkegaard wręcz nienawidził wszelkiego systemu. dz.64. ale musi ona być przeżyta i przyjęta przez każdego tylko subiektywnie.63 Odrzucenie zamykających określeń przez niepowtarzalny wysiłek duchowy odkrywa prawdę o człowieku. Kierkegaard. ale nie tylko – drugi człowiek ma również zaniepokoić egzystencję i subiektywność pierwszego. tak więc i struktura człowieka została opisana w opozycji do niego . który otrzymał od Boga. nawet gdyby cały świat to znał. ale opowiedzenie się za jego egzystencjalnym rozwiązaniem. 64 Por. Jest to możliwe przez obiektywną formułę. 15. 67 Por.. kiedy ja to odkrywam.

194. S... cyt. W „Chorobie na śmierć” Anty – Climacus przedstawia następującą wizję człowieka: Człowiek jest syntezą nieskończoności i skończoności. cyt. 71 Por. K. Marksizm i egzystencjalizm . która jest rozpadem ustosunkowania się do samego siebie jako wieczności i doczesności. s. Kierkegaard. 168. dz. s. Wybór. 114. s. 76 Por. tj. 77 Por. S. transcendentny i immanentny. jeśli tak można powiedzieć. doczesności i wieczności. 41. S. 74 Por. A. 34.. Wybór. cyt. w: Studia Filozoficzne 5(1971). że pierwotna determinacja (synteza oparta na stosunku do Boga) funduje wolność ludzką. O metodzie filozofii Sörena Kierkegaarda. Szwed... S. Człowiek w myśli współczesnej. s. dz. s. dz. cyt.76 I w taki oto sposób wszystko się zazębia i w naturalny dla kopenhaskiego filozofa sposób trwa w nieustannym napięciu i dialektycznym przechodzeniu z jednego skrajnego stanu w drugi. Gdy zwróci się ku samej sobie – synteza przestanie być przez Boga podtrzymywana i pojawia się rozpacz. s. cyt. która jest stosunkiem. który ustosunkowuje się do samego siebie. bo nie są same z siebie odrębnymi składnikami bytu ludzkiego i bez siebie nawzajem. 282.. o ile odnosi się do Boga. ona scala ten układ i nie pozwala mu się rozpaść. bo jest wolną jednostką. Wokół sporu o sens istnienia. to można mówić o prawdziwości ludzkiego bytu. Kierkegaard. możliwość ustosunkowania się do Niego. nie da się unicestwić. gdyby nie ująć jaźni. Czy Kierkegaard jest irracjonalistą?.77 Obraz człowieka jako syntezy ciała i ducha byłby niekompletny. dz.72 Transcendencja jest czynnikiem gwarantującym istnienie osobowości człowieka. Gromczyński. jednym słowem syntezą. 73 Por.69 Nie byłby sobą. tzn. 188. Płużański. że antropologia Kierkegaarda ma charakter negatywny. Człowiek w myśli współczesnej.73 Z tego już wynika. to jednocześnie nie mogą ich też być rozdzielone. W – wa 1971. nie mają racji bytu. Dziennik. S. Jednostka ludzka jest złożona z pierwiastka cielesnego i duchowego o tyle. że człowiek jest zdolny do kształtowania siebie jako syntezy poprzez zbliżenie i zjednoczenie z Bogiem – Kierkegaard zaakcentował przez to dynamiczno – aktywny profil każdej osobowości. dz. gdy człowiek wyraźnie tego chce. Kowalczyk. 736. Filozof odcina się od monizmu zarówno w jego wersji materialistycznej. K. Choroba na śmierć. cyt..myśl chrześcijańska. S. 72 Por. 285. 193. Dziennik. Kierkegaard. Wybór. dz.74 Według Kierkegaarda człowiek może się ustosunkować się do Boga. 69 70 . dz. s.14 sentymentalistyczny empiryzm nie mogły dać odpowiedzi na pytania o bytowe podstawy człowieka. W – wa 1973. podobnie jak i absolutny paradoks – Chrystus. S.. dz. 298 – 299... S. s. Lubańska. T. jak i panteistycznej – pociąga go dualizm: człowiek ma składać się z dwóch części.71 Chcąc wytłumaczyć tę syntezę musimy już na początku odwołać się do kogoś wyższego od człowieka. Te dwa elementy. Kowalczyk.. Kierkegaard. s.. Dziennik. 163. s. tj.. 15. s. że człowiek jest bytem wolnym. Karski. choć są od siebie oddzielone. Mimo.70 Synteza ta z natury. Pomian. w: Principia XXIII (1999). W. cyt. a zarazem jest koniecznym elementem w życiu każdego człowieka. dz. gdyby nie dodał specyficznych dla siebie elementów: 1) jaźni jako ustosunkowania się do stosunku oraz 2) wolności wypływającej z takiego rozumienia człowieka. oczywiście tylko wtedy. s. do Boga. 75 Por. a istotą Por. s. Człowiek pośród rzeczy. Teologia protestancka XX wieku. Wolność w koncepcji. Wybór. Dziennik. cyt. Kierkegaard.75 Pomimo całej jego wolności jest bytem zdeterminowanym (determinacja sięga najgłębszych warstw ducha) i dopiero na tej podstawie można powiedzieć. cyt. wolności i konieczności.

135. etycznym i religijnym. religijność A i religijność B). S.. dz. że zachodzi od do samego siebie. swoista meta .. 357. Duch. egzystujący podmiot. czyli ukonstytuować jaźni. Szwed . dz.. Szwed. Kierkegaard. Szwed. a są przedzielone tzw.82 2.. cyt. Kierkegaard.78 Co to dokładniej oznacza? Dopiero ustosunkowanie się do relacji jaką tworzą między sobą elementy syntezy.5. A. dz. 95 – 219. dz. a kolejne obrazują postęp egzystującej jednostki w ustosunkowywaniu się do tego.. Kasperski. cyt. 119. Kierkegaard. Por.. dz. cyt. Poznanie i sztuka egzystowania. czyli potwierdzić syntezy. Z drugiej strony pragnął zerwać z etyki i religii zasłonę rozumu i pozbawić je złudzeń. Albo – albo. tym pełniej doświadcza swojej wolności i umacnia swoją osobowość oraz im bardziej zanurza się w wolności i prawdziwie odnosi się do tegoż stosunku. Okruchy filozoficzne. 51. 15. K. S. s. brakiem refleksji.. Toeplitz. Przedmowa. s..79 Jeśli w życiu człowieka pojawiają się jakieś niepokoje. cyt. dz.. s.relacja. że wywodzą się z racjonalnej rzeczywistości.15 stosunku jest to. Na ten temat: A. s. dz. s. s. E. Między wolnością a prawdą egzystencji. cyt. II. początkiem stawania się. O metodzie filozofii Sörena Kierkegaarda. s. 81 Por. oraz bardzo obszernie: A. O metodzie filozofii Sörena Kierkegaarda.. Kierkegaard. 2. Człowiek tracąc jaźń traci wolność i samego siebie – pojawia się rozpacz. cyt.81 Dążenie do wywyższenia poznania subiektywnego i niechęć do kategorii obiektywnych stały się podstawą do braku ich zastosowania w etyce i religijności. Chwila. Rodzi się ona w głębi człowieka z rozpadu syntetycznego stosunku jaźni do samej siebie i jest ona na trwałe wpisana w egzystencję człowieka i dialektykę przeciwieństw. co wieczne. 43. t. tworzy jaźń. tym jaśniej doznaje transcendencji. 43.. 82 Por.. 80 Stadia te z kolei mogą zawierać jeszcze poszczególne podstadia (np. Psychiczne przejawy etyczno – religijnej egzystencji człowieka są bezpośrednim doświadczeniem jaźni przez samą siebie.. 47 – 50. cyt. cyt. A. że w tej filozofii nic nie ma raz na zawsze ustalonej pozycji. Stadia na drodze życia Dochodzenie człowieka do prawdziwej egzystencji dokonuje się. którą jest z ręki Boga. Analogicznie im bardziej człowiek ustosunkowuje się do samego siebie i transcendencji. to mają one swoje źródło właśnie w strukturze osobowości. które można też nazwać stadiami na drodze życia.. modelami egzystencji człowieka: estetycznym.. Stadium estetyczne jest związane z najniższym sposobem egzystencji. wg duńskiego filozofa. Człowiek ustosunkowując się do wieczności.1 Stadium estetyczne S.. ale zjawiskiem ustosunkowania się stosunku do samego siebie. bo nie może osiągnąć wieczności. 13. jaźń nie jest stosunkiem. 78 79 . czyni przedmiotem samego siebie – po raz kolejny zauważamy.. cyt.80 Skąd taki podział?. s. międzystadiami (międzystadium ironii i międzystadium humoru). s. która go zakłada musi popaść w rozpacz. E. cyt.. dz. Kasperski.. Kierkegaard nie zgadzał się na ogólność oraz na apoteozę sztuki i przeżycia estetycznego. dzięki której istnieje prawdziwa osobowość. Poznanie i sztuka egzystowania. dz. dz. Szwed. etapami. Choroba na śmierć. czyli ustosunkować się do samego siebie.5.

s. Prowadzi to do rozpadu jaźni i do rozpaczy – pojawiają się dwie możliwości: albo utrwalenie rozpaczy poprzez Por... Wszędzie tam będzie się mówiło o historii zewnętrznej.. Albo – albo. cyt. nie może jej posiadać. t.. 86 Por. Nie może dostąpić też pocieszenia. dotyczy wybory między dobrem a złem i ma charakter etyczny. s. t. Nie odsłania to u niego podmiotowości i pozostaje zagadką. Kierkegaard a próba przezwyciężenia. s.85 Przyjrzyjmy się Don Juanowi. s. Kierkegaard a próba przezwyciężenia. Kierkegaard. t. A.84 Jednostka w tym modelu egzystencji dąży do nieskończoności. dz. cyt. „spostrzeżeniowy”. przyjmuje pozę. dz. s. Kierkegaard. zmysłowe i nie sięga do głębin egzystencji. I w ten sposób wydaje się jej. jako to. Albo – albo. Kierkegaard. Duch jako podmiot nie odnajduje siebie jako przedmiotowej rzeczywistości domagającej się ujawnienia. S. A. nie uświadamia sobie. cyt. Sören Kierkegaard. cyt. ale ją źle pojmuje – jedynie jako brak innych ograniczeń niż te. Rogalski. I. „dwuznaczny”. wchodzi w nastrój. a człowiek. 12. t. Szwed. co oznacza tyle co „zmysłowy”. Albo – albo.16 Słowo estetyczny pochodzi od greckiego „aisthetikos”. który nie reflektuje nad jej aktami lub jest pozbawiony wyobraźni oraz żyjący w bezpośredniości. 86 Samowystarczalność nie przynosi żadnego rozwiązania i prowadzi do jego unieszczęśliwienia. sam staje się lękiem. Jego życie jest serią momentów. 227. a także fragmenty wizji stadium religijnego. które nakłada własny smak. A. s. Przykładami człowieka estetycznego stają się niektóre typy romantyczne. 87 Por. dz. s. 173. dz. cyt. bo te ma charakter religijny. Człowiek nieszczęśliwy to człowiek nie przebywający w swoim wnętrzu – takim jest przecież esteta. dz. dz. Jedyny prawdziwy wybór. absolutne „albo – albo”.. s. 89 Por.. W – wa 1958. Faust jest wyrazem demonizmu określonego jako to. 83 84 . Kierkegaard. w którym Kierkegaard wykłada swój sposób rozumienia stadium estetycznego i etycznego. jak np. 94 – 148.89 Zachwiana jest tu synteza jaką jest człowiek i jaźń konstytuująca osobowość.. cyt. jest „Albo – albo”. K. Toeplitz.. dz. t. Don Juan i Faust. t. coś po prostu nieświadomie wzięło górę nad czymś. co religijne. gdzie pąk indywidualności nie jest jeszcze rozwinięty. Szwed. red. który zatrzymuje się jedynie na tym. cyt. 179 – 180. Kierkegaard. że jest duchem ze swej istoty. 122. co zmysłowe. emocjonalnie ustosunkowuje się do wybranej możliwości. Zofia Abramowiczówna. 54 – 56.88 Tak naprawdę jego wybór nie istnieje – przez swoją bezpośredniość w ogóle nie jest wyborem lub został zatracony w olbrzymiej różnorodności. Kierkegaard. S. choć rzeczywiście tak nie jest. Pożądanie jest w nim określone: pożąda w sposób absolutny.87 Esteta zakłada maskę. gdzie nie rozpoczął się jeszcze proces wewnętrznego rozkwitania jednostki. a on przecież odrzuca to.. cyt.. powtarzających się i pozostających ze sobą bez żadnego związku. I. cyt. Sören Kierkegaard nadaje samoświadomości charakter egzystencjalny. Zmysły są zanurzone w lęku i ten lęk rozprzestrzenia się na całe jego życie.. co duch chrześcijański wyklucza. 85 S. Don Juan jest wyrazem demonizmu określonego jako to. że jej egzystencja jest wyrazem wolności. co duchowe. s. 56. S. dz. nie ma cech absolutnych – wybór u niego jest skończony i przypadkowy. Słownik grecko – polski. II. S. 173 – 174. I.. I. które polega na umieszczaniu na zewnątrz swoich ideałów. Albo – albo. swojej samoświadomości i swojej istoty.... s. Jednym z najważniejszych dzieł. 101. dz.83 Esteta więc to człowiek. II. co zewnętrzne. 164 88 Por. a nie estetyczny. Albo – albo.

II. K.. cyt. 19 – 22. który jest poprzedzony rozpaczą. Przyłębski . A. które egzystuje jedynie w stadium etycznym.. S. s. A.94 Jest ona nieuchronnym następstwem struktury człowieka i każdy musi jej doświadczyć. Kierkegaard. że nie można zachować syntezy.potrzeba jakościowego skoku. 93 Por. dz. s. Albo – albo. doczesność). jako ściśle Por. co jednostkowe i absolutne. 344. Paci. można przezwyciężyć tylko przez zaangażowanie etyczno – religijne. że się nie chce być sobą (świadomy swego powołania człowieka odrzuca je). Przyłębski. Por. rozpacz.17 wypieranie ze swej świadomości faktu niemożliwości prawdziwej egzystencji w stadium estetycznym. że poza bezpośredniością istnieje jeszcze jakaś rzeczywistość duchowa.95 Człowiek w stadium etycznym akceptuje ogólnoludzkie zasady.. B. A. Kierkegaard nazywa rozpacz „chorobą na śmierć”. t. Andrzejewski. cyt. cyt. 95 Por. 66. który stanie się zaczątkiem duchowego zintegrowania osobowości. zasadzonej z kolei na transcendencji. dz. Toeplitz. Kierkegard. S. B.. Albo – albo.2 Stadium etyczne Kolejnym modelem życia człowieka jest stadium etyczne. jeśli rości sobie prawo do bycia wszystkim. niezależnie czy jest się tego świadomym. dz. Moryń. W „Albo – albo” Kierkegaard stwierdza. gdy nieświadomie odwraca się od wieczności). Mały leksykon filozofów. 258. Przejście do niego nie dokonuje się płynnie . kiedy zajmuje miejsce sobie należne i przyjmuje właściwe sobie funkcje – stanowi etap na drodze do prawdziwej egzystencji i przez swoje oddziaływanie pomaga człowiekowi w stawaniu się.90 Czy estetyka zawiera w sobie jakieś pozytywne elementy? Zgodnie z poglądami Kierkegaarda trzeba ją odrzucić.91 2. cyt. s. że się nie jest świadomym swej osobowości (człowiek pogrąża się w niej. Jeśli się o tym wie. co wieczne i czasowe.cyt. albo wyzwolenie z niej poprzez absolutny wybór siebie.. M. cyt. Szwed. s. s. Copleston. cyt.. wówczas niezależną koniecznością staje się przejście do wyższej formy czystego istnienia ludzkiego.. s. Moryń. II. Między wolnością a prawdą egzystencji.. s. dz. Podaje jednocześnie lek na tę chorobę – odnalezienie swego „wiecznego ja”.93 Kierkegaard wyróżnił trzy podstawowe rodzaje rozpaczy: rozpacz. 92 S. dz. Choroba na śmierć. 94 Por. a później religijnym. Andrzejewski.. F. Mały leksykon filoozfów. kieruje się odpowiedzialnością i sprawiedliwością96 – tak można na pierwszy rzut oka scharakteryzować ten model egzystencji. A. 90 91 . 65.. t. a należy zaakceptować. cyt.. E.. nie da się w człowieku na stałe ściągnąć wieczności do czasu. ale nie jest to stwierdzenie pełne i nie to jest w stadium etycznym najważniejsze. 516. ustosunkowanie się do tego. dz. Historia filozofii.. Kierkegaard. absolutnego wyboru. ma ono doprowadzić do ujawnienia w ten sposób w sobie swego „własnego ja”. rozpacz. w której jeden z elementów jest nieskończony w skończoności. dz.5. Kierkegaard. dz. 105 – 107. cyt. całkowicie odrzucająca skończoność. 61 – 63.. Bierze się to stąd. Przedmowa. czy nie. s. Fenomenologia doświadczenia. że się chce być sobą (wyolbrzymiona afirmacja nieskończoności.. dz. dz. 18. Szwed.92 Antytezę świadomości estetycznej jaką jest rozpacz. ustosunkowaniem się do samego siebie jako syntezy tego. M. 295. cyt. Każdy estetyczny pogląd zawiera rozpacz. Skazanie człowieka na rozpacz nie jest dla Kierkegaarda sadystyczną torturą dla innych i masochizmem dla samego siebie. s. 96 Por. pomaga dostrzec. że człowiek wybierający siebie etycznie wybiera samego siebie konkretnie.

W. cyt. jest dalej od prawdziwej egzystencji od człowieka. wobec niemożliwości jej urzeczywistnienia. II. Między wolnością a prawdą egzystencji. i głosu powszechnego rozumu. że cały czas jeszcze w tym stadium nie jest rozwiązany konflikt subiektywności z obiektywnością. aby nicość nie stała się składnikiem egzystencji.. 37 – 38. s. dz. Wybierając zaś siebie ma od razu zadanie do spełnienia – nie żyje bezcelowo. cyt. 99 Por. 97 98 . W tej właśnie sferze wolności i etycznego wyboru każdy może potwierdzić swoją absolutną wartość. 2. Por. Dziennik). Kierkegaard.. Poczucie winy i skrucha prowadzą do otwarcia się na możliwe wyzwolenie. Jest to naturalna droga ze stadium estetycznego do religijnego. połączone z akceptacją określonych reguł i powinności moralnych. Świderski. Kierkegaard. 125 101 Por. 315. 128 – 129. F. 64 – 65. a jednak akceptuje określone normy. który posiada świadomość czynionego zła. Zauważmy jednak. i wyb. s. które jest przecież celem. Jednostka niby wybiera siebie. w: K.. s. cyt. Kossak. dz. Toeplitz. Melancholia jest trójkątem.. s. Notatki z „Dziennika” (fragm. J. S. oddala się od prawdy.. Historia filozofii. Aktualność Kierkegaarda. wizję braku perspektyw i paraliżujący lęk. to jednak przez chaotyczne wysiłki i szamotanie się w wybieraniu tego. s. 343. t. Wprowadzenie do „filozofii”. aby ten niekorzystny dla jednostki stan rzeczy odwrócić. W. Wypływa to z pojmowanie przez duńskiego filozofa prawdy jako subiektywności – zaczyna się powoli kierować ku stadium religijnemu. który w przeciwieństwie do estetyka nawiązuje kontakt ze swoją duchowością poprzez wysiłek samopoznania. nie może dopuścić do tego. Gromczyński. jeśli zostaną wybrane oczywiście przez Por..98 Kierkegaard uważał. by nieokreślone myśli w niej krążyły. dz. s. a aktywnej woli zaangażowanej w wybór moralny.5. Dostrzegając zatem siebie i przenikając swą świadomością cały swój konkretny byt. której tak brakowało w poprzednim stadium. K. 100 Por.97 Etyk to człowiek. Toeplitz. cyt. 102 Por.. Kierkegaard.. dz..3 Stadium religijne Przy przejściu ze stadium estetycznego do etycznego koniecznym było doświadczenie rozpaczy. cyt. Człowiek etyczny nadaje swemu życiu formę i spójność. i by różne możliwości sprowadzały go z obranej drogi egzystencji. tł. 340 – 351. że prawdziwe człowieczeństwo jest realizowane w etycznej sferze wolności człowieka. ale nie dzięki jego intelektowi. W kręgu chrześcijańskiego egzystencjalizmu.. dz.. Szwed. cyt. podobną sytuację napotykamy przy wejściu w stadium religijne – konieczną jest świadomość grzechu. Toeplitz. Copleston. dz. Albo – albo. który tak naprawdę niewielu podejmuje. B. s. który pozostaje w sferze bezpośredniości i nie grzeszy. cyt. dz. S. cyt.100 Choć jednostka egzystująca etycznie w perspektywie założonego ideału jest przygotowana do przyjęcia chrześcijaństwa. s. ale zarazem skłania się ku niej i uwrażliwia się na nią.. A. co ogólne i rozumne znowu może wejść w rozpacz. że człowiek. dz. Gromczyński.102 Koniecznym jest więc przejście do stadium kolejnego. K. s. 21. którą można przezwyciężyć jedynie poprzez odniesienie się jednostki do Boga... i rozszerza w sobie duchową wolność do jej przyjęcia. W – wa 1980. Kierkegaard.99 Ta zdolność wyboru i korzystanie z wolności jest ważne dla Kierkegaarda do tego stopnia.101 Lęk ten jest niczym innym jak obroną.18 określoną jednostkę. 68 – 77. że nawet uważa.

Świadomość ta. 105 Por. aby ustosunkować się rzeczywiście do tego.111 Stosunek religijności B do rozumu i wiary będzie przedmiotem trzeciej części artykułu.. E.106 W stadium religijnym można wyróżnić dwa typy – religijność A i religijność 107 B. Przedmowa. Wprowadzenie do egzystencjalizmów. Bojaźń i drżenie. S.. Bardzo niewielu ludzi do niej naprawdę dociera110 i nie można ocenić. cyt. w: Rocznik Teologiczny ChAT 2/1991. Chrystus filozofów. dz. Toeplitz. 108 Por. Nie wyznał tego nawet Kierkegaard. Teologiczne źródła filozofii egzystencjalnych. do którego człowiek zmierza w swej subiektywnej egzystencji. bo jest ogarnięty przez ducha oraz na dowolność i wykraczanie poza banalną ludzką rzeczywistość. Kierkegaard. Kierkegaard. s. ale nie tylko – ukazuje również w całej okropności grzech. cyt. to również świadomość absolutnego celu. druga jest autentyczna.na tym polega jego prawdziwe człowieczeństwo. ale nie osiąga... ani się do niego zbliżyć na tyle. Jest ona świadomością. Toeplitz. cyt. A. 279. 106 Por. 363 – 364.103 Kierkegaard pisze. że jest jednostką. 2. kto już to osiągnął. W – wa 1980. Mounier. Świadomość etyczna nie rozumie grzechu i dlatego trzeba przejść do kolejnego stadium.105 Samotny rycerz wiary może oprzeć się jedynie na samym sobie . tł. Kierkegaard. Konieczność wyboru Człowiek. 103 104 .. co powszednie. a uznanie siebie za grzesznika w stadium religijnym prowadzi do przezwyciężenia tego. Nie może przezwyciężyć paradoksu rozumu. tak jak Chrystus – Moc. ale go nie dostrzega. 174 – 175. O różnicy między religijnością A i B. S. spotykana powszechnie. że nie egzystuje się tak jak powinno. co absolutnie paradoksalne i wymykające się dyskursywnemu ujęciu.. dz. staje w swoim życiu przed wieloma problemami – unaoczniają je choćby próby rozjaśnienia pojęć syntezy. K. 100 – 101. 109 Por. s. s. Może sobie pozwolić na działanie wbrew rozsądkowi.104 Życie człowieka etyki jest kompromisem pomiędzy tym. Żyje w niepewności przedmiotowej. s. cyt. 391 – 392. 110 Por. a jednocześnie nie pozwala przed nim trwać w błogostanie.19 absolutne „albo – albo”. Pierwsza jest banalna. Przyjmuje postać sługi. Wybór. s. Kierkegaard a próba przezwyciężenia. co negatywne. który chce egzystować.. Toeplitz. 20 – 22. 107 Por. że istnieje w nim Absolut.. s. która wymyka się pozytywnym ujęciom. s. dz.109 Religijność B ma już charakter paradoksalny i przez to jest prawdziwie chrześcijańska. Dziennik. s. dz. Kierkegaard. s. Kierkegaard. dz. Wie. Szwed. cyt. jaźni czy Por. A. nie znajdująca się w opozycji do nikogo i do niczego. Przejście do stadium religijnego zawiesza etykę. bo w chwili badania siebie pod tym względem już mógłby to przeżycie zobiektywizować. czyli zegzystencjonalizowana. Wybór.108 Człowiek z religijnością A zakłada. który może być zniesiony jedynie w obliczu Boga. co jednostkowe. 267 – 272. Kierkegaard nazywa to skruchą. chce to osiągnąć. cyt. czego się nie da obiektywnie pomyśleć. Toeplitz. 176. 79 – 80. K. S. Dziennik. a tym. K.. 200. bo jest to całkowicie subiektywne. s. X.6.. 111 Por. że: tylko moc religii może wyzwolić etykę od jej walki z estetyką. dz. cyt. dz. cyt. Szwed. Tilliette. w: K. która go zakłada i do której się ustosunkowuje w swojej jaźni. S. dz.. Kierkegaard.

Albo – albo. 118 Por. 115 Por. dz. t.. wybrać Go raz na zawsze.20 stadiów życia. np. cyt. Rogalski. cyt. Sören Kierkegaard. t. cyt. nie można definitywnie określić. 219 .. 295. aby go ponownie odnaleźć. ale właśnie przede wszystkim wybór. Rozwiązanie ich nie dokonuje się na płaszczyźnie wstrzemięźliwości i obiektywnej refleksji. Kierkegaard. zgodnie ze słowami Kierkegaarda.. S. t. Kowalczyk. Albo – albo. II. który jest dla rozumu niepokonalną barierą. Jak wszystko. Kierkegaard.116 Moralne doskonalenie się nie jest owocem rozumowej refleksji.. ale nieświadomie. wymyka się dyskursowi filozoficznemu. cyt. co dla niego samego subiektywnie najlepsze. 117 Por. dz. Wtedy mimo wszystko i tak wybiera. 378. czy tamtego. 287 – 288. S. co absolutne (. Albo zobiektywizuje Absolut. Albo będzie trwał na poziomie grzechu i zniszczy w sobie Boga.). ale powinien wybrać to. s. aby nie wybierać tego.115 Albo będzie trwał w rozpaczy na poziomie estetycznym. K. a wybierają za niego ciemne moce tkwiące w osobowości. s. Wolność potwierdzona absolutnym „albo – albo” prowadzi do prawdziwego życia. trzeba jeszcze wiedzieć.117 Dotykamy również i przy tej okazji zagadnienia wolności i jej powiązań z prawdą. dz. dz. s. cyt.112 Samo wybieranie nie wystarczy. Nad Kierkegaardem. A. co wybierać: Absolutnie wybieram dzięki temu.. Wybieram to. musi zaistnieć potrzeba zaangażowania się w swoją egzystencję. 349. albo przejdzie na wyższy szczebel przez akt wyboru. oczywiście prawdzie etyczno – religijnej. Toeplitz.231. zaangażowany w tworzenie jaźni. 116 Por. mediację w swoim życiu to nie wybierze absolutnie i nie ma absolutnego „albo – albo”.119 Człowieka. ponieważ nie można się na stałe odnieść do Boga. cyt. Człowiek jest zmianą.. „albo – albo” nie znosi moralności. jest nadzieja na ocalenie i odkrywanie siebie po błędnych wyborach wcześniej dokonanych... Historia filozofii. dz. II. 112 113 . Bóg w myśli współczesnej. s. 114 Por. Copleston. dz. Wybór ten uwzględnia odpowiedzialność i jest konstytutywnym elementem dla życia danej jednostki w prawdzie. 119 Por. co duchowe i subiektywne. ale dokonanych wyborów między dobrem a złem. człowiek nieustannie się staje – służy temu nie tylko poznanie teoretyczne. Poprzez konieczny wybór człowiek staje się naprawdę wolnym. Wybieranie daje możliwość nadania historii człowieka charakteru pozytywnego – potwierdza.113 Jednostka oddala się od skończoności i dąży do Boga. da o sobie znać w kolejnych aktach wyboru. s. Musi to być również wybór świadomy. które podsuwa mu poznanie i wiedza. 343. F. ale tylko nadaje odmienną od dotychczasowej formę ekspresji.. co pozytywne. albo opanuje go lęk i zacznie znowu rozpaczać. Dotykamy tutaj paradoksu. musi stale trwać. ale przez akt wyboru. S. s.114 Oprócz tego jednak pierwotny wybór Boga. II. dz. cyt.118 Jeśli wybierze zapośredniczenie. Kierkegaard. Człowiek nie musi korzystać z własnych możliwości. XIX. Albo – albo. choćby nawet obiektywnie sprzeciwiała się temu. co Por.. 23. Historia filozofii. s.. s. Copleston. czyli siebie samego w wiecznym znaczeniu.. cyt. Dążenie to musi być ciągłym stawaniem się. F. że istnieje w osobie to. dz. S. pomiędzy wiecznością a doczesnością. który przeżywa dylemat „albo – albo”. albo ufnie otworzy się na transcendencję..

dz. wymykający się racjonalnemu ujęciu i zarówno realistycznemu. 24. 3. podmiotem wiary. bo jego status ontologiczny jest wątpliwy. .121 3. cyt. s. Por. dz. musi być podmiotem opcji pozytywnej lub negatywnej..1. więc i Bóg jest oddzielony całkowicie od ogólności. czyli ludzi. s. cyt. dz. Ustosunkowanie się do Boga nie jest dla człowieka takie proste: zachodzi całkowita heterogeniczność natur. przy czym Bóg dodatkowo nie zsyła żadnych znaków – wszelkie nadzieje zostały przekreślone. religia jest przecież tylko samouświadomieniem sobie niemożności wytłumaczenia przyczyn ostatecznych. Istnienie Boga Dla Sörena Kierkegaarda Bóg to byt transcendentny wobec ludzkiej świadomości i jednocześnie najgłębszy akt ludzkiej egzystencji. Kierkegaard contra Hegel. W Gromczyński. Bóg czy człowiek. Bóg jako ten.. 121 Por. Drogi ku Bogu. dz. Bóg w myśli współczesnej. Dziennik. jak i idealistycznemu poznaniu. 123 Por. Sören Kierkegaard. Ki erkegaa rd . konieczny i skończony. cyt. 69. Można go poznać subiektywnie.. cyt.. Wybór. 285. S . Kowal czyk . Realizacja jednostki w nieustannym wyborze Absolutu Zarysowując filozofię człowieka musieliśmy już dotknąć osoby Boga. który jest.. bierze swoje źródło z niemożności trwałego odniesienia się do takiego absolutnego bytu. S. a nie wiedzą o świecie. i nie jest irracjonalny.. cyt. w: Przegląd Powszechny 1/1948. ale aracjonalny. cyt. Czy Kierkegaard jest irracjonalistą?. a człowiek jest czasowy..120 Wybór jest absolutny i subiektywny. dz. Jednocześnie w małym stopniu została już zasygnalizowana jedna z cech Absolutu – Jego transcendencja. s. Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba.. a i tak jest to bardzo trudne.1. J . Sawicki. Bogiem Abrahama. Problem egzystencji i esencji. Bóg rzeczywiście istnieje. Dziennik. istnieje tylko jeden dowód – dowód wiary. którzy go słyszeli i doświadczyli w swoim życiu. K. 3. natomiast w dalszej części powtórne narodziny jednostki. dz. 338..123 Bóg ten jest absolutnie doskonały. s. Niemożliwość udowodnienia istnienia Boga Nie można jednak udowodnić istnienia Boga bo. 166 – 167. Kierkegaard. s. s. Toepl i t z. Teraz przyjrzymy się bliżej Jego osobie i możliwościom ustosunkowania się jednostki do Niego. T. które są wynikiem spotkania się tych dwóch osób. Wrocław 1983. racjami. s. cyt.. Pokrótce zostaną omówione cechy Absolutu.. cyt.124 W ten sposób osoba Boga stojąca poza zasięgiem spekulacji filozoficznej staje się wyzwaniem dla człowieka. a nie wiedzy. które niszczyło jaźń. Kowal czyk . możliwa. Wybór. dz. wieczna. s.. Jest Bogiem żywego doświadczenia religijnego. Precz z całą historią świata. 56. a potem problem konieczności jego wyboru przez jednostkę pragnącą autentycznego życia. Ki erkegaa rd .. F. s. Bóg to osoba nieskończona. 87.21 ogólnie przyjęte.1. s. S . Płużański. dowodami na rzecz prawdy chrześcijaństwa. Analizowane powyżej rozdarcie w człowieku. 234. Kł oczows ki .. tzn. 120 122 Por. 122 Oczywiście. dz. Choroba na śmierć. filozofia Kierkegaarda to filozofia jednostki. 293 124 S . 39. gdyż jednostka jest z nim ściśle związana i cała jej prawdziwa egzystencja wypływa z właściwego ustosunkowania się do Niego. do którego ten musi się ustosunkować. S. jak i cała filozofia Kierkegaarda.

to nie możemy tego powiedzieć. który również uważał. Jest więc obecny „pośrednio”. s. w którym zaczynam tego dowodzić. Kolejnym może być argument logiczny: początek dowodzenia jest już związany z przeświadczeniem. Bóg istnieje.22 więzi zerwane. Historia filozofii.. 129 Por. wtórnym i często powodującym powstanie fałszywych wyobrażeń co do istoty. cyt. Toepl i t z. Jest On obecny w człowieku tylko przez interioryzację. C opl es t on . niezmienności. cyt. Bóg. Tak więc Kierkegaard zakwestionował zarówno dowody aprioryczne. Jeśli jednak nie mamy takiego przeświadczenia to dowodzenie jest również niemożliwe – jest ono wtedy zabiegiem niepotrzebnym. bo nie można tego dowieść. które mogłyby być prawomocnymi i niepodważalnym punktem w dowodzeniu. Chwila. i dlatego wszelkie teoretyczne dowodzenie istnienia Boga nie ma żadnego znaczenia. a kiedy jest to ustalone. Ki erkegaa rd .127 Postawę krytyczną Kierkegaard zajmuje również wobec dowodów tomistycznych. że dowód spekulatywno – filozoficzny obcy jest egzystencji.. 385. Problem egzystencji i esencji. cyt. 43 – 44. że nie można rozpoznać w świecie śladów Bożego istnienia. K. cyt. cyt. s. a wtedy dowodzenie jest nonsensem. a nie istnienia. a jeszcze bardziej co do natury Boga. s. dz. Kierkegaard a filozoficzne. że istnieje absolutna różnica pomiędzy skończonym rozumem człowieka.. Nawiązuje tu wyraźnie do Kanta. dz... cyt. dz.125 O ile Bóg istnieje – niemożliwością jest dowodzenie jego istnienia. Bóg w myśli współczesnej. bo jest bytem duchowym. dz. założyłem jego istnienie. E. dz. 127 Por. to nie ma żadnej potrzeby tego udowadniać. a więc o Bogu. Okruchy filozoficzne. 50 – 51. Pomimo tego. to byłoby głupotą chcieć to udowodnić. K.129 125 Por. 47. Kierkegaard – chrześcijaństwo a obiektywne standardy. S . wszelki dowód ją zabija.. M ouni er . s... a nieskończonym Bogiem. 84. 126 S . bo to zakładałoby możliwość końca jego istnienia. bo istnieje i jednocześnie niepewny. że Bóg istnieje. W tym drugim przypadku pojawia się wątpliwość: po co dowodzić istnienia Boga. F . i w taki oto sposób agnostycyzm Kanta przysłużył się człowiekowi wierzącemu. a dwustronna komunikacja niemożliwa. że można wskazać na konkretne istnienie. A. S . s. ale tylko na płaszczyźnie wiary. w tym bowiem momencie. 59. Argument ten ma charakter egzystencjalny. Człowiek pośród rzeczy. J . P rokops ki . s. Jego istota jest jego bytem. bo wiedza może dotyczyć tylko istoty. 345. Pom i an.. 294. ale jeśli jest.. dz. dz. Nie ma w skończonym świecie takich przesłanek. cyt. s.. A. Wprowadzenie do egzystencjalizmów. a przecież istnienia duchowego nie można dowieść z istnienia bytów materialnych. że jest. a przecież Bóg nie podlega żadnym zmianom. bo dotyczy sfery pojęciowej. Kierkegaard uważa. ale nie można go dowodzić – koreluje to z przekonaniem. Anzelma – ma on już jakieś pojęcie Boga i z drugiej strony żarliwość wiary przesądza o wszystkim i dowód jest formalnością. cyt. s.. 128 Por. dz. Drogi ku Bogu.128 Kierkegaard był całkowicie przekonany... 261.126 Wierzący jest stawiany cały czas w dialektyce wiary i jest skazany na ciągle nowe doświadczenie Boskiej rzeczywistości. jak i aposterioryczne.. Tym bardziej Bóg – nie jest przedmiotem bezpośredniego doświadczenia i nie można Go poznać. . S zwed. 109. Kowal czyk . najwyższego stopnia idealności. który jest pewny. Kowal czyk . idealnym (ale nie w znaczeniu heglowskim!) możemy rozważać tylko w perspektywie jego wieczności. cyt. który jest bytem najdoskonalszym. s. w którego się już wierzy? Dowodem zawierającym w sobie obydwie możliwości jest dowód św. dz. objawia się człowiekowi tylko w pustce i zagadce.

46 – 47. w zamianie postaci Boga na postać sługi. P rokops ki . Bojaźń i drżenie.134 Szczyt paradoksu osoby Chrystusa ujawnia się najpełniej już w czasie jego Wcielenia. Dziennik. aby komunikacja była możliwa – jest nim Chrystus. Bóg czy człowiek.. Iwas zki ewi c z . także daje się jednostce tylko subiektywnie i dostępny jest w aracjonalnym poznaniu – jest przecież również Bogiem. 66. Wybór. A. Kł oczows ki . cyt. przecież obiektywna. Problem egzystencji i esencji. XXXIII. s.. subiektywność jest przecież centrum wszystkiego.. Kierkegaard – chrześcijaństwo a obiektywne standardy. Jego doświadczenie jest raczej słabo określonym odczuciem.131 3. co miało być immanentne stało się transcendentne i jedynym kluczem do zrozumienia takich treści jest wiara. S ..133 Absolutna różnica zachodząca pomiędzy człowiekiem a Bogiem domaga się jakiegoś pośrednika. 119. J . A. s. dzięki któremu Bóg staje się bytem myślącym i egzystującym. s. dz. cyt. s. 48. pozwala się poznać i rozpoznać pozostając dalej w lekkim półcieniu i zakryty dla rozumu. Istnienie Boga jest tylko możliwością. Wybór. dz.. Bóg w Chrystusie wyłania się z anonimowości. J . cyt. albo wiara.. 83. 332. 56. J .. dz. s. Kierkegaard – chrześcijaństwo a obiektywne standardy. który pomimo bycia tymże pośrednikiem. Nad Kierkegaardem. 397. W człowieku budzi się paradoksalna miłość do tego. ale zderzającego się z ograniczonymi możliwościami pojęcia tego. dz. 289. Dokonać się to tylko może na wzór Wcielenia – wieczne staje się w czasie.1. 135 Por.135 Ta prawda chrześcijańska. S . bo wiecznie i subiektywnie we własnych przeżyciach. Wybór. To Bóg. s. Poznanie i sztuka egzystowania.. dz... Ki erkegaa rd . s. s. cyt. 82. dz.. A. 54 – 56. E. Ta podmiotowość. które go obiektywizują. .. S zwed. 19: K. Wybór. ale nie w historii rzeczywistej... cyt. Ki erkegaa rd . 131 Por. Te zaś treści to właśnie Bóg. Dziennik..132 Daje on o sobie znać jedynie w sferze ducha. Daje o sobie znać wybór: albo wiedza. nie jest nawet Bogiem Kościołów. s. P rokops ki . Od tłumacza. s. K. T. co nieznane i to nieznane jest nazwane przez filozofa Bogiem. Pł użańs ki . co nieznane. dz. 132 Por. Ki erkegaa rd . Ki erkegaa rd . Kierkegaard a filozoficzne.. Rozum napotyka na coś nieznanego we wnętrzu człowieka. więc wiara ma całego człowieka tylko dla siebie i tylko w niej istnieje Bóg. 133 Por. Toepl i t z. Żywa jedność występująca pomiędzy takim Bogiem i człowiekiem jest źródłem paradoksu. dz. s. dz. Dziwnym jest również to. 134 Por. S .. dz. cyt.. cyt.. s. bo przecież jest Duchem. cyt.. 49. s. dz. cyt. s.. 130 Zaprezentowany przez Kierkegaarda Bóg nie jest Bogiem dowodów i dywagacji. egzystuje się prawdziwie po zaprzeczeniu swojemu rozumowi przez akt wiary w absolutny paradoks Boga. to. Ki erkegaa rd . Dziennik. Kierkegaard contra Hegel. cyt. cyt... Kas pers ki . dz. Dziennik. S . Toepl i t z. która nie pociąga za sobą określonego rozumienia Boga. dz.. S . cyt.23 W takim razie jak istnieje Bóg? Jest on tylko w świadomości człowieka wierzącego.. że bez zaakceptowania tej prawdy obiektywnej prawdziwej egzystencji się nie osiągnie. tak samo i przyjęcie obiektywności 130 Por. cyt. cyt.2 Bóg absolutnym paradoksem Bóg jest dla Kierkegaarda wartością najwyższą i całkowicie różną od człowieka: charakteryzuje go „nie – myślenie” i „nie – egzystencja”. Aktywności poznawczej człowieka nie można zamknąć tylko do używania racjonalności – prawdy dotyka się przez paradoks. jest zadziwiająco związana z prawdą jednostki i subiektywnością. dz... J . który jest nieznaną odpowiedzią na najwyższe pragnienie rozumienia siebie przez człowieka.

który manifestuje prawdziwość subiektywności. Ki erkegaa rd . dz. E. cyt.. Problem egzystencji i esencji.. W Nim została przezwyciężona ironia – zakrycie jednej ze stron syntezy. 3.2. Problem egzystencji i esencji. s.2. Abrahamowi jawi się Bóg. wprowadza do wieczności i nie daje łatwych rozwiązań – wymagania te spełnia tylko prawdziwe chrześcijaństwo.. cyt. to będzie to już wymagało wiary jednostki.. dz. czy też ocalić długo oczekiwanego potomka. którym jest Absolut. który został mu przez Boga obiecany i podarowany. K. s. Chrystus filozofów. Bóg w myśli współczesnej...137 Rozpatrując osobę Chrystusa od strony ludzkiej. że jest on człowiekiem i wszyscy się z tym zgodzą. który potwierdza.. dz. Daje się to wszystko oczywiście w „chwili” – momencie uczasowienia tego...138 3.. Bóg istnieje tylko w wierze człowieka. 391. s. jej treść. W. Wolność w koncepcji wiary. cyt. Lubańs ka . s. 7. wewnętrznego. s. Czytając Kierkegaarda. 139 S . s. ale gdy powiemy. dz. s. T. Odpowiada to również wewnętrznej konstrukcji człowieka jako syntezie skończoności i nieskończoności trwających w nieustannym napięciu i zmuszających do absolutnych wyborów. dz. ale tym samym przestać wierzyć Bogu. dz.. O Kierkegaardzie. Jak pisze sam filozof Abraham działa siłą absurdu podążając na górę Moria139 i ustosunkowując się do paradoksu. X. K.1 Jednostka wobec absolutnego paradoksu 136 Por. który został postawiony przez Boga w sytuacji wyboru – wypełnić polecenie Boga i zabić Izaaka.. P ł użańs ki . dz. „Nieuogólniony” Bóg dostępny jest człowiekowi jedynie na płaszczyźnie religii. cyt. dz.. cyt.24 – zatajenie jej przed innymi... 48 – 51.. P aci . który jest paradoksem. Kowal czyk .. Si em ek . Oprócz tego Chrystus jest jedyną jednostką. 198. Konflikt pomiędzy wyborem Boga i wyborem świata trwa wiecznie i właśnie ustosunkowanie się jednostki do tego konfliktu realizowane jest w wierze.136 To jest prawdziwa religijność – przyjęcie paradoksu wiary. Toepl it z . cyt. cyt. tak samo jak najwyższym etapem życia człowieka jest stadium religijne. 51. lecz takiej. Abrahama. co wieczne. S. . Przedmiot wiary. Chrystus jest wręcz uosobieniem tej jednej z kategorii dialektyki jakościowej. jej niepełność. s. Paradoksalność ironii została przezwyciężona przez paradoks religijny. M . że wieczna prawda ma swoje miejsce w konkretnym jednostkowym bycie. jest obecny jedynie w sferze wiary. Kierkegaard contra Hegel. w której taka synteza została dokonana całkowicie bez rozdarcia. 137 Por.. s. z których największym jest wejście Boga w czas. dz. 138 Por. można powiedzieć. S. który przeczy swoim obietnicom. Fenomenologia doświadczenia.. Bojaźń i drżenie. która wprowadza w centrum ludzkiego istnienia. 39. 440. empirycznie. Toepl i t z. Ta umowa między człowiekiem a Bogiem prowadzi do dialogu całkowicie subiektywnego.. Ti l l i et t e... S . a nie w płaszczyźnie faktycznego bytu (tam chodzi tylko o istnienie lub nie). Jest wiec możliwością i jego istnienie nie jest możliwe do udowodnienia i jest to paradoksem i jednocześnie niepoznawalne dla rozumu. cyt.. s. cyt. przekształcenie jej w subiektywność. 56. w ustosunkowaniu się do siebie samego w teraźniejszości. cyt. Chrystus wiecznie stał się w czasie i jest on paradoksem. 743. 69. Wiara jednostki rezultatem indywidualnej decyzji W „Bojaźni i drżeniu” Kierkegaard opisuje historię jednego z biblijnych patriarchów. dz. że jest Bogiem. ale niezinstytucjonalizowanej.

cyt.140 Wcielenie Chrystusa. że coś jest sprzeczne z rozumem.. bo nie chce on całkowicie rezygnować z niego. Ki erkegaa rd .. ponad rozumem. Nad Kierkegaardem. ale wyzwoleniem się spod władzy ogólności i racjonalnego skrępowania wolności – w pełni ukazuje się tu nadrzędność 140 141 S . ale domaga się subiektywnego przyjęcia tego. którym jest rozumienie. Dlatego też wiara nie pojmuje paradoksu Absolutu. Ki erkegaa rd . s.aracjonalizm. s. jeśli występują jako osoby. 111. s. cyt. że nie można orzec czegokolwiek pozytywnie o Bogu. W. s... bez żadnych umniejszeń. J . s. w: Znak 1(1946). s.. ale aktem egzystencjalnym – ustosunkowaniem się do tego. skok w paradoksalną wiarę. dz. 90. .. Kowal czyk . Ki erkegaa rd .. co wieczne. Bojaźń i drżenie.142 Kierkegaard nawiązując do tradycji filozofii chrześcijańskiej nie chce tłumaczyć chrześcijaństwa i miejsca jakie w nim przypada jednostce postawionej wobec Boga. który jest wolny od paradoksu. 54. 44. Choroba na śmierć.145 Ustosunkowanie się jednostki do absolutnego paradoksu i wybór tego... P rokops ki . Kilka uwag o . s. 118. 239 – 240. czego się nie da zredukować. natomiast wiara jednostki. s. (.. a potem [mimo to] jeszcze tego chcieć. musi stanąć wobec paradoksu. M al ews ka . co obiektywnie wydaje się niemożliwe. P rokops ki . dz. dz... Ustosunkowanie się do spraw ludzkich. ale występuje On tu jako pewna jakość i Jego więź z jednostką domaga się człowieka jako pełnej jakości. dz. 51 – 52.. nie jest podporządkowaniem się czemuś nieznanemu. Okruchy filozoficzne. co jest oczywiste dla wszystkich. J . Grom czyńs ki . miedzy którymi istnieje nieskończona różnica jakościowa. s. Bóg w myśli współczesnej.144 Ta różnica wynika oczywiście z tego. S . Jednostkowy człowiek pragnie tego. bo to jest prawdą jego życia. 161 – 162.. Skok.141 Od strony przeżywanego doświadczenia. A. ale go przeżywa i jedynym możliwym sposobem opowiedzenia się wobec Boga jest wybór i to tylko wybór danej jednostki. S ... a nie tłumu. A. cyt. Por.) Człowiek ducha wytrzymuje izolację. Toepl it z . rozłożyć na pierwotne czynniki. Człowiek ducha może być nosicielem podwojenia. ale jak już to zostało powiedziane . A. H. 56. XLI. cyt. nie jest rezultatem wolnego działania. ale wiara obok. 382. dz. s. Nie jest to też wiara przeciwko rozumowi...25 Według Kierkegaarda każda jednostka. a człowiek bez rozumu nie jest sobą w pełni. która chce prawdziwie egzystować i dokonywać wyboru jest osamotniona i oddalona od ogółu.. cyt. i niemożliwe do udowodnienia istnienie Boga są dla rozumu niewytłumaczalne.. który chce się posługiwać w komunikacji z Bogiem rozumem. 145 Tamże. może on swoim rozumem pojąć. Jednostka. jest po prostu przyjęciem czegoś. egzystencji. Myśliciel. w którym będzie konieczne opowiedzenie się za Bogiem. 142 Por. ale dla jednostki będzie to absolutną prawdą. Ki erkegaa rd . Sören Kierkegaard. cyt. dz.143 Całkowite odrzucenie rozumu nie jest możliwe z jeszcze jednego powodu – komunikacja między jednostką a Bogiem jest możliwa. Choroba na śmierć. jako ustosunkowanie się do spraw boskich jest indywidualnym wejściem w prawdziwą egzystencję i ustosunkowanie się do tego. cyt. Kł oczows ki .. s. bo będzie wynikało z wolnego wyboru. akt ten nie jest aktem kognitywnym. Kilka uwag.. cyt. który dokonuje się w chwili uwierzenia opiera się na uznaniu ograniczoności rozumu – nie jest to irracjonalizm. Chwila. Bóg czy człowiek. Bóg i człowiek to dwie jakości. J . K. która chce wierzyć. S.. cyt. 144 S . pomimo poczucia wyobcowania. Czy Kierkegaard jest irracjonalistą?. dz. 60. dz. 143 Por. co dla innych nie ma sensu. Rozum służy jednostce do zbliżenia się do momentu. dz. cyt. dz. s. jest podobny do kochającego [człowieka] pozbawionego namiętności..

82. K. dz. to jednocześnie wyda wyrok na swoje chrześcijaństwo i samego siebie. Kierkegaard contra Hegel. 150 Por. s.. s. a po drugie brak odwagi jednostek. Ki erkegaa rd .. s. Jeśli jednak ugnie się pod presją społeczeństwa. iż wie.. Toepl i t z. Tylko jednostka egzystująca etycznie i religijnie ma szansę dotrzeć do całej głębi chrześcijaństwa. dz. dz. Wstęp do Nienaukowego Kończącego Dopisku. Przed wierzącym staje alternatywa – albo wybierze niezapośredniczony i niezmediatyzowany stosunek do Boga. co nieskończone. Powodem jest po pierwsze zafałszowanie nauki przez samych głoszących. Chrześcijaństwo chce oczywiście przekształcić wszystkich ludzi w autentycznych świadków Chrystusa i jego „świętej historii”. ale Bogu – czyli ma taką samą możliwość ustosunkowania się do Absolutu. co jest niezrozumiałe.. Założenie systemu. brak wiary. a nie egzystencjalnym przeżyciu. Kierkegaard jako krytyk Kościoła. że wiara jest mu dana. czym jest wiara.149 Tak jak Bóg stał się człowiekiem w chwili. 149 Por. 36 – 37. 148 Por. ale pomimo powszechnego jej głoszenia nie wpływa ona wcale na egzystencjalną przemianę jednostek. Toepl it z . s. LXIII. . 172. porządkiem zreifikowanym. tj. w: Znak 1(1946). dz. zafałszowaną egzystencję. albo wspierany przez system. s.146 3. Ogólnie pojęty obowiązek jest wyznaczany przez Kościół i państwo. dz. cyt. Taka jest też jedyna pożyteczna rola Kościoła – człowiek ma się do niego negatywnie ustosunkować i w polemicznym wywodzie wskazać na syntezę wieczności i czasowości. cyt. Nad Kierkegaardem. Dani el ou . K. S .. aby sprzeciwić się tłumowi i subiektywnie wybrać to. nawet jeśli takowy istnieje. A. Ki erkegaa rd .. K.. rozpływa się bowiem z zarozumiałym stwierdzeniu systemu. ale komunikując się z wiecznością.2 Chrześcijaństwo a jednostka Wiara tłumu nie jest dla Kierkegaarda prawdziwą wiarą. K.2. Kościół. które są wytworami systemu. tak i jednostka dokonuje swego wyboru na mocy wolnej decyzji w konkretnym ludzkim czasie. 313. Kościoła i zastąpi w sobie porządek egzystencjalny.147 Filozof nie rozumie systemu. Zbawienie mieści się jedynie w wierze jednostki. cyt. T. Kierkegaard a próba przezwyciężenia. Toepl it z . 62... Walka z takim porządkiem rzeczy wręcz konstytuuje osobowość wierzącego – jednostka ciągle wybierająca Absolut jest jedyną prawdziwie egzystującą jednostką. 90. s. dz...150 146 Por.. Problem egzystencji i esencji.. jaką sam jest.. cyt.148 Wolna decyzja jednostki i przeciwstawienie się ludziom prowadzi w konsekwencji do cierpienia za swoją wiarę – jest to oznaka nowotestamentalnego chrześcijaństwa i miłości Boga. pozaracjonalne. Życie umysłowe we Francji. Jednostka nie opiera się na żadnych dowodach i przez to każdy ma szansę być równym wobec Boga – żyjącym w XIX wieku jest tak samo trudno uwierzyć jak apostołom i każdy wierzy nie poprzednikom. 147 S . bo opiera się na rozumie.26 indywiduum w stosunku do ogólności. P ł użańs ki . s. Niewiele różnią się one od siebie i Kościół. oraz konieczność wyboru tego. s.. LV. J . Nad Kierkegaardem. Toepl i t z.. w tym przypadku przez Kościół. cyt. dla estety stanowi ono nieprzezwyciężalną przeszkodę przez swoją paradoksalność.. S zwed. cyt.Chwila. s.. Okruchy filozoficzne. jak każda zinstytucjonalizowana forma religii sprzeciwia się prawdziwemu chrześcijaństwu jednostki i wierzy w jej autentyczny wybór. 99.

jaka konsekwencja nieskończona w nim się mieści. s. nie dokonuje się on automatycznie. S . s. M ouni er .. Bojaźń i drżenie. Por. 446 – 447. cyt.155 To Bóg. dz.151 Tylko prawdziwe chrześcijaństwo przedstawione jako paradoks i wymagające wewnętrzności wiary jest jedyną płaszczyzną realizacji wolności jednostki. dz. 153 Por. prowadzą one również do rozpaczy. 271. Bóg uświadamia mu jego błąd. tak widocznych u Abrahama. S . stanąć w opozycji do własnego gatunku. w sposób wolny i jednocześnie ryzykowny. który w drodze do Boga pokłada nadzieję jedynie w negacji ogólności igra z życiem. która jest konieczna w życiu człowieka autentycznie wybierającego.153 W ustosunkowaniu się do ogólności. Wybór nie może się dokonać przez proste odrzucenie ogólności. Drogi ku Bogu. Ojciec niewidzialny. Ki erkegaa rd . cyt. Ki erkegaa rd . B ouyer . Niepewność i lęk w stadium religijnym biorą swoje źródło z poczucia nicości nędzy. cyt. S . i pozbawić wszelkiej niepewności.. stawia mu warunki niezbędne do dalszego rozwoju i egzystencji – stawia go przed paradoksem i wyborem. co historyczne. Dopiero. P om i an . a nie pragnęły się po prostu utożsamić z Jego osobą przez tak naprawdę tylko pozorne odrzucenie systemu. 3.. Choroba na śmierć. nie dowodzi istnienia Boga. aby Go wybrały. II.156 W razie braku wyboru Boga jednostka wraca do życia w stadium estetycznym.. dz.. Toepl i t z. 213.3 Wybór paradoksu i prawdziwego chrześcijaństwa Chrześcijanin. s. 78. bardziej namiętnie związać się z Absolutem i dopiero ewentualnie poprzez Niego z innymi bytami osobowymi i rzeczami. K. gdy człowiek 151 152 S . s. jak chciał tego Hegel i cała jego filozofia. s. cyt. Kowal czyk . W przeciwnym razie pozornemu uczniowi Chrystusa wydaje się. cyt.. bo przecież jednostka musi wybrać świadomie. by tym intensywniej. lecz przez wybór stawia się wobec Chrystusa. dz. 156 Por. Można je zanegować przez zdogmatyzowaną doktrynę i usiłować zracjonalizować.. E. L. cyt. Człowiek pośród rzeczy. do własnego gatunku i do Boga należy podkreślić pierwszeństwo pozytywnego wyboru Boga. dz.. Bojaźń i drżenie. pełnego przyjemności. Kowal czyk .. Prawdziwa komunikacja między jednostkami wybierającymi Boga możliwa jest dopiero w milczeniu. a nie negację ogólności.. 96. porzuca prawdę. Bycie świadkiem Chrystusa to złączenie się z prawdą.. bo jest powołana do tego. by stać się jedynym.27 W tym.. Sama się wyizolowuje i jednocześnie skazuje na samotność – to wszystko po to. 293. ale nie przeżywa nigdy momentu. cyt. dz. t.154 Człowiek. dz. że najważniejsza jest tylko jego własna prawda i w dalszym ciągu opiera się na tym. 155 S . za jakiego się uważa duński myśliciel. bojaźni i drżenia. .2. 101.. s. 154 Por. 296. w lęku i niepewności. Ki erkegaa rd . dz. s. 35.. cyt. dz. s. a nie tylko poznanie jej. nie przychodzi mu nigdy do głowy. co religijne jednostki stały się wolne. 80. cyt. zaś życie głębokie. ale wtedy nie staje się ono świadectwem ludzkiej egzystencji.152 Wybierając Chrystusa jednostka musi. Wprowadzenie do egzystencjalizmów. tak jak to już zostało podkreślone. który wzbudza do życia kolejne jednostki wymaga. K. Przepaść rozciągająca się pomiędzy Bogiem a jednostką ludzką pokazuje jej grzeszność wobec dobroci i wszechmocy Boga.. ale powierzchownego i oddanego złudzeniom. Ki erkegaa rd . dz. Tłum jest tylko obserwatorem Jezusa. Problem egzystencji i esencji.. Albo – albo. cyt. kiedy postawił wszystko na jedną kartę. Człowiek w myśli współczesnej. pozostaje poza jej zasięgiem. s. s. S .

Ki erkegaa rd . Tak wybrany Bóg jest jednak tylko wytworem myślenia ludzkiego. dz. s. Wybór jednostki dokonuje się dzięki rozpaczy i do niej prowadzi i to jest paradoksalnie celem życia człowieka.. co skończone i rozumne. które są przeżywane i pomiędzy którymi należy wybrać. O Kierkegaardzie. w chwili modlitwy. to jest ta „choroba na śmierć”. którego jednostka wybrała. dz. Nad Kierkegaardem…. 46. XXXVIII. że jest grzeszny i oddalony od Niego.158 Konieczność ciągłego wybierania sprawia. S . Tak więc jednostka wobec Absolutu trwa w jakby dialektycznym napięciu. Poczucie winy i przeświadczenie człowieka o jego grzesznej naturze można przezwyciężyć jedynie przez wiarę. cyt.159 Dzieje się to np. s. cyt. R .28 sobie uświadomi swój grzech. cyt. W. s. Choroba na śmierć... 74.. cyt. Perspektywy człowieka. s. zaraz sobie uświadamia. s. a oddalony jedynie w sensie poznawczym. ale chodzi tu o to. Irracjonalizm przeciw racjonalizmowi. który ją stworzył i do siebie przyciąga. Wolność w koncepcji. gdy człowiek otwiera zasklepioną w sobie wolność i przez wolny wybór dochodzi do wiary. która jest pomostem między Bogiem a człowiekiem. .. która jest na stałe obecna w życiu każdej autentycznie egzystującej jednostki. Kos s ak .. przejawem subiektywności.. S .. Toepl it z . S . które nie pozwala jej trwać w samozadowoleniu i zmusza do kolejnych samodzielnych wyborów. K. cyt. s.160 3. S . Jest On centralną wartością odkrywaną tak naprawdę w sobie. dz. Lubańs ka . co wieczne za każdym razem w chwili dla niej najważniejszej. s. W kręgu chrześcijańskiego egzystencjalizmu. że Bóg jest w zasięgu ręki i możliwy do wybrania.. Nie jest to panteizm.. s.. s. K. co niepewne i ta niepewność. Powtórne narodziny człowieka wierzącego 157 Por. dz. Garaudy . 27. 737. Jest on skokiem od tego. Okruchy filozoficzne.3. Tak jak Chrystus wcielił się momencie nazwanym pełnią czasu.. Problem egzystencji i esencji.. co nieuchwytne.. Przedstawienie Boga jako kategorii wytworzonej przez przedmiot i jednocześnie przez niego wybieranej jest kolejnym paradoksem Kierkegaarda i uwidacznia. że wybór jednostki i jej wiara rodzącą się z paradoksu i do niego powadzącą.. Chwila. dz. że Bóg. dz. cyt. 34. która jest rozstrzygająca w życiu jednostki i choć jest krótka. W tej samej chwili. to jednak przepełniona wiecznością. 20. To właśnie opisuje egzystencjalna majeutyka – ujawnienie w sobie tych treści. Ki erkegaa rd . J . ale jest immanentnie w niej obecny. 157 Takiego losu jednostki chce Absolut. 92. Wprowadzenie do egzystencjalizmów. C opl es t on. że akt wiary nie jest jednorazowy i trzeba go stale ponawiać. F .. Historia filozofii. czyli swoje oddzielenie od Boga. gdy człowiek pełen „bojaźni i drżenia” zaczyna się zbliżać do Boga. w jej duszy. najbardziej odpowiedniej. nie jest tak naprawdę fizycznie oddalony. 159 Por. 237. Można więc również powiedzieć. cyt. czy się już wybrało i czy się dobrze wybrało. zmusza jednostkę do ponownego wybrania tego. 345. dz. s. K.. Okruchy filozoficzne. Toepl it z . 158 Por. cyt. dz. Chwila. Jest to tym bardziej paradoksalne. co tego. czy jakaś forma monizmu. dz. E. M ouni er .. dz. może zacząć się spróbować do Niego przybliżać.. Każdy taki wybór dokonuje się w pewnej określonej chwili. s. Toepl it z . cyt. 160 Por. co nieskończone i paradoksalne. 61. 39 – 40. w jej psychice. cyt. 87. że jednostka tak naprawdę jest dla niego najważniejsza. Ki erkegaa rd . tak jednostka wybiera to.. zaangażowaniem się w to. S. s.

i zapewne oczekiwała ona. zgorszenie rozumu – przeżywany paradoks jest dla rozumu i dla innych absurdem. Toepl i t z. jest niezbędny. To jednostkę boli i wprowadza w jej życie zamęt.. że Bóg pozwoli się jej w łatwiejszy sposób ustosunkować do świata.. M ouni er . ale tak się nie stało.. Zgorszony ludzki rozum tym samym wpada w błędne koło. dz. K. którego już nic nie może uspokoić.. Ludzka natura jest całkowicie niepodobna boskiej i egzystencjalna komunikacja nie polega na zwykłym podjęciu rozmowy z Bogiem...29 Jeżeli uczeń tkwił w nieprawdzie i teraz wraz z warunkiem przyjmuje prawdę. który wybrał Boga nie jest już tym samym człowiekiem. cyt. Ta rozmowa nigdy nie przyniesie ostatecznego rozwiązania i będzie prowadziła do ciągłego rodzenia się jednostki na nowo. Wierząca jednostka uwspółcześniła się z Chrystusem i od Niego otrzymała niezbędne dla wiary przesłanki. 279. cyt. czasem wiary.1 Grzech i rozpacz niezbędnymi elementami powtórnych narodzin jednostki Dla Kierkegaarda grzech nie jest czymś fakultatywnym w życiu człowieka. dz. trwanie w nowym wymiarze czasu. s. to dokonuje się w nim zmiana podobna do przejścia z niebytu do bytu. a nie nonsensem. Choroba na śmierć. przeżyciem paradoksu i wiary w to..162 Nowonarodzona dla egzystencji jednostka została zrodzona w akcie wiary. 74. Narodziny te są. s. S . Ki erkegaa rd .3.. t. czystym nonsensem. Chwila. 77 . dz. Wprowadzenie do egzystencjalizmów. Jest to trwanie w jakiejś równowadze. dz. aby postawić się w absolutnym stosunku z Absolutem. cyt.) W chwili człowiek uświadamia sobie swoje ponowne narodziny. co poprzednio.. To wszystko jest konsekwencją odrzucenia racjonalizacji egzystencji jednostki i postawienia jej poza rozumem. Powtórnym narodzinom sprzeciwiają się wszystkie naturalne siły drzemiące w jednostce. Dopiero przez grzech możemy osiągnąć zbawienie. który jest niedostrzegalny dla innych. 164 S . Dialektyka jakościowa. (.164 Grzech to uświadomienie sobie. Najważniejsze jest tu trwanie w tym nieustannym przechodzeniu od niewiary do wiary.. cyt. s. paradoks miłości. Ki erkegaa rd . Okruchy filozoficzne.. XLI – XLII.. dz. Okruchy filozoficzne. Chwila. pomimo rozdarcia i bólu. E. Ki erkegaa rd . przeżywane jako przeciwieństwo wiary.. Egzystencjalne znaczenie etyki rodzące się z przeżycia religijnego paradoksu wyrywa jednostkę z ogólności i zabezpieczeń poprzez siłę swego wstrząsu. że ten oto paradoks wiary jest naprawdę paradoksem. K. 21. Por. dz. wręcz odwrotnie. dz.. 87. s. Toepl it z . cyt. s. W zasadzie jakakolwiek sytuacja w jakiej znajduje się jednostka wobec Absolutu jest dla niej sytuacją grzechu. Nad Kierkegaardem. To powtórne narodziny. Jest to bardzo trudne. wolę i dotychczas pojmowaną wiedzę. K. Albo – albo. 77 – 78. I. cyt.163 3. Dla niej w chwili czas zostaje przekształcony w czas subiektywny i jest nowym czasem. s. wybrał ją i w zasadniczy sposób różni się od ludzi żyjących na niższych stadiach. Pogłębia go. 21 – 23.161 Człowiek. dz. Toepl it z . czyli objawieniem jej wolności. cyt. s. której istotą jest przepełniona chwilą subiektywność.. prawdziwa egzystencja została mu uświadomiona.165 Wcielenie w życie zasad prawdziwego chrześcijaństwa zakłada wysiłek 161 162 S . s. 163 Por. bo trzeba zmusić do skoku wszystkie uśpione w sobie siły: rozum.. cyt. Irracjonalizm przeciw racjonalizmowi. Ki erkegaa rd . że jest się ustanowionym przez Boga i że jest się całkowicie od niego różnym. 165 S . która jest negacją dogmatu. Grzechem jest: rozpaczliwie nie chcieć być sobą w obliczu Boga albo rozpaczliwie chcieć być sobą w obliczu Boga.

cyt. który tego nie może pojąć. S . Lęk. jest tutaj cechą ducha. Toepl it z . s. s. s..169 Kolejnym pojęciem. s. 85.w swoją osobowość. Człowiek pragnący powtórnych narodzin musi wsłuchać się w subiektywnie przeżywane przez siebie treści . psychikę i przeżyć własną winę. jest cechą otwarcia się na Boga. a jednostka idąca za tak pojętym Chrystusem. Choroba na śmierć. Teologowie wyzwolenia. Chrystus stając się w czasie. dz. jak i człowiekowi. musi zaprzeczyć własnemu rozumowi. dz. O metodzie filozofii. A. tj. przyjęcia rozdarć i niepewności. dz. powoduje. Ki erkegaa rd . S zwed . czyli swojej małości wobec Boga. Kowal czyk . X. a jednak niezbędnym dla rozwoju jednostki jest rozpacz. s. Toepl it z . a tego nie ma bez uprzedniej świadomości grzechu. dz. Nie może ona być przezwyciężona przez syntezę. że człowiek jest syntezą wolności i konieczności. cyt. Okruchy filozoficzne. Ta świadomość absolutnej różności Boga od człowieka jest gwarancją. jakiej nie może on zaznać żadną inną drogą. Choroba na śmierć. Wolność w koncepcji. Ki erkegaa rd . S zwed . 79. Jej przeżywanie wypływa z faktu. dz. w nim uosobiła się absolutna różnica. U. cyt. wie jednocześnie. dz. dz. 177. Absolutny paradoks absolutnej różnicy (tj.. jest czymś gorszącym i jest przeżywana w lęku – to właśnie jest rozpaczą. s. Jak czytać Kierkegaarda. cyt. S . S zwed. ani nie może być poddana poznaniu przez ogół. cyt. Rozpacz jest cierpieniem człowieka. ani konsekwentne.. usunąć się w cień.. Irracjonalizm przeciw racjonalizmowi.167 Nawiązany z Absolutem związek. Lubańs ka . cyt. musi ustąpić. (. Nie może tego też zrobić spekulatywna filozofia heglowska. Lęk ten jest obecny w życiu jednostki. Ki erkegaa rd . 189. Choroba na śmierć. całkowicie przeciwnym wierze. A. 5 – 6. cyt. M ondi n.. dz. cyt. s. s. grzech – nie pojmując nigdy w swoim wnętrzu obecności Boga. 741 – 742. dz. Pojęcie grzechu służy zarówno Bogu. Ki erkegaa rd . s.. stał się grzechem.166 Grzech jest wydarzeniem pierwotnym. 168 Por. Wiara łącząca grzeszne człowieczeństwo i boską transcendencję. 170 Por. która grzech jednoczyła w wyższej syntezie. dz. cyt.. Człowiek w myśli współczesnej. większą jeszcze od grzechu.. . cyt. s. tj. człowieczeństwie) jest wyzwaniem dla rozumu.. dz. S . XLI. Chrystus filozofów.. 119... K. Ti l li et t e ... dz.. 48. 287 – 288. że człowiek zaczyna działać na własną zgubę. s. W celu zrozumienia siebie jako tej syntezy jednostka odnosi się do Boga. ale musi stale podejmować wysiłek ponownych narodzin.. Ki erkegaa rd . O niezgłębiona sprzeczność w miłości!171 Ustosunkowanie się jednostki do Absolutu nieodwołalnie rodzi w jej życiu rozpacz. s.. B .. żadne nauki nie mogą go pojąć i wyjaśnić. 167 Por. jest zgorszenie w Chrystusie i trwanie w zgorszeniu. podobnie jak przy grzechu. cyt.168 Rodząca się na nowo jednostka nie może „spocząć na laurach”. cyt. 171 S . von B al t has ar .. 169 Por. Choroba na śmierć.30 wewnętrznej przemiany. którego jednostka nie może do końca spełnić. s. Chwila. ale – jak to zostało już powiedziane. który prowadzi z Bogiem spór o szczerość Jego wymagań względem jednostki... A. 118.. że droga ta nigdy się nie zakończy i w tym bardziej paradoksalnie odnajduje swój cel. bo nie ma tu ani rozumu.) Chrystus może miłością wtrącić człowieka w taką nędzę. cyt.. s. S .. dz. a Bóg ich nie chce znieść oraz niepewnością 166 Por. 19. 56 – 57. Nad Kierkegaardem. 4.. Chrześcijanin i lęk.nie jest to łatwe. S . grzechu) w absolutnej różności (tj. dz.. H. ale jednocześnie musi pozostawać w skończoności i jej egzystencja podobna jest do ptaka zamkniętego w klatce. że człowiek zanadto się nie zbliży do Boga i wybieranie prawdziwej egzystencji nigdy nie ustanie. K. cyt. S .. który jest zamknięty w skończoności i boi się własnej nieskończoności. która otwiera się na Boga.. 73. s. Kierkegaard a próba przezwyciężenia. 41.170 Największą możliwą nędzą człowieka. które są z natury sobie przeciwne. więc rodzi się lęk i rozpacz.

dz. Grom czyńs ki .. opartego o prawa rządzące gatunkiem. Ki erkegaa rd . Rozpacz pozaracjonalna nadaje sens ludzkiej egzystencji i jest momentem. dz. dz. tzn. Nie to jest jej celem. II. F . cyt.. s. Wiara człowieka wyrasta z przerwania życia bezosobowego. Drogi ku Bogu. dz. s. cyt. zbiorowością i o rzeczowe istnienie. . a 172 173 Por. 16. s. T. Toepl i t z. że jej wierze odpowiada jakaś rzeczywistość. Por. s. jednością i zerwaniem oraz wejściem w siebie i wyjściem poza siebie..31 człowieka. 29. nic nie jest w stanie jej od tego odwieść. Ki erkegaa rd . cyt. 85. S . Paradoks. Najwyższe samourzeczywistnienie się jednostki to nieustanne wewnętrzne poszukiwanie subiektywności oraz znajomość grzechu i rozpaczy. Albo – albo. cyt. 132. dz. 199. cyt. s. dz. Chrystus filozofów. s.. s. która przyszła „incognito” w postaci sługi. 176 Por. że za rezultat ostateczny odpowiada jedynie Bóg. 33. dz. S ... Duchowa namiętność jednostki podążającej drogą rozwoju. C opl es t on. choć jednostce często może się wydawać. Historia filozofii.. t.... s. 128. Kowal czyk . 20... cyt.172 Rozpacz może się rodzić również z pojmowania Boga jako szpiega... s. dz. P ł użańs ki . osoby. ale jako absolutna myśl.. Jej zadaniem jest subiektywne przekazywanie wiary. absolutne Ty. Choroba na śmierć... bo egzystencja jest równocześnie porozumieniem i konfliktem. egzystuje naprawdę tylko na płaszczyźnie wiary. cyt. Ti l l i et t e. s. 87. Nic jednostce nie gwarantuje. R ogal s ki . Sören Kierkegaard. Taka jednostka nie musi być nikomu zobowiązana za powtórne narodziny: zawdzięcza to jedynie sobie i Bogu. Rozpacz ma w swojej dialektyce coś z wieczności. cyt. odrodzenia. s. 175 Por. aby osiągnąć pełne osobowe ustosunkowanie się do Boga. Kierkegaard contra Hegel. określa ją i podkreśla jej wolę bycia wobec Boga. ale też. S zwed .. Kowal czyk .. 37. Przedmowa. 25. odnalezienie ducha i autentyczne życie. swojej rozpaczy i tak samo dla człowieka są one inicjacją jej wewnętrznego oczyszczenia. 342. R . Tylko tym sposobem wybiera siebie i Boga absolutnie. Dopiero na linii „ja – Bóg” pojawia się możliwość urzeczywistnienia swej ludzkiej prawdziwości. Nic nie jest tak ważne dla człowieka jak właściwy stosunek do Boga i powtórne narodziny. co jest dla niej zbawienne. ustosunkować się do stosunku wieczności i czasowości jakim jest człowiek. jest dla rozumu niepojęty i w jego świetle Bóg może się jawić jednocześnie jako okrutnik i jako miłość – to rozdziera jednostkę i wyrywa ją ku wieczność. Wprowadzenie do „filozofii”. dz. Ki erkegaa rd . cyt. s. by inni subiektywnie ją przyjąwszy doszli swoją drogą do absolutnego paradoksu i jego wyboru. A. S . 30. X.174 Dzięki chrześcijaństwu jednostka samookreśla się pozytywnie. tj. Garaudy . aby zakpić sobie z ludzi. S . który broni tajemnicy boskiego postępowania. by stać się sobą. Perspektywy człowieka. dz. Pragnienie jaźni. Przechodzi przez etapy rozwoju. w którym człowiek rodzi się na nowo. a co więcej staje się jego konstytutywną zasadą. 174 Por. prowadzi do rozpaczy i ona staje się w tym momencie na stałe złączona z życiem chrześcijanina i niezbędna dla jego stałego rodzenia się dla wieczności. Chrystus – Wcielony Bóg przeżył chwile swojego opuszczenia. który nie ma końca. W. K. cyt.173 Chrześcijańska nauka zawiera w sobie zgorszenie i rozpacz – jest to jej kluczowy moment. tak.176 Taka jednostka funkcjonuje dalej w społeczeństwie i choć inni mogą się tego nie domyślać.175 Egzystować to znaczy być wobec Boga rozumianego nie jako ogólność. Problem egzystencji i esencji. którego rozum został postawiony wobec konieczności uznania Chrystusa – największego paradoksu. 66. ale nie zamierza społeczeństwa niszczyć. s. Nic nie jest w stanie ukoić jej rozpaczy. S . A. Bóg w myśli współczesnej. Choroba na śmierć.

który swoją osobę złączył z tym. s. dz. Chwila.. dz. cyt. świadomość absolutnej różności sprawia. 137. S . cyt.. cyt. dz. Może tylko uczynić tylko razem z Bogiem. Brak organizacji własnego życia wokół przeżywanej wiary to skazanie siebie na śmierć. s. istnieje i trwa? Ona dodaje odwagi. s. 37. on jest zawsze „w drodze”. A.178 Niestety. S . Filozofia i modlitwa.32 poza tym wymagałoby to obiektywizacji. Kł oczows ki . dz. Jeśli jednak postawi tylko na siebie.. s.. czyli ukazanie możliwości innego autentycznego życia i jednostka jeśli chce. C opl es t on. dz. s.. s. niebyt. co immanentne. Kos s ak . z Bogiem i tylko pozornie z innymi. Historia filozofii. cyt. uniemożliwienie powtórnych narodzin. gdy zostanie subiektywnie odnaleziony we wnętrzu jednostki i absolutnie wybrany. Ki erkegaa rd . cyt.. Ten proces nie może się nigdy zakończyć i dlatego miłość chrześcijańska aż do śmierci jest dla takiego człowieka przedmiotem wiary i życia. S zewczyk . Nie nawiąże wtedy stosunku z sobą samym. s. s. 4. bo nie była możliwa do ustanowienia jedność Boga i człowieka na drodze wzniesienia jednostki ku Bogu. by człowiek nie mógł odnaleźć tego. cyt. S . Kos s ak . A. to utrwalenie siebie jako ducha. F . Jak czytać Kierkegaarda?. Odkupiciel ofiarowuje swoją miłość. 3. egzystuje w konkretnej rzeczywistości. dz. że człowiek reaguje na miłość Bożą „bojaźnią i drżeniem”. pomimo piętrzących się trudności. s. s. który to sprawił. Człowiek. który choćby nie wiadomo jak był względem siebie uczciwy. Podobnie i człowiek – odrodzony duch żyje. Okruchy filozoficzne.. może na to odpowiedzieć. kontakt z Bogiem. ujawnienia się osobom niezaangażowanym w jedyny. Stosunek do transcendentnego Absolutu wyraża się w stosunku do Chrystusa. dz. 44 – 45. niepowtarzalny.. Dialektyka transcendencji i immanencji. s. 180 Por. Bóg okazał miłość człowiekowi ukazując się pod postacią sługi. 179 Por. cyt. Tylko wtedy jednostka zostaje całkowicie sobą. J . Chwila. s. cyt... dz. W kręgu chrześcijańskiego egzystencjalizmu.2 Życie miłością Cóż zatem innego spaja doczesność z wiecznością jak nie miłość. dz. Paradoksalne jest to. S zwed. Kierkegaard i Jaspers. Rozum przybliża jednostce Boga. dz. cyt. Ukryte życie miłości.. 344. Ustanowienie w wierze swojego stosunku do Boga i jego realizacja.179 Chrześcijanin Kierkegaard nigdy nie staje się ostatecznie. Pom i an . Wolność wyboru miłości realizuje się przez przesycenie człowieka myślą o wieczności. cyt. 67. Człowiek pośród rzeczy. Ki erkegaa rd .177 3. cyt.. że w kontakcie z miłością Bożą znowu musi zostać odsunięty. . to ta rzeczywistość go wciągnie i skaże na nicość. gdy powierzy się Bogu i tylko wtedy Bóg znajduje należne sobie miejsce. J . z pomocą jego miłości. cyt. która ratuje wartość jednostki jako osobowości.. jak tylko potrafi najlepiej i jednocześnie oddala Go. Bóg czy człowiek. J . powtórnie się narodzić – to jest odpowiedź miłości na miłość Bożą. która przede wszystkim i właściwie dlatego. Ki erkegaa rd . Uzasadnił również istnienie Absolutu 177 Por. 178 Por.. Okruchy filozoficzne. kiedy wszystko przeminęło. że prawdziwa wolność człowieka jest równoznaczna z uległością wobec tego faktu i uznaniem. dz. 55. J akubows ka . jak tylko może. J . 86.. 51 – 52. K... W.180 Kierkegaard stawiając jednostkę w obliczu Absolutu ocalił jej subiektywność przed anonimowym życiem w społeczeństwie. Kim jest człowiek?. jednocześnie boskim wymaganiem jest. 54. nigdy nie zgłębi swojej natury. M .. J ędras zews ki . 115. 57 – 58. dz.

Kolejny jest obecny zwłaszcza dzięki czasopiśmiennictwu chrześcijańskiemu zachwycającemu się modlitwami i religijnym dziełami filozofa. Pokazał. Podsumowując należy stwierdzić. w którym wiara jest osiągana i jednocześnie tracona. która zakłada człowieka ocala jednostkę i nadaje jej sens. że możliwa jest wspólna egzystencja transcendentnego Boga i subiektywnej jednostki. jest istotą ludzkiego życia oraz rolą.181 Zakończenie W polskiej myśli filozoficznej interpretacja filozofii Kierkegaarda obejmuje różne kręgi. który uważa filozofa za kontestatora romantyzmu. W. Filozof ten udowodnił... która rodząc się przez konieczny wybór do nowego życia. Wprowadzenie do „filozofii”. 42. 181 Por. Choroba na śmierć. dz.33 jako gwaranta autentycznego życia każdego człowieka. które jednak w kontekście całej jego filozofii niezbyt chyba odpowiadałyby redakcjom zamieszczającym je na swoich łamach. Trzeci kierunek obecny był zwłaszcza w piśmiennictwie filozoficznym PRL – Kierkegaarda traktowano jako oponenta Kościoła oraz ewentualnie porównywano go z Marksem i krytykowano jego poglądy z pozycji materializmu praktycznego. cyt. Ki erkegaa rd . Taka sytuacja prowadzi czasem do wyrażania przez komentatorów opinii. s. Pierwszy. które sobie przeczą.. gdyby oczywiście wcześniej zdały sobie z tego sprawę. Grom czyńs ki . cyt. którą Bóg ma do spełnienia – paradoksalnym nadaniem sensu egzystencji człowieka. dz. Ten dynamiczny proces. Wydaje się jednak. Czwarty sposób przybliżenia szerszemu gronu myśli filozofa polega na próbie asymilacji jego rozważań na gruncie filozofii chrześcijańskiej lub nawet na próbie rozumienia jej w kategoriach neotomizmu lub personalizmu. że oparcie się na Mocy. Odnosi się on do Boga na przemian pozytywnie i negatywnie.. . że to jest sprowokowane przez samego filozofa i naturę jego poglądów. że najważniejszą rzeczą w ustosunkowaniu się jednostki do Absolutu jest bez wątpienia trwanie człowieka w dialektycznym napięciu pomiędzy koniecznością a wolnością.. S . s 143 – 144. to i tak pozostaje wolna i aktywna. a tym samym dociera do prawdziwego sensu istnienia Boga. ujmuje go jednak zbyt płytko.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->