P. 1
Treyor Atlas Anatomii

Treyor Atlas Anatomii

|Views: 1,075|Likes:

More info:

Published by: Gabriela Piersztel on Jan 11, 2011
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/18/2012

pdf

text

original

ATLAS ANATOMII

DR N. MED. TREYOR WESTON

bpis treści
WSTĘP Rozdział 1 BUDOWA CIAŁA Narządy wewnętrzne Układy organizmu Błony Komórki i chromosomy Metabolizm Homeostaza Rozdział 2 UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Kości i chrząstka Stawy i więzadła Skóra Rozdział 3 UKŁAD MIĘŚNIOWY Mięśnie Ścięgna Rozdział 4 UKŁAD NERWOWY Komórki nerwowe Obwodowy układ nerwowy Ośrodkowy układ nerwowy Ucho Receptory węchowe i smakowe Receptory dotykowe Mowa L Koordynacja ruchów
I|L f Rozdział 5
Oko 10

Rozdział 6 UKŁAD ODDECHOWY Nos Gardło Płuca Oddychanie Rozdział 7 UKŁAD KRWIONOŚNY Krew Serce Naczynia krwionośne Krążenie krwi Rozdział 8 UKŁAD LIMFATYCZNY Naczynia limfatyczne Tkanki i narządy Rozdział 9 UKŁAD TRAWIENNY Trawienie Jama ustna Przełyk i żołądek Jelito cienkie Wątroba Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Wydalanie Jelito grube Nerki Pęcherz moczowy Gruczoły potowe Rozdział 11 UKŁAD ROZRODCZY Narządy rozrodcze Menstruacja Zapłodnienie i rozmnażanie SŁOWNIK INDEKS

80 82 84

78 79

12 13 16 17 18 20 21 22 23 30 33
36 37 41

86 87 90 92 94 96 97 98

102 103 106 111 113 116 120 121 123 126 128 129 130 131 140 142 148 154

42 43 44 46 50 54 57 60 61 64

1

UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Hormony Gruczoły dokrewne

66 67 70

Wstęp

W czasach współczesnych w znacznym stopniu wzrasta ludzka wiedza o działaniu komputerów czy też budowie samochodów, w mniejszym zaś o procesach zachodzących w ich organizmach. Prawie każdy z nas zdobył wykształcenie, które pozwala pracować na swoje utrzymanie. Umiemy także miło i sensownie spędzać wolny czas. Dlatego tym bardziej zaskakujący jest fakt, jak niewielu z nas zna zasady funkcjonowania własnego organizmu lub potrafi określić rodzaj występujących w nim zaburzeń. Taki stan rzeczy jest nie tylko zadziwiający, ale i niepokojący. Dzisiaj częściej niż kiedykolwiek nasze zdrowie (a może nawet życie) spoczywa w naszych rękach. Możliwości lekarzy są nieporównywalnie większe niż kilka lat temu, lecz ich działanie będzie skuteczne tylko wtedy, gdy pacjenci będą dysponowali podstawową wiedzą dotyczącą funkcjonowania poszczególnych części ciała. Dzięki znajomości własnego organizmu można szybko rozpoznać stan chorobowy i zasięgnąć fachowej porady. Głównym celem ATLASU ANATOMII jest wprowadzenie w medyczne zagadnienia, ale przede wszystkim poprawienie stanu wiedzy w tej dziedzinie. Książka ta powinna znaleźć się w domu każdej odpowiedzialnej osoby, która dba nie tylko o zdrowie własne, ale także o zdrowie najbliższych. Opublikowanie ATLASU ANATOMII r zbiegło się w czasie ze wzrastającym zainteresowaniem społeczeństwa zaV gadnieniami medycznymi. Zaczyna ono dostrzegać, jak istotna jest relacja pomiędzy lekarzem a pacjentem. Ich współpraca przyniesie najlepsze rezultaty tylko wtedy, gdy pacjent będzie miał podstawy wiedzy medycznej. ATLAS ANATOMII to nie tylko cenny

jaką posługują się lekarze i pielęgniarki. Wiedza w niej zawarta jest wyczerpująca. aby czytelnik nie zgubił się w gąszczu fachowych pojęć. „Dobrze pamiętam zafascynowanie. doktor nauk medycznych . ale także zagadnienia fizjologiczne dotyczące funkcjonowania różnych części ludzkiego ciała. wspaniały świat ludzkiego wnętrza. podczas której ciągle ogarnia nas zdumienie i oczarowanie". Książka ta może być także wykorzystana w szkołach. W taką wędrówkę możemy wyruszyć teraz w towarzystwie tej książki. Każda z nich to małe dzieło sztuki dokonale uzupełniające opisywaną strukturę ludzkiego organizmu. gdyż obejmuje swoim zakresem nie tylko anatomię.informator w rodzinnej bibliotece. że bardzo złożone procesy są opisane w taki sposób. Na sukces wydawniczy ATLASU ANATOMII wpłynął między innymi fakt. Kolejną rzeczą wartą podkreślenia są wspaniałe ilustracje ludzkiego ciała. jakie ogarnęło mnie. Jednocześnie podane fakty są tak opracowane. by zadowolić najbardziej wybrednego odbiorcę. kiedy jako student medycyny zacząłem odkrywać nieznany. Zastosowana terminologia odpowiada tej. /? /• Trevor Weston. Poznawanie tej dziedziny wiedzy jest jak niekończąca się podróż. lecz bez zbędnych uproszczeń.

serce i płuca. Większość z nich może być zgrupowana w różne układy. Mostek Przepona Przełyk . m. BUDO W A CIAŁA Krtań Żyta szyjna wewnętrzna Opłucna Prawe ptuco Serce Żebro Jama klatki piersiowej rozciąga się od podstawy szyi aż po przeponę. Narządy danego układu współpracują z towarzyszącymi im strukturami i pełnią w organizmie określoną funkcję. a także od mikroskopijnych komórek. która oddziela ją od jamy brzusznej. Zdrowie człowieka i zachowanie wewnętrznej równowagi jego organizmu w ciągle zmieniających się warunkach zależy od wszystkich układów.in. Żebra chronią przed uszkodzeniami narządy klatki piersiowej.Rozdział 1 Anatomia człowieka zajmuje się budową wielu zróżnicowanych narządów. które są podstawowymi składnikami tkanek i narządów.

jaką odgrywa . która odpowiada na pytanie. Określony narząd stanowi różniącą się od pozostałych jednostkę. przez który przechodzi rdzeń kręgowy dający podstawę dla pnia mózgu. Naukę anatomii trzeba więc rozpocząć od przyjrzenia się poszczególnym elementom ludzkiego organizmu.BUDOWA CIAŁA/13 Narządy wewnętrzne Ludzki organizm jest niezwykle złożoną strukturą. Anatomia zajmuje się opisem poszczególnych części ciała i ich miejscem w organizmie. które są chronione przez powłokę zwaną oponą twardą (poniżej). Rozszerzeniem anatomii jest fizjologia. które znajdują się w trzech dużych jamach ciała: w czaszce.w tym przypadku będzie to trawienie pokarmu.Tchawica Rdzeń kręgowy Grasica Naczynia krwionośne płucne Oskrzele płatowe Jamę czaszki wypełniają delikatne tkanki mózgu. zbudowaną z różnych tkanek i spełniającą specyficzne funkcje. Przed przystąpieniem do szczegółów należy zwrócić uwagę na główne narządy. jak dane elementy funkcjonują. jaką spełnia on w organizmie. klatce piersiowej i brzuchu. Oskrzeliki Kora mózgowa (zewnętrzna warstwa mózg . Skóra Czaszka (kość) |—<ręg i Kręgi szyjne Jszczytowyl I—obrotowy . Opisując budowę jakiegoś narządu. Wynika z tego. że anatomia i fizjologia są z sobą ściśle powiązane. W dolnej części czaszki znajduje się otwór wielki. Budowa określonego narządu czy też układu w dużej mierze zależy od funkcji. żołądka. np. nie sposób pominąć roli.

a od góry przepona. będącej główną tętnicą ciała. Jama klatki piersiowej jest częściowo wyścielona błoną zwaną opłucną. Serce jest położone z przodu. gdzie następuje wymiana gazów. Krew z organizmu dostaje się do serca przez jego prawy przedsionek. Podobne błony otaczają płuca i serce. który jest głównym organem uczestniczącym w procesach odpornościowych ustroju. Czaszka zawiera też mniejsze przestrzenie. jak jama nosowa. Szczęki zazwyczaj są rozpatrywane jako oddzielne struktury. nosa i ust. która rozciąga się od przepony aż po okolice pachwinowe. przez który pokarm przedostaje się z jamy ustnej i gardła do żołądka położonego tuż pod przeponą. Jamę czaszki niemal całkowicie wypełnia mózgowie. która jest podstawą dla oczu. Układ żeber kształtem przypomina dzwon całkowicie otaczający płuca i serce. Proces ten jest niezbędny dla funkcjonowania organizmu.jamy powietrzne. Podrażnienie opłucnej powoduje stan zapalny . która z klatki piersiowej przechodzi do szyi. zajmując stosunkowo niewielką powierzchnię. Od tyłu żebra łączą się z kręgosłupem. Grasica rośnie do okresu dojrzewania płciowego. przez które przechodzą nerwy. zwany otworem wielkim. a następnie przez prawą komorę jest przepompowywana do płuc. Tlen z powietrza przedostaje się do krwi. Początkowo kości czaszki są połączone błonami. jest z niej wydalany i wydychany do atmosfery. Czaszka składa się z dwóch części: z jamy czaszki. zwane zatokami obocznymi nosa. a jej tkanka limfatyczna jest zastępowana tkanką tłuszczową.przepona oddziela zawartość klatki piersiowej od brzucha. Żebra są zlokalizowane tuż pod powierzchnią skóry klatki piersiowej i warstwą mięśni powierzchownych. a gruba blaszka mięśniowa . pomiędzy dwoma płucami. natomiast dwutlenek węgla. Tu znajdują się prawie wszystkie narządy płciowe żeńskie. kiedy to może sięgać nawet do przepony. Jama czaszki Mózg składa się z delikatnej. Oprócz serca i płuc w klatce piersiowej znajduje się przełyk. tętnice i żyły. 4 . W górnej części klatki piersiowej przed tchawicą znajduje się gruczoł zwany grasicą. Wnętrze klatki piersiowej w większości wypełniają płuca . i znacznie mniejsze od niej . Z lewej komory jest tłoczona do aorty. Z płuc krew bogata w tlen wraca do lewego przedsionka. jest miejscem przejścia rdzenia kręgowego. W przypadku urazu mózgu i wystąpienia obrzęku okrywająca od zewnątrz tkanka kostna poprzez ucisk może spowodować dalsze jego uszkodzenie. Jama klatki piersiowej Klatka piersiowa jest konstrukcją kostną. Największy z nich. galaretowatej substancji. W późniejszym okresie stopniowo zanika. która łatwo może ulec uszkodzeniu. Jama brzuszna Brzuch to największa jama w organizmie. w środku której znajdują się najważniejsze narządy ciała: płuca i serce. oraz twarzoczaszki. będący zbędnym produktem procesów zachodzących w organizmie. które łączą się z tchawicą za pomocą oskrzeli. a 24. które umożliwiają ich przemieszczanie. Przednia część jest pokryta grubą warstwą Przepona Wątroba Tętnica nerkowa Żyta nerkowa Aorta brzuszna Koniec usuniętego przewodu pokarmowego (odbytnica) Tętnica biodrowa zewnętrzna Żyła biodrowa ze' Pęcherz moczowy Wnętrze jamy brzusznej kobiety z pominięciem przewodu pokarmowego. Pomiędzy 18. w której znajduje się mózg. opartego na kostnym rusztowaniu utworzonym przez żebra. z którego wpływa do lewej komory. Chronią go kości czaszki oraz otaczająca go niezwykle mocna błona zwana oponą twardą. miesiącem życia błony stopniowo są zastępowane tkanką kostną.prawe i lewe. Ściana klatki piersiowej jest więc zbudowana z umięśnionego worka w kształcie dzwonu. Pomiędzy żebrami znajdują się warstwy mięśni międzyżebrowych. Oskrzele każdego płuca rozgałęzia się następnie w kształcie gałęzi drzewa.zapalenie opłucnej. Od tyłu ogranicza ją kręgosłup. którego rozwój wpływa na jej kształt. W podstawie czaszki znajduje się szereg otworów. Dzięki możliwościom rozszerzania się ścian klatki piersiowej przy skurczu mięśni wdechowych i następnie biernego ich powrotu do położenia wyjściowego powietrze jest zasysane i wypychane na zewnątrz poprzez tchawicę. Należy zwrócić uwagę na rozmiary macicy w stosunku do wątroby. aż ostatecznie czaszka stanie się sztywna. Przez te najmniejsze kanaliki powietrze jest przenoszone do pęcherzyków płucnych.14/BUDOWA CIAŁA Podstawową funkcją tych narządów jest dostarczanie tlenu z powietrza do tkanek. i otoczone dwuwarstwowym workiem zwanym osierdziem.

W przypadku kobiety prawie wszystkie główne narządy płciowe mieszczą się wewnątrz brzucha. które można wyczuć pod naciskiem. Utrzymanie organów wewnętrznych w stałej pozycji jest możliwe dzięki tkance. Położenie otrzewnej Wątroba Tętnice Otrzewna trzewna Otrzewna ścienna Żyta wrotna wątroby Żyta główna dolna Nerka prawa Kręgi kręgosłupa poprzeczny jamy brzusznej ukazujący powiązania pomiędzy różnymi narządami. Śledziona Siec mniejsza Aorta brzuszna Powyżej po lewej: Przekrój Zawartość jamy brzusznej Ift. a kończąc na prostnicy (czyli odbytnicy). znajduje się wewnątrz jamy brzusznej. . Ważną rolę w procesie trawienia odgrywają gruczoły: wątroba i trzustka. śledzionę. Trzecim rodzajem otrzewnej jest otrzewna krezkowa tworząca krezki mocujące narządy i doprowadzające do nich naczynia i nerwy. z którego pochodzi. jelita. który jest wydalany na zewnątrz. począwszy od żołądka. prawie całą macicę i jajowody. W jamie brzusznej znajduje się około 7 metrów jelit. Diagram ukazuje wszystkie typy otrzewnej: trzewna.BUDOWA CIAŁA/15 mięśni. natomiast błona wyściełająca jamę brzuszną jest zwana otrzewną ścienną. żołądek. ścienną i krezkową. Przepona Wątroba Aorta brzuszna Krezka jelita cienkiego Sieć większa Jelito cienkie Otrzewna trzewna Odbytnica Macica Pęcherz moczowy Spojenie łonowe Po prawej: Przekrój strzałkowy jamy brzusznej. Wszystkie narządy wewnętrzne otacza ogromna sieć naczyń krwionośnych. Otrzewna trzewna nie jest tak wrażliwa. w jamie miednicy. Z tyłu przewodu pokarmowego są umiejscowione nerki. W brzuchu znajduje się wiele organów ogólnie zwanych trzewiami. który znajduje się w dolnej części jamy brzusznej. U mężczyzny część narządów płciowych znajduje się na zewnątrz. Niewiarygodne wydaje się. W procesie trawienia pokarm jest rozkładany na czynniki podstawowe. natomiast ból z otrzewnej trzewnej ma charakter rozlany i trudno ustalić miejsce. a właściwie w jamie miednicy. Prawie cały przewód pokarmowy. Ból może wystąpić tylko w przypadku. kiedy dojdzie do rozciągnięcia lub rozdęcia jelita. że tak wiele ważnych organów zgrupowanych jest na stosunkowo małej powierzchni. zwanej krezką. Niepotrzebne produkty przemiany materii są usuwane z organizmu. Z układem moczowym ściśle powiązany jest układ rozrodczy. wyrostek robaczkowy. W pęcherzu gromadzi się mocz. pęcherzyk żółciowy. które mogą być absorbowane przez krew i rozprowadzane do wszystkich części ciała. Dzięki otrzewnej poszczególne struktury wewnątrz jamy brzusznej mogą się swobodnie przemieszczać. Otrzewna trzewna okrywa każdy organ znajdujący się wewnątrzotrzewnowo. Każda z nich za pomocą moczowodu jest połączona z pęcherzem. Funkcją układu pokarmowego jest trawienie pokarmu oraz wydalanie nie strawionych resztek. Błona okrywająca organy nosi nazwę otrzewnej trzewnej. Otacza wątrobę. Ból pochodzący z otrzewnej ściennej jest łatwy do zlokalizowania. Ze względu na bardzo silne unerwienie otrzewnej ściennej każdy uraz lub jej stan zapalny jest odczuwany w postaci ostrego bólu. za pomocą której są one przyczepione do otrzewnej ściennej błony wyściełającej jamę brzuszną.

należy przyjrzeć się poszczególnym układom. Ponadto w organizmie wyróżniamy: układ kostny. ale również dlatego. układ krążenia. pochwa. Zarówno ścięgna. pomiędzy lub wewnątrz innych tkanek lub w postaci zbitej. jak i więzadła są przykładem zbitej tkanki łącznej. Jednym z najbardziej znanych jest układ trawienny. naczynia włosowate. grasica Jama ustna. która obejmuje kości i ścięgna. pęcherzyki nasienne. żyły. nerwy Gruczoły wytwarzające hormony: przysadka mózgowa. grasica. prącie. takie jak np. gruczoł krokowy. jajowody. Tkanka nerwowa jest spotykana tylko w obrębie układu nerwowego. pęcherz. moczowody. krew Narządy biorące udział w krążeniu limfy oraz czynnościach obronnych organizmu. gardło. migdałki. gruczoły opuszkowo-cowkowe Żeński: jajniki. m. Serce prawie w całości jest zbudowane z tkanki mięśniowej. układ moczowy (nerki. Tkanka nabłonkowa. żołądek. narządy zmysłów (oczy. które z sobą współpracują. Tkanka łączna. podtrzymuje oraz wypełnia struktury ciała. które biorą udział w wydalaniu z organizmu zbędnych produktów przemiany materii: gruczoły potowe. macica. jest tkanką pokrywającą lub też wyściełającą narządy ciała. Tkanka mięśniowa ma zdolność kurczenia się. a czynności ciała są skoordynowane. skórę. części jąder i jajników. niewielkie obszary tkanek w jelitach Płuca. stawy i więzadła. tchawica. łączy. tkanka łączna. zwana nabłonkiem.Układy organizmu Aby zrozumieć. receptory węchu i dotyku). Wyróżniamy cztery główne rodzaje tkanek. podobnie jak i narządów wewnętrznych. Tkanka nerwowa jest zbudowana z komórek tworzących wypustki.: węzły chłonne. zęby. układ mięśniowy. Dzięki tej tkance zapewniona jest szybka komunikacja i kontrola. pęcherzyk żółciowy. nos. Może występować w postaci luźnej. Inne tkanki. Wiele z nich wydziela substancje takie jak hormony. Poszczególne narządy w obrębie danego układu są zgrupowane razem nie tylko dlatego. współpracują z tkanką nerwową. gardło. jelito cienkie. przepona Serce. Każdy z nich jest oddzielnie omówiony w następnych rozdziałach. krtań. układ wewnątrzwydzielniczy i układ rozrodczy. chrząstki. rdzeń kręgowy. oskrzela (kanały prowadzące do płuc). srom Męskie i żeńskie hormony rozrodcze wpływające na rozwój płciowy oraz wtórne cechy płciowe Mięśniowy Nerwowy Wydzielania wewnętrznego Oddechowy Krążenia Limfatyczny Trawienny Wydalniczy Rozrodczy . język. układ wydalniczy. że się z sobą łączą. kubki smakowe. wątroba. cewka moczowa) oraz jelito grube. układ oddechowy. Określony układ stanowi zgrupowanie organów. Układ Kostny Główne narządy i struktury Wszystkie kości ciała. śledziona. w jaki sposób różne narządy są z sobą powiązane. nadnercza. jednak żadna z nich nie przenika do jej wnętrza. cewka moczowa. dzięki czemu możliwy jest ruch całego ciała. tarczyca. trzustka Narządy i gruczoły. przytarczyce. grudki chłonne.in. tętnice. że są zbudowane z podobnej tkanki.niektóre z nich działają pod wpływem naszej świadomości (mięśnie szkieletowe lub prążkowane). które je z sobą łączą Układ moczowy Mięśnie ciała . wydalające nie strawione resztki pokarmu Męski: jądra. układ chłonny. naczynia chłonne. przełyk. nasieniowody. a każdy narząd składa się przynajmniej z jednej z nich. narządy słuchu i równowagi. gruczoły ślinowe. inne pracują niezależnie od naszej woli (mięśnie gładkie) Mózg. trzustka.

skąd po odkaszleniu są usuwane na zewnątrz organizmu. Błona śluzowa wyścieła drogi oddechowe. są otoczone lub przedzielone jakimś typem błon. Wyróżniamy pięć głównych typów błon. Rzęski. Powierzchnię stawów i ścięgien pokrywają błony maziowe. przewodu pokarmowego. Jak sama nazwa wskazuje.BUDOWA CIAŁA /17 Błony Błony są warstwami tkanek. Błony surowicze okrywają narządy klatki piersiowej i brzucha. Macica jest wyścielona śluzówką. wyściełają lub też oddzielają struktury organizmu. przesuwają zanieczyszczenia (np. posiadają pochewkę zbudowaną z błony maziowej. które znajdują się w ich wnętrzu. zapobiega tarciu pomiędzy płucami a żebrami. nozdrzach i w przewodzie pokarmowym. Błona surowicza. Wszystkie narządy jamy brzusznej okrywa błona surowicza otrzewna. Worek owodniowy wraz z łożyskiem zostaje wydalony na zewnątrz tuż po urodzeniu dziecka. które znacznie zwiększają powierzchnię wchłaniania składników odżywczych. W jamie klatki piersiowej spotykamy dwie błony surowicze. mają komórki zaopatrzone w włosowate rzęski. np. Rzęski (kolor czerwony) zapobiegają przedostaniu się zanieczyszczeń do płuc. który smaruje stawy i ułatwia ich ruch. zwłaszcza te wyściełające drogi oddechowe. Niektóre błony śluzowe. zwanych kosmkami. kurz) w kierunku gardła. Mózg i rdzeń kręgowy okrywa specjalny rodzaj błon zwanych oponami. a także utrzymywanie wilgoci w naszych gardłach. będące mocnymi pasmami tkanek. Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca torebkę stawową wydziela płyn. Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca macicę umożliwia odżywianie i rozwój zarodka. Wśród wielu jego funkcji jest również zwalczanie infekcji (zawiera przeciwciała spełniające funkcję ochronną). W pierwszej fazie życia każdego organizmu błony spełniają specyficzną funkcję. zwana opłucną (kolor purpurowy). które wydzielają śluz. a także mikroskopijnie małe organelle. Błony wyściełające jelita są pofałdowane w kształcie palczastych wypustek. mają kształt woreczków wypełnionych płynem maziowym. . Płód rozwijający się w macicy jest otoczony błoniastym workiem. które pokrywają. chroniąc je przed chorobami oraz zmniejszając tarcie pomiędzy sąsiednimi organami. Ścięgna. wykonując ruch w jedną stronę. błony śluzowe posiadają wyspecjalizowane komórki. które łączą mięśnie z kością. W płynnym środowisku płód jest znacznie mniej narażony na uszkodzenia. zwanym workiem owodniowym. Błony surowicze otaczają narządy klatki piersiowej i brzucha. Opony (kolor pomarańczowy) okrywają delikatną tkankę mózgu i oddzielają go od twardych kości czaszki. która każdego miesiąca ulega złuszczeniu i wydaleniu podczas menstruacji. Błony śluzowe wyściełają głównie wnętrza kanałów. Błony maziowe występują w obrębie ruchomych stawów. który jest wypełniony płynem. Każda z milionów komórek budujących nasze ciało. Błony śluzowe są spotykane również w układzie rozrodczym. Kosmki błony śluzowej wyściełającej jelito cienkie (kolor różowy) zwiększają powierzchnię wchłaniania składników pokarmowych.

Ich funkcją jest przyspieszanie reakcji chemicznych.Komórki i chromosomy Ciało każdego dorosłego osobnika jest zbudowane z ponad stu milionów komórek. jest nazywany mitozą. Męskie komórki rozrodcze posiadają chromosom X albo Y. Organelle kontrolują syntezę białek koniecznych do życia wszystkich komórek. Wszystkie komórki zawierają reticulum endoplazmatyczne. będące systemem błon wypełniających cytoplazmę. Podział komórki DNA zawarty w chromosomach oprócz tego. czy niebieskie oczy. Geny wpływają na kształtowanie nowego organizmu ludzkiego już od momentu zapłodnienia. urodzi się dziewczynka. w której osadzone jest jądro posiadające chromosomy. a także komórek rozrodczych (jajeczka i plemniki) zawierających połowę materiału genetycznego. W chwili zbliżania się podziału. Zawierają enzymy. tłuszczu i białka.wytwarza białka na potrzeby komórki Lizosom gromadzi enzymy Jąderkowytwarza białka niezbędne do podziału komórki Jądro-zawiera informacje genetyczne (w chromosomach) Błona jądrowa Pory-umożliwiają przenikanie substancji do wnętrza i na zewnątrz komórki Błona komórkowa . Każdy chromosom posiada tysiące genów. W cytoplazmie znajdują się również mikroskopijne lizosomy. zawierającej od 70 do 80 procent wody. Każda potowa przesuwa się do przeciwległego krańca komórki. każda komórka człowieka ma 46 chromosomów zgrupowanych w 23 pary.system kanalików pomiędzy jądrem a ścianą komórki Rybosom . jaką spełniają. kształtem oraz strukturą w zależności od funkcji. podobnie jak i na złożoną strukturę organizmu. co w konsekwencji daje możliwość powstania dorosłego organizmu. a drugi od ojca. Potrafią również poruszać się w tę samą stronę. półprzepuszczalną błonę. ma również możliwości replikacyjne. Błona komórkowa jest porowata i składa się z trzech warstw: białka. takich jak hormony. Chromosomy komórki. są zbudowane w podobny sposób.mitochondria. W jamie nosowej rzęski te wychwytują cząsteczki kurzu. Z wyjątkiem dojrzałych czerwonych krwinek. ale ich rola polega na przekazywaniu impulsów. Zapłodnione jajeczko ulega takim podziałom. normalną albo albinotyczną skórę. Okrągłe. Jest wiele komórek nerwowych. mogą więc unosić substancje w określonym kierunku. zostają rozpuszczone w tłuszczach lub też przechodzą przez porowatą. kręcone lub proste włosy. dzięki czemu w chwili zapłodnienia nowy osobnik będzie miał właściwą ich liczbę. Substancje wytworzone przez komórkę. są niewidoczne. zwanym kwasem dezoksyrybonukleinowym (DNA). Żadna komórka nie jest w stanie sama funkcjonować poza organizmem (z wyjątkiem sztucznej hodowli w laboratoryjnych warunkach). uwidaczniają się jako parzyste struktury. dzięki którym wykorzystują obecne w komórce składniki pokarmowe. W cytoplazmie. Chromosomy Każde jądro komórkowe zawiera informacje genetyczne zakodowane w związku chemicznym.galaretowata substancja w której są zawieszone drobne struktury zwane organellami Mitochondriumwytwarza energię na potrzeby komórki Reticulum endoplazmatyczne . Każda jest otoczona błoną. Mitochondria produkują energię dzięki kompleksom białkowym enzymom. Komórki organizmu różnią się rozmiarem. dzięki czemu organizm może się poruszać. Gen zawiera informację dotyczącą syntezy określonego białka. Chromosomy ojca determinują płeć. Białka są niezbędne jako materiał budulcowy. a jej wnętrze wypełnia galaretowata substancja zwana cytoplazmą. w czasie którego następuje jej podwojenie. Najwięcej lizosomów mają komórki wątroby. Błony niektórych komórek są zaopatrzone we włoskowate rzęski. czy ktoś ma piwne. a potrzebne w innej części organizmu (np. czerwone krwinki transportują tlen i dwutlenek węgla. które następnie rozdzielają się. chromosomy stają się krótsze oraz grubsze. Dzięki temu komórki ulegają podwojeniu. zachodzą liczne procesy chemiczne. Jeden chromosom z każdej pary pochodzi od matki. Jajeczko zawiera tylko chromosom X. gromadzą się w strukturach zwanych aparatami Golgiego. która nie ulega podziałowi. Wzdłuż reticulum są rozsiane sferyczne struktury zwane rybosomami. Znajduje się w niej również wiele drobnych struktur zwanych organellami. Komórki rozrodcze (jajeczka i plemniki) mają tylko połowę liczby chromosomów. Każda z nich spełnia odmienną i ważną funkcję. że zawiera kod genetyczny. Proces podziału komórki. Zużyte komórki są zastępowane nowymi. Komórki mięśniowe są długie i wąskie. a koliste komórki trzustki produkują hormon zwany insuliną. który wchodzi w skład chromosomów. hormony). Mają zdolność kurczenia się i rozkurczania. W zależności od ich kształtu wyróżniamy chromosomy X i Y. Wiele komórek ma całą sieć drobnych kanalików. które tracą chromosomy w końcowej fazie procesu ich formowania. Najwięcej mitochondriów występuje w komórkach mięśniowych. W wyniku połączenia jajeczka z plemnikiem zawierającym chromosom Y urodzi się chłopiec. Stanowią także część enzymów aktywizujących procesy chemiczne oraz biorą udział w wytwarzaniu złożonych cząstek. Wszystkie komórki organizmu. Jednak od jednego białka może zależeć. Średnica tych mikroskopijnych struktur wynosi średnio jedną setną milimetra. Dane białko może mieć niewielki wpływ na komórkę. które są także długie i wąskie. Ich zadaniem jest przetwarzanie tlenu i składników pokarmowych w energię niezbędną do wszystkich procesów zachodzących w komórce. Cytoplazma wszystkich komórek zawiera mikroskopijne organy . W końcowym etapie podziałowi ulega cytoplazma i formują się błony dwóch Budowa komórki Cytoplazma . Substancje. Jeżeli plemnik zawierający chromosom X zapłodni jajeczko z chromosomem X. które spełniają rolę ich wewnętrznego „szkieletu". które przedostają się do wnętrza lub na zewnątrz komórki. a informacja jest przekazywana z jednego pokolenia na drugie. pomimo różnic w funkcjonowaniu.

Druga połowa zostaje uzupełniona w chwili zapłodnienia. W wyniku równego podziału każda nowa komórka zawiera kompletną informację genetyczną niezbędną przy powielaniu się czy zastępowaniu istniejących komórek organizmu. Każda z nich posiada właściwą liczbę chromosomów. że dzieci nie są całkowicie podobne do swoich rodziców. W pierwszym etapie mejozy chromosomy ulegają pogrubieniu i podziałowi. ale dzięki procesowi mitozy są one zastępowane innymi. Komórki wątroby. Zawierają one połowę informacji genetycznej koniecznej do powstania nowego organizmu. posiada jedyną w swoim rodzaju strukturę kodu genetycznego. sprawia. Następuje podział i chromosomy odsuwają się od siebie. Nowo powstałe komórki ulegają jeszcze jednemu podziałowi. nie mają możliwości replikacji.zwanego mejozą. która następuje w czasie mejozy. z których zbudowany jest mózg. Każdy z genów _ zawiera informację o budowie białka naskórka i krwi ulegają całkowitej wymianie kilka razy w roku. W czasie mejozy (sekwencja górna) chromosomy ulegają podwojeniu. że chromosom ojca znajduje się obok chromosomu matki. Wymiana materiału genetycznego. Komórki zawierające połowę liczby chromosomów powstają w wyniku innego podziału . dając komórki rozrodcze zawierające połowę właściwej człowiekowi liczby chromosomów (23). w tym te. Po spleceniu się z sobą następuje kolejny ich podział. Ilustracja (po prawej) przedstawia szczegółową budowę chromosomu. Następnie układają się w pary w taki sposób. układają się w pary i splatają. jak i matki. W zależności od typu komórki podziały następują z różnym natężeniem. z wyjątkiem bliźniaków jednojajowych. Każdy nowy chromosom posiada zarówno geny ojca. podobnie jak w mitozie. Odcinki DNA są zwane genami. Każde z nich. Codziennie wiele komórek zamiera.BUDOWA CIAŁA/19 Najbardziej istotne różnice pomiędzy dwoma typami podziału komórki są przedstawione powyżej w dużym powiększeniu. \ Pojedyncza nić DNA . W procesie mitozy (dolna sekwencja) pary chromosomów dzielą się na dwie identyczne części. Komórki nerwowe. dając nowe komórki rozrodcze. następnie połowy przemieszczają się do przeciwległych końców komórki. ' Chromosomy w jądrze Struktura chromosomu zbudowanego ze splątanych nici DNA chromosomu w znacznym powiększeniu nowo powstałych komórek.

Komórki uzyskują energię z rozkładu glukozy na substancję zwaną kwasem pirogronowym. Insulina jest niezbędnym hormonem umożliwiającym komórkom absorbowanie i rozkład glukozy. \u .Metabolizm Złożone procesy. W przypadku dorosłego człowieka nie wykorzystana energia powoduje odkładanie się tłuszczu. dzięki czemu niezbędne substancje stają się dostępne dla komórek. które następnie oddzielnie ulegają procesom katabolizmu. W wyniku tego powstaje energia umożliwiająca poruszanie się mięśni. które aktywizują każdy proces metaboliczny zachodzący w komórce. a także wielu zbędnych produktów. ziemniaki) na cukry proste. nazywana jest cukrzycą. są skutecznie stymulowane przez enzymy i hormony. W rezultacie może dojść do akumulacji szkodliwych dla organizmu substancji. np. Sposoby wykorzystania pokarmu przez organizm iałka QQ Węglowodany W procesach metabolizmu z każdego pokarmu powstają produkty. Cukry najpierw są transportowane do wątroby. jak chleb. Potencjał uwolniony w czasie tego procesu jest tymczasowo gromadzony w postaci wysokoenergetycznego związku ATP. w wyniku których jest możliwe jego funkcjonowanie. Najczęściej spotykane cukry proste. która wytwarza zbyt małe ilości insuliny. Hormony z kolei są odpowiedzialne za przebieg wzrostu czy wykorzystanie zapasów energii.koi 1 v^lh. Znaczna jej część pochodzi z rozkładu złożonych węglowodanów (występujących w takich produktach. które umożliwiają normalne funkcjonowanie naszego organizmu. część jest tracona w postaci ciepła. Zaburzenia w produkcji hormonów to kolejna często spotykana przyczyna nieprawidłowości w procesach metabolicznych. Składniki pokarmowe przyswojone przez organizm i zgromadzone w postaci energii są wykorzystywane podczas wzrostu. fruktoza i galaktoza. martwych komórek lub tkanek. Białka zawarte w diecie są rozkładane na aminokwasy. przy czym.l U. Przyczyną wielu zakłóceń metabolizmu jest niedobór enzymów. lecz uzupełniające się procesy katabolizm i anabolizm. Katabolizm polega na rozkładzie węglowodanów. cząsteczki tłuszczu są rozkładane na glicerol i kwasy tłuszczowe. Enzym wpływa na chemiczną konwersję. Rozkład węglowodanów Energia jest niezbędna do życia. W przypadku dostarczania organizmowi małej ilości węglowodanów jako źródło energii mogą być wykorzystane tłuszcze i białka. W. jakie otrzymujemy z pożywienia. Na metabolizm składają się całkowicie odmienne. tłuszczów i białek. W wątrobie glicerol zostaje przekształcony w glukozę i w ten sposób wkracza na drogę metabolizmu tego cukru. wzrost. a także reprodukcja. Rozkład tłuszczów i białek Tłuszcze i białka stanowią ważną część spożywanego pokarmu. to: glukoza. gdzie fruktoza i galaktoza ulegają przekształceniu w glukozę (zobacz Rozdział 9. strona 104). U rozwijającego się dziecka lub nastolatka potencjał pochodzący z rozkładu pokarmu zostaje całkowicie wykorzystany do procesów wzrostu. konieczne do procesu wzrostu. Nadmierne wydatkowanie energii objawia się utratą wagi ciała. a także enzymy. Anabolizm obejmuje procesy budowy. które muszą być wydalona. Kiedy węglowodanowe zapasy energii wyczerpią się. Metabolizm to wszystkie reakcje chemiczne zachodzące wewnątrz organizmu. Niewydolność trzustki. reprodukcji lub w procesach obronnych przeciwko infekcjom i chorobom.

jaką należy wypić. od razu ulega zarażeniu. może zwalczyć chorobę. . Zawartość wody w organizmie wynosi 70 procent. Ilość wody.Homeostaza W celu utrzymania wewnętrznej równowagi organizm ludzki wymaga ciągłego nadzoru. istota szara mózgu. Reakcje autonomicznego układu nerwowego są szybkie. Każdy z wielu mechanizmów wzajemnego oddziaływania środowiska na nasz organizm może być postrzegany jako oddzielny system kontroli. Ich sposób działania jest jednak odmienny. Tak zwane podwzgórze kieruje autonomicznym sys- temem nerwowym. Podwzgórze rejestruje tę zmianę i wpływa hamująco na wytwarzanie ADH i aldosteronu. że kilka różnych mechanizmów wykonuje podobne zadania. pęcherza moczowego. Woda jest podstawowym składnikiem krwi (80 procent). dlaczego nie każdy. Rezultatem zaburzenia równowagi jest stan chorobowy. W przypadku ataku choroby organizm jest osłabiony i nie może się bronić. Dostarczenie organizmowi wody w ilości gaszącej pragnienie uzupełnia jej zapas. Tłumaczy to. Obydwa układy są ściśle powiązane. Przykładem takich zjawisk jest termostat normujący pracę systemu ogrzewania. Stan takiej równowagi jest określany jako homeostaza. Niektóre tkanki. W utrzymaniu stanu homeostazy szczególne znaczenie odgrywa autonomiczny system nerwowy. W przeciwieństwie do centralnego ogrzewania organizm jest wyposażony w system bezpieczeństwa. Główny ośrodek kontroli powodujący uczucie pragnienia znajduje się w mózgu. Zebrane w całość formują jeden. który uwalnia hormon antydiuretyczny (ADH). Jeżeli temperatura w pokoju spada poniżej ustalonej wartości. Układ wewnętrznego wydzielania znacznie wolniej reaguje na określoną sytuację. Kilka tysięcy systemów kontrolnych istniejących w organizmie człowieka reguluje właściwie wszystkie jego funkcje. mają wyższą zawartość wody (do 85 procent). Podwzgórze pobudza tylny płat przysadki mózgowej. podwzgórze odnotowuje zmianę poziomu wody we krwi. Określone komórki nerwowe tego gruczołu reagują na zawartość wody we krwi. Z tego względu są czasem rozpatrywane jako jeden wspólny układ nerwowo-hormonalny. Polega on na tym. jak warstwy odłożonego tłuszczu. Stan homeostazy łatwiej jest wytłumaczyć. aby zaspokoić potrzeby organizmu. Homeostaza jest zatem stanem koordynacji utrzymującym normalne funkcjonowanie organizmu do chwili. komórki te ulegają pobudzeniu. Powoduje to włączenie bojlera oraz pompy i obieg gorącej wody w systemie zostaje wznowiony. termostat przerywa obwód. Jest to warunek zachowania zdrowia w nieustannie zmieniającym się środowisku. tylko 25 procent. W pewnych okolicznościach poziom wody w organizmie ulega zmniejszeniu. Układ nerwowy i wewnętrznego wydzielania pełnią najważniejszą rolę w procesach kontrolnych. płuc. Wiele procesów organizmu reguluje mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego. Aby komórki mogły prawidłowo funkcjonować. Odpowiednie mechanizmy sygnalizują ubytek i potrzebę uzupełnienia niedoboru. spełniający określoną funkcję. obwód elektryczny termostatu zamyka się. Efekty jego działania są jednak trwalsze. BUDOWA CIAŁA/21 Układ limbiczny Sklepienie Nadnercze Nerka Pęcherz moczowy - niezależny pracą serca. Powoduje on zmniejszenie wydalania wody przez nerki i pęcherz moczowy. Regulowanie zawartości wody w organizmie jest przykładem wykorzystania kilku systemów w celu utrzymania homeostazy. a czas ich trwania zależy od sytuacji. Kiedy wymagana temperatura ustali się. Efekt końcowy ogranicza lub hamuje specyficzny proces i w ten sposób zachowana jest kontrola. Zdrowy organizm. zależy od poziomu ubytku. Płyn dostarcza im składników pokarmowych oraz odprowadza zbędne produkty. kto zetknie się z chorobą. Oba układy mogą funkcjonować oddzielnie lub też współpracować. Pojawia się uczucie pragnienia. a tym samym wody z nerek. właściwości płynu zewnątrzkomórkowego muszą być stałe. Nadnercza również są pobudzane i zwiększają wytwarzanie aldosteronu. kiedy działanie jednego lub kilku jego systemów ulegnie zachwianiu. dzięki mechanizmom adaptacyjnym i odpornościowym. ogólny system odpowiedzialny za prawidłowe funkcjonowanie naszego organizmu. jelit. Wszystkie komórki ciała znajdują się w środowisku płynnym. Rozpoczyna się wydzielanie hormonów hamujących wydalanie wody przez nerki (zobacz strona 126) i pojawia się powiązane z tym uczucie pragnienia. który hamuje utratę soli. a ich funkcjonowanie jest wzajemnie uzależnione. Kieruje on w sposób Kiedy nastąpi odwodnienie organizmu. posługując się terminami technicznymi. jak np. żołądka. Jeżeli poziom wody we krwi w stosunku do zawartości soli i innych substancji obniży się. narządów rozrodczych. inne. Podatność organizmu na grypę w znacznym stopniu zależy od jego odporności.

kość została zastąpiona chrząstką. a dzięki stawom i więzadłom jest bardzo mobilna. gdzie jest wymagana większa elastyczność. Skóra nie tylko chroni przed uszkodzeniem wewnętrzne struktury. Każda kość ma określony kształt. jak i mężczyzna mają taką samą liczbę kości. Tam. . zależnie od jej specyficznej funkcji. Ciało od zewnątrz pokrywa skóra. a kształtem przypomina łódź.ma on szerokie barki i wąskie biodra. Dzięki tym przystosowaniom może pomieścić rozwijający się w okresie ciąży płód. Miednica kobiety jest szersza. Ramiona kobiety są stosunkowo wąskie. Szkielet żeński z reguły jest mniejszy i lżejszy. W przypadku mężczyzny proporcje są odwrotne . Budowla ta charakteryzuje się dużą wytrzymałością. czyli około 206.Rozdział 2 Szkielet podtrzymujący ludzkie ciało jest arcydziełem architektury. Jest to największy organ ludzkiego ciała. UKŁADKOSTNY ISKÓRA Po prawej: Zarówno kobieta. ale też bierze udział w regulowaniu temperatury ciała. co nadaje jej biodrom charakterystyczny kształt.

Pozostała część kości jest utworzona z włókien kolagenowych. Poniżej: Twarz. w którym zachodzi wytwarzanie komórek krwi. Kości są mocne i pomimo podtrzymywania znacznych ciężarów nie ulegają złamaniom czy też deformacjom. wewnętrzna . a w dużym stopniu redukuje wagę. Prawie dwie trzecie składu kości stanowią sole mineralne. nie zmieściłaby się w otworze miednicy. podobnie jak wszystkie organy ciała. umożliwiając ruch w czasie mówienia. Dodatkowo szkielet jest rusztowaniem podtrzymującym całe ciało. W jamie szpikowej kości znajduje się szpik. W chwili urodzenia drobną strukturę tworzy około 350 kości. Rozwiązanie to (stworzone przez naturę) jest powszechnie stosowane w budownictwie. Są połączone stawami. Rozwój kości W pierwszym etapie powstawania kości są pełne. Zewnętrzna warstwa każdej kości jest gruba i twarda. Proces ten jedynie nie- UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/23 znacznie zmniejsza ich wytrzymałość.zwana szpikiem miękka i delikatna. żucia czy też wyrażania emocji. Komórki te i twarda. chroni delikatne narządy zmysłów z receptorami wzroku. która chroni delikatne narządy ciała. Kości te podtrzymują również mięśnie twarzy. Proces można prześledzić na przykładzie czaszki. tworzą tkankę kostną. Szczęka . są zbudowane z komórek. Z biegiem czasu niektóre z nich zrastają się z sobą. Dzięki obecności ciemiączek pomiędzy poszczególnymi częściami czaszki noworodka może się ona dostosować do kształtu kanału porodowego. zbudowana z 14 kości. Kości. Każdy z tych elementów wzmacnia swoją wytrzymałość dzięki właściwościom drugiego składnika. W rezultacie takiego połączenia kość jest strukturą twardą. a zarazem stosunkowo elastyczną. zbita substancja międzykomórkowa przesycona solami mineralnymi. Gdyby czaszka noworodka była tak sztywna jak u dorosłego. jednocześnie zachowując wszechstronne możliwości ruchowe. W czasie porodu musi ona przejść przez wąski kanał. Szkielet nowo narodzonego dziecka ma więcej kości niż dorosła osoba. Dopiero później w ich wnętrzu powstaje jama.Kości i chrząstka Szkielet przeciętnie zbudowanej dorosłej osoby składa się z około 206 kości. Kości tworzą strukturę. a przyczepione do nich mięśnie wprawiają układ szkieletowy w ruch. które nadają jej twardość i sztywność. Ciemiączka stopniowo zanikają po porodzie. słuchu i smaku.

które składają się na kręgosłup. Kości płaskie są zbudowane z dwóch warstw tkanki kostnej zbitej. Długość głowy u sześciotygodniowego płodu jest taka sama. charakterystyczne dla kości tworzących twarz. daje im dużą wytrzymałość. Kości długie kończyn mają przy swoich końcach tak zwane płytki wzrostowe. a jednocześnie zapewnia wystarczającą powierzchnię wewnątrz dla rdzenia kręgowego. gdzie konieczna jest obecność materiału charakteryzującego się takimi cechami. Szkielet dziecka jest zbudowany nie tylko z kości. Struktura chrząstki w obrębie całego szkieletu nie jest taka sama. gdzie zachodzą procesy wzrostu. Nie skostniałe. Kości rożnokształtne najczęściej mają wygląd nieregularnej bryły. w nadgarstku. Środek ciała uległ jednak przesunięciu z brody na pępek. Kości długie kończyn mają kształt cylindrów zawierających w środku istotę gąbczastą kości. Proces kształtowania kości odbywa się Budowa kości długiej Naczynia krwionośne nasady kości Linia nasadowa (pozostałość po płytce wzrostowej) Okostna Kość gąbczasta Układ osteonów Osteocyty (komórki kostne) . Jej budowa jest uzależniona od funkcji spełnianej w ustroju. Umożliwiają przesuwanie się kości czaszki w czasie porodu.24/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA głównie w czasie wzrostu. z których zbudowany jest szkielet. Są jednak bardziej masywne i dzięki temu posiadają duże możliwości ruchowe bez utraty wytrzymałości. Jeżeli płytka wzrostowa ulegnie skostnieniu. jak długość jego ciała. pokrywając końce kości. Kształty i rozmiary kości Istnieje kilka różnych typów kości.gąbczasta. a jego klatka piersiowa jest większa. stanowiących podporę kończyn. który trwa aż do zakończenia wzrostu. łopatki). Ogólne zasady budowy kości krótkich. która jest znacznie bardziej elastyczna. Płaski kształt powoduje. Wraz ze wzrostem ulega ona stopniowej zamianie w kość. Głowa noworodka jest wciąż nieproporcjonalnie duża w stosunku do reszty ciała. Bardzo ważną cechą kości jest ich zdolność osiągania odpowiedniego kształtu. W czasie rozwoju człowieka zachodzą znaczne zmiany proporcji w szkielecie. błoniaste miejsca między kośćmi to tak zwane ciemiączka. Puste jamy. Ich końce są szersze. Wzrost odbywa się poprzez wydłużanie kości kończyn górnych. ale trwa przez całe życie. Szkielet kobiety jest lżejszy oraz mniejszy niż mężczyzny. jednak zarówno mężczyzna. ale również z chrząstki. Każdy z nich spełnia określone funkcje. dolnych i tułowia. czynią je lekkimi. aby w okresie ciąży mogła zmieścić rosnący płód. że spełniają rolę ochronną (jak w czaszce) lub też stanowią płaszczyzny. Chrząstka Chrząstka jest jedną z tkanek. a ich kształt zależy od spełnianej funkcji. Występuje we wszystkich strategicznych punktach szkieletu. Jej miednica jest proporcjonalnie szersza. Płytka wzrostowa jest zbudowana w większym stopniu z chrząstki niż z kości. U dorosłego człowieka występuje głównie w okolicach stawów. jak i kobieta mają taką samą liczbę żeber. Linia dzieląca ciało na połowy u dorosłego człowieka przebiega na wysokości spojenia łonowego lub tuż nad genitaliami. Mężczyzna ma szersze ramiona. Jest to proces kostnienia. Specyficzna budowa kręgów. dalszy przyrost kości na długość jest niemożliwy. Jest to niezmiernie ważne. gdyż zwiększa ich masywność w miejscach połączeń. Ostateczny kształt szkieletu zostaje uformowany w wieku około 20 lat. pomiędzy którymi znajduje się trzecia warstwa . są takie same jak kości długich. niewielka twardość oraz sprężystość. Z tego powodu miejsca te są niewidoczne na zdjęciach rentgenowskich. Cechuje ją stałość konsystencji. Kostnienie płytek wzrostowych we wszystkich kościach ludzkiego organizmu odbywa się według określonej kolejności. Cecha ta ma wyjątkowo duże znaczenie w przypadku kości długich. do których są przyczepione mięśnie (np. występujących np.

pierścieniowatą i nalewkowatą. w której są osadzone komórki oraz włókna białkowe. wpływając na wysokość wydawanego dźwięku. zwanych kręgami. ale sprężyste chrząstki budujące otaczające tchawicę i prowadzące do płuc oskrzela. Z niej uformowany jest koniec nosa. a także twarde. wytwarzają kość. Obecność krążków między kręgowych znacznie ogranicza wstrząsy kręgosłupa. a pozostałe trzy organy. włóknistą oraz sprężystą. W ten sposób bierze udział w oddychaniu. gdyż tkanka włóknista jest niezbędna pomiędzy kręgami kręgosłupa. Kręgi są oddzielone od siebie krążkami międzykręgowymi. Obie cechy są bardzo pożądane. chrząstki dzieli się na chrząstkę szklistą. która zajmuje miejsce istoty międzykomórkowej. ale również biorą udział w procesie wytwarzania głosu.UKŁAD KOSTNY I SKORA/25 Pozycja chrząstki w krtani Ciężkie lub szybkie oddechy Nagłośnia (chrząstka sprężysta) Fałd przedsionkowy i głosowy - W krtani struktury chrząstkowe nie tylko spełniają rolę podtrzymującą. ale równie wytrzymały. aby zapełnić tę przestrzeń. wewnątrz której znajduje się galaretowaty. są zbudowane z chrząstki szklistej. której powierzchnia jest sma- Chrząstka nalewko wata Chrząstka rścieniowata Crząstka tarczowata (jabłko Adama) Krtań Tchawica - Powyżej: Struktury podtrzymujące krtań są zbudowane z chrząstki. Wytwarzanie dźwięku wysokiego Każdy rodzaj chrząstki składa się z istoty międzykomórkowej. Błony wyściełające stawy wytwarzają maź. Struny głosowe są zbudowane z elastycznych włókien. W chwili zakończenia procesów wzrostu chrząstka szklista występuje na zakończeniach kości w obrębie stawów w postaci bardzo cienkiej warstwy (1-2 milimetry). pozostawiając wolną lukę. Chrząstka szklista Chrząstka szklista jest niebieskobiałą. półprzeźroczystą tkanką. Nagłośnię tworzy chrząstka sprężysta. Każdy kręg jest oddzielony od sąsiedniego krążkiem zbudowanym z tej chrząstki. Dzięki takiej budowie ten typ chrząstki jest elastyczny. zwane chrząstką tarczowata. Z chrząstki szklistej zbudowany jest szkielet płodu. umożliwiając ruchy klatki piersiowej. ich nazwa jest uzależniona od pozycji w szkielecie. a z zewnątrz jest okryty chrząstką włóknistą. Chrząstka szklista stanowi przedłużenie końców żeber i łączy je z mostkiem. Chrząstka włóknista Chrząstka włóknista charakteryzuje się obecnością wielu grubych pęczków twardych włókien kolagenowych. Osteoblasty. podobnymi do baniek z galarety. Każdy krążek międzykręgowy stanowi strukturę. Składniki pokarmowe przenikają do niej przez okrywającą ją błonę zwaną ochrzęstną. W porównaniu z pozostałymi typami zawiera najmniej komórek i włókien. Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości. Cechą wspólną wszystkich typów chrząstki jest brak naczyń krwionośnych. Kontrolują ilość powietrza przechodzącego przez krtań. gęsty płyn. a także umożliwia utrzymanie wyprostowanej postawy ciała. przesuwają w dół kości i budują zwapniała substancję międzykomórkową. Okres wydłużania się kości Zwapniała substancja międzykomórl . Ze względu na różne właściwości fizyczne. Ten typ chrząstki spotykamy w drogach oddechowych. Następnie komórki te zamierają. Wszystkie włókna wchodzące w jej skład są utworzone z kolagenu. Podział chrząstki zależy od rodzaju włókien. Część chrzestna. Jej ogromne możliwości rozwoju pozwalają około 45-centymetrowemu noworodkowi osiągnąć wzrost dorosłej osoby. Poniżej: Komórki chrząstki szklistej obecne w płytce wzrostowej dzielą się. zbudowane z kolagenu lub elastyny.

Charakterystyczną cechą czaszki są duże rozmiary żuchwy. Kręgi tworzące kręgosłup ochraniają również delikatny rdzeń kręgowy. Z grubej warstwy chrząstki włóknistej zbudowane jest spojenie łonowe. ich nazwa zależy od pozycji w szkielecie. zapobiega ścieraniu się kości kręgosłupa podczas ruchu. Górną i dolną część kończyny łączy z sobą łokieć. również z włókien elastyny. Z jej komórek zbudowana jest nagłośnia. nerwami i skórą. • Kość ramienną Kość promieniowa Więzadło pierscieniowate Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości. Chrząstka sprężysta jest plastyczna. w jaki sposób najdelikatniejsze organy są chronione przez jej kości. Z 29 kości czaszki 14 z nich formuje rusztowanie dla oczu. a także narządów wzroku i słuchu. takich jak kot czy pies. Płyn spełnia rolę amortyzatora wstrząsów. nosa i jamy ustnej. Szkielet klatki piersiowej tworzą żebra ograniczające ją po bokach. która zamyka wlot do dróg oddechowych w chwili przełykania pokarmu. kręgosłup z tyłu oraz mostek umieszczony z przodu. Krążek międzykręgow Kręgi lędźwiowe . Kręgi są oddzielone od siebie krążkami międzykręgowymi. Kość łokciowa rowana. Chrząstka włóknista tworzy również mocne połączenie pomiędzy kością a więzadłem. Ilustracja przedstawia odcinek lędźwiowy kręgosłupa. gdzie wraz z chrząstką szklistą tworzy struktury podtrzymujące i biorące udział w wytwarzaniu głosu. która łączy każde ucho z górną częścią gardła. Ich obecność nadaje jej charakterystyczny żółty kolor. ale wytrzymała. dolnej części kręgosłupa znajduje się kość ogonowa. Kręgosłup jest zbudowany z serii małych kości zwanych kręgami. Głębokie oczodoły znajdujące się pod czołem osłaniają gałki oczne. dzięki czemu głowa dziecka może przejść przez kanał rodny. Część czaszki tworząca twarz jest masywniejsza w okolicach oczu i nosa. Chrząstka sprężysta występuje także w krtani. Człowiek może wykonać skłon i dotknąć palców u nóg i właśnie dzięki kręgosłupowi zachowuje wyprostowaną postawę ciała. Stanowi centralną oś szkieletu. Chrząstka sprężysta Chrząstka sprężysta jest zbudowana. Hormony wydzielane w okresie ciąży powodują rozluźnienie jej struktur. kształtem przypominających szpulki nici. który przebiega ich środkiem. zwanych kręgami. Chrząstka sprężysta tworzy również elastyczną część małżowiny usznej oraz stanowi konstrukcję podtrzymującą ściany kanału prowadzącego do ucha środkowego i trąbki Eustachiusza. Nazwa ta dotyczy stawu zawiasowego łączącego kość ramienną z kością łokciową i stawu kulistego łączącego kość ramienną z kością promieniową. które tworzą dolną część kończyny zwaną przedramieniem. podobnymi do baniek z galarety. ponieważ tworzą ją małe odcinki. a jednocześnie posiada duże możliwości ruchowe. Podobnie narząd węchu jest schowany wysoko za nozdrzami przednimi. Budowa szkieletu Budowa każdej części szkieletu jest uzależniona od funkcji spełnianej w organizmie. które łączy obie kości miedniczne. U kobiety chrząstka ta ma szczególne znaczenie. W końcowej.26/UKŁAD KOSTNY I SKORA Kości kończyny górnej składają się z kości ramiennej oraz kości promieniowej i łokciowej. oprócz włókien kolagenowych. Konstrukcja ta jest niezwykle mocna. dzięki czemu kości twarzy zachowują stałą pozycję. ta część kręgosłupa jest znacznie dłuższa niż u człowieka i tworzy wyraźny ogon. Dokładniejsze przyjrzenie się czaszce pozwala zauważyć. U niektórych zwierząt. W tym procesie biorą udział również zęby. Duża efektywność mechanizmu nie jest tak łatwo zauważalna. Zadaniem czaszki jest ochrona mózgu. Kość ta jest ruchoma i wraz ze szczękami stanowi doskonały mechanizm rozgniatania pokarmu. kiedy twarz pokryjemy mięśniami.

UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/27 Szkielet klatki piersiowej od przodu Udział żeber w oddychaniu Łopatka Rękojeść mostka I Trzon > mostka Łopatka Płuco Mięsień piersiowy mniejszy Chrząstka żebrowa Zebro . mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się. i przedni Żołądek Wyrostek mieczykowaty Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne 1 Wdech Szkielet klatki piersiowej od tylu Kręgosłup Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się -- £ebra unoszą się iwysuwają do przodu Obojczyk Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się Zebro Klatkę piersiową tworzą żebra. Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne Wyrostek mieczykowaty Mięsień najszerszy grzbietu r Wątroba Mięsień — zębaty •i . Wydechowi towarzyszy rozluźnienie tych mięśni. w czasie ciężkiego treningu fizycznego). Dzięki chrząstce żebrowej klatka piersiowa może rozszerzać się i kurczyć podczas oddychania. Przy silnym wydechu mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się. Żebra zbudowane w całości z kości byłyby zbyt sztywne. serce. . wątrobę i żołądek. . powodując zmniejszenie obwodu klatki piersiowej. kiedy organizm ma zwiększone zapotrzebowanie na tlen (np. Umożliwia to przesunięcie mostka do przodu i zwiększenie obwodu klatki piersiowej. W sytuacji. które ochraniają ważne organy: płuca..

Pionowo ustawione stawy krzyżowo-biodrowe są wzmocnione włóknami i wieloma krzyżującymi się więzadłami. jak chodzić lub biegać. Jest ono dodatkowo wzmocnione więzadłami. . którą tworzą łopatka i obojczyk. Z mostkiem większość żeber łączy się stawowo. Masywna kość górnej części kończyny zwana jest kością ramienną. Stopa jest zbudowana z kości stepu. łączących się w części tylnej kością krzyżową. Inne więzadła łączą kości kulszowe z krzyżową. którego kształt jest dopasowany do głowy kości udowej. Skutki uszkodzenia tych organów mogłyby być bardzo groźne. zarówno pewnie i wygodnie stać. Zakrzywiony górny brzeg kości biodrowych jest z łatwością wyczuwalny pod skórą. których lokalizacja i wzajemne połączenia są bardzo precyzyjne. co zwiększa stabilność połączenia. które formują podstawę pośladków. w czasie których każda z wielu części ręki porusza się w inny sposób. które znajdują się w jej wnętrzu. masywnych kości miednicznych. Ta część kości miednicznej jest nazywana kością łonową. śródręcza i palców. nie tracąc równowagi. Po- Kończyny i miednica niżej panewki kość miedniczną ulega zakrzywieniu. Dzięki temu możemy łapać przedmioty i wykonywać mnóstwo skomplikowanych ruchów. Są to tak zwane żebra wolne. Ruchy te są jednak w dużym stopniu skoordynowane. zwiększając stabilność miednicy. Tylny i dolny odcinek obręczy miednicznej tworzą kości kulszowe. co umożliwia utrzymanie równowagi i chodzenie. Ręka jest zbudowana z nadgarstka. Dzięki temu możemy. gdyż są zbyt krótkie i nie dochodzą do mostka. Łączy się w łokciu z dwiema kośćmi przedramienia: kością promieniową i kością łokciową. Kość udowa łączy się poprzez panewkę stawu biodrowego z kością miedniczną. jednocześnie wysuwając się do przodu. Panewka jest skierowana na zewnątrz. śródstopia i palców. Kończyny dolne są połączone z kręgosłupem miednicą zbudowaną z bardzo twardych kości. W przedniej części miednicy dwie kości łonowe połączone chrząstką tworzą spojenie łonowe. Zebra pierwsze są ściśle połączone z obojczykiem i tworzą podstawę szyi. Pierścień miednicy składa się z dwóch ciężkich. Budowa nadgarstka i ręki Kość czworoboczna większa Kości kończyny dolnej są najdłuższymi i najcięższymi w catym szkielecie. W zewnętrznej dolnej części kości miednicznej znajduje się zagłębienie. Głównym zadaniem szkieletu klatki piersiowej jest ochrona serca i płuc. najdłuższej kości szkieletu. zwane panewką.28/UKŁAD KOSTNY I SKORA Żebra są połączone z kręgosłupem w sposób umożliwiający ruch w czasie oddychania. Powierzchnie tych kości idealnie do siebie pasują. Dwa najniżej położone żebra (jedenaste i dwunaste) są powiązane tylko z kręgosłupem. tak więc kończyny dolne są oddalone od linii środkowej ciała. Kość czworoboczna • mniejsza Kość główkowata — Kość haczykowata Kośćgrochowata Kości kończyny dolnej i obręczy miednicznej Kość promieniowa Kość łokciowa Kość trójgraniasta Kość księżycowata Kość łódeczkowata Kość biodrowa Kość krzyżowa Kość udowa Kłykieć przyśrodkowy kości udowej Kostka przyśrodkowa Kostka boczna Stęp skokowa Ramiona łączą się z centralną osią_k^ęgosłupa za pomocą obręczy-ktTnćlEyngórnych. Kości podudzia to kość piszczelowa i znacznie cieńsza strzałka. Przez to miejsce przebiega kilka dużych nerwów i naczyń krwionośnych prowadzących do kończyn górnych. które nie biorą udziału w oddychaniu.

Ruch kości jest możliwy dzięki stawom i mięśniom. Ze względu na przenoszenie ciężaru ciała paliczki stopy są szersze i bardziej płaskie w porównaniu z paliczkami ręki.kością promieniową i łokciową. Każdy palec posiada trzy paliczki. z wyjątkiem kciuka. Po lewej: Nadgarstek jest utworzony co najmniej z ośmiu oddzielnych kości. i Paliczek Paliczki środkowe Paliczki bliższe Paliczki dalsze Piszczel Elastyczność ludzkiej stopy wypływa z jej skomplikowanej budowy anatomicznej. Kości nadgarstka są położone pomiędzy kośćmi śródręcza a kośćmi przedramienia . zwanych kośćmi nadgarstka. Kość grochowata jest jedyną z kości nadgarstka.UKŁAD KOSTNY I SKORA/29 Po lewej: Ręka ma czternaście paliczków (kości palców). Kość piętowa Paliczki Kość sześcienna Kości śródstopia Kości stopy . Ich kształt ułatwia utrzymanie równowagi. który ma ich dwa. którą można wyczuć pod skórą. ułożonych w dwa rzędy.

Stawy i więzadta
Kości szkieletu łączą się z sobą za pomocą stawów. Połączenia muszą być solidne, powinny jednak zachować dużą swobodę ruchu. Dzięki stawom szkielet człowieka jest konstrukcją niezwykle sprawną. Połączenia kości dzielimy na dwa główne typy: ruchome (stawy) i stałe (więzozrosty, chrząstkozrosty i kościozrosty). Stawy, czyli połączenia ruchome, są wyścielone błoną maziową, dzięki czemu kości połączone stawem mogą wykonywać ruch w szerokim zakresie. Ruch połączeń włóknistych kości ogranicza tkanka włóknista. Oprócz stawów i więzozrostów w szkielecie występują połączenia chrząstkozrostowe. Duża elastyczność chrząstki umożliwia szeroki zakres ruchów bez obecności maziówki. Połączenia chrząstkowe występują m.in. pomiędzy żebrami a mostkiem. Stawy Podział stawów można przeprowadzić w zależności od zakresu ruchów kości. Stawy zawiasowe (obecne m.in. w łokciu i kolanie) są stawami jednoosiowymi i pozwalają na ruch zginania i prostowania. Stawy płaskie, których nazwa jest związana z płaską lub prawie płaską powierzchnią kości występujących w takim połączeniu, umożliwiają nieznaczne przesunięcia w wielu kierunkach. Połączenia takie występują w kręgosłupie, nadgarstku i pomiędzy kośćmi stepu. Specyficznym stawem jednoosiowym jest staw śrubowy występujący w szyi u podstawy czaszki. Ruchy wykonywane w tym stawie to ruchy obrotowe w obydwu kierunkach. Ten typ połączenia umożliwia odwracanie głowy. Praca polegająca na przykręcaniu śrub jest możliwa ze względu na staw obrotowy występujący w łokciu. Połączenia pozwalające na ruch we wszystkich kierunkach, jak np. staw ramienny, to tak zwane stawy kuliste. Stawy pomiędzy paliczkami palców są typowym przykładem stawów zawiasowych. Zakończenia kości są pokryte twardą, elastyczną chrząstką stawową. Twarda błona otacza cały staw, tworząc torebkę stawową, chroniącą go przed niepożądanymi ruchami i utrzymującą kości w określonym położeniu. Wnętrze torebki stawowej jest wyścielone maziówką. Warstwa tkanki maziowej jest czasami bardzo cienka. Wydziela płyn zwany mazią stawową, który nawilża stawy i zapobiega ich wyschnięciu. W określonych warunkach staw może funkcjonować bez mazi stawowej, nie ulegając uszkodzeniu. Do takiej sytuacji dochodzi podczas reumatoidalnego zapalenia stawów. Stan nieprawidłowego funkcjonowania warstwy maziowej musi być jednak krótkotrwały. Zdrowa błona maziowa jest niezwykle ważna w utrzymaniu stawu w dobrej kondycji. Duża liczba stawów znajduje się w ręce. Łatwo jest zaobserwować, w jaki sposób, w przypadku ostrego reumatoidalnego zapalenia stawów, może dojść do trwałych zniekształceń palców i nadgarstka. Staw kolanowy jest bardzo skomplikowanym stawem zawiasowym. Gładko zaokrąglone kłykcie kości udowej spoczywają w zagłębieniu kości piszczelowej. W obrębie stawu, pomiędzy kością udową a piszczelą znajdują się dwa pasma chrząstki (łękotki). Ich funkcją jest zwiększenie stabilności bez ograniczenia sprężystości. Ta część stawu kolanowego najczęściej ulega uszkodzeniu podczas sportowych wyczynów, co często kończy się operacją. Kolano pozbawione łękotek może nadal funkcjonować, jednak jest bardziej narażone na urazy. W późniejszym okresie życia może dojść do zmian zwyrodnieniowych stawu. Powierzchnie stawowe są smarowane mazią stawową. W obrębie stawu znajdują się także tak zwane kaletki wypełnione mazią, chroniące staw przed uszkodzeniami. Stabilność i wytrzymałość połączenia stawowego zapewniają pasma warstwy włóknistej zwane więzadłami. W prawidłowo funkcjonującym stawie kolanowym więzadła występują po obu jego stronach oraz w środku. Ruchy stawu kolanowego odbywają się dzięki mięśniom uda i podudzia.

Staw kolanowy

Przekrój ręki z zaznaczeniem stawów
Kości śródręcza„

Patoek bliższy ~>JStaw międzypaliczkowy "m I Staw ' ^ ^ r - | » międzypaliczkowy

Paliczek dalszy

Staw promieniowo-nadgarstkowy

UKŁAD KOSTNY I SKORA/31 Staw kolanowy

Kaletka nadrzepkowa

Ląkotki (często uszkadzane podczas wyczynów sportowych)

Więzadlo rzepki Chrząstka

Piszczel

Strzałka

Mięśnie z przodu uda odpowiadają za prostowanie kolana, a mięśnie z tyłu za jego zginanie. Są przyczepione od góry do kości miednicznej, a także wierzchołka kości udowej. W kierunku kolana następuje ich kondensacja w formie włóknistego ścięgna, które jest przyczepione do kości piszczelowej (patrz Rozdział 3). Aby ścięgno znajdujące się z przodu nie ocierało się w czasie ruchu o staw, jest zrośnięte z kością zwaną rzepką, leżącą do przodu od kłykci kości udowej. Ścięgno przebiega w rowku wyściełanym chrząstką i jest smarowane mazią stawową. Rolę amortyzatorów wstrząsów rzepki pełnią kolejne kaletki, które znajdują się w okolicy tej kości. Kolano ma szczególnie ważną funkcję w czasie procesu chodzenia. Wykonanie każdego kroku wiąże się z ugięciem kolana, dzięki czemu noga może być przeniesiona do przodu. Przemieszczanie się na sztywnych nogach wymagałoby odsuwania ich na zewnątrz i jednoczesnego odchylania miednicy. Połączenia nieruchome Połączenia nieruchome występują w kręgosłupie, w czaszce, a także pomiędzy niektórymi kośćmi miednicy. W połączeniach tych brak maziówki, a łączenie kości odbywa się przez twardą tkankę włóknistą. W zależności od jej rodzaju połączenia są nieruchome lub posiadają ograniczoną możliwość ruchu. Wyjątek to połączenia kości w kręgosłupie,

Po lewej: Kości, więzadła i chrząstka stawu kolanowego ukazane od przodu. Po prawej: Przekrój strzałkowy stawu kolanowego z uwzględnieniem szczegółowej budowy, m.in. kaletek i błony maziowej. które są na tyle elastyczne, że umożliwiają pewien zakres ruchu. Zachowują jednocześnie funkcję ochronną dla rdzenia kręgowego.

nia. Naciągnięcie lub przerwanie więzadła może okazać się tak bolesne, jak złamanie kości. Budowa Więzadła stanowią pewną formę tkanki łącznej. Zbudowane są głównie z twardego białka zwanego kolagenem oraz sprężystej, żółtawej elastyny. W przypadku większości więzadeł tkanka ta występuje w postaci włóknistych wiązek. Pęczki włókien przebiegają w określonych kierunkach, w zależności od rodzaju ruchu, jaki ograniczają. W więzadłach o kształcie cylindrycznym przebiegających wzdłuż pnia kręgosłupa włókna są ułożone podłużnie i kontrolują jego rozciąganie. Inne więzadła, których funkcją jest ograniczenie przemieszczania się kości na boki, przybierają postać płaskiej obręczy, w której włókna wzajemnie się z sobą krzyżują. Pomiędzy włóknami znajdują się wyspecjalizowane komórki zwane fibroblastami. Komórki te wytwarzają nowe włókna kolagenowe lub regenerują ewentualne uszkodzenia. Wiązki włókien są osadzone w tkance, przez którą przebiegają naczynia krwionośne, limfatyczne oraz nerwy.

Więzadła

Kości połączone stawem są wprawiane w ruch za pomocą mięśni, które są do nich przyczepione nierozciągliwymi ścięgnami. Więzadła mogą być w niewielkim stopniu rozciągliwe, a ich funkcją jest wzmocnienie połączenia stawowego. Ograniczają możliwości ruchowe stawów. W przypadku braku więzadła kości bardzo łatwo mogłyby ulec przemieszczeniu. Więzadła są obecne również w jamie brzusznej. Utrzymują we względnie stałej pozycji takie narządy, jak wątroba czy macica, równocześnie umożliwiając im przemieszczanie w niewielkim zakresie. Ma to duże znaczenie przy zmianie pozycji ciała, a także w czasie jedzenia, trawienia czy też ciąży. Więzadła występują również w okolicy klatki piersiowej. Podtrzymują piersi i zapobiegają ich obwiśnięciu. Obecność więzadeł często uświadamiamy sobie dopiero w chwili ich uszkodze-

32/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA
Więzadła łączą się z kośćmi stawu za pomocą włókien, które penetrują zewnętrzną warstwę kości zwaną okostną. W okostnej przebiega sieć naczyń krwionośnych i nerwów. Umożliwia ona dostarczenie kości składników pokarmowych oraz stanowi miejsce przyczepu dla więzadeł i mięśni. Ewentualne uszkodzenie więzadeł jest związane z uszkodzeniem okostnej, ponieważ więzadła silnie w nią wrastają. Różnym typom stawów występującym w organizmie towarzyszą wyspecjalizowane więzadła. W przypadku większych stawów, takich jak kolanowy, biodrowy, łokciowy, czy też połączeń pomiędzy paliczkami palców lub w kręgosłupie, torebki stawowe są szczególnie grube, co Każdy ruch trenującego sportowca jest uzależniony od współdziałania stawów, mięśni, ścięgien i więzadeł. Poniżej przedstawione są najważniejsze więzadła barku w fazie ruchu. Ilustracja poniżej (na prawo) ukazuje więzadła łokcia wykonującego ruch olimpijczyka Daleya Thompsona. bardzo wzmacnia połączenia. Wewnątrz lub na zewnątrz torebki stawowej znajdują się również więzadła. Spełniają indywidualną rolę ograniczającą określony rodzaj ruchu. Są to więzadła poboczne. Rola więzadeł Różnorodność ruchów, jakie może wykonać organizm, zależy od ukształtowania powierzchni kości tworzących staw, a także jego więzadeł. W przypadku niektórych stawów największe znaczenie odgrywają kości. W stawie łokciowym kość łokciowa, tworząca dolną część tego połączenia, jest półksiężycowato wycięta. Taki kształt panewki umożliwia jedynie proste ruchy do przodu i do tyłu. W tym przypadku więzadła zapobiegają jedynie bocznym wahaniom. Z kolei wyspecjalizowane więzadło pierścieniowate otacza jak kołnierz kość promieniową, łącząc ją z kością łokciową. Połączenie umożliwia ruch rotacyjny kości. W stawie kolanowym żaden kształt tworzących go kości nie ogranicza ruchów. Pomimo to, że kolano jest również stawem zawiasowym, ruchy są kontrolowane przez wyspecjalizowane więzadła krzyżowe. Zapobiegają one wysuwaniu się kości piszczelowej ze stawu kolanowego do tyłu lub przodu oraz hamują ruch obracania goleni do wewnątrz. Kości stawu są wprawiane w ruch dzięki temu, że jedne mięśnie kurczą się, a inne rozkurczają. Więzadła ograniczają pracę mięśni, zapobiegając nieprawidłowym ruchom. Więzadła nie mają możliwości kurczenia się. Funkcjonują zatem jako statyczne struktury organizmu, chociaż w nieznacznym stopniu mogą ulec rozciągnięciu w czasie pracy stawu. Kiedy zachodzi taka sytuacja napięcie więzadła wzrasta do chwili, gdy dalszy ruch jest niemożliwy. Istnieją także więzadła, których przeciwległe końce są przyczepione do tej samej kości i żaden ruch nie ma na nie wpływu. Utrzymują one w stałej pozycji oraz ochraniają takie struktury, jak naczynia krwionośne czy nerwy.

Więzadło i kruczo-oMjczykows-

Więzadło kruczo-ramienn

Stanowi mocną. ucisku. ostatecznie ulegają złuszczeniu jako płaskie. W miarę przesuwania się ku górze komórki ulegają spłaszczeniu. natomiast gruczoły łojowe natłuszczają skórę i włosy. Komórka potrzebuje trzech do czterech tygodni. które przekazują odczucia bólu. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w okresie osiągania dojrzałości płciowej i są uznawane za jedną z cech płciowych. Skóra właściwa jest zbudowana z pęczków włókien kolagenowych i elastynowych. Skóra odgrywa przewodnią rolę iw termoregulacji . aby przemieścić się z najniżej położonych warstw na powierzchnię skóry. Zewnętrzna. 'jest zbudowana z kilku warstw komórek. jest wyłożony nabłonkiem. zwana naskórkiem. gruczołów potowych i receptorów skóry [Budowa skóry Skóra jest zbudowana z dwóch różnych warstw komórek: nabłonka i skóry właściwej. a następnie tworzą zrogowaciałą warstwę zwaną keratyna. którego ujście znajduje się na powierzchni skóry. Połączenie obydwu podstawowych warstw skóry najwyraźniej uwidacznia się na opuszkach palców w postaci linii papilarnych.UKŁAD KOSTNY I SKORA/33 Budowa skóry Ziarnistości barwnikowe Łuski martwej skóry (keratyna) Receptor bólowy Melanocyt Łodyga (trzon) włosa Gruczoł łojowy •— | . W obydwu warstwach znajdują się zakończenia nerwowe. a zarazem elastyczną powłokę nieprzepuszczalną dla większości substancji rozpuszczalnych i gazowych. -Najgłębiej położona jest warstwa rozrodcza. Naczynia krwionośne są obecne tylko w skórze właściwej. gdzie komórki nieustannie dzielą się. Drobne brodawki skóry właściwej wnikają w zagłębienia naskórka. Każdy gruczoł potowy jest zwinięty na końcu w kłębek. mogą powodować powstawanie piegów. Gruczoły potowe odgrywają ważną rolę w termoregulacji. łojowe i apokrynowe oraz mieszki włosowe.zatrzymuje lub oddaje ciepło w miarę potrzeb organizmu. a także naczynia krwionośne. będące komórkami produkującymi barwnik. a także przed inwazją flory bakteryjnej. Wydzielanie potu może być spowodowane stanem emocjonalnym lub też potrzebą utraty ciepła przez organizm (patrz strona 129). Nerwy docierają również do naskórka.Skóra właściwa Mieszek włosowy Gruczoł apokrynowy Cebulka wtosa Włośniczki żylne i tętnicze ' / \ Kolagen i włókna elastyczne Podskórna tkanka tłuszczowa Kolba Krausego (receptor odczuwania zimna) Skóra Powierzchnię organizmu oddziela od iświata zewnętrznego ochronna powłoka [wspólna. a kanał wyprowadzający gruczołu. Gruczoły potowe znajdują się pod kontrolą układu nerwowego. W tej warstwie skóry osadzone są gruczoły potowe. Zrogowaciałe komórki . a następnie przemieszczają na powierzchnię skóry.Naskórek Mięsień prostujący włos . Melanocyty. ledwo widoczne płytki. [Skóra składa się z dwóch podstawowych iczęści. Zewnętrzna ochronna warstwa jest ściśle połączona z leżącą pod nią skórą właściwą. Unerwienie mieszka włosowego. ciepła czy zimna. Chroni organizm przed niekorzystnym promieniowaniem słonecznym. Włosy i wyprowadzenia gruczołów wydostają się na powierzchnię poprzez kanaliki w skórze właściwej.

Paznokieć jest otoczony z trzech stron fałdem skórnym. wytwarzaną przez żywe komórki skóry. W początkowej fazie wydzielają gęstą. twarzy. w okolicach piersi i narządów płciowych. zlokalizowane w okolicy korzenia paznokcia. które produkują łój skórny. wytwarza ną przez żywe komórki skóry. Dzięki luźnej tkance łącznej mięśnie skalpu mogą go poruszać. Mieszki włosowe (na powiększeniu po prawej) są odpowiedzialne za wytwarzanie i wzrost włosów (na powiększeniu po lewej). Kontrolowane przez hormony płciowe natłuszczają włosy oraz skórę. jak i zimna. Widoczna część paznokcia zwana jest trzonem paznokcia. U podstawy znajduje się białe pole. swędzenia oraz bólu. Uszkodzony paznokieć nie krwawi ani nie boli. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w czasie osiągania dojrzałości płciowej. jak i w skórze właściwej znajduje się sieć zakończeń nerwowych. Fałd ten jest najgłębszy od tyłu. Paznokcie są strukturą martwą. gdzie zakrywa korzeń paznokcia. Nerwy przekazują zarówno przyjemne odczucia ciepła i dotyku. Włosy i paznokcie Zarówno włosy. klatce piersiowej i plecach. Gruczoły te są najliczniejsze na głowie. Wydzielają substancje wonne i są uznawane za jedną z cech płciowych. który może wyzwolić odruchy obronne. Trzon paznokcia Gruczoły łojowe mają ujście do torebki włosowej. Mięsień czołowy Mięsień potyliczny Poniżej: Paznokieć jest stru ktu rą ma rtwą. a o jego kształcie decydują czynniki genetyczne. Szczególnie silnie unerwione są opuszki palców. mlekopodobną substancję. jak i paznokcie stanowią specyficzną formę keratyny. Zarówno w naskórku.34/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Budowa skalpu Okostna Wiotka tkanka łączna Mięsień naczaszrj i czepiec ścięgnisty Szczegółowy przekrój skalpu ukazuje kilka warstw tworzących tę nietypową część skóry. ucisku. Występują w skórze dołów pachowych. tak zwany . Zbudowane są z wyspecjalizowanych komórek naskórka. Dzięki silnemu unerwieniu skóry znajdującej się pod paznokciem jest on wrażliwy na dotyk.

utworzonym przez skórę właściwą. Granulki barwnika są wytwarzane w naskórku przez komórki zwane melanocytami. Około 10 procent naszego owłosienia na głowie znajduje się w danej chwili w spoczynku. Powstały barwnik przemieszcza się do centrum komórki. Mieszki włosowe nie są uszkodzone i po pewnym okresie rozpoczyna się normalny wzrost włosa. zachodzi przy zewnętrznej powierzchni każdego melanocytu. Światło słoneczne intensyfikuje działanie melanocytów. Włos budują komórki zlokalizowane w kanale zwanym mieszkiem włosa. Kształt owalny mają włosy kręte lub pofalowane. Istnieją dwa rodzaje włosów. krótkie i sztywne tworzą brwi. a kędzierzawe są spłaszczone. Korzeń włosa będącego w fazie spoczynku przybiera kształt maczugi i traci swoje normalne ubarwienie. powodują wyprostowanie włosa i efekt tak zwanej „gęsiej skórki". Wzrost włosów nie zachodzi bez przerwy. Skurcze tego mięśnia. Anatomia paznokcia Obrąbek naskórkowy paznokcia Normalna reakcja skóry na światło słoneczne Korzeń paznokcia I— (miejsce jego ożywionego wzrostu) . Niezależnie od rasy każda ludzka istota ma w przybliżeniu tę samą liczbę melanocytów. O kolorze skóry decyduje ilość produkowanej melaniny. zachodzące w chwilach strachu lub zimna. W zależności od kształtu łodygi wyróżnia się włosy proste lub kręcone. Co 5 lub 6 miesięcy włos przechodzi fazę spoczynku. powodują wzrost włosa. żółtawego zabarwienia naskórka. Osoby rude mają ich trochę mniej. natomiast w chwilach złości wzmożony przepływ krwi sprawia. zwanym macierzą. Grube. a w momencie obumierania komórki tej warstwy tworzą paznokieć.melaniny. Komórki macierzy dzielą się: ich górna warstwa grubieje i twardnieje. o określonym zabarwieniu. kiedy krew przepływająca przez naczynia zawiera więcej dwutlenku węgla. unaczynionej brodawce. a blondyni więcej. Bledniemy ze strachu. Długie włosy rosną na głowie. w czasie którego aminokwas tyrozyna ulega przekształceniu w melaninę. Może on występować także we włosach i tęczówce oka. Miękkie i puszyste pokrywają całe ciało. z wyjątkiem albinosów. Dorosły człowiek ma na głowie około 120 tysięcy włosów. najwyraźniej widoczny na kciuku. Kolor skóry zależy również od ilości krwi przepływającej przez naczynia krwionośne skóry oraz od naturalnego. Paznokieć leży na podłożu. Barwnik jest produkowany przez komórki zwane melanocytami. gdzie stanowi osłonę dla bardzo wrażliwego jądra. miękki meszek pokrywa tylko niektóre części ciała. W przypadku uszkodzenia korzenia proces podziału zostaje zahamowany i włos może nigdy nie odrosnąć. tym mniejsze prawdopodobieństwo poparzenia słonecznego. Najdelikatniejsze są włosy jasne. To właśnie włosy w fazie spoczynku wydają się wychodzić garściami podczas mycia głowy. że gwałtownie czerwieniejemy. Złożony proces chemiczny. natomiast czarne . Proste są w przekroju cylindryczne. Pigmentacja skóry Barwa skóry człowieka zależy od czarnego barwnika . Działanie światła słonecznego lub sztucznego ultrafioletowego stymuluje wytwarzanie melaniny. z wyjątkiem dłoni i spodniej strony stóp. tak że naczynia krwionośne znajdujące się pod nim są niewidoczne.najgrubsze i najbardziej szorstkie. które są zlokalizowane w naskórku.UKŁAD KOSTNY I SKORA / 35 obłączek. osadzone w łącznotkankowej. Reakcje skóry wystawionej na działanie promieni słonecznych są osobnicze. Komórki wytwarzające keratynę tworzącą włosy należą do najszybciej dzielących się struktur organizmu. dzięki czemu przybiera ona ciemniejsze zabarwienie. wystająca ponad skórę martwa część włosa (zwana łodygą) jest zbudowana z keratyny. brodzie oraz w okolicy łonowej. ponieważ małe naczynia krwionośne zwężają się. jednocześnie powodując opaleniznę. W ciągu miesiąca powodują przyrost włosa na głowie średnio do 1. Korzeń znajduje się w zagłębieniu skórnym zwanym mieszkiem włosa. Obłączek jest nieco grubszy niż pozostała część. jednak każdy człowiek. Mełanina chroni skórę przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym. podczas której wzrost zostaje zahamowany.25 centymetra. U ras ciemnoskórych melanocyty są większe i produkują więcej barwnika. Rodzaj włosów zależy od ich struktury. może się opalić przy odpowiedniej dawce promieniowania. Zewnętrzna. Wyprodukowany barwnik rozprzestrzenia się w skórze. Dzielące się komórki końca korzenia. Zniszczenie macierzy prowadzi do trwałej utraty paznokcia. Ilość wytworzonej przez te komórki melaniny jest jednak bardzo zróżnicowana. Siniejemy z zimna. Im skóra jest ciemniejsza. rosną na głowie. Delikatny. W obrębie mieszka znajduje się gruczoł łojowy oraz gładkie mięśnie przywłosowe.

MIĘŚNIOWY Mięsień potyliczny Mięsień czworoboczny Mięsień naramienny Mięsień trójglowy ramienia Mięsień najszerszy grzbietu Mięśnie proste nadgarstka i palcowi Mięsień pośladkowy wielki Mięsień brzuchaty łydki Ścięgno Achillesa Po prawej: Mięśnie poprzecznie prążkowane umożliwiają ruch kontrolowany przez naszą świadomość. . Pracą mięśni kieruje Mięsień złożony mechanizm. w którym bierze udział mózg.Rozdział 3 Każdy ruch ludzkiego ciała. odruch kolanowy. Biorą również udział w reakcjach odruchowych organizmu. nerwy i narządy zmysłów. począwszy od mrugnięcia powieką po skok wzwyż. takich jak np. Możliwość kurczenia się mięśni ma decydujące znaczenie w procesie wprawiania kości w ruch. Nawet podgrzebieniowy Mięsień obły większy najprostszy ruch głową jest skomplikowanym procesem. odbywa się dzięki mięśniom i ścięgnom.

Mięsień sercowy budową bardzo przypomina mięśnie szkieletowe. Skurcz musi czasami nastąpić nagle. takich jak jelita czy pęcherz moczowy. Mięśnie te wraz z układem kostnym są odpowiedzialne za wszelkiego rodzaju ruchy uzależnione od naszej woli. Trzeci rodzaj to mięsień sercowy.po mięsień pośladkowy wielki. jak w przypadku mięśni nóg przy skoku. który nadzoruje ruch filigranowej kości ucha środkowego tak zwanego strzemiączka . Okres trwania skurczu musi być odpowiednio długi w celu utrzymania ciała w określonej pozycji. który tworzy pośladek i reguluje pracę stawu biodrowego. które pod mikroskopem dają obraz charakterystycznych prążków. Mięsień okrężny oka . Wynika to z ułożenia formujących je włókien. które są wytwarzane przez specyficzne tkanki znajdujące się wewnątrz tego organu. Biorą także udział w odruchowych reakcjach organizmu.UKŁAD MIĘŚNIOWY/37 Mięśnie U człowieka występują trzy rodzaje włókien mięśniowych. Druga grupa to mięśnie gładkie (nazwa pochodzi od ich struktury widocznej pod mikroskopem). a więc kurczeniem. Praca tych mięśni nie jest kontrolowana przez naszą świadomość. wrzecionowatą komórkę.£ i POŁOŻNYCH j B j| !& ) Jm * • i* T A A * V (• ^. jak na przykład wbieganie po schodach. CĘGOWA IZBA jvsfilARi!". Mięsień czołowy . Praca mięśni jest związana z procesem skracania ich długości. » T 8-400 KROSNO (0-13) Lewe uszko Zastawka aorty Zastawka dwudzielna Mięśnie prostowniki palców stopy Mięsień brodawkowy Mięśniówka komory Lewa komora . Mięśnie szkieletowe występują w obrębie całego organizmu i stanowią około 25 procent jego wagi (nawet u noworodka). Ich praca nie jest kontrolowana przez naszą świadomość. ponieważ umożliwiają przesuwanie pokarmu w jelitach. które są odpowiedzialne za ruchy narządów wewnętrznych. Impulsy te umożliwiają przetaczanie krwi do tętnic. Rytmiczne skurcze mięśni gładkich są pożądane w procesach trawienia. Można je porównać do sprężyn zaczepionych w różnych miejscach szkieletu. Pierwszy typ to mięśnie szkieletowe. Pod ich kontrolą znajduje się ruch różnych kości. Skurcze serca są wywoływane przez bodźce. Mięsień okrężny ust Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy Mięsień piersiowy większy Mięsień dwugłowy ramienia Mięsień skośny zewnętrzny brzucha Mięsień prosty brzucha Mięśnie zginaczę nadgarstka i palców Poniżej: Serce jest jedynym narządem ustroju zbudowanym z mięśnia sercowego. z tym że włókna tego pierwszego są krótsze i grubsze oraz tworzą gęstszą sieć. począwszy od mięśnia strzemiączkowego. Mięśnie szkieletowe zwane są również poprzecznie prążkowanymi. W przypadku mięśni gładkich każde włókno stanowi długą. budujący najważniejszy narząd organizmu.

która przesyła impuls poprzez rdzeń kręgowy i nerwy ruchowe do mięśni szkieletowych. Są właściwymi komórkami mięśniowymi. Miofibryle z kolei są zebrane w wiązki zwane włóknami mięśniowymi. Impuls elektryczny powoduje uwolnienie acetylocholiny zawartej w pęcherzykach obecnych w płytkowatym zakończeniu nerwu. Mięsień sercowy oglądany pod mikroskopem ma budowę podobną do mięśnia szkieletowego. Mały mięsień może składać się tylko z kilku takich wiązek. który zwęża się przy końcach. Włókna mięśniowe są zgrupowane w wiązki otoczone tkanką łączną. Substancja ta aktywuje mięsień. tworząc zwartą sieć. inne hamują nerwy ruchowe i wywołują rozluźnienie mięśni antagonistycznych. Składa się z luźno poukładanych. Filamenty są zebrane w pęczki zwane miofibrylami. Cały mięsień otacza tkanka włóknista. Mięsień kurczy się.38 / UKŁAD MIĘŚNIOWY Ruch uzależniony od naszej woli zostaje zainicjowany w korze mózgowej. Niektóre z tych impulsów powodują skurcze mięśni. w których można wyróżnić jądra komórkowe. jednak jego włókna wzajemnie się krzyżują. mięsień pośladkowy wielki. odpowiedzialnych za wykonanie określonego ruchu. Środkowa część mięśnia nosi nazwę brzuśca. Stanowią podstawową jednostkę roboczą mięśnia i są tak małe. Każde z włókien jest połączone z nerwem. jest zbudowany z setek takich pęczków. Najmniejsze z nich to filamenty zbudowane z białek: aktyny i miozyny. Mięsień gładki nie ma tak uporządkowanej struktury filamentow i włókien tworzących skomplikowany układ geometryczny. kiedy filamenty zmniejszają swoją długość. Duży. Szczelina synaptyczna . które łącznie tworzą określoną strukturę. jakim jest np. Skurcze mięśnia gładkiego są również uzależnione od pracy filamentów miozynowych i aktynowych. że można je wyodrębnić dopiero przy użyciu mikroskopu elektronowego. Sposób zasygnalizowania ruchu Aktywacja mięśnia Budowa mięśni Mięśnie szkieletowe można opisać jako serię równolegle ułożonych pęczków włókien. będące depozytem energii mięśnia. podobnie jak izolacja otacza żyłę miedzi w kablu elektrycznym. w których zachodzą przemiany energetyczne. Pomiędzy nimi znajdują się cząstki glikogenu. przechodząc w przyczepione do kości ścięgno. oraz mitochondria. wrzecionowatych komórek. gdy zachodzi potrzeba. który pobudza je do działania.

które z kolei zebrane w wiązki składają się na włókna mięśniowe będące komórkami mięśniowymi. Mięsień gładki jest zbudowany z długich wrzecionowatych komórek. . tworzą pęczki zwane miofibrylami.UKŁAD MIĘŚNIOWY / 39 Budowa mięśnia szkieletowego Naczynia krwionośne Jądro komórki mięśniowej Włókno mięśniowe (komórka mięśniowa) zbudowane z miofibryli Wiązki włókien mięśniowych Przed skurczem mięśnia Miof ibryle zbudowane z filamentów aktynowych i miozynowych Po skurczu mięśnia Ftlamenty miozynowe Filamenty aktynowe Filamenty miozynowe W mięśniu szkieletowym drobniutkie filamenty. zbudowane z aktyny i miozyny. które regularnie się z sobą krzyżują. Mięsień sercowy tworzą włókna. Miozynowe i aktynowe filamenty mięśnia szkieletowego zachodzą za siebie jak zęby dwóch grzebieni. Włókna mają jądra komórkowe i są otoczone tkanką łączną.

które rozchodzą się w obrębie kanalików . Mięśnie gładkie również są połączone z nerwami ruchowymi. Przykładem może być staw łokciowy. powodując nagły ruch podudzia do przodu. W czasie chodzenia stopa jest zginana podeszwowo dzięki skurczom silnych mięśni podudzia . cały mięsień się skróci.krótki. Ruchy mięśni szkieletowych kontrolowane przez naszą świadomość są wywoływane przez impulsy przekazywane z mózgu w dół rdzenia kręgowego. Kurczenie się mięśnia to skomplikowany proces. Z mózgu poprzez zstępującą drogę nerwową przesyłany jest impuls elektryczny. Receptory czuciowe wysyłają impuls prosto do rdzenia kręgowego. powodując skurcz.zwanych mikrotubulami . Skurcze mięśnia sercowego są wywołane bodźcami wytwarzanymi przez specyficzne tkanki znajdujące się wewnątra serca. który łączy miednicę z kością udową. Receptory wysyłają impuls do rdzenia kręgowego i w nim pobudzają komórki ruchowe. Niektóre z tych impulsów powodują kurczenie się określonych mięśni. Włókna tego mięśnia biegną od obręczy kończyny górnej aż do kolana. Mięsień grzebieniowy Mięsień naprężacz powięzi szerokiej Mięsień krawiecki Mięsień przywodziciel krótki Mięsień Powyżej: Mięśnie podudzia i stopy. W mięśniu gładkim impuls rozchodzi się w postaci fali.rozluźnienie. Mechanizm najprostszej reakcji odruchowej organizmu polega na bezpośredniej aktywacji nerwów ruchowych.biorą udział w ruchu cofania kończyny dolnej do pozycji wyjściowej * Falistość tego procesu ułatwia np. Nerwy ruchowe rozgałęziają się. i będący najdłuższym mięśniem w organizmie człowieka. mięsień dwugłowy ramienia. w czasie którego nieustannie powstają i rozpadają się szeregi chemicznych wiązań pomiędzy miozynowymi i aktynowymi filamentami. który po dotarciu do końca nerwu uwalnia acetylocholinę zgromadzoną w granulkach. W rezultacie mięsień uda kurczy się błyskawicznie. Mięśnie dwugłowy i trójgłowy są nazywane mięśniami antagonistycznymi ze względu na fakt wykonywania przeciwnej pracy. Energia jest gromadzona.mięśnia brzuchatego łydkij i mięśnia płaszczkowatego. jak długo acetylocholina będzie w kontakcie z receptorem. gdzie nerw ruchowy dociera do każdej komórki mięśniowej. Rozluźnienie mięśnia następuje dzięki oddziaływaniu enzymów. pobudzając kilka komórek. przesu wanie pokarmu w jelitach. Poszczególne mięśnie mogą się tylko kurczyć i nie mają możliwości wydłużania odległości pomiędzy punktami przyczepu. Mięśnie oddziałują na staw skokowo-goleniowy. Przykładem tego procesu może być odruch kolanowy.40/UKŁAD MIĘŚNIOWY Mięśnie szkieletowe są pobudzane do działania przez nerwy ruchowe powiązane z rdzeniem kręgowym.i rozprzestrzeniają w obrębie miofibryli. które neutralizują acetylocholinę. który utrzymuje się tak długo. jednak proces pobudzania zachodzi inaczej niż w przypadku mięśni szkieletowych. Po lewej: W ruchu kończyny dolnej do przodu biorą udział: mięsień naprężacz powięzi szerokiej. Związek ten pokonuje niewielką odległość pomiędzy zakończeniem nerwu a mięśniem i dociera do receptorów mięśnia. dzięki czemu jest on w pewnym stopniu napięty. Kiedy wystarczająca ilość włókien mięśniowych skurczy się. Każde włókno dociera do innej komórki mięśniowej. Proces kurczenia mięśnia rozpoczyna się od uwolnienia jonów wapniowych. inne . a nerwy ruchowe nie biorą udziah w tym procesie. Jego zginanie powoduje np. W celu wykonania ruchu w przeciwnym kierunku musi zostać pobudzony Zasada działania mięśni inny mięsień. Dalej impuls płynie przez włókna ruchowe wychodzące z rdzenia do mięśni uda. W ostatniej fazie ruchu mięśnie prostowniki palców powodują zgięcie grzbietowe palców stopy. natomiast za wyprostowanie jest odpowiedzialny mięsień trójgłowy umiejscowiony na tylnej stronie ramienia. Proces ten wymaga energii. wielki i długi . a ich włókna unerwiają mięśnie szkieletowe. Impulsy te z częstotliwoś cią około 72 razy na minutę powoduj. która jest uzyskiwana z przemian zachodzących w mitochondriach. . skurcze i przepompowywanie krwi. Lekkie uderzenie wykonane tuż pod rzepką jest zarejestrowane przez receptory jednego ze ścięgien związanych ze stawem kolanowym. oraz mięsień krawiecki. a tym samym kości przemieszczą się w stosunku do siebie. a następnie transportowana w postaci wysokoenergetycznego związku ATP (adenozynotrójfosforanu). który spełnia rolę dźwigni. W każdej chwili kilka komórek danego mięśnia kurczy się. W rezultacie zmniejszy się odległość pomiędzy punktami jego przyczepu. Trzy mięśnie przywodziciele .

która spaja z sobą pęczki włókien mięśniowych. Przykładem są ścięgna podkolanowe (kontrolujące proces zginania stawu kolanowego). która ma być wprawiona w ruch. Dzięki pochewce możliwość uszkodzenia ścięgna jest znacznie ograniczona. dlatego też dochodzi do stanów zapalnych. . Dzieje się tak. Nagłe użycie określonego zespołu mięśni. że warstwy pochewki ścięgna zaczynają ocierać się o siebie i dochodzi do ich podrażnienia. strukturami.UKŁAD MIĘŚNIOWY/41 Ścięgna Ścięgna odgrywają ważną rolę w wielu ruchach. Kontynuowanie ruchu będzie zarówno bolesne. Siła kurczących się włókien mięśniowych koncentruje się i zostaje przekazana poprzez ścięgno do punktu docelowego. w miejscach gdzie się krzyżują lub znajdują się w bliskim kontakcie z innymi Powyżej: Pochewka ścięgna zapobiega ocieraniu się ścięgna o inne elementy budowy anatomicznej ciała. jak i tylnej części ręki i stopy. Ścięgna i ich pochewki maziowe Mięśnie Ścięgna prostowników Ścięgna prostowników \ \ Ścięgna prostowników ręki umożliwiają wyprostowanie palców. bez wcześniejszego przygotowania. Unerwienie ścięgna jest niewielkie. sztywne pasmo. Ścięgna stanowią swego rodzaju przedłużenie mięśni. Pochewki ścięgna Ścięgna w okolicy kostek i nadgarstka. Ścięgna często spotykane są w tej części ciała. Pomiędzy dwoma warstwami tworzącymi pochewkę znajduje się płyn umożliwiający swobodne przesuwanie się dwóch warstw względem siebie. które znajdują się z tyłu kolana. Część ścięgien ustroju jest zlokalizowana tuż pod skórą i łatwo można je wyczuć. Pochewka ścięgna stanowi swego rodzaju rękaw o podwójnej ścianie. a jego obecność jest związana z mięśniem sercowym tworzącym ściany tego organu. gdy występuje brak okresów spoczynku. W rezultacie może dojść do zapalenia pochewki ścięgna. Wynika to z faktu. jak i spowoduje objawy w postaci trzeszczenia. Włókna tego mięśnia są przytwierdzone do grubych pasm tkanki łącznej włóknistej formujących pierścienie i tworzących swego rodzaju szkielet serca. Ścięgno tworzą błony. gdzie dużo stawów występuje na stosunkowo niewielkiej powierzchni. które z drugiej strony mocno łączy się z odpowiednią kością. podobnie mało jest naczyń krwionośnych. tym samym powodując ruch. Mięśnie przekazujące skurcze tym ścięgnom są umiejscowione w bliższych częściach kończyn. Niedobór płynu w systemie sprawia. że zajmują one znacznie mniej miejsca niż mięśnie. Brzusiec mięśnia kończy się ścięgnem. które łączą się na końcu mięśnia. którego zadaniem jest ochrona ścięgna przez izolowanie i smarowanie. Niektóre z jego włókien właściwie wrastają w strukturę kości. Nietypowe ścięgno znajduje się w obrębie serca. niezbędnych do uzupełnienia zapasów płynu smarującego. są otoczone pochewką. Zabezpieczenie to umożliwia sprawne funkcjonowanie i wykluczenie powstania tarcia. W związku z tym cała seria ścięgien występuje zarówno w przedniej. może zakończyć się wyżej opisanym stanem zapalnym. Zbudowane są z tkanki łącznej. Zasadniczo ścięgno łączy aktywny brzusiec mięśnia ze strukturą (zazwyczaj jest to kość). Organizm człowieka nie jest jednak w stanie znieść nieustannego powtarzania tych samych ruchów. a następnie przechodzi w bardzo twarde.

Stanowi najważniejszy. odczuwania przyjemności i bólu. kończyny górne i przeponę Nerwy rdzeniowe piersiowe (12 par). jak doskonale chroniony jest rdzeń. zmierzające do kończyn dolnych oraz dolnego odcinka odcinka grzbietu Nerwy rdzeniowe krzyżowe (5 par). Ich wzajemne relacje są niezwykle złożone (powyżej. np. unerwiające okolicę guziczną Anatomia neuronu (komórki nerwowej) Połączenie mózgu i rdzenia kręgowego z obwodowym układem nerwowym widok od tyłu (powyżej.Rozdział 4 Topografia ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego Układ nerwowy jest nieodzowny dla naszego postrzegania zmysłowego. odpowiedzialny za umiejętność myślenia i mówienia. skrajnie na prawo): nerwy części somatycznej łączą się z nerwami części autonomicznej za pośrednictwem zwojów. a zarazem najbardziej złożony system wewnętrzny ciała ludzkiego. NERWOWY Móżdżek Nerwy rdzeniowe szyjne (8 par). Jego część centralną stanowią mózg i rdzeń kręgowy. Węzeł Ranviera wspomaga przekazywanie impulsów elektrycznych. Ilustracja po prawej przedstawia neuron w osłonce mielinowej. Rysunek wycinka kręgosłupa (skrajnie na prawo) pokazuje. Zakończenie | nerwowe Osłonka mielinowa . oddychania. unerwiające tułów i kończyny górne Nerwy rdzeniowe lędźwiowe (5 par). sprawujące najwyższą kontrolę nad całą tkanką nerwową w pozostałych częściach ciała. po prawej). sterowania ruchami oraz dla regulacji funkcji życiowych. a ponadto wspólnymi drogami wchodzą i opuszczają rdzeń kręgowy. odchodzące do kończyn dolnych i narządów płciowych zewnętrznych Nerwy rdzeniowe guziczne (1 para). unerwiające szyję.

Na obwodzie od ciała komórkowego odchodzi pewna liczba wypustek tworzących drzewkowate rozgałęzienia. półprzepuszczalną błoną komórkową. gdzie są przekazywane dalszym neuronom albo wywołują reakcje czynnościowe (np. Ze względu na swe funkcje neurony dzielą się na trzy typy: neurony czuciowe. Są to dendryty. Miejsce styku nosi nazwę synapsy. chronią i odżywiają. Bodźce są wywoływane przez pobudzenie jednego lub więcej dendrytów. Na końcu rozpada się on na wiele gałązek. przetwarzające odebraną informację. ale nie dotyka go. Dotarłszy do zakończeń guzkowatych. włókna biegną do i od rdzenia kręgowego. W ośrodkowym układzie w dużych ilościach występują neurogleje (albo gleje).główny „kabel przewodzący" neuronu. Następnie zostają wysłane z ciała komórkowego wzdłuż neurytu. a także wspomagają neurony. po czym są przenoszone do ciała komórkowego. Każdy neuron jest otoczony cienką. Neurony nie są jedynym typem komórek spotykanych w układzie nerwowym. skurcz włókien mięśniowych). w pewnych okolicznościach bodziec może przeskoczyć przez synapsę do dendrytu przyległego neuronu i w ten sposób kontynuować wędrówkę. Obok nich z ciała komórkowego wyrasta też dłuższa wypustka osiowa zwana neurytem lub aksonem . Podobnie jak wszystkie komórki. które powodują ruchy dowolne i mimowolne. a w układzie obwodowym znaleźć można komórki Schwanna.Komórki nerwowe czuciowe układu somatycznego (przenoszą bodźce do ośrodkowego układu nerwowego) I UKŁAD NERWOWY/43 Zależności pomiędzy somatycznym i autonomicznym układem nerwowym Rdzeń kręgowy • Trzon kręgu Korzenie przednie nerwów rdzeniowych (przenoszą impulsy z ośrodkoweogo kładu nerwowego) Nerwy układu somatycznego Korzeń przedni i tylny. z których każda jest zakończona kilkoma niewielkimi guzkami. która odgrywa ważną rolę w przekazywaniu bodźców. zawierają jądro zawieszone w bańkowatym ciele komórkowym (perykarionie). Ich funkcjonowanie jest w pewnym sensie zbliżone do przewodów w skomplikowanych urządzeniach elektrycznych: odbierają bodźce na jednym krańcu układu nerwowego i przesyłają do innego. neurony pośrednie. oraz neurony ruchowe (efektorowe). ale wszystkie mają tę samą podstawową strukturę. ' Czynne części układu nerwowego stanowią miliony nawzajem z sobą połączonych komórek nerwowych zwanych neuronami. Każdy taki guzek znajduje się w dużej bliskości dendrytu innego neuronu. Budowa neuronu Neurony są zróżnicowane pod względem wielkości i kształtu. Początek nerwu trzewnego (wspólczulnego) Przekrój przez k Zwój przykręgowy (ciała komórkowe) układu współczulnego Wyrostek kolczysty Korzeń tylny (czuciowy) Korzeń przedni (ruchowy) Dendryty (odgałęzienia nerwowe) Płyn mózgowo-rdzeniowy Zwój współczulny przykręgowy . Dla przyspieszenia transmisji bodźców wiele aksonów posiada osłonkę mielinową. Impulsy są przekazywane przez synapsę za pośrednictwem związków chemicznych zwanych przekaźnikami lub mediatorami (neurotransmiterami). przenoszące informacje z narządów zmysłów do ośrodkowego układu nerwowego. Obydwa typy komórek łączą.

Nerwy rdzeniowe są rozmieszczone przy rdzeniu odcinkowo i zawsze zawierają włókna czuciowe. natomiast drugi .jak dwa przewody w kablu elektrycznym. jak: serce. jak obwodowy układ nerwowy kontroluje czynności serca. któremu służy. w składzie chemicznym ustroju. Po pierwsze . Niektóre nerwy czaszkowe. podwzgórze nakazuje autonomicznemu układowi nerwowemu wzmożenie tempa pracy serca. pobudzając je do ruchu. Nerwy współczulne prowadzące do tego samego obszaru powodują rozszerzanie się tych samych struktur.odbiera od narządów zmysłów (np.neuryty neuronu ruchowego w rdzeniu kręgowym mogą ciągnąć się nieprzerwanie aż do mięśnia w stopie. Przykładowo . np. rozsianymi po układzie nerwowym. coraz mniejsze gałęzie. tworząc razem nerw. Impulsy pochodzące z receptorów są następnie przenoszone do ośrodkowego układu nerwogo za pośrednictwem włókien czuciowych. nerw odwodzący. zawierają jedynie włókna czuciowe. Poniżej: Diagram pokazuje. pęcherz. mają swój początek w ośrodkowym układzie nerwowym: 12 par odchodzi z podstawy mózgu (nerwy czaszkowe).swym obszarem działania obejmuje układ trawienny. które jest częścią międzymózgowia. Głównym nerwem przywspółczulnym jest nerw błędny. z których jeden tworzą włókna czuciowe. (Nerwy czaszkowe również są przyczepione do podstawy mózgu za pomocą korzeni. np. Ponadto każda jest zbudowana w inny sposób i inaczej oddziałuje na narząd.Obwodowy układ nerwowy Podstawowym budulcem obwodowego układu nerwowego są nerwy. że ulega ono obkurczeniu. w wyniku wysiłku. Po drugie . by przywrócić stan równowagi w organizmie. a przez to dostarczenie większej ilości utlenowanej krwi. Nerwy czaszkowe unerwiają narządy zmysłów i mięśnie głowy. Regulacja pracy serca I Układ nerwowy przywspółczulny (hamuje pracę serca) Układ nerwowy współczulny (przyspiesza rytm serca) I Włókna czuciowe . Łączą układ ośrodkowy ze wszystkimi innymi częściami ciała oraz ze zwojami. mimo że działają całkowicie niezależnie od siebie . jelita. tworząc siatkę promieniującą na całe ciało. Nerw składa się z wiązki włókien czuciowych i ruchowych wraz z tkanką łączną i naczyniami krwionośnymi.ruchowe. gdzie włókno nerwowe dociera do narządu wykonawczego. Każdy nerw rdzeniowy jest przyczepiony do rdzenia kręgowego dwoma korzeniami. Składa się w całości z nerwów ruchowych zorganizowanych w system przekaźników wiodących od rdzenia kręgowego do poszczególnych mięśni gładkich i gruczołów. czyli skupiskami komórek nerwowych. opada poziom tlenu. Gdy nerwy czuciowe nadsyłają wiadomość do ośrodka kardioregulacyjnego w rdzeniu przedłużonym. serce oraz oskrzela. oka wyposażonego w specjalne komórki receptorowe) informacje o środowisku zewnętrznym. Układ autonomiczny jest związany z niezależnym od naszej woli oddziaływaniem na czynności narządów wewnętrznych. ruchowe i współczulne. Układ nerwowy autonomiczny dzieli się na dwie części: współczulną (sympatyczną) i przywspółczulną (parasympatyczną). płuca. Włókna ruchowe i czuciowe są jedynie częścią składową neuronów ruchowych i czuciowych. np. Układ somatyczny pełni podwójną rolę. np. system współczulny lub przywspółczulny dostosowuje odpowiednio rytm serca. Całość układu autonomicznego jest sterowana przez obszar mózgu zwany podwzgórzem. Zaraz za korzeniami włókna czuciowe i ruchowe łączą się. w liczbie 43. Układ somatyczny i autonomiczny Obwodowy układ nerwowy dzieli się na dwie części: somatyczny układ nerwowy będący pod naszą świadomą kontrolą oraz układ autonomiczny (wegetatywny) zawiadujący czynnościami niezależnymi od woli. Unerwiają całe ciało poniżej szyi.) Wkrótce po opuszczeniu otworu międzykręgowego każdy nerw rozgałęzia się kolejno na liczne. Główne nerwy. nerw wzrokowy prowadzący do oka. Np. i tak dostosowuje układ autonomiczny do zaistniałych warunków. inne. narządy płciowe i naczynia krwionośne. Podwzgórze otrzymuje informacje na temat zakłóceń. jednak włókna czuciowe i ruchowe często tworzą tam osobne nerwy. mają tylko włókna ruchowe. nerw przywspółczulny unerwiający oskrzele prowadzące do płuc sprawia. Każda z nich wykorzystuje inny typ przekaźnika elektrochemicznego w miejscu. W obwodowym układzie nerwowym włókna te to nic więcej. żołądek. a 31 par powstaje z korzeni pochodzących z rdzenia kręgowego (nerwy rdzeniowe). jak najdłuższe wypustki odpowiednich neuronów. hamujący tempo uderzeń serca. chociaż jeden z najważniejszych nerwów czaszkowych — nerw błędny .ma za zadanie przesyłać włóknami ruchowymi bodźce z ośrodkowego układu nerwowego do mięśni szkieletowych. Jeżeli.

UKŁAD NERWOWY/45 Obwodowy układ nerwowy 31 par nerwów rdzeniowych Nerwy rdzeniowej Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe szyjne Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe piersiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe lędźwiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe krzyżowe Obszary ciała kontrolowane przez nerwy rdzeniowe .

Stąd wydostaje się przez otwory w dachu komory ku wypełnionym płynem przestrzeniom (zbiornikom) wokół pnia u podstawy mózgu. w przeciwień- Drogi nerwowe wstępujące (domózgowe) Droga zstępująca (odmózgowa) Korzeń tylny (czuciowy) Istota szara stwie do komór sercowych. zwane ziarnistościami pajęczynówki.czaszka mieszcząca w środku mózg . Dla prawidłowego funkcjonowania cały ośrodkowy układ nerwowy wymaga stałych i obfitych dostaw krwi bogatej w tlen i substancje odżywcze. Komory te.wodociągiem mózgu . Czynności analityczne i przetwarzające mogą być stosunkowo proste w przypadku niektórych funkcji rdzenia kręgowego. Okrywają cały mózg. następnie zaś. ogólnie ujmując. Obie czynności. wykonuje ośrodkowy układ nerwowy. cylindryczny słup z tkanki nerwowej o długości około 40 centymetrów. którymi są przekazywane bodźce.Ośrodkowy układ nerwowy Obwodowy układ nerwowy działa wyłącznie jako przekaźnik bodźców zmysłowych i ruchowych pomiędzy układem ośrodkowym a mięśniami. jednak dekodowanie mózgowe jest zazwyczaj procesem bardzo złożonym. filtrują je i analizują. Czynności odruchowe są efektem przejścia impulsu przez neuron wstawkowy. Płyn jest nieustannie wytwarzany z krwi w komorach mózgowych przez wyspecjalizowane komórki splotu naczyniówkowego. których zadaniem jest filtrowanie. Centrum przetwarzania informacji całego układu nerwowego stanowią mózg i rdzeń kręgowy. Układ jest ponadto chroniony przez osłony dwojakiego rodzaju. Rdzeń kręgowy Rdzeń kręgowy to. zwane oponami. jednej z trzech opon. Otrzymują dane za pośrednictwem włókien czuciowych biegnących od narządów zmysłów i receporów.oraz kręgosłup otaczający rdzeń kręgowy. Na drugą osłonę składają się trzy błony z tkanki włóknistej. Pierwszą z nich jest kość . Płyn działa jako amortyzator chroniący ważną tkankę mózgu przed urazami. a wiele ruchowych zaczyna w mózgu. który biegnie Istota biała Opona miękka Płyn mózgowordzeniowy Pajeczynówka Korzeń przedni (ruchowy) Opona twarda — Para nerwów rdzeniowych Przekrój poprzeczny przez rdzeń pokazuje do. Płyn mózgowo-rdzeniowy wypływa z komór bocznych maleńkimi otworami międzykomorowymi i wpływa do komory III. zostały ponumerowane kolejno od położonych najwyżej w kierunku do dołu. . gruczołami i narządami zmysłów. Chociaż wiele neuronów czuciowych kończy się. położone na oponie pajęczej. Płyn mózgowo-rdzeniowy to przejrzysta. analizowanie i przechowywanie informacji. a także rdzeń kręgowy. poprzez włókna ruchowe. Nie odgrywa żadnej roli w odczytywaniu impulsów czuciowych czy wysyłaniu bodźców ruchowych.przedostaje się do nieco szerszej komory IV.i odmózgowe drogi czuciowe i ruchowe. Największe są komory I i II (nazywane również bocznymi). obok wielu innych. większość jego komórek nerwowych to neurony pośredniczące. angażującym do pracy tysiące różnych neuronów. następnie zaś jeszcze węższym kanałem . po czym opływa górą mózg (półkule mózgowe) i zostaje resorbowany do krwi żylnej przez specjalne wyrostki. wysyłają sygnały wywołujące odpowiednie reakcje w mięśniach i gruczołach. wodnista ciecz opływająca opony Ogólny podział mózgu Obszar sprawujący kontrolę nad ruchami ciała t ciemieniowy Płat czołowy Ptat skroniowy Ptat potyliczny i rdzeń kręgowy oraz wypełniająca komory mózgowe.

wewnątrz kręgosłupa od mózgu do dolnego odcinka grzbietu.w przekroju poprzecznym ma kształt litery H z rogami (słupami) przednimi i tylnymi odchodzącymi z każdej połowy. Biegną one na odcinkach o różnej długości wzdłuż rdzenia kręgowego. które przekazują informacje bezpośrednio z komórek nerwowych czuciowych do ruchowych. Zbudowany jest ze skupienia neuronów i wiązek włókien nerwowych. receptory bólu znajdujące się w skórze wysyłają wiadomość włóknami czuciowymi do rdzenia kręgowego. podczas gdy rogi tylne zawierają ciała komórkowe neuronów czuciowych i pośredniczących. Czynności rdzenia kręgowego Rdzeń kręgowy pełni dwie zasadnicze funkcje. W jej skład wchodzą włókna zstępujące i wstępujące. których włókna ciągną się na niewielkich odległościach w górę i w dół rdzenia.działa jako dwukierunkowy system przekaźniczy komunikujący mózg z obwodowym układem nerwowym. Kolejna część impulsów wędruje w górę wzdłuż rdzenia i jest przekazywana przez neurony pośredniczące do neuronów ruchowych odpowiedzialnych za ruchy szyi. by na przeciwległych końcach spotkać się z włóknami lub ciałami komórkowymi neuronów czuciowych lub ruchowych. Jest to możliwe za sprawą neuronów czuciowych i ruchowych. we wzgórzu jest przede wszystkim związany z pamięcią. W ten sposób głowa automatycznie zwraca się w kierunku przyczyny bólu. Część bodźców jest natychmiast przekazywana do neuronów ruchowych kontrolujących ruchy rąk i mięśnie dłoni i w tej chwili szybko i bezwiednie cofamy rękę. Po pierwsze . natomiast drogi wstępujące przekazują bodźce czuciowe do mózgu.nazwa stosowana na określenie skupienia komórek nerwowych . Umożliwiają to neurony. Jeśli na przykład przypadkiem położymy rękę na gorącej płycie kuchennej.UKŁAD NERWOWY / 47 Wewnętrzna budowa mózgu bie informacje poprzez synapsę między neuronami obwodowymi i rdzeniowymi. Układ limbiczny (powiększenie) umiejscowiony m. Ciato migdałowate Ciało suteczkowate Twór siatkowaty Układ limbiczny Po lewej: Przekrój ukazujący główne struktury mózgu. W obrębie słupów przednich znajduje się wiele neuronów ruchowych. Przekazują so- Polożenie jąder podstawy Mózgowie r A . Istota szara . Istota szara jest otoczona istotą białą podzieloną na trzy sznury. Drogi zstępujące wysyłają impulsy ruchowe z mózgu do obwodowego układu nerwowego. nauką i emocjami.in. których włókna ciągną się długimi wiązkami z różnych partii mózgu. Drugą funkcją rdzenia kręgowego jest kierowanie prostymi odruchami. należących do obwodowego układu nerwowego. za pomocą których rdzeń kręgowy i mózg komunikują się w obu kierunkach. oraz neurony pośredniczące.

półkule mózgowe. a porozumiewają się między sobą głównie za pośrednictwem ciała modzelowatego. śródmózgowie i przodomózgowie. Mózg człowieka. To właśnie w pniu mózgu gromadzą się i krzyżują wszystkie informacje przybywające do mózgu i opuszczające go. Kontrola snu Sygnały 2 mózgu Kora mózgu Niepokojące myśli Bodźce wzrokowe Ośrodek snu i czuwania (aktywujący układ siatkowaty) Bodźce pobudzające mózg do czuwania Alkohol i leki nasenne Monotonia Ciepło Bodźce wstępujące z rdzenia kręgowego Te skłaniają do snu Te pobudzają nas do czuwania Impulsy aktywujące rdzeń kręgowy Ból i inne dolegliwości fizyczne Pień mózgu Senność Lekki sen Głęboki sen Oczy zamknięte Czuwanie . co powoduje utratę świadomości. Podwzgórze jest w rzeczywistości skupieniem wyspecjalizowanych ośrodków nerwowych. W środku półkul mózgowych mieszczą się skupienia istoty szarej (komórek nerwowych) noszące miano jąder podstawy mózgu. Różnorodne struktury mózgowia w tym rdzeń przedłużony i most oraz układ siatkowaty aktywujący (twór siatkowaty śródmózgowia) . Zalew nadchodzących z otoczenia informacji jest przesiewany przez twór siatkowaty. kora mózgowa przechodzi w stan bezczynności. gdzie są zbierane. ciepło. które sterują napięciem mięśni koniecznym dla utrzymania pionowej postawy ciała i równowagi. kaszlem. jest narządem fundamentalnym dla funkcji myślenia. sen i utrzymanie ciepłoty ciała. Wysyła sygnały. Stymulowany przez informacje m. ciśnieniem krwi. tzn. Stanowią one złożony system koordynacji czynności mięśni. wszystkie komunikujące się za pomocą misternej siatki połączeń z pozostałymi częściami mózgowia. Ośrodek snu reaguje również na impulsy odkorowe. niektóre środki farmakologiczne. Chociaż każda półkula jest lustrzanym odbiciem drugiej. podczas kołysania ramion w trakcie marszu. Drogi nerwowe prowadzące z całego organizmu przechodzą przez twór siatkowaty. kojarzone i gdzie zapoczątkowują odpowiednie reakcje. posiadają one całkowicie odmienne funkcje.48/UKŁAD NERWOWY Pozostałe impulsy idą aż do mózgu i tam wywołują uświadomione wrażenie gorąca i bólu. gdy nachodzą nas niepokojące myśli. świadomości i wyższych procesów umysłowych. właściwych im ośrodków. że ogarnia nas senność. będący na znacznie wyższym poziomie rozwoju ewolucyjnego niż mózg zwierząt. czyli układem wydzielania wewnętrznego (patrz Rozdział 5). tzw. Podwzgórze jest wyposażone w drogi nerwowe łączące się z układem limbicznym (rąbkowym). oddychaniem i świadomością. Fale mózgowe zmieniają się w zależności od stanu pobudzenia: senności. Sterują pracą serca. Podwzgórze jest również ściśle powiązane z układem dokrewnym. sprawiają. zwanego ciałem modzelowatym lub spoidłem wielkim mózgu. Takie działanie pobudza twór siatkowaty do „wystrzeliwania" impulsów do różych celów w mózgu. jak jedzenie. Podwzgórze leży u podstawy mózgu. Podobnie spokój. Największą częścią całego mózgowia jest położone w przodomózgowiu kresomózgowie. snu lub czuwania. Jeśli siła napędowa tworu siatkowatego ulegnie osłabieniu lub jeśli zostanie on wyłączony. Największym składnikiem tyłomózgowia jest móżdżek. Łączą się z sobą za pomocą grubego pęczka włókien nerwowych. przekazuje je dalej do kory mózgowej. przewracamy się z boku na bok. ściśle powiązanym z ośrodkami węchowymi mózgowia. Kontrola stopnia świadomości jest jedną z najważniejszych funkcji mózgu. o wrażeniach zmysłowych. nawet monotonia. całość śródmózgowia i część przodomózgowia. w efekcie czego. będącym stacją przekaźnikową między rdzeniem kręgowym a półkulami mózgowymi. by powiadamiać o nich korę mózgową. i nieustannie karmią go strumieniem impulsów elektrycznych powstających w komórkach nerwowych.in. Pozostałe części mózgowia nadsyłają tu wszelkie informacje w celu podjęcia decyzji. które bodźce są na tyle ważne. jako że lewą połową naszego ciała zawiaduje prawa strona mózgu i na odwrót. która decyduje o zapadaniu w sen lub pozostawaniu w stanie czuwania. Kresomózgowie jest podzielone na dwie równe części.są odpowiedzialne za właściwe czynności życiowe. połączonych z innymi ważnymi obszarami mózgu. w mimice twarzy i ułożeniu kończyn przed wstawaniem lub chodzeniem. łącząc się z nim za pomocą odgałęzień włókien nerwowych. Jest to narząd związany głównie z czynnościami ruchowymi. przełykaniem. a także z przysadką mózgową. On też decyduje. pod obiema półkulami mózgowymi. pamięci. Zjawisko to zaobserwować można np. Ta część mózgu komunikuje się również Ośrodek snu i czuwania jest położony w pniu mózgowym. W tym rejonie mózgu odbywa się regulacja tak ważnych czynności. który pozwala ciału wykonywać pewne typy ruchów w sposób swobodny i automatyczny. Pień mózgu łączący mózgowie z rdzeniem kręgowym obejmuje część tyłomózgowia. Mózg i podwzgórze Mózgowie Mózgowie można podzielić na trzy różne regiony: tyłomózgowie. Znajduje się bezpośrednio pod innym ważnym narządem przodomózgowia. W każdym z tych obszarów można z kolei wyróżnić odrębne obszary odpowiedzialne za całkowicie różne czynności organizmu. Współdziała również z obszarami ruchowymi mózgu w celu koordynacji ruchów. a mianowicie wzgórzem. nie mogąc zasnąć.

Każdy płat spełnia co najmniej jedno konkretne zadanie. Zatem to właśnie w korze mózgowej informacje nadsyłane ze wszystkich pięciu zmysłów . Płaty skroniowe są związane ze słuchem oraz węchem. Zjawiskiem dreszczy kierują cztery mechanizmy. otulającej kresomózgowie od zewnątrz. płaty ciemieniowe z dotykiem i smakiem. Kora mózgowa Kora mózgowa jest grubą na trzy milimetry. w szczelinie bocznej mózgu leży ukryty piąty płat zwany wyspą. dlaczego niektóre części ciała. W każdym płacie znajduje się specjalny wycinek przeznaczony do odbierania bodźców czuciowych z jednego obszaru ciała. wytwarzając w ten sposób ciepło. płaty czołowe zaś z ruchem. powonienia. by zmieścić się w puszce czaszki. niezbędnej dla wykonywania wszelkich świadomych czynności. płaty potyliczne ze wzrokiem. Mięśnie całego ciała zaczynają na przemian kurczyć się i rozkurczać.ulegają analizie i przetworzeniu. np. Podwzgórze odbiera sygnały o obniżeniu temperatury i wysyła impuls do tarczycy. pofałdowaną warstwą istoty szarej. kciuk. Tę samą zasadę stosuje się do innych ośrodków zmysłowych kory. Ponadto korowe ośrodki przedruchowe i ruchowe współpracują z innymi obszarami układu nerwowego ośrodkowego i obwodowego w celu koordynacji ruchów. mową i złożonymi operacjami myślowymi. zapobiegając tym samym uchodzeniu ciepła z ciała. kolan.wzroku. Wówczas nerwy przekazują do skóry bodźce powodujące zwężanie się porów. są bardziej wrażliwe od innych. . dotyku i smaku .UKŁAD NERWOWY/49 Powstawanie dreszczy z obszarami zawiadującymi pozostałymi zmysłami. słuchu. że musiała się wielokrotnie zawinąć. nakazując jej przyspieszenie metabolizmu. Przykładowo w płacie ciemieniowym istnieje maleńki kawałeczek przeznaczony wyłącznie do odbioru impulsów dotykowych nadsyłanych z kolana i większy kawałek zarezerwowany dla kciuka. Rozprostowana miałaby powierzchnię około trzydziestokrotnie większą niż w formie złożonej. Ośrodek termoregulacyjny podwzgorza Kierunek mięśnie i skóra Wzrost aktywności tarczycy i przyspieszeni^ metabolizmu Mięśnie zaczynają się na przemian szybko kurczyć rozkurczać epfzywtosowe I kurcią siej powodując j . Głęboko. jak np. a także ośrodków ruchowych. Pomiędzy fałdami kory istnieją liczne głębokie bruzdy dzielące każdą z półkul na pięć obszarów zwanych płatami. zachowaniem oraz organizacją pamięci. Wyjaśnia to.jeżfniejsięwłosów J Obniża produkcja potu Bodźce hormonalne Proces powstawania dreszczy. tak by inne części ciała mogły w razie potrzeby odpowiednio na nie zareagować. U ludzi osiągnęła takie rozmiary.

zapobiega to wielokrotnym odbiciom światła w tylnej części oka. Zadaniem tego narządu jest akomodacja soczewki (poprzez ruchy mięśnia rzęskowego).jedna z dwóch soczewek ocznych. Błona naczyniowa Błona naczyniowa to nazwa używana na określenie obszaru obejmującego trzy oddzielne struktury położone w centrum gałki ocznej: naczyniówkę. Wypełniona jest ona wodnistą cieczą. następnie twarda (najgrubsza) warstwa zrębowa zbudowana z kolagenu. zakłócającym nasze postrzeganie. Jej komórki nie mają zdolności regeneracyjnych. Nabłonek jest pokryty warstwą cieczy łzowej. Jest wypełniona naczyniami krwionośnymi i tworzy drobną siatkę. sprężysta warstwa nosi nazwę blaszki granicznej tylnej lub błony Descemeta. Ta cienka powłoka dba o to. i zapewnia zrównoważony poziom wody napływającej od oka do rogówki. Rogówka Kiedy promień światła wpada do oka.płynu krążącego w komo- .zwane rogówką . pierwszą przeszkodą. Rogówka składa się z pięciu warstw. ochronną twardówką a siatkówką. stopień załamania można precyzyjnie regulować poprzez zmiany krzywizn soczewki. na jaką napotyka. podejrzewa się również. Ostatnia. Co więcej. że zrąb pomaga pokonywać zapalenia rogówki.w wypadku jej braku nabłonek traci przezroczystość i matowieje. Po przejściu przez rogówkę promień światła wpada do jedej z dwóch komór wewnętrznych oka. Promienie światła mogą zostać załamane do środka. przez co otrzymamy pomniejszone. oraz produkcja cieczy wodnistej . lecz wierne obrazy przedmiotów. może ulegać załamaniu przechodząc przez niektóre substancje. zanieczyszczeniami i ku- Komora przednia Tęczówka Soczewka Obwódka rzęskowa Mięsień rzęskowy \ rzem. Moc optyczna rogówki stanowi około dwóch trzecich całkowitej mocy optycznej oka. Należy tutaj również wspomnieć. Najlepiej przyjąć. włóknista warstwa Bowmana. że światło to pewnego rodzaju nośnik informacji. Naczyniówka to cienka błona wyściełająca przestrzeń pomiędzy zewnętrzną. Pod nim leży elastyczna. czyli skupione. pozwalająca uzyskać ostry obraz przedmiotów. Bez względu na źródło rozchodzi się we wszystkich kierunkach i odbija od przedmiotów. Rogówka jest silną soczewką o stałej ogniskowej. odpowiednio ukształtowane soczewki aparatu lub soczewki tkankowe w oku ludzkim. dlatego uszkodzenia lub choroby śródbłonka grożą trwałym kalectwem oka. że chociaż zazwyczaj światło porusza się po prostej drodze. przezroczyste „okno" . Następną po zrębie warstwą jest śródbłonek o grubości zaledwie jednej komórki. gdyż są siedliskiem różnych typów antygenów zwalczających zakażenia.Oko W celu wyjaśnienia mechanizmu działania oka często porównuje sieje do aparatu fotograficznego najwyższej klasy. Ciecz łzowa stanowi również warstwę optyczną . Bez łez rogówka byłaby pozbawiona ochrony przed drobnoustrojami bakteryjnymi. by rogówka była stale przezroczysta. należy zacząć od podstaw. jak to się dzieje. będącą w ciągłym obiegu. które łącznie bywają nazywane warstwą naczyniową. Zewnętrzną warstwę o grubości pięciu komórek stanowi nabłonek przedni. Ciało rzęskowe to pierścieniowate zgrubienie powstałe z fragmentu błony naczyniowej. określanej w terminologii medycznej komorą przednią. jest okrągłe. choć ma zaledwie pół milimetra grubości w części środkowej i milimetr w miejscach zejścia się z białkiem oka zwanym twardówką. obejmującą swym zasięgiem niemal całą gałkę oczną. ciało rzęskowe i tęczówkę. W jej skład wchodzą tkanki pomocnicze zawierające zmienną ilość barwnika. który odpowiada powłoce skórnej. np. że świat zewnętrzny jest widoczny wewnątrz •niewielkiej komory w środku gałki ocznej. Aby jednak w pełni pojąć. pozwalając w ten sposób je zobaczyć. Zręby zapobiegają infekcjom rogówki.

przezroczysta soczewka. W istocie tworzą ją dwa typy komórek światłoczułych. Jest to stosunkowo mało istotny narząd. Wewnętrzna krzywizna gałki w części ciągnącej się ku tyłowi jest wyścielona światłoczułą powłoką zwaną siatkówką.pozostałość przewodu.miejsca wychodzenia z siatkówki nerwu wzrokowego. Powyżej: Powiększona fotografia tarczy nerwu wzrokowego . która sprawia. Jeśli na siatkówkę padnie zbyt silne światło. Do ciała rzęskowego przyczepiony jest trzeci wyspecjalizowany narząd . której zabarwienie stanowi o kolorze oczu. elastyczna.mającą galaretowatą konsystencję. strachu oraz przyjmowanie niektórych farmaceutyków również powodują zmianę średnicy źrenicy. decydując o ilości i intensywności światła docierającego do siatkówki. którym prowadziła tętnica w czasie rozwoju płodowego. Jest to część oka.Siatkówka Po prawej: Przekrój przez gałkę oczną (przy . rach oka pomiędzy soczewką a wewnętrzną powierzchnią rogówki. Funkcjonuje na zasadzie przysłony w aparacie fotograficznym: jej włókna mięśniowe rozszerzają lub zwężają źrenicę. wewnętrzna komora oka. ze względu na swój kształt noszące nazwę pręcików i czopków. Te ostatnie są również odpowiedzialne za czytelność obrazu. Przez środek oka przebiega kanał ciała szklistego . które są odczytywane tylko przez czopki. tworząca ścianę przednią komory tylnej. Tuż za tęczówką położona jest miękka..Naczynia krwionośne siatkówki Komora wewnętrzna Nerw wzrokowy Dołek środkowy Żyta środkowa siatkówki Tętnica środkowa siatkówki U góry: Przekrój pionowy przez gałkę oczną człowieka z ukazaniem nerwu wzrokowego. źrenica zwęża się niezależnie od Rogówka Źrenica Nerw wzrokowy Twardówka Siatka tętnic i żył naczyniówki . Tarcza nerwu wzrokowego Ukrwienie błony naczyniowej • Naczyniówka Tęczówka ri . Stan podniecenia. Pręciki są wrażliwe na światło o niskiej intensywności i nie posiadają zdolności interpretacji barw.UKŁAD NERWOWY / 51 naszej woli. gdyż większość promieni ulega skupieniu już wcześniej .tęczówka. że pod palcami oko zdaje się być twarde i gumowate.odwiniętej" do tyłu twardówce) ukazuje naczynia krwionośne naczyniówki. Za soczewką znajduje się główna.na rogówce.zwaną ciałem szklistym . W świetle przyćmionym źrenica rozszerza się. Wypełniona jest substancją . Ich największa koncentracja występuje w tylnej części oka zwanej doł- Budowa oka Ciało szkliste i siatkówka .

gdzie informacje o wzorach. Promienie biegnące od dalszego przedmiotu są prawie równoległe i ich skupienie wymaga mniejszej pracy soczewki (powyżej). połowy zamieniają się stronami. a obraz zostaje odwrócony. Jest to też miejsce ogniskowania przez soczewkę najostrzejszych obrazów. Kiedy promienie światła padają na siatkówki oczu. kiem środkowym. polegającym na tym. Następnie wędrują wzdłuż nerwu wzrokowego do skrzyżowania nerwów wzrokowych. że przedmioty znajdujące się na obrzeżach postrzegamy połowicznie. widzeniem obwodowym. Wszystkie informacje pochodzące z bocznej połowy pola widzenia każdego oka są przekazywane wzdłuż dróg wzrokowych poprzez ciało kolankowate boczne i promienistość wzrokową do okolicy wzrokowej kory mózgowej po tej samej stronie. więc powierzchnia soczewki wysklepia się (u góry). jednak im bliżej jej krańców. Nerw wzrokowy Każda światłoczuła komórka w siatkówce jest połączona za pomocą nerwu z mózgiem. by łatwiej było je skupić. Później obrazy nakładają się na siebie i zostają zinterpretowane przez mózg. Wszystkie włókna nerwowe zbiegają się w tyle oka i tworzą jeden główny „kabel".boczr1 mózgowej . Każde z nich jest podzielone na połowę prawą i lewą. Ski/v/ov\. W partiach otaczających dołek środkowy siatkówka również odbiera ostre obrazy. kolorach i kształtach są przetwarzane. czyli Po prawej: Pola widzenia oka lewego i prawego nieznacznie się różnią.. który leży w obrębie tzw.irnr nerwów wzrokowych — — Ciało kolankowarai.52 / UKŁAD NERWOWY O s t r o ś ć widzenia Soczewka Rogówkd Mechanizm widzenia Mięsień rzęskowy Obwódka rzęskowa Obraz na siatkówce Obraz na siatkówce oka lewego Obraz na siatkówce oka prawego Powyżej: Promienie światła odbite od przedmiotu umieszczonego blisko oka rozchodzą się pod dużym kątem. Widzenie środkowe i obwodowe łącznie dają kompletny obraz świata zewnętrznego. a zatem obszar najlepszego widzenia. tym bardziej mamy do czynienia z tzw. plamki.

Nerwy z obu stron krzyżują się następnie z sobą. pokrywając całą powierzchnię siatkówki coraz drobniejszymi naczyniami. Nosi nazwę tętnicy środkowej siatkówki. Potem lekko zakręcają i spotykają się. Soczewka wypukła pozwala ogniskować promienie na siatkówce. nerwy wzrokowe po drodze do mózgu tworzą więcej niż jedno przełączenie. Pierwsze z nich leży zaraz za miejscem wymiany informacji. Tuż za punktem skrzyżowania znajduje się pierwsze przełączenie. by przejść przez punkt głównej wymiany . w okolicach przysadki mózgowej. Impulsy z prawej i lewej strony są stąd częściowo ponownie przekazywane z jednej strony na drugą. dotyczących wszystkich części ciała.. Nerwy od skroniowej strony siatkówki nie krzyżują się i pozostają po tej samej stronie mózgu. zwanym skrzyżowaniem nerwów wzrokowych i ulokowanym w pobliżu przysadki mózgowej. Tu dołącza do niego drugi nerw wzrokowy. nerw wzrokowy. zebrawszy uprzednio krew z siatkówki.torebkę wewnętrzną. gdzie dochodzi do koncentracji wszelkich informacji czuciowych i ruchowych. Odpowiadająca jej żyła środkowa siatkówki wstępuje do nerwu wzrokowego i dołącza do tętnicy.UKŁAD NERWOWY/53 Po prawej: Gałkę oczną porusza sześć głównych mięśni. po czym rozgałęzia się. Wadę koryguje się soczewką wklęsłą. tworząc promienistość wzrokową. Nerw wzrokowy to nic innego jak wiązka włókien nerwowych przenoszących niewielkie impulsy elektryczne po cieniutkich kablach. a (d) w dół. która . W przypadku nadwzroczności (zwanej potocznie dalekowzrocznością) gałka oczna jest zbyt „krótka". (c) obraca ją w górę. Nerwy opuszczające siatkówkę należą do typu czuciowych. Mięsień (a) obraca ją od nosa w kierunku do boku. Biegnie on od gałki oczon od gałki ocznej poprzez tunel kostny w czaszce i wyłania się wewnątrz czaszki tuż pod mózgowiem. (b) w kierunku do nosa. przez co część informacji z lewego oka przechodzi do prawej połowy mózgu i odwrotnie. izolowanych osłonką mielinową. rodzaj „stacji komórkowej". tak że obraz powstaje poza nią. w wyniku czego promienie światła po załamaniu rzucają obraz przed siatkówką. Od ciała kolankowego bocznego włókna nerwowe rozchodzą się wachlarzowato po obu stronach i wokół płata skroniowego.) Krótkowzroczność Nadwzroczność . % \ •V Poniżej: Najczęściej spotykaną przyczyną krótkowzroczności (1) jest wydłużenie gałki ocznej w poziomie. Stamtąd nerwy zdążają ku tylnej stronie mózgowia do okolicy wzrokowej kory mózgowej. (e) porusza oko w dół i na zewnątrz. a (f) w górę i na zewnątrz. podczas gdy włókna od tej strony oka. Ruchy gałki ocznej J Funkcja tego przełączenia wiąże się z reakcjami odruchowymi źrenicy. biegną do przeciwnych stron mózgu. W środku głównego kabla biegnie grubsza tętnica. Dochodzi do tylnej strony oka.widzi" najwięcej. (Obraz odwrócony powstały na siatkówce zostaje zinterpretowany przez mózg jako prosty. ciągnąca się przez całą jego długość. W przeciwieństwie do ruchowch. zwane ciałem kolankowym bocznym.

Funkcja ucha zewnętrznego i środkowego ma związek głównie ze słuchem. Zakres dźwięków słyszanych przez osoby młode zamyka się w przedziale od 20 do 20000 Hz. Częstotliwość wyraża się w cyklach na sekundę lub hercach (Hz). zbierające dźwięki jak antena radaru. mierzonej w decybelach (dB). ale również jako narząd równowagi. Ze ścian przewodu wydzielana jest woskowina . ucho wewnętrzne. Budowa ucha Ucho zewnętrzne _L Ucho środkowe Ucho wewnętrzne X Okienko ślimaka Ucho zewnętrzne odbiera dźwięki. niewielka kosteczka służąca jako łącznik pomiędzy pozostałymi dwoma. połączone z uchem wewnętrznym. W celu pomiaru utraty słuchu zostały opracowane międzynarodowe normy poziomu słuchu. natomiast elementy struktury ucha wewnętrznego interpretujące pozycję głowy i odczytujące dźwięki są od siebie odseparowane. To. co słyszymy. przyczepiony do błony bębenkowej. Od jamy bębenkowej do jamy gardła prowadzi trąbka słuchowa. oraz kowadełko. strzemiączko.Ucho Ucho nie tylko służy nam jako narząd zmysłu słuchu. przetwarzające drgania akustyczne w impulsy elektryczne oraz ustalające aktualną pozycję głowy. chociaż ucho najbardziej jest wyczulone na dźwięki mieszczące się w środkowej części przedziału. Jest to organ niezwykle złożony. zaś ucho wewnętrzne przesyła impulsy do mózgu. wzmacniacza (ucho środkowe) oraz przekaźnika (ucho wewnętrzne). W ich skład wchodzą: młoteczek. Zdolność słyszenia wysokich dźwięków słabnie z wiekiem lub w następstwie długiego przebywania w ponadnormatywnym hałasie. Cały mechanizm wzmacnia drgania błony bębenkowej dwudziestokrotnie. to fale akustyczne wytwarzane przez drgania cząsteczek powietrza. Trąbka słuchowa (Eustachiusza) \ Narząd ślimakowy (Cortiego) z zakończeniami nerwów słuchowych .pierwszy z nich jest odpowiedzialny za zmysł równowagi. ucho środkowe z przypominającymi mechanizm dźwigniowy kosteczkami słuchowymi. dzielący się na trzy zasadnicze części: ucho zewnętrzne. drugi zaś za dźwięki. Słuch Ucho spełnia rolę odbiornika (ucho zewnętrzne). mimo że znajdują się razem w jednym narządzie. Odbiornik stanowi mięsista część ucha małżowina. Wielkość i natężenie fal decyduje o głośności dźwięków. zwana trąbką W odpowiedzi na drgania śródchtonki i blaszki podstawnej włosowate receptory wysyłają informacje do mózgu za pośrednictwem pobliskiego nerwu. które wzmacniają odbierane dźwięki.substancja mająca za zadanie zapobiegać wysuszeniu i łuszczeniu się skóry. Indywidualny poziom słuchu to wyrażona w decybelach różnica między najsłabszym słyszanym pojedynczym dźwiękiem a tonem standardowym wytwarzanym w specjalnym urządzeniu zwanym audiometrem. Otrzymane bodźce są przekazywane do mózgu za pośrednictwem pary biegnących równolegle nerwów: przedsionkowego i ślimakowego . ucho środkowe je wzmacnia. Wzmacniacz tworzy system dźwigienek z trzech kosteczek słuchowych. W jej środku znajduje się przewód słuchowy zewnętrzny prowadzący do błony bębenkowej. Ilość drgań lub cykli przypadających na sekundę to częstotliwość dźwięku: im więcej wibracji. tym wyższy dźwięk. tj. od 500 do 4 000 Hz.

Narząd słuchu i równowagi tworzą wspólną jamę wypełnioną płynem. np. Fale dźwiękowe dochodzące przez przewód słuchowy zewnętrzny wprawiają błonę bębenkową w drgania. Na całej długości ślimaka ciągnie się cienka błona . które wzmacniają ciśnienie fal akustycznych i przekazują drgania okienku owalnemu przesłaniającemu wejście do ucha wewnętrznego. Połączone są z uchem środkowym i przypuszcza się. Część słuchowa jest ulokowana w jednym końcu jamy i tworzy zwinięty twór przypominający wyglądem muszlę ślimaka. wywołanymi zmianami ciśnienia w uchu środkowym. zjeżdżając gwałtownie windą: przytkanie uszu jest spowodowane niewielkimi ruchami błony bębenkowej. Jej działanie możemy zaobserwować. zmierzające nerwem ślimakowym do mózgu. przekazującym od ucha środkowego do receptora słuchu zmiany ciśnienia wywieranego przez fale dźwiękowe.UKŁAD NERWOWY / 55 Ułożenie i budowa wyrostków sutkowatych Po lewej: Wyrostki sutkowate to twory kostne lezące za uchem. której wylot znajduje się za nozdrzami tylnymi i która ma za zadanie wyrównanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej. Fale powstałe w płynie (przychłonce) przenoszą się na schody przedsionka i dalej na schody bębenka. Wibracje te są przenoszone przez kosteczki słuchowe. stanowiące zasadniczą część narządu ślimakowego (Cortiego). Błona ta jest wyposażona we włosowate komórki rzęsate (słuchowe). wzbudzają one impulsy nerwowe. Młoteczek ucha środkowego Komórki sutkowe (powietrzne) Błona bębenkowa Gardło Trąbka Eustachiusza Kosteczki słuchowe Młoteczek Strzemiaczko Ślimak Słyszenie dźwięków Kowadełko Fale akustyczne Schody bębenka Błona bębenkowa Schody przedsionka Włoski komórek receptorowych Okienko ślimaka _ . Eustachiusza. Część przekaźnikowa ucha jest bardziej skomplikowana. Równoczesne. pulsujące ruchy błony zamykającej okienko okrągłe wyrównują ciśnienie wewnątrz ucha wewnętrznego. wprawiając w wibracje rozdzielającą je blaszkę podstawna.blaszka podstawna. że pomagają utrzymać głowę w pozycji równowagi na szyi. doprowadzająca tysiące maleńkich włókienek nerwowych do nerwu ślimakowego.

Mechanizm równowagi sprawia. leżą w najgłębszej części ucha. który ostrzega mózg o konieczności przywrócenia ciału równowagi. zarówno mózg. Sposób. by odpowiednio dopasowały pozycję całego ciała. kiedy głowa rozpoczyna i zaprzestaje wykonywania ruchów. gdy np. co prowokuje napady nudności i wymioty. Ucho wewnętrzne Trąbka słuchowa (Eustachiusza) Zmiany wysokości lub głośności dźwięków są wychwytywane przez drobne komórki rzęskowe rozmieszczone na blaszce podstawnej dzięki temu. Znajduje się tam labirynt rurek wypełnionych płynem. dlaczego wielu ludzi ma mdłości przy próbach czytania podczas podróży środkami lokomocji. Obecnie obowiązująca teoria głosi. Delikatne narządy równowagi. by zająć pozycję stosowną do pozycji głowy. U podstawy każdego z nich znajduje się owalna galaretowata bańka. jak ucho rozróżnia wysokość dźwięków od ich głośności. pokrytych galaretowatą substancją. W bańkach są ukryte zakończenia włosków zmysłowych. Kiedy głowa zaczyna się poruszać w jedną stronę. jak i mięśnie muszą być tak rozwinięte. nie jest w pełni wyjaśniony. W tym momencie zostaje wysłana inna informacja do mózgu. gdy taka informacja dotrze do mózgu. Powierzchnie obu tych jam są wyścielone warstwą komórek. wysyła on sygnał do mięśni. Łagiewka i woreczek służą jako detektor położenia głowy.skupienia kryształów związków wapnia. co ma szczególne znaczenie w przypadku drobnych. woreczek i przewody półkoliste. Włoski wysyłają wówczas do mózgu impulsy nerwowe z wiadomością „pozycja pionowa". Kiedy głowa zaczyna poruszać się np. szybkich ruchów. gdyż dostarczają istotnych informacji o fizycznej relacji pomiędzy ciałem a otoczeniem. napierając jedynie na włoski zmysłowe. Zmysł równowagi Ucho. adekwatnie nazwanej uchem wewnętrznym. Uczenie się równowagi Jest to długi proces. Jeśli np. może wysłać rozkaz mięśniom. w miarę konieczności. a następnie dekodowane. który. każda na innym poziomie i w in- nej płaszczyźnie. Gdy ciało znajduje się w pozycji pionowej. zginając je w innym kierunku. które wysyłają do mózgu sygnał do rozpoczęcia działań. Impulsy płynące nerwem ślimakowym dochodzą do wyspecjalizowanego obszaru kory mózgowej zwanego ośrodkiem słuchowym. że komórki narządu Cortiego dokonują pomiaru ciśnienia fal w śródchłonce i zamieniają je w bodźce elektryczne. Nie można też mieć pewności co do tego. zwłaszcza gdy zatrzymuje się po kilkakrotnych obrotach. dobrze chronione przez kości czaszki. w jaki fale akustyczne są kodowane jako impulsy elektryczne. jak gdyby przy upadku do przodu. Zanim osiągniemy doskonałą równowagę. Prawidłowa kontrola dokładnego położenia głowy gwarantuje utrzymanie ciała człowieka w stanie równowagi. Spośród wszystkich struktur trzy są związane ze zmysłem równowagi: łagiewka. autobusem lub samochodem. noszącą miano błony kamyczkowej ze względu na osadzone w niej drobne kamyczki błędnikowe . Cała operacja przebiega odwrotnie w przypadku. Taki ruch oczu tłumaczy częściowo. nakazu- LJ . zabierający prawie dwa pierwsze lata życia i jeszcze kolejny rok potrzebny do dokładnego opanowania sztuki stania na jednej nodze. w lewo. jako narząd równowagi. które uginają się w rezultacie poruszenia głową i ruchów płynu w przewodach. gdy ciało porusza się do przodu lub do tyłu. Niepoślednią rolę odgrywają tu również oczy. Czytanie przeciwstawia się owym naturalnym ruchom oczu. Rozpoczynanie i kończenie ruchu Od łagiewki odchodzą trzy przewody półkoliste wypełnione cieczą. w tył lub w bok. np. Przewody półkoliste odbierają informacje o tym. określane jako choroba lokomocyjna. Z chwilą. by zapewnić właściwą siłę i koordynację ruchów. kamyczki napierają na włoski. siła bezwładności odrzuca kamyczki w tył. Kiedy jednak głowa przestaje się ruszać. Łagiewka pracuje również wtedy. że ciśnienie fal akustycznych jest przekazywane przez śródchłonkę przepływającą tam i z powrotem przez ślimak. dziecko zaczyna biec. jest odpowiedzialne za nieustanną kontrolę pozycji i ruchów głowy. Włoski te łączą się z nerwem przedsionkowym. płyn w przewodach pozostaje z reguły nieruchomy. płyn faluje wewnątrz przewodów półkolistych jeszcze przez niemal minutę lub dłużej. Ośrodek kontroli Obszarem mózgowia w największym stopniu odpowiedzialnym za czynności mięśni zmierzające do utrzymania równowagi ciała jest móżdżek. wywołując zawroty głowy. ruch płynu w przewodach półkolistych powoduje skierowanie wzroku w prawo.56/UKŁAD NERWOWY Utrzymanie równowagi ciata Przewody półkoliste Podczas ruchów ciała płyn śródchłonkowy wypełniający kanały półkoliste powoduje uginanie się włosków komórek nerwowych w masie galaretowatej. pod wpływem przyciągania ziemskiego kamyczki naciskają na włoski komórek nerwowych w substancji galaretowatej. dziecko zachwieje się do tyłu na krześle. Kiedy pochylimy głowę w przód. Płyn srodchlfllowy jąc im pochylenie ciała w przód i powrót do stanu równowagi. że oczy następnie wracają w lewą stronę.

tuż pod płatami czołowymi móz. Związki chemiczne łatwo ulatniające się . Zmysł węchu odgrywa również kluczor ą rolę w odbieraniu podniet płciowych. ściśle wiążąca zapachy obiektów z przeżyciami. która wyspecjalizowała się jako sortownia naszych Reakcji emocjonalnych. aparat węchowy jest parzysty. są to substancje złożone. by aparat węchowy mógł stwierdzić ich obecność. a zarazem najmniej poznanym z naszych pięciu zmysłów.Receptory węchowe i smakowe 'owonienie jest chyba najstarszym. N korze impulsy zostają odczytane i fakt stnienia zapachu dociera do naszej świalomości. Generalnie rzecz biorąc. Bodźce przechodzą włóknami nerwowymi przez kość sitową do opuszki węchowej. Silniej pachną również ciała mokre. 'owonienie 'odobnie jak w przypadku wielu innych larządów. Tu następuje przetwarzanie informacji. Obszar ten. Dopiero przy przeziębieniach odkrywamy.owia. która następnie jest przekazywana po złożonych obwodach drogi węchowej do kory mózgowej. sól są bezwonne lub mają słaby zapach. że śladowe ilości substancji chemiczrych wywołujące wrażenie zapachu pomdzają do czynności komórki węchowe.np. Dokładny mechanizm molekularny rząIZTY powonieniem jest właściwie nieznaly. że nie tylko przestajemy wyczuwać tapachy. >rzy czym jeden jego obwód działa niezaeżnie od drugiego.howe są umieszczone na sklepieniu jamy losowej. Znalazłszy się tam. substancje muszą vydzielać cząsteczki związków chemicznych. zwany okolicą węchovą. Dochodzi wówczas do reakcji chemicznej pobudzającej komórki węchowe do generowania impulsów elektrycznych. Nie wiadomo dokładnie. jak to się izieje. można je wciągnąć w głąb nozdrzy.o rola została znacznie osłabiona. i Włókna nerwu węchowego biegną jako pici węchowe i przenoszą impulsy poprzez otworki w kości sitowej do dwóch ppuszek węchowych w mózgowiu. Każda z nich wsiada około tuzina włosków wnikająsych w warstwę błony śluzowej. o to jest zapach Vby posiadać zapach. UKŁAD NERWOWY / 57 Powonienie Substancja lotna (zapach) Błona stttzowa pokrywająca całą jam notową 3kolica węchowa kory mózgowej Okolica węchowa Opuszka węchowa Nerw węchowy Pasmo węchowe Komórki węchowe (receptory zmysłowe) Komórki nabłonkowe Włoski węchowe . Nie zawsze jesteśmy świadomi bliskich iwiązków powonienia ze zmysłem smam. by były stale wilgotne. benzyna . wzyklejają do włosków węchowych. gdzie sgromadzone informacje są przetwarzane przesyłane do kory mózgowej przez skomplikowany system drogi węchowej. a co za tym idzie również naszą wrażliwość na zapachy. Jważa się jednak. Błona ślu:owa dba. Proste substancje chemiczne . W miarę parowania woda unosi wraz Substancje lotne rozpuszczają się w śluzie otaczającym włoski komórek węchowych. Komórki odbierające podniety zapa. Dopiero gdy cząsteczki substancji unoszą się w powietrzu w formie lotnej. ociaż w wyniku ewolucji człowieka ta je. by osiadły w śluzie otaczającym rzęski. Podczas ewolucji zachowało bołączenie z tą częścią mózgu. ponieważ do komórek węchowych docierają w dużych stężeniach. ale również zanika zdolność odbierania wrażeń smakowych. Obecie powonienie spełnia funkcję systemu osItrzegawczego i ośrodka informacji: ostrzega nas o niebezpieczeństwie i gromadzi :enne wiadomości o otaczającym świecie.np. W tym momencie zapach dochodzi do naszej świadomości. iż cząsteczki tych subitancji rozpuszczają się w śluzie błony. jest gęsto zapełniony milionami maleńtich komórek węchowych. z których się składają. i działa ako pułapka na substancje zapachowe. Rzęski zwiększają efektywną powierzchlię komórki węchowej. y jaki sposób komórki receptorowe potraią wychwycić tysiące różnych woni i wyzuć minimalne różnice pomiędzy nimi. a naitępnie powodują.są postrzegane zazwyczaj jako silnie wonne. że komórki wytwarzaą impulsy elektryczne. Podobnie jak zagadką pozostaje to. cząsteczki muszą się rozpuścić.

tym większą stanowi atrakcję. emocje i pamięć Część mózgu analizująca bodźce nadsyłane z komórek odbiorczych w nosie jest ściśle powiązana z układem rąbkowym (limbicznym). dlaczego zapachom nadaje się często znaczenie emocjonalne. w czym jest dodatkowo wspomagany przez bardziej wrażliwy zmysł powonienia. który z kolei komunikuje się z węchowymi ośrodkami mózgowymi. którego domeną są emocje. Kubki wyczuwające dany rodzaj smaku mają swoje miejsce: kubki odczuwające smak słodki są ulokowane na szczycie języka. Analiza w mózgu polega bowiem na określeniu względnej mocy smaków podstawowych. Z wyjątkiem brodawek umieszczonych centralnie. stając się źródłem niezwykle subtelnych doznań. Woń świeżo upieczonego ciasta może wywoływać nagłe uczucie głodu. lecz również na podniebieniu. Cała powierzchnia języka jest gęsto usiana drobnymi naroślami zwanymi brodawkami. które miały specjalne znaczenie emocjonalne. a nawet w gardle. może również przywoływać przyjemne wspomnienia. Kubki smakowe odbierają jedynie cztery podstawowe smaki: słony.58 / UKŁAD NERWOWY z sobą ich cząsteczki. Niektóre z silniejszych smaków. że związki chemiczne zawarte w jedzeniu powodują zmiany potencjału elektrycznego na powierzchni komórek receptorowych. przeprowadzanej w dolnej partii płata ciemieniowego. Dziś powszechne jest przekonanie. nastroje i pamięć. . iż ludzie przejawiają naturalną skłonność do pamiętania rzeczy. Perfumy są celowo robione jako związki złożone.włosków smakowych . słony. Sucha żywność stanowi nikłą podnietę smakową. kwaśny i gorzki położone są kolejno w kierunku nasady języka. Kora zajmuje się jednocześnie innymi wrażeniami zmysłowymi dochodzącymi z języka . Człowiek dorosły ma około 9000 kubków. Zapach. co z kolei prowadzi do generowania impulsów elektrycznych w włóknach nerwowych. które działają odpychająco. np. natomiast perfum . a ponadto daje nam mniej informacji na temat otoczenia niż pozostałe zmysły. Ze względu na ogromną liczbę wzajemnych połączeń pomiędzy włóknami nerwowymi a komórkami nabłonka siatka jest istną gmatwaniną nerwów. doznania smakowe są wywoływane przez substancje chemiczne zawarte w pożywieniu i napojach. jako że obszary mózgu odpowiedzialne za przetwarzanie wspomnień i ich przywoływanie są jednocześnie zespolone z układem rąbkowym. U podstawy komórka smakowa łączy się z siatką włókien nerwowych. W efekcie utrata zdolności czucia smaku . kwaśny. włoskowatych wypustek . a nawet wywołują mdłości. Mimo to kombinacja czterech typów kubków smakowych reagujących na podstawowe smaki: słodki. w jaki sposób kubki smakowe reagują na związki chemiczne w pożywieniu i jak inicjują bodźce nerwowe. Analiza smaku Oba nerwy przenoszące bodźce smakowe od języka (nerw twarzowy oraz językowo-gardłowy) kierują się najpierw ku wyspecjalizowanym komórkom w pniu mózgu. zaopatrzonych w mnóstwo cienkich. Sercem tego mechanizmu są kubki smakowe. która bierze udział w świadomym postrzeganiu doznań smakowych. Obszar ten stanowi zarazem pierwszy przystanek dla innych doznań nadchodzących z jamy ustnej. Odwrotnie z zapachami nieprzyjemnymi. doświadczanych podczas spożywania posiłków. niż aby wyczuć jej zapach. Obliczono. ostry smak potraw pikantnych. Związek między tymi organami wyjaśnia. Choć dokładnie nie wiadomo. następnie zaś informacja zostaje podana do tej części kory mózgowej. Rezultaty tej analizy. natomiast kubki odbierające smak słony. Smak Zmysł smaku to najprymitywiejszy ze zmysłów. słodki i gorzki. Ich cząsteczki są wychwytywane w jamie ustnej i zamieniane na impulsy nerwowe przesyłane za pośrednictwem nerwów do mózgu. Powonienie dodaje kolorytu czterem podstawowym smakom rozróżnianym przez nasze kubki smakowe. W istocie wyłączną funkcją tego zmysłu jest selekcja pożywienia i delektowanie się nim. słony i gorzki zapewnia odbieranie szerokiej gamy wrażeń. aby ułatwić ulatnianie. powstają w wyniku podrażnienia językowych zakończeń nerwów bólowych. jedno jest pewne: aby wyczuć te substancje. Są jednak wyjątki. Kubki smakowe Podobnie jak w przypadku powonienia. komórki receptorowe potrzebują jej 25 000 razy więcej.takimi jak faktura czy temperatura. Zapach wiosennego deszczu wprawia ludzi w dobry nastrój i wzbudza w nich energię. są modyfikowane przez bodźce węchowe i analizowane w sąsiednim płacie skronio- Zmysl smaku Migdalki podniebienny i językowy Nagłośnia Kwaśny — Różne typy brodawek Słony Słodki Każda brodawka zawiera sto do dwustu kubków smakowych Brodawki na jęzku zwiększają powierzchnię kontaktową z pokarmem. muszą one być w stanie płynnym. Wewnątrz nich kryją się kubki smakowe. np. Niektóre zapachy powodują natłok wspomnień dawno zapomnianych okoliczności i sytuacji. czyli tym obszarem mózgowia. kwaśny i gorzki. kwaśny. gdzie zostają zdekodowane. głównie na górnej powierzchni języka. Szczególnie ostre zapachy wielu gatunków serów pleśniowych wabią ich zagorzałych wielbicieli: im bardziej ser czuć. zawierają liczne kubki smakowe.wystających na powierzchnię języka poprzez otwory smakowe w brodawkach. Kubki z kolei posiadają receptory smakowe rozmieszczone tak. zgniłych jaj. a silniejsze doznania wywołuje dopiero po rozpuszczeniu się w ślinie.bez względu na przyczynę -jest mniej dotkliwa niż utrata węchu. Po wstępnym przetworzeniu w ośrodku pnia impulsy smakowe zostają przekazane drugą wiązką włókien nerwowych na przeciwną stronę pnia i wstępują do wzgórza. Dzieje się tak dlatego.wprawiać w stan oczekiwania na doznania seksualne. Wrażenia te prawdopodobnie ulegają integracji z podstawowymi doznaniami smakowymi. by różne obszary języka były wrażliwe na poszczególne typy smaków: słodki. wym. Tutaj dochodzi do kolejnego „przekazu" polegającego na dalszej analizie bodźców. Dwie różne wiązki nerwów tworzące nerw twarzowy i nerw językowo-gardłowy przekazują impulsy do mózgu. że aby rozpoznać smak substancji w jamie ustnej. W porównianiu z innmi doznaniami zmysłowymi (zwłaszcza węchu) nasz zmysł smaku nie jest szczególnie wrażliwy. Jest bardzo ograniczony pod względem zakresu doznań i wszechstronności. Większość niuansów odczuć smakowych jest pochodną wrażeń zapachowych. Każdy kubek jest zbudowany z grupy komórek receptorowych.

Ostrygi. . zniknęłyby również wszelkie doznania smakowe. by w pełni docenić ich walory. okazałyby się mdłe i praktycznie bez smaku.UKŁAD NERWOWY / 59 Przekrój poprzeczny przez język •*Brodawki Rowek okalający brodawkę wypełnia się śliną Kubek smakowy Kubki smakowe pobudzone przez rozpuszczone cząsteczki pożywienia Gdybyśmy utracili zmysł powonienia. podczas spożywania których zapach jest absolutnie niezbędny.

by wrażenia miejscowe zostały oszacowane bez ingerencji analizatorów rdzenia kręgowego. Analiza w rdzeniu kręgowym polega na filtrowaniu wrażeń. który zostaje wstępnie przeanalizowany przez komórki rdzenia kręgowego. Spotkanie się w rdzeniu kręgowym bodźców bólowych i czucia somatycznego pozwala na scalenie tych dwóch doznań. są utworzone z wielu błon okręconych „na cebulkę" wokół zakończeń nerwowych i są wrażliwe na bardziej długotrwały nacisk. dlaczego nasz zmysł dotyku zdaje się być nieco przytępiony w niskiej temperaturze. gdzie strzępy informacji z różnego typu receptorów skórnych zostają zebrane i skoordynowane. przestają wkrótce reagować. W ten sposób drogi dotykowe prowadzące do mózgu zostają podzielone na dwa strumienie: jeden. następnie zaś przekazuje je do pól drugoi trzeciorzędowych. Inne włókna nerwowe . które następnie są wysyłane w górę do mózgu. w jakiej działają.są na tym etapie skoordynowane z czuciem głębokim. się-analiza wrażeń Rdzeń kręgowy Ciałko Paciniego (nacisk ciągły) Wolne zakończenia nerwowe (lekki dotyk i ból) . zwłaszszcza posiadającymi konkretny punkt nacisku. Stąd też konieczność wysyłania informacji bezpośrednio do wyższych ośrodków mózgowych. Owe receptory dotykowe pod względem struktury są najmniej skomplikowane ze wszystkich komórek odbiorczych. tłumiący bodźce bólu za pośrednictwem nadciągających do rdzenia niektórych typów impulsów dotykowych. W kolejnych polach projekcyjnych powstaje pełny obraz miejsca. który otrzymuje impulsy od receptorów bólu w skórze i innych organach. ponieważ pozwala nam określić rozmiary i kształty przedmiotów. jakim go postrzegamy. rodzaju i znaczenia wrażenia czuciowego. jak również zintegrowany z bodźcami wzrokowymi i słuchowymi. Pozwala to wyższym ośrodkom kory mózgowej na stworzenie zintegrowanego obrazu doznań czuciowych. Sterują głównie doznaniami wywołanymi bodźcami mechanicznymi. Dzięki temu człowiek zachowuje zdolność po- dotykowe strzegania niewielkich nawet różnic między doznaniami dotykowymi. Tłumaczy to. które reagują na każde pobudzenie włosa. Surowe dane ze wzgórza podlegają projekcji na wąski pasek przedniej części płata ciemieniowego. Obraz zostaje następnie skorelowany ze wspomnieniami wrażeń z przeszłości. oraz drugi.Receptory Owinięte wokół podstawy cienkich włosków skórnych leżą wolne zakończenia nerwowe. Jest to ten sam obszar. Inne. bardziej złożone pod względem budowy receptory. Jeśli działanie bodźca przedłuża się. czyli postrzeganą pozycją kończyn. Szlak bezpośredni bodźca precyzyjnego czucia dotyku Pośrednia droga czucia rozproszonego i bólu Wlokna czucia ból i dotyku spotykają. czy też po analizie wstępnej z rdzenia kręgowego. Osadzenie włókien nerwowych wewnątrz krążków spowalnia reakcję na nacisk i powoduje nieprzerwane wytwarzanie impulsów. Receptory występujące w większych ilościach w partiach skóry bezwłosowej. mają postać maleńkich krążków. Sortownia wrażeń zmysłowych Bez względu na to. Istota szara rdzenia kręgowego służy tutaj jako układ bramkujący.nie mniej istotne . za sprawą połączenia w rdzeniu kręgowym zostają „włączone" analizatory bólu.wchodzą do istoty szarej rdzenia kręgowego i tam napotykają na siatkę komórek analizujących wstępnie nadesłane informacje. jest to niezwykle ważne. Receptory dotykowe w skórze przesyłają impulsy do kory mózgowej dwoma drogami w rdzeniu kręgowym: jedna przekazuje wrażenia dotykowe miejscowe. których zaczynamy być wówczas Plat ciemieniowy Kora mózgowa świadomi. na opuszkach palców lub na wargach. czy doznania czuciowe nadchodzą ze skóry drogą bezpośrednią. np. gdy nacisk się utrzymuje. To pierwszorzędowe pole czuciowe kory mózgowej przetwarza informacje. ostatecznie kończą swą drogę w zbitym skupisku istoty szarej wzgórza. Ponadto rodzaj informacji wysyłanej przez nie do układu nerwowego zmienia się na ogół pod wpływem temperatury. Szlaki nerwowe Niektóre z włókien czucia somatycznego wchodzą do rdzenia kręgowego i nie zatrzymując się. druga przenosi informacje o bardziej rozsianych (rozproszonych) bodźcach dotykowych.przynoszące informacje o bardziej rozsianych bodźcach dotykowych . zapobiegając w ten sposób przedostaniu się nadmiernej ilości bodźców bólowych do ośrodków bólu. zmierzają wprost do pnia mózgu. który idzie praktycznie wprost do pnia mózgu. stawów oraz palców. Wrażenia dotykowe . Możemy więc precyzyjnie określić wielkość nacisku i położenie jego przyczyny. a także je rozróżniać. Jeżeli jednak bodziec mechaniczny jest zbyt wielki lub zbyt gwałtowny.

np. których krtanie są mniejszych rozmiarów. Jama ustna jest ściśle związana z mową. Powietrze przechodzące podczas wydechu w ich pobliżu wprawia struny w drgania.otworu łączącego dolną część jamy gardła z jamą krtani. z powrotem się otwiera. tak że przestrzeń pomiędzy nimi i strunami (szpara głośni) może przyjmować kształt od rozszerzonej litery V (podczas mówienia po zamkniętą szczelinę w trakcie przełykania). wydobywającym się z krtani. cienkie części drewniane lub plastikowe poczynają wibrować. natomiast samogłoski (np. a lub e) nie wymagają przerwania strumienia powietrza. Gdy istnieje potrzeba wykonania wdechu lub wydechu. Leży do przodu od części krtaniowej gardła.Mowa Mowa to jedna z najbardziej złożonych i delikatnych operacji dokonywanych przez ciało na nasze polecenie. Struny (fałdy) głosowe pełnią funkcję podobną do ustnika w instrumentach dętych. stanowiącej część grdyki (tzw.trwale przymocowany Krtań UKŁAD NERWOWY/61 Położenie i budowa krtani Gardło Część krtaniowa gardła Kość gnykowa Kieszonka krtaniowa Chrząstka tarczowata (jabłko Adama) Krtań do chrząstki tarczowatej. gdyż to ona nadaje formę dźwiękom Przedni i boczny widok krtani. a wychodzące sygnały i instrukcje kierują się do setek mięśni w krtani. Jeden koniec przyczepiony jest do ruchomych chrząstkek nalewkowatych. rzecz jasna. że mechanizm zawodzi. lecz odpowiedniej pozycji języka i zębów. krtań. Zbudowana jest z 3 chrząstek nieparzystych i 3 parzystych. czasami jednak zdarza się. wargi oraz podniebienie miękkie. które wprawione w drgania wytwarzają głoski. można go wykrztusić z powrotem. Struny głosowe składają się z dwóch fałdów wyglądem przypominających wargi. Kiedy muzyk wtłoczy powietrze w ustnik. Naturalna barwa i tembr głosu są efektem kształtu i wielkości nosa.drgają. Zdolność . przepuszczając przechodzące przez nie powietrze. Całością mowy . które otwierają się i zamykają. mają niższe głosy niż kobiety. natomiast drugi . gardle i jamie ustnej. a wtedy płyny lub cząsteczki jedzenia wpadają do niewłaściwego kanału. Czynności nagłośni są automatycznie sterowane przez mózg. Chrząstki nalewkowate zmieniają swą pozycję.miękka „klapa" opadająca w dół w celu zamknięcia wejścia do krtani . języka i żuchwy. Chrząstki mają zdolność napinania lub rozluźniania strun głosowych. To w korze mózgowej istnieją tzw. co prowadzi do powstania dźwięku. Proces ten nosi nazwę fonacji. Podczas jedzenia lub picia krtań szczelnie się zamyka. a jego wysokość zależy od długości i napięcia strun głosowych. język. Najważniejszymi organami są krtań. Wewnątrz krtani schowane są struny głosowe osadzone na specjalnie ukształtowanych tworach chrząstkowych. Podobnie dzieje się ze strunami głosowymi . Krtań jest organem niezwykle delikatnym. ośrodki mowy. jabłko Adama). gdzie słowa zostają odszyfrowane. którzy na ogół posiadają pokaźniejsze krtanie. k lub t. powodując. Drgania strun głosowych podczas mówienia powstają w wyniku zwężenia szpary głośni podczas wyrzucania powietrza z płuc przez krtań. Cały układ oddechowy i konstrukcja mięśniowa od podbrzusza aż po nos odgrywają mniejszą lub większą rolę w artykulacji dźwięków mowy. klarnetu. gardła oraz jamy ustnej: dlatego mężczyźni. Artykulacja spółgłosek. Poszczególne dźwięki w każdym języku są określone przez minimalnie odmienne ruchy warg. wytwarzając podstawowy dźwięk. który następnie jest modelowany przez system rurek i otworów w instrumencie. O ile pokarm nie jest na tyle duży. które biorą udział w tworzeniu wypowiedzi. polega na nagłym odcięciu przez język i podniebienie dopływu powietrza z krtani. Głośność dźwięku jest uwarunkowana siłą. nosie i jamie ustnej.jest zaworem broniącym wstępu do płuc. W jej górnej części znajduje się nagłośnia . Krtań jest umiejscowiona mniej więcej w środkowej części szyi na szczycie tchawicy. Pełni również mniej skomplikowaną funkcję . z jaką powietrze jest wyrzucane z płuc. gdy człowiek wydobywa głos. by utkwić w przewodzie poniżej krtani. regulując w ten sposób wysokość dźwięków.steruje mózg.mówieniem i rozumieniem . np. że pożywienie i napoje ześlizgują się w głąb przełyku wiodącego wprost do żołądka. a powstały dźwięk ulega „obróbce" w gardle. Krtań człowieka jest skrzynią głosową wyposażoną w struny.

języka. W przypadku osób praworęcznych jest to na ogół lewa półkula. głosek nosowych (m. Na dowód tego spróbujmy powiedzieć coś. języka. jest przenoszona owymi kośćmi. mięśni twarzy i krtani Ośrodek czuciowy mowy interpretuje słowa Ośrodek ruchowy mowy (formułuje odpowiedź) Pozycja warg języka i podniebienia podczas wypowiadania dźwięku „ L " Powstawanie dźwięku niskiego Chrząstka tarczowataa w pozycji swobodnej Struny głosowe i T~ L Chrząstki nalewkowate rozsuwają się .w mniejszym stopniu . podniebienia miękkiego i komór rezonansowych. że przestrzeń jamy nosowej. Dźwięki wytwarzane przez struny głosowe przekształcają się w słowa dzięki pracy warg. klatki piersiowej oraz ust. Obszar ten jest podzielony na ośrodek ruchowy mowy (Broca). W dużym uproszczeniu na mowę składają się samogłoski i spółgłoski wszystkie samogłoski należą do głosek dźwięcznych. i odwodzą struny głosowe Powstawanie dźwięku wysokiego A Napięte struny głosowe • &£» osób niesłyszących do czytania z ust dowodzi roli. jaką odgrywają usta w procesie mówienia. podobnie jak część jest wyłapywana przez uszy. Ludzie różnią się między sobą kształtem nosa. zaś u osób leworęcznych .wokalizacja tzw. c.62 / UKŁAD NERWOWY Polecenia wydawane przez okolicę ruchową w korze mózgowej sterują za pomocą impulsów nerwowch wszystkimi skomplikowanymi czynnościami składającymi się na proces mówienia. gdyż pozwala nam słyszeć to. które ściśle z sobą współdziałają z niewiarygodną wręcz szybkością. ą) jest uzależniona od swobodnego rezonansu wjamie nosowej. które sami wytwarzamy. podniebienia miękkiego oraz kształtowi ust. Do tych ostatnich należą: cała jama ustna. interpretujący sygnały dźwiękowe nadchodzące drogami słuchowymi. Artykulacja dźwięków Zamiana prostych dźwięków wytwarzanych w krtani na zrozumiałe słowa odbywa się przy istotnym udziale warg. a ponadto tłumaczy.część fal akustycznych. stąd też biorą się różnice w brzmieniu głosów. Zjawisko to jest nie bez znaczenia. Podczas mówienia rezonują również kości czaszki . co sami mówimy. Kora ruchowa wysyła szczegółowe instrukcje do warg.klatka piersiowa. udowadnia.nagrane zostają bowiem jedynie dźwięki przenoszone drogą powietrzną. nosowa. zawiadujący mięśniami jamy ustnej i gardła. wizji (umożliwiające rozpozna- . zatkawszy nos efekt komiczny. Właściwości rezonacyjne różnych komór w jamie ustnej i układzie oddechowym stanowią o indywidualnych cechach naszego głosu. który w ten sposób uzyskamy. Rola mózgu Mowa i pokrewne jej operacje zazwyczaj są skoncentrowane w jednej półkuli. gardło (odcinek pomiędzy jamą ustną a przełykiem) oraz . gwarantuje naszej mowie poprawną dykcję i zrozumiałość. n. Przykładowo . dlaczego nasz głos zarejestrowany na taśmie magnetofonowej zdaje się brzmieć tak obco .prawa. Kontrolę nad tymi wszystkimi narządami możemy sprawować dzięki setkom niewielkich mięśni. W pobliżu nich są też umiejscowione ośrodki odpowiedzialne za koordynację: słuchu (dzięki którym rozumiemy mowę innych). jedynie kiedy jest wypełniona powietrzem. języka. oraz ośrodek czuciowy mowy (Wernickego).

wypowiadając dźwięk b najpierw zaciskamy razem wargi. należy szukać w sprawności działania mięśni języka. Pień mózgowy steruje zarówno mięśniami międzyżebrowymi.UKŁAD NERWOWY / 63 Mięśnie poruszające wargami Unosi górną wargę Po lewej: Ruchem warg rządzą pokazane obok mięśnie. do akcji wchodzą ośrodek ruchowy mowy i pień mózgowy. Kiedy odpowiedź jest „wymyślona". z jaką powietrze przechodzi przez szparę głośni . Podczas szeptu struny głosowe są rozstawione szeroko. Wargi odgrywają ważną rolę w produkcji mowy . tak by inne części mózgu biorące udział w procesie również mogły je rozpoznać i sformułować odpowiedź. tak że praktycznie nie drgają przy pędzie powietrza. Gardziel Brodawki nadające górnej powierzchni języka chropowatą fakturę Mięśnie podniebienno-językowy i rylcowc-językowy pociągają język ku górze i tyłowi Mięsień gnykowo-językowy opuszcza język do pozycji spoczynku Kośćgnykowa . języka i podniebienia miękkiego.np. Podobnie jak krtań i wargi. pierwszą naszą czynnością jest rozpoznanie mieszaniny nadchodzących od uszu bodźców dźwiękowych dokonujące się w ośrodkach słuchowych kory mózgowej. Ułożenie języka łie znaków pisarskich) oraz złożonych ruchów rąk (pozwalające na pisanie. Wielkość nacisku wywieranego na płuca podczas wydechu reguluje prędkość.im szybszy prąd powietrza. jak i mięśniami brzucha. tak by zatrzymać prąd wychodzącego powietrza. wypowiadanym przez osobę sepleniącą. znajdujące się pod nadzorem kory mózgowej. Ośrodek czuciowy mowy dekoduje słowa. i ściąga wargi Pociąga w górę i w bok górną wargę Wysuwa do przodu dolną wargę Obniża wargę dolną Poniżej: Położenie języka i otaczających go mięśni. czystym s a niewyraźnym. szeleszczącym s.). Rozmowa to operacja niezwykle skomplikowana.™ Mięsień bródkowo-językowy wysuwa język . również język bierze udział w artykulacji mowy-jest narządem nieodzownym dla komunikacji międzyludzkiej. tym głośniejszy uzyskany dźwięk. Podczas wydechu powietrza ośrodki ruchowe mowy dają równocześnie strunom głosowym sygnał do wkroczenia w strumień powietrza. Kiedy ktoś się do nas odzywa. które rozszerzają płuca. Fizyczną postać słowom nadają w głównej mierze ruchy warg. a jedynie powodują lekkie tarcie. grę na instrumentach muzycznych itp. który wprawia je w wibracje i generuje prosty dźwięk. a następnie otwieramy je. regulującymi ciśnienie powietrza wpływającego i wypływającego z płuc. Przyczyn różnicy pomiędzy ostrym. wydając dźwięk.

by kurczyły się we właściwej kolejności. Mechanizm koordynacji Dla lepszego zrozumienia zasady działania koordynacji przeanalizujmy czynność znaną z życia codziennego. by opracować strategię wzięcia szklanki ze stołu do ręki. nosi nazwę uzgadniania. ludzki mózg w drodze ewolucji wykształcił złożony system kontroli i wspomagania. musi być stale kontrolowany i koordynowany. w wyniku którego mózg synchronizuje ruchy wszystkich mięśni. Pierwszy etap koordynacji Nasze ciało. Po pierwsze musimy najpierw zorientować się. że schemat napięcia wszystkich innych mięśni. jak precyzyjnie nasz mózg potrafi sterować setkami mięśni tułowia i kończyn. Wszystkie te informacje muszą być na bieżąco porządkowane i przekazywane dalej w celu aktualizacji mapy i nanoszenia wszelkich koniecznych poprawek. by umożliwiać niczym nie zakłócone przeprowadzanie czynności. musimy również pochylić się do przodu. nie biorących bezpośredniego udziału w czynności podnoszenia szklanki. gdzie znajdują się szklanka i ręka oraz jaka jest pomiędzy nimi relacja. by zapewnić stabilność reszcie ciała. . Wymaga to przemieszczenia środka ciężkości ciała.Koordynacja ruchów Zwinne ruchy czołowych gimnastyków lub lekkoatletów udowadniają. a jeszcze inne pozostają napięte. pochylanie się nad stołem w celu sięgnięcia po szklankę herbaty. W jaki sposób mózg steruje tą na pozór prostą czynnością? Zanim szklanka znajdzie się w naszej ręce. Taki plan działania należy następnie przełożyć na język szczegółowych poleceń wydawanych mięśniom. Na ten prosty odruch nakładają się ruchy kierowane bezpośrednio przez mózg. Zjawisko to zwie się postrzeganiem przestrzennym. powodując właściwe zmiany w tonusie mięśni. że mózg musi stworzyć sobie „mapę" otoczenia. pozwalającą zaplanować niezbędne ruchy. Dzieci przychodzą na świat wyposażone jedynie w umiejętność reagowania odruchowego. jest możliwy przy udziale większej części mózgu. Aby poruszyć ręką i podnieść szklankę. Przy każdej wykonywanej czynności pewna grupa mięśni kurczy się. zajść musi wiele zdarzeń. powiadamiając mózg o ich pozycji i etapie skurczu. musi je Wysoki poziom koordynacji pracy mięśni osiągany przez czołowych sportowców (takich jak widoczny poniżej płotkarz). gdy dotkniemy przypadkiem gorącego garnka. Taka mapa orientacyjna powinna zostać teraz odczytana przez mózg. Podczas ruchów zapoczątkowanych przez „planujące" partie mózgu nieprzerwany strumień informacji napływa ze wszystkich nerwów czuciowych w mięśniach i stawach. czyli koordynacji ruchów. zanim nauczy się koordynować wszelkie ruchy zamierzone. pozwalające na wykonanie ruchu pochylającego. nakazanego przez mózg. Znaczy to. Oznacza to. np. które następnie uzgodniają ruchy z nerwami i mięśniami pozwalającymi na precyzyjną kontrolę ruchów reszty ciała i ich koordynację w czasie. Proces. By ruchy łączyły się w logiczną całość. przy którym bledną współczesne komputery. inna rozkurcza. Cały działający na zasadzie odruchu mechanizm równowagi musi zostać uruchomiony. Ruchy oka współdziałają ze wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi. Przykładem odruchów pozostałych u osoby dorosłej może być reakcja natychmiastowego wycofania ręki.

Chodzenie to kolejna umiejętność. Mózg musi następnie rozwiązać problem: jak poruszyć ręką i podnieść szklankę. nerwy i mięśnie. tak że od tej pory nie wymagają koncentracji umysłowej . Po osiągnięciu tego etapu polecenia wysyłane z mózgu do mięśni mogą być sys- tematycznie ulepszane do chwili.ośrodki przedruchowe wydają polecenie „Idź!" i uruchomiony zostaje odpowiedni schemat poleceń. Móżdżek kontroluje przebieg akcji. W miarę rozwoju mózgu dziecka i wzrostu jego powiązań z innymi narządami. co wymaga pewnej koncentracji uwagi. Nawet tak zwykłe czynności. Jeżeli do wyuczonego układu ruchów wprowadzamy jakieś innowacje (np. angażujących do pracy mózg. jest dla dziecka dostępne. Kiedy dziecko odkrywa. by umożliwić ruchy ręki. Mózgi niektórych ludzi pod wieloma względami zdają się być lepiej wyposażone w chwili urodzenia niż mózgi innych. Warunkiem koniecznym dla ich uzgadniania jest logiczny układ. które prowadzą do skoordynowanego już raczkowania. odruch rozkładania rąk w obliczu zaskoczenia). by dosięgnąć przedmiotu i że należy podejść w jego stronę. W dużej jednak mierze różnice w opanowaniu bardziej złożonych typów koordynacji ruchowej przez poszczególne osoby zależą od ich zdolności koncentracji podczas budowania wzorców (programów) ruchowych. zostają stopniowo wypierane przez bardziej złożone sposoby poruszania się. grze na instrumentach muzycznych. że wyciągnięcie ręki nie wystarcza. Pierwsze próby poruszania się nie są koordynowane: kończyny dosłownie „rozjeżdżają się" na wszystkie strony. Zabawka przyciąga wzrok niemowlaka. . Stanowi podstawę dla nauki bardziej skomplikowanych ruchów. Następnie dziecko odkrywa. że nawet najprostsze wykonywane przez nas czynności w rzeczywistości składają się z licznych aktów ruchowych. podobnie jak orkiestra musi posiadać dyrygenta. Wyższe współdziałanie Obejmuje ono uzgadnianie ruchów oka z wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi mózgowia. jak podnieść szklankę. jest ostatnią sprawnością opanowywaną przez dziecko. podczas których móżdżek. np. Móżdżek Jądra podstawy mózgu Pozycja pozostałych części ciała zostaje tak dostosowana. wypracowuje odpowiednie wzorce komunikowania się z mięśniami. jak chodzenie stanowiły nie lada trudność ruchową dla małego dziecka. stosowanych w wielu dyscyplinach sportowych czy innych umiejętnościach. Okolica ruchowa Okolica ruchowa wysyła informacje do mięśni ręki ze wskazówką. jednak jest to proces coraz bardziej mimowolny. a następnie ruchami pozostałych części ciała. Pojawiają się one w wyniku wyostrzenia zmysłów dziecka. Szklanka zostaje podniesiona Diagram pokazuje. gdy okolica ruchowa kory otrzymuje instrukcje zachowania się w nowej sytuacji. wymagający udziału większości mózgowia. Okolica ruchowa Okolica przedruchowa Ośrodek ruchowy mowy Płat przedni Postrzeganie przestrzenne czucie somatyczne emieniowy czuciowy mowy potyliczny •bejmujący okolicę -zrokową Płat ciemieniowy Płat ciemieniowy otrzymuje informacje od narządów zmysłów pozwalające skonstruować mapę ułożenia ciała w odniesieniu do szklanki herbaty. pierwotne odruchy. ponieważ jej ostre kolory stanowią silny bodziec dla ośrodków wzrokowych. prowadzący do automatycznego wykonania wielu skomplikowanych czynności. wzorce zachowań są kodowane również w mózgu. aż wszystko. należy przeprogramować wzorzec. współdziałając z ośrodkami ruchowymi kory mózgowej. Płat skroniowy z okolicami słuchowymi Móżdżek Podczas całego ruchu móżdżek weryfikuje informacje wysyłane do ręki i w miarę potrzeb nanosi na nie poprawki. iż ten typ koordynacji. której pora się nauczyć i która wymaga wielu prób i błędów. co znajduje się na podłodze. zmieniamy ułożenie stopy przez założenie butów na wysokich obcasach). Oddzielne etapy każdego aktu ruchowego opanowane w ten sposób zostają zaprogramowane w rdzeniu kręgowym.UKŁAD NERWOWY / 65 tJak mózg kieruje sięganiem po szklankę herbaty Okolica przedruchowa W okolicy przedruchowej dokonuje się rozwiązanie problemu i plan działania zostaje przekazany do okolicy ruchowej. Gdy te względnie proste umiejętności zostaną opanowane do perfekcji. że może się wyprostować do pozycji pionowej. Pozwala to jednak wykształcić się pewnym połączeniom mózgowym. z którymi się rodzimy (np. móżdżek musi zacząć analizować nowy zestaw wiadomości dochodzących od ośrodków równowagi w pniu mózgowym. aąjpierw przećwiczyć. Nie ulega wątpliwości. a wszystko to odbywa się w przeciągu ułamka sekundy. aby wszystkie jej instrumenty zgodnie zagrały melodyjny utwór.

które pomagają zapewnić harmonijne współdziałanie różnych narządów. Ponieważ fizjologicznie wszystkie hormony łączą się z metabolizmem. zwane hormonami. w tym tak podstawowych. umożliwiają przekazywanie wiadomości do narządów i pobudzają je do przeprowadzania rozmaitych procesów życiowych. czyli dokrewne.Rozdział 5 Nad wieloma funkcjami naszego organizmu czuwają gruczoły wewnątrzwydzielnicze. ich działania są tak skorelowane. by wspólnie przynosiły pożądane efekty. UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Wodór . jak wzrost czy rozmnażanie. Uwalniane przez nie do krwi substancje chemiczne.

które są wydzielane przez tówne gruczoły dokrewne i które swym iałaniem wywierają przemożny wpływ cały organizm. pochodne białka i sterydy. Gruczoły. Zahamowanie jej produkcji i dłuższy czas może mieć groźne stępstwa dla całego ustroju. wodoru oraz gla. Wedle klasycznej definicji hormony :aściwe to te. Oddziałuje na ustrój już bhwilą uwolnienia przez gruczoł. których oddziaływanie ogranicza się do okolic ich powstawania. Adrenalina jest varzana nie tylko w obliczu zagrożenia ycznego. znana jest jako „hormon alki i ucieczki". zwanych wykonawczymi.wraz z krwią do innych komórek somatycznych. Innym przykładem hormonu tkankowego . nie zaś za pośredjjjictwem przewodu lub kanału. to grupa bezprzewodowych gruczołów dokrewnych. rza też wiele innych hormonów. przyspieszone akcja serca i tętno) Mięśnie (wzmożenie aktywności) Wątroba (podwyższony poziom glukozy i kwasów tłuszczowych) Żołądek (zamknięty w wyniku odcięcia dopływu krwi) Podwzgórze (otrzymujące ostrzeżenie o stresie lub niebezpieczeństwie) Śledziona (do przodu od nerki) Zwężenie powierzchniowych naczyń krwionośnych (ograniczony przepływ krwi) i lewej: Model cząsteczki sterydu. ponieważ swą wydzielinę wyprowadzają ezpośrednio do krwi. produkowana w dwunastnicy w obecności pokarmu. i prawej: Adrenalina. ormony to białka. rola hormonów sprowadza się do nitroli i regulacji przemian chemicz[ ch w komórkach wykonawczych. albo ucić się do ucieczki. iulina i hormony płciowe. iałanie hormonów W odróżnieniu od nerwów działanie więszości hormonów jest wolniejsze i bardej długotrwałe. Produkowane są w specjalnych gruczołach rozsianych po całym organizmie. lub decydowania. Należą do nich m. Wszystkie sterydy siadają tę samą strukturę cząsteczki. jak gruoły zewnątrzwydzielnicze. czy inne prokty metaboliczne. Do tych ostatnich zaliczają się irmony płciowe oraz hormony wydzielane : korę nadnerczy. włosy. czy powinny idukować mleko. Hormon ten wędruje z krwią do pobliskiej trzustki i pobudza ją do wydzielenia wodnistych soków zawierających enzymy (katalizatory chemiczne) niezbędne w procesach trawiennych. zwanych tak. ale również w sytuacjach Iresowych. . Jednym z przykładów hormonu tkankowego jest sekretyna. m. Hormony ^wpływają na część autonomicznego adu nerwowego. Ujmując rzecz bardzo ogóle. creślania szybkości.jest acetylocholina.neuroprzekaźnika . Ustrój wytwaRozszerzone źrenice Bledniecie twarzy Spierzchnięte usta Pot Ptuco (pobudzające oddychanie) Nadnercze Serce (podwyższone ciśnienie krwi. Owe „powolne" horony biorą udział w podstawowych prosach życiowych. Konstrukcja cząsteczki jest oparta |17 atomach węgla ułożonych w cztery Ączone pierścienie. lokalnych. ttada się ona z atomów tlenu. Poszczególne sterydy nią się między sobą jedynie odmienną frdową odchodzących od pierścieni gałęzi. rozprowadzane zaś .in. tzw. których głównym zadaniem jest wytwarzanie oraz uwalnianie większości hormonów ustrojowych.in. tak ze w nagłej trzebię organizm człowieka jest gotowy bo stawić czoło niebezpieczeństwu. z jaką zużywają te substancje pokarmowe i wyzwalają lergię. pośrednik w przekazywaniu komórkom mięśniowym pobudzenia nerwowego z rozkazem skurczu. takich jak wzrost czy zmnażanie.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 67 Hormony Hormony to chemiczni „posłańcy" naszego ustroju. wydzielana przez |zeń nadnerczy. gdzie wywołują określone skutki.

że podczas miłosnej gry wstępnej. że działanie cAMP polega na uaktywnianiu enzymów wewnątrzkomórkowych dla przeprowadzania konkretnych reakcji i wytwarzania wymaganych produktów. należą do kategorii sterydowych. że jest to również czas najwyższej płodności u kobiet i najwyższej pobudliwości seksualnej. po czym zostają albo wydalone. produkowany pod wpływem obecności insuliny. Pod względem chemicznym istnieją dwie kategorie hormonów: hormony będące białkami lub pochodnymi białek oraz hormony 0 budowie pierściennej. nerki. Sądzi się. W okresie przekwitania. czyli korę nadnerczy.są wydzielane w podwzgórzu pod ścisłą kontrolą bodźców nerwowych. powoduje uwolnienie glukozy z komórek 1 gromadzenie się jej we krwi. Uważa się. rośnie poziom estrogenu i progesteronu. czyli meno- .hormon antydiuretyczny (ADH) i oksytocyna . gdzie następuje ich dezaktywacja i rozkład. również wytwarzany w trzustce. jest prawdopodobnie w dużej mierze przyczyną objawów.Hormony przysadki wywierające bezpośredni wpływ na ustrój Czerwony . przystępuje do wypełniania swej misji. Poziom estrogenu i progesteronu . powoduje przyjęcie i spalenie glukozy przez komórki. muszą zadziałać na komórki płata przedniego przysadki. czyli pobudza wytwarzanie cAMP (cyklicznego adenozynomonofosforanu). dlaczego istnieje tak zdecydowany związek pomiędzy Ważniejsze hormony wydzielane w układzie dokrewnym Fioletowy . jak np. Istnieje również związek komórek nerwowych podwzgórza z funkcjami wydzielniczymi przedniego płata przysadki. Hormony płciowe i hormony wydzielane przez zewnętrzną część. Poziom hormonów może jednak ule- Oprócz sekrecji własnych hormonów przysadka mózgowa wywiera ogromny wpływ na wiele innych gruczołów dokrewnych. Insulina z kolei to białko. aby doszło do sekrecji hormonu. gdzie zostaje zużytkowana jako paliwo dostarczające energii dla czynności fizycznych. I nie jest chyba przypadkiem. czyli sterydowej. Specjalne komórki nerwowe podwzgórza wydzielają czynniki uwalniające. Dotarłszy do punktu docelowego. podczas gdy glukagon. które zawiadują menstruacjami. gać zmianom pod wpływem czynników emocjonalnych. Niektóre z mediatorów chemicznych uwalnianych przez komórki nerwowe mózgu docierają do podwzgórza. w bezpośrednim następstwie dochodzenia do mózgu bodźców przyjemnościowych. zmuszając je do uwolnienia hormonów. który następuje tuż przed krwawieniem. podczas gdy wysokie poziomy hormonów w środkowej fazie cyklu mogą być wytłumaczeniem dobrego samopoczucia kobiet w tym okresie.tych samych hormonów. Hormony tropowe przysadki wpływają na aktywność nadnerczy. Tak więc cAMP. Jedną z jego głównych funkcji jest przekazywanie impulsów i bodźców na drodze pomiędzy mózgiem i takimi narządami. które. ponieważ hamuje produkcję hormonów.68/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Białka i sterydy Wszystkie hormony działają w ilościach śladowych. tarczycy i gruczołów płciowych. Reakcja każdej komórki zależy od jej składu chemicznego. Wpływ na stany emocjonalne Silna korelacja mózgu z przysadką w dużym stopniu tłumaczy. Rola podwzgórza Podwzgórze stanowi pomost pomiędzy układem nerwowym a gruczołami dokrewnymi.Hormony produkowane niezależnie Niebieski OKSYTOCYNA Rozpoczyna akcję porodową HORMON ANTYDIURETYCZNY Utrzymuje poziom wody w organizmie HORMON TARCZYCY Pobudza wszystkie układy do aktywności PARATHORMON Reguluie gospodarkę wapniową ustroiu ADRENALINA Mobilizuje ciało do wysiłku fizycznego KORTYZON Pomaga przeciwdziałać stresowi ALDOSTERON Kontoroluje poziom sodu we krwi INSULINA Obniża poziom cukru we krwi ESTROGEN I PROGESTERON Regulują cykl menstruacyjny i utrzymują ciążę (Męskie cechy płciowe znajdują się pod kontrolą testosteronu) hormonami a emocjami. Dwa hormony uwalniane przez płat tylny przysadki .Produkcja hormonów regulowana przez przysadkę Decyduje o wzroście ustroju Brązowy Szary PROLAKTYNA Odpowiedzialna za produkcję mleka Zielony . albo wykorzystane jako materiał na cząsteczki nowych hormonów.Hormony tropowe przysadki (oddziałujące na gruczoły podległe) Żółty HORMON WZROSTU Pomarańczowy . Tymczasem sama myśl o akcie płciowym z osobą fizycznie odpychającą działa dosłownie jak „wyłącznik". Wiele kobiet zauważyło zapewne. Kiedy osiądzie w receptorze błonowym. hormon może zacząć działać jedynie pod warunkiem znalezienia w błonie komórki wykonawczej siedliska o odpowiednim kształcie. może mieć ogromny wpływ na nastrój kobiety. zwanych napięciem przedmenstruacyjnym. że stany przygnębienia lub lęku prowadzą nierzadko do zakłóceń w cyklu miesiączkowym. W niektórych przypadkach do wypełnienia zadania wystarczy jedna milionowa grama tej substancji. Nagły spadek poziomu hormonu. Po wykonaniu zadania hormony zostają unieczynnione przez samą komórkę lub odtransportowane do wątroby. natomiast hormony tarczycy wytwarzane są na podstawie białka i są pochodnymi białkowymi.

Zmiany nastroju mogą być również wywołane czynnikami psychicznymi.powodująca wydzielanie pokarmu. W trakcie karmienia dziecko ssące brodawkę sutkową ściąga mleko w dół przewodami mlecznymi. . Ciekawostką może być jednak to. oraz oksytocyna .UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 69 Powiększenie zrazika gruczołowego Mięsień • Dodatkowa tkanka tłuszczowa i gruczołowa Powiększone pęcherzyki gruczołowe Przewody mleczne w zwiększonej liczbie i wielkości Po p r a w e j : Za produkcję mleka w gruczole mlecznym są odpowiedzialne dwa hormony przysadki mózgowej: prolaktyna pobudzająca pierś do wytwarzania mleka. Sekrecja mleka następuje w warstwie wyściełającej pęcherzyki gruczołowe (powyżej). pauzy. kobieta nierzadko doświadcza sporych wahań emocjonalnych. że jajniki przestają reagować na hormon folikulotropowy i zaprzestają produkcji estrogenu oraz progesteronu. że nagłe wycofanie hormonów z systemu po porodzie może mieć podobne skutki psychiczne jak menopauza. Jest to spowodowane częściowo tym.

a ponadto produkuje jeden lub dwa hormony oddziałujące wprost na tkanki. Powiększenie siodła jednoznacznie wskazuje na zmiany chorobowe przysadki i konieczność przeprowadzenia badań. Mimo że większość poleceń dotyczących uwalniania hormonów nadchodzi z podwzgórza. praktycznie niezależne od siebie pod względem czynnościowym.Gruczoły dokrewne Przysadka mózgowa jest „głównodowodzącym" gruczołem ustroju. Uwolnienie TSH przez przysadkę zostaje zahamowane. Nie tylko wytwarza własne hormony. które faktycznie są wytwarzane w podwzgórzu. Położenie i budowa przysadki mózgowej Tętnice przysadkowe górne Skrzyżowanie nerwów wzrokowych Podwzgórze Ptat tyl ny przy sadki 1 Żyły wo!i e Ciało suteczkowate Opona twarda I Lejek Przysadka mózgowa jest podwieszona od spodu mózgowia. Niektóre z tych czynników same są hormonami podwzgórzowymi. jego działanie jest uzależnione od serii czyników uwalniających i hamujących. . Budowa i funkcja Przysadka jest osadzona w ochronnym zagłębieniu zwanym siodłem tureckim. czyli hormonu pobudzającego wytwarzanie danego hormonu obwodowego. przerwie produkcję odpowiedniej tropiny. zwana płatem tylnym przysadki. Oznacza on. Jest związana z uwalnianiem tylko dwóch głównych hormonów. Jest połączona z podwzgórzem za pomocą lejka zbudowanego z tkanki nerwowej i ściśle współdziała z tym obszarem mózgu. jest połączona z podwzgórzem za pomocą lejka. Stamtąd wędrują wyspecjalizowanymi włóknami nerwowymi do płata tylnego przysadki. Skoro płat przedni nie posiada bezpośrednich dróg nerwowych łączących go z podwzgórzem. dopingujący tarczycę umieszczoną w szyi do produkcji jej własnego hormonu. czyli kontrolujących wydzielanie hormonów. Uwolnienie niektórych hormonów bywa hamowane przez substancje krążące wraz z krwią. Płat tylny i podwzgórze stanowią zatem swoisty układ scalony. Przysadka i podwzgórze wspólnie kontrolują wiele aspektów metabolizmu ustrojowego. gdy jego poziom we krwi jest wysoki. gdyż ujemne sprzężenie zwrotne. Przysadka leży u podstawy mózgu. które z łatwością da się zobaczyć na zdjęciach rentgenowskich czaszki. Są przenoszone przez specjalną siatkę żył zwanych przysadkowym układem wrotnym. że poziom hormonu obwodowego wyprodukowanego w gruczole podległym przysadce nigdy nie może przekroczyć pewnej wartości. zwany ujemnym sprzężeniem zwrotnym. stanowi niezwykle ważną zasadę sterowania wieloma hormonami przysadkowymi. których zadaniem jest zapewnienie sprawnego funkcjonowania wszystkich części organizmu. Przedni płat przysadki wydziela hormony uaktywniające inne gruczoły w organizmie. gdy podwzgórze otrzyma odpowiednie dane o stanie organizmu. która uwalnia je w momencie. części. działające na przysadkę. Tylna część. istnieje między nimi relacja funkcjonalna. Układ ten rozciąga się pomiędzy podwzgórzem a przysadką. ale również wpływa na produkcję hormonalną pozostałych gruczołów. płat przedni w znacznym stopniu posiada zdolność samodzielnego stanowienia o sekrecji. a więc rozmaitych procesów chemicznych. działającymi na położoną o parę milimetrów dalej przysadkę. Za przykład może służyć hormon tyreotropowy (TSH). Taki mechanizm. Chociaż nie jest połączony bezpośrednio z podwzgórzem. Ostania ją zagłębienie w kości zwane siodłem tureckim. Gruczoł ten jest podzielony na dwie.

Cztery z nich . w sytuacji stresowej. rozpoczynając wytwarzanie neurohormonów. Podobnie jak gonadotropiny. Przedni płat przysadki uwalnia również hormony FSH (folikulostymulinę) oraz LH (hormon luteinizujący). prolaktyna łączy się blisko z funkcjami rozrodczymi organizmu. Oznacza to. któremu podlega przysadka. Rola oksytocyny jest mniej jasna. Po sekrecji AiDH do krwi nerki zatrzymują wodę. których znaczenie nie zostało do końca poznane. które wydają się oddziaływać bezpośrednio na tkanki. jak „prawdziwe" hormony. bez uprzedniego pobudzania innych gruczołów. które powędrują do żył wrotnych i powrócą do przysadki. ADH jest związany z gospodarką wodną ustroju. że u osobników męskich oksytocyna może być związana z wywoływaniem orgazmu. by kontrolować uwalnianie różnych hormonów. Przypuszcza się. oraz dodatkowym sygnałom nadchodzącym z podwzgórza. Hormony przysadkowe Przedni płat przysadki mózgowej produkuje sześć zasadniczych hormonów. że działają one tak. W rzeczywistości jej rola w ustroju męskim nie jest do końca jasna. że tkanka nerki może w miarę konieczności bardziej lub mniej nasiąkać wodą odciąganą z moczu opuszczającego kanaliki. W przypadku mężczyzn Cztery z hormonów przysadkowych działają pobudzająco na inny narząd wytwarzający pokrewny hormon. Pozostała ilość przejdzie przez podwzgórze. Pobudzają sekrecję dwóch głównych hormonów płciowych: estrogenu i progesteronu. Określane są one mianem gonadotropin. nadnerczy i gonad (jąder u mężczyzn i jajników u kobiet). natomiast gruczoł kory nadnerczy pozostaje pod wpływem hormonu ACTH (adrenokortykotropowego).hormony tropowe . które w organizmie kobiecym sprawują kontrolę nad cyklem miesiączkowym. .są związane z kontrolą podległych im gruczołów: tarczycy. Prolaktyna jest jednym z dwóch hormonów płata przedniego. np. Nie ma jednak dowodu na to. Wpływa na zdolność kanalików nerkowych do zatrzymywania lub uwalniania wody. Wytwarza również wiele substancji zwanych neurofizynami. Część owego hormonu powróci do przysadki i na zasadzie sprzężenia zwrotnego dokona regulacji produkcji. W przypadku braku hormonu wraz z moczem wydalane jest więcej wody z organizmu. Ogólny poziom hormonu tarczycy i kortyzonu z kory nadnerczy jest utrzymywany dzięki układowi regulacyjnemu (sprzężenie zwrotne). a więc hormonów regulujących pracę gruczołów płciowych. że jej nadmiar prowadzi do zaburzeń chorobowych. FSH i LH stymulują wytwarzanie hormonów męskich i nasienia. prolaktyna odgrywa znacznie bardziej złożoną rolę w organizmie kobiecym niż w męskim. Tak jak gonadotropiny. Aktywność gruczołu tarczowego jest wywołana przez TSH. Daje sygnał do rozpoczęcia akcji porodowej i powoduje skurcze macicy. chociaż wiadomo.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 71 Czynności hormonalne przysadki mózgowej ^Naczynia włosowate podwzgónza Ko jelnicze podwzgórza Tętnica podwzgorzowa Neurohormony podwzgórza przepływają włóknami nerwowymi Układ wrotny przysadki Oksytocyna: Odpowiedzialna za rozpoczęcie akcji porodowej i wydzielanie mleka Płat przedni przysadk Żyła przysadkowa ADH: Kieruje gospodarką wodną ustroju TSH: Dopinguje gruczoł > tarczowy do produkc i ACTH: Pobudza wydzielanie hormonu nadnerczy- Prolaktyna: Przyczynia się do wytwarzania mleka Hormon wzrostu: Reguluje wzrostorganizmu FSHiLH: Kontrolują produkcję estrogenu. progesteronu i testosteronu Progestęron Estrogen — Testosteron Tylny płat przysadki mózgowej uwalnia dwa hormony: antydiuretyczny (ADH) oraz oksytocynę. Odgrywa też istotną rolę w pobudzaniu wydzielania mleka przez gruczoł mleczny w procesie laktacji.

Drugi wspomniany hormon płata przedniego to hormon wzrostu. Składa się z dwóch płatów położonych na przedniej i bocznych powierzchniach tchawicy. Niekiedy dochodzi do odwrócenia procesu przemiany i T4 zostaje zamieniona w nieczynną pochodną. Na powiększeniu widzimy wycinek tarczycy z ukazaniem komórek produkujących i magazynujących główny hormon . ma on dbać o właściwy wzrost organizmu. Podobnie jak wiele innych gruczołów dokrewnych.substancji białkowej. tarczyca poddaje się kontroli przysadki mózgowej. Miąższ tarczycy.tyroksyny. w zależności od zawartej liczby atomów jodu. Niedobór jodu w diecie powoduje zaburzenia pracy tarczycy i nadmierny rozrost gruczołu określany mianem wola nagminnego. Tarczyca to jedyny narząd wymagający jodu. Dlatego też kobiety karmiące piersią mają niewielkie szansę na zajście w ciążę (choć z drugiej strony karmienie nie jest absolutnie niezawodną metodą antykoncepcyjną).72/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO U kobiet prolaktyna pobudza wydzielanie mleka. jest jod. jednak jego rola nie zanika w późniejszym okresie życia . natomiast zmniejsza się w przypadku jej wzrostu. Składnikiem niezastąpionym. Ostatecznie działanie hormonu przejawia się w zwiększeniu zużycia energii przez komórkę. Najaktywniejszym hormonem na poziomie komórkowym jest jednakże trójjodotyronina (T3). Oba płaty połączone są mostem tkankowym zwanym węziną. TarPoniżej: Rysunek anatomiczny ilustruje położenie gruczołu tarczowego względem sąsiednich części gardła. zwany pospolicie tarczycą. Zwiększa on również ilość produkowanego przez nią białka. znajduje się w szyi. Sytuacja ta ulega dalszym komplikacjom z uwagi na fakt. Zadaniem tego gruczołu jest produkcja hormonu . czyca osoby dorosłej waży około 20 gramów. Stężenie wytworzonego TSH wzrasta wraz ze spadkiem poziomu tyroksyny w ustroju. oglądany przez mikroskop. Gruczoł tarczowy Przekrój przez tarczycę Lewy i prawy płat tarczycy Tętnica Komórki produkujące tyroksynę Jama wypełniona koloidem przechowującym tyroksynę Luk aorty Tętnice tarczowe . Gruczoł tarczowy Gruczoł tarczowy. wiadomo. Obecna w dużych ilościach hamuje również owulację i cykle miesiączkowe. Jak sugeruje nazwa. przekształcana w tkankach w T3. Wyprodukowany przez przysadkę TSH zwiększa ilość hormonu tarczycy. zwaną „odwróconą" T3. posiadająca trzy atomy jodu.poziom TSH będzie wzrastać w miarę uwalniania hormonu tropowego TRH (tyreotropiny) z podwzgórza. Czasami odchodzi od niej dodatkowy środkowy płat piramidowy. Sama przysadka z kolei pozostaje pod wpływem podwzgórza . Uwolniwszy się z gruczołu.określa on sposoby przemiany węglowodanów w tkankach somatycznych.tyroksynę. czyli czterojodotyroniny (T4). jabłka Adama i tchawicy. z którą wiąże się hormon tarczycy i od której jest odszczepiany pod wpływem enzymów. jest zbudowany z pęcherzyków: są to wysepki tkankowe zawierające skupienia koloidu . którego każdą ilość bardzo sprawnie wychwytuje z krwi. głównym jej produktem jest • T4. Pociąga to za sobą obniżenie poziomu aktywności hormonu tarczycy w tkankach. Hormon uwalniany z tarczycy ma na ogól formę tyroksyny. Powierzchnia jąder owych komórek pokryta jest receptorem reagującym na obecność hormonu. że jest niezbędna dla życia. nawet jeśli jego zawartość we krwi jest wystarczająca. w efekcie czego ilość hormonu tarczycy we krwi jest względnie stała. składającej się z czterech atomów jodu. Choć dokładna funkcja tyroksyny nie jest znana. zostaje ona prawdopodobnie przechwycona z krwi przez komórki somatyczne. Trudno jest sprowadzić rolę tyroksyny do jednej czynności. Pomimo że tarczyca uwalnia do krwi pewne ilości T3. jeśli chodzi o funkcjonowanie gruczołu tarczowego. Jest niezwykle ważny w okresie dzieciństwa i dorastania. że hormon tarczycy występuje w dwóch wersjach. nieco poniżej krtani.

Dola para natomiast . Chrząstka tarczowata Gruczoły przytarczyczne Absorbcja wapnia do krwi jest regulowana przez witaminę D 3 . Gruczoły przytarczyczne dolne Tchawica przytarczyczne cjorne W^^ Współzależność przysadki i tarczycy Gruczoły przytarczyczne Przytarczyce to dwie pary niedużych gruczołów usytuowanych za tarczycą. Górna para jest umieszczona za gruczołem tarczowym. co prowadzi do wzrostu jego stężenia we krwi. że ledwo dostrzegalne. To właśnie jest obszar działania gruczołów przytarczycznych: pilnują one równowagi poziomu wapnia. obniżając poziom pierwiastka. Odgrywają one główną rolę w sterowaniu gospodarką wapniową ustroju. że stanowi główny budulec kości i zębów. której źródłem jest światło słoneczne i niektóre pokarmy.przy nadpodaży wapnia przytarczyce ograniczają lub wstrzymują sekrecję PTH. Odwrotnie . w przeciwnym bowiem wypadku mięśnie przestają funkcjonować i może dojść do nadmiernej pobudliwości skurczowej mięśni. a także hormon wytwarzany przez gruczoły przytarczyczne zwany parathormonem (PTH). Stężenie wapnia w organizmie musi być utrzymane w stałych granicach.może być ukryta wewnątrz tarczycy (patrz rysunek) lub w gardle. Górna para znajduje się za tarczycą. lecz również z uwagi na kluczową rolę w pracy mięśni i komórek nerwowych. Przytarczyce są tak niewielkie.co ciekawe . przysadka wstrzymuje sekrecję TSH.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 73 Przytarczyce pomagają sprawować kontrolę nad stężeniem wapnia w ustroju. dolna zaś może być ukryta w utkaniu tarczycy lub niekiedy po prostu w głębi ściany gardła. Przy zbyt niskim stężeniu wapnia przytarczyce wydzielają zwiększoną ilość PTH uwalniającego wapń z kości. Wapń to niezwykle istotny pierwiastek: nie tylko z racji tego. Gdy ilość hormonu tarczycy jest zadowalająca (po prawej). Hormon tyreotropowy (TSH) Gdy spada poziom hormonu tarczycy (po lewej). czyli tężyczki. . przysadka mózgowa wydziela TSH (hormon tyreotropowy) pobudzający jego produkcję.

moczówka. Podstawowym składnikiem trzustki są zraziki . które podwyższają stężenie cukru w krwiobiegu. Nie wiadomo dokładnie. Zazwyczaj dodatkowym zabezpieczeniem są środki farmakologiczne pobudzające trzustkę do wzmożonej produkcji insuliny. cukrzycę typu dorosłych. Jakie dokładnie znaczenie ma glukagon dla naszych codziennych czynności. Rodzaj cukrzycy rozwijającej się niespodziewanie w następstwie bezwzględnego niedoboru insuliny najczęściej dotyczy ludzi młodych i dzieci. niezbędną dla ustroju. jako że pomaga ona utrzymać stały poziom cukru. Każdy przewodzik łączy się z przewodzikami biegnącymi od innych zrazików.74/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Trzustka Trzustka to jeden z największych gruczołów organizmu. Pozostała jej część składa się z trzonu i ogona. W przypadku nieobecności insuliny w ustroju zanika mechanizm równoważenia poziomu cukru. zatem częścią kuracji jest odpowiednia dieta prowadząca do ograniczenia zapasów cukru. do przodu od górnej części aorty brzusznej i żyły głównej dolnej. Aktywność insuliny powoduje przeniesienie cukru z krwi do komórek somatycznych. jednak nieustannie prowadzi się badania nad tym zagadnieniem. Jeśli poziom cukru we krwi zaczyna przekraczać wartość progową. aparat wysepkowy odpowiada uwolnieniem insuliny do krwi. Na szczęście może ona być opanowana za pomocą zastrzyków insuliny otrzymywanej z trzustki świń lub bydła. Choroba ta często idzie w parze z otyłością. spowodowaną uszkodzeniem komórek produkujących insulinę. nie wiadomo. by razem dołączyć do głównego przewodu ciągnącego się środkiem trzustki. jak dochodzi do takiego uszkodzenia. Pomiędzy zrazikami odnaleźć można niewielkie grupy komórek zwane wyspami Langerhansa: stanowią one podstawę „drugiego wcielenia" trzustki jako narządu dokrewnego wydzielającego insulinę. Typ drugi to moczówka prosta (diabetes insipidus).moczówka cukrowa. stąd też zwana jest cukrzycą młodzieńczą. który ciągnie się w lewo od kręgosłupa. Wyróżnia się dwa typy schorzenia zwanego diabetes . niezwykle rzadko spotykana. którego najważniejszym hormonem jest insulina. który wydziela do jelit. nie zaś do krwi. Wokół głowy trzustki okręcona jest dwunastnica. gdyż cukier znajdujący się we krwi nie może zostać przekształcony w paliwo dla komórek. Większość diabetyków cierpi na tzw. Celem insuliny jest obniżanie stężenia cukru we krwi do poziomu normalnego. Trzustka pełni dwojaką funkcję: produkuje hormony-insulinę i glukagon-pozwalające utrzymać zrównoważony poziom cukru w ustroju. Wysepki. np. czyli schorzenie. przed kręgosłupem. Większość diabetyków cierpi na niedobór insuliny wywołany niewydolnością trzustki. kortyzonu i adrenaliny. gdzie zostaje spalony jako źródło energii. Wydaje się. tworzące wspólnie tzw. wktoiym przewód żółciowy wspólny i główny pizewod trzustkowy uchodzą razem do dwunastnicy Pęcherzyk żółciowy Żołądek . infekcja. a właściwie dwa zespolone gruczoły.zgrupowania komórek zewnątrzwydzielniczych skupionych wokół ślepych zakończeń krótkich przewodzików. Jest ona gruczołem dokrewnym. Zaczyna ona wówczas przeciwdziałać skutkom działania innych hormonów.chorobę. które na ogół rozumie się pod nazwą cukrzycy. produkują również hormon o nazwie glukagon. którego działanie polega na podnoszeniu poziomu cukru. co prowadzi do wzrostu poziomu cukru we krwi. wynikająca z zaburzeń w czynnościach przysadki mózgowej. oraz odgrywa ważną rolę w procesie trawienia jako gruczoł wydzielający do jelita cienkiego enzymy trawienne. Typ pierwszy to diabetes mellitus . Jest również gruczołem zewnątrzwydzielniczym. nierzadko w normalnych ilościach. że niektóre osoby są bardziej podatne na rozwój cukrzycy niż inne oraz że wywołać ją może nawet pojedyncze wydarzenie. Niedobór tego hormonu wywołuje cukrzycę . Prowadzi to wprost do cukrzycy. Położenie trzustki ' Punkt. którą leczyć da się tylko przez zastrzyki insuliny uzyskiwanej od zwierząt lub produkowanej sztucznie. aparat wysepkowy. jednakże obniża się wrażliwość tkanek na jej działanie. Trzustka jest położona na tylnej ścianie brzucha. np. W przypadku tej odmiany trzustka produkuje co prawda insulinę. Prawie wszystkie jej komórki pełnią funkcję sekrecyjną.

Niedobór insuliny wywołuje cukrzycę: jej leczenie polega na uzupełnianiu tego niedoboru. W wypadku zwiększonego zapotrzebowania komórek na energię. przeważnie cierpią na cukrzycę młodzieńczą.może swobodnie gromadzić się w wątrobie. w tym również dzieci. natomiast pacjenci w podeszłym wieku na ogół wymagają iniekcji insulinowych dla obniżenia poziomu cukru. Niektórzy. a insulina umożliwia komórkom jej zużycie. odprowadzane do jelita poprzez przewód trzustkowy 9 O Insulina Glukagon Rola insuliny Powyżej: Insulina i glukagon powstają w wysepkach Langerhansa. . Insulina działająca normalnie Po lewej: W trakcie produkcji insuliny w trzustce glukoza . a co za tym idzie na glukozę.niezbędna komórkom do spalania w przemianie materii . Tkanki o • Przedstawiony powyżej podział cukrzyc na dwa typy jest niestety wielkim uproszczeniem.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO/75 Produkcja insuliny w organizmie Tętnica śledzionowa transportująca natlenowaną krew Przewód żółciowy wspólny Żyta krezkowa dolna Komórki B wytwarzające insulinę Komórki A wydzielające glukagon Zraziki produkujące enzymy trawienne. zostaje ona uwolniona z wątroby. W rzeczywistości oba te rodzaje występują łącznie. Przedostają się do żyły wrotnej poprzez żyłę śledzionową i regulują poziom cukru w ustroju.

Kora nadnerczy Okalająca rdzeń kora nadnerczy wydziela kilka hormonów znanych jako sterydy (streoidy). kierując główny strumień krwi ku sercu . ponieważ przygotowują ciało do wykonania dodatkowego wysiłku. jak sama nazwa wskazuje. są umieszczone nad nerkami. co nie powinno dziwić zważywszy. Stresy i zagrożenia. zwiększają gromadzenie wody w ustroju. są zarówno natury fizycznej. Gwałtownie wzrasta produkcja adrenaliny przyspieszającej i wzmacniającej bicie serca.76/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Hormony nadnerczy i ich działanie Źródło Rdzeń nadnerczy Hormon Adrenalina Działanie Mobilizuje organizm do wysiłku fizycznego Gruczoły nadnerczowe albo nadnercza. Zasadniczym hormonem tej grupy jest aldosteron. Każdy gruczoł składa się z dwóch wyraźnie odrębnych części: środkowego rdzenia i zewnętrznej osłony kory. w obliczu których staje współczesny człowiek. co z kolei odbija się na sprawności serca jako pompy tłoczącej.szybki materiał energetyczny. względnie żyjemy pod stałą presją. Pierwsze. organizm pozostaje w stanie mobilizacji. Rdzeń nadnerczy jest miejscem sekrecji adrenaliny i pokrewnej jej noradrenaliny. produkcja adrenaliny spada i organizm powraca do normalnego stanu. że ktoś „blednie ze strachu". Aldosteron: Istnieją trzy typy sterydów. Jeśli jednak zagrożenie lub stres są długotrwałe. Powoduje to podwyższenie ciśnienia i równoczesne zwężenie obwodowych naczyń krwionośnych. Bez względu jednak na ich rodzaj reakcje organizmu są zawsze fizyczne. jak i psychicznej. przezwyciężyć stres lub wykonać trudne zadanie. że jest to gruczoł odpowiedzialny za mobilizację organizmu do działań natychmiastowych. z których najważniejsze to aldosteron i kortyzon. Rdzeń nadnerczy jest ściśle związany z układem nerwowym. Oznacza to. Gdy niebezpieczeństwo mija lub znika przyczyna stresu. Serce napotyka wówczas trudności Gruczoły nadnerczowe Noradrenalina Utrzymuje jednakowe ciśnienie krwi Kora nadnerczy Aldosteron Reguluje wydalanie soli przez nerki Zapewnia równowagę sodowo-potasową w ustroju Kortyzon Pobudza wytwarzanie i przechowywanie glukozy będącej źródłem energii Bierze udział w rozkładzie tłuszczów w organizmie Bierze udział w przemianie węglowodanów i białek Hormony płciowe Uzupełniają działanie hormonów płciowych wydzielanych przez gonady . lub jeśli jesteśmy nieustannie w stanie nadpobudzenia emocjonalnego. zwane hormonami elektrolitów. np. co w rezultacie prowadzić może do rozwoju zaburzeń stresopochodnych. Części te wydzielają różne hormony. potrzebnego. Razem znane są jako „hormony walki lub ucieczki".stąd też nierzadko mówimy. działający jako przekaźnik chemiczny w wydawaniu nerkom polecenia ograniczenia ilości soli wydalanej z moczem. z których każdy ma odmienne zadanie. posiadające trzy całkiem odmienne funkcje fizjologiczne. a w następstwie ograniczenie objętości i ciśnienia krążącej krwi. by stawić czoło niebezpieczeństwu. Sól decyduje o objętości krwi będącej w obiegu. Każdej cząsteczce soli w organizmie towarzyszy duża liczba cząsteczek wody. iż utrata dużej ilości soli pociąga za sobą odwodnienie ustroju. płasko spoczywając na ich biegunach. Efektem działania adrenaliny jest ponadto zamiana zmagazynowanego w wątrobie i mięśniach glikogenu w glukozę . nadciśnienia tętniczego.

to testosteron. Kortyzon: Hormony cukrowe. męskich hormonów płciowych. insulina. Gdy zawartość kortyzonu w ustroju jest zbyt niska. istnieje większe prawdopodobieństwo wystąpienia niedoboru hor- monu obniżającego. Sterydy ana- boliczne są sztucznymi pochodnymi m. są odpowiedzialne za podnoszenie poziomu glukozy we krwi. Sekrecja aldosteronu jest kontrolowana przez reninę . Kortyzon. w celu zapobieżenia odrzuceniu przeszczepu). Regulacja poziomu soli Równowaga elektrolityczna w komórce (pompa sodowo-potasowa) Utrata soli z potem Potas wchodzący do :omórki zrównoważon1 przez opuszczający ją sód Błona komórkowa Płyn zewnątrzkomórkowy Nadnercze • Nerka Torebka ciałka nerkowego (Bowmana) Moczowód Pęcherz- Krew tętnicza Krew żylna Wchłanianie zwrotne soli w kanalikach nefronu w dotłoczeniu wystarczającej ilości krwi do tkanek. Wydziela je kora nadnerczy.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 77 Chlorek sodu (sól kuchenna) jest istotnym składnikiem płynu. Główny męski hormon płciowy . pozostawiając w niej komplementarne jony potasowe. pobudzający wytwarzanie kortyzonu. Mechanizmem regulującym jego produkcję . Glukoza stanowi podstawowy surowiec energetyczny organizmu. hormonem podnoszącym poziom cukru. w którym zanurzone są komórki. lecz nie jedynym. która leczona jest przez podawanie tabletek lub zastrzyków insulinowych. jest też nieodzowny dla układu odpornościowego. Nerki utrzymują poziom równowagi pomiędzy ilością soli wydalanej z moczem lub z potem a ilością soli zatrzymywanej w organizmie. jak np. jeżeli poziom jest zbyt wysoki. Podobnie jak w przypadku aldosteronu i reniny. by wspomagały pracę hormonów płciowych produkowanych w jeszcze większych ilościach przez gonady . oprócz tego. Układ ten działa niejako na zasadzie huśtawki: przy niskim poziomie aldosteronu nerki produkują reninę i poziom hormonu zaczyna się podnosić. Kortyzon jest ważnym. Czynność ta jest kontrolowana przez hormon nadnerczy aldosteron. obie te substancje podlegają mechanizmowi sprzężenia zwrotnego. Hormony płciowe: Ostatnią grupą hormonów powstających w nadnerczach są tzw.męskie i żeńskie gruczoły płciowe. w sytuacjach stresowych. kortyzon rozpoczyna akcję przemiany białek w glukozę. Z uwagi na tę nierównowagę. tj. Regulacja kortyzonowa Kortyzon jest tak ważny dla funkcjonowania organizmu.obecny również w mniejszych ilościach u kobiet . że pełni kluczową rolę w metabolizmie (procesach przemiany materii niezbędnych dla podtrzymania życia). gruczoł ogranicza produkcję i stężenie kortyzonu maleje. gdy jej poziom w ustroju jest zbyt niski. stanowiącego system obrony ustroju przed zakażeniami i uszkodzeniami. który nakazuje nerkom zredukowanie ilości wydalanej soli w przypadku.hormon wytwarzany w nerkach. a więc cukrzycy. odpowiedzialny za zwiększanie masy mięśniowej. Przysadka wydziela hormon ACTH. Taki układ potencjałów jest niezbędnym warunkiem do przekazywania impulsów nerwowych poprzez błonę komórkową. a ponadto rzutuje na ilość krwi będącej w obiegu. . przysadka uwalnia ACTH i jego poziom wzrasta. Usuwa on sód z wnętrza komórki. Utrzymywane są tam za pomocą układu nośników zwanego pompą sodowo-potasową.funkcjonuje wyłącznie jeden hormon obniżający poziom cukru. spada stopień aktywności reninotwórczej nerek i stężenie aldosteronu we krwi powraca do normy. androgeny nadnerczowe. Organizm sam nie potrafi produkować zwiększonych ilości kortyzonu.in. Większość jonów sodu znajduje się w płynie zewnątrzkomórkowym. odporność na zakażenia obniża się. Gdy zatem zwiększa się zapotrzebowanie energetyczne. spośród których najważniejszy to kortyzon. że jego sekrecja musi być pod ścisłą kontrolą. gdy jego poziom jest za wysoki. Dla kontrastu .jak również produkcję sterydów -jest przysadka mózgowa. Jeżeli jednak w wyniku powziętych działań medycznych normalny poziom kortyzonu zostanie podwyższony (np.

od której zależy życie naszego organizmu . jest rozcięta pionową przegrodą nosową na dwie połowy: prawą i lewą.Rozdział 6 Tlen jest najważniejszą substancją chemiczną. Proces zwany respiracją. Tlen wprowadzamy do ustroju wdychając powietrze. Każda połowa jest podzielona trzema małżowinami na trzy przewody nosowe. jamę ustną. przechodząca w dolnej części w przedsionek zakończony nozdrzami przednimi. Żuchwa Ujście gardłowe lewej trąbki słuchowej . gardło. Rysunek pokazuje położenie trąbki słuchowej (Eustachiusza) względem jamy nosowej. angażuje do pracy płuca i przeponę oraz górne drogi oddechowe: nos. czyli oddychaniem.jest niezbędny każdej komórce i każdej tkance. krtań i tchawicę. a uboczne produkty jego przemiany są usuwane podczas wydechu. Trąbka słuchowa prawa Po prawej: Jama nosowa. ODDECHOWY Jama nosowa Ucho środkowi. łączące się z tyłu z przewodem nosowo-gardłowym. które produkują energię konieczną dla podtrzymania życia.

Śluz i rzęski wychwytują cząsteczki kurzu. Przestrzenie UKŁAD ODDECHOWY / 79 Przewody nosowe pomiędzy poszczególnymi małżowinami to przewody nosowe. by nie dopuścić do uszkodzenia płuc. Zatoki. Dwie kości nosowe (po jednej z każdej strony) są wysunięte w dół. Leżą za brwiami i w szczękach w trójkącie utworzonym przez nos i oczy.trąbka słuchowa . przekrój poprzeczny nosa (powyżej po prawej) oraz wewnętrzne unaczynienie nosa (po prawej). Nos jest twardy. że jest narządem zmysłu powonienia. niczym amortyzator. biegnącą od przodu ku tyłowi. Nos zewnętrzny składa się częściowo z kości. Dwie komory oddzielone przez przegrodę tworzą łącznie jamę nosową. kierując się w tylnej części w dół. kurz z ustroju. służy także jako naturalna droga przedostawania się powietrza do organizmu podczas spoczynkowego oddychania. o wydłużonym kształcie i przebiegają wzdłuż osi nosa. Błona wydziela około 0. Podczas przeziębienia receptory są pokryte gęstym śluzem ograniczającym powonienie. Wnętrze nosa jest podzielone kostno-chrzęstną przegrodą. silnie unaczynioną. a w konsekwencji także zmysł smaku. Pokrywają ją tysiące maleńkich włosków zwanych rzęskami. Zatoki . U Przedsionek nosa . Powierzchnia wewnętrzna nozdrzy jest porośnięta sztywnymi włoskami skierowanymi w dół.Nos Nos oprócz tego. niewielkimi receptorami nerwu węchowego.przestrzenie w przedniej części czaszki . U niektórych osób. zwłaszcza mężczyzn. do tyłu od połączenia z jamą nosową. Są one cienkie.mają poniżej 6 milimetrów szerokości. Przegroda jest pokryta miękką i delikatną błoną śluzową. a częściowo z chrząstki. które jednocześnie decydują o jego kształcie. Są bardzo wąskie . która stanowi przedłużenie warstwy wyściełającej nozdrza. które następnie są przesuwane dalej i połykane. często są znakomicie widoczne.uchodzi w ścianie gardła. u góry zaś schodzą się między oczami.5 litra śluzu dziennie. co pozwala nawilżać i ogrzewać wdychane powietrze. Przekrój przez nos Komórka sitowa -i Małżowina nosowa Małżowina nosowa górna Oczodo Kość nosowa Chrząstka boczna nosa Chrząstka przegrody Oczodół Małżowina nosowa dolna Przegroda nosowa Zatoka szczękowa Chrząstki skrzydłowe mniejsze Chrząstki skrzydłowe większe Tętnica sitowa przednia Tętnica sitowa tylna Tętnica klinowo-podniebienna Powyżej i po prawej: Ilustracje pokazujące kości i chrząstki nosa (powyżej). Od przewodów nosowych odchodzą dwa inne kanały. Wyściełane są błoną śluzową. Ponadto chroni przed czynnikami drażniącymi: prowokując kichanie. tworząc grzbiet nosa. na dwie wąskie komory. W górnej części jamy są umieszczone cienkie blaszki kostne z licznymi. wyrzuca np.są połączone z wnętrzem nosa. zmniejszają siłę uderzeń w twarz. które strzegą wejścia do nosa. Drugi z nich . choć do pewnego stopnia giętki dzięki leżącym poniżej kości chrząstkom nosa i nozdrzy. Tylny odcinek jamy nosowej jest podzielony na trzy części przez trzy fałdy kostne zwane małżowinami nosowymi. Kanał nosowo-łzowy odprowadza łzy z oczu (dlatego też musimy wydmuchiwać nos podczas płaczu).

które wraz z jamą ustną i nosową tworzą górne drogi oddechowe. Jej dolną granicę wyznacza samo podniebienie miękkie: w chwili przełykania podnosi się i zamyka część nosową gardła. który ciągnie się około 12 centymetrów poniżej podstawy czaszki. Części gardła biorące udział w trawieniu omówione są w Rozdziale 9. Z reguły przyjmuje się.tym zadaniem obarczona jest następnie krtań i tchawica. Gardło spełnia różnorakie funkcje. W anatomii w obszarze tym wyróżnia się dwie odrębne części: krtań i jamę gardłową. podczas kaszlu. zwane migdałkami .) Przekrój poprzeczny dolnej części szyi Tkanka tłuszczowa Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy Żyła szyjna wewnętrzna Nerw błędny Tętnica szyjna wspólna Tarczyca Tchawica Mięśnie szyi Trzon kręgu szyjnego Żyła szyjna zewnętrzna Rdzeń kręgowy Wyrostek kolczysty Budowa przedniej ściany gardła Migdałek gardłowy Przegroda nosowa Część nosowa gardła Języczek podniebienia Migdatek podniebienny Nagłośnia Cieśń gardziel Część krtaniowa gardła \? Jama gardłowa to przestrzeń do tyłu od jamy nosowej. które dbają o to.nosowa leży nad poziomem podniebienia miękkiego i do tyłu od nosa. szczególnie widoczne u dzieci. Część najwyższa . ustnej i krtani. Rola krtani w oddychaniu jest widoczna w czynnościach strun głosowych: poruszane odpowiednimi mięśniami mogą się zacisnąć i odciąć dopływ powietrza.trąbkowymi Jama gardłowa . np. że gardło rozciąga się od jamy ustnej i nosowej aż do przełyku i tchawicy. zawiera wiele gruczołów śluzotwórczych. Górna. Dla naszych potrzeb cały omawiany obszar podzielimy na trzy odcinki: jamę gardłową. Wyłożona jest grubą warstwą mięśniową i posiada kształt zbliżony do odwróconego stożka. Topograficznie i fizjologicznie jama gardłowa dzieli się na trzy odcinki.Gardło Gardło to nazwa popularnie stosowana na określenie jamy prowadzącej w głąb układu trawiennego i oddechowego. by powierzchnia jamy ustnej i gardłowej była podczas jedzenia i mówienia zawsze pokryta śluzem. ciągnąca się nieco w głąb szyi. szersza część jamy gardłowej jest twarda dzięki otaczającym kościom czaszki. będąca przedłużeniem warstwy wyściełającej jamę ustną. natomiast w odcinku dolnym i węższym jej mięśnie są przyczepione do chrząstek krtani. gdzie łączy się z przełykiem. (Bardziej szczegółowe informacje dotyczące budowy krtani i jej roli w procesie mówienia znaleźć można na strome 61. krtań i tchawicę. Najważniejszą z nich jest przewodzenie pokarmu do przełyku oraz powietrza do płuc . Wewnętrzna warstwa tkankowa okrywająca gardło. W części nosowej znajdują się 3 skupiska tkankowe. by zapobiec przedostaniu się pożywienia do nosa. Niefortunne skutki awarii tego mechanizmu koordynującego można czasami zaobserwować podczas kichania.

Gardło komunikuje się również z uszami za pośrednictwem Tchawica kanału wyrównującego trąbki słuchowej. Wspomagane przez ruchy języka umożliwiają również wtło- czenie pokarmu do otworu przełyku. Do części nosowej gardła. Trąbka słuchowa łącząca ucho środkowe z gardłem Ujście gardłowe trąbki słuchowej — Część nosowa r Część ustna Gardło Część krtaniowa Jabłko Adama Po prawej: Schemat jamy (chrząstka tarczowata) gardłowej ukazujący jej położenie względem dróg Przełyk nosowych i ustnych. utrzymujących drożność światła tego sprężystego narządu. Skurcze i rozkurczę mięśni tego odcinka. .kanał łączący gardło z uchem środkowym. Podobnie jak nos. Odcinek jamy gardła znajdujący się za jamą ustną . by gwarantowały powietrzu dotarcie do płuc. Tchawica Powyżej tchawicy do przodu od gardła leży krtań. które często ponoszą winę za powikłania chorób gardła u dzieci. Tu też schodzą się drogi oddechowe i pokarmowe. nosa i gardła mają łatwy dostęp do uszu. Ruchy krtani muszą być tak zgrane. znacznie bardziej ruchliwych niż mięśnie części nosowej. która składa się z chrząstek. jest wyłożona błoną śluzową zbudowaną z komórek posiadających rzęski. Łatwo je wyczuć palcami u nasady szyi. Koordynacja taka jest możliwa dzięki układowi nerwów zwanemu splotem gardłowym.oddechowego i połykania. natomiast pokarmowi . Efektem tego są częste zapalenia ucha środkowego. która pomaga ujednolicić ciśnienie powietrza po obu stronach błon bębenkowych. po obu jej stronach. Jego czynnościami zawiaduje niższa część pnia mózgu.części gardła sprowadza się do udziału w przełykaniu. uchodzi również trąbka słuchowa (Eustachiusza) .krtaniowej . Najważniejszymi organami części ustnej są dające się wielu z nas we znaki migdałki podniebienne . pomagają nadać fizyczny kształt dźwiękom wychodzącym z krtani. co jemy i wdychamy. gdyż drobnoustroje chorobotwórcze z jamy ustnej. Takie rozmieszczenie narządów bywa przyczyną wielu chorób. Poniżej po lewej: Główną częścią jamy gardłowej jest umięśniona rura ciągnąca się od podstawy czaszki po przełyk. które usuwają wszelkie zarazki i kurz z powrotem do gardła.jest fragmentem drogi powietrznej łączącej usta z płucami. W górnej części szyi krtań jest pokryta chrząstką tarczowata (jabłko Adama). i gardłowym („trzeci migdałek"). Rola najniższej . gdzie zostają połknięte. która kojarzy informacje nadchodzące z wyższych ośrodków mózgowych .dwa zgrubienia tkanki.część ustna gardła . Kanałem tym przechodzi wszystko.do przełyku. Od tego miejsca tchawica ciągnie się w dół aż do oskrzeli.UKŁAD ODDECHOWY/81 Po lewej: Przekrój poprzeczny przez gardło.

a te rozgałęziają się na coraz mniejsze odnogi zwane oskrzelikami. środkowy i dolny. Każdy rodzaj zapalenia sprawia. Grasica I Płuco lewe " w worku opłucnej Przepona Osierdzie otaczające serce siowej. U osób zdrowych jama opłucnej jest minimalna . Na tej samej zasadzie działają płuca: jeśli tylko pomiędzy nimi a ścianą znajdzie się cienka warstwa płynu. Jedyny sposób na ich oddzielenie to rozsunięcie ślizgiem. istnieje między nimi pewna przestrzeń wolna zwana jamą opłucnej. tzw. w tym również szczeliny. opłucna jest wyposażona w receptory bólu.opłucną. U osób zdrowych obie blaszki opłucnej są w stałym kontakcie i prześlizgują się po sobie w miarę. Jedna z postaci zapalenia opłucnej polega na wypełnieniu jamy nadmierną ilością płynu . opłucna płucna. Na pozostałym obszarze są od siebie oddzielone. Same płuca są niczym więcej jak gęstą konstrukcją kratową złożoną z rurek.jest to tzw. że powierzchnia opłucnej zostaje pozbawiona płynu. z których prawe jest nieco większe. a granice między nimi wyznaczają wgłębienia na ich powierzchni. W przeciwieństwie do płuc. ponieważ po lewej stronie część przestrzeni klatki zajmuje serce. natomiast lewe płuco . które powstają w wyniku rozgałęzienia tchawicy pomiędzy płucami.tylko taka. Opłucna ścienna wyścieła wewnętrzną powierzchnię ścian klatki pierTętnica szyjna wspólna Obojczyk I żebro Gruczoł tarczowy . biegnące wraz z oskrzelikami. Jeśli położymy je na sobie suche. wywołując ból. Wewnątrz płuc oskrzela główne rozwidlają się na płatowe. Rzecz jasna. Największe z nich to oskrzela główne. By lepiej to zrozumieć. Równolegle do drzewa oskrzelowego układ rurek tworzą tętnice płucne. Gdyby pozwolić im rozkurczyć się całkowicie. gdzie płuco łączy się z tchawicą za pomocą oskrzela głównego i z sercem za pośrednictwem naczyń krwionośnych płucnych. jak płuca poruszają się w rytm oddechu. tak by się po sobie bez trudu przesuwały. pozostają „otwarte". by pomieścić niewielkie ilości płynu zwilżającego powierzchnie blaszek. oraz zewnętrzna. napięcie powierzchniowe wody sprawia. chyba że celowo pozostaną puste. opłucna ścienna. Obie blaszki opłucnej spotykają się wokół wnęki płuca. W przypadku przedostania się powietrza do jamy opłucnej (potencjalnej przestrzeni między opłucną ścienną a płucną) napięcie powierzchniowe maleje i płuca zapadają się (odma płucna). że silnie do siebie przylegają. tzw. następnie segmentowe. lewe do lewego. o czym najlepiej wiedzą cierpiący na zapalenie opłucnej. szczeliny międzypłatowe. wysiękowe zapalenie opłucnej. Płaty są rozdzielone od siebie. Opłucna płucna okrywa całą powierzchnię zewnętrzną płuc.naczynia krwionośne. Oskrzele prawe biegnie do prawego płuca. Wokół pęcherzyków płucnych tworzą siatkę naczyń włosowatych. Ich zakończenie stanowią pęcherzyki płucne. One również dzielą się na mniejsze rurki . wyobraźmy sobie dwie szklane szyby. tzw. Każde płuco dzieli się na płaty — prawe posiada trzy płaty: górny. w miejscu. Opłucna Wokół płuc dają się wyróżnić dwa typy błony opłucnej: wewnętrzna. jeśli jednak je zmoczymy. Podczas wydechu mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne stopniowo rozkurczają się. w następstwie czego opłucna płucna i ścienna ocierają się o siebie w czasie oddychania. Funkcjonowanie płuc Gdyby płuca usunąć z klatki piersiowej. skurczyłyby się niczym przebity balon. płuca gwałtownie odskoczyłyby z powrotem. łatwo się rozdzielają.Płuca Większą część klatki piersiowej wypełniają dwa płuca.dwa: górny i dolny. które wpadają do płuc wraz z oskrzelami. W stanie rozdętym utrzymuje je napięcie powierzchniowe płynu wydzielanego przez cienką błonę okrywającą płuca i wewnętrzną ścianę klatki piersiowej . . Rozszerzenie klatki piersiowej powoduje rozciągnięcie płuc i wpłynięcie powietrza do pęcherzyków.

UKŁAD ODDECHOWY / 83 Budowa płuc i zaburzenia rzele Żyta płucna Naczynia włosowate W płucu zdrowym (powyżej) tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających każdy pęcherzyk płucny (po lewej). nowotwór oskrzeli. podczas którego oskrzela wypełniają się wydzieliną śluzową. astma. czyli zwężenie umięśnionych ścian oskrzelików. Do typowych zaburzeń pracy płuc (powiększenia) należą: zapalenie płuc. polegającą na zapadaniu się ścian pęcherzyków. odma. czyli zapalenie oskrzeli. w którym pęcherzyki płucne wypełniają się płynem. bronchit. .

Śmiech i płacz. Nerwy unerwiające przeponę zwane są lewym i prawym nerwem przeponowym. tak samo komórki wykorzystują tlen: spalają swoje paliwo . szczelnie odgradzający klatkę piersiową od jamy brzusznej. polecenia skurczu lub rozkurczu przepona otrzymuje od układu nerwowego. przyczepionej do żeber sznurami z mięśni. Tempo oddychania Częstotliwość oddychania podlega regulacji przez ośrodek oddechowy mózgu (rdzeń przedłużony) i jest zależna od stężenia dwutlenku węgla. a zatem muszą odbyć długą drogę od szyi ku dolnej części klatki piersiowej. Przepona Nerwy przeponowe Przepona Żyla główna dolna Aorta Przepona oddziela klatkę piersiową od jamy brzusznej oraz reguluje objętość płuc w trakcie wdychania i wydychania powietrza. Ziewanie. jeśli pływak nie zdąży powrócić na powierzchnię wody. HM mr . Po kilku pierwszych głębokich oddechach poziom dwutlenku węgla obniża się. centralny obszar włóknisty. i dostosowuje do niej tempo oddychania. do których jest przymocowana. kaszlenie i czkawka wymagają innego rodzaju oddychania. Może to doprowadzić do utraty przytomności. Tak jak samochód spala benzynę przy udziale tlenu. są odmianami rytmu oddechowego wywołanymi przez bodźce emocjonalne.zazwyczaj w postaci cukru . czy podczas snu. tak by zaczerpnąć więcej tlenu. krtań i tchawicę.Oddychanie Czy to w stanie czuwania. Przepona oglądana od przodu ma kształt wysklepionej kopuły. również wywołuje zakłócenia w rytmie oddechowym. Wstrzymywanie oddechu. i tlenu. zobaczylibyśmy duży. Wydech następuje w wyniku prostego rozluźnienia mięśni.cienki mięsień z tkanki włóknistej. serca i naczyń krwionośnych jest związana przede wszystkim z dostarczaniem tlenu z powietrza do wszystkich tkanek. podczas śpiewu. Górną część „obudowy" mieszczącej serce i płuca tworzą żebra. Jakkolwiek niektóre tkanki są zdolne do funkcjonowania przez jakiś czas bez dopływu tlenu. czy mimowolne (w następstwie ataku nerwowego). podczas znacznego wysiłku fizycznego. Co ciekawe. Po zakończonym wysiłku poziom dwutlenku węgla spada i oddechy wracają do normy. Włókna mięśniowe przepony kurczą się podczas wdechu i spłaszczają kopułę. Większość pracy związanej z wdechem wykonuje przepona . przymocowany włóknami mięśniowymi do wewnętrznej części dolnych sześciu żeber. nie zaś tlenu we krwi. gdzie jest potrzebny do produkcji energii. a mianowicie dwutlenek węgla i woda. mózg nie może się bez niego obyć. W wyniku urazu lub przebytych chorób może dojść do uszkodzenia nerwów przeponowych. by został wypchnięty na zewnątrz przez płuca. Podobnie jak wszystkie inne mięśnie. np. mówienia i jedzenia. Tlen stanowi około jednej piątej składu wdychanego powietrza. natomiast dno stanowi przepona. której nasz ustrój wymaga dla podtrzymania funkcji życiowych.za pomocą tlenu. Gdyby spojrzeć na przeponę od góry. powodującego uchodzenie powietrza jak z balonu. wędruje do pęcherzyków płucnych. W ciągu doby wdychamy i wydychamy ponad 8 tysięcy litrów powietrza. Produkty końcowe takiej reakcji chemicznej są identyczne w przypadku oddychania komórkowego i spalania benzyny. Tlen łączy się z hemoglobiną krwi. Podobna jest do słońca z promieniami rozchodzącymi się w kierunku żeber. nawet do 80 razy na minutę. a czerwone ciałka uwalniają ładunek dwutlenku węgla z powrotem do pęcherzyków. a kominek ogrzewa pokój dzięki obecności i węgla. czy to celowe (podczas nurkowania). następnie oddech zostaje wstrzymany i zanika pobudzanie mózgu. Mózg reaguje na wzmożoną produkcję dwutlenku węgla. oddychamy średnio 12 razy na minutę. gardło. Dowolne modyfikacje częstotliowści oddychania mają miejsce. a w przypadku nurkowania nawet do śmierci przez utonięcie. pochodzą z wyższego odcinka rdzenia kręgowego. wzmaga się obieg krwi i usunięty zostaje dwutlenek węgla. produktu wewnętrznych przemian chemicznych. Dzięki temu zwiększa się objętość płuc i powietrze zostaje wciągnięte przez nos. gdzie zachodzi wymiana tlenu na dwutlenek węgla. np. a praca płuc. w przypadku których po długich oddechach następują krótkie „spazmatyczne" wydechy. a następnie jego usuwania jest pobranie tlenu niezbędnego dla podtrzymania życia i pozbycie się z ustroju zbędnego dwutlenku węgla. w celu uzyskania energii. Oddechy stają się wtedy głębsze i częstsze. ściągając jej najwyższy punkt centralny w kierunku jamy brzusznej. wzdychanie. Celem wprowadzania powietrza do organizmu. Praca serca ulega przyspieszeniu. W trakcie wytężonego wysiłku fizycznego tempo oddychania znacznie rośnie. Znalazłszy się w płucach.

Zyty płucne Prawy _ przedsionek Lewy przedsionek Oskrzeliki Lewa komora Prawa komora Pęcherzyk płucny -"^ r Powietrze / wpływające wypływające z pęcherzyka Erytrocyty niosące tlen Pęcherzyk płucny Naczynie włosowate Wnętrze pęcherzyka płucnego wypełnione powietrzem Erytrocyty przenoszące dwutlenek węgla Strumień tlenu do komórek Dwutlenekwęgla uwalniany z komórek Powyżej: Powietrze wdychane przez tchawicę. które wtłacza ją do aorty. który następnie wydychamy. Krew okrąża całe ciało tętnicami aż do naczyń włosowatych. Gaz zostaje odtransportowany z powrotem żyłami do prawej połowy serca i na ostanim etapie krew wpływa tętnicą płucną do płuca. a następnie do lewej połowy serca. Tlen przenoszony przez czerwone ciałka krwi zostaje oddany tkankom. w zamian za produkt przemiany materii . . Nasycona tlenem krew płynie do żyły płucnej. gdzie tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających pęcherzyk.UKŁAD ODDECHOWY/85 Obieg tlenu w organizmie Tchawica Oskrzele Aorta Płuco Tętnica płucna . W pęcherzyku powracająca z obiegu krew oddaje dwutlenek węgla. oskrzela i oskrzeliki dociera do pęcherzyków płucnych. pobiera zaś nową porcję tlenu.dwutlenek węgla.

przedsionków i komór. ale działa również jako środek komunikacji. żył.Rozdział 7 KRWIONOŚNY Układ krwionośny składa się z serca i systemu naczyń krwionośnych. przenosząc informacje chemiczne w postaci hormonów przebywających drogę z gruczołów dokrewnych do narządów i tkanek. jest odpowiedzialne za tłoczenie krwi wokół ciała. Serce. Luk aorty — Lewa tętnica płucna Żyła główna górna Lewy przedsionek Zastawka pólksiężycowata pnia płucnego i Prawy przedsionek Zastawka pólksiężycowata Aorty Zastawka trójdzielna Prawa komora Przegroda międzykomorowa Mięśniówka Tkanka tłuszczowa Po prawej: Przekrój przez serce z ukazaniem aorty i jej gałęzi oraz ważniejszych zastawek. zbudowane prawie w całości z tkanki mięśniowej. Itr—> Żyla główna dolna Aorta . Krew nie tylko transportuje substancje odżywcze i gazy z jednych części ciała do drugich.

Dlatego też osocze jest w istocie wodnym roztworem substancji mineralnych. a dalej do komórek. a przez zdolność do krzepnięcia pełni ważną rolę jako element mechanizmu obronnego organizmu. Krew jest płynem. które działają jako przeciwciała zapobiegające infekcjom. . żelazo. oraz wiele innych. Osocze Osocze jest środkiem transportującym „paliwa" ustrojowe . Trombocyty występują we krwi w takiej obfitości. Swą przysłowiową gęstość zawdzięcza obecności milionów komórek.białka. Trombocyty pełnią jedną podstawową funkcję: doprowadzać do krzepnięcia krwi tamującego krwawienie. krwinki białe (leukocyty) oraz maleńkie płytki krwi (trombocyty). Ponieważ jest cieczą. Serce zaczyna ją pompować przez wewnętrzny system tętnic i żył już w okresie życia płodowego i czyni to aż do śmierci. Drogi cyrkulacji krwi dzielą się na: krążenie płucne (małe). odżywczych i niewielkich ilości innych ważnych związków (np. że związki mineralne i inne substancje mogą się przenosić za pośrednictwem osocza z komórki do komórki po całym ciele. galaretowatą masę. ważny budulec barwnika wiążącego tlen . w którym krew wędruje pomiędzy sercem a płucami. Mechanizm działania płytek bardzo intrygu- UKŁAD KRWIONOŚNY / 87 Płytki krwi je lekarzy. które stanowi jego zasadniczy składnik. Płytki krwi to najmniejsze komórki ciała. że krew klasyfikuje się jako tkankę.glukozę i podstawowe tłuszcze. Jak prawie całe ciało ludzkie. ale także wywiera ciśnienie onkotyczne. które utrzymuje płynne składniki krwi w łożysku naczyniowym.hemoglobiny. ponieważ przybywa dowodów na to. chorobie nagminnej w cywilizacji zachodniej. Niektóre globuliny białkowe wraz z krwinkami biorą udział w procesie krzepnięcia krwi. oraz krążenie wielkie (duży krwiobieg).osocze. Jest nie tylko źródłem pokarmu komórek. zawsze w najbliższej okolicy znajdzie się wystarczająca ich ilość. Krew ma też swój udział w zwalczaniu drobnoustrojów chorobotwórczych. pokarmu i innych ważnych substancji do tkanek. że albumina jest jak krążąca z krwią płynna gąbka. Jeden mililitr krwi zawiera około 250 milionów płytek. dostarczając tlenu. hormonów) oraz dodatkowo jednego niezwykle istotnego elementu .stwardnieniu tętnic. Jej składnikami są: przezroczysty płyn . osocze składa się głównie z wody. np. Najważniejszymi globulinami są te. czyli kapilar. W zamian zabiera dwutlenek węgla i inne zbędne produkty przemiany materii. podobnie jak kości czy mięśnie. Z osoczem po ciele rozprowadzane są i inne substancje. prowadzące krew z serca do każdej części ciała i z powrotem. w którym unoszą się krwinki czerwone (erytrocyty). które mogłyby być toksyczne dla ustroju. W litrze osocza występuje około 75 gramów białka dwóch głównych frakcji: albuminy i globuliny. których funkcje są związane z tłoczeniem krwi wokół ciała. zatrzymująca niezbędne ilości wody w krwiobiegu i przeciwdziałająca przekształceniu się ciała w rozmokłą. ma zdolność przenikania przez ściany drobnych naczyń krwionośnych. zapobiegając ich ucieczce do tkanek. każda zaś płytka ma średnicę około 3 mikronów (1 mikron -jedna tysięczna część milimetra). Żyła szyjna wewnętrzna Tętnice szyjne Prawa tętnica szyjna wspólną Tętnica podobojczykowa Pień płucny Żyły wątrobowe Żyla główna dolna Tętnica ramienna Nerka Tętnica jądrowa Żyła szyjna wewnętrzna Aorta Żyła główna górna Serce Żyła odpromieniowa Tętnica nerkowa Żyła odłokciowa Żyła nerkowa Tętnica krezkowa dolna Aorta brzuszna Tętnice promieniowa i łokciowa Tętnica udowa Żyła jądrowa Żyła odpiszczelowa Żyły powierzchowne Tętnica piszczelowa przednia Po lewej: Układ krwionośny jest zbudowany z naczyń krwionośnych i serca. włośniczek. Można przyjąć. że gdziekolwiek doszłoby do krwawienia. Oznacza to. których właściwości fizjologiczne decydują o tym. Albumina jest wytwarzana w wątrobie. Stąd też jej pokrewieństwo z płynem zewnątrzkomórkowym. że mogą odgrywać istotną rolę w arteriosklerozie . np. w którym są zanurzone wszystkie komórki ciała.Krew Krew jest absolutnie niezbędna dla funkcjonowania organizmu.

limfocyty i monocyty. Jednocześnie zawarte w ich wnętrzu ziarnistości rozpoczynają produkcję związków niszczących złapaną w potrzask bakterię. obu typów czynników krzepliwości i innych substancji biorących udział w procesie zmierza ku zamianie fibrynogenu (rodzaj białka) w pasma fibryny. gdyż zabierają dwutlenek węgla. Za pomocą enzymów zawartych w krwinkach czerwonych dwutlenek węgla i woda (drugi zbędny produkt przemian komórkowych) łączą się z erytrocytami. a dopiero po sześciu miesiącach życia płodowego przeniesiony zostaje do szpiku kostnego. Zdolność krwi do krzepnięcia. Leukocyty dzielą się na trzy kategorie: granulocyty.głównego składnika hemoglobiny. Biorą czynny udział w systemie obrony ustroju przed chorobami. Po odtransportowaniu go nie wracają wolne. Komórki te przechodzą następnie mnóstwo szybkich podziałów. Granulocyty stanowią 50-75 procent wszystkich białych ciałek i również dzielą się na trzy grupy. składniki krwi wchodzą w kontakt z innymi częściami ściany naczynia krwionośnego. Fibryna tworzy galaretowaty konglomerat pokrywający miejsce przerwania ciągłości naczynia (C). gdyż wzrasta jego zapotrzebowanie na tlen. lepkie ciatka krwi). Wabione przez substancje chemiczne wydzielane przez bakterie „napływają" do miejsca infekcji i zaczynają je otaczać. Do osiągnięcia dojrzałości krwinki czerwone wytwarza szpik we wszystkich kościach. które podążają w kierunku miejsca urazu.osocza. Pozostałe ciałka krwi zaczynają wchodzić pomiędzy sobą w reakcje w celu wytrącenia fibryny.są większe i całkowicie odmienne od krwinek czerwonych. wielkojądrzaste komórki zwane hemocytobla^tami (komórki macierzyste krwinek). stąd konieczność ich stałego odnawiania. Uwalniają się tkankowe czynniki krzepliwości i wkraczają na teren działania wraz z czynnikami osoczowymi (B). Natleniona krew dociera tętnicami do tkanek. W płucach tlen wiąże się bardzo szybko z hemoglobiną. Czynniki krzepliwości są składnikami płynnej części krwi .88/UKŁAD KRWIONOŚNY Ściany naczyń krwionośnych są wyłożone gładką warstwą komórek śródbłonkowych. Białe ciałka krwi Białe krwinki . jest wynikiem połączonych wysiłków trombocytów i kilkunastu substancji biochemicznych. czyli koagulacji. Ńeutrofile przystępują do pracy w przypadku infekcji bakteryjnej. Jest to możliwe dzięki zawartym w erytrocytach milionom cząsteczek hemoglobiny. gdzie odbywa się do końca życia. korkując otwór. Zbudowana jest w większości z martwych krwinek białych.leukocyty . produkt uboczny działalności komórek i niosą z powrotem do płuc. by zatamować krwawienie (A). kwasu foliowego i białek. polegająca na tworzeniu się zakrzepów wewnątrz naczyń kwionośnych. W przypadku przerwania śródbłonka. Organizm doskonale panuje nad ilością czerwonych krwinek w krwiobiegu. Zaburzenia procesu krzepnięcia mogą być dwojakiego rodzaju: niemożność uformowania się skrzepu oraz zakrzepica. Niektóre pozostałości chemiczne powracają zaraz do osocza dla powtórnego wykorzystania. lecz po około 20. Po tym czasie komórki pochodzące ze szpiku kostnego i śledziony atakują „stare" krwinki. natomiast inne. pośród których najważniejszą jest protrombina. Reakcja trombocytów. nadając krwinkom jasnoczerwony kolor. zaokrąglone. żeber i mostka. Produkcja czerwonych ciałek krwi rozpoczyna się w pierwszych paru tygodniach od chwili poczęcia. dostosowując ją do swych potrzeb. czyli włóknika stanowiącego trwalszy środek zaradczy. W trakcie wędrówki w krwiobiegu czerwone krwinki często ulegają zużyciu. Krwinki czerwone rozpoczynają żyw oi jako nieregularne. szpik kostny natychmiast intensyfikuje produkcję erytrocytów. że lekkoatleci mogą mieć nawet dwa razy więcej czerwonych ciałek krwi niż osoby prowadzące siedzący tryb życia. są wysyłane do wątroby w celu dokończenia procesu ich rozkładu. Fibryna (nierozpuszczalna) Skrzep . niżenia poziomu tlenu docierającego do komórek (w następstwie niedoczynności serca lub przebywania na dużych wysokościach). którym wypływa krew. Obliczenia liczby krwinek czerwonych pokazują. które zabierają je żyłami do płuc. Krwinki czerwone Czerwone krwinki służą jako nośniki tlenu na drodze z płuc do tkanek. Każdy erytrocyt żyje przeciętnie 120 dni. Skrzep zapobiega wtargnięciu bakterii i wywiązaniu się zakażenia. Schwytane weń płytki krwi i krwinki wydzielają surowicę (osocze pozbawione czynników krzepliwości). skąd zostaje wydalony. codzienna gimnastyka pobudza organizm do wzmożonej produkcji czerwonych krwinek. W przeciwieństwie do erytrocytów nie są identyczne i poruszają się ruchem pełzającym. Do produkcji erytrocytów ustrój potrzebuje żelaza . uszkodzenia części szpiku kostnego lub obPoniżej: W przypadku zranienia z przerwanych naczyń krwionośnych zaczyna wypływać krew i trombocyty (maleńkie. Ropa gromadząca się w miejscu zakażenia jest wynikiem aktywności granulocytów. a co za tym idzie do zapobiegania wykrwawieniu organizmu w przypadku nadwyrężenia naczynia. Nawet wytężona. od którego wywodzi się ich nazwa. Przez pierwsze trzy miesiące cały proces ma miejsce w wątrobie. aż do całkowitego zaniknięcia. roku życia produkcja erytrocytów zostaje ograniczona do kości kręgosłupa. czyli włóknika. podczas których jądro staje się coraz mniejsze. Pod wpływem zetknięcia się trombocyty przylegają do ścian i do siebie nawzajem (agregacja). witaminy B 1 2 . zwanych czynnikami krzepliwości. która wspomaga tworzenie skrzepu (D). a więc krwawienia. W przypadku dużych ubytków krwi. w tym hemoglobina. Najliczniejsza z nich to granulocyty obojętnochłonne (neutrofile).

kości ramiennej. Żyją średnio 200 dni. białe. Tworzą się z mieloblastu w wyniku wielokrotnego podziału. część natomiast w osoczu. czas efektywnej walki z zakażeniami bakteryjnymi . Kolejnym ważnym zadaniem limfocytów jest produkcja przeciwciał oraz substancji chemicznych. Białe ciałka krwi powstają tez w grasicy. stanowiące do 8 procent ogólnej liczby białych ciałek. Czynności granulocytów i monocytów w postępowaniu z bakteriami chorobotwórczymi noszą nazwę odpowiedzi zapalnej. jak i płytki krwi powstają w szpiku kostnym.związku zapobiegającego krzepięciu krwi wewnątrz naczyń krwionośnych. czerwonych i płytek krwi. sama również może ulegać rozmaitym schorzeniom dotykającym krwinki czerwone. . pożerają (fagocytują) bakterie i usuwają szczątki ciał obcych. A ponieważ krew niczym dostawca kursuje między tkankami. mostka oraz w końcach większych kości. Krwotoków. Jeżeli do krwi przedostanie się jakiekolwiek obce białko lub antygen. Ostatnią grupą krwinek białych są monocyty. a wytwarzane są w grasicy. żeber. śledzionie oraz niektórych innych narządach: migdałkach i węzłach chłonnych rozrzuconych po całym ciele. Produkcja krwinek Wytwarzaniem ciałek krwi w organizmie zajmuje się wiele narządów . oprócz tego. pojawiają się przeciwciała zwalczające antygeny lub neutralizujące skutki ich obecności. nie powinno dziwić. granulki tych granulocytów barwią się na kolor różowy. Zarówno monocyty. przy rozumieniu zapalenia jako reakcji organizmu na uraz na poziomie lokalnym. że zaburzenia ustrojowe i choroby uwidaczniają się w zmianach we krwi. Niemniej jednak są niezbędne do życia jako producenci heparyny . Co więcej. płytki krwi. W przypadku wtargnięcia bakterii produkcja limfocytów wzrasta odpowiednio do zapotrzebowania organizmu. Stanowią one jedynie 1-4 procent białych ciałek i oprócz zwalczania bakterii spełniają drugą.stanowią mniej niż 1 procent ciałek białych. Długość życia monocytów wciąż nie jest dokładnie znana. czy to wewnętrznych. Miejsce produkcji białych ciałek krwi Szpik kostny jest miejscem produkcji części białych krwinek. Największe monocyty zawierają duże jądra. czyli bazofile . Powstają tu wszystkie trzy typy granulocytów. śledzionie i węzłach chłonnych. eozynofile usuwają resztki chemiczne. zwane eozynofilami. że utrata nawet jednej czwartej objętości krwi nie grozi poważniejszym długotrwałym uszczerbkiem na zdrowiu (pomimo braku transfuzji). jednakże wbudowany mechanizm samozachowawczy organizmu sprawia. Równocześnie wyzwalana jest histamina. np. jaką mu zapewniają dzięki produkcji antytoksyn neutralizujących potencjalnie szkodliwe skutki działania silnych substancji trujących lub związków chemicznych wytwarzanych przez niektóre bakterie. kręgosłupa. Eozynofile niwelują szkodliwe działanie histaminy. Tam szpik kostny produkuje wszystkie typy krwinek białych. które dają komórkom odporność na infekcje bakteryjne. ponieważ jej nadmiar może wywoływać reakcje uczuleniowe. ponieważ. Kiedy przeciwciała połączą się z antygenami. Limfocyty Około 25 procent wszystkich białych ciałek krwi to limfocyty . Czynności limfocytów w postępowaniu z drobnoustrojami inwazyjnymi i innymi substancjami noszą nazwę odpowiedzi immunologicznej.2 do 3 godzin. ponieważ wydaje się. Są niezastąpione w organizmie ze względu na ochronę immunologiczną. nie należy co prawda lekceważyć. jeśli zmieszać krew z barwnikiem kwaśnym . z których każde wymaga rozpoznania i odpowiedniej kuracji. osocze.) Oba typy reakcji mogą być uruchamiane jednocześnie. nie mniej istotną rolę.eozyną. Trzeci typ granulocytów . Proces ten stabilizuje się dopiero u dorosłych i ma miejsce głównie w kościach czaszki. czy zewnętrznych.inne u dzieci. Okres życia granulocytu wynosi przeciętnie 12 godzin.komórki o gęstych. kulistych jądrach.granulocyty zasadochłonne. organizm ludzki jako nigdy nie zatrzymująca się linia produkcyjna wymienia miliony trombocytow przeciętnie co 4 dni. Krew. (Zjawisko to omówiono szczegółowo w Rozdziale 8. inne u dorastających.UKŁAD KRWIONOŚNY / 89 Drugą grupą są granulocyty kwasochłonne. że jest zwierciadłem stanu zdrowia organizmu. że część swego istnienia spędzają w tkankach.

Złożone są z trzech płatków twardej. Każda z nich ma postać worka mięśniowego o ścianach zdolnych do kurczenia się. Wszystkie cztery zastawki otwierają się i zamykają automatycznie. natomiast z głowy żyłą główną górną. właściwa praca serca jest uzależniona od szeregu „zaworów" w formie zastawek sercowych. Choć często uważa się. główną tętnicę ciała. wpuszczają i wypompowują krew z przedsionków i komór. gdzie otrzymuje nowy ładunek tlenu. Łatwo wyczuć pulsowanie towarzyszące każdemu skurczowi serca. Skurcze prawej komory wyrzucają krew do tętnic płucnych przez zastawkę pnia płucnego i stąd przepływa ona przez płuca.Serce Serce to duży narząd zbudowany z tkanki mięśniowej. by zacząć całą drogę od początku. wypycha ją przez zastawkę dwudzielną do lewej komory. zwaną żyłą główną dolną. który kurczy się i pompuje krew przez zastawkę trójdzielną do prawej komory. Jamy są ułożone parami. Podobnie do innych pomp. Zastawki dwu.trzy. przedzielone jedynie odcinkami ściany zwanymi odpowiednio przegrodami: międzyprzedsionkową i międzykomorową.które biegną w dół komory i zapobiegają odskoczeniu zastawki (pod ciśnieniem krwi) do przedsionka. ale cienkiej tkanki włóknistej. Najgrubsze ściany ma lewa komora. Natleniona krew płynie powtórnie do serca. Najpierw pompuje krew do tętnic przez aortę. Każdy płatek jest przymocowany podstawą do pierścienia. choć również podobne do siebie. Krew krąży przez wszystkie narządy i tkanki. Potem krew zmierza do tkanek. a przez to do wypychania krwi na zewnątrz. Waży około 340 gramów u mężczyzn i nieco mniej u kobiet. położony w środku klatki piersiowej. Zadaniem serca jest tłoczenie krwi do dwóch oddzielnych obiegów. tym razem do płuc. Krew powraca do serca z płuc żyłami płucnymi z odnowionym zapasem tlenu. Nosi ono nazwę uderzenia koniuszkowego serca. uniemożliwiając jej cofnięcie. gotowa. Każdy przedsionek tłoczy krew przez zastawkę do komory o grubszych ścianach. by uzupełnić brak tlenu. oddawszy uprzednio cały tlen. W prawej połowie serca występuje zastawka półksiężycowatą pnia płucnego i zastawka trójdzielna. Część serca na lewo od mostka ma kształt zbliżony do spłaszczonego stożka. Zastawki Czynności tłoczące serca Żyła płucna Vl -\ Przedsionki wypełniają się krwią Zyla główna dolna Zastawka trójdzielna Przedsionki kurczą się i krew wpływa do komór Zastawka mitralna - Zastawka pnia płucnego Rdzeń płucny Aorta Zastawka aorty Praca serca Komory kurczą się tłocząc krew do płuc i dużego krwiobiegu Komory rozkurczają się i cykl rozpoczyna się od początku . Wpada do lewego przedsionka. gdzie oddaje tlen. trójdzielna zaś . Obydwa przedsionki i komory sąsiadują z sobą. dostarczając im pokarmu i tlenu. po czym wraca do serca żyłami. przesłaniając światło ujścia i zamykając tym samym zastawkę. pozwalając krwi jedynie na wyjście przez otwartą zastawkę półksiężycowatą do aorty. która pompuje ją do tętnicy. Oba przedsionki leżą nad komorami i są w stosunku do nich nieco przesunięte w tył. Grubość ściany mięśniowej jest uzależniona od tego. gdyż musi dotłoczyć krew do najodleglejszych partii ciała.i trójdzielna są bardziej skomplikowane. Rzut prawego brzegu serca leży nieco na prawo od prawego brzegu mostka. który kurcząc się. Każda posiada cienkościenny przedsionek. natomiast wolnymi brzegami styka się z płatkami sąsiednimi. po lewej natomiast zastawka półksiężycowatą aorty i zastawka dwudzielna. Z ciała krew powraca do serca dużą żyłą. Każda z tych zastawek jest położona w pierścieniu ujścia przedsionkowo-komorowego. W sercu dają się wyróżnić cztery jamy związane funkcyjnie z kolejnymi etapami tłoczenia. Następnie serce wtłacza krew do drugiego obiegu. Lewa komora również kurczy się i w tym momencie zastawka dwudzielna zamyka się. Owe wolne brzegi i powierzchnie komorowe płatków są przyczepione również do wielu cienkich sznureczków strun ścięgnistych . że serce znajduje się po lewej stronie. Opisany proces odbywa się 50-60 razy na minutę. Następnie powraca do serca żyłami płucnymi. którego wierzchołek (koniuszek serca) leży tuż pod lewym sutkiem. w istocie jest ulokowane asymetrycznie na linii środkowej: większa część jest przesunięta w lewo. ile pracy dana jama musi wykonać. do którego wpływa krew z żył. Wpada do prawego przedsionka. Zastawka dwudzielna posiada dwa płatki. Zastawki pnia płucnego i aorty mają zbliżoną budowę.

Zastawka dwudzielna i półksiężycowata aorty kierują przepływem krwi natlenionej przez lewą połowę serca. Zjawiska elektryczne Zastawki . włókna Purkinjego.UKŁAD KRWIONOŚNY/91 Z każdym uderzeniem serca oba przedsionki równocześnie się kurczą i zapełniają komory krwią. zastawka pnia płucnego i trójdzielna sterują przepływem krwi odtlenionej przez prawą połowę. a następnie tzw. Prawy przedsionek Zastawka dwudzielna Lewa komora Zastawka trójdzielna Prawa komora \ Żyła główna dolna" . Następnie kurczą się obie komory.widok od przodu Żyla główna górna Luk aorty Struny ścięgniste Tętnice płucne Zastawka aorty Lewy przedsionek — Zastawka pnia płucnego — Lewe uszko Zastawki zapewniają przepływ krwi przez serce w jednym tylko kierunku i nie dopuszczają do jej cofania się. Złożone są z dwóch lub trzech płatków.widok od góry Zastawka pólksiężycowata pnia płucnego Położenie zastawek . impuls rozchodzi się po mięśniach komór. Obok niego istnieje drugi węzeł . które zwierają się z chwilą przepłynięcia krwi. nakazując im skurcz w chwilę po skurczu przedsionków. ulokowany w miejscu zejścia się przedsionków z komorami. Wysyłane przez niego impulsy powodują kurczenie się obu przedsionków. Główną kontrolę nad nim sprawuje węzeł zatokowo-przedsionkowy położony w prawym przedsionku.przedsionkowo-komorowy. Taka kolejność skurczów jest uzależniona od skomplikowanego „zegara" elektrycznego. Węzeł przedsionkowo-komorowy powoduje opóźnienie impulsu wywołującego skurcz i przesyła go dalej wiązką włókien przewodzących w przegrodzie międzykomorowej zwanej pęczkiem Hisa. Po przejściu przez pęczek i jego odnogi. Impuls przepływa z węzła zatokowo-przedsionkowego do przedsionkowo-komorowego za pośrednictwem kurczącej się mięśniówki „roboczej" przedsionków.

przez które przepływa krew od serca do tkanek. Grube elastyczne ściany mają ogromne znaczenie dla funkcjonowania całego układu. Najczęściej wykorzystuje się w tym celu tętnicę promieniową w nadgarstku. Mając bardzo cienkie ścianki. czyli regeneracji. jalną rolę . Przeszedłszy przez naczynia włosowate. ewentualnie uderzenia. tętnice wieńcowe. okolica podkolanowa. Puls da się wyczuć w wielu tętnicach powierzchniowych. pomimo że wyczuwalne tętno wydaje się być całkowicie w normie. Wszystkie ściany kapilar są na tyle cienkie. Objaw ten wskazuje na częściową blokadę tętnicy. Dodatkowo pośród tkanki elastycznej (śródbłonka) widnieją biegnące okrężnie włókna mięśniowe.tętniczki. . którego własne tętno może wprowadzić nas w błąd. Można do tego wykorzystać stetoskop. zaopatrujące w krew samo serce. podobnie jak fala biegnie po tafli jeziora.5 centymetra poniżej kąta żuchwy. stanowiąca umocnienie naczynia. Na skutek przecięcia lub zadrapania. włośniczki są narażone na uszkodzenia. najlepiej w wewnętrznej części dołu łokciowego na przedłużeniu linii małego palca. które umożliwia wtłoczenie krwi do wszystkich odnóg siatki naczyniowej. Tak więc w rezultacie otrzymujemy trzy tętnice wieńcowe — prawą i dwie gałęzie lewej. Od zewnątrz tętnica jest otoczona luźną powłoką z tkanki włóknistej. aby przyjąć uderzenie czoła fali. Tętnice przypominają rurki. W dalszym etapie skurczu sercowego ściany zapadają się i w ten sposób przyczyniają do swobodnego przepływu krwi przez cały układ. Tętno często mierzy się na tętnicy szyjnej. krew powraca do serca żyłami. Obok wymiany związków chemicznych naczynia włosowate skóry odgrywają spec- Żywiczny model siatki naczyniowej mózgu. Prawie natychmiast po odejściu od aorty lewa tętnica wieńcowa rozdziela się na dwie duże gałęzie. a w przerwach pomiędzy kolejnymi skurczami popychają krew dalej. nigdy jednak nie kciuk. Sińce są następstwem gromadzenia się w skórze krwi z uszkodzonych kapilar.wyrzuca krew do największej tętnicy naszego ciała . Siła każdego uderzenia serca jest przenoszona po ścianach tętnic. gdzie oddaje ciepło i ulega ostudzeniu. pozostawiając na skórze fioletowa we plamy lub czerwonawe linie. Pod nią znajduje się sprężysta warstwa z tkanki mięśniowej. Innymi miejscami pomiaru tętna bywają: pachwiny. dzieląc się najpierw na odgałęzienia . Główna komora tłocząca serca . by niektóre substancje bez trudu przenikały przez nie z krwi i do krwi. Sprężyste ściany wielkich tętnic przejmują na siebie główną siłę ciśnienia wywołanego skurczem serca. posiadają jednak w pewnym stopniu zdolność do samoodnawiania się.Naczynia krwionośne Tętnice i żyły to dwa typy dużych naczyń krwionośnych w ciele. są niewiele szersze od pojedynczej komórki. następnie zaś na naczynia włosowate zwane włośniczkami lub kapilarami. mierzące zaledwie osiem tysięcznych milimetra. Kontrolę nad kapilarami sprawują mięśnie.pomagają regulować ciepłotę ciała. Kiedy jest nam gorąco. Każda kapilara jest zbudowana z bardzo cienkiej warstwy tkanki zwiniętej w rurkę i otoczonej równie cienką błoną.komora lewa . Ucisk wywierany przez mankiet gumowy stosowany przy pomiarze ciśnienia jest taki sam jak maksymalna siła skurczu lewej komory przy każdym uderzeniu serca. Są to tzw. Lewa komora jest źródłem ogromnego ciśnienia.regularny odgłos towarzyszący każdemu uderzeniu serca. Naczynia włosowate mogą zostać naruszone również w wyniku poparzenia.aorty. Przyjęło się przykładać do niej jeden lub dwa palce. następuje wylew krwi z naczyń włosowatych. umożliwiających swobodny przepływ krwi. Sprężyste ściany tętnic rozszerzają się. Na wewnętrzną błonę składa się warstewka z komórek gładkich. Pozostałe tętnice transportują krew do wszystkich części ciała. umożliwiając większej niż zazwyczaj ilości krwi dotarcie do skóry. U osób w podeszłym wieku lub od dłuższego czasu nadużywających alkoholu naczynia włosowate często kruszeją. stara się wyczuć miarowość pracy serca pompującego krew wokół ciała przez system tętnic. dostarczając krew do każdej jego partii. zwłaszcza dotyczy to naczyń włosowatych skóry. by wytrzymać działanie wysokiego ciśnienia wywieranego przez silne skurcze serca. tuż powyżej kciuka. W dalszym swym przebiegu opasują dokładnie serce i penetrują je. Pierwsze gałęzie odchodzą od niej już zaraz za sercem. Tętnica ramienna również posiada łatwo wyczuwalne tętno. podczas gdy żyły służą jako szlak powrotny. który czasami ujawnia szmer naczyniowy . kapilary skóry rozszerzają się. Naczynia włosowate Naczynia włosowate (włośniczki). Tętno Kiedy lekarz mierzy puls. wewnętrzna strona stawu skokowego i powierzchnia grzbietowa stopy. Budowa tętnic Tętnice muszą posiadać grube ściany. Komórki mózgowe pozbawione natlenionej krwi obumierają w ciągu kilku minut. około 2.

Warstwa mięśniowa żył jest niezwykle cienka. Przykładowo.tętnice i żyły unaczyniające dany narząd lub tkankę często mają równoległy przebieg. czyli przepustowość. Istnieją jednakże między nimi zasadnicze różnice. Ściana żyły dzieli się na błonę zewnętrzną (przydankę). które przyspieszają przepływ krwi w łożysku naczyń po każdym uderzeniu serca. natomiast ich światło. Żyły Tętnice wieńcowe - Luk aorty Kierunek przepływu krwi 1 Gałęzie lewej tętnicy J wieńcowej rPrzydanka (btona zewnętrzna) Zewnętrzna warstwa sprężysta Warstwa mięśniowa (btona środkowa) Wewnętrzna warstwa sprężysta Zgmacze Warstwa wyścielająca (błona wewnętrzna) Budowa tętnicy Tętnica promieniowa (miejsce wyczuwania tętna) _.błonę wewnętrzną. Żyły to rury z tkanki mięśniowej i włóknistej. błonę środkową z włókien mięśniowych i wewnętrzną warstwę wyściełającą . Po prawej: Tętnice wieńcowe zaopatrują mięsień sercowy w potrzebny mu tlen i składniki pokarmowe. są znacznie mniejsze niż odpowiadających im żył. Ściany tętnic są zawsze grubsze niż ściany żył tej samej wielkości. Poniżej: Ściany tętnic są zbudowane z kilku warstw mięśniowych. wiele żył jest wyposażonych w zastawki. Zjawisko to najlepiej da się zaobserwować w miejscu pomiaru pulsu na tętnicy promieniowej w nadgarstku._ Miejsce badania tętna Tętnica łokciowa Tętnica międzykostna przednia Mechanizm krążenia krwi w tętnicach Zastawka sercowa otwarta Przepływ krwi I Poszerzone ściany tętnicy Zwężenie mięśni ściany tętnicy £ ^ i _ ^ Krew popchnięta wzdłuż tętnicy Zastawka sercowa zamknięta Budowa i czynności tętnic . których tętnice nie posiadają.UKŁAD KRWIONOŚNY/93 Żyły są podobne do tętnic pod względem rozmieszczenia w organizmie . Zasadniczo istnieją trzy tętnice wieńcowe: dwa odgałęzienia tętnicy wieńcowej lewej oraz tętnica wieńcowa prawa.

Krążenie krwi
Krew rozpoczyna drogę po ustroju w chwili opuszczenia lewej komory. Na tym etapie jest bogata w tlen, pokarm rozłożony na cząsteczki i inne ważne substancje, np. hormony. Rozdzieliwszy się na tętnice wieńcowe, aorta kieruje się w górę, po czym zakręca z powrotem w dół, tworząc łuk aorty. Od łuku odchodzą pień ramienno-głowowy, tętnica szyjna wspólna lewa i lewa tętnica podobojczykowa. Potem aorta zstępuje w dół klatki piersiowej i jamy brzusznej. W jamie brzusznej tworzą się trzy główne tętnice, wiodące do jelit i wątroby, oraz po jednej do obu nerek. Następnie aorta rozwidla się na prawą i lewą tętnicę biodrową wspólną, które dowożą krew do miednicy i kończyn dolnych. Z tętnic krew płynie dalej tętniczkami prowadzącymi do każdego narządu i tkanki w ustroju, nie wyłączając serca, przechodzącymi następnie w rozległą siatkę naczyń włosowatych. W naczyniach włosowatych krwinki płyną „gęsiego", oddając cały tlen i pozostałe substancje i zabierając w zamian dwutlenek węgla i inne zbyteczne produkty przemiany materii. Gdy ciało znajduje się w stanie spoczynku, krew na ogół przepływa tzw. anastomozami, czyli naczyniami włosowatymi o większej niż przeciętna wielkości. W przypadku zapotrzebowania na dodatkowy tlen w danej części ciała krew przepływa niemal wszystkimi dostępnymi arteriami unaczyniającymi ten obszar. Po przejściu przez kapilary krew wkracza do układu żylnego. Początkowo biegnie naczyniami cienkimi - żyłkami, żylnymi odpowiednikami tętniczek. Następnie wpływa do żył mniejszych i zmierza z powrotem ku sercu żyłami już tak dużymi, że łatwo je dostrzec pod powierzchnią skóry. Duże żyły, prócz żył głowy i szyi, posiadają zastawki, które powstrzymują krew przed cofaniem się do tkanek. Mają one maleńkie, półksiężycowate listki zachodzące na światło żyły, pozwalające na przepływ krwi tylko w jednym kierunku. Żyły nadchodzące ze wszystkich zakątków ciała ostatecznie łączą się w dwa duże naczynia: żyłę główną górną i dolną. Pierwsza z nich odprowadza krew z głowy, kończyn górnych i szyi, druga zaś zbiera krew wracającą z dolnych partii ciała. Krew z obu tych żył wpada do prawej połowy serca, skąd jest tłoczona do pnia płucnego (jedynej tętnicy przewodzącej krew odtlenioną), kierując krew do płuc. W końcowym etapie podróży natleniona krew przepływa przez żyły płucne (jedyne żyły niosące krew natlenioną) i zmierza do lewej połowy serca. Obieg krwi w płucach jest zwany krążeniem płucnym (małym), a cyrkulacja po pozostałych częściach ciała - krwiobiegiem (krążeniem) dużym. Tętnicami dużego i małego krążenia płynie krew w kierunku od serca, a żyłami dużego i małego obiegu - krew powracająca.

Na skróty

Opuściwszy jelita, krew nie płynie bezpośrednio do serca, lecz jest odciągana do tzw. wątrobowego układu wrotnego żył. Umożliwia on krwi, która może być bogata w przetrawiony pokarm, transport wprost do wątroby. Dotarłszy z trzustki do wątroby, krew przepływa pomiędzy komórkami wątroby w specjalnych naczyniach włosowatych - tzw. naczyniach zatokowych, po czym uchodzi do kolejnego układu - żył wątrobowych. Te z kolei wiodą ostatecz-

nie do żyły głównej dolnej, a potem do serca. Układ taki gwarantuje najsprawniejszy sposób dostarczania wątrobie pokarmu, przechodzącego z jelit do systemu żylnego. Szczególne układy żył znajdują się również w krańcowych częściach ciała: dłoniach, stopach, uszach i nosie. Można tam znaleźć bezpośrednie połączenia pomiędzy drobnymi tętnicami i żyłami, przez które krew może przedstawać się bez konieczności przepływania przez system włośniczek w tkankach. Główna funkcja tych połączeń (anastomoz tętniczożylnych) wiąże się z kontrolą ciepłoty ciała. Przy ich otwarciu zwiększa się wytracanie ciepła z organizmu.

Układ tętniczy

Tętnica szyjna wspólna prawa

Tętnica szyjna wspólna lewa Tętnica podobojczykowa Tętnica płucna

Luk aorty

Tętnica wieńcowa prawa I

Tętnica ramięnna Gałąź tętnicy wieńcowej lewej

Tętnica krezkowa górna

Aorta Tętnica nerkowa

Tętnica krezkowa dolna

UKŁAD KRWIONOŚNY/95 Układ żylny
Zyla szyina wewnętrzna Zyla płucna Zatoka wieńcowa Żyla podobojczykowa Żyla główna górna Zyla odlokciowa

ło 59 procent znajduje się w żyłach, 15 procent w tętnicach, 5 procent we włośniczkach i pozostałe 9 procent w sercu. Podobnie tempo przepływu krwi nie wszędzie jest jednakowe. Jest ona wyrzucana z serca i pompowana przez aortę z szybkością 33 centymetrów na sekundę, jednak zanim osiągnie kapilary, jej prędkość obniża się do zaledwie 0,3 centymetra na sekundę. Szybkość prądu powrotnego krwi stopniowo wzrasta, tak że docierając do serca, porusza się już z prędkością 20 centymetrów na sekundę.

W dolnej części mózgu znajduje się obszar zwany ośrodkiem naczynio-ruchowym, który steruje krążeniem krwi, a zatem i jej ciśnieniem. Spośród naczyń krwionośnych, odpowiedzialnymi za kontrolę sytuacji są tętniczki, ogniwo pośrednie pomiędzy małymi tętnicami a naczyniami włosowatymi krwiobiegu. Ośrodek naczynio-ruchowy otrzymuje informacje o wysokości ciśnienia od nerwów czuciowych w aorcie i tętnicach szyjnych, następnie wysyła polecenia do tętniczek.

Regulacja krążenia

Żyla wątrobowa

Poniżej: Na rysunku żyły głębokie kończyny dolnej zaznaczono kolorem jasnoniebieskim. Szereg zastawek otwierających się i zamykających na zasadzie śluzy, w odpowiedzi na nieustanne zmiany w ciśnieniu krążącej krwi, zapewnia nieprzerwany przepływ, przeciwstawiając jej ruch sile grawitacji. Przekrój przez podudzie (rys. dolny) ilustruje relację topograficzną między żyłami głębokimi i powierzchniowymi.
Zyla udowa

Zyla podkolanowa

Zyla odpiszczelowa

- Żyla udowa

W niektórych częściach ciała, np. w kończynach górnych i dolnych, tętnice i ich odgałęzienia biegną parami, tak by mogły się dublować i stanowiły drogę alternatywną dla krwi na wypadek, gdyby jedna z pary uległa uszkodzeniu. Zjawisko to nosi nazwę krążenia obocznego. W przypadku zniszczenia tętnicy gałąź sąsiednia, która przejmuje jej rolę, poszerza się, przyspieszając krążenie krwi. Jeśli organizm znajduje się w stanie napięcia fizycznego (np. podczas ruszania do biegu), naczynia krwionośne w mięśniach kończyn dolnych rozszerzają się, natomiast naczynia narządów trzewnych zamykają, tak by krew kierowała się tylko do miejsca, gdzie jest najbardziej potrzebna. W trakcie np. poobiedniego odpoczynku odbywa się proces odwrotny, wspomagany przez wiele połączeń omijających, czyli anastomoz. Dystrybucja i przepływ Krew nie jest rozprowadzana równomiernie po całym ciele. W każdym momencie około 12 procent krwi znajduje się w tętnicach i żyłach krążenia płucnego, oko-

Mechanizm zabezpieczenia przeciwurazowego

- Żyla odpiszczelowa

- Żyla odstrzalkowa

- Żyla podkolanowa

Żyla piszczelowa przednia

- Żyla piszczelowa tylna Żyla strzałkowa

Rozdział 8

Układ limfatyczny jest drugim, obok układu krwionośnego, systemem naczyń przenoszących płyny w obrębie ciała. Naczynia limfatyczne są odpowiedzialne za transport nadmiaru płynu, obcych elementów i innych substancji z tkanek i komórek ciała. Układ jest zaangażowany w procesy neutralizacji potencjalnie szkodliwych cząstek. Przy realizacji tego zadania współpracuje ściśle z krwią, a szczególnie z limfocytami krwinkami białymi, ważnymi dla obrony organizmu przed chorobą.

LEiFATYCZNY
Wejście do prawego —7 przewodu limfatyczncgo

Naczynia limfatyczne

Po prawej: Układ limfatyczny tworzy sieć cienkich naczyń, które zbierają nadmiar płynu (limfę, chłonkę) z komórek i tkanek organizmu i przenoszą z powrotem do krwi. Dwa największe naczynia limfatyczne (prawy przewód limfatyczny i przewód piersiowy) uchodzą do żył w pobliżu serca. Powiększenie pokazuje przekrój węzłów chłonnych, będących skupieniami tkanki limfatycznej, rozmieszczonych w różnych częściach ciała wzdłuż naczyń limfatycznych.

gdzie naczynia przebiegają pod powierzchnią skóry.najdrobniejsze nazywane są włośniczkami oplatają ścianki żył i tętnic. W różnych miejscach swego przebiegu naczynia limfatyczne łączą się ze skupieniami tkanki limfatycznej. Na przykład w naczyniach drenujących kończyny jest zawarty bogaty w białka płyn.w tym i bakterie. Skład chłonki jest zależny od lokalizacji naczyń.Naczynia limfatyczne W skład układu limfatycznego wchodzą naczynia limfatyczne oraz wysoko wyspecjalizowane tkanki i narządy. Stąd właśnie pochodzą krwinki białe . Ściany włośniczek limfatycznych są cienkie i bardzo przepuszczalne. kości. podczas gdy chłonka jelitowa UKŁAD LIMFATYCZNY / 97 jest pełna tłuszczu. z wyjątkiem centralnego systemu nerwowego. Rodzaje limfocytów Limfocyt Immunoglobuliny (przeciwciała) Komórka szpiku kostnego Limfocyt T-cytotoksyczny Limfocyt T-supresyjny " Limfokiny Limfocyt T-pomocniczy Po lewej: Limfocyty są odpowiedzialne za odporność organizmu. Wszystkie naczynia limfatyczne łączą się. Drobne naczynia limfatyczne . tak że duże cząsteczki i cząstki .limfocyty krążące w organizmie w naczyniach chłonnych i krwionośnych. tworząc dwa duże przewody . nazywanymi węzłami chłonnymi.Tak więc układ naczyń chłonnych doprowadza limfę z tkanek do krwi. który powstał w przewodzie pokarmowym podczas trawienia. W ściankach niektórych naczyń limfatycznych występują mięśnie gładkie. a limfa opuszczająca węzeł chłonny jest wzbogacona w limfocyty i przeciwciała . które kurcząc się rytmicznie w jednym kierunku. w dołach pachowych. w tym grasica. Zbierają z tkanek nadmiar płynu nazywanego limfą lub chłonką. np. które wraz z limfą wpływają do węzłów chłonnych. Są wyczuwalne w tych miejscach. chrząstek i zębów.białkowe substancje odpowiedzialne za unieczynnienie obcych cząstek. Węzły chłonne można odnaleźć w tkance otaczającej duże żyły. Na wewnętrznych powierzchniach ścianek znajdują się zastawki zapobiegające wstecznemu ruchowi chłonki. odgrywają także rolę w układzie limfatycznym i można je znaleźć w wielu narządach tego układu: w migdałkach oraz śledzionie. powodują ruch limfy.które uchodzą do kątów żylnych w pobliżu serca. pachwinach i na karku. Naczynia limfatyczne można znaleźć we wszystkich częściach ludzkiego ciała. zostają w nich odfiltrowane i zniszczone. śledziona i migdałki. które nie mogą przejść przez ścianę włośniczek do krwi są transportowane z limfą. który przesączył się z komórek i tkanek. nazywanego mleczem (ma kolor mlecznobiały). Chociaż są rodzajem krwinek białych.przewód piersiowy po stronie lewej oraz prawy przewód chłonny . Bakterie oraz inne obce cząstki. .

Dlatego też odgrywa bardzo istotną rolę. Jako że śledziona przemieszcza się podczas wykonywania ruchów oddechowych. przebiegając przez miazgę śledziony. że jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania układu limfatycznego. Badanie śledziony W przypadku normalnych zdrowych ludzi śledziony nie bada się. obmacywanie) od dolnej części brzucha. w górnej części jamy brzusznej po lewej stronie. W pewnych okolicznościach śledziona może także przejmować funkcję wytwarzania nowych krwinek. utworzonej przez współpracujące z sobą tkanki i narządy układu limfatycznego. zaraz pod przeponą. Sposób postępowania jest prosty . Śledziona jest położona tuż pod przeponą. w jaki sposób grasica spełnia swoje funkcje. często sugeruje występowanie jakiegoś schorzenia w organizmie i konieczność wykonania dalszych badań. Te drobne naczynia. Długość śledziony wynosi zwykle około 13 centymetrów. Co więcej . Co więcej. bezkształtną masę. Funkcje śledziony Śledziona pełni funkcję jednego z głównych filtrów krwi. jednak w razie konieczności śledziona może także dokonać selekcji krwinek białych oraz płytek krwi. Niezwykły sposób. Powiększenie śledziony może także być wykryte podczas zwykłego badania rentgenowskiego albo badania z użyciem izotopów promieniotwórczych. Istnieje jednak wiele chorób powodujących powiększenie tego narządu. Oglądana gołym okiem wygląda jak włóknista torebka otaczająca czerwoną. prosi się pacjenta 0 wykonanie głębokiego wdechu. dochodzi do bezpośredniego kontaktu tego układu ze wszystkimi obcymi białkami zawartymi we krwi. dlatego też często dochodzi do jej uszkodzenia w wypadkach 1 czasami musi zostać usunięta. są także zdolne do wyeliminowania jakiejkolwiek nieprawidłowej komórki. Poza tym śledziona bierze udział w wytwarzaniu przeciwciał białek krążących we krwi. a powiększona może dochodzić aż do dwóch i więcej kilogramów. pewne jest jednak. powoli przesuwając dłonie w kierunku lewego górnego rogu. w życiu płodowym to właśnie śledziona wytwarza znaczną część krwi płodu. Ciągle jeszcze nie wiadomo.w odróżnieniu od innych tętniczek nie dzielą się. gdy szpik kostny zostaje zaatakowany przez proces chorobowy. Położenie śledziony Przepona Śledziona Tętnica śledzionowa Jelito cienkie . to drobne ziarnistości zwane ciałkami Malpighiego. w jaki śledziona zaopatruje się w krew. co można zbadać przez powłoki brzuszne. Wtedy to wątroba i śledziona stają się głównymi miejscami produkcji krwinek czerwonych.Tkanki i narządy Śledziona jest integralną częścią układu limfatycznego.u pacjenta leżącego na plecach lekarz zaczyna palpację (dotykanie. Makrofagi nie tylko usuwają stare i zużyte krwinki. tworząc sieci włośniczek. Dzieje się tak wtedy. Przeciwciała są wytwarzane w obrębie ciałek Malpighiego. są bardzo ściśle związane z tkanką limfatyczną. co więcej . Jedyne co można wyodrębnić z tej masy. Po pierwsze. Po drugie. że krew z drobnych tętniczek jest wylewana wprost do miazgi śledziony. będące skupiskami limfocytów. Narząd ten jest również odpowiedzialny za usuwanie wszelkiego rodzaju nieprawidłowych cząstek mogących pojawić się we krwi. ale wylewają krew bezpośrednio w macierz śledziony. którą lekarz może wybadać podczas badania palpacyjnego brzucha. Grasica W ciągu ostatnich dwudziestu lat stało się jasne. retikulocyty (komórki siateczkowe) mogą dokonać oczyszczenia krwi ze wszystkich zużytych bądź starych krwinek. że drobne tętniczki są jakby owinięte tkanką limfatyczną. szczególnie podczas kilku pierwszych lat życia. a jej oś długa przebiega wzdłuż 10. Waży przeciętnie około 200 gramów u dorosłych. Śledziona jest zaopatrywana w krew za pośrednictwem tętnicy śledzionowej. tak by możliwe stało się wyczucie tego ruchu. co z kolei uruchamia produkcję przeciwciał. W takim położeniu jest ona względnie odsłonięta. odpowiedzialnej za obronę immunologiczną ustroju. Jej głównym zadaniem jest spełnianie roli filtra krwi oraz wytwarzanie przeciwciał. chociażby w procesie oczyszczania organizmu z bakterii chorobotwórczych. Dotyczy to głównie erytrocytów (krwinek czerwonych). czyli ochronę przed atakiem jakichkolwiek czynników chorobotwórczych. umożliwia jej wypełnianie dwu podstawowych funkcji. dorosłym organizmie. dzięki temu. która jak każda inna dzieli się na mniejsze tętnice i tętniczki. że grasica spoczywa w centrum swoistej pajęczyny. Poniżej: Śledziona znajduje się w lewym górnym rogu jamy brzusznej. przez to. żebra. które wiążą się z obcą cząstką i unieruchamiając ją.powiększona śledziona. co nie występuje w zdrowym. ułatwiają jej zniszczenie przez krwinki białe zwane fagocytami.

hormonalnego i odpornościowego. Wpływ układu wewnątrzwydzielniczego na grasicę uwidacznia się również w opóźnieniu jej inwolucji u kobiet po licznych porodach. Otóż w odróżnieniu od innych organów jest . W organizmie wyróżnić można dwa główne typy komórek odpornościowych. U góry: Porównanie względnych rozmiarów grasicy u dorosłego i dziecka unaocznia jej wpływ na powstanie układu odpornościowego we wczesnych latach życia. zanim jeszcze mają one możliwość opuszczenia tego narządu. tak by nie były aktywowane przez własne tkanki ustroju. w której poza limfocytami występują też inne komórki typowe dla tego narządu. Poniżej: Małe powiększenie przekroju przez prawidłową grasicę pozwala zobaczyć jej budowę. Co więcej . To proste stwierdzenie odkrywa najbardziej zadziwiający fakt dotyczący tego narządu. kiedy to może osiągać wagę do 45 gramów. jak i na struktury wewnątrzwydzielnicze podwzgórza. Budowa i funkcja W grasicy występuje wiele rodzajów limfocytów ważnych dla obrony organizmu przed schorzeniami. U dziecka grasica jest bardzo duża w porównaniu z resztą ciała i może sięgać za mostkiem w dół klatki piersio-wej. Inny rodzaj komórek immunologicznych to limfocyty typu B. zależne od grasicy. Poza tym narządem komórki te znaleźć można we krwi. nie jest dokładnie znana poza jednym ważnym mechanizmem. śledzionie i szpiku kostnym. jaką posługuje się grasica. że około 95 procent powstałych w grasicy limfocytów zostaje przez nią samą zniszczonych. a są nimi dwa rodzaje limfocytów. Obserwuje się przemieszczanie się ich do tkanek w czasie reakcji zapalnych. a następnie do okresu dojrzewania wzrost masy narządu następuje znacznie wolniej. Otóż wydaje się. Limfocyty typu T. co nazywane jest inwolucjąU ludzi starszych jedyną pozostałością tkanki grasicy może być strzępek tkanki łącznej i tłuszczu. W wieku dorosłym dochodzi do rzeczywistego jej zmniejszenia. w odróżnieniu od wewnętrznej nazywanej rdzeniem. roku życia. tuż za mostkiem. grasica zaś zachowuje wyłącznie te komórki. Obecnie coraz rzadziej poddaje się w wątpliwość wpływ grasicy na powstawanie i rozwój systemów obronnych we wczesnych latach życia.UKŁAD LIMFATYCZNY/99 Rozmiar i położenie grasicy Lewy i prawy płat grasicy Dziecko on największy w okresie dojrzewania. Po zakończeniu procesu dojrzewania obserwuje się zmniejszanie się rozmiarów grasicy. węzłach chłonnych. Grasica leży w górnej części klatki piersiowej. Metoda. wytwarzające przeciwciała dla obcych substancji. Powiększa się bardzo szybko aż do 7. są odpowiedzialne za rozpoznawanie obcych substancji oraz za wiele sposobów ich atakowania. W organizmie młodego dorosłego człowieka waży ona około 15 gramów i ma parę centymetrów długości. Prawdopodobnie te podlegające eliminacji komórki miałyby szansę zaatakowania własnych tkanek organizmu. nadzorując limfocyty T. które niszczą substancje obce i pochodzące z zewnątrz.kora zawiera głównie limfocyty.wydaje się ona także odpowiedzialna za kontrolę tych systemów. Zewnętrzna warstwa grasicy . Grasica wytwarza też hormony oddziałujące zarówno na limfocyty T. Dowodzi to współzależności układu nerwowego.

Migdałek gardłowy to skupisko tkanki limfatycznej. Dzięki swojej lokalizacji wyłapuje on szkodliwe substancje z wdychanego powietrza i. Zajmują doskonałe położenie do tego. o ile to możliwe. że mają one znaczący udział w formowaniu bariery obronnej ustroju. a migdałek gardłowy jest wypełniony komórkami odpornościowymi. Jednak nie zawsze się to udaje. leżące w części nosowej gardła. a nawet oddychanie. a nawracające stany zapalne migdałka prowadzą do obrzęku nasilającego dolegliwości. Niewiele jeszcze wiadomo. nigdy jednak nie zanikają. Jest migdałkiem nieparzystym. W razie zakażenia stają się zaczerwienione i obrzęknięte. które wydają się być zagrożeniem dla organizmu. Nieomal każdy przebył przynajmniej raz w swoim życiu zapalenie migdałków (anginę). że każdy wdychany drobnoustrój może go zaatakować. natychmiast je unieszkodliwia. który otacza w gardle wejście do dróg oddechowych i przewodu pokarmowego. Mikroorganizmem wywołują- Migdałki cym tę chorobę jest zwykle paciorkowiec (Streptococcus). . Do dziś nie udało się precyzyjnie ustalić funkcji migdałków. pewne jest jedynie. jaka jest przyczyna zapalenia migdałka gardłowego. Odpowiedź immunologiczna Odpowiedź immunologiczna jest to reakcja organizmu na atak obcych substancji pod postacią mobilizacji krwinek bia- Lokalizacja migdałków Trąbka Eustachiusza Podniebienie miękkie Język Migdałek podniebii e n 2ĆŁ Migdałek językowy Nagłośnia Po lewej: Migdałki otaczają wejście do dróg oddechowych i pokarmowych. Chociaż migdałek gardłowy jest obecny od urodzenia. co wskazuje na ich rolę w obronie organizmu przed zakażeniem. a po okresie pokwitania migdałki stopniowo zmniejszają swoje rozmiary. są wtedy względnie małe. W tym położeniu układ limfatyczny tworzy kolejny system obronny. Odpowiedź immunologiczną współtworzą powstające w migdałkach limfocyty i działające miejscowo przeciwciała. większość zwykłych antybiotyków wykazuje w takich przypadkach skuteczne działanie i poprawa następuje w drugiej lub trzeciej dobie kuracji. Szybkie ich powiększanie przypada na wczesne lata życia. jeden z rodzajów bakterii. stosować dietę lekkostrawną oraz przyjmować środki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe. Jakkolwiek obecne już u noworodka. jak na przykład aspirynę. czyli w okresie.100/UKŁAD LIMFATYCZNY Migdałki są częścią pierścienia tkanki limfatycznej (pierścienia Waldeyera). by poddawać dokładnej analizie połykane pożywienie i reagować na te substancje. rozpoczyna się zapalenie przewlekłe. Do miejscowych objawów procesu zapalnego zaliczyć można powiększenie i zaczerwienienie migdałków oraz pojawienie się na ich powierzchni nalotów ropnych. Szczęśliwie. Gdy dojdzie do trwałego uszkodzenia. utrudniając przez to połykanie. wydaje się jednak oczywiste. zwykle zanika on przed rozpoczęciem okresu dojrzewania. gdy dziecko ciągle jest narażone na kontakt z nowymi typami wirusów i bakterii. W celu złagodzenia objawów należy wypijać większe niż zwykle ilości płynów. Najłatwiej zauważalny jest pomiędzy pierwszym a czwartym rokiem życia. na granicy jej ściany górnej i tylnej.

to krążą w naczyniach krwionośnych i limfatycznych. W tych przypadkach substancje zasadniczo nieszkodliwe. albo grasiczozależne. które zetkną się z antygenami „najeźdźców". mających doprowadzić do wytworzenia takiej ilości limfocytów T i B. m. identyczny co do wyglądu. Wiele musimy się jeszcze nauczyć o istocie i mechanizmach działania odpowiedzi immunologicznej. czyli skład białek charakterystycznych dla intruza. wirusów albo innych mikrobów Specyficzna globulina niszcząca albo unieszkodliwiająca „najeźdźcę" . Drugi. które otaczają. Rozpoczynają produkcję gamma-globulin. bądź to przez stosowanie kuracji hormonalnej. W przypadku następnej podobnej infekcji są zdolne do natychmiastowego rozpoznania antygenu oraz rozpoczęcia wielokrotnych podziałów. które uwalniając w tkankach różne substancje.UKŁAD LIMFATYCZNY /101 Jak działają komórki układu odpornościowego Limfocyty B Limfocyt (plazmocyt) w szpiku kostnym Komórka pomocnicza przenosi informację do plazmocytu Atak bakterii. produkują białka odpornościowe (globuliny). które współdziałają z limfocytami B przy produkcji przeciwciał. a następnie pochłaniają (fago- cytują) „najeźdźcę". W tym przypadku limfocyty także rozpoznają ją jako obcą. Tam dochodzi do różnicowania monocytów albo do ich przekształcenia w makrofagi.. które przemieszczają się z prądem krwi. Proces ten jest nazywany odpornością humoralną. aby odeprzeć atak bakterii. nazywane są cytotoksycznymi (killer). która jest wystarczająca dla jego unieszkodliwienia. Podobnie odporność humoralną zwraca się w pewnych sytuacjach przeciwko własnemu organizmowi.in. natychmiast zostaje on przekazany do najbliżej leżącego węzła chłonnego lub też drogą naczyń limfatycznych do śledziony. że gdy w obrębie naszego ciała pojawi się jakikolwiek obcy organizm. rejestrują je w swej „chemicznej" pamięci i w przypadku ponownej infekcji są zdolne do szybkiej reakcji. . bądź też przez łączenie tkanki dawcy z tkanką biorcy. Wydaje się. Chociaż limfocyty powstają w szpiku kostnym. tworzą limfocyty T. Po zetknięciu się z antygenem limfocyty B przekształcają się w plazmocyty. Limfocyty te nazywane są później komórkami immunokompetentnymi. Pierwszy wytwarzający przeciwciała znany jest jako komórki B albo limfocyty B. które przenoszą informacje o wtargnięciu obcych organizmów. W czasie tego procesu limfocyty T i B zapisują w swej „chemicznej pamięci" antygeny. histaminę. specyficzny dla wielu obcych substancji. zwane pomocniczymi (helper). wirusów albo mikrobów. są także obecne w węzłach chłonnych. i niszczenia przeszczepionej tkanki (odrzucenie przeszczepu). oraz komórki supresyjne (suppressor) hamujące produkcję przeciwciał.limfocytów. jak i wytworzone w węzłach chłonnych limfocyty T pobudzane są do ataku przez komórki wspomagające. powstałe z limfocytów B. Dlatego są częściami składowymi dwóch układów: sercowo-naczyniowego i limfatycznego. a przez to swoiście przedstawiają go komórkom T i B. Limfocyty. Podejmowane są próby przezwyciężenia tego procesu. wywołują niepożądane reakcje mięśniówki naczyń krwionośnych. Nadwrażliwość i reakcje odrzucania przeszczepów Działanie mechanizmów odporności komórkowej może prowadzić do odmiennych rezultatów. niszczą organizm „obcego". które łącząc się z antygenami. w odróżnieniu od zależnej od komórek T odporności komórkowej.Najeźdźca" unieszkodliwiony przez globuliny Limfocyty T : w „Najeźdźca" wchłonięty i zniszczony przez limfocyt Komórka pomocnicza przenosi informację do węzła chłonnego Limfocyt T w węźle chłonnym łych . Tak limfocyty B. Limfocyty B i T. Limfocyty różnicują się w dwa odmienne typy komórek. Podobnie limfocyty T dzieli się na dwie grupy: te. co może prowadzić do stanów nadwrażliwości (alergii). które mają zdolność niszczenia każdej obcej tkanki i organizmu. Dzięki takim mechanizmom nasz organizm buduje swój system obronny. jak na przykład pyłki kwiatowe. czyli przeciwciał. ale różniący się funkcją. pobudzają produkcję przeciwciał. ale ostatnie lata poszerzyły wiedzę immunologów o kilka nowych informacji. gdy tkanka innego osobnika jest użyta jako przeszczep. co prowadzi do ich naciekania Powyżej: plazmocyty.

podczas gdy mięsień skrzydłowy zewnętrzny wywołuje ruchy do przodu. zęby. język oraz gruczoły ślinowe. Gryzienie kontrolują dwa mięśnie żwacz i skroniowy. które następnie mogą być łatwo wchłonięte przez Mięsień skrzydłowy zewnętrzny krew z jelita cienkiego i odtransportowane do natychmiastowego wykorzystania albo zmagazynowania. a skurcze mięśni policzkowych napinają policzki i utrzymują jedzenie w jamie ustnej w czasie żucia. gruczołów oraz ich enzymów w celu przekształcenia pokarmu w oddzielne części. a część mięśnia skroniowego przesuwa ją do tyłu. Mięsień skrzydłowy wewnętrzny porusza żuchwę na boki. Mięsień skroniowy TRAWIENNY . o. Działanie układu pokarmowego jest zależne od współdziałania wielu różnych organów. Mięsień policzkowy Po prawej: W żuciu udział biorą niektóre mięśnie twarzy.Rozdział 9 Proces trawienia pozwala tkankom i komórkom na wykorzystanie substancji energetycznych i odżywczych zawartych w pożywieniu. Ząb sieczny (siekacz) Kieł Ząb przedtrzonowy Położenie gruczołów ślinowych J .

Trawienie Trawienie jest to proces. Enzymy są odpowiedzialne za większość reakcji chemicznych. która rozpoczyna się ustami. Pierwszy.pepsyny. która rozpoczyna rozbijanie węglowodanów na małe cząstki znane jako maltoza i glukoza. układ trawienny. Po prawej: Przewód pokarmowy to rura mięśniowa długości około 1 0 metrów. gdzie zostaje zanurzony w mieszaninie śluzu. które są wytwarzane przez narządy swoiście dołączone do dróg pokarmowych. ale impulsy nerwowe inicjują nową serię reakcji chemicznych. W jelicie cienkim Pokarm opuszczający żołądek i przechodzący do dwunastnicy . Następnie pokarm przesuwa się przez gardło i dalej w dół przełyku aż do żołądka. Proces opiera się na działaniu substancji zwanych enzymami. Śluz chroni wyściółkę żołądka przed szkodliwym działaniem kwasu solnego.ptialiny. Okrężnica esowata Wyrostek robaczkowy • Odbytnica Zwieracz odbytu • . ma postać gęstej. może natychmiast ulec rozłożeniu do peptonów. od bodźców nerwowych oraz od wydzielania hormonów. Trawienie rozpoczyna się już w jamie ustnej. a kończy odbytem. gdy jest na nią zapotrzebowanie. kwasu solnego i kolejnego enzymu . obejmuje wszystkie struktury od ust aż do końca jelita cienkiego. Gastryna jest hormonem. wzrostu lub wykonania naprawy. Pozostałe części są zaangażowane w usuwanie nie strawionych resztek pokarmowych i można je zaliczyć do układu wydalniczego. Do dwunastnicy spływają także soki trawienne z trzustki i znaczne ilości żółci wytwarzanej w wątrobie i magazynowanej w pęcherzyku żółciowym aż do chwili.początku jelita cienkiego. Gdy tylko pożywienie znajdzie się w żołądku. Powyżej pewnego poziomu zakwaszenia gastryna hamuje dalsze wydzielanie kwasu. Dwunastnica wytwarza i uwalnia bardzo duże ilości śluzu. Usta UKŁAD TRAWIENNY /103 Przewód pokarmowy Dno jamy ustnej Przełyk Żołądek Wątroba Część wpustowa Trzustka Dwunastnica Jelito czcze Okrężnica- Jelito kręte Zastawka krętniczokątnicza Kątnica- . jakie mają miejsce w czasie trawienia. który stymuluje komórki żołądkowe do wydzielania kwasu solnego i pepsyny. Ptialina przestaje już działać. zakwaszonej treści żołądkowej. W czasie żucia gruczoły ślinowe zlokalizowane pod językiem nasilają wydzielanie śliny i zawartego w niej enzymu . którego zadaniem jest ochronić jej błonę śluzową przed działaniem zawartego w miazdze pokarmowej kwasu oraz innych enzymów. W rzeczywistości wchodzi w skład dwu układów. Objętość wydzielanego soku żołądkowego i soku jelitowego jest zależna od obecności pokarmu w przewodzie pokarmowym. w którym dochodzi do rozłożenia spożytego pokarmu na substancje łatwe do wchłonięcia i późniejszego wykorzystania przez organizm dla uzyskania energii.

Glukoza jest tam magazynowana w postaci związku zwanego glikogenem.pankreozyminy. trzustka uwalnia inny hormon . występującej w ziemniakach i chlebie skrobi) na cukry proste. Ostatecznie cukry są przenoszone do wątroby. gdzie działa rozkładający skrobię enzym śliny . Do tych enzymów zalicza się trypsynę rozbijającą peptony na mniejsze peptydy. zwanych kryptami Lieberkuhna. Kiedy zaś poziom glukozy jest niższy niż potrzebny. przenosząc te związki bezpośrednio do wątroby. Poza tłuszczami. które neutralizują kwaśną. Aminokwasy (powstałe podczas trawienia białek) oraz cukry proste (uzyskane z węglowodanów) przechodzą bezpośrednio do kapilar wraz z witaminami i ważnymi minerałami. takimi jak żelazo.amylaza. gdzie zachodzą końcowe etapy procesu trawienia.in. lipazę. Glukoza wraz z krwią jest przenoszona do wątroby. Każdy kosmek zawiera naczynia włośniczkowe (kapilary) oraz cienkie. który powoduje rozkład glikogenu na glukozę. Strawiony pokarm przechodzi następnie do jelita czczego i krętego. insulina hormon uwalniany przez trzustkę - powoduje. Jeżeli poziom glukozy we krwi jest wysoki. która rozkłada tłuszcze na małe cząstki kwasów tłuszczowych i glicerolu. Gdy kosmek styka się ze strawionym pokarmem. glicerol.104 / UKŁAD TRAWIENNY Uwalnianie soków trzustkowych stymulują dwa hormony. Sekretyna wpływa na wytwarzanie dużych ilości alkalicznych płynów. że nadmiar zostaje zmagazynowany w postaci glikogenu w wątrobie. wapń i jod. pozostałą przekazuje do komórek i tkanek organizmu. która przekształca je w glukozę. Wchłanianie odbywa się głównie w jelicie krętym. enzymy trzustkowe pomagają także w trawieniu węglowodanów i białek. które są dalej rozkładane przez enzymy jelita cienkiego. W czasie trawienia skrobi przez amylazę powstają dwucukry. częściowo strawioną miazgę pokarmową. Narząd ten wykorzystuje tylko część substancji dla własnych potrzeb. Enzymy trawienne są tutaj uwalniane z komórek spoczywających w małych zagłębieniach w ścianie jelita. Wszystkie powodują rozpoczęcie albo zahamowanie uwalniania glukozy z wątroby. a następnie do krwi. Z kapilar krew spływa do żyły wrotnej. kwasy tłuszczowe i rozpuszczone w nich witaminy dostają się do naczynia mleczowego. tak że wchłonięte zostają jedynie cukry proste. którego ściana wewnętrzna posiada miliony małych wypustek zwanych kosmkami. ślepo zakończone odgałęzienie układu limfatycznego — naczynie mleczowe. Rozkład skrobi Jednym z ważniejszych zadań układu trawiennego jest rozkład węglowodanów złożonych (m. Jeszcze więcej amylazy zostaje wymieszane z pokarmem podczas jego przejścia przez dwunastnicę. W naszym organizmie istnieje wiele mechanizmów zapewniających odpowiedni (zgodny z potrzebami) poziom glukozy we krwi. oraz amylazę trawiącą węglowodany. Proces rozpoczyna się już w jamie ustnej.glukagon. który jest luźnym splotem Metabolizm skrobi Glikogen (zmagazynowana glukoza) Ślinianki: podżuchwowa i podjęzykowa Enzym amylaza Okrężnica Odbytnica (prostnica) Powyżej: Podczas trawienia skrobia jest rozkładana do glukozy przez enzym amylazę. Enzymy trzustkowe są wytwarzane w odpowiedzi na działanie innego hormonu . którym zostają odtransportowane do układu limfatycznego. . a spływająca do dwunastnicy żółć rozbija kulki tłuszczu.

cząsteczek glukozy. Po pierwsze może rozpocząć przekształcanie białek . na przykład na skutek głodzenia. Organizm nasz rozwiązuje ten problem na dwa różne sposoby. Zachowywanie tego poziomu jest jednym z czynników sprzyjających zdrowiu organizmu. a energia odzyskana. Tak jak wątroba gromadzi glukozę w postaci glikogenu. Zbyt wysoki poziom glukozy powodować może cukrzycę. Do najważniejszych należą adrenalina i hydrokortyzon. które są wchłaniane do krwi w jelicie cienkim. podczas gdy woda pozostaje w organizmie. albo zmagazynowana jako ATP. Jeśli tylko glukoza pojawi się we krwi. produkowane przez nadnercza oraz hormon wzrostu wydzielany przez przysadkę mózgową. czyli adenozynotrójfosforan) funkcjonują jak akumulator.głównego składnika strukturalnego . Hormony kontrolują poziom glukozy we krwi.w glukozę. a z kolei jego duże obniżenie upośledza pracę komórek mózgu i prowadzi do utraty przytomności . Kiedy glukoza znajdzie się wewnątrz komórki. która może być zmagazynowana w postaci glikogenu w wątrobie i mięśniach albo przekazana do komórek. Komórki rozwiązują ten problem. Do tego procesu niezbędna jest insulina. Utrzymywanie stałego poziomu glukozy we krwi jest wynikiem wspomagania działania insuliny (która obniża ten poziom. Podobnie jak amylaza. dostarczając w miarę potrzeb małych ilości energii. gdzie może być zużytkowana jako źródło energii (produktem ubocznym jest woda). Tłuszcze. wpływających na uwalnianie glukozy z wąttroby. Po drugie w tkankach może rozpocząć spala- Kontrola poziomu glukozy we krwi Jako że glukoza jest tak istotnym źródłem energii. (Patrz strona 116. wytwarzana jest ona w trzustce przez komórki szczególnej tkanki zgrupowane w tak zwanych wyspach Langerhansa. Związki fosforanowe (najpowszechniejszy to ATP. a nie do jelita. jednak w tym procesie powstają (jako produkt uboczny) ciała ketonowe. . fruktozy i galaktozy. >4« Insulina obniża poziom glukozy we krwi przez wprowadzanie jej do komórek Wątroba przekształca galaktozę i fruktozę w glukozę utlenek węgla Białka mogą być rozłożone do glukozy Glukoza magazynowana jako glikogen Do płuc Prąd krwi Adrenalina i hydrokortyzon podnoszą poziom glukozy we krwi przez uwalnianie jej z wątroby i mięsni. potrzebne są inne źródła energii. • • • Nadmiar glukozy przechowywany jako tłuszcz Energia magazynowana jest w postaci ATP (adenozynotrójfosforanu) nie tłuszczów zamiast glukozy. podobnie jak glukoza. Glikogen jest także gromadzony w mięśniach. Woda i dwutlenek węgla są produktami ubocznymi tej reakcji. W odróżnieniu od amylazy jest wydzielana wprost do krwi.zjawisko znane jako hipoglikemia (niedocukrzenie). są dobrym źródłem energii. a przez to podnoszących jej poziom we krwi. Dwutlenek węgla zostaje następnie przeniesiony wraz z krwią do płuc i wydalony z wydychanym powiet- rzem. od razu jest wyłapywana przez komórki. wprowadzając glukozę do wnętrza komórek) przez dużą grupę hormonów. Źródła energii w sytuacjach kryzysowych Zasoby glikogenu w organizmie nie są zbyt duże i jeśli ulegną wyczerpaniu. jej poziom we krwi musi być utrzymywany na określonym poziomie.UKŁAD TRAWIENNY/105 Jak organizm zużywa glukozę Enzymy. które w razie potrzeby mogą łatwo zostać rozbite. Wątroba przekształca je na glukozę. tak też i energia uzyskana ze spalenia glukozy musi zostać zachowana w każdej komórce. by później stopniowo zużywana umożliwiała przeprowadzanie życiowo ważnych reakcji chemicznych.) Woda W czasie trawienia enzymy rozkładają węglowodany do glukozy. zostaje spalona przy udziale tlenu w celu wytworzenia energii. tworząc wysokoenergetyczne związki fosforanowe. Kolejne spalone cząstki glukozy uzupełniają wyczerpaną baterię.

że ślina ma słabe właściwości antyseptyczne. Po bokach jest połączony ze ścianami gardła -jamy. Umożliwia językowi przyciskanie pokarmów do twardej powierzchni. w którym znajdują się język i zęby. Zostaje to osiągnięte poprzez ruchy wypuklania i zagłębiania się języka. Język ma kształt zbliżony do trójkąta szeroki u podstawy. a tylną . Wargi pokrywa rodzaj zmienionej skóry. Jego rzeczywista funkcja pozostaje do dziś tajemnicą. Funkcja tych komórek jest różna w poszczególnych śliniankach. w pobliżu kąta żuchwy i sięgają aż do kości jarzmowej. wyłożonych warstwą komórek wydzielniczych. Za wydzielanie śliny odpowiedzialne są trzy pary ślinianek zlokalizowane w obrębie twarzy i szyi: przyuszne. które dają im niezwykłą wrażliwość. Ślinianki podżuchwowe leżą. W odróżnieniu od zwykłej skóry nie ma ona włosów. jak wskazuje nazwa. będąc jednocześnie narządem mowy. a przez to ich zgniatanie i mieszanie. Koniuszek języka może się swobodnie poruszać. Aktywność języka jest zależna od mięśni go tworzących oraz tych. Te dwie pary gruczołów wylewają swoją wydzielinę po obu stronach wędzidełka języka (cienkiego paska tkanki uwypuklającego się z dolnej powierzchni języka i łączącego się z wyściółką dna jamy ustnej). skąd następnie przechodzi przez przełyk do żołądka. jakie one wytwarzają. że pozwala na dodatkowe zamknięcie dróg oddechowych podczas połykania. Elastyczność podniebienia miękkiego zezwala na jego ruch do góry podczas połykania pokarmów. będący w istocie tworem pośrednim pomiędzy prawdziwą skórą a błoną śluzową wyściełającą wnętrze jamy ustnej. jest przymocowany do żuchwy i do kości gnykowej. Podstawą. podczas gdy drugie wyjście łączy się ze szlakami prowadzącymi do przewodu pokarmowego i dróg oddechowych. . który dezynfekuje jamę ustną. która stanowi przedłużenie jamy ustnej ku tyłowi. zapobiegając ich przesunięciu się w kierunku części nosowej gardła. Każdy taki gruczoł jest złożony z wielu rozgałęziających się kanalików. Posiada ona enzym ptialinę.wodnej wydzieliny zawierającej śluz. Ślina spływa z nich przewodami uchodzącymi na wewnętrznej powierzchni policzków. Jakkolwiek ślinianki przyuszne są największe. Jama ustna jest wyłożona błoną śluzową. opierając się na przednich zębach. pozwala utrzymać stałą wilgotność wnętrza jamy ustnej. splecionych z tkanką elastyczną i licznymi zakończeniami nerwowymi. oraz związek chemiczny zwany lizozymem. Język tworzą pasma mięśniowe biegnące podłużnie i poprzecznie. Język Przekrój języka Brodawki grzybowate Brodawki nitkowate Wędzidelko przytwierdzające język do dna jamy ustnej Tętnica. Ze środka podniebienia miękkiego zwisa w dół strzępek tkanki zwany języczkiem. Z jednej strony jest zamknięta przez wargi. Kiedy zadanie to zostanie wykonane (szybciej u błyskawiczBrodawki okolone w obrębie podstawy języka nie „łykających" jedzenie). produkują zaledwie jedną czwartą wytwarzanej śliny. Podniebienie twarde jest utworzone przez wyrostki podniebienne kości szczękowych. dlatego cechuje ją znaczna zdolność do regeneracji. Ślina ze ślinianki podjęzykowej jest bardzo lepka'. Można więc powiedzieć.podniebienie miękkie. jednak gdy człowiek nie mówi i nie je. Przez ten związek z dwoma najważniejszymi dla organizmu układami jama ustna jest zaangażowana zarówno w oddychanie. Podczas jedzenia główną funkcją języka jest wsuwanie pokarmu pomiędzy zęby (do żucia) oraz formowanie z tego rozdrobnionego pożywienia gotowych do połknięcia kulistych kęsów.największe spośród tych gruczołów są osadzone przed małżowiną uszną.Jama ustna Jama ustna człowieka jest rodzajem zagłębienia. podczas gdy mięsień gnykowo-językowy przywraca go do pozycji spoczynkowej. podjęzykowe oraz podżuchwowe. Powiększenie przekroju języka (na prawo) pokazuje brodawki i kubki smakowe na jego powierzchni oraz mięśnie i gruczoły ślinowe poniżej. Ślinianki przyuszne . czyli chroni przed zachłyśnięciem. Ślinianki Nasz organizm wytwarza codziennie około 1.enzymu rozkładającego skrobię . Poza tym w obrębie jamy ustnej rozrzucone są liczne drobne gruczoły. Zbudowane są z włókien mięśniowych. żyła i nerw językowy Po prawej: Rysunek (bardziej na prawo) przedstawia sposób osadzenia języka w jamie ustnej. a jego powierzchnia dolna jest przymocowana do dna jamy ustnej przez cienki pasek elastycznej tkanki zwany wędzidełkiem. która rozpoczyna trawienie. język przepycha kęs do gardła. pod żuchwą i poniżej zębów trzonowych. ale niektórzy przypuszczają. zwęża się i jest nieomal szpiczasty na koniuszku. które mogą powodować pewną ruchliwość języka. spoczywa on wewnątrz jamy ustnej. z którymi jest złączony. nie mają takiego samego składu. a w porównaniu z wydzieliną innych ślinianek jest bardziej wodnista i zawiera więcej ptialiny . Ciągłe wydzielanie tych gruczołów. Większe możliwości wykonywania różnorodnych ruchów zapewniają językowi skurcze mięśni zlokalizowanych z tyłu i na bocznych powierzchniach szczęk i żuchwy. dlatego płyny. wspomagane przez ślinianki. zawierającą gruczoły produkujące lepki płyn nazywany śluzem. Przednią część powierzchni górnej jamy ustnej stanowi podniebienie twarde.7 litra śliny . Mięsień rylcowo-językowy powoduje ruch języka do góry i tyłu. a także od sposobu jego stabilizacji w jamie ustnej. a podjęzykowe spoczywają pod językiem na dnie jamy ustnej. Błona wyściełająca wewnętrzne powierzchnie policzków wytrzymać musi różne obciążenia. gruczołów potowych ani łojowych. jak i przyjmowanie pokarmu. czyli korzeniem. To wargi nadają ustom wyraz. Powierzchnia górna środkowej części języka jest lekko zaokrąglona.

UKŁAD TRAWIENNY /107 Budowa jamy ustnej Trąbka Eustachiusza Migdatek gardłowy Podniebienie twarde Podniebienie miękkie Gardło Błona śluzowa Ząb Warga Podniebienie miękkie Języczek Migdatek Język Podniebienie Nagłośnia i— I Szczęka dolna (żuchwa) Krtań Przełyk Język V Ślinianka podżuchwowa Tchawica śluzowata. ptialina kontynuuje rozkładanie skrobi. który zawiaduje wszystkimi nieświadomymi . omywając kubki smakowe. pokrywając kęs pokarmowy. co widzimy w lustrze po otwarciu ust. Dopiero płyn zawierający cząstki pokarmowe może. Tak więc niezbędne jest. podczas gdy dominujący w produkcji śliny gruczoł podżuchwowy wytwarza ślinę będącą mieszaniną równych części śluzu i płynu zawierającego ptialinę. w większości ulokowanych w obrębie błony śluzowej pokrywającej język. które następnie przekazywane na drodze chemicznej do mózgu umożliwiają rozpoznawanie smaku pokarmów. wywołać w nich powstanie impulsów. Małe ilości śliny są stale wytwarzane w ciągu dnia i nocy pod kontrolą autonomicznego układu nerwowego. Funkcje śliny Najważniejszą funkcją śliny jest udział w procesach trawienia. Sprawia. Śluz w niej zawarty działa jak smar. Organem zmysłu smaku są tysiące kubków smakowych. a jej działanie jest hamowane przez kwaśny odczyn treści żołądkowej. Pierwszy etap trawienia rozpoczyna ptialina. Jeżeli jednak kulka pokarmu jest zbyt duża i nie może zostać całkowicie spenetrowana przez kwas. aby ślina najpierw rozpuściła jakąś część pożywienia. Działają jednak jedynie w odpowiedzi na płyny i dlatego pokarm stały w suchej jamie ustnej nie wywołuje żadnych wrażeń smakowych. a także nasącza suchy pokarm. Dzięki ślinie możliwe jest także „smakowanie" pokarmów i płynów. będąca składnikiem śliny. Na prawo ukazane są elementy wewnętrznej budowy jamy ustnej. Roz- bija wiązania skrobi. Powyżej: Obrazek po lewej pokazuje nam to. czyniąc go łatwiejszym do przeżucia i połknięcia. że jama ustna jest odpowiednio zwilżona podczas jedzenia. przekształcając ją w prostsze cukry.

oraz korzenia zatopionego w zębodole. zależnie od potrzeby. a ponadto wyróżnia się zęby przedtrzonowe — pośrednie co do kształtu i lokalizacji. kły oraz trzonowce. przy czym korzeń jest zwykle częścią dłuższą. Uchodzą one w kilku miejscach w górnej części policzków oraz na dnie jamy ustnej. gdy wjamie ustnej znajdzie się jedzenie. gdyż nie zwilżony język i wargi nie mogą się swobodnie poruszać. Przednie zęby posiadają tylko jeden korzeń. podobnym do kości materiałem. Przeplecione są pasmami tkanki łącznej. czynnościami. Zęby Ślinianka przyuszna Przewód przyuszny Wędzidełko języka Ujście przewodu podjęzykowego Ślinianka podżuchwowa Komórki ślinianki wydzielające śluz Powyżej: Ślina dopływa do jamy ustnej poprzez przewody prowadzące od ślinianek. później są zwykle wszystkie tracone.miazgą zęba. które ponadto zawierają naczynia krwionośne i nerwy. zmieniać objętość śliny. W obrębie korony zębina jest pokryta ochronną warstwą szkliwa .niezwykle twardej. co stanowi rodzaj zderzaka chroniącego zęby i kości przed uszkodzeniem podczas gryzienia. nie unerwionej i bezkomórkowej substancji. Szczególnie ważnym obszarem jest szyjka zęba. Można je uporządkować w podobny sposób jak mleczne. gdzie korona stapia się z korzeniem. obecne w okresie dzieciństwa. Ślina pozwala na utrzymanie wilgoci wjamie ustnej i nasączenie suchego pokarmu. Główny element strukturalny zębów jest zbudowany ze zwapniałej tkanki zwanej zębiną. Środek zęba ma kształt wydrążonej komory. widocznej w obrębie jamy ustnej. podczas gdy tylne najczęściej dwa lub trzy. Rodzaje zębów Można wyróżnić dwie główne grupy zębów. czyli miejsce. który dodatkowo stabilizuje korzeń w zębodole. Pobudzenie układu sympatycznego (współczulnego) powoduje zmniejszenie tej objętości. która jest twardym. chroniąc leżące poniżej tkanki przed zakażeniem i innymi szkodliwymi czynnikami. Dzieli się je na trzy zasadnicze rodzaje: siekacze. W takiej sytuacji mówienie sprawia trudność. Z drugiej strony wzrost wydzielania śliny następuje na drodze odruchu przenoszonego włóknami nerwowymi układu parasympatycznego (przywspółczulnego). Obecny w ślinie enzym . W ciągu życia pojawiają się dwa kolejne ich komplety. Takiemu sposobowi umocowania zębów zawdzięczamy ich niewielką ruchliwość własną. która rozciąga się od korony w dół. Zębina jest tkanką unerwioną i jej termiczne albo chemiczne drażnienie może prowadzić do powstania bodźców bólowych. Podobny efekt można osiągnąć przez wywołanie odruchu warunkowego (nabytego) oglądaniem lub „zwykłym" myśleniem o jedzeniu. Impulsy nerwowe mogą. Pobudzenie wydzielania śliny poprzez ten układ następuje wtedy.ptialina rozpoczyna proces trawienia przez rozbijanie wiązań produktów skrobiowych. pomiędzy kłami i trzonowcami. który leży w wyrostku zębodołowym szczęki lub części zębodołowej żuchwy. Zęby mleczne. Przez ten właśnie otwór do wnętrza komory zęba wnikają drobne naczynia krwionośne oraz nerwy. Zębodoły Każdy ząb jest umocowany swym korzeniem w zębodole. Korzeń jest otoczony przypominającym zębinę cementem. Każdy ząb składa się z dwu części: korony. aż do końca korzenia i otwiera się na jego końcu. zawierającym także żywe komórki. Jednak sposób przymocowania jest dość skomplikowany i biorą w nim udział włókna tworzące więzadło okołozębowe. łączących cement pokrywający korzeń z częścią kostną zębodołów. co objawia się uczuciem suchości w jamie ustnej podczas zdenerwowania. . Mankiet utworzony przez dziąsło szczelnie otacza to miejsce.108/UKŁAD TRAWIENNY Ślinianki Zęby to twarde kościopodobne twory osadzone w zębodołach szczęk i żuchwy. Jej działanie kończy się jednak pod wpływem kwaśnej treści soku żołądkowego. wypełnionej dobrze unerwioną tkanką łączną . co nazywane jest odruchem wrodzonym (bezwarunkowym). Składa się ono z grupy mocnych włókien kolagenowych. Zęby stałe zajmują miejsce mlecznych.

ostatecznie wyznaczając ułożenie korzeni zębów. Problemy z ząbkowaniem dotyczyć mogą każdego z zębów mlecznych. konieczne może być ich usunięcie. roku życia większość ludzi ma już wszystkie zęby stałe. Prawidłowo powinny być rozmieszczone w sposób zapewniający dość miejsca większym. Stałe trzonowce pojawiają się nie na miejscu mlecznych. owalny łuk z siekaczami i kłami w przedniej części. Również i w czasie wyrzynania się zębów staNoworodek 9 miesięcy \ łych jest zauważalna znacząca zmienność. po szóstym roku życia wypadają najpierw górne. Gdy proces wyrzynania dolnych siekaczy jest już ukończony. Wiek. U około 25 procent populacji nie pojawia się nigdy jeden lub więcej zębów mądrości. podczas gdy pozostałe zapoczątkowują powstawanie szkliwa. które zostają zastąpione przez zęby stałe. 3 lata <&> 6 lat . przedtrzonowcami i trzonowcami coraz bardziej do tyłu. .UKŁAD TRAWIENNY /109 Dla siekaczy charakterystyczny jest podobny do brzytwy. a następnie kły i trzonowce . po których wkrótce pojawiają się górne. może być różny. Pomiędzy drugim a trzecim rokiem życia większość dzieci ma już komplet 20 zębów mlecznych. zaczynają się pokazywać górne siekacze. zwany też zębem mądrości. Zęby tworzą w jamie ustnej równy. Na tym etapie komórki nabłonkowe prymitywnej jeszcze jamy ustnej namnażają się i tworzą gruby wałeczek w kształcie łuku zębowego. zaostrzony brzeg. komórki te tworzą pączkowate wrośla w tkankę leżącą pod nabłonkiem.chociaż i ta kolejność może się zmieniać. Prawidłowe łuki zębowe są tak dopasowane. w którym to zachodzi. a potem dolne siekacze.a następnie pojawiają się inne. proces ten kończy się dopiero około roku po pojawieniu się mlecznych zębów. tnąc jak ostrza nożyczek. a jeżeli dojdzie do ich wklinowania pod dziąsłem. Następnie. Rozwój zębów Pierwsze oznaki rozwoju zębów pojawiają się u sześciotygodniowego płodu. w miarę wypadania mlecznych zębów. W wielu miejscach. że podczas gryzienia przeciwległe zęby stykają się. co zdarza się u około 50 procent ludzi. Niektóre zęby mądrości mogą nigdy nie przebić się przez dziąsła. Około 20. Zjawisko to mogą tłumaczyć teorie ewolucyjne . około osiemnastego roku życia. jakby wyznaczały miejsce ostatecznego połączenia pomiędzy zębiną a szkliwem. Pierwszymi zębami są dolne siekacze. Spośród stałych zębów najwcześniej ukazują się trzonowce w wieku około sześciu lat . a położone w przeciwległych szczękach i żuchwie współpracują. stałym zębom. co dla wielu niemowląt jest dość bolesne. Około szóstego miesiąca życia pojawia się pierwszy z dolnych siekaczy i rozpoczyna się wyrzynanie zębów. Pączki przybierają następnie kielichowaty kształt i stopniowo rozrastają się w taki sposób.1- 9 lat 12 lat 21 lat Zęby mleczne zaczynają się wyrzynać około połowy pierwszego roku życia. drugi około dwunastego. Część z tych komórek zaczyna później tworzenie zębiny. ale z tyłu za nimi. Brzegi tych kielichowatych zawiązków wrastają coraz głębiej. Niewielka liczba dzieci ma po kilka zębów już przy urodzeniu.wraz ze zmniejszaniem się wielkości szczęki następowało zmniejszanie się liczby zębów. odpowiadających poszczególnym zębom. a trzeci. Czasami u około 25 procent dorosłych nie pojawiają się nigdy zęby mądrości. U noworodka jedynym objawem zamknięcia zawiązków zębowych są pogrubienia w obrębie dziąseł zwane „poduszeczkami". podczas gdy u innych mogą się one nie pojawić do końca pierwszego roku życia. Pierwszy wyrzyna się około szóstego roku życia. podczas gdy kształt trzonowców i przedtrzonowców lepiej sprawdza się podczas rozdrabniania pokarmów. następnie kły i trzonowce. Budowa kłów jest idealna do rozrywania i szarpania. tworzące razem pełny zestaw 20 zębów mlecznych.

ż. kły szarpią.110/UKŁAD TRAWIENNY Zęby mleczne i stale Siekacz przyśrodkowy (7-9 rok życia) _ Siekacz boczny (7-9 r. dopiero więc gdy pojawią się stałe siekacze.ż. wśród których podobnie wyróżniamy 4 siekacze.Korona Korzeń • v Ząb przedtrzonowy Siekacz Kiet Teoretycznie wszyscy mamy 32 zęby. a zęby mądrości czasami w ogóle nie wyrastają.) Tylny ząb trzonowy (2O40m.) Przedni ząb trzonowy (12-16 m. W okresie wyrzynania się zębów stałych.ż. gdyż większe stałe zęby uwypuklą każdą nieprawidłowość. co może trwać około sześciu lat. gdy ukażą się wszystkie zęby stałe. Niemowlęta i małe dzieci mają tylko 20 zębów mlecznych. podczas gdy wielkość zębów nie zmienia się.) Kiet (16-20 m.ż.) Drugi ząb trzonowy (1113ż) ' Ząb mądrości (17 r. Zęby mleczne są zwykle mniejsze niż ich następcy.ż.ż. która zwykle zanika wraz z wyrzynaniem się stałych kłów. a ich układ w żuchwie i szczękach jest identyczny: 4 siekacze. Stałe górne siekacze wyglądają zwykle na nieproporcjonalnie duże w stosunku do twarzy dziecka. gdyż powodują one ścieśnianie siekaczy.ż.) Pierwszy ząb przedtrzonowy (10-12 r. Drugi ząb przedtrzonowy . W procesie ewolucji zmieniły się zęby człowieka: kły są znacznie mniej ostre. Jeśli górne siekacze mają jakąkolwiek skłonność do wystawania.ż. Kość zębodotu Więzadła okołozębowe Cement (kostniwo) Naczynia krwionośne .) .ż.ż. Siekacze tną.ż.) Pierwszy ząb Uzonowy(6-7r.) Siekacz boczny (8-10 m. jednak później wrażenie to znika. 4 przedtrzonowce i 6 trzonowców. pomiędzy górnymi siekaczami może występować przerwa. można to łatwo stwierdzić.) Siekacz przyśrodkowy (6-8 m. Zmiany ułożenia zębów Przekrój zęba trzonowego Korona zęba Szyjka Korzeń Ząb trzonowy . Szczęka górna Kiel (9-12 r. 2 kły i 4 trzonowce. widoczny jest ostateczny kształt łuku zębowego. jako że twarz rośnie. Podobnie stłoczenie zębów jest widoczne dopiero wtedy. czyli 10 zębów w żuchwie i szczękach. gdy mleczne zęby są zastępowane stałymi." (10-12 r. 2 kły. czyli razem 16 zębów. a trzonowce i przedtrzonowce rozdrabniają pokarm.) *'*mu\..) Po zakończeniu procesu wyrzynania się mlecznych zębów części szczęk podtrzymujące je nie ulegają już więcej zauważalnemu powiększeniu.

których ruchy pomagają w wytwarzaniu dźwięków mowy. Względnie grubą warstwę mięśniową tworzą włókna okrężne i podłużne. Wyścieła go błona śluzowa. zarówno stojąc na głowie. Kęs pokarmu nie zsuwa się biernie w dół przełyku aż do żołądka. Podobnie jak reszta przewodu pokarmowego. Następny etap połykania jest przeprowadzany automatycznie i nie mamy na niego wpływu. zamykając nosową część gardła. jak i siedząc. . Funkcją położonej niżej. gdy język. pokarm albo płyn dostają się do krtani . Ostatnia czynność zapewnia drożność tchawicy i krtani. Spychają go serie falowych skurczów zwanych perystaltycznymi. Przełyk Zapalenie wywołane przez zarzucanie steczne treści żołądkowej Prawidłowe położenie żołądka i przepony Ujście trąbki Eustachiusza Część nosowa gardła Część ustna t / gardła" Podniebienie miękkie Nagłośnia Część-/1 krtaniowa. Następnie przechodzi przez przeponę i łączy się z wpustem żołądka. podnoszą jednocześnie podniebienie miękkie (ruchomy fragment tego sklepienia). przepycha- UKŁAD TRAWIENNY/111 jąc kęs do górnej części przełyku. gardl Podniebienie twarde Jama ustna Przełyk Podniebienie miękkie przesuwa się. Zaciskające ruchy mięśni gardła przepychają kęsy do dołu. Podniebienie miękkie przemieszcza się. rozpoczyna się silny kaszel. Wejście do przełyku znajduje się bezpośrednio za tchawicą. Tuż poniżej wcięcia szyjnego w górnej części klatki piersiowej przełyk zagina się lekko w lewo i krzyżuje od tyłu z oskrzelem głównym lewym. Część ta leży dokładnie do tyłu od krtani i jej warstwa wewnętrzna łączy się z chrząstkami . W tym samym czasie inne mięśnie gardła i głowy przyciskają język do sklepienia jamy ustnej. Gardło w czasie połykania Ta część żołądka | znajduje się w klatce i piersiowej.tarczowatą i pierścieniowatą. przyciskając kęs pokarmowy do górnego sklepienia. Przełyk jest elastyczną rurą o długości około 25 centymetrów i średnicy przekroju równej 2. Jest to proces czynny. Żołądek został popchnięty do góry przez powiększoną macicę. który usuwa połknięte substancje. podtrzymywana przez błonę podśluzową.zjawisko to zwane jest zakrztuszeniem się. umożliwiająca łatwe przesuwanie pokarmu. tak że pokarm nie może tam wrócić.Przełyk i żołądek Faza ustna trawienia kończy się. powiększona macica wpycha górną część żołądka do klatki piersiowej. w ciągu paru sekund następuje po sobie wiele czynności.5 centymetra. dzięki któremu możemy pić i połykać pokarmy. które mają zapobiec nałożeniu się aktu połykania i oddychania. zawracając jego zawartość do przełyku. Jeśli to nastąpi. Czasami. zamiast •ą w jamie brzusznej. gdy nagłośnia nie zamknie wejścia do krtani odpowiednio wcześnie. zapobiegając przez to przesuwaniu kęsa pokarmowego do przestrzeni w tylnej części nosa i zamykając nagłośnią uniesione wejście do krtani. jest zbudowany z czterech warstw. Przesuwanie się pokarmu nie jest więc mechanizmem zależnym od siły ciężkości. Podniebienie miękkie obniża się Kęs pokarmowy Nagłośnia opada w dół zamykając krtań. zabezpieczając stały dopływ tlenu. Gdy jedzenie znajdzie się w gardle. Jeśli tylko jedzenie przesunęło się poza tylną część języka. przykryte od zewnątrz włóknistą warstwą ochronną (przydanką łącznotkankową). przepycha go jednocześnie w stronę leżącej za jamą ustną cieśni gardzieli. krtaniowej części gardła jest udział w połykaniu pokarmów. kierując na dalsze etapy trawiennej podróży. / U góry: Zarzucanie treści żołądkowej do przełyku jest często spotykane w okresie ciąży. blokując wejście do części nosowej gardła. Kurczą się mięśnie gardła. ff/~ Kęs pokarmowy w gardle Przełyk Tchawica Nagłośnia Poniżej: W czasie połykania jedzenie jest wpychane do przełyku przez mięśnie ustnej części gardła. rozpoczyna się odruch bezwarunkowy. a nagłośnia zamyka jamę krtani.

zostaje zaciśnięta. która warstwą śluzu chroni się przed własnymi. W miejscu połączenia tych dwóch organów widoczny jest rodzaj pierścienia utworzonego z mięśni (zwieracz odźwiernika). Powrotowi treści żołądkowej do przełyku zapobiega aktywność warstwy mięśniowej ściany przełyku oraz to. kwaśnymi sokami trawiennymi. czyli odźwiernik. Jakkolwiek refluks kwaśnej zawartości żołądka jest najpospolitszy. gdy w jakimkolwiek miejscu w organizmie następuje przepływ płynu w złym kierunku. która następnie przez pierścień mięśniowy . gdy powiększona macica wypycha zawartość żołądka do góry. dochodzi do wystąpienia refluksów.pierwszą częścią jelita cienkiego. aż zostanie całkowicie rozłożona. niż sądzi większość ludzi-leży tuż pod przeponą. Jeśli zawiodą te mechanizmy. Następnie jest ona przepychana przez dalsze odcinki jelita. wyłożonej specjalną błoną śluzową z licznymi fałdami. Tak więc podczas przechodzenia fali perystaltycznej przez żołądek małe ilości jego treści stale wydostają się do jelita cienkiego. Fałdy błony wewnętrznej zawierającej komórki wydzielające śluz i soki trawienne Śliska warstwa okrywająca Podłużne — -— i okrężne warstwy mięśni ściany żołądka j Pomiędzy żołądkiem i przełykiem nie można odnaleźć struktury podobnej do typowego zwieracza (np. Błona wyściełająca wytwarza duże ilości specjalnego soku. a dolna. pierścienia mięśniowego tworzącego zwieracz odbytu). ale często też dokucza osobom w średnim wieku. jaką jest przełyk. czyli zarzucania treści żołądkowej do przełyku. który rozpoczyna trawienie. ze śliską warstwą okrywającą oraz pofałdowaną błoną wewnętrzną. która następnie zostaje przepchnięta do dwunastnicy. Płuca Przełyk Przepona Wątroba Śledziona Warstwa śluzu wyścielającego żołądek objawy nazywane potocznie zgagą) uznawany bywa za zjawisko normalne. Zarzucanie treści żołądkowej do przełyku jest najczęstsze u niemowląt oraz ludzi starszych. a zawiera kwas i enzymy. Jego górna część zwana wpustem łączy się z przełykiem. Powodować też może dolegliwości w okresie ciąży.zwieracz odźwiernika .112/UKŁAD TRAWIENNY Budowa i położenie żołądka Żołądek jest położony wyżej. służący jako zbiornik jedzenia. z dwunastnicą . Żołądek Żołądek jest workiem mięśniowym. Jedzenie jest mieszane w żołądku z sokiem tak długo. Chociaż ze względu na częstość występowania refluks żołądkowy (dający . Zwieracz odźwiernika nadzorujący wyjście z żołądka nigdy nie jest całkowicie zamknięty. w chwili rozkurczu przepuszcza on miazgę pokarmową do dwunastnicy. aż powstanie miazga. Jest to worek mięśniowy. że przy przechodzeniu przez przeponę rurka.przechodzi do dwunastnicy. Soki przekształcają trafiające do żołądka jedzenie w papkę. Lekarze używają pojęcia refluks. Żołądek jest przede wszystkim zbiornikiem pokarmu. to jednak może prowadzić do wystąpienia zaburzeń trawiennych. Ściana żołądka składa się z grubej warstwy mięśni. leżącym w górnej części jamy brzusznej. podobne problemy mogą pojawić się również w innych układach.

Wewnątrz znajduje się warstwa podśluzówkowa. . Dwunastnica mierzy około 25 centymetrów. wyznacza ją wiele stopniowo pojawiających się zmian. długości około 2. Błona śluzowa jelita cienkiego posiada liczne fałdy okrężne. Jelito grube jest także częścią przewodu pokarmowego. które wydzielają ochronny śluz. Krypty Lieberkuhna wydzielają enzymy trawienne oraz soki alkaliczne neutralizujące kwas żołądkowy. Dwie warstwy mięśni w jej ścianie kurczą się i rozkurczają naprzemiennie. Trawienie Częściowo nadtrawiony i upłynniony pokarm wchodzący do dwunastnicy zawiera duże ilości kwasu solnego. Średnica jelita czczego wynosi około 3. <lóre zwiększają powierzchnię błony wewnętrznej. . chociaż oba posiadają dwie zewnętrzne warstwy mięśniówki i wewnętrzną warstwę błony śluzowej wyściełającą światło. Jelito kręte Okrężnica Kątnica Wyrostek robaczkowy — Prostnica (odbytnica) Po lewej: Dwunastnica. UKŁAD TRAWIENNY /113 Dwunastnica Błona podśluzówkowa Warstwa mięśniowa przesuwa pokarm przez dwunastnicę.5 metra.Jelito cienkie Dwunastnica przyłączona do dalszej części żołądka stanowi pierwszy odcinek jelita cienkiego i w znaczący sposób wpływa na proces trawienia. Wspólne ujście przewodu żółciowego wspólnego i trzustkowego do dwunastnicy Jelito cienkie i grube Dwunastnica Powyżej: Wężopodobna dwunastnica jest pierwszą częścią jelita cienkiego przyjmującą masę pokarmową Jelitoczcze z żołądka i . zawierająca liczne gruczoły zwane gruczołami Brunnera. jelito czcze i kręte tworzą jelito cienkie .. bogaty w niektóre enzymy trawienne. Gruczoły Brunnera wydzielają śluz ochronny. wydzielająca alkaliczny sok dwunastniczy.kontynuującą procesy trawienia. -. Sok ma także neutralizować kwaśny odczyn treści żołądkowej. Dwunastnica łączy żołądek z jelitem czczym. Od niej rozpoczyna się jelito czcze.końcową część układu trawiennego. Komórki śluzówki muszą ciągle być zastępowane nowymi. Tutaj jest on neutralizowany przez własne soki dwunastnicy oraz przez działanie soku trzustkowego i żółci. Pomaga on uchronić dwunastnicę od samostrawienia i uszkodzenia przez kwasy żołądkowe. Mnożą się szybciej niż jakiekolwiek inne komórki ludzkiego organizmu: co godzinę na każde 100 komórek jest wymieniana jedna. ale spełnia wyłącznie funkcje wydalnicze. Granica pomiędzy nimi nie jest ostra. których wysokość i gęstość maleje w kierunku jelita grubego. przesuwając tym samym pokarm wzdłuż jej światła.dzięki wydzielanym Okrężnica enzymom . Ma kształt podkowy otaczającej głowę trzustki. podczas gdy jelito kręte jest trochę węższe. Najbardziej wewnętrzną warstwą jest błona śluzowa. które są transportowane z trzustki przewodem trzustkowym i z pęcherzyka żółciowego przewodem żółciowym wspólnym.8 centymetra.i Naczynia krwionośne i limfatyczne zaopatrujące komórki dwunastnicy Przekrój ściany dwunastnicy Kosmki. To pierwsze ma także grubsze ściany. • . Te trzy rodzaje płynów są odpowiedzialne za dalszy etap trawienia. które następnie przechodzi w jelito kręte.

Szerokość krezki.5 metrów długości łączy jelito czcze i dwunastnicę z jelitem grubym i stanowi prawie połowę długości całego jelita cienkiego. Dlatego też ta część przewodu pokarmowego jest bardzo dobrze zaopatrzona w krew.błonę wyściełającą całą jamę brzuszną. która biegnie do wątroby. co pozostaje. dzięki której w kontakt z pokarmem wchodzi możliwie największa powierzchnia i wchłanianie jest niesłychanie wydajne. Pozwala to obu częściom jelita cienkiego na wykonywanie w miarę swobodnych ruchów w jamie brzusznej.dolna część jelita cienkiego . tworząc żyłę wrotną. mierzona od jej podstawy aż do jelit. przy czym żyły zbierające krew nie prowadzą wprost do serca. że zanim wchłonięte substancje trafią do innych części ciała. tak tłuszcze zostają wchłonięte przez naczynie limfatyczne biegnące w kosmku. ale łączą się z innymi żyłami jelitowymi. Szczególny rodzaj bogatej w tłuszcze limfy. odpływającej z jelit. jest głównie woda i resztki pokarmowe. Podobnie jak substancje odżywcze do krwi. Tym.jest ostatnim etapem. która lepiej lub gorzej jest jednak przymocowana do tylnej ściany brzucha. Powierzchnia zewnętrzna jest chroniona przez otrzewną . Do wypełniania tej funkcji jelito cienkie posiada odpowiednio wyspecjalizowaną błonę wewnętrzną. musi być v. których powierzchnia oglądana pod mikroskopem okazuje się być złożona z delikatnych. Pęcherz moczowy Odbytnica Wnętrze jelita czczego tworzy szereg okrężnych fałd. Ma on około 15 centymetrów długości i jest przytwierdzony do tylnej ściany jamy brzusznej. Każdy kosmek posiada w środku kanał limfatyczny zwany też naczyniem mleczowym. Ten wachlarzopodobny twór składa się z dwu warstw otrzewnej. dostarczaną przez liczne żyły i tętnice. Jelito kręte Jelito kręte . wynosi prawie 20 centymetrów. w którym następuje wchłonięcie z pokarmu substancji odżywczych potrzebnych organizmowi. Tętnice i żyły prowadzące krew do i ze ścian jelita biegną w krezce. jest nazywany mleczem. Budowa jelita krętego jest podobna do budowy dwu pozostałych części jelita cienkiego. palczastych wypustek zwanych kosmkami.ystarczająco dobrze w nią zaopatrzone.5 metra długości. przez który przechodzi pokarm w drodze do jelita grubego. jelito czcze i kręte są podtrzymywane przez elastyczną błonę zwaną krezką. najpierw zostają wykorzystane i przetworzone w wątrobie. warstwy śluzówki i warstwy komórek wyściełającej światło jelita. Proces wchłaniania zostaje zakończony w jelicie krętym. Lokalizacja jelit Pęcherzyk żółciowy Okrężnica Dwunastnica Jelito kręte Krezka W odróżnieniu od dwunastnicy. gdyż powierzchnia komórek pokrywających kosmki jest uformowana w strukturę zwaną „brzeżkiem szczoteczkowym''. Oznacza to. . Ma około 3. Powierzchnia wchłaniania jest jeszcze większa. Wchłanianie Jako że funkcją jelita czczegc jest przenoszenie substancji odżywcz} h z pożywienia do krwi. Koniec podtrzymujący jelita ma natomiast około 5. Wnętrze składa się z dwóch warstw mięśni odpowiedzialnych za przesuwanie trawionego pokarmu wzdłuż jelita.114/UKŁAD TRAWIENNY Jelito czcze i kręte jest przyczepione do tylnej ściany brzucha przez wachiarzowaty twór zwany krezką. Funkcja jelita czczego Jelito czcze jest miejscem. To właśnie w jelicie czczym z pokarmu do krwi przechodzą składniki odżywcze. Każdy taki kosmek mierzy około 1 milimetra.

Jego warstwa wewnętrzna (śluzówka) jest pokryta małymi. po prawej). po lewej).UKŁAD TRAWIENNY/115 Położenie i budowa jelita krętego Tętnica Otrzewna Dwunastnica Naczynie limfatyczne Jelito czcze Gruczoł Okrężnica Jelito kręte Światło jelita Okrężnica Rzęski Warstwy śluzówki Komórki śródbłonka Warstwy mięśni Jelito kręte jest ostatnią częścią jelita cienkiego. Efektem tego jest zwiększenie powierzchni Kosmki jelita. umożliwiające szybkie wchłanianie substancji odżywczych do krwi w naczyniach włosowatych (poniżej. Włośniczki (kapilary) Rzęski Naczynie mleczowe Krypty Lieberkuxhna . palczastymi wypustkami nazywanymi kosmkami (poniżej. przez którą przechodzi pokarm.

tak pochodzenia zwierzęcego. jakim jest spalanie produktów rozpadu tłuszczów nazywanych ketonami.białkami. skąd pobierają je niektóre narządy (mięśnie.8 kilograma. ale jeśli . albo też całkowicie omijać wątrobę. ujemnie wpływając na zdolność macicy do efektywnych skurczów. Wyróżnia się dwie jej części zwane płatami: lewym i prawym. powoduje u pacjenta skłonność do krwawień oraz pojawianie się innych komplikacji. tlenu i wodoru. Wytwarzanie białek Białka są niezbędne dla odnowy i tworzenia komórek w całym organizmie. a potrzebujemy ich do wytwarzania energii. nadmiar zostaje szybko usunięty i zmagazynowany. mózg) i zużywają dla potrzeb energetycznych. np. dlatego jego poziom we krwi musi być precyzyjnie nadzorowa-' ny i konieczne jest jego magazynowanie na okres wzmożonego zapotrzebowania (głodzenie. Gdy brakuje glukozy. jak np. Ciała ketonowe zaś są natychmiast wykorzystywane jako źródła energii. musi albo być opornym w stosunku do enzymów wątrobowych. Tylko w przypadku uszkodzenia komórek wątrobowych nie następuje odnowa. Jeśli lek ma mieć długie działanie. Przekształcane są przez wątrobę do formy.produkt rozpadu tłuszczów. przekształcając węglowodany w dwa rodzaje związków blisko spokrewnionych z czystym cukrem. chemicznych informatorów naszego ciała oraz enzymów. czyli synteza białek. jest wytwarzany równocześnie z ciałami ketonowymi. przy czym prawy jest zawsze większy i zajmuje zwykle całą górną część prawej strony jamy brzusznej. Ketony Niezbędny dla organizmu jest stały dopływ glukozy do krwi w celu realizacji wszystkich funkcji życiowych oraz dostarczania tkankom energii. bakterie. Kiedy spożycie glukozy jest niskie . za podtrzymywanie procesów życiowych odpowiadają komórki działające na poziomie mikroskopowym. Drugim jest substancja podobna do glukozy .np. co nazywamy wodobrzuszem. tak jak amoniak. jesteśmy zwykle trochę zakwaszeni ketonami: małe ich ilości są obecne we krwi i moczu. Wybadanie całego dolnego brzegu wątroby przeważnie nie jest możliwe. czyli glukoza. Często w takich sytuacjach stosuje się dożylne podawanie roztworu glukozy. by mogło być łatwo zużyte. Upraszczając. w której mogą zostać wbudowane lub mogą odnowić istniejącą tkankę tłuszczową. tkanka tłuszczowa jest rozkładana do kwasów tłuszczowych. Występują w pokarmach skrobiowych i cukrowych. Gdy budzimy się rano. a przeciwnie . Wątroba posiada niezwykłą zdolność regeneracji . jako że wysoki poziom ketonów we krwi zmniejsza tempo akcji porodowej. Funkcją wątroby jest zorganizowanie paliwa w taki sposób. Jest schowana pod przeponą i chroniona przez dolne żebra przed uszkodzeniem. Później są uwalniane do krwiobiegu. która działa jako izolator i amortyzuje urazy. co hamuje tworzenie ketonów. Większość energii zużytej podczas porannej gimnastyki będzie pochodzić ze spalonych przez mięśnie ciał ketonowych. . i z tych „surowych" białek wątroba musi stworzyć białka odpowiednie dla naszego organizmu. proces ten. a więc przenoszącej wszystkie odżywcze substancje wchłonięte z pożywienia. Wątroba jest największym narządem organizmu . Wyławiają różne zanieczyszczenia. Z wszystkich wymienionych powyżej źródeł . Lewy jest mniejszy i sięga zwykle środka tej okolicy po stronie lewej. które gromadzą się w hepatocycie. Tłuszcz poza tym jest także magazynem energii. Wytwarzanie węglowodanów Węglowodany są dużą grupą związków chemicznych. Rezerwy białkowe (głównie w mięśniach) nie są zbyt duże i dlatego wiele tkanek przestawia się na korzystanie z alternatywnego źródła energii. gdzie tworzą się ciała ketonowe. tłuszczów i w mniejszym stopniu węglowodanów . Załamanie produkcji białek.Wątroba Wątroba spełnia dwie ważne funkcje: wytwarza nowe związki oraz unieszkodliwia trucizny i odpadki. w tkance tłuszczowej wytwarzane są ketony. Przekształcenia tłuszczów Tłuszcze są także niezbędne dla naszego organizmu.rozbijane są białka i węglowodany. Innymi słowy krew z jelit dopiero wtedy może trafić z powrotem do serca i płuc. zwykle warstwę podskórną. a także nadmiar krwinek czerwonych (nasze ciało „normalnie" wytwarza ich zbyt dużo) i od razu przekazują je do przeróbki hepatocytom. zbudowaną z trzech pierwiastków .dochodzi do ostrej niewydolności funkcjonowania narządu. a następnie przebudowując. Odpady z krwi i przetworzonych tłuszczów trafiają do żółci. Spożywamy białka w różnych postaciach. W naukach medycznych twórcze komórki wątroby są nazywane hepatocytami. tłuszczami i węglowodanami. wysuwa się spod prawego łuku żebrowego i może być wyczuwany przy uciskaniu brzucha. Kobiety w czasie porodu często ulegają takiemu zakwaszeniu.takich jak alkohol i oczywiście lekarstw. w przypadku zbyt dużej ilości cukru we krwi. Wyobrażenie sobie skutków niewydolności wątroby. w tym też odpowiedzialnych za krzepliwość krwi. jak i roślinnego.glikogen. który powstaje podczas rozpadu białek.po operacyjnym usunięciu jednego płata zostaje on zastąpiony przez nową tkankę w ciągu paru tygodni. nie spełnia jednak żadnej użytecznej funkcji. nie jest trudne. Funkcje Podobnie jak w każdym narządzie. Produkty uboczne tego procesu nie zostają przekazane do krwi. Podczas stosowania diety odchudzającej albo ostrzejszych form głodzenia można zaobserwować silniej wyrażoną kwasicę ketonową. To samo dotyczy rzeczywistych trucizn.następuje jej powiększenie. gdy najpierw przejdzie przez system żył w wątrobie. nagły wysiłek). które następnie przenoszone z krwią do wątroby ulegają tam przebudowie do ciał ketonowych. zsyntetyzowania nowych białek przez enzymy wątrobowe i przekazania ich z powrotem do krwi. W zdrowiu i chorobie Ketony pojawiają się we krwi dopiero kilka godzin po posiłku. Niedobór cukru szybko prowadzi do uszkodzenia mózgu. Niektóre z nich. tak zwany układ wrotny.3 a 1. wytwarzania białek. gromadzenie się w jamie brzusznej płynu. najpierw je rozbijając. Aceton . są trujące i hepatocyty od razu je neutralizują. gdy zna się wielość jej funkcji.waży między 1. Gdy zabraknie glukozy.w wyniku choroby . Wykonuje to zadanie. Są wyspecjalizowane w posługiwaniu się podstawowymi dla naszego organizmu substancjami . jakie spożywamy . Nasze mięśnie podczas pracy spalają cukier lub cukropodobne związki . Wyróżnić można trzy rodzaje ketonów: dwa typy ciał ketonowych (kwas acetooctowy i kwas betahydroksymasłowy) oraz aceton. będący swoistym magazynem energii.z samej krwi. Pierwszy to energia „instant". które znikną z krwi po obfitym śniadaniu.pochodzą produkty uboczne. .podstawowych elementów budulcowych żywej materii: węgla. wydalając do krwi nieszkodliwy mocznik. Narząd ten staje na drodze każdej kropli krwi opuszczającej jelita. które następnie są przenoszone do wątroby. dla wytwarzania hormonów. sprowadza się do pobrania przez hepatocyty surowych białek z krwi przynoszonej przez żyły układu wrotnego.do tego procesu niezbędny jest tlen. serce. Usuwanie odpadków Żyły wątroby są wyściełane warstwą komórek (od ich odkrywcy nazywanych komórkami Kupffera). Spadek poziomu cukru we krwi prowadzi do uszkodzenia mózgu. które spełniają funkcję „odkurzacza" krwi. podczas stosowania diety . Podobnie.

UKŁAD TRAWIENNY /117 Jak pracuje wątroba Przepona Substancje odżywcze są dostarczane do wątroby poprzez żyłę wrotną.Przewód żółciowy Gałąź żyły wrotnej Płaty wątroby dzielą się na zraziki.. Hepatocyt : Żyła wrotna — Kanaliki żółciowe Żyła miedzyzrazikowa Zrazik wątrobowy Żyła miedzyzrazikowa prowadząca do żyły środkowej Gałąź tętnicy wątrobowej . Substancje przetworzone są także wylewane do zatoki i transportowane przez żyły śródzrazikowe.paliwo" komórek . Zrazik wątrobowy Od tętnicy wątrobowej i żyły wrotnej I Odpadki z hepatocytow wydalane kanalikami żółciowymi Do żyły wątrobowej Żyła środkowa biegnąca do żyły wątrobowej Dopę. które są otoczone przez żyły i tętnice.— — — * wego Substancje odżywcze i odpadki przenikają z zatoki Hepatocyty uwalniają zsyntetyzowane substancje . Odpadki są zbierane przez przewody żółciowe. a utlenowana krew . które są zbiornikiem omywającym rzędy komórek wątrobowych (hepatocytow)..:. . Odgałęzienia tętnicy wątrobowej i żyły wrotnej dostarczają utlenowana krew i substancje odżywcze do zatok wewnątrz zrazika. cherzyka I żóldo.Przerobiona" krew gromadzi się w żyłach wątrobowych i powraca do serca.przez tętnicę wątrobową właściwą. Tętnica wątrobowa _ Pęcherzyk żółciowy Przewód żółciowy wspólny Gałąź tętnicy wątrobowej — Gałąź żyty wrotnej Zatoka . a odpadki są zbierane przez przewody żółciowe.

Z tych kanałów żółć spływa do zbiorczych przewodów nazywanych przewodami wątrobowymi. w tym i dwuwęglany.118 / UKŁAD TRAWIENNY Żółć jest gęstym. gromadzi się w maleńkich kanalikach zlokalizowanych pomiędzy grupami komórek i nazywanych kanalikami żółciowymi. Jako że zawiera resztki po zużytych i starych krwinkach czerwonych. gdzie pozostaje aż do chwili.jest chemicznie rozbijana i tworzy się zielona biliwerdyna.leżącej tuż pod wątrobą przechowalni. Gdy pokarm . Następnie łączą się one w przewodziki międzyzrazikowe zbierające żółć z czynnościowych elementów wątroby . Wypływając z komórek.hemoglobina . E i K.cholecystokinę. Nasz organizm jest bardzo konserwatywny w metodach wykorzystywania soli żółciowych.szczególnie ten zawierający tłuszcze . rozbijają tłuszcze. wytwarza ona hormon . częściowo strawionej treści żołądkowej. ułatwiając pracę enzymom trawiennym. wywołując silne skurcze jego ścian.przechodzi do światła jelita cienkiego.pojawi się w dwunastnicy (pierwszej części jelita cienkiego). Wytwarzana jest w wątrobie. Transport żółci Okrężnica . wręcz przeciwnie . Żółć nie przez ścianę jelita. pomagają w neutralizacji kwaśnej. D. magazynowana w pęcherzyku żółciowym. Nie są niszczone po użyciu. cholesterol oraz barwniki żółciowe. gorzkim płynem barwy żółtej lub zielonkawej. Transportują także witaminy: A. która szybko przechodzi w żółto-brązową bilirubinę.zwieracz Oddiego . wytwarzanym w wątrobie i magazynowanym w pęcherzyku żółciowym. jest niezbędna do trawienia tłuszczów. gdy ma szansę odegrać rolę w procesie rozkładu tłuszczów. Uwalniana z niego do jelita cienkiego w odpowiedzi na pojawienie się pokarmu. które z chemicznego punktu widzenia są solami sodowymi kwasów glikocholowego i taurocholowego. wyciska żółć. Jedną z wielu funkcji wątroby jest rozbijanie starych i zniszczonych krwinek czerwonych.w 80-90 procentach są przenoszone z powrotem wraz z krwią do wątroby. która następnie spływa w dół kanału zwanego przewodem żółciowym wspólnym i przez mały otwór . Jeśli żółć nie jest natychmiast potrzebna do trawienia. Zabarwienie Zabarwienie żółci wynika z obecności w niej barwnika zwanego bilirubiną. które nadają jej tak charakterystyczną barwę. Funkcje żółci Zawarte w żółci sole mineralne. Poza funkcją detergentów solom żółciowym jest także przypisywana rola przenośników w dalszych częściach jelita. Sole żółciowe. co umożliwiałoby tłuszczom przechod-zeBez żółci nasz organizm nie mógłby trawić tłuszczów. Każdego dnia powstaje około 1 litra żółci. Hormon wędruje z krwią do pęcherzyka żółciowego i. Gdy ma to miejsce. to jednak zawiera ona w sobie szeroki wachlarz związków chemicznych.zrazików. czerwony barwnik krwi . wliczając w to sole żółciowe. Wytwarzana jest nieprzerwanie w małych ilościach przez każdą komórkę wątroby. gdzie pobudzają wydzielanie żółci i jeszcze raz są wykorzystywane. która opuszcza wątrobę przewodem wątrobowym wspólnym. staje się też częścią układu wydalniczego. Codziennie w wątrobie powstaje około litra żółci. Mimo że 95 procent składu stanowi woda. spływa do pęcherzyka żółciowego . sole mineralne. a działa w jelitach. Podczas trawienia sole żółciowe dwukrotnie wracają do wątroby z krwią przynoszoną przez żyłę wrotną.

ale bardzo liczne. które jednak mogą osiągać nawet do 1. które przekształcają ją w urobilinogen. Podczas trawienia rozbijają globulki tłuszczu. Wyróżnia się trzy odmiany kamieni żółciowych. powstające już we wnętrzu pęcherzyka żółciowego. Żółć może rozbić albo zemulgować tłuszcze. przez krew transportowany do nerek i uwalniany z moczem. W takim przypadku za mało żółci spływa do jelit.UKŁAD TRAWIENNY /119 Pozostała. Kamienie barwnikowe. przylegają do siebie ściankami. Najczęściej są to twory pojedyncze. Obecność barwników żółciowych wpływa na kolor moczu. podobnie jak czynią to detergenty.25 centymetra średnicy. Położenie pęcherzyka żółciowego Przewody wątrobowe Naczynia krwionośne Przewód wątrobowy wspólny Przewód pęcherzykowy Kamienie żółciowe Fałdy błony śluzowej Nawet podczas normalnego wytwarzania żółci w wątrobie mogą się pojawić nieprawidłowości w funkcjonowaniu pęcherzyka żółciowego. czyli cholesterol. Pęcherzyk żółciowy może pomieścić około pół litra żółci. Oprócz tego zabarwia oraz częściowo odpowiada za zapach stolca. Są to twarde grudki zbudowane głównie z cholesterolu (złożonego związku chemicznego). którego sole działają tak jak detergenty. co manifestuje się żółtym zabarwieniem skóry oraz białkówek oczu. składają się z połączonych z sobą cząstek zielonego barwnika żółci. a także wzmaga aktywność jelit. Kiedy dochodzi do jakiegokolwiek zaburzenia w obrębie wątroby lub przewodów wątrobowych. Najczęstsze są problemy związane z tworzeniem się kamieni żółciowych. poziom bilirubiny we krwi podnosi się. powodując czasami całkowite zamknięcie Pęcherzyk żółciowy żółciowy wspólny Przewód trzustkowy światła przewodu pęcherzykowego lub nawet żółciowego wspólnego. nie przetworzona część biliwerdyny nadaje żółci charakterystyczny zielonkawy odcień. . zawierające zielony barwnik żółciowy oraz związek powstający w organizmie podczas rozbijania tłuszczów. zwykle niewielkie. Wytwarzane w seriach. jak nazwa wskazuje. Najpospolitsze są kamienie mieszane. Po lewej: Żółć jest zielonkawym płynem. Opróżnia się do światła jelita przez otwór w ścianie dwunastnicy pod wpływem zawartych w niej pokarmów tłuszczowych. Pojawiają się zazwyczaj w przebiegu schorzeń zaburzających skład krwi. układając się ciasno w pęcherzyku żółciowym. są utworzone przede wszystkim z cholesterolu. W świetle jelit bilirubina podlega działaniu kolonizujących nasz przewód pokarmowy bakterii. stolec zatem ma kolor bladoszary. liczących nawet do dwunastu sztuk. Kamienie cholesterolowe.

.Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Organizm posiada kilka sposobów wydalania produktów przemiany materii. którym mocz przechodzi z pęcherza moczowego do ujścia cewki moczowej. Składa się z nerek.przewodu. pęcherzyk żółciowy i gruczoły potowe w skórze. pęcherza moczowego i cewki moczowej . Proces ten dokonuje się poprzez różne układy wydalnicze. a także jelito grube. Kłębuszek nerkowy Po prawej: Układ moczowy jest jednym z głównych układów wydalania. moczowodów. które nie usunięte mogłyby doprowadzić do zatrucia. Są to: układ moczowy z jego głównymi częściami składowymi pęcherzem moczowym i nerkami. które składają się z organów i gruczołów służących do wydalania substancji resztkowych.

Za usunięcie z krwi zużytych substancji zawierających azot są odpowiedzialne nerki. Większość komórek naszego organizmu używa w reakcjach chemicznych białka. jeśli organizm nie chce spowodować samozatrucia. Dziwnym może wydawać się myślenie o płucach jako narządzie wydalania. Delikatna . za pomocą którego ciało pozbywa się ubocznych produktów przemiany materii. Nerki nieustannie produkują mocz. i utrzymywanie odpowiedniej równowagi soli w ustroju.UKŁADY WYDALNICZE /121 Mężczyzna Kobieta Nerka Moczowód Macica Spojenie tonowe Prącie Pochwa Wydalanie Wydalanie jest procesem. tak że składnik wodny krwi (osocze) wchodzi do cewek. ma za zadanie do tego nie dopuścić. przy rozkładzie którego w substancjach resztkowych zawsze pojawia się azot. Zjawisko to jest nazwane niewydolnością oddechową i może być ostatnim stadium w przewlekłym zapaleniu oskrzeli. wówczas krew stałaby się bardzo kwaśna. Wiele organów. które muszą zostać usunięte. Filtrowany płyn przechodzi przez długie cewki nerek. gdzie następuje jej rozdział. Część wody. Różne części organizmu nieustannie wytwarzają własne substancje resztkowe. Ich zadaniem jest również regulowanie ilości wody. nerki. Sytuacja ta sparaliżowałaby wiele procesów chemicznych zachodzących w organizmie i mogłaby doprowadzić do śmierci. w rezultacie czego większość wody. ale ilość ta może się zmieniać. ale dwutlenek węgla jest najważniejszym produktem przemiany materii wydalanym z organizmu. Nerki otrzymują około 1 litra krwi w każdej Układ moczowy minucie. która wydostaje się z organizmu. jak i w nocy. Krew ostatecznie dociera do filtra na końcu jednej z cewek (których jest 2 miliony w każdej nerce). wątrobę i jelito grube. W ciągu doby mogą wytworzyć około 2 litrów. włączając płuca. podczas gdy większość pozostałych składników zostaje we krwi. mocznika i innych zużytych produktów jest przekazywana w formie moczu wzdłuż dwóch kanałów do pęcherza moczowego. Gdyby większa niż normalnie ilość dwutlenku węgla rozpuściła się we krwi. Działania nerek są kompleksowe. zarówno w dzień. soli oraz innych cennych substancji jest z powrotem wchłonięta przez krew.

których jedyną funkcją jest regulowanie temperatury ciała. wówczas nadmiar soli i wody zostałby z łatwością wydalony przez nerki. aż staje się płynną papką. oraz wodę i sole mineralne. zależy od tego. który jest uwalniany do krwi przez tylny płat przysadki mózgowej. W końcu przemieszcza się do okrężnicy. szeroki kanał.Pęcherzyk żółciowy I Pęcherz moczowy Cewka moczowa Jelito grube poprzez odbyt wydala kał . Wątroba i pęcherzyk żółciowy wydalają bilirubinę. Jednak jeśli ktoś nie pociłby się wcale przez cały dzień. Spornym jest. że stają się łatwiejsze do wchłonięcia proces ten nazywa się emulsyfikacją. Nerki poprzez pęcherz i cewkę moczową wydalają mocznik. . Większość składników kału to po prostu resztki jedzenia po usunięciu z nich składników odżywczych. czyli odbytu. które rozkładają duże kulki tłuszczu na mniejsze drobiny.po usunięciu z niego składników odżywczych. Dzieje się tak dlatego. Następnie przechodzi do jelita cienkiego. i pewne ilości wody poprzez tchawicę. poprzez pory gruczołów potowych. oddziaływuje na nefron i sprawia. Płuca wydalają dwutlenek węgla. że żółć zawiera substancje. W przypadku odwodnienia organizmu polecenie wchłonięcia większej ilości wody pochodzi od hormonu ADH (hormon antydiuretyczny). które zawierają produkty metabolizmu komórkowego w postaci żółci. ale jelito z pewnością posiada prawdziwe wydaliny. czyli masy kałowej. Bardzo podobny system kontroluje równowagę poziomu soli. ale również odgrywa ważną rolę w trawieniu pokarmu (patrz strona 118). który wydalają do dwunastnicy. dolnym rogu jamy brzusznej. Tak więc działanie żółci nie tylko eliminuje w pożyteczny sposób zbędne produkty z wątroby. pochodzące z pożywienia. zanim dojdzie do swego końca. czy proces ten można nazywać wydalaniem. ponieważ zawarta w nim woda przechodzi do krwi przez ściankę jelita. pochodzący z wykorzystania przez komórki białka. że wchłania on dawkę soli zgodną z potrzebami organizmu. dzięki którym organizm pozbywa się zużytych substancji głównie skutków trawienia i różnych procesów metabolicznych koniecznych dla utrzymania życia. ponieważ organizm pozbywa się ciepła wraz z parowaniem potu ze skóry. gardło i jamę nosową. pochodzącą z rozkładu hemoglobiny w śledzionie. krtań. Gruczoły potowe W gorące dni organizm traci dużo soli i wody w postaci potu. Żółć jest składowana w pęcherzyku żółciowym. Pot jest wytwarzany przez znajdujące się w skórze gruczoły potowe. Pęcherzyk żółciowy Jelita co pozostało po właściwym pożywieniu. filtrowanego płynu. Po wejściu pożywienia do żołądka jest ono rozkładane przez kwasy. a mianowicie hormon zwany aldosteronem. wydzielany przez usytuowane tuż nad nerkami nadnercza.pozostałość jedzenia . które mogą pochłaniać mniejszą lub większą ilość przepływającego przez nie. . Jest to długi. stopniowo utwardza się. Końcowa postać niepotrzebnych produktów. co sprawia. pochodzący ze spalania glukozy jako paliwa. jest ona później poprzez żółć wydalona w kale. ile wody zostało wchłonięte. gdzie ma miejsce prawdziwy proces trawienia i wchłaniania wszystkich potrzebnych składników odżywczych. Dlatego też z całą pewnością można powiedzieć. Jak organizm oczyszcza się z pozostałości przemiany materii Skóra Tchawica Oto metody oraz układy. że pot nie spełnia niezbędnych funkcji w oczyszczaniu ciała z produktów ubocznych. Podczas przejścia przez jelito grube to. gdy spożyjemy pokarm zawierający tłuszcze. który zaczyna się w prawym. następnie idzie w górę i zakręca na kształt podkowy.122/UKŁADY WYDALNICZE kontrola równowagi poziomu wody zawartej w organizmie dokonuje się dzięki kanalikom nefronów. czyli inaczej jelita grubego. Ptuco Wątroba Skóra wydala wodę i sól. Całkowita objętość wydalanego moczu pozostaje na prawie tym samym poziomie. ale może on być rozpuszczony w mniejszej lub większej ilości wody i stąd posiadać odpowiednio mniejsze lub większe stężenie.

' Kość krzyżowa Wyrostok iobacz<ovvv Powyżej i na lewo: Okrężnica i odbytnica. Dopływy żyły wrotnej przekazują krew z jelit do wątroby. Około 2 do 3 centymetrów od niższego końca znajduje się złączenie w kształcie litery T. dochodząc do miednicy. który od niego odchodzi.3 metra. okrężnicę i odbytnicę. drugi zakręt.Jelito grube Naukowcy dzielą jelito grube na cztery części: wyrostek robaczkowy. W prawej. o długości 1. gdyż może wywołać poważne komplikacje i wymaga długiego leczenia. jest nazwana poprzecznicą. Okrężnica zstępująca Kręgosłup "Hrerz biodrow. Zadaniem okrężnicy jest przesuwanie masy kałowej do odbytnicy. Od zgięcia śledzionowego krew przechodzi tętnicą krezkową dolną do pozostałej części jelita. gdzie jelito kręte (ostatnia część jelita cienkiego) uchodzi do jelita grubego.j Wstępują: . oraz przewlekłe albo wrzodziejące zapalenie okrężnicy .o wiele bardziej niebezpieczne.viin. Jelito ślepe oraz wyrostek robaczkowy. stąd też część biegnącą w dół organizmu określa się jako okrężnicę zstępującą. która przecina organizm. jelito ślepe. Pierwszy zakręt okrężnicy po prawej stronie jest nazwany zgięciem wątrobowym. razem z jelitem cienkim są zaopatrywane w krew z tętnicy krezkowej górnej. które jest często skutkiem infekcji lub alergii i trwa tylko krótką chwilę. oraz pochłanianie soli i wody dostarczonych z jelita cienkiego. Woda pochodząca z płynnych resztek procesu trawienia jest wchłaniana przez krew. wtedy gdy skręca w dół zgięciem śledzionowym. W tej części układu wydalniczego często wywiązują się stany zapalne prowadzące do wrzodziejącego zapalenia okrężnicy (ilustracja po lewej). Zapalenie okrężnicy Zapalenie okrężnicy jest zapaleniem błony śluzowej okrężnicy. do 40. są zamkniętymi drogami nie posiadającymi żadnej znanej funkcji w organizmie. Istnieją dwa rodzaje tego schorzenia: ostre zapalenie okrężnicy. Przewlekłe zapalenie okrężnicy częściej występuje u ludzi od 20. Dalsza część jelita grubego to okrężnica wstępująca. Część okrężnicy. Następnie przechodzi w poprzek organizmu pod żołądkiem i biegnie w dół po lewej stronie ciała. . Biegnie prosto wzdłuż prawej strony jamy brzusznej. tuż pod wątrobą okrężnica skręca w lewo. Okrężnica wstępują- UKŁADY WYDALNICZE /123 Okrężnica poprzeczna 0<ri. co odbywa się za pomocą ruchów robaczkowych. górnej części jamy brzusznej. roku życia. ale może pojawić się u osób w każdym wieku. gdzie jej przedłużeniem jest odbytnica. Okrężnica przesuwa pozostałości przemiany materii w kierunku odbytu przez odbytnicę. ca i 2/3 poprzecznej. Okrężnica jest zdecydowanie największą częścią jelita grubego. Obydwa naczynia krwionośne są gałęziami aorty.

a pozostała część to błonnik albo niestrawne resztki pokarmu lub fragmenty jedzenia pochodzenia roślinnego. podczas gdy odbytnica funkcjonuje jako jego zbiornik. Barwniki żółci pomagają również w wyjaławianiu i odwadnianiu kału. Sama odbytnica. tak jak reszta jelita. Nabłonek w odbytnicy zawiera gruczoły. który wydziela typowy zapach „zgniłego jaja". Przy normalnie działającym odbycie i odbytnicy człowiek może opróżniać jelita w dogodnym dla siebie momencie. a nie w chwili gdy masa kałowa zakończy wędrówkę przez jelito grube. Masa kałowa składa się zwykle z 75 procent wody i 25 procent substancji stałych. składa się z umięśnionego przewodu wyłożonego nabłonkiem błony śluzowej. Z substancji stałych około 1/3 to bakterie. ale w innych sytuacjach jest zdolna do napinania się i wydłużania. Odbyt jest tylko wąskim otworem otoczonym przez pierścień mięśnia. 1/3 stanowią nie przetrawione tłuszcze i białka. . ze środowiskiem zewnętrznym. a który ułatwia wydostanie się stolca z organizmu. tak aby ułatwić jego wydostanie się na zewnątrz. Daje to możliwość działania odbytnicy jako zbiornika kału. Odbytnica które produkują śluz potrzebny do smarowania stolca. Przykry zapach kału jest wywołany przez działanie bakterii w jelicie (które wytwarzają różnorodne związki azotowe) oraz siarkowodoru. które nie zostały strawione. Odbyt Kanał odbytowy (długości około 3 cm) jest końcową częścią odbytnicy. Kolor kału jest określany przez barwniki żółci (produkty rozpadu chemicznego czerwonych krwinek) zwane sterkobiliną i bilirubiną. Przechodzą przez niego nie strawione resztki pokarmu wydalane w postaci stolca. Głównym zadaniem odbytu jest wstrzymywanie kału. Część zawartej w niej wody jest śluzem. który łączy odbytnicę. którym wysmarowany jest prze- wód pokarmowy. najniższą część jelita grubego.124 / UKŁADY WYDALNICZE Anatomia odbytnicy i odbytu Zwieracz wewnętrzny odbytu Splot żylny odbytniczy zewnętrzny Wiele problemów nastręcza laikom odróżnienie odbytnicy od odbytu. Mięśniowa część odbytnicy kurczy się podczas oddawania kału.

gdy wyrostek robaczkowy ulega zakażeniu. Na końcu odbytu znajdują się dwa pierścienie mięśni zwane zwieraczami . który funkcjonuje jako dodatkowy żołądek i w którym błonnik. równocześnie jednak w chwili. ponieważ płyny są wchłaniane przez organizm. odbytu Odbyt Jak dochodzi do usunięcie kału W czasie gdy kał zbliża się do końca swojej wędrówki wzdłuż jelit. Wyrostek może zostać usunięty we wczesnym okresie życia. Zwykle te dwa zwieracze zamykają odbyt. której uczymy się w okresie niemowlęcym) aż do dogodnego momentu.wewnętrzny i zewnętrzny. że posiadamy ten fragment jelit. drugi koniec łączy się z jelitem ślepym. ten specjalny narząd nie był już potrzebny w procesie trawienia. Zwieracz wew Zwieracz zewnęlr/n. pewnych gatunków małp i u wombatów. Występuje tylko u ludzi. Wyrostek robaczkowy Wyrostek robaczkowy jest wąskim fragmentem jelita w kształcie rurki przypominającej ogon. gdy stwierdzi obecność kału. Koniuszek wyrostka jest zamknięty. który przesyła sygnały do mięśnia zwieracza zewnętrznego. W warunkach fizjologicznych wyrostek robaczkowy niemal zupełnie się kurczy w wieku około 40 lat. Wyrostek może mieć długość do 10 centymetrów i około 1 centymetra średnicy. Z drugiej strony posiadanie wyrostka robaczkowego nie jest koniecznym warunkiem naszego zdrowia. umożliwiając mu przejście do odbytu. wraz ze spożywaniem mniejszej ilości błonnika zastępowanego mięsem. co nie odbija się na funkcjonowaniu organizmu.UKŁADY WYDALNICZE /125 Kontrola jelit Kontrola jelit jest kierowana przez mózg. czyli włóknista część roślin. którego skutkiem może być konieczność jego usunięcia. rozluźnia się. Z tych powodów wyrostek robaczkowy może być opisany jako pozostałość po procesie ewolucji człowieka. Inne zwierzęta w tym samym Poniżej: Wyrostek robaczkowy jest bezużyteczną częścią jelita grubego o nieznanych funkcjach. zezwalając w ten sposób na jego wyjście. kiedy odczuwamy. zdają się przeczyć sobie nawzajem. Zwieracz wewnętrzny (który jest kontrolowany przez układ autonomiczny). następuje zapalenie. że w trakcie naszej ewolucji w ciągu wieków. a stałe odpady popychane w kierunku odbytnicy. Aby ułatwić mu wyjście z odbytu. tkanka wyściełająca kanał wydziela płyn nawilżający zwany śluzem. Jedynym momentem. miejscu co wyrostek robaczkowy posiadają narząd. jest trawiony przez bakterie. Położenie wyrostka robaczkowego Okręznica poprzeczna Wyrostek robaczkowy w stanie zapalnym Odbytnica Okręznica esowata . Zapalenie wyrostka robaczkowego Wiadomości. Można sądzić. kiedy zaistnieje możliwość wypróżnienia się. aby pozostawał zamknięty do czasu. stopniowo staje się coraz gęstszy. że jego głównym zadaniem. która jest umiejscowiona na początku jelita grubego. zawiera dużo tkanki chłonnej służącej do tego celu. w którym możemy wydalić kał. Z jednej strony wydaje się. Podobnie jak migdałki i węzły limfatyczne. jest jego stan zapalny (zbliżenie w kółku). Sygnały te nawet przez kilka godzin tłumią chęć pozbycia się kału. Zwieracz zewnętrzny jest celowo zamknięty (zdolność. które wyznaczyła mu natura. jakie posiadamy na temat wyrostka robaczkowego. ale w trakcie wypróżnienia. jest obrona przed infekcją w niższej części jelit. rozluźniają się. czyli usuwania kału.

Nerki
Człowiek posiada dwie nerki, które leżą na tylnej ścianie jamy brzusznej. Z wnętrza każdej nerki wychodzi przewód zwany moczowodem, który biegnie wzdłuż tylnej ściany jamy brzusznej i wchodzi do pęcherza moczowego. Kanalik wychodzący z pęcherza jest nazywany cewką moczową. U kobiet jej otwór znajduje się do przodu od ujścia pochwy, a u mężczyzn na końcu prącia. Nerki zawierają tysiące maleńkich jednostek filtrujących, czyli nefronów. Każdy nefron może być podzielony na dwie ważne części: kłębuszek nerkowy oraz cewkę, w których woda i potrzebne składniki odżywcze są odciągane z krwi. Kłębuszek nerkowy składa się z kłębka małych naczyń włosowatych, które posiadają bardzo cienkie ścianki. Woda i produkty przemiany materii mogą zatem łatwo przenikać do cewki znajdującej się po drugiej stronie. System naczyń włosowatych nerek jest tak duży, że jest zdolny do przefiltrowania około 130 mililitrów krwi w każdej minucie. Otwory w ściankach naczyń włosowatych tworzą sito biologiczne i są tak małe, że drobiny powyżej pewnego rozmiaru nie mogą przez nie przenikać. Gdy nerki zostają zainfekowane, kłębuszki nerkowe znajdują się w stanie zapalnym i sito przestaje działać wybiórczo, pozwalając większym cząsteczkom przechodzić do moczu. Albumina jest jedną z najmniejszych drobin białka, która znajduje się w moczu. Dlatego też lekarze, aby sprawdzić, czy nerki funkcjonują prawidłowo, badają poziom zawartości białka w naszym moczu. Cewki przechodzą między kłębuszkami nerkowymi do układu odprowadzającego mocz, którym ostatecznie odpływa on do pęcherza moczowego. Każdy kłębuszek nerkowy jest otoczony przez torebkę Bowmana, która jest początkiem jego cewki. Właśnie tutaj prawie cała przefiltrowana woda i sól są powtórnie wchłaniane, powodując w ten sposób odpowiednie stężenie moczu. Wtórna absorbcja wody odbywa się dzięki bardzo skomplikowanemu systemowi posiadanemu przez nasz organizm, w którym hormon uwalniany do krwi przez przysadkę mózgową zmienia przepuszczalność cewki (jej zdolność do ponownego wchłaniania wody). W czasie gdy hormon znajduje się we krwi, cewka pozwala na wtórną absorbcję znacznej ilości wody. Gdy hormon jest „wyłączony", cewka staje się mniej przepuszczalna i większość wody przechodzi w skład moczu. Proces ten jest nazwany diurezą, a odpowiedzialny za niego hormon nazwano hormonem antydiuretycznym (ADH). W pewnych warunkach, takich jak moczówka prosta (diabetes insipidus, której nie należy mylić z diabetes mellitus, czyli cukrzycą), hormonu tego może brakować. Wtedy pacjent nie może utrzymać wody i traci jej znaczną ilość w moczu, a więc musi uzupełniać brak poprzez większe spożycie płynów. Inny hormon, aldosteron, wydzielany przez nadnercze umieszczone tuż nad nerkami, jest odpowiedzialny za wymianę soli sodowej na sól potasową, pomagając w ten sposób kontrolować ciśnienie krwi i równowagę poziomu soli w organizmie. Hormon przytarczyc, inny hormon wydzielany przez cztery małe gruczoły schowane za tarczycą, reguluje wchłanianie niezbędnego wapnia, z kórego są zbudowane nasze kości i zęby. Wysokie ciśnienie krwi Nerki regulują poziom soli w organizmie i wytwarzają hormon zwany reniną. Poziom reniny zależy od poziomu soli, który z kolei jest regulowany przez oddziaływanie hormonu nadnerczy - aldosteronu na cewki nerkowe. Renina uaktywnia inny hormon, angiotensynę, który ma podwójne działanie: po pierwsze zwęża tętniczki i powoduje wzrost ciśnienia krwi; po drugie sprawia, że nadnercze wydziela aldosteron, powodując w ten sposób zatrzymanie przez nerki soli i przez to dalszy wzrost ciśnienia krwi. Na lewo: Nerki wydzielają reninę, która uaktywnia angiotensynę, kiedy ciśnienie jest małe, przez co zwężają się tętnice, powodując wzrost ciśnienia. W tym samym czasie nadnercze produkuje aldosteron przyczyniający się do zatrzymanie soli, co również podnosi ciśnienie krwi i wstrzymuje wytwarzanie reniny. Po prawej: Nerka i jej części składowe. Tętnica nerkowa przenosząca krew do nerki dzieli się na tętnice łukowate i w końcu na tętniczki doprowadzające. Wszystkie kończą się w kłębuszkach nerkowych (patrz zbliżenie). Krew jest filtrowana przez ścianę kłębuszka i przechodzi do kanalika nerkowego. Podstawowe składniki krwi (białko, krwinki białe i czerwone) są zbyt duże, aby przeniknąć przez półprzepuszczalną błonę kłębuszka nerkowego, ale większość substancji (np. woda, sole i hormony) może przez nią przejść. Następny etap nazywa się selektywnym zwrotnym wchłanianiem (dalej na prawo). Surowce konieczne dla organizmu są wchłaniane przez kapilary poprzez ścianę kanalika. Gdy krew jest dokładnie przefiltrowana, opuszcza nerkę żyłą nerkową, a substancje resztkowe są wydalane w moczu.

W jaki sposób nerki kontrolują ciśnienie krwi

Nadnercze

Krew pod niskim ciśnieniem

.Wydalanie moczu o mniejszej zawartości soli

Pęcherz moczowy

Renina Angiotensyna Aldosteron

Zwężenie tętniczek i wzrost ciśnienia krwi

UKŁADY WYDALNICZE /127 Układ filtracyjny nerek

Filtrat przepływający z układu i - , krwionośnego^' kanalika nerkowego

Pożyteczne — składniki filtratu są wchlniane dokrw

Moczowód -;—

Mocz

Pęcherz
Pęcherz moczowy jest umięśnionym organem o grubych ściankach, który leży w dolnej części miednicy pomiędzy spojeniem łonowym i odbytnicą. Jest to worek o czterech ścianach w kształcie lejka przypominający piramidę wywróconą szczytem ku dołowi. Podstawą tej piramidy jest powierzchnia, na której spoczywa jelito cienkie, lub w przypadku kobiet -macica. Ściany pęcherza składają się z licznych warstw mięśni, które są w stanie rozciągać się, podczas gdy pęcherz napełnia się, a następnie kurczyć się w trakcie opróżniania. Nerki przepuszczają prawie stały strumyk moczu płynący moczowodami do pęcherza. Pęcherz nie działa jednak jak balon, którego ciśnienie w trakcie napełniania ciągle wzrasta. Włókna mięśniowe pęcherza pozwalają bowiem na znaczne jego powiększanie poprzez dostosowywanie się do ilości moczu aż do momentu, kiedy jest prawie pełny. Gdy zaczyna stawiać opór, odczuwamy konieczność oddania moczu. Dwa moczowody - przewody, poprzez które mocz przechodzi z nerek do pęcherza, wchodzą do niego niedaleko tylnych rogów górnej powierzchni. Uchodząc do pęcherza, przebijają skośnie jego ścianę, wskutek czego rozciągnięcie pęcherza zamyka ich ujścia, zapobiegając cofaniu się moczu. Mocz wydostaje się z organizmu przez cewkę moczową, która ma swój początek w najniższym punkcie pęcherza. Normal-

moczowy
nie otwór ten jest zamknięty przez zwieracz - okrężny mięsień, który kurczy się w celu zagrodzenia ujścia. W czasie oddawania moczu zwieracz rozluźnia się wraz ze skurczem mięśni ścian pęcherza. Cewka moczowa dorosłego mężczyzny osiąga przeciętnie 20 centymetrów długości i składa się z trzech części. Pierwsza lub sterczowa część ma długość około 3-4 centymetrów i przechodzi od otworu u wylotu pęcherza, przez środek gruczołu krokowego. Środkowa część cewki u mężczyzn ma długość tylko 12 milimetrów i jest często nazywana częścią błoniastą cewki moczowej. Ostatnia, najdłuższa część (około 12 centymetrów) nazwana jest częścią gąbczastą cewki moczowej. Znajduje się w obrębie prącia i otwiera się ujściem zewnętrznym na szczycie żołędzi. U kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i funkcjonuje tylko jako kanał do wydalania moczu. Ma średnicę 1 centymetra i jest otoczona przez gruczoły śluzowe. Fakt, że jest tak krótka, a jej ujście znajduje się na stosunkowo odkrytym i zanieczyszczonym obszarze, wyjaśnia, dlaczego kobiety często cierpią na zakażenie dróg moczowych. jak mocznik i kwasy, są ciągle wytwarzane przez organizm i muszą być wyeliminowane, tak aby utrzymać ich koncentrację we krwi na dopuszczalnym poziomie. Zawartość innych substancji, takich jak sól i woda, musi być również utrzymywana w ścisłych granicach. Proces ten, zwany homeostazą, jest głównym zadaniem nerek. Bez wątpienia organizm potrzebuje podatnego na zmiany, elastycznego systemu, szczególnie, że pobór płynów waha się od zera aż do 10 litrów dziennie. Skład moczu ostatecznie wydalanego zależy od tego, jakie substancje toksyczne wytwarza organizm. W rzeczywistości wszystko, co znajduje się w moczu, jest również obecne we krwi, różne jest tylko stężenie - to w moczu musi być bardzo zmienne, tak aby to we krwi utrzymywać w ścisłych granicach. Przykry zapach, często łączony z moczem, jest związany z jego rozkładaniem przez bakterie pochodzące z powietrza. Zapach świeżego moczu nie jest tak nieprzyjemny. . Cały proces jest niezmiernie delikatny i złożony, a jego końcowym efektem jest płyn, w którym substancje resztkowe i zmienna ilość innych produktów, takich jak sód, mogą być usunięte z organizmu. Codziennie około 1200 litrów krwi przepływa przez nerki i w efekcie tworzy się około 110 litrów filtratu, który prawie w całości jest ponownie wchłaniany do krwi, pozostawiając jedynie około 1 litra moczu. Przechodzi on nieprzerwanie z nerek przez moczowody do pęcherza i jest średnią ilością wydalaną w ciągu jednego dnia. Kontrola pęcherza W normalnych warunkach pęcherz moczowy dorosłego człowieka może utrzymać bez żadnego poczucia niewygody około 1/4 litra moczu, a opróżnianie (oddawanie moczu) następuje, zanim zbierze się 1/2 litra. W trakcie napełniania pęcherza napięcie mięśni ścian przesyła sygnały do rdzenia kręgowego. U małego dziecka sygnały te powodują automatyczne opróżnianie, co jest czynnością odruchową. Po nabyciu umiejętności oddawania moczu w toalecie odruch jest stopniowo eliminowany dzięki kontroli z wyższych ośrodków w mózgu. Jeśli sygnał pochodzący z pełnego pęcherza pojawi się w niewygodnej dla nas chwili, mózg wysyła bodziec nakazujący ścianom pęcherza rozluźnienie i w ten sposób pozwala na dalsze wypełnianie, zanim ponownie dotrze do niego nowy sygnał. Na lewo: Cewka moczowa u kobiet i mężczyzn narysowana w odpowiedniej skali. Zauważ odległość pęcherza moczowego od ujścia cewki moczowej na każdym rysunku: u kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i w związku z tym bardziej narażona na zakażenia.

Mocz

Zawartość płynu wewnątrzkomórkowego podlega bardzo ścisłym ograniczeniom. Pewne substancje toksyczne, takie

Męska

Przekrój cewki moczowej
Pęcherz Gruczoł krokowy

Część sterczowa cewki moczowej Wzgórek nasienny Dno miednicy Część błoniasta cewki moczowej Gruczoł Cowpera

Żeńska

Ujście gruczołu Cowpera Pęcherz Ciało jamiste

Zwieracz cewki moczowej

Otwory gruczołów śluzowych Cewka moczowa

Ciało gąbczaste

I
Pochwa | Ujście cewki moczowej

Dno miednicy

Zołądż

.'

że działają zarówno pod wpływem zmian temperatury. a skutkiem parowania potu jest zużycie pewnej ilości ciepła i energii. temperatura wnętrza ciała nie zmienia się dzięki pozbyciu się ciepła przez gruczoły potowe w formie potu.gruczoły potowe typu ekrynowego. dokuczliwa woń. że układ osiągnął moment krytyczny. pot nie ma szans na wyschnięcie i warstwa potu. jako własnego systemu chłodzenia ciała. Rozwijają się i zaczynają funkcjonować w okresie dojrzewania. aby parować. jest bardziej nieprzyjazny dla człowieka niż gorący i suchy.Gruczoły potowe Tradycyjnie przyjmuje się. U ludzi energia ta pochodzi z powierzchni skóry. organizm sam przystosowuje się do tego i wydala mniej soli. W zasadzie większość ciepła traconego w ciągu dnia jest uwalniana dzięki poceniu się. która pokrywa skórę. Jest to bardzo ciężki przypadek.stąd spocone dłonie. jak i wilgotno. jeśli nie jest ono regularnie myte. Właśnie to pocenie umożliwia utratę ciepła. a skutkiem ubocznym tego oddziaływania jest niemiła. że odczuwamy lepkość naskórka i jest nam gorąco. Przyczyną tego jest reakcja mlecznej substancji z bakteriami obecnymi na skórze. podobnie jak przy zamianie gotującej się wody w parę wodną. które są rozmieszczone na całym ciele z wyjątkiem warg i niektórych części narządów płciowych. z których najważniejsza jest sól. Podobnie obcisłe ubrania sprawiają. Ciekły pot paruje zwykle ze skóry. Metoda ta nie jest specjalnie podatna na zmiany. Podnosi to temperaturę wnętrza ciała. potrzebuje energii. jest kontrolowanych tak przez system nerwowy. a nasza skóra jest owinięta warstwą potu. może dojść do udaru cieplnego. pach ciała. że pot zaczyna się z nas „lać". na które organizm reaguje. działając według zasady. Oznacza to. działa najlepiej w suchym powietrzu. gdy tylko temperatura na zewnątrz wzrasta. do którego może znosić tę sytuację. może nastąpić uszkodzenie mózgu. Przegrzanie Pot z gruczołów potowych typu ekrynowego to nie tylko woda .71 Przewód wyprowadzający gruczołu R«łowego Przewód wyprowadzający gruczołu potowego Zaopatrzenie gruczołu potowego w krew Tkanka podskórna Powyżej: Z naczyń krwionośnych substancje resztkowe są usuwane i wydzielane poprzez komórki gruczołów potowych w postaci potu. że normalna temperatura ciała wynosi 37° C. ale również sól . Jeśli nie doprowadzi się do szybkiego spadku temperatury. że ciecz. a nawet śmierć . ale gęsta. jak i przez niektóre hormony. tak jakbyśmy znajdowali się w lesie tropikalnym. jak i innych warunków . mleczna substancja. aby normalna temperatura albo temperatura wnętrza ciała była utrzymywana na mniej więcej stałym poziomie. Jeśli organizm nie przyzwyczai się w pełni do wysokiej temperatury otoczenia. . stąd gorączkujące osoby mocno się pocą. Jeśli jest zarówno gorąco. Pod mikroskopem wyglądają jak mocno zwinięte zwoje glist. gdy jesteśmy podekscytowani. Ważne jest. i nieoczekiwane klimakteryczne napady zaczerwienienia twarzy. mogą utracić do 5 litrów płynu w ciągu dnia. Nie trudno jednak wyobrazić sobie. Bakterie i wirusy wytwarzają substancje toksyczne. przy którym organizm zaprzestaje wydalania potu. Inaczej może dojść do ostrych skurczów mięśni i bólów głowy . takich jak wewnętrzna strona dłoni i podeszwy stóp. w pachwinach i w obwodzie piersi. które powoduje nasze ochłodzenie. są o wiele bardziej skomplikowane od gruczołów typu ekry nowego. Jeśli temperatura na zewnątrz zbytnio wzrasta. które bardzo pocą się podczas pracy albo przebywają w gorącym środowisku. powoduje przykry zaSkóra właściwa Tworzenie korfttrak Wyściółka przewodu UKŁADY WYDALNICZE /129 • Włos Naskórek . Gdy jesteśmy tak rozgrzani. Niewielka ilość ciepła jest wydalana każdego dnia bezpośrednio przez płuca i poprzez skórę bez udziału gruczołów potowych.objawów znanych jako wstępna faza udaru cieplnego. chociaż istnieją pewne różnice i fluktuacje w zależności od osoby. Osoby.w takich wypadkach polecane są tabletki zawierające sól.składa się z bogatego wachlarza substancji chemicznych znajdujących się w organizmie. Rodzaje gruczołów potowych Ciało jest pokryte gruczołami potowymi wytwarzającymi płyn. Nie są połączone z układem nerwowym. Utrzymywanie chłodu Zasada wydalania potu. przestaje działać chłodzące Oto dlaczego gorący i wilgotny klimat. oznacza to. zanim może być zauważony i z tego powodu proces ten jest nazywany „nieodczuwalnym poceniem". Przegrzanie może nastąpić przy wysokiej temperaturze ciała związanej z chorobą. Przed okresem dojrzewania funkcjonuje tylko jeden ich zestaw . znajdują się pod pachami. gdyż nie można zwiększyć oddychania. a temperatura wnętrza ciała bardzo wzra- Przekrój gruczołu potowego sta. zwiększając kontrolę cieplną. i pracuje na najwydajniejszym stopniu fazy zwanej „nieodczuwalną". Drugie.na szczęście jest to wyjątkowo rzadka sytuacja. Wiele z tych gruczołów znajdujących się w gruboskórnych częściach. Możliwe jest jednak dostosowanie się do warunków gorącego klimatu. Dlatego nie tylko muszą uzupełnić utracony płyn. w którym niemożliwe jest utrzymanie chłodu. jaką wytwarzają. że jest to dość mało wydajny sposób utraty ciepła. gruczoły apokrynowe.

Rozdział 11 Aktywność seksualna jest podstawowym popędem i tym. w których wytwarzany jest męski hormon płciowy . moszna. poczęciu i ciąży.Zolądź prącia Jądro . Jądra są nie tylko częścią narządów płciowych. co łączy ludzi z wszystkimi zwierzętami. Po prawej: Męskie narządy rozrodcze to prącie.testosteron. ale tworzą gruczoły płciowe. zwanym okresem dojrzewania. Precyzyjnie nastawiony mechanizm odmierzania czasu u kobiet kontroluje główne fizyczne procesy rozmnażania i jest widoczny przy menstruacji. Wywołuje ją potrzeba rozmnażania konieczna dla zachowania gatunku. pęcherzyki nasienne i różne kanaliki łączące drogi płciowe. Moczowód Pęcherz Pęcherzyk nasienny ROZRODCZY Kość łonowa Mięsień opuszkowo-gąbczasty Ciało gąbczaste /. U ludzi narządy rozrodcze i odpowiednie gruczoły zaczynają się rozwijać w okresie wzrostu. gruczoł krokowy. Napletek L Cewka moczowa .

przyczyniając się jednocześnie do jego podnoszenia w chwili.s I I— i— Ciała jamiste Ciato gąbczaste Zołądź Zołądź Ciała jamiste Cewka moczowa Tętnica Ciało gąbczaste » . Hormony na zmianę stymulują wytwarzanie hormonów płciowych: testosteronu lub androgenów u mężczyzn i estrogenu lub progesteronu u kobiet. Męski układ rozrodczy ma za zadanie wytwarzać nasienie i wprowadzać je do ciała kobiety. kiedy tego chcemy. gdy ciśnienie wewnętrzne wzrasta.UKŁAD ROZRODCZY /131 Cewka moczowa Gruczoły Cowpera .zewnętrzne i wewnętrzne. który kryje jądra. które łączą się z nią zaraz po opuszczeniu pęcherza.cewki moczowej . nazywamy korzeniem. Nasienie płynie w kierunku cewki moczowej podczas stosunku płciowego przez parę kanałów zwanych nasieniowodami. a z chwilą odpłynięcia dodatkowej krwi . . główna długość Powyżej: Szczegółowy obraz prącia (na górze) przedstawiający wszystkie jego części. takiej jak rozrost krtani u mężczyzn (który prowadzi do zmiany głosu) czy pierwszej miesiączki. w którym cewka moczowa jest wyraźnie widoczna. pomarszczonym woreczkiem. Cewka moczowa łączy pęcherz. lub przez który przesuwa się nasienie w czasie stosunku płciowego. W okresie dojrzewania gruczoły płciowe zaczynają rosnąć i stają się aktywne pod wpływem hormonów gonadotropowych wytwarzanych w przysadce. tak że mocz wydostaje się tylko wtedy. gdzie jest gromadzony mocz. które znajdują się na zewnątrz organizmu. Ilustracja w środku jest przekrojem poprzecznym trzonu prącia i pokazuje trzy grupy tkanek odpowiedzialnych za wzwód. . Kiedy mężczyzna jest podniecony seksualnie. Ciasny pierścień mięśnia przy otworze łączącym pęcherz z cewką moczową utrzymuje przejście zamkniętym. którym prącie łączy się z podbrzuszem.przez który przechodzi mocz w trakcie opróżniania pęcherza (oddawanie moczu lub mikcja). Przekrwienie wydłuża. Dolna ilustracja pokazuje przekrój podłużny prącia. prącia to trzon. Hormony płciowe przyczyniają się do rozwoju genitaliów. Jego długość waha się od 6 do 12 centymetrów. Erekcja Większa część prącia składa się z trzech ciał odpowiedzialnych za erekcję. a u kobiet przez jajniki.<\ _ I Narządy rozrodcze Narządy rozrodcze kobiety i mężczyzny dzielą się na dwie części . pęcherzyków nasiennych i dróg wydalania nasienia umieszczonych wewnątrz jamy miednicy. oraz gruczo"•'m^Kjkcwcgo. czyli menarche u kobiet. Z nich dostaje się do cewki przewodami wytryskowymi. jak również drugorzędnej cechy płciowej. ilość krwi napływającej do tych obszarów wzrasta przy równoczesnym powstrzymywaniu przed odpływem. Wgłębienie za żołędzia to rowek zażołędny. Jego długość wynosi wtedy od 10 do 20 centymetrów. z otworem znajdującym się na końcu prącia (ujście cewki). Gruczoł Cowpera . Kiedy jest pobudzone seksualnie.żołądź jest najbardziej wrażliwym miejscem. Mężczyźni Męskie narządy płciowe składają się z prącia i moszny. Prącie składa sie z centralnego kanału . pogrubia i usztywnia prącie. staje się sztywne i wyprostowane i przy tym zwykle lekko skierowane ku górze. Jego koniuszek . a odcinek. ujścia przewodów Pęcherzyk nasienny wytryskowych /. Gonady u mężczyzn są reprezentowane przez jądra. Moczowód Wzgórek nasienny. Prącie jest zazwyczaj wiotkie i zwisa przed moszną. Po wytrysku nasienia i po ustąpieniu podniecenia seksualnego przepływ krwi zmniejsza się do poziomu normalnego. Obszary te są zaopatrzone w gęstą sieć naczyń krwionośnych.

wystawiając ją w ten sposób na bodźce. Napletek i żołądź Delikatna żołądź jest chroniona przez luźny płat skóry zwany napletkiem. które opuszcza nasieniowodami tuż przed ejakulacją.Nasieniowód Nasieniowód Tętnica jądrowa Najądrze Jądro Najądrze Zrazi ki jądra Moszna Śródjądrze Jądro Moszna Powyżej: Jądra składają się z cewek nasiennych krętych. tworząc papkę o serowatej konsystencji i nieprzyjemnej woni. aby zmywać ją regularnie . która działa jako substancja nawilżająca ułatwiająca przesuwanie napletka po żołędzi. i komórek śródmiąższowych jądra. doprowadzające do orgazmu. . tak aby pozostawić odsłoniętą żołądź. może ona spowodować pieczenie V.u niektórych mężczyzn mastka ma tendencje do gromadzenia się. Skóra na żołędzi i napletek wytwarzają tłustą wydzielinę zwaną mastką. Ważne jest. w jaki sposób jądra są połączone z prąciem. które produkują męski hormon testosteron. Schemat w ramce pokazuje. Nasienie jest przetrzymywane w najądrzach. (powodującej wzwód) prącie wraca do swojego zwiotczałego stanu. Wraz z powiększaniem się prącia w trakcie wzwodu zwija się do tyłu. w których wytwarzane są plemniki.132/UKŁAD ROZRODCZY Jądro i droga nasienia Mięsień dźwigacz jądra Powrózek — nasienny .

które rozwijają się w zarodku z fałdu tkanek znajdujących się na tylnej ścianie brzucha. jak: porost włosów na twarzy i tułowiu. które wytwarzają męski hormon płciowy testosteron. obniżenie wysokości głosu i typowy rozkład tłuszczu.tt • • < T • " . gdzie każdy plemnik zawiera wszystkie informacje genetyczne konkretnego mężczyzny. I. Kiedy jądra są uformowane. czyli w mosznie. który przenosi nasienie w kierunku podstawy pęcherza. Można również zauważyć stopniową zmianę w kształcie ciała. Funkcje te są realizowane przez dwa zupełnie oddzielne zestawy komórek wewnątrz każdego z jąder. wędrują stopniowo w dół wewnątrz brzucha. odpowiadający za rozwój takich cech charakterystycznych. Z tyłu każdego z nich jest przytwierdzony organ w kształcie długiego przecinka. Działania jąder są dwutorowe. tak że w momencie narodzin każde z jąder zwykle znajduje się już w docelowym miejscu. zwany najądrzem. Interesujące jest prześledzenie różnic w proporcjach prącia i moszny względem siebie w okresie od dzieciństwa do dojrzałości. Po drugie jądra zawierają komórki. tworząc jeden kanał zwany nasieniowodem. Powtarzające się lub stałe zapalenie żołędzi jest czasami powodem do przeprowadzenia obrzezania.UKŁAD ROZRODCZY /133 lub zakażenie napletka . Kanaliki łączą się razem. Jądra Normalny mężczyzna posiada dwa jądra. Najądrze składa się z szeregu mikroskopijnych kanalików zbierających nasienie z jąder. Wszystkie te struk- Poniżej: Przedstawione postacie męskie wyszczególniają 5 etapów fizycznego rozwoju chłopca i podkreślają wygląd i rozwój drugorzędnej cechy płciowej owłosienia łonowego.typowe objawy zapalenia żołędzi. Po pierwsze są miejscem wytwarzania nasienia. t \ . Jądra mają kształt owalny. które zwykle jest wykonywane ze względów społecznych lub religijnych.

Plemnik przekazuje informacje genetyczne określające płeć dziecka. które przenoszą kopię kodu genetycznego ojca. Jego jedynym celem jest dokonanie zapłodnienia poprzez zespolenie z komórką żeńską.05 milimetra ma ksztal 1 kijanki. . gdzie są przechowywanie. Każdy plemnik o długości około 0. Aby stać się plemnikiem. wstawkę i witkę. Przód głowy. Część środkowa (wstawka) zawiera struktury zwane mitochondriami. Nasienie składa się z licznych substancji chemicznych i materiału genetycznego .chromosomów. tętnicy jądrowej i splotu żylnego tworzącego żyłę jądrową. po drugie odprowadza nowo utworzone nasienie z jądra. wytwarzając przy tym prędkość około 3-3. poruszając się ruchem falującym.komórka plemnikotwórcza tury. Każde jądro jest zawieszone w mosznie za pomocą powrózka nasiennego składającego się głównie z nasieniowodu. dojrzały plemnik (powyżej na prawo) ma główkę. zanim przejdą przez kanaliki do najądrza. Jedyną funkcją ogona (witki) jest napędzanie plemnika. są bardzo małe. z wyjątkiem nasieniowodu. zawiera specjalne enzymy umożliwiające nasieniu przenikanie w głąb jaja w celu dokonania zapłodnienia. części środkowej i ogona. Struktury te są otoczone pierścieniem mięśnia zwanego dźwigaczem jądra.po pierwszym etapie podziału komórki Spermatogonia . Powrózek nasienny służy dwóm celom: po pierwsze zaopatruje jądra w krew. które przechowują energię potrzebną plemnikowi w jego drodze do jaja.134/UKŁAD ROZRODCZY Jak dojrzewa plemnik Akrosom czapeczka na główce plemnika ' A Moszna Jądro Cewki nasienne kręte Cewka nasienna kręta Plemnik.po drugim etapie podziału komórki Spermatocyt. czyli akrosom (czapeczka na główce plemnika).produkt końcowego etapu podziału komórki Spermatyda . Wytwarzanie nasienia Wytwarzanie plemników wymaga temperatury około 3°C niższej niż temperatura pozostałych części ciała. czyli jajem.5 milimetra na minutę. W rezultacie Powyżej: Od okresu dojrzewania mężczyzny nasienie jest stale produkowane w kanalikach nasiennych. Normalny. podstawowe komórki plemnikowe przechodzą przez trzy etapy podziału komórki (zobacz zbliżenie). Składa się z trzech głównych części: główki. Plemnik Plemnik jest męską komórką rozrodczą. co osiąga.

zwana płynem nasiennym. nasienie rozpada się i jest ponownie wchłaniane. Wydzielina. Ejakulacja (wytrysk nasienia) Zanim nastąpi ejakulacja. Dolegliwość ta jest częściej spotykana u starszych mężczyzn. j * . Najądrze może być opróżniane przez trzy albo cztery wytryski nasienia w ciągu 12 godzin. do dalszego. Gruczoł krokowy. Najądrze służy jako magazyn i miejsce rozwoju.owy Prucie J Powyżej: Widok z boku ukazujący gruczoł krokowy i jego położenie w odniesieniu do innych organów. wód wytryskowy do cewki moczowej serią skurczów mięśniowych. które są ulokowane za jądrami. właściwą tylko mężczyznom. że jednym z jego zadań jest wspomaganie utrzymania aktywności plemników. nasienie przesuwa się wzdłuż nasieniowodów.dwóch skręconych kanałów przyległych do bańki. Jeśli ejakulacja nie ma miejsca. dwóch kanałów łączących jądra z gruczołem krokowym. Zbliżenie wyraźniej pokazuje jego ułożenie w stosunku do pęcherza moczowego.plemników i pomaga im przetrwać w wydzielinie z pochwy.UKŁAD ROZRODCZY/135 proces ten przebiega poza organizmem w mosznie. przez który przechodzi nasienie podczas wytrysku. wędruje tak szybko. co rozprasza ciepło.vqfK'<:<.drj. Otaczające tkanki pomagają regulować temperaturę jąder wewnątrz moszny poprzez podciąganie ich do góry w przypadku zimna bądź zwiększanie zaopatrzenia naczyń krwionośnych.zdolność do spontanicznego poruszania się . tworząc część płynu nasiennego. Gruczoł krokowy Gruczoł krokowy jest strukturą w kształcie orzecha włoskiego. który miesza się z plemnikami. gdzie toruje sobie drogę do jajowodu. kiedy temperatura staje się zbyt wysoka. . tak aby zapłodnienie łatwiej przebiegało. Jest to prosta metoda badania lekarskiego używana do sprawdzenia stanu gruczołu krokowego w przypadku występowania jakichkolwiek problemów. Wytwarzanie plemników w ilości od 10 do 30 miliardów miesięcznie ma miejsce w kanalikach nasiennych w jądrach.bańki nasieniowodu. Jego miejsce w organizmie powoduje. Właśnie w tym miejscu może mieć miejsce zapłodnienie pod warunkiem. większego obszaru magazynowania . Nowo utworzone plemniki przechodzą następnie przez te kanaliki do najądrzy. wytwarza niewielką ilość podobnej wydzieliny dającej nasieniu pełną ruchliwość. plemnik bowiem potrzebuje od 60 do 72 godzin na osiągnięcie pełnej dojrzałości. Umiejscowiony jest pod pęcherzem i otacza cewkę moczową. pobudza ruchliwość . Jeśli nasienie zostało wytryśnięte w pochwie kobiety. że plemniki napotkają jajeczko. jak potrafi przez szyjkę do jamy macicy. Poniżej: Rysunek pokazuje badanie odbytu. W chwili ejakulacji sperma i płyn nasienny są wypchnięte z bańki przez przeNasieniowód Położenie gruczołu krokowego Odbytnica Pęcherzyk nasienny — ° . że problemy z nim związane często dotyczą funkcjonowania pęcherza moczowego. Chociaż dokładna funkcja tego gruczołu nie jest jasna. a ponowne napełnienie zajmuje mu około 2 dni. uważa się. '. Gruczoł produkuje płyn. Tutaj sperma otrzymuje wydzielinę z pęcherzyka nasiennego . Zauważ pozycję nasieniowodu i moczowodu.

i małe. Pomiędzy sromem a odbytem znajduje się okolica zwana kroczem. Wzgórek łonowy — Napletek łechtaczki Łechtaczka• -Wędzidełko łechtaczk Wargi mniejsze •» . nawet do tego stopnia. aby zarodek mógł się rozwijać. że posiada osłonę z warg sromowych mniejszych. które ją otaczają. Obejmuje ono dolną (albo pochwową) część szyjki macicy. Właściwość ta ułatwia pochwie rozciąganie się podczas stosunku albo porodu. rozmiarze i gru- Powyżej: Usytuowany przy wejściu do pochwy srom składa się głównie z zewnętrznych i wewnętrznych warg. Inne części sromu również odpo- Pochwa jest kanałem. Druga. jeśli jest zapłodnione. ale wyściełaną warstwą komórek zwanych nabłonkiem płaskim.136 / UKŁAD ROZRODCZY Budowa sromu wiadają na pobudzenie seksualne: wargi sromowe mniejsze posiadają tkanki jamiste zwane opuszkami przedsionka. kiedy pochwa tworzy dolną część kanału porodowego i jest zdolna do otwierania się. które pokrywają i osłaniają wrażliwe wnętrze razem z głównym narządem podniecenia seksualnego . większa para znajduje się na dnie przedsionka. które zakrywają i ochraniają pozostałe części. zwanych estrogenami. Mogą jednak dosyć łatwo ulegać zakażeniom wenerycznym i innym. co może wymagać nacięcia i uwolnienia ropy. W niektórych przypadkach w jednym z gruczołów może utworzyć się ropień Bartholina. lecz również wyprodukować jajeczko. które wydzielają płyn w czasie. Zewnętrzne większe składają się z grubych fałdów skóry. doprowadzając do erekcji. które często powiększają się w czasie stosunku. a gruczoł Bartholina uaktywnia się. łączące pasmo zwane wędzidełkiem. Zapalenie gruczołów Bartholina wymaga leczenia antybiotykami.nie są wystające. Zewnętrzne żeńskie narządy płciowe to łechtaczka i wargi. "Wargi większe "Przedsionek • Błona dziewicza Pochwa Krocze -Odbyt Pochwa Kobiety W celu zapłodnienia układ rozrodczy kobiety musi nie tylko otrzymać nasienie. U swego końca wargi mniejsze łączą się. Różni się ona w kształcie. dzieląc się na fałdy. wydzielanych przez jajnik. stykają się z sobą i są znacznie pofałdowane. które razem noszą nazwę sromu. Istnieją dwie pary gruczołów związanych ze sromem. Strzępki skóry. a odbytnica na górnej 1/3 jej ściany tylnej. czerwone i wrażliwe na ucisk. kiedy kobieta jest podniecona seksualnie. Pierwsza to gruczoły Skene'go. które zakrywają kość łonową albo wzgórek łonowy. tak że wejście do pochwy staje się wilgotne. Łechtaczka i gruczoły Łechtaczka jest w zasadzie podobna w budowie do prącia. Górne zakończenie pochwy nosi nazwę sklepienia. które często ulega rozerwaniu podczas porodu. musi utrzymać.łechtaczką. tworząc wędzidełko warg sromowych. Łechtaczka jest niezmiernie wrażliwa. stając się obrzmiałe. Do wewnątrz od warg większych znajdują się wargi sromowe mniejsze. przedsionek jest oddzielony od pochwy błoną zwaną błoną dziewiczą.zwykle wielkości groszku . Gruczoły te . Pochwa odgrywa ważną rolę podczas stosunku płciowego i porodu. Jej funkcja podczas porodu jest stosunkowo bierna. Łączą się na szczycie i tworzą ochronny napletek nad wrażliwą łechtaczką. Budowa pochwy Pochwa ma długość 7-9 centymetrów i jest otoczona przez tkankę włóknistą i mięśniową. są pozostałościami błony dziewiczej i są określane jako strzępki po błonie dziewiczej. tam też zazwyczaj jest deponowane nasienie podczas stosunku płciowego. Stosunkowo niedawno zaczęto rozumieć niektóre zmiany. często określany jako wzgórek Wenery. Sklepienie jest najgłębsze w części tylnej. Pocieranie łechtaczki w stanie wzwodu przez prącie w czasie stosunku albo innymi środkami zwykle doprowadza do orgazmu. jakie zachodzą w pochwie podczas stosunku płciowego. Wyściółka ściany pochwy jest cieńsza u dziecka i u kobiety po menopauzie niż u kobiety w okresie zdolności do rozmnażania. Ściany pochwy normalnie są zapadnięte. Stają się cieńsze u podstawy. jakie wiele kobiet ma powyżej przedsionka. Podczas życia kobiety pochwa przechodzi kilka zmian. Ujście pochwy leży do tyłu od ujścia cewki moczowej w przedsionku pochwy. a przy jej pobudzeniu gąbczaste komórki napełniają się krwią. tak aby umożliwić rodzenie dziecka. Największą częścią sromu są dwie pary warg. Cewka moczowa leży na przedniej ścianie pochwy. Pochwa dziecka jest oczywiście mniejsza niż dorosłej kobiety. przez co może łatwiej przyjąć prącie. Zanim kobieta staje się aktywna seksualnie. Obszar między wargami mniejszymi tworzy przestrzeń nazwaną przedsionkiem pochwy. Są to gruczoły Bartholina. bości. Jest to głównie organ podniecenia seksualnego. Tworzą one fałdy skóry. które znajdują się zaraz pod łechtaczką i wydzielają płyn alkaliczny zmniejszający naturalną kwasowość sromu. które. . Ochraniają również ujście cewki moczowej. gdzie łączą się z kroczem. Zmiany te są w dużym stopniu uzależnione od grupy hormonów. odpowiednik napletka. U szczytu wargi zewnętrzne łączą się ze skórą i owłosieniem na podściółce komórek tłuszczowych. który prowadzi ze sromu do macicy.

aby umożliwić przejście dziecka. Jeśli kobieta jest szczególnie niecierpliwa podczas stosunku. nietknięta błona dziewicza nie zapobiega ciąży.zjawisko zwane zanikowym zapaleniem pochwy. a jej ilość wzrasta podczas owulacji i podniecenia seksualnego. Ściany pochwy są dobrze zwilżone wydzielinami z kanału szyjki macicy i gruczołów Bartholina. stają się przekrwione. mięśnie otaczające pochwę przechodzą w stan skurczu. Sprawia to. aby dostarczyć pożywienie dla zapłodnionego jaja. umożliwiając wzrost płodu. Następnie macica mocno się zwęża. Czynności pochwy Podczas podniecenia seksualnego organy rozrodcze. umięśnionym kanałem usytuowanym pomiędzy macicą i sromem. a po poro- Macica dzie zmienia swój kształt na szczelinę z otworem w kształcie krzyża. to jednak bardzo często jest ona po raz pierwszy przerywana podczas stosunku płciowego. nosi tę nazwę na cześć greckiego boga małżeństwa Hymena. w których może być wiarygodnym dowodem niewinności. Od okresu dojrzewania do menopauzy śluzowka macicy rozwija się każdego miesiąca. ale zyskała duże znaczenie w prawie wszystkich kulturach jako oznaka dziewictwa. Błona jest zwykle cienka i sitowata i może być łatwo uszkodzona podczas dużego wysiłku fizycznego. Macica zmienia swoją rolę. Jeśli jajeczko nie zostanie zapłodnione. W czasie porodu rozciąga się. Błona dziewcza nie ma żadnych znanych funkcji fizjologicznych. Zaczyna wtedy kurczyć się w celu otwarcia szyjki i umożliwienia dziecku i łożysku wyjścia na zewnątrz. Pofałdowana budowa nadaje jej zadziwiającą elastyczność potrzebną przy porodzie. Intensywny petting.UKŁAD ROZRODCZY/137 W okresie reprodukcyjnym wydzielina pochwy jest lekko kwaśna. kiedy płód jest dojrzały. ale w okresie przedpokwitaniowym i po menopauzie pochwa staje się lekko zasadowa. masturbacja albo wkładanie tamponu może również spowodować jej rozerwanie. W przeciwieństwie do obiegowej opinii. mimowolnie kurczą się. W tym samym czasie duże włókna mięśni są powstrzymywane przed skurczami. U kobiety. Zaburzenia te są nazwane pochwicą i mogą być leczone przez lekarza seksuologa. Macica zdaje się nie pełnić niemal żadnej funkcji przed okresem dojrzewania i po menopauzie. tak aby zamknąć duże naczynia krwionośne. wówczas śluzówka macicy jest wydalana podczas menstruacji i powoli odbudowywana podczas następnego cyklu miesiączkowego. np. na przykład w wyniku intensywnego pettingu. Hymen. Pewna ilość wydzieliny z pochwy jest normalna u kobiet. a seks bolesny. Plemnik.5 centymetra i ma cienki kanał biegnący wzdłuż niej. W czasie orgazmu mięśnie miednicy. Budowa pochwy Jajowód Macica Jajnik— Szyjka macicy Mięśnie - Pochwa Przedsionek Srom . ale często leczenie trwa wiele miesięcy. zwany również błoną dziewiczą. który kontaktuje się z obszarem rozrodczym genitaliów. może wniknąć przez szczelinę w błonie dziewiczej i przejść dalej w górę pochwy. aby nastąpiło to wcześniej niż 36 dni po porodzie. Szyjka macicy ma kształt cylindra. Błona może występować w różnych kształtach i rozmiarach i nie ma sytuacji. Jeśli włożyć palec do pochwy. szczególnie wargi mniejsze i dolna część pochwy. Macica składa się z dwóch głównych części: trzonu narządu oraz szyjki macicy i jest zdolna do przechodzenia znacznych zmian podczas okresu reprodukcyjnego kobiety. kiedy to posiadanie dziecka byłoby dla kobiety nieodpowiednie psychicznie i fizycznie. Mimo iż stan błony nie jest dowodem dziewictwa. szyjka jest wyczuwalna jako mały dołeczek. równocześnie chroniąc go i karmiąc. która nie rodziła dzieci. które zaopatrywały łożysko. ujście macicy jest okrągłe i dość małe. W takich warunkach bakterie mogą się rozwijać i czasami przyczyniać do wywołania bólu w pochwie oraz uczucia dyskomfortu . Podczas stosunku wydzielina przecieka również przez nabłonek do światła pochwy. W czasie ciąży macica powiększa się. Rzadko odnotowuje się sytuację. a ilość wydzieliny z pochwy wzrasta. Po prawej: Pochwa jest mocnym. zanim kobieta w pełni może cieszyć się seksem. biegania czy jazdy konnej. Szyjka jest długa na około 2. który uchodzi do jamy macicy powyżej i do pochwy poniżej. że pochwa jest węższa. włączając te okalające pochwę. a jej dolna część wchodzi do pochwy. Po porodzie szybko powraca do poprzedniego stanu i jest gotowa do przyjęcia następnego zapłodnionego jajeczka. Ma to wpływać na zahamowanie rozwoju szkodliwych bakterii w pochwie.

za to rozpoczyna wydzielanie substancji bogatych w składniki odżywcze. aby umożliwić późniejszy wzrost jajeczka (w sytuacji gdy jest ono zapłodnione). rozpoczyna się nowe ludzkie życie. a od strony ściany bocznej. Są one również istotną częścią układu hormonalnego organizmu. tak aby utrzymać płód i worek owodniowy. śluzówka jest złuszczana i wydalana w czasie menstruacji. W okresie około 38 tygodnia zwykle dosięga otworu dolnego klatki piersiowej. W ten sposób macica tworzy część kanału pomiędzy jamą brzuszną i środowiskiem zewnętrznym. które również zarządzają postacią śluzówki macicy. która kurczy się ponownie po menopauzie. Podczas ciąży macica powiększa się. Pozycja macicy U dorosłej kobiety macica jest narządem o rozmiarze i kształcie zbliżonym do gruszki i znajdującym się wewnątrz miednicy. Macica jest normalnie podtrzymywana wewnątrz miednicy przez mięśnie. które są wytwarzane w tkankach macicy. Kiedy dziewczyna ma około 1 5 lat. Macica dorosłej kobiety nie będącej w ciąży jest zwykle przechylona do przodu pod kątem 90° . a tył leży niedaleko odbytnicy. Następnie przestaje rosnąć. Jajowód Jajnik Pęc heiz moczowy Pochwa Macica dorosłej kobiety Macica przy zaawansowanej ciąży Wszystkie zmiany w funkcjonowaniu macicy są kierowane przez hormony wydzielane przez przysadkę i jajniki oraz podobne substancje. które są przytwierdzone do szyjki macicy. wciąż nie jest całkowicie zrozumiały.jej umięśnione ściany są grube. zwane prostaglandyną. a jama jest jedynie szczeliną. Ciąża powiększa macicę. wyściółka macicy jest wydalana. Sposób. każdy o długości 3 i grubości około 1 centymetra. kiedy kobieta przechodzi miesiączkę. Po pierwsze. która wsuwa się do pochwy. W ciągu pierwszych dni po narodzeniu macica noworodka kurczy się i pozostaje w tym stanie aż do roku lub dwóch przed pierwszą miesiączką. osiąga rozmiar macicy dorosłej kobiety. a po blisko 2 tygodniach od urodzenia wraca do stanu sprzed porodu. jamie organizmu ograniczonej przez kości miedniczne. które otwiera się do jamy otrzewnej. Jajniki są częścią układu rozrodczego kobiety i ich zadaniem jest wytwarzanie i wypuszczanie dojrzałych jajeczek. Podczas pierwszej połowy cyklu miesiączkowego śluzówka zwiększa swoją grubość aż do czasu. a pozostała część tworzy trzon macicy. Nad każdym jajnikiem znajduje się otoczone strzępkami ujście brzuszne jajowodu. Jeśli nie dochodzi do zapłodnienia. Chociaż Jajniki . w jaki substancje te oddziaływują na siebie. zwane mięśniami dna miednicy. Każdy jajnik jest utrzymywany przez mocne. Jajniki to dwa szaroróżowe narządy kształtu migdałowatego. tylnej i przedniej za pomocą pasm tkanki łącznej. Jest on połączony z jajowodami. Znajdują się w miednicy. ale do 12 tygodnia może być wyczuwalna tylko wewnątrz jamy brzusznej nad spojeniem łonowym. po drugie. W momencie. kiedy jajeczko zostaje zapłodnione przez plemnik. który zabezpiecza rozwój zakażeń przenoszonych tą drogą do jamy brzusznej. kiedy zostaje uwolnione jajeczko. Po menopauzie macica kurczy się. W okresie od pierwszej miesiączki do menopauzy normalne jajniki wytwarzają jedno jajeczko każdego miesiąca. Przód macicy opiera się na pęcherzu. gdy jajniki zaczynają wytwarzać hormony. i leżą równolegle po bokach od macicy.138 / UKŁAD ROZRODCZY Po urodzeniu W wieku 4 lat Po menopauzie Po urodzeniu dziecka Naturalne zmiany macicy Po lewej: Płód płci żeńskiej przezywa przyspieszony wzrost macicy podczas ostatnich dwóch miesięcy przed porodem prawdopodobnie z powodu obecności dużej ilości hormonów matki. które przenoszą co miesiąc jajeczko uwalniane przez jeden z dwóch jajników. a naturalna kwasowość pochwy powstrzymuje rozwój szkodliwych bakterii. W czasie ciąży ściany powiększają się w znacznym stopniu. Istnieje specjalny mechanizm. elestyczne więzadła. Różnice w rozmiarach są kontrolowane przez wydzielanie hormonów płciowych. szyjka macicy wydziela zabezpieczające przeciwciała. Wąski koniec gruszki jest równoważny z szyjką macicy.

Jajeczko jest następnie unoszone przez strzępki jajowodu do jego ujścia brzusznego. skupione niedaleko brzegu jajnika. który z krwią jest przemieszczany w stronę jajników. przygotowując do przyjęcia zapłodnionego jajeczka. U dojrzałej kobiety jajniki mają guzowaty wygląd. każde w okrągłej obudowie. Każdego miesiąca dojrzewa jeden pęcherzyk. W centrum tego skupiska znajduje się komórka jajowa w swojej ostatecznej formie dojrzewania. W przypadku zapłodnienia. Dojrzała komórka jajowa . Dokładny przebieg tego procesu jest nadal tajemnicą. Jajniki pokrywa warstwa komórek nazwanych nabłonkiem płciowym. (Ciałko żółte pomaga zajść w ciążę. Pod wpływem estrogenu wyściółka macicy pogrubia się.UKŁAD ROZRODCZY/139 znajdują się blisko siebie. Po dojrzeniu i pęknięciu pęcherzyka jajnikowego kolejny hormon przysadkowy. ciałko żółte. które mają przekształcić się w jajeczka. komórki na krawędzi pęcherzyka pozwalają na uwolnienie jaja. wówczas ciałko żółte kontynuuje swoją pracę aż do momentu ukształtowania się Poniżej: Jajniki są pokryte warstwą komórek. rośnie i wydziela hormon. Właśnie z tych komórek znajdujących się na krawędzi jajników jest tworzone jajeczko. ciałko żółte kurczy się.estrogenu.Rozwijające się ciałko żółte Dojrzale ciałko żółte . Kiedy pęcherzyk i jajeczko są dojrzałe. Jeśli jednak jajeczko zostało zapłodnione. zaczyna działać. wywołując rozwój ciałka żółtego w pustym pęcherzyku. przechodzą do wnętrza jajnika. które rozwija się z pęcherzyka po uwolnieniu jajeczka. Owulacja Pod mikroskopem dojrzewające pęcherzyki jajnika mogą wyglądać jak małe piłeczki zawierające niewielkie skupisko komórek. Przysadka najpierw wytwarza hormon zwany folikulotropowym (FSH). który podtrzymuje ciążę. Jeśli jajeczko nie jest zapłodnione w ciągu dwóch tygodni. W trakcie powiększania się tych pęcherzyków i po uwolnieniu jajeczek wytwarzają one na powierzchni jajnika charakterystyczne guzy. Estrogen pobudza również budowę substancji białkowych oraz prowadzi do zatrzymywania płynów. czyli pęcherzyku jajnikowym. nie ma bezpośredniego połączenia pomiędzy jajnikami a ujściami jajowodów. gdzie są otaczane błoną pęcherzyka. Można to zaobserwować. produkcja progesteronu zanika i wyściółka macicy jest złuszczana i wydalana w czasie comiesięcznej menstruacji. Znacznie lepiej widoczne są pęcherzyki jajnika zawierające jajeczka w różnych stadiach dojrzewania. która działa jako podpora dla zawierającej pęcherzyki warstwy zewnętrznej.) Z kolei ciałko żółte wytwarza i wydziela własny hormon. który następnie pęka na powierzchni jednego z jajników i jest opróżniany. FSH pobudza rozwój pęcherzyków jajnikowych oraz powoduje wydzielanie hormonu . Można dostrzec tysiące niedojrzałych jajeczek. oglądając ich budowę wewnętrzną pod mikroskopem. Pracują pod kontrolą przysadki znajdującej się w podstawie mózgu. budowa i funkcjonowanie jajników \ Jajowód Odżywiające naczynia krwionośne Ciałko białkowe (obumarłe ciałko żółte) Jajnik Macica BJ L B • B B B B B r ^^ Bf Bj Bj BJ Komórka jajowa łożyska. Położenie. progesteron. Oprócz swojej roli producenta jajeczek jajniki również działają jako gruczoły hormonalne. Komórki. Wówczas produkcja FSH zaczyna się od nowa i cały cykl jest powtórzony. hormon luteinizujący (LH). Środek jajnika jest wypełniony elastyczną tkanką włóknistą.

który jest w dużym stopniu odpowiedzialny za powiększenie się biustu. Jednak najwyżej około 500 z nich będzie w ogóle uwolnionych i prawdopodobnie nie więcej niż pół tuzina . Kiedy jajniki po raz pierwszy zaczynają wytwarzać estrogen. Około 4 lub 5 lat przed pierwszą menstruacją podwzgórze poleca przysadce wydzielać hormon wzrostu. nie są jeszcze zdolne do wyprodukowania dojrzałego jajeczka. Pierwsze wydzielenie estrogenu zapoczątkowuje zmiany fizyczne w okresie dojrzewania. co powoduje jej złuszczenie i wydalenie na zewnątrz wraz z krwią menstruacyjną. Hormony przysadkowe również skłaniają komórki znajdujące się w jajniku do wydzielania estrogenu . •I V •* v j . które będą utrzymywały cykl miesiączkowy. ale przed okresem dojrzewania nastąpi jeszcze kilka większych zmian. jego jajniki zawierają razem od 40 do 300 tysięcy pęcherzyków jajnikowych pierwotnych. jak i wykształcone piersi. takie jak wzrost piersi. Pierwsza menstruacja pojawia się. Nie zawsze rozwój musi przebiegać w takim samym tempie. dziewczyna mogłaby być na trzecim etapie rozwoju piersi i tylko na pierwszym etapie rozwoju owłosienia łonowego. Wzrastanie osiąga swój szczyt 2 lata przed pierwszym krwawieniem i maleje tuż przed rozpoczęciem miesiączkowania.to tylko jedna z faz cyklu miesiączkowego. rozwój owłosienia łonowego czy poszerzenie bioder. Zmiany te zaczynają się przynajmniej 1 rok przed pierwszą miesiączką i są znakiem. kiedy poziom estrogenu spada. pobudzenie wzrostu owłosienia łonowego i za przebudowę wy ściółki macicy. Wewnątrz organizmu wzrost i spadek poziomu estrogenu i hormonów przysadkowych rozpoczyna tworzenie wzoru wzajemnych oddziaływań. Rozwój kobiety w okresie dojrzewania. kiedy dziewczyna staje się dojrzała płciowo. a każdy z nich posiada niedojrzałe jajeczko. Dziewczyna poniżej posiada zarówno rozwinięte owłosienie tonowe.hormonu płciowego.Menstruacja Rozwój jajnika jest w dużej mierze zakończony do czasu. Rozpoczęcie krwawienia miesiączkowego (menstruacji) z macicy znane jako menarche .da początek ludzkiemu życiu. Towarzyszy to innym zewnętrznym i wewnętrznym zmianom występującym w czasie. Około 1 roku przed pierwszą miesiącz- Pierwsza miesiączka ką dziewczęta mogą zauważyć delikatne upławy z pochwy.jeśli w ogóle tyle . W czasie kiedy żeńskie niemowlę rodzi się. który jest kierowany przez hormony przysadki mózgowej i jajników. że estrogen zaczął pobudzać uwalnianie pierwszego dojrzałego jajeczka. pozostawiając wytworzoną wy ściółkę macicy bez potrzebnego wsparcia. kiedy płód w macicy ma 3 miesiące.

kiedy rozwija się ciałko żółte. Mechanizm ten działa poprzez mały gruczoł zwany przednią częścią przysadki. ciałko żółte rozpada się. usytuowany u podstawy mózgu. (C). Jeśli jajeczko nie ulegnie zapłodnieniu. Wszystkie hormony uwolnione podczas cyklu mogą wpłynąć na zegar miesiączkowania. jest nazwane pęcherzykiem Graafa. Jajeczko następnie podróżuje wzdłuż jajowodu do macicy. chyba że jajeczko zostało zapłodnione. W czasie tego cyklu narządy rozrodcze przechodzą serię zmian. W czasie owulacji (D) poziom estrogenu nagle spada. które dojrzewają podczas cyklu miesiączkowania. a młodej dziewczynie osiągnięcie pełnej dojrzałości płciowej. Około 15 dni przed wystąpieniem następnej miesiączki przysadka uwalnia dużą ilość hormonu luteinizującego. że gruczoły wyściełające macicę wydzielają płyn. gdy rozwija się pęcherzyk (A i B). Gruczoł ten uwalnia kilka hormonów. i osiąga szczyt w dniu 1 3. Zmienia ona również wydzieliny w szyjce macicy. komórki wyściełające macicę nie otrzymują tlenu i obumierają. Jeden pobudza wzrost i dojrzewanie kilku małych jajeczek w jajniku. z których dwa są szczególnie ważne dla rozmnażania. polegające na wchłanianiu tłuszczu. które utworzyły pęcherzyk Graafa. przechodzą teraz zmiany. Jajeczka. które funkcjonuje ja- ko zegar miesiączkowania. Pozwala to na powstanie nowej wyściółki. będzie odżywiane przez wydzieliny z komórek wyściełających macicę aż do chwili. Od tej pory funkcjonują jako ciałko żółte. i spada po 20. a nawet rok zajmuje jajnikowi dojście do pełnego funkcjonowania. Pierwszą jest zmiana śluzu w szyjce macicy. Jeśli jajeczko nie jest zapłodnione. Z początku pęcherzyk wytwarza bardzo mało estrogenu. są otoczone przez komórki produkujące hormony. Ilość estrogenu. który (około 36 godzin później) pobudza uwalnianie jajeczka z jajnika. Podczas cyklu zwiększona produkcja estrogenu powoduje utworzenie i rozwój gruczołów w wyściółce macicy. który produkuje pęcherzyk jajnikowy jest różna w każdym okresie cyklu miesiączkowego. Progesteron ma dwie główne funkcje w cyklu miesiączkowym. drugą jest sprawienie. . razem z tymi komórkami. który staje się zbyt gęsty dla nasienia. to jednak jajnik nie wytwarza jeszcze żadnego dojrzałego jajeczka. Zapłodnienie ma zwykle miejsce w jajowodzie. ale jego poziom stopniowo wzrasta. Nadal wytwarzają estrogen. ale teraz dołączają do tego produkcję hormonu zwanego progesteronem. Jajeczko. podczas gdy drugi stymuluje uwalnianie już dojrzałych. aby weszło do macicy. kiedy zagnieździ się w wyściółce macicy i zacznie być karmione przez krew matki. Kilka miesięcy. ułatwiając plemnikom wpłynięcie do niej i spotkanie jajeczka. który ma odżywiać nowo zapłodnione jajeczko. Małe naczynia krwionośne w tym obszarze kurczą się. Wzrasta znowu. kiedy jej układ rozrodczy jest całkowicie rozwinięty (mimo tego. gotowej do przyjęcia następnego jajeczka. Jeśli jajeczko ulegnie zapłodnieniu przez plemnik. gdy menstruacja i cały cykl dobiegają końca. wyściółka macicy jest wydalana z krwią menstruacyjną. Są następnie wydalane razem z pewną ilością krwi. Cykl miesiączkowy Czas od pierwszego dnia jednej menstruacji do pierwszego dnia następnej jest znany jako cykl miesiączkowy.UKŁAD ROZRODCZY /141 Produkcja estrogenu i rozwój jajeczka Dzień 25/26: Ciałko żółte rozpada się z powodu nie zajścia w ciążę \ Dzień 20 t Jajnik 1 dzień miesiączki: Pęcherzyk jajnikowy zaczyna się rozwijać Poziom estrogenu Dzień 4/5: Rozwija się pęcherzyk jajnikowy D '"«•» Dzień 16/17: Ciałko żółte (pozostałość pęcherzyka jajnikowego) jest całkowicie rozwinięte Dzień 14: Owulacja Dzień 12/13: Pęcherzyk jajnikowy jest w pełni rozwinięty Chociaż pierwsza miesiączka niesie z sobą ten sam rodzaj krwawienia jak pozostałe cykle menstruacyjne. Ten skomplikowany cykl działania jest kontrolowany przez część w mózgu zwaną podwzgórzem. Głównym hormonem wytwarzanym przez pęcherzyk jest estrogen. które umożliwiają jajeczku opuszczenie jajnika i transport do macicy. Komórki jajnika. musi ona jeszcze dojrzeć fizycznie i emocjonalnie). dniu.

Utworzona z zapłodnionego jajka blastocysta może być teraz odżywiana przez obfity dopływ krwi obecnej w wyściółce macicy. który pomaga topić zewnętrzną powierzchnię jajeczka. Czynności łożyska Wszystkie substancje odżywcze i tlen płód otrzymuje od matki i jest zdolny do wydalenia wszystkich produktów przemiany materii z powrotem do jej ciała. szkodliwymi substancjami.w czasie narodzin dziecka waży około 500 gramów i ma kształt ciemnoczerwonego. kiedy plemnik przeniknie przez powierzchnię jajeczka. substancje resztkowe i hormony przechodzą od płodu do matki. lecz obumierają w kwasowym otoczeniu pochwy. Po przejściu przez jamę macicy wędrują w górę jajowodu. Ta następnie dzieli się.. gdzie może być odżywiane i ciąża może się rozpocząć. Po 4 dniach od momentu zapłodnienia trofoblast produkuje hormon zwany ludzką gonadotropiną kosmówkową (HCG). jest ukończony. Każdy plemnik posiada enzym.Zapłodnienie i rozmnażanie Zapłodnienie jest połączeniem plemnika i jajeczka.in. tlen. kiedy da się rozpoznać jako rozwijająca się istota ludzka (od . która później zacznie dzielić się na dwie komórki. Zapłodnione jajko wędruje w ciągu następnych 7 dni do macicy (jest to 21. Łożysko Łożysko tworzy się. Są również dowody. wykorzystując swoje „ogony". w którym. zagnieżdża się w ścianie macicy matki. Przygotowują również rozwój piersi przed mającym nastąpić karmieniem oraz doprowadzają do odkładania tłuszczu na udach. Poruszają się żywiołowo. Zapłodnienie Miliony plemników. W chwili umieszczenia w pochwie plemniki natychmiast zaczynają podróż w głąb przez szyjkę macicy. że ilość hormonów uwalnianych przez łożysko może być ważnym czynnikiem w określaniu początku porodu. Ta istotna funkcja wymiany jest przeprowadzana przez łożysko. zapłodnienie jest bardzo prawdopodobne. Gdy jajeczko znajduje się już w jajowodzie. która ochrania płód przed potencjalnie Powyżej: Zapłodnione jajeczko dzieli się. aby zakończył się sukcesem. Od 12. Łożysko działa również jak bariera. jednak wiele substancji może przejść od matki do dziecka. tłuszcze i aminokwasy) oraz hormony od matki do płodu. gdy kobieta jest w ciąży. tygodnia łożysko jest osobnym organem . Niektóre z plemników nie docierają do celu wędrówki.M°rula . jeśli owulacja będzie miała miejsce. Dwie warstwy komórek utrzymują krążenie krwi płodu odzielone od krwi matki w łożysku. brzuchu i pośladkach jako przyszłego źródła energii. Jest to naturalny sposób zabezpieczenia przed zapłodnieniem jajeczka przez uszkodzone lub niezdrowe plemniki. które sugerują. które dotarły do macicy. są odżywiane przez zasadowy śluz kanału szyjki macicy. Zapłodnienie jest osiągnięte. składniki odżywcze (proste węglowodany. zwany nidacją (implantacją). Mężczyzna podczas ejakulacji wyrzuca około 400 milionów plemników. Dwutlenek węgla. Plemniki mogą przeżyć w jajowodzie do 3 dni gotowe do połączenia z komórką jajową. Rozwój płodu Płód to nazwa określającą nie narodzone dziecko od chwili. kiedy wyspecjalizowana część jajka. tak aby uczynić łatwiejszym przeniknięcie pojedynczego plemnika. Jeśii stosunek płciowy ma miejsce mniej więcej w czasie owulacji. zabiera im około 45 minut i tylko 2 tysiące plemników może w zasadzie przetrwać. dzień w 28-dniowym cyklu). około 20 centymetrów. ' z b l t a 9 r u P a komórek) Podział zygoty Jajowód Zygota Plemnik zapladniający komórkę jajową Pusty pęcherzyk jajnikowy /jT ' / i I | V ' s Pęcherzyk Graafa = Etapy w dojrzewaniu pęcherzyka Macica Kosmki kosmówki (występ z wyściólki blastocysty) Trofoblast (wyściólka blastocysty) Napełniona płynem grupa komórek / Wyściółka macicy utrzymuje dopływ krwi do wyściółki macicy. aby utworzyć blastocystę. zanim zacznie się poród. która zagnieżdża się w wyściółce macicy. tak aby blastocyta mogła kontynuować swój rozwój. . gąbczastego krążka. natychmiast następuje zapłodnienie. który zabezpiecza je przed kwasowością pochwy. ale mimo to wiele lekarstw może przejść przez łożysko i uszkodzić płód. zapobiegają uwolnieniu innych jajeczek albo występowaniu miesiączek w czasie. Droga ta. . który informuje jajnik. które m. W czasie tego okresu wytwarza mały występ. że nastąpiło zapłodnienie i który Tworzenie blastocysty Blastocysta zatopiona wwyściótce macicy . Jajeczko i plemnik (który teraz odrzucił swój ogon) łączą się i tworzą zygotę. do którego płód jest przytwierdzony za pomocą pępowiny. muszą być spełnione różne warunki. który pomaga mu zagnieździć się w wyściółce macicy. tworząc morulę (grupę komórek). Kiedy jajeczko jest zapłodnione. Niektóre z przeciwciał matki również przechodzą przez łożysko. zwana trofoblastem. Łożysko wytwarza kilka hormonów. Jest to złożony proces. . reszta plemników obumiera. Gdy ten proces. Inne hormony pobudzają wzrost macicy i prawdopodobnie zapobiegają jej kurczeniu się. W ciągu 72 godzin komórki kontynuują podział aż do momentu utworzenia 64-komórkowej formy zwanej morulą. Są one otoczone przez płyn nasienny. kończy się również poczęcie.

która już jest widoczna gołym okiem. na początku nieregularnie. a 14. Wymiana pożywienia. Naczynia krwionośne zarodka łączą się z innymi w rozwijającym się łożysku. rozpoczyna rozwijać się w łożysko. Rośnie połączona z kręgosłupem głowa.UKŁAD ROZRODCZY /143 około 2 miesięcy po zapłodnieniu jajeczka). tworząc odgałęzienia i przytwierdzając zarodek mocno do ściany macicy. Kosmki. tlenu i substancji resztkowych ma miejsce w obszarze między naczyniami krwionośnymi. Tydzień 7: Łożysko. Nadal trwa tworzenie układu trawiennego. ale wkrótce całkiem równomiernie i szybciej niż serce matki. trwa ciągły rozwój mózgu i kręgosłupa. ale w tym momencie mają jeszcze zwartą budowę. Anatomia łożyska Krążenie krwi w łożysku Tętnice matczyne Żyły matczyne Krew w przestrzeni między naczyniami krwionośnymi matki i płodu . Przed tym okresem rozwijająca się zygota jest nazywana zarodkiem (embrionem). a później płód będą w nim przebywać w czasie ciąży w stałej temperaturze wygodnie podtrzymywane i osłonięte przed wstrząsami w płynie owodniowym. Tydzień 4: Worek owodniowy jest już dobrze rozwinięty. ale wątroba i nerki nie mogą jeszcze funkcjonować. już istnieje. Kontynuowany jest rozwój układu trawiennego i moczowego. a dodając do tego 9 miesięcy kalendarzowych i 7 dni podaje przybliżoną datę porodu. zagnieżdżają się w wyściółce macicy w celu zapewnienia wyżywienia zarodka. zaczynają się rozwijać. który teraz ma długość około 7 milimetrów.3 centymetra. Zewnętrzna wyściółka blastocysty. są tylko małe zagłębienia na oczy i uszy. ale zapłodnienie ma miejsce między 10. kolanowy. Kończyny ukazują się jako małe zawiązki. występy z jej pokrycia. Kosmki kontynuują zwiększanie swej ilości. rozpoczynając tworzenie od żołądka i części jelit. Wyczuwalne są małe ruchy kręgosłupa. Tydzień 2: Blastocystą zatapia się w śluzówce macicy: nazywa się to zagnieżdżeniem (implantacją). Tydzień 6: Rozwój głowy przyspiesza się. Rosną płuca. przez które zarodek pobiera pożywienie z obiegu matki i oddaje substancje resztkowe do wydalenia. Przez około 3 dni po zapłodnieniu zygota porusza się wzdłuż jajowodu w kierunku macicy. aby utworzyć pępowinę. Usta i szczęki zaczynają się formować. jest teraz dobrze rozwinięte. Zawiązki kończyn urosły i jest teraz możliwe zobaczenie zaczątków rąk i stóp. dniem cyklu miesiączkowego (kiedy kobieta najprawdopodobniej ma owulację i jest najbardziej płodna). Kręgosłup i zawiązek systemu nerwowego zaczynają się formować w zarodku. W samym zarodku (teraz o długości około 10 milimetrów) zaczął rozwijać się układ trawienny. Nie ma jeszcze rozpoznawalnej twarzy. Mózg ma postać 3 pęcherzyków. Wewnętrzne części ucha i oczu nadal się tworzą (te drugie są pokryte skórą. Kończyny rozwijają się. chociaż wciąż w bardzo prostym stanie. Na tym etapie zygota składa się z pojedynczej zapłodnionej komórki lub jajeczka. Serce już bije. twarz nadal się tworzy i można zobaczyć zaczątki ust. tak aby utworzyć małą grupę komórek zwaną morulą. które później staną się nozdrzami. Pierwszy trymestr Przez następne 3 dni morula unosi się w macicy. Odtleniona krew (niebieska) opuszcza płód wzdłuż tętnic pępkowych. Małe dziurki. a krew z niej odżywia blastocystę. stąd ciąża może się właściwie zacząć podczas drugiego tygodnia pierwszego trymestru. a nasycona tlenem (czerwona) dociera do płodu poprzez żyłę pępkową. w której rozwija się cewa nerwowa. powstają stawy: biodrowy. a serce i krwiobieg są już wyraźnie ukształtowane. Dzieli się na nowo. Łożysko składa się z naczyń krwionośnych matki znajdujących się w ścianie macicy i naczyń krwionośnych płodu z pępowiny. ramienny i łokciowy. które nie są połączone. Pod koniec tygodnia zarodek ma długość około 1. Lekarz określa początek ciąży jako pierwszy dzień ostatniej miesiączki. również serce bije mocniej. Zarodek. dzieląc się ciągle. Tydzień 3: Zmiany hormonalne powodują. Zaczynają formować się komórki krwi i wytwarzane są podwaliny pod pierwsze komórki serca. że śluzówka macicy staje się grubsza. Ciąża jest dzielona na trzy trymestry (okresy trzymiesięczne w życiu zarodka i płodu). po to aby utworzyć wklęsłą bryłę komórek zwaną blastocystą. a wiele wewnętrznych narządów. Tydzień 5: Tworzą się pierwsze narządy. Jest to ważny okres dla rozwoju oczu i części ucha wewnętrznego. zwana trofoblastem. która przekształci się w powieki).

5 centymetra długości. w stronę klatki piersiowej.144 / UKŁAD ROZRODCZY Rozwój ręki Tydzień 8: Oczy są niemal w pełni rozwinięte. palcami kończyn rąk i stóp. są widoczne krawędzie palców. Zaczął się tworzyć układ rozrodczy. a dłoń ie zaczynają się fałdować. W siódmym tygodniu zaczyna tworzyć się zarys ręki. Od tego czasu łożysko jest oddzielnym narządem. Płód w 28 dniu Płód w 24 dniu Po prawej: Rozwój płodu od trzeciego do siódmego tygodnia. Pod koniec 10. a macica zwiększyła rozmiary. mm 7 mm . Ruchy są bardziej żywiołowe. Duża w porównaniu z resztą ciała głowa jest pochylona w dół. W tym czasie płód ma około 4. złączonymi błoną. Twarz kontynuuje swój rozwój. W tym krótkim czasie trzykrotnie wzrasta jego wielkość. ale wciąż jeszcze nie mogą być odczuwane przez matkę. Tydzień 10: Układ naczyniowy zapewnia krążenie krwi w obrębie ciała płodu. Zaczynają się tworzyć mięśnie. Objętość płynów w worku owodniowym wzrasta pomiędzy 11. miękką podkładką tkanek. a płód ma zawiązek ręki. Można zobaczyć oddzielone palce u nóg i rąk. Do szóstego tygodnia ciąży wypustki ramion rosYią. tygodnia płód mierzy 5. a kończyny są zdolne do małych ruchów. Płód ma obecnie około 4 centymetrów długości. a 14. Tygodnie 12 -14: Niemal wszystkie wewnętrzne narządy są utworzone. W ósmym tygodniu palce i kciuk z ich szerokimi poduszeczkami oddzielają się od siebie. wzrastając ponad kośćmi miednicy. teraz istnieją zaczątki nosa. a kształt fizyczny przypomina istotę ludzką. tygodniem ciąży. Tydzień 9: Pępowina jest całkowicie utworzona i odżywia system krążenia płodu krwią. rozpoczął się rozwój zewnętrznych narządów płciowych. Twarz nadal się rozwija. zaczyna się tworzyć część zewnętrzna. ale ciągle pokryte na wpół rozwiniętymi powiekami. ale ciąża nie jest jeszcze widoczna. Do trzynastego tygodnia poduszeczki zmniejszają się i tworzą się łożyska paznokci. Tworzenie wewnętrznej części ucha jest zakończone. a kończyny są już wyraźnie uformowane wraz z malutkimi. a powieki ukształtowane. Tydzień 11: Twarz jest niemal zupełnie uformowana. Macica może być teraz wyczuwalna. ale nie mogą jeszcze funkcjonować niezależnie od matki. ale tylko wewnątrz organizmu: zewnętrzne narządy płciowe nie są jeszcze widoczne. Wszystkie główne narządy wewnętrzne organizmu nadal się rozwijają.5 centymetra długości.

gdyby urodził się przedwcześnie. może to jeszcze nie nastąpić. Mięśnie rozwijają się szybko. Rozwijają się paznokcie palców stóp i rąk. a płód ma fizyczne proporcje dziecka. a dziecko urodzone w tym okresie ma 15 procent szans na przeżycie. Po 16 tygodniach nerki zaczynają wytwarzać rozcieńczony mocz. ponieważ płuca są w pełni ukształtowane. ponieważ miałby 5 procent szans na przeżycie. ma teraz około 37 centymetrów długości. delikatne włosy zwane meszkiem. a stawy są zdolne do wykonywania ruchów. nazwaną mazią płodową. W większości przypadków dziecko obróciło się. Tydzień 24: Mięśnie są niemal zupełnie wykształcone. Płód ma około 21 centymetrów długości.UKŁAD ROZRODCZY /145 Drugi trymestr Tygodnie 14-16: Kontynuowane jest tworzenie kończyn. Łożysko ciągle się rozrasta: wszystkie potrzebne składniki odżywcze. Tydzień 36: Do tego czasu szansa przetrwania wzrosła do 90 procent. kiedy uznaje się. Proszę zauważyć maleńkie paluszki rąk i stóp. Tydzień 20: Od tej pory płód jest zdolny do wykonywania żywiołowych ruchów kopania. Pokryty tłustą warstwą. Po 14. Płód w 6 tygodniu Płód w 7 tygodniu Płód w 5 tygodniu 10 mm 2 cm . a na głowie zaczynają rosnąć włosy. włączając tlen. wej wzrosła. a produkty przemiany materii wracają do obiegu matki w celu wydalenia. Ilość mazi płodo- U dziewięciotygodniowego płodu obecne są już wszystkie części ciała. które matka będzie mogła odczuwać. a długość około 33 centymetrów. tygodniu łożysko jest w pełni uformowane. ale u kobiet. Krążenie krwi matki i dziecka pozostaje niemal całkowicie rozdzielone. Trzeci trymestr Wzrost organizmu płodu dorównuje teraz rozwojowi głowy. Waga płodu wynosi 570 gramów. chociaż jeszcze nie w pełni uformowane. że płód jest zdolny do życia. a cały płód pokrywają miękkie. Jest jednak znacznie szczuplejszy. w celu zabezpieczenia go przed płynem owodniowym. aby spoczywać głową w dół macicy. chociaż w bardzo rzadkich wypadkach dzieci urodzone przedwcześnie (w tym okresie) i fachowo odżywiane przez lekarzy przeżyły. które już rodziły. W widocznym na zdjęciu zaciemnieniu rozwiną się narządy wewnętrzne. przechodzą przez nie od matki do płodu. ponieważ podskórny tłuszcz jeszcze się nie rozwinął. Tydzień 28: Jest to moment. wzrost zaczyna być szybszy: płód waży około 135 gramów i ma około 12 centymetrów długości. Płód nadal nie jest zdolny do egzystowania niezależnie od matki. Długość ciała wynosi teraz około 45 centymetrów.

kobieta powinna upewnić się. w którym ma miejsce podstawowe kształtowanie płodu. Zażywanie jakichkolwiek lekarstw powinno być konsultowane z lekarzem. Około 1. które mogą być potrzebne w okresie ciąży.te. Nie dotyczy to wszystkich ciężarnych . Ponieważ pierwszy trymestr ciąży jest okresem.4 kilograma. a ilość mazi płodowej zwiększyła się. że sutki wydzielają żółty płyn zwany siarą. Jej własny układ krążenia zmienia się wraz z postępującym. ciągłym wzrostem wytwarzania krwinek. tygodnia piersi są gotowe do karmienia: wiele kobiet zauważa. podobnie jak o jakichkolwiek innych objawach. ponieważ tworzą się nowe naczynia krwionośne. w której może wieść własne życie poza macicą matki.146/UKŁAD ROZRODCZY Jądra dziecka płci męskiej obniżyły się do worka mosznowego. a niektóre będą musiały uzupełnić niedobory żelaza niezbędnego przy zwiększonej produkcji krwi. że dziecko urodzi się mocno upośledzone. tygodnia przed wystąpieniem normalnej miesiączki może mieć miejsce małe krwawienie. który zwykle znika w ostatnich tygodniach ciąży. Podczas drugiego trymestru matka będzie czuła ruchy płodu. 24 tydzień 33 cm 28 tydzień 37 cm 30 tydzień 40 cm \ 20 tydzień 21 cm 1 6 tydzień 14 cm 1 2 tydzień 10 cm 8 tydzień 4 cm . że jest odporna na różyczkę. chociaż niektóre kobiety zaczynają go wcześniej lub później od wyznaczonej daty. zgagę i zaparcia i mogą być zmuszone do ułożenia diety pod kątem tych problemów. że pije znacznie więcej płynów niż zwykle. aby matka unikała wszystkiego. jaką należy stosować dietę i sprawdzi. Dziecko będzie miało około 50 centymetrów długości i średnią wagę około 3. nogach i barkach. Jeśli nie . ważne jest. czy jest konieczne zażywanie dodatkowych witamin i żelaza. W chwili narodzin na ciele dziecka (z wyjątkiem oczu i ust) wciąż będą znajdować się plamy mazi płodowej. Ważne dla matki jest odwiedzenie lekarza w początkowym okresie ciąży w celu dokonania dokładnych badań kontrolnych oraz zadbania o przedporodową opiekę. że matka jest zdrowa. Waga dziecka wzrasta o około 28 gramów dziennie. tygodniu. które nie zaobserwują zjawiska.konieczne jest szczepienie przeciw tej chorobie. W tym okresie wiele kobiet zauważy. Hemoroidom można częściowo zapobiec poprzez unikanie zaparć. wszystkim kobietom radzi sie rzucenie palenia i picia alkoholu zaraz po zajściu w ciążę. Doradzi on również. W tym czasie rośnie ponad 12-krotnie i dojrzewa do chwili. aby odżywić rosnący zarodek. Matka Po prawej: Płód od ósmego do czterdziestego tygodnia ciąży. Regularne badania moczu i ciśnienia krwi powinno się wykonywać dla upewnienia się. szczególnie zaraz przed zaśnięciem. a podrażnienia przez nie wywołane mogą być leczone maściami lub czopkami przepisanymi przez lekarza. że ich zdolność do karmienia piersią będzie w jakikolwiek sposób ograniczona. W trakcie rozwoju ciąży wzrost wagi i nacisk na narządy wewnętrzne może spowodować powstanie hemoroidów w odbytnicy i żylaków na nogach. Niektóre dzieci rodzą sie z delikatnym meszkiem na ramionach. nie powinny się martwić. Zanim nastąpi zapłodnienie. Na tym etapie ciąży niektóre matki mają niestrawność. Poród będzie miał miejsce w około 40. Około 20. Zarażenie się nią podczas ciąży może spowodować. co może spowodować wady rozwojowe płodu. Należy o tym powiadomić lekarza.

płyn wytwarzany przez ciało rzęskowe. we krwi jest przenoszony z albuminami.nadmierna reaktywność na antygen. inne fragmenty krtani. w organizmie tworzy się w procesach przemian związków organicznych. BIAŁKA .składniki jądra komórkowego u organizmów wyższych.(łac: hymen) . ich wielkość. ALBUMINY . że miały miejsce. jest prekursorem hormonów sterydowych i kwasów żółciowych. tworzy się w trakcie każdego cyklu płciowego.pierwsza część jelita cienkiego o długości 25-30 cm. kurczy obwodowe naczynia krwionośne.XY). DZIEDZICZNOŚĆ . CHRZĄSTKA SZKLISTA . stanowi źródło energii koniecznej do przeprowadzenia niezbędnych reakcji chemicznych.podstawowy steryd syntetyzowany w organizmie człowieka. zbudowane z kwasu DNA i białek. Niedobór albumin prowadzi do powstania obrzęków. jednakże jej obecność nie wyklucza odbywanych stosunków płciowych. występuje w jądrze komórkowym jako główny składnik chromosomów. ich rolą jest przenoszenie wielu biologicznie czynnych związków i utrzymywanie odpowiedniego ciśnienia onkotycznego.(łac.hormon adrenokortykotropowy . pokrywa powierzchnie stawowe niektórych stawów. rozszerza oskrzela. należą do nich: aceton.: astma. zbudowana głównie z włókien kolagenowych. trąbkę słuchową.nadwrażliwość . występuje w krążkach międzykręgowych. przezroczysta chrząstka. jest wydalany przez płuca z wydychanym powietrzem.organizmy jednokomórkowe o rozmaitych kształtach. leczy się dietą i podawaniem insuliny lub doustnych leków przeciwcukrzycowych. w którym organizm osiąga dojrzałość płciową. w przeciwnym przypadku przekształca się w ciałko żółte ciążowe. błona bębenkowa.podstawowy hormon rdzenia nadnerczy uwalniany również na zakończeniach pozazwojowych włókien współczulnych. Wśród objawów dominuje wzmożone pragnienie. gdy komórka jajowa nie zostaje zapłodniona. potocznie zwany solą kuchenną. ATP . CUKRZYCA .ciśnienie wywierane przez krew na ściany naczyń tętniczych.zawiera włók na sprężyste i kolagenowe. CIEMIĄCZKA . DWUTLENEK WĘGLA .twór zbudowany z tkanki chrzestnej. rozkurcza naczynia. CZASZKA .związek chemiczny zawierający w cząsteczce jeden atom węgla i dwa tlenu.cienka błona oddzielająca pochwę od jej przedsionka. narządów zmysłów oraz początkowych odcinków przewodu pokarmowego i dróg oddechowych DOJRZEWANIE . wielomocz i uporczywe stany ropne (czyraki). CHRZĄSTKA SPRĘŻYSTA . przyspiesza pracę serca.drobnocząsteczkowe związki chemiczne powstające z kwasu octowego. jego poziom wzrasta w przebiegu miażdżycy.mikroby . osłona mózgu. co jest przyczyną takich schorzeń alergicznych. zbudowany z nukleotydów zawierających zasady purynowe (adenina i guanina) i pirymidynowe (tymina i cytozyna). błona śluzowa i in. który uwolnił komórkę jajową.związek chemiczny będący podstawowym źródłem jonów sodowych i chlorkowych w pokarmach człowieka. choć istnieje również mięsień dwugłowy uda. CHROMOSOMY . BŁONA . tworzy nagłośnię.cienka warstwa substancji organicznych (błona komórkowa) lub blaszka tkanki oddzielająca struktury anatomiczne lub przestrzenie (np. wypełniająca gałkę oczną do tyłu od soczewki. następnie chrząstki nasadowe kości. wydziela progesteron. chrząstki krtani) albo ze skórą (małżowina uszna).kostne rusztowanie głowy. osłabia ruchy jelit. BAKTERIE . roku życia. a jedna para to chromosomy płciowe (u płci żeńskiej XX.pokwitanie . CEWKA MOCZOWA . CIAŁA KETONOWE . BŁONA DZIEWICZA . błonica). istnieją też saprofity.zarasta między 12. choroba posurowicza itp. fizyczną i psychiczną . pobudza receptory autonomicznego układu nerwowego. Występuje uszkadzające działanie reakcji immunologicznej na tkanki. CIAŁO SZKLISTE . CHRZĄSTKA WŁÓKNISTA twarda i wy trzymała na zgniatanie.). błona dziewicza. zmniejsza wydzielanie gruczołowe.okres. odcinki DNA nazywamy genami. a 18. mineralokortykosteryd. a także przyjmowany w wielu pokarmach. galaretowata substancja. dur brzuszny. miesiącem życia.przewód odprowadzający mocz z pęcherza na zewnątrz.potocznie tym mianem przyjęło się określać mięsień dwugłowy ramienia (łac: musculus biceps brachii). wykazuje wahania zależnie od fazy pracy komór serca . obniża ciśnienie krwi. jąk również jej brak nie dowodzi. CIAŁKO ŻÓŁTE .choroba metaboliczna objawiająca się nadmiernym poziomem glukozy we krwi.podstawowe wielkocząsteczkowe składniki wszystkich żywych organizmów.przekazywanie dziecku przez rodziców niektórych cech w materiale genetycznym. jest wytwarzany i magazynowany w komórkach. .dziedziczenie .neurohormon . działa depresyjnie na serce.in. z którym organizm już wcześniej się zetknął. są zbudowane z aminokwaBICEPS .białka wytwarzane w wątrobie. pokrzywka.Słownik ACETYLOCHOLINA . katar sienny. największe ciemiączko przednie . ma zdolność kostnienia. CIECZ WODNISTA . Mięsień dwugłowy ramienia należy do przednich mięśni ramienia. kwas acetooctowy i hydroksymasłowy. często uwarunkowana genetycznie. Dojrzewanie społeczne trwa do wieku ok.hormon sterydowy kory nadnerczy.jeden z najważniejszych związków bogatych w energię. zanika. pojawienie się ich we krwi towarzyszy źle leczonej cukrzycy oraz głodzeniu. zawierają informację genetyczną o dziedzicznych właściwościach organizmu. u męskiej .ciśnienie skurczowe i rozkurczowe.błękitnobiała.) dwugłowy .adenozynotrójfosforan .kończy się ok. rozszerza źrenice. pobudza perystaltykę przewodu pokarmowego. CHRZĄSTKA . długości kilku do kilkudziesięciu [im. główny składnik białkowy osocza krwi. DWUNASTNICA . CIŚNIENIE TĘTNICZE KRWI . CHOLESTEROL . 20. ADRENALINA . wypełnia przednią i tylną komorę oka. zwiększa ciśnienie krwi.materiał genetyczny przenoszony z pokolenia na pokolenie.przezroczysta. gruźlica. biorą udział we wszystkich zachodzących w nich procesach. może pokrywać powierzchnie stawowe (chrząstka stawowa) lub występować w połączeniu z mięśniami i więzadłami (np. u dorosłego pokrywa powierzchnie stawowe większości stawów.(łac: urethra) . zwiększa wchłanianie zwrotne jonów sodu i chloru oraz wody i wydalanie jonów potasu w kanalikach nerkowych. CHLOREK SODU . jest jednym z zewnętrznych narządów płciowych żeńskich.pozostałość w jajniku po pęcherzyku Graafa. powstaje w procesie spalania.błony łącznotkankowe wypełniające nie skostniałe miejsca połączeń płaskich kości czaszki u noworodka. kształt i liczba są cechami charakterystycznymi dla gatunku. 25 lat. liczne bakterie są chorobotwórcze (m. jak np.kwas dezoksyrybonukleinowy . tworzy szkielet zarodka. DNA . nie podlega kostnieniu. u człowieka występują 23 pary chromosomów. ALERGIA . ACTH . bezbarwna. ALDOSTERON .związek chemiczny uwalniany z zakończeń włókien nerwowych autonomicznych przedzwojowych i przywspółczulnych pozazwojowych oraz niektórych zakończeń w ośrodkowym układzie nerwowym.hormon polipeptydowy przedniego płata przysadki mózgowej pobudzający korę nadnerczy do wytwarzania glikokortykoidów. tradycyjnie jest uważana za oznakę dziewictwa. z czego 22 pary są identyczne u obu płci (autosomy).

soczewkowate. JAJNIKI . Jelito kręte uchodzi do jelita grubego na granicy jelita ślepego (kątnicy) i okrężnicy. GRUCZOŁ . KORTYZON . w pachwinach.glikokortykosteryd. GRUCZOŁY PRZYTARCZYCZNE przy tarczyce . a pierwsza jelita krezkowego. KĄTNIC A . GRASICA . stanowią większość białek komórki. GRUCZOŁY BRUNNERA .podstawowy węglowodan krwi.i mineralokortykosterydy oraz androgeny). JAMA BRZUSZNA .występuje u płci męskiej. ESTROGENY . podstawowa. GRUCZOŁY NADNERCZOWE . przedmurze i ciało migdałowate.szczególnie obficie na dłoniach i stopach. prawa komora tłoczy krew odtlenowaną do płuc. wytwarzane przez żywe komórki gruczołowe w żywym ustroju.dwa przewody łączące jamę macicy z jamą otrzewnej. ich kora wytwarza hormony sterydowe (gliko. JAJOWODY . KLATKA PIERSIOWA . leży pod pęcherzem moczowym.nadnercza . najczęściej 4. leżące na górnych końcach nerek. HORMONY . jelita ślepego. rozmieszczone prawie równomiernie w całej skórze .podstawowy element strukturalny organizmu . nadnercza.SŁOWNIK/149 EGZEMA .narząd obdarzony czynnością wydzielniczą.białka syntetyzowane po stymulacji antygenem.skrobia zwierzęca . HORMONY PŁCIOWE . nerki. wpływające na metabolizm i nie podlegające zużyciu jako źródło energii. centralny narząd limfatyczny leżący w śródpiersiu i dolnej części szyi.odcinek DNA kodujący ułożenie reszt aminokwasowych w polipeptydzie. główne źródło energii.gruczoły płciowe: u płci męskiej jądra.gonady męskie. GLIKOGEN . część jelita cienkiego krezkowego.substancje biologicznie czynne. otoczona żebrami. W IgG zawartych jest 80% przeciwciał krwi. HEMOGLOBINA . W piętrze gruczołowym leżą: wątroba z drogami żółciowymi. GRUCZOŁY ŁZOWE . GRUCZOŁY ZEWNĄTRZWYDZIELNICZE . ku dołowi bezpośrednio przechodzi w miednicę mniejszą.jelito ślepe .pierwotny.warstwa istoty szarej pokrywająca kresomózgowie. pompujących do tętnic krew. enzymy trawienne). JĘZYCZEK podniebienny . JĄDRA . a nawet osobniczo. IgA.) wyprysk .powierzchowny stan zapalny skóry powstały pod wpływem czynników wewnątrz.narządy odprowadzające wydzielinę przewodami na powierzchnię skóry lub błony śluzowej. jest cukrem prostym. macicy w ciąży itp. JELITO CZCZE . IgD i IgE. którą otrzymuje z odpowiedniego przedsionka.(łac. GEN .(łac.4 jądra (zgrupowania ciał komórek nerwowych w ośrodkowym układzie nerwowym) leżące w kresomózgowiu: jądro ogoniaste. swoistego gatunkowo. JĄDRA PODSTAWY .erytrocyty ssaków) i organelle. często mylony ze ślepą kiszką. rogach itp. występują w określonych częściach ciała (pod pachami. jest podzielona na 2 piętra . ENZYMY . głównym zadaniem jest wchłanianie produktów trawienia.duża część przewodu pokarmowego. Znanych jest 5 klas: IgG.rodzaj gruczołów potowych.białko włókniste . stanowi 3/5 tego jelita. leży w prawym dole biodrowym. INSULINA . przechodzą przez nie komórki jajowe do macicy.i trzeciorzędowych cech płciowych. części nosowej i ustnej gardła. HIPERTROFIA .przeciwciała . Ściany jamy brzusznej są od wewnątrz pokryte otrzewną ścienną. zwisa pośrodkowo na granicy jamy ustnej. GAMMA-GLOBULINY .) przerost . gruczoły zewnątrzwydzielnicze mają przewody odprowadzające wydzielinę na zewnątrz. a lewa wyrzuca utlenowaną przez aortę do całego organizmu. w okolicy odbytu i narządów płciowych). przewód łączący żołądek z odbytem. żołądek.dolna część tułowia leżąca poniżej przepony. może być wytwarzany z niektórych aminokwasów.powiększenie objętości komórek. GONADY . nie posiadają przewodów wyprowadzających.druga . obniża poziom glukozy we krwi. GENETYKA . włosach. trzustka.górna część tułowia leżąca powyżej przepony. KERATYNA . KOMÓRKA . jelito grube i moczowody. biorą udział w regulacji cyklu miesiączkowego. wewnątrzwydzielnicze wydzielają hormony do krwi lub swego otoczenia.małe gruczoły dokrewne leżące na tylnej powierzchni płatów tarczycy. JELITA . a rdzeń adrenalinę i noradrenalinę. W piętrze jelitowym . materialna jednostka dziedziczności zapewniająca przekazywanie cech z pokolenia na pokolenie. część przełyku i część dwunastnicy.zawiera dużo bogatej w siarkę cystyny.wydzielane w większości przez gruczoły płciowe. komórki o podobnej budowie i czynności tworzą tkankę. GRUCZOŁY WEWNĄTRZWYDZIELNICZE . wytwarzany w wątrobie i w mięśniach. GENITALIA . zawiera min. przez którą przechodzi pokarm.gruczołowe i jelitowe. KORA MÓZGOWA . wytwarzane przez dojrzałe pęcherzyki Graafa i łożysko. okrężnicy i odbytnicy.globiny. wytwarzany przez korę nadnerczy.związek chemiczny zbudowany z wielu cząsteczek glukozy. u żeńskiej .druga część jelita cienkiego. a w następstwie .złożonego z nich narządu. występuje w skórze.narządy wytwarzające hormony uwalniane do krwi lub otoczenia. wydzielają parathormon podwyższający poziom wapnia we krwi. najczęściej ich przewody uchodzą do mieszków włosowych. jest ostatnią częścią przewodu pokarmowego. GLUKOZA .pozostałe części jelita cienkiego. często jako wynik reakcji alergicznych. Jelito cienkie składa się z dwunastnicy. JELITO KRĘTE (BIODROWE) . obejmuje cewkę moczową. śledziona.znajdujący się w erytrocytach czerwony barwnik transportujący tlen do tkanek i dwutlenek węgla do płuc.gruczoły skórne wydzielające pot. jelito grube z wyrostka robaczkowego. wytwarzają ciecz obmywającą przednią powierzchnię rogówki i spojówkę.hormon polipeptydowy wytwarzany w wyspach Langerhansa w trzustce.niewielka część jelita grubego.potoczna nazwa zewnętrznych narządów płciowych. przechodzi ku górze w okrężnicę. wytwarzają komórki rozrodcze (gamety) oraz hormony płciowe.cukier gronowy .gonady żeńskie. powstaje w organizmie w wyniku rozkładu cukrów pokarmowych (sacharozy i skrobi) oraz glikogenu. zaczynają działać w okresie pokwitania. przerost mięśni u kulturystów.gruczoły skórne wydzielające łój. kończą się w sąsiedztwie jajników. wełnie.nauka o dziedziczeniu i zmienności organizmów. leżą na ścianach miednicy mniejszej w jamie otrzewnej.lub zewnątrzpochodnych. GRUCZOŁ KROKOWY (łac: prostata) stercz . nasila rozpad białek i syntezę węglowodanów z aminokwasów.małe gruczoły leżące w oczodołach. warunkują wytworzenie drugo. np. jelita czczego i krętego.jajniki. lgM. GRUCZOŁY APOKRYNOWE gruczoły zapachowe .białkowe katalizatory przemian chemicznych w organizmach żywych. leżą w mosznie. wytwarzają plemniki i męskie hormony płciowe (głównie testosteron). paznokciach.immunoglobuliny . pełni rolę „magazynu" glukozy. najwyższe piętro w hierarchicznej budowie układu nerwowego. w której znajduje się jądro komórkowe (wyjątek .część podniebienia miękkiego. kontrolują czynności narządów płciowych.żeńskie sterydowe hormony płciowe. są też wydzielane na zewnątrz komórek (np. wydziela też hormony. wytwarzają komórki jajowe i żeńskie hormony płciowe. KOMORA SERCA -jedna z dwóch jam serca. wytwarza wydzielinę wchodzącą w skład GRUCZOŁY ŁOJOWE .gruczoły dokrewne. bez zwiększenia ich liczby.małe gruczoły śluzowe w dwunastnicy. steruje komórkową odpowiedzią immunologiczną. zbudowany z hemu i białka . GRUCZOŁY POTOWE . płuca i serce. odchodzi od niej wyrostek robaczkowy.każda komórka jest zbudowana z błony komórkowej i cytoplazmy.

NAJĄDRZE . mięsień prostuje.grupa mięśni szkieletowych powodujących zgięcie danego stawu. przyczepia się do niego bezpośrednio 7 górnych par żeber i pośrednio następne 3 pary. KOŚĆ OGONOWA .naj większy z mięśni pośladka. mają zdolność fagocytozy bakterii.twór zbudowany z tkanki mięsnej. zawiera struny (fałdy) głosowe. do makrofagów zalicza się monocyty i histiocyty. MAŁŻOWINA USZNA .nagłośniowa. KRTAŃ . jak komórka wyjściowa. jest to związane ze zdolnością rozrodczą kobiety. którymi przyczepiają się do kości. METABOLIZM . ich skurcze powodują ruch elementów szkieletu (stąd nazwa „szkieletowe"). posiada guz tworzący piętę. MIEDNICA . skupia fale dźwiękowe i przekazuje je do przewodu słuchowego zewnętrznego.3-0. odbytnica i większość narządów płciowych . ruchy szkieletu zależne od woli lub mimowolne (ale świadome) są zadaniem mięśni szkieletowych. MOST . ŁÓJ .w większości są to mięśnie zależne od woli. złożony ze zrośniętych 4 lub 5 kręgów ogonowych. MOCZ .jądro miażdżyste i zewnętrzną . mają co najmniej jeden brzusiec i 2 ścięgna. leży w tylnym dole czaszki. poniżej nasady języka i kości gnykowej. zapewniają wzrost. należy do tylnych mięśni ramienia prostuje staw ramienny i łokciowy.zewnętrzny narząd płciowy żeński odpowiadający ciałom jamistym prącia. chłonce oraz narządach limfatycznych. zawiera ośrodek równowagi i centrum regulacji napięcia mięśni szkieletowych.najwyżej leżąca chrząstka krtani . w czasie połykania zamyka wejście do krtani. NADGARSTEK .okres w życiu kobiety.kość leżąca w przedniej ścianie klatki piersiowej. odwodzenie i prostowanie w stawie biodrowym. ze względu na rodzaj tej tkanki może być gładki. zawiera w sobie tzw.największa kość stopy. MIĘŚNIE ZGINACZE . KRYPTY LIEBERKUHNA gruczoły jelitowe . w której leży pęcherz moczowy. mejoza składa się z 2 kolejnych podziałów jądra komórkowego.gruczoły wielkości 0.jedna z 2 kości przedramienia. LIMFOCYTY . MIGDALKI . na tzw. MIĘSIEŃ . KOŚĆ STRZAŁKOWA . MIĘŚNIE PROSTOWNIKI . ŁOŻYSKO . zbudowana głównie z chrząstki pokrytej z dwóch stron skórą. MÓŻDŻEK .pierścień włóknisty.podział jądrowy prowadzący do powstania gamet o haploidalnej liczbie chromosomów. obraca na zewnątrz oraz odwodzi lub przywodzi w stawie biodrowym.ciemny barwnik wytwarzany przez melanocyty z aminokwasu tyrozyny. pokryta z przodu i z tyłu błoną śluzową. leży powyżej rdzenia przedłużonego. a dla kolanowego prostownikiem.cytokinezy. w otoczeniu połączenia gardła z jamą nosową i ustną. MAKROFAGI . podczas którego dochodzi do cyklicznego wydalania złuszczonej błony śluzowej macicy wraz z krwią.wewnętrzny narząd płciowy żeński. wzdłuż osi miednicy mniejszej. szkieletowy lub sercowy. Jama macicy jest miejscem rozwoju zarodka i płodu w trakcie ciąży. MIESIĄCZKOWANIE . czyli kariokinezy i podziału cytoplazmy . MOSZNA . ma część wewnętrzną . KOŚĆ PIĘTOWA .rodzaj krwinek białych znajdujących się w krwi. KOŚĆ ŁOKCIOWA . łączą się z kośćmi śródręcza i z kością promieniową. MELANINA . NAGŁOŚNIA . Wysunięcie się jądra miażdżystego potocznie jest nazywane wypadnięciem dysku.obręcz zbudowana z 2 kości miednicznych. często pierwsze cykle są bezowulacyjne. a stawem kolanowym z piszczelą i rzepką. stoku. jego skurcz powoduje obrót na zewnątrz. MOSTEK .narząd pośredniczący między matką a płodem w wymianie gazów oddechowych. MIĘŚNIE GŁADKIE . MIĘSIEŃ TROJGŁOWY RAMIENIA mięsień szkieletowy. MACICA . połączonych stawowo i więzadłowo. łokciową i kośćmi nadgarstka. a nawet większych elementów. do tyra od rdzenia przedłużonego i mostu. składa się z głowy.5 mm występujące w błonie śluzowej jelita cienkiego i grubego.zespół reakcji enzymatycznych i zjawisk fizykochemicznych prowadzących do powstania skrzepu krwi. zbudowanej .podział komórek somatycznych. Komórki potomne mają taki sam skład chromosomów i genów.parzysty przewód odprowadzający mocz z miedniczki nerkowej do pęcherza moczowego.niewielkie mięśnie kurczące się niezależnie od woli. warunkuje zabarwienie skóry. składa się z podziału jądra. MENOPAUZA . KOŚĆ PROMIENIOWA .płyn wydzielany przez nerki. worek skórny zawierający jądra z nąjądrzami i części powrózków nasiennych. łączy się z kością ramienną i promieniową. złożona z rękojeści. MIĘSIEŃ POŚLADKOWY WIELKI .duże komórki jednojądrzaste należące do krwinek białych. zapalenie migdałków podniebiennych określa się mianem anginy. a ruchy w obrębie naczyń i narządów wynikają ze skurczu mięśni gładkich.świadczy o dojrzałości błony śluzowej macicy. mięsień prosty uda jest dla stawu biodrowego zginaczem.skupiska tkanki chłonnej leżące w ścianach gardła.grupa mięśni szkieletowych.pierwsza miesiączka . do przodu od odbytnicy. kości krzyżowej i guzicznej.narząd leżący wzdłuż tylnego brzegu jądra. w tym jony wapnia oraz trombocyty (płytki krwi).przemiana materii . poniżej śródmózgowia.tłuszczowa wydzielina gruczołów łojowych. które są główną częścią narządu głosu. KRĄŻEK MIEDZ YKRĘGOWY twór leżący między trzonami kręgów. powyżej tchawicy. łączy się z kością ramienną. MENARCHE . ŁECHTACZKA . naczyń i w skórze (powodują „gęsią skórkę").ustanie miesiączkowania w wyniku przekwitania. do przodu od móżdżku. MIĘSIEŃ GRUSZKO WATY mięsień szkieletowy należący do mięśni obręczy kończyny dolnej. kształtu gruszkowatego leży centralnie. miednicę mniejszą. MIĘŚNIE PRĄŻKOWANE . bierze udział w tworzeniu stawu skokowego górnego. MOCZOWÓD . łączy się z kością miedniczną stawem biodrowym. magazynowany w pęcherzu moczowym i wydalany z organizmu cewką moczową.narząd leżący w szyi. powyżej pęcherza moczowego.część mózgowia. MEJOZA . np. występują w ścianach narządów wewnętrznych. powstaje ze zrośnięcia się 5 kręgów krzyżowych. których skurcz powoduje prostowanie danego stawu. podczas zapłodnienia z 2 gamet powstaje zygota o diploidalnej liczbie chromosomów. substancji odżywczych i produktów przemiany materii. amortyzuje ruchy. warunkuje jego kształt.druga część pnia mózgu.ostatni odcinek kręgosłupa. wytwarzanie ciepła oraz dostarczenie energii wszystkim procesom życiowym.wszystkie procesy syntezy (anabolizmu) i rozpadu (katabolizmu) odbywające się w żywym ustroju.zewnętrzny narząd płciowy męski.trójkątna kość stanowiąca przedostatni odcinek kręgosłupa. zakończony żołędzia. pełnią główną rolę w odporności. do przodu od dolnej części gardła.STRZAŁKA atawistyczna kość w obrębie podudzia po bocznej stronie piszczeli.kość guziczna .jedna z 2 kości przedramienia.podział redukcyjny .największa kość organizmu ludzkiego. jej ilość wzrasta pod wpływem promieni ultrafioletowych (opalanie). jest też gruczołem wewnątrzwydzielniczym. KRZEPNIĘCIE KRWI . buduje tylną ścianę miednicy. trzonu i wyrostka mieczykowatego. czyli guzicznych.największa część ucha zewnętrznego. zwiększa ruchomość kręgosłupa. wszelkie ruchy są wykonywane przez mięśnie. może ulegać erekcji. W tym złożonym procesie biorą udział osoczowe czynniki krzepnięcia.150 / SŁOWNIK KOŚĆ KRZYŻOWA . MITOZA . KOŚĆ UDOWA .część ręki zbudowana z 8 kości ułożonych w 2 szeregach.

NIEPRZYTOMNOŚĆ .błona surowicza występująca w jamie brzusznej.pierwiastek chemiczny.uwolnienie komórki jajowej z pęcherzyka jajnikowego (Graafa).płyn wydalany przez mężczyznę podczas wytrysku. towarzyszy mu wytrysk nasienia. których zadaniem jest przesyłanie do komór bodźca stymulującego do skurczu.pęczek wypustek komórek nerwowych (dendrytów i neurytów) wraz z osłonkami.trombocyty . wyzwolona za pośrednictwem układu nerwowego. PĘPEK . POLE WERNICKEGO . zwykle występuje 14 dni przed krwawieniem miesięcznym. oddzielona jamą osierdzia od zewnętrznej powierzchni serca. trzewna . jego częścią jest lejek. zawiera plemniki oraz wydzielinę licznych gruczołów uchodzących do cewki moczowej (gruczoł krokowy. leży pod wątrobą. poprzeczna. opłucna ścienna zrasta się ze ścianą klatki piersiowej. ma część przednią . a czasem nawet bólowe.odpowiedź narządu wykonawczego (efektor) na bodziec działający na narząd odbiorczy (receptor). pachwinową i miedniczną.największa część jelita grubego. oraz trzonu i ogona.płynna (bezkomórkowa) część krwi.bolesny odruchowy skurcz mięśni otaczających pochwę. powodujący wzrost ciśnienia tętniczego i częstości pracy serca. przedłuża się w nasieniowód. PEPSYNA .twór łączący płód z łożyskiem. PÓŁKULE M Ó Z G O W E części kresomózgowia pokryte korą mózgu. OSŁONKA MIELINOWA zewnętrzna osłonka nerwów z wyjątkiem autonomicznych pozazwojowych. OSTEOBLASTY . hamuje mięśniówkę przewodu pokarmowego.dolna (podstawna) część międzymózgowia. PĘCHERZYK ŻÓŁCIOWY część zewnątrz wątrobowych dróg żółciowych. w jej skład wchodzą: okrężnica wstępująca. zbudowana z 2 blaszek. energetycznych i do regulacji wielu procesów w tych organizmach. w prawej okolicy podżebrowej.krwinki powstające w szpiku kostnym. . OTRZEWNA .ruchy jelita będące wynikiem skurczu mięśniówki okrężnej. POTAS . u mężczyzny występuje podczas skurczu pęcherzyków nasiennych.plazma krwi . PIEŃ MÓZGU .ośrodek czuciowy mowy leżący w płacie skroniowym mózgu.część układu przewodzącego serca. ma część jądrową.odruch monosynaptyczny.stan braku kontaktu z otoczeniem z areakty wnością na bodźce słowne.część mózgu.błona surowicza otaczająca serce.łącznotkankowy długości 6-8 cm. wydzielany w żołądku.ruchy robaczkowe .ekskrementy . śródmózgowie i międzymózgowie.parzysty przewód odprowadzający nasienie z najądrza. ODŻYWIANIE .dziecko rozwijające się w łonie matki od początku 3. stanowi 50-60% jej objętości.męskie gamety (komórki rozrodcze) obdarzone ruchem.pęczek przedsionkowo-komorowy . w nich odbywa się wymiana gazowa.SŁOWNIK /151 ze zrazików. PLEMNIKI . przewód mięśniowo . przyswajanie i wykorzystywanie dla ich potrzeb budulcowych. POLE BROCA . PROSTAGLANDYNY . powstaje zwykle na tle urazu psychicznego. na którym jest zawieszona przysadka. uchodzi poprzez przewód wytryskowy do cewki moczowej.produkty zbędne lub szkodliwe wydalane z organizmu jako mocz i stolec. i tylną . dzieli się na 2 odnogi. PĘCHERZYKI PŁUCNE . główną funkcją błony komórkowej jest utrzymanie równowagi między zawartym w komórce potasem a sodem zewnątrzkomórkowym. obejmuje sklepieniem szyjkę macicy. należy do obwodowego układu nerwowego. OSOCZE .podniebienie miękkie.3 błony otaczające mózgowie i rdzeń kręgowy: opona naczyniowa przylega ściśle do ich powierzchni.blizna w środkowym punkcie brzucha po pępowinie. a opłucna płucna z powierzchnią płuca.kość kształtu esowatego leżąca u podstawy szyi.podstawowe wydatkowanie energii w spoczynku. somatyczny. otrzewna ścienna wyścieła ściany brzucha i miednicy. PŁÓD . łączy się stawowo z wyrostkiem barkowym łopatki i rękojeścią mostka. nadrzędny ośrodek układu autonomicznego i wewnątrzwydzielniczego. u osób dojrzałych pojawiają się przy gojeniu złamań kości.podniebienie twarde. za spojeniem łonowym. miesiąca ciąży do urodzenia. w obu płucach jest ich 400-725 min. OPŁUCNA . PŁYTKI KRWI . NASIENIOWÓD . PODNIEBIENIE . najwyższe piętro w strukturze ośrodkowego układu nerwowego. jest wypełniony galaretą Whartona.pokrywa powierzchnie niektórych narządów. PŁYN MÓZGOWO-RDZENIOWY płyn wytwarzany w komorach mózgu przez sploty naczyniówkowe . w skład pnia wchodzi rdzeń przedłużony. oba rodzaje otrzewnej są połączone krezką. ODRUCH .hormony tkankowe.szczytowanie .).sznur pępowinowy .komórki kościotwórcze. bardziej zewnętrznie leży opona pajęcza i na zewnątrz opona twarda.wypełnia te komory oraz przestrzeń podpajęczynówkową (między oponą pajęczą a naczyniową). OKRĘŻNIC A . biorą udział w procesie krzepnięcia. PODWZGÓRZE . OPONY MÓZGOWE . NERW WZROKOWY . NERW . wytwarzane w cewkach nasiennych krętych jądra. PĘPOWINA . utworzonych przez poskręcany przewód najądrza. połączony z uczuciem rozkoszy. zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego. POCHWICA .stan szczytowego pobudzenia płciowego. pochodne nienasyconych kwasów tłuszczowych. PĘCHERZ MOCZOWY . ORGAZM . barwy białawej. zstępująca i esowata. OSIERDZIE . PODSTAWOWA PRZEMIANA MATERII . pęcherzyki nasienne i in. potocznie nieprawidłowo nazywany woreczkiem. polega na skurczu mięśnia czworogłowego uda w wyniku lekkiego uderzenia w jego ścięgno. chroni i izoluje włókna nerwowe. ułatwia przewodnictwo. leży w miednicy mniejszej. działają regulująco na prawie wszystkie narządy i układy.najdrobniejsze elementy układu oddechowego.żeński narząd płciowy.enzym trawiący białka. przesuwają się w postaci fali wzdłuż całego jelita. NORADRENALINA .białka odpornościowe wytwarzane przez komórki plazmatyczne w odpowiedzi na obce antygeny. ODCHODY .błona surowicza otaczająca płuco.ośrodek ruchowy mowy w płacie czołowym mózgu. trawienie. PRZECIWCIAŁA .górna ściana jamy ustnej i dolna jamy nosowej. gromadzi i zagęszcza żółć.drugi nerw czaszkowy o charakterze zmysłowym. mają cienkie ściany wysłane nabłonkiem oddechowym. występują głównie w okresie rozwoju tkanki kostnej. w organizmie występuje jako kation.przednia część korzenia paznokcia.amina katecholowa hormon rdzenia nadnerczy wydzielany również na zakończeniach włókien współczulnych pozazwojowych. OBLACZEK PAZNOKCIA . ODRUCH KOLANOWY . łączy kresomózgowie z rdzeniem kręgowym i móżdżkiem. w którym zbiera się mocz spływający kroplami z moczowodów.pobieranie pokarmu przez żywe organizmy. pęczek wychodzi z węzła przedsionkowo-komorowego. OWULACJA .narząd o grubej ścianie mięśniowej. przewodzi bodźce wzrokowe z komórek zwojowych siatkówki. OBOJCZYK . PERYSTALTYKA . PĘCZEK HISA . widoczna pod płytką paznokciową. między nimi leży szczelinowata jama opłucnej. zawiera 2 tętnice i 1 żyłę pępkową. powrózkową. POCHWA . most. NASIENIE . jest głównym kationem wewnątrzkomórkowym.

PRZEWÓD BARTHOLINA przewód od prowadzający gruczołu przedsionkowego większego. RZEPKA . największą tętnicą jest aorta. inne pełnią funkcję receptorową (narząd słuchu i równowagi).zespół wielu tkanek wywodzących się rozwojowo z mezenchymy.przewód chrzestny przewodzący powietrze z krtani do drzewa oskrzelowego. zawiera duże komórki wypełnione tłuszczem. znajduje się w ziarnach zbóż i bulwach ziemniaków. wchodzi w skład stawu kolanowego. hormony tarczycy (tyroksyna i trójjodotyronina) wzmagają przemianę materii. gruczoł wewnątrz. lewy przedsionek zawiera krew utlenowaną.elastyczna i przezroczysta struktura komórkowa. RDZEŃ PRZEDŁUŻONY . leży do tyłu od tęczówki i źrenicy. TRZUSTKA . jak oddechowy.dolna część macicy częściowo objęta sklepieniem pochwy. PRZESZCZEP(TRANSPLANTACJA) wyrównanie ubytku w ustroju przez operacyjne przeniesienie tkanek lub narządów pobranych z tego samego lub innego organizmu. SEKRETYNA . TCHAWICA . należy do dolnych dróg oddechowych. unaczynia udo i przechodzi w tętnicę podkolanową.najniższa część pnia mózgu. połączone w zraziki tłuszczowe. podobne do włosa wyrostki niektórych komórek. ŚLEDZIONA . TĘTNICA SZYJNA WSPÓLNA .żylną.puls .małe.płyn wydzielany do jamy ustnej przez gruczoły ślinowe.przednia część warstwy włóknistej gałki ocznej.152 / SŁOWNIK PRZEDSIONEK SERCA -jedna z 4 jam serca zbierająca krew z żył i pompująca ją do komory. TĘTNICA BIODROWA WSPÓLNA duża tętnica powstała z podziału aorty brzusznej. tkanka łączna wiotka i włóknista. SZYJKA MACICY .i zewnątrzwy dziel- . hormony kory nadnerczy. TKANKA ŁĄCZNA .część ośrodkowego układu nerwowego leżąca w kanale kręgowym. twarz i część głowy.metoda diagnostyczna . dochodzą do niego korzenie tylne. ŚLUZ .narząd pomocniczy mięśnia przenoszący siłę jego skurczu na kość. dróg oddechowych i in. składa się z 5 kości drugich. PRZEPONA . enzym amylazę.naczynie krwionośne. grupa witamin D i inne). silnie załamuje promienie świetlne.największa parzysta kość twarzoczaszki zbudowana z trzonu i 4 wyrostków (w tym zębodołowego zawierającego 8 zębodołów).narząd należący do układu krwionośnego i limfatycznego. SIATKÓWKA .związki organiczne pochodne steranu. a ta w tętnicę ramienną. jest głównym mięśniem wdechu. naczynioruchowy i inne.przewód mięśniowo-błoniasty o gwiazdkowatym świetle. a wewnętrzna głównie mózg.. m. STERYDY . pobudza trzustkę do produkcji enzymów trawiennych.hormon wytwarzany w dwunastnicy. ŚCIĘGNO .głównie kości płaskich.narząd leżący na tylnej ścianie brzucha. ŚLIMAK .błona śluzowa pokrywająca przednią powierzchnię twardówki gałki ocznej i tylne powierzchnie powiek. niezbędny dla życia.parzysta największa tętnica w szyi. wchodzi w skład błon biologicznych. która dostarcza go do wszystkich tkanek organizmu. TĘTNO .in. SPLOT SŁONECZNY . do tkanek łącznych należą: kość. zawiera głównie mucyny i mukopolisacharydy.tkanka krwiotwórcza wypełniająca wnętrze kości . z żołądka do przełyku. TĘTNICA PODOBOJCZYKOWA tętnica pro wadząca krew do kończyny gómej. SOCZEWKA . SZPIK KOSTNY . są bardzo ważnymi biologicznie związkami o różnorodnym działaniu (np.tzw. TRĄBKA SŁUCHOWA (EUSTACHIUSZA) .przedłużenie tętnicy biodrowej zewnętrznej. do której jest przyczepiony.pręciki i czopki. TKANKA TŁUSZCZOWA .bezbarwna. łączy jamę bębenkową z częścią nosową gardła. rzęski w nabłonku dróg oddechowych przesuwają śluz w jednym kierunku. chrząstka. zewnętrzna zaopatruje narządy szyi. która następnie dzieli się na 2 tętnice: promieniową i łokciową. leży w tylnym dole czaszki. gaz. okrągława kość leżąca w ścięgnie mięśnia czworogłowego uda. są zbudowane z komórek i istoty międzykomórkowej. przedłuża się w tętnicę pachową. leży w górnej części jamy brzusznej i unerwia większość narządów brzucha.najgłębsza warstwa ściany gałki ocznej. leży w górnej części jamy brzusznej po stronie lewej.męski hormon płciowy wytwarzany w jądrach.szczękowa. powyżej rdzenia kręgowego.potocznie najczęściej nazwa dotyczy soli kuchennej (chlorek sodu). np. zawieszona na obwódce rzęskowej. ROGÓWKA .polega na pobraniu niewielkiej liczby komórek z części pochwowej szyjki macicy w celu wczesnego wykrywania raka tej części macicy.9%. stanowiący ok. której fizjologiczne stężenie w krwi wynosi 0. kręgów i nasad kości długich. PRZEŁYK . lepka i ciągliwa substancja wydzielana przez komórki błon śluzowych np. 1/5 powietrza. piersiową i brzuszną. a wychodzą korzenie przednie nerwów rdzeniowych. TARCZYCA . narząd spiralny Cortiego leżący wewnątrz przewodu ślimakowego wypełnionego śródchłonką. uchodzi do przedsionka pochwy. SZCZĘKA . następnie jest trawiony przez lipazę trzustkową i resorbowany do naczyń chłonnych.część ucha wewnętrznego. tkanka tłuszczowa i inne.przepływ substancji płynnej w organizmie w kierunku odwrotnym niż prawidłowy. krew. jej zadaniem jest wyrównywanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej. TLEN . a po prawej od pnia ramienno-głowowego. TĘTNICA . cholesterol. zaliczane do tłuszczowców. kwasy żółciowe. wyścieła od wewnątrz naczyniówkę (część wzrokowa) oraz ciało rzęskowe i tęczówkę (część ślepa). wydziela hormony tropowe regulujące czynność innych gruczołów oraz uwalnia dwa hormony podwzgórzowe: oksytocynę i hormon antydiuretyczny (ADH). po lewej stronie odchodzi od łuku aorty.gruczoł dokrewny leżący w szyi w otoczeniu tchawicy.niewielka.płaski mięsień szkieletowy oddzielający jamę brzuszną od jamy klatki piersiowej. leży poniżej podwzgórza. SKROBIA -jeden z głównych węglowodanów zapasowych roślin.przednia i tylna . TŁUSZCZ -jeden z podstawowych składników organizmów żywych.dwie końcowe gałęzie tętnicy podkolanowej. TĘTNICA UDOWA . a prawy . SZYJKI MACICY WYMAZ . zawiera receptory wzroku . TĘTNICA PISZCZELOWA . RDZEŃ KRĘGOWY . PRZYSADKA MÓZGOWA gruczoł dokrewny. ŚLINA .związek chemiczny kwasu i zasady .rytmiczne rozciąganie ścian naczyń krwionośnych wywołane nagłymi zmianami ciśnienia krwi w następstwie skurczów i rozkurczów komór serca. jest podstawowym polisacharydem w pożywieniu człowieka. którym płynie krew od serca na obwód ciała. sercowy. spożyty tłuszcz ulega w dwunastnicy zemulgowaniu pod wpływem kwasów żółciowych. zwany „mózgiem brzusznym". zazwyczaj bada się na tętnicy promieniowej. zawiera m. ma część szyjną. ŚRÓDRĘCZE . zawiera życiowo ważne ośrodki. unaczyniają podudzie i stopę. z pęcherza do moczowodu itp. zawieszona na lejku.in.pierwiastek chemiczny. w trzonie leży największa z zatok przynosowych . są niezbędne do prawidłowego rozwoju. REFLUKS (ZAWRACANIE) . SÓL . łączący gardłoz żołądkiem. przewodu pokarmowego. SPOJÓWKA . TESTOSTERON .największy splot układu autonomicznego.część ucha środkowego. dzieli się następnie na tętnice biodrowe: wewnętrzną i zewnętrzną. przezroczysta. hormony płciowe.część ręki między nadgarstkiem a palcami. zawiera kanał szyjki rozwierający się przed porodem. zawierająca receptor słuchu .rodzaj tkanki łącznej. dzieli się na 2 tętnice szyjne: zewnętrzną i wewnętrzną. RZĘSKI . z płuc przechodzi do krwi.

tuż pod przeponą. a górna z klatki piersiowej.komórki mięśniowe .zgrupowanie ciał komórek nerwowych w obwodowym układzie nerwowym (poza obrębem ośrodkowego układu nerwowego). które stymulują do skurczu przedsionki i przepływają przez roboczą mięśniówkę przedsionka do węzła przedsionkowo-komorowego.związki chemiczne niezbędne do prawidłowego przebiegu procesów życiowych.część układu przewodzącego serca. wchłanianie jest zależne od witaminy D3. których działanie zwykle jest antagonistyczne. WYROSTEK ROBACZKOWY . do końca 8. płynie nimi krew z dużego krwiobiegu.największy narząd organizmu. ŻYŁA . zwęża oskrzela. są rezonatorami głosu.część układu autonomicznego.pierścień mięśniowy otaczający przewód u jego początku. zawiera dużo grudek chłonnych. kapilary krwionośne umożliwiają przekazywanie substancji transportowanych krwią do tkanek i resorpcję produktów przemiany materii. obok tłuszczów podstawowe źródło energii w pokarmie jako cukier i skrobia. cewki moczowej i in. ŻÓŁĆ . WĘZEŁ ZATOKOWO-PRZEDSIONKOWY . WIĘZADŁA OKOŁOZĘBOWE pasma tkanki łącznej biegnące od korzenia zęba do ścian zębodołu. TWARDÓWKA .węzeł Keitha i Flacka . zapobiega ciągłemu przepływowi treści przez przewód. leżą w kościach otaczających jamę nosową. składa się z układu współczulnego i przywspółczulnego. WYDZIELINA .struktura umożliwiająca jednokierunkowy przepływ płynu. nawet w jelicie (zastawka krętniczo-kątnicza). śledziony. ŻYŁY SZYJNE WEWNĘTRZNE . a do dwunastnicy enzymy trawienne (amylazę. zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego.organiczne związki chemiczne. leży w przegrodzie międzyprzedsionkowej. wyposażona w struny ścięgniste. nieprzezroczysta. żyła główna dolna odprowadza krew z podprzeponowej części ciała.nieparzysta kość twarzoczaszki. szyi i głowy oraz kończyn górnych. rolą żółci jest emulgacja tłuszczów i aktywacja nieczynnych enzymów trzustkowych. odchodzi w jamie brzusznej od jelita ślepego i zwisa do miednicy mniejszej.zastawka leżąca w ujściu aorty z lewej komory serca.węzeł Aschoffa-Tavary . UKŁAD ODPORNOŚCIOWY ogół struk tur broniących organizm głównie przed infekcją.płyn wytwarzany w komórkach wątroby i przesyłany drogami żółciowymi do dwunastnicy. UKŁAD LIMFATYCZNY . biorą udział w regulacji metabolizmu jako koenzymy. ma 3 płatki półksiężycowate. utożsamiany z układem limfoidalnym. odprowadza nadmiar płynu tkankowego w postaci limfy. zapobiega cofaniu się krwi do lewej komory.nowy organizm rozwijający się z zygoty.(Ca) . lipazy. wytwarzanie i wydalanie żółci. pneumatyczne wysłane błoną śluzową.pierwiastek chemiczny. WŁOŚNICZKA . ŻYŁY GŁÓWNE . WĘGLOWODANY . WĄTROBA .duża żyła zbierająca krew z brzusznej części przewodu pokarmowego. gdzie jest zagęszczana. przyspiesza pracę serca.SłOWNIK /153 niczy.duże żyły odprowadzające krew z głowy.duże żyły uchodzące do prawego przedsionka serca.układ chłonny część układu krążenia składająca się z naczyń i narządów limfatycznych.większa część warstwy włóknistej ściany gałki ocznej. przyspiesza perystaltykę jelit. co umożliwia żucie. zwykle termin odnosi się do gruczołów zewnątrzwydzielniczych. jest miejscem przyczepu mięśni poruszających gałką. w okresach międzytrawiennych gromadzi się w pęcherzyku żółciowym. ogrzewają i nawilżają wdychane powietrze.. poziom regulowany przez parathormon i kalcytoninę. makroelement. którym płynie krew w kierunku serca. termin dotyczy rozwoju od końca 1. w postaci kationu jest aktywatorem wielu enzymów. WŁÓKNO MIĘŚNIOWE . ŻYŁA WROTNA .embrion . otrzewnowe i in. poprzecznie prążkowane lub mięśnia sercowego. UKŁAD NERWOWY AUTONOMICZNY część układu nerwowego zawiadująca narządami wewnętrznymi. zwieracz odbytu. ujścia lub w trakcie jego przebiegu. połączona z kośćmi skroniowymi 2 stawami. po przefiltrowaniu przez węzły chłonne. zwalnia ruchy jelit itd. zapobiega cofaniu się krwi do lewego przedsionka. np.kapilara . naczyniach chłonnych. odbiera impulsy elektryczne od mięśniówki przedsionka i przekazuje do pęczka Hisa. stanowią strukturę mocującą ząb.pierwsza część jelita grubego. wchłania z jelit produkty trawienia tłuszczów. ZASTAWKA .zastawka dwudzielna . zawiera 16 zębodołów. produkcja białek.zastawka leżąca w lewym ujściu przedsionkowo-komorowym. zwalnia pracę serca. ZWÓJ . ośrodki tego układu leżą w pniu mózgu i części krzyżowej rdzenia kręgowego. proteazy). rozszerza źrenice. zastawki występują w sercu. ZAPŁODNIENIE . CZULNY . gruczołami i mięśniami gładkimi. ZASTAWKA MITRALNA . WITAMINY . główne funkcje: odtruwanie (usuwanie toksyn z krwi). ośrodki układu współczulnego leżą w części piersiowej rdzenia kręgowego. główna rola w metabolizmie węglowodanów. stąd nazwa „migdałek brzuszny".naczynie krwionośne. tygodnia życia wewnątrzmacicznego. zbudowane z białek . w wyniku czego powstaje zygota.aktyny i miozyny. trzustki i pęcherzyka żółciowego i odprowadzająca ją do wątroby. np.substancja wytwarzana przez gruczoł i z niego wydalana. wiązanie bilirubiny. UKŁAD NERWOWY WSPÓŁCZULNY część układu autonomicznego. leży w ścianie prawego przedsionka.gładkie. leży w piętrze gruczołowym jamy brzusznej. ZWIERACZ . do krwi wydziela insulinę i glukagon.cienkościenne naczynie krwionośne lub chłonne. WIĘZADŁO . przebita przez naczynia i nerwy. niezbędny do skurczu mięśnia.cukry. a z ich połączenia powstaje żyła główna górna. k UKŁAD NERWOWY PRZYWSPÓL- ZATOKI PRZYNOSOWE przestrzenie . ZASTAWKA AORTALNA . w żyłach (prócz głowy i szyi).mocne pasmo łącznotkąnkowe wzmacniające lub podtrzymujące różne narządy.połączenie plemnika z komórką jajową. które umożliwiają skurcz. występuje głównie w kościach. sacharydy . do krwi. barwy białej. jego ściana pozwala na filtrację i wchłanianie. łączą się z żyłami podobojczykowymi w żyły ramienno-głowowe. WĘZEŁ PRZEDSIONKOWO-KOMOROWY . ZARODEK .miofibryle. więzadła stawowe.nadrzędna struktura układu przewodzącego serca. nie są wytwarzane w organizmie. WAPŃ . generuje impulsy elektryczne. ŻUCHWA . zwęża źrenice. zawierają włókienka . jeden z głównych składników organizmów żywych.

54. krwawienie. fibryna. łopatka. błony. 28. 67. 116. 25. kość sześcienna. 72. łożysko. 62. 25. kolba Krauzego. 18-19. 23. 146. ciemiączka. 104. 17. łzy. 101. 30. 50. 137-138. 17. 103. 107. jelito grube. 32. 105. błona bębenkowa. 68. drogi oddechowe. hormon wzrostu. \1. 61. 50. 70-77. czynności (reakcje) odruchowe. 29. 89. 28. 141. 47. 87. języczek. 38. glicerol. 67. ciecz wodnista. błona śluzowa jamy ustnej. 143. 103. 68. 46. 46-49. 103. hormon stymulujący tarczycę (TSH). krew. 137-138.44.77. kość ogonowa. 64-65. anabolizm. czopki. 115. 18. 68. hormony tarczycy. 38. 65. 105. 55. gęsia skórka. 131. kątnica. 138. 112. 58. 121. 26. 14. ciąża. 43. 33. 113. 13. 68. krew. koordynacja ruchów. blaszka podstawna ślimaka. 29. 68. 56. 31. 67. adenozynotrójfosforan (ATP). 31. cytoplazma. gonady. 26.40. istota biała. 43. 56. 62. 28. D histamina. kość piętowa. 81. 59. 68. dołek środkowy. 71. aorta. aorta brzuszna. kość haczykowata. 18. ciałka Malpighiego. 18-19. 81. 88. kapilary. 97. kość jarzmowa. kosteczki. 27. 69. jądra. 28. 57. 123. krwinki czerwone. błona śluzowa nosa. 104. ciałko żółte. 67. gruczoły apokrynowe. czopki i pręciki. 26. 105. biliwerdyna. 56. blastocysta. 33. 105. 116. akson. 69. 79. 94-95. 60. 18. 78. 73. jądra podstawy mózgu. B bańka kanału półkolistego. 72. 14. grasica. 32. 88. chrząstka szklista. 76. 35. 28. 61. 113. 136. 80. cholesterol. 79. istota szara. 30. kość gnykowa. 34. 139. błona Dcscemeta. 116. czaszka. 27. 26. 104. błona dziewicza. 136. 142. 15. 28. 31. 106. 107. 12. 26. 75. 137. 24. 88. kortyzon. płytki. gruczoły łojowe. 87. 118-119. ciało rzęskowe. 69. 118-119. 39. 77. kłykieć kości udowej. adrenalina. jama nosa. 72. 55. kwas dezoksyrybonukleinowy (DNA). H hemocytoblasty. gruczoły endokrynne (wewnątrzwydzielnicze). 17. 1 kowadełko. 55. podział. 89. kaletki. kanały półkoliste. 104. komórki. 72. 56. 131. 72. 139. 98. kręgi. 25-26. I immunoglobuliny. 51. 89. 76-77. 23-24. 56. 103. 19. 76-77. 30-31. 43. mowa. 114. 88. 106. chrząstka. 28. bazofile. 21. 60. 89. 136. krążenie krwi. 146. 71. 89. cewka moczowa. 29. 74-75. 28. 46. 87. kość sitowa. 57. 104. 5/. 104.8/. 17. 85. 71. 107. 71. albuminy. kanaliki Havcrsa. glukoza. 80. 104. 126. 71. 94. ciało modzelowate. 705. 17. 62. 40. 142-147. 53. 80-81. 123-125. 82. 47. 26. acetylocholiny pęcherzyki. komórki alfa (A). 120. lizozym. 58. 76-77. 38. 38. jelito cienkie. chrząstka włóknista. 60. 26. osocze. 116.5/. hipoglikemia. kość skokowa. 52. 137. 14. 14. 138. komórki Schwanna. limfocyty. 34. 68. 99. 58. 14. 129. 70. 87. 73. 20. hormony gonadotropowe. astma. 106. 28. 15. hormon uwalniający TSH (TRH). 131. 14. 76. 71. kość klinowata. 74. 83. 126. 26. 77. aminokwasy. 14. karmienie piersią. 28. Ł M . 28. 63. 29. 20. 26. chrząstka pierścicniowata. 77. język. 46. 89. alergia. 62. 34. 121. 14. geny. 28. 47. ciałka Paciniego. 122. hormony. 87-88. krtaniowa część gardła. łagiewka. hormony płciowe. 118. 104. jelita. język. homeostaza. 68. cukrzyca. 12. kość trójgraniasta. 113. 61. hormon adrenokortykotropowy (ACTH). elastyna. gruczoły Brunnera. gruczoły Bartholina. 51. dendryty. jelito kręte. 31. 53. 18-19. 47. 54. łzowe kanaliki. 46. 98. 28. 51. 54. globuliny. komórki. energia. 71. 129. dreszcze. 113-114. amylaza. błona surowicza. krypty Licberkiihna. 14. 47. 13. 68.105. macica. 28. 131. 12. 89. 98-99. 23. 35. 61-62. 59. 33. 26. 31. 54. chrząstka nalewkowata. koordynacja. błona maziowa. 113. 51. 74. 20. 31. 94-95. 43. 105. jelito czcze. 43. 76. 136. kora nadnerczy. chrząstka sprężysta. 17. 119. 74-75. centralny system nerwowy. insulina. hormon luteotropowy (lutenizujący) (LH). 122. 85. limfokiny. 32. autonomiczny system nerwowy. 103. 19. 32. 111. 106. 116. 28. 23. gonadotropina kosmówkowa (HCG). 18. eozynofile. lizosomy. 132. 28. 119. 71. akrosomy. kość udowa. 135. chlorek sodu (sól). 97. 110. 128. kość łódeczkowata. 94. 78. 62. ciało migdałowate. 61-63. 98. 88. 139. laktacja. 34. 137. kość łonowa. 26. gruczoł nadnerczowy. 133-135. chromosomy. 141. kora mózgowa. 97. 28. łokieć. 77. 18. 20. aldosteron. 49. 113. 20. 14. 123-125. 61. 21. 6<S. 64-65. estrogeny. 21. 32. 116. dwunastnica. 103-104. 136. 126. 137. 47. 128. 112. 139. 76. 71. 60. 97. hemoroidy. kość nosowa. 48. 33. 13. 68. 101. 30. 20. język. 25. 129. 76. 105. kości. 89. 50.Indeks Numery stron zaznaczone kursywą odnoszą się do ilustracji acetylocholina. 134. F fibroblasty. 33. jama czaszki. 144. 25. 105. 130. 71. 12. 116. 71. gruczoły potowe. 87. 53. 104. glej. 139. 75. diamenty miozynowe. 76. 32. 72. 89. 39. 88. 27. kość promieniowa. cykliczny AMP. 26. 24. 61. 23. 33. 63. 87. ciało szkliste. 89. kły. 43. 88. kość kulszowa. 142. 55. 137-138. 99. 42. 89. 103.48. 71. 122. 89. 49. zobacz także stawy i szkielet. 18. 77. K komórki Kupffera. 68. 142. 139. glikogen. 15. hemoglobina. kość ramienna. 17. krezka. 25. 54. 136. 57. 116. heparyna. dwutlenek węgla. 47. ciałka Meissnera. 68. 20. 104. 28. 33. 74. 126. krwinki białe. 18-19. komórki beta (B). 23. 33. jod. 76-77. 121. 122. hormon folikulotropowy (FSH). 68. 46. 116. 67. hormon antydiuretyczny (ADH). 18. ból. katabolizm. 23. 64-65. 103. 131. 40. ketony. 17. 60. 126. keratyna.17. krążek Merkela. jabłko Adama patrz chrząstka tarczowata. 140. brodawki sutkowe. 109. 90. 87-89. kolagen. 134. 58. jajniki. 88. kamienie żółciowe. 33. chrząstka tarczowata. ciałka Ruffiniego. klatka piersiowa. kości twarzy. glos. 88. 25. 114. 81. 98. 17. 66-77. 127. 72. 21. filamcnty aktynowe. 121. 63. 84. 74-75. gruczoł Cowpera. 142. 139. 113. 51. 68. 77. 71. 21. 113-115. 40. 34. 20. jama klatki piersiowej. 62. 23. 26. 104. 72. błona śluzowa.5/. 128. 50. krótkowzroczność. 28. kość łzowa. 126. androgeny. dotyk. kość czworoboczna. 88. 43. 92. 54. 49. 20. cukier. dalekowzroczność. istota czarna. krew. ciała suteczkowale. kłębuszki. 114. 134. 116. 61. 48. 25. gruczoły Skene'go. 58. smak. 80. 71. 120. ciśnienie krwi. kanał ciała szklistego. 126. 33. 103.104. komórki nerwowe. 114. kolano. gastryna. 61. 69. 89. 71. 117. 15. 101. 142. gardło. 138-140. jajowody. 25. 60. 75. 18. 87. 114. 61. 24-26. 113. kość łokciowa. 40. 14. kość biodrowa. 19. 50. 116. łechtaczka. 100-101. 76. antygeny. 71. kość krzyżowa. 15. 94. 131. enzymy. 62. 126. 14. bilirubina. 25. hepatocyty. 103. 40. 79. 15. jama brzuszna. białka. jąderko. 146. 38. glukagon. krtań. 88-89. 47. ciało kolankowate boczne. 55. 19. łój.

14. 35. 68. 71. 30. 725. 33. odwodnienie. najądrza. moczowód. 47. stolec. 124-125. 25. pień ramienno-głowowy. 135. neuroglej. srom. 36. 35. 27. mięśniowe włókna. 62. 83.128. 55. skóra. 45. płyn maziówkowy. skóra. podniebienie twarde. peptony. 141. 69. 68. 50. mięsień czworogłowy uda. 103. 44. 41. 26. 48. 727. 83. 44. 70. 17. 134. 70. 142-146. mózgu ukrwienie. 36. protrombina. 128. . i9. 92-93. 107. 57. 52. most. 139. 97. 102. mózgowej. 21. 65. móżdżek. 70. 41. 46. 75. 119.84. 68. 15. nerwy czaszkowe. pęcherzyki nasienne. mięsień rylcowo-językowy. 146. 27. 36. 121. 82-85. smakowe kubki. 107-108. 72. palce stóp. podniebienie miękkie. 31. mięsień obły większy. neurony. przysadka mózgowa. 82. 28. 55. nerwy rdzeniowe. 777. 135. rozedma. oczy. małżowina uszna. 40. odruchy. rękojeść mostka. 45. 109. 38. 139. 131. odpowiedź immunologiczna. 42. 126. 50-53. 30. 12. 100. 14. 71. 44. 121. mięsień płaszczkowaty. 40. 14. 58. 25-29. 30. plamka żółta. 40. 707. 55. narządy płciowe. 75. 44. 29. 73. 130. 101. 56. 138. 28. struny głosowe. dotyk. 132. 128. 725. sól. 52-55. 50. 40. 60. 30. 100. 103. migdałki. stęp. 47. monocyty. nerwy ślimakowe. nerwy ruchowe. 57-58. 46.40. mikrotubulc. 21. mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy. 32. 56. opłucna. 48. piszczel. staw zawiasowy. pęczek Hisa. 68. pęcherz moczowy. 38. nasienie. 46. 44. 12. 62. 76-77. 35. 112. 61. 42. 114. 127. 14. 71. naczyniówka oka. 63. mięsień zębaty przedni. okolica wzrokowa kory prostata. mózgu pień. stawowa chrząstka. nadgarstek. 33. 52: okolica ruchowa. 124. 46. 18. mięsień bródkowo-językowy. 37. 28. 67. maltoza. pęcherzyk Graafa. 46-48. nerwy szyjne. reumatoidalne zapalenie stawów. mięsień okrężny ust. 88. 126. 43. 126. naczynia limfatyczne. 42. naskórek. 38. 50. 136. 46. 40. 14. 46. koordynacja.105. peptydy. 75. 103. 40. 11. 36. mięsień brzuchaty łydki. 47. 28. 133-135. pragnienie. 41. 58. mitoza. poziomy soli. 121-122. 775. 121. 76-77. przytarczyce. osteoblasty. rdzeń przedłużony. odrzucenie przeszczepu. 17. płuca. 49. 79. 15.50. nerwy współczulne. 97. 17. 40. maziówka. 18. 46. 72. 33. siatkówka. prostaglandyny. 28. 58. 63. 46. 126. nerw językowo-gardłowy. 50. mózg. 73. 19. 89. 129. rzepka. 63. 25. Ul. 134. 50-51. rak płuca. opony. 68. mięsień napinacz powięzi szerokiej. perystaltyka. 27. 109. 139. 38. 31. paliczek. 101. schody bębenka. 57-53. rdzeń kręgowy. 727. neutrofile. 46. 28. 76. mięsień prostujący włos. 38. 103. 36. 102. przewody żółciowe. rogówka. 707. 40. 20. 21. 49. 46. 72. 44. 80. 736. 72. 82. nefrony. 140-141. oskrzela. 65. 36. 47. 141. mięsień okrężny oka. 33. 40. 124. 51-52. 30. 15.37. 70. mięsień lędźwiowy większy. 132-133. 82. 15. 30. 17. 80. 38. 46. 35. nerw przedsionkowy. 79. 27. 90-97. 130. 130. 28. 37. mięsień trójgłowy ramienia. 66. 38. pochewki ścięgniste. 36. mózg. skalp.44. 130-133. 111-112. 87. pepsyna. 107. płyn mózgowo-rdzeniowy. 24-26. 24.14. 42. 42. płat czołowy. oksytocyna. 46. pierścień Waldeyera. 14. powonienie. R P O moczu wydalanie. 15. 45. 54-56. 32. 64-65. 43. 80. 102. 120. 45. paliczki. schody przedsionka. 36. 142. serce. 77. 67. 88. 54. pamięć. 40. 65. 44-45. 55. napletek. 61-63. 77. 46. 113. 56. 38. 42. 75. 53. 89. 41. 147. 40. 36. 84. 75. 14. 25. 28. 70-77. progesteron. 121. 92-93. 128. 727. 46. 81. 88. 77. mostek. 60. 28. 46. owulacja. 22. 35. 46. mitochondria. mlecz. 36. 55-59. 65. mózg. nabłonka komórki. 135. 91. sen. 36. 134. 15. nerw błędny. siodło tureckie. 141. 46. otrzewna ścienna. mięśnie przywodzące. nerwy ogonowe. 89. mięśnie antagonistyczne. 21. płód. 36. spojówka. 27. 128. 40. 69. 80. 45. równowaga. 54. 104. 106. 56. 84. 103. 77. 53. rozmnażanie. 33-35. 43. 31. nerwy lędźwiowe. przeciwciała. nosowa część gardła. mowa. 38. 61. 25. 106. mięsień piersiowy większy. okostna czaszki. 124. prolaktyna. 43.50. 76-77. pochwa. 115. nagłośnia. 26. nerwy piersiowe. 138. 29. 15. 14.INDEKS/155 makrofagi. 65. rany. 36-40. nasada kości. 35. mięsień skroniowy. 42. nos. 56. 140. 48. 47. 40. mięsień naramienny. 84. 49. reticulum endoplazmatyczne. 12. patrz chlorek sodu spojenie łonowe. 47. 50. 102. 770. mięsień dżwigacz jądra. słuch. obojczyk. 33-35. steroidy. 113. 16. 134. 38. przepona. opona twarda. 123. 63. 26. płat ciemieniowy. 27. 117. staw panewkowy. 55. 26. 13. 114. 58. osteocyty. 48. 29. podwzgórze. 80. 13. 63. 61. ramię. 37. 118. 61. 144. nerki. 92.15. przywspółczulne (parasympatyczne) nerwy. 88. 75. pajęczynówka. mięsień podniebienno-językowy. mięsień najszerszy grzbietu. osłonka mielinowa. 50. (menarche) 140. 85. 39. 69. 69. 100. 55. 34. metabolizm skrobi. młoteczek. 703. rąbek. 14. mięsień potyliczny. ochrzęstna. 725. mięsień czołowy. 100-101. mięsień piersiowy mniejszy. 123. 60. obwodowy system nerwowy. 13. 63. 122. miesiączkowanie. pętla Henlego. oddychanie.37. nerwy przeponowe. 17. 134. 14. ptialina. 46. nerwy krzyżowe. 103. pęcherzyk żółciowy. 122 pęcherzyki. nogi. 37. 10. 44. 131-133. 34. 770.82. odbyt. paznokcie. 71 -72. 84. 30-31. 36. okrężnica esowata. 15. 135. 89. mięsień krawiecki. 70-72. 80. 55. nerwy zmysłowe. oskrzeliki. 44. 48-49. 25. 30. 28. 30. 36. 69. 13. smak. parathormon. 96-97. 59. 22. 130. ogniskowanie. 66. 82. 40. przewód limfatyczny. 28. 64-65. 38. 35. 81. mięśnie gładkie.39. 44. 132. 73. 18. 106. okostna. 50. 52. 81. 35. 119. 43. 29. otrzewna. 33. prostnica (odbytnica). 17. 44. 71. 24. 39. 103. 60. 103. 76. 14. 44. 71. siekacze. neurony ruchowe. 30. ręka. palce. 43. stawy. miednica. 54-56. noradrenalina. 775. 126. 68. 58. StOpa. 16. 28. 46. 42. renina. 55. 119. 25. sekretyna. 111. 28. płat skroniowy. 37. 30. 56. 27. 46. melanina. 72. 48. 82. 126. 124. 80. 126-127. mięśnie. 71. mięśnie żwacze. 126. 27. 34. 104. 34-35. 11. mięsień pośladkowy wielki. 27. N nabłonek. poziomy soli. rybosomy. 126. mięsień dwugłowy ramienia. 118. melanocyty. 123. 24. 24. 68. metabolizm. 89. 104. 75. 707. 81. 120. 85. 35. 106. płytka ruchowa. 27. 119. 36. nerw podjęzykowy. 46.14. 97. 12. 104. 122. 34. 106. 75. przedtrzonowce. prącie. 50. przełyk. 61-63. 48. opona miękka. 36-41. 54. 88. 77. mięśnie międzyżebrowe. 28. . 47. 14. 37. mięsień prosty brzucha. przewód piersiowy. 727. 105. 13. 77. 77. 28. 47. 90-91. mięśnie skrzydłowe.135. 36. pankreozymina. skrzepy krwi. 50. 40. 29. sercowy mięsień. menopauza. 705. 118. 53. kontrola. 25. 137. serca unerwienie autonomiczne. 88. 124. mięsień sercowy. 121. 63. 36. 60. 96. 15. 21. Ul. przewód pokarmowy. nos. 82. 77. nabłonkowa tkanka. 18. moszna. 111. rdzeń nadnerczy. 44. 18. sterydy anaboliczne. mięsień czworoboczny. barwa.63. 83. 142-147. mocz. mowa. narodziny. 58. 89. naczynia krwionośne. 104. mięsień policzkowy. 31. 44. 131. 101. 30.(57. 136-138. 34. 68. 55. 96. 48. 62. otrzewna trzewna. 72. piegi. 729. 60. 15. 52. 60. 45. panewka. skóra. 80. 48. 84. 118. mięsień rzęskowy. 54. płat potyliczny. 60. 21. 136. miesiączkowania rozpoczęcie. 14. równowaga. 51. 58.

90. 120. wzgórek łonowy. 29. układ limbiczny. 37. zapalenie pochewki ścięgna. 103. 72. tętnica podstawna. 47. 777. 107. 48. 727. 87. żyły krezkowe. 90-97. T węchowe pole. 46. 16. 707. 82. 56. 123. trucizny. 62. witaminy. 14. włókna elastyczne. usta. 27. 95. 57. 125. 51. 124. układ moczowy. 17. 15. zwieracz odźwiernika. 51. 107. 35. układ scrcowo-naczyniowy. węglowodany. zapach. 87. 41. tętnice. 71. 81. układ somatyczny. 44. 89. szpik kostny. 147. 90. 90-91. 82. zęby. 50. tyrozyna. ustna część gardła. wydalanie. 33. 142. 57. żółć. 142. 90. 55. 772. 106-110. 17. 60. żebra. 42-65. ucho. więzadła. #5. 81. trzustka. 109. 82. 94. urobilinogen. 73. 88. trofoblast. śluzówka macicy. 119. tętnica nasienna. 125. 95. 57. 68-69. układ rozrodczy. żebra szyjne. 35. 28. 116. 68. 117. 31. 118. 58. 95. 132. żyła odstrzałkowa. układ limfatyczny. 109. 15. 117. 33. 95. tętniczki. 61. 102-119. żuchwa. 55. 112. 54. sznur pępkowy. 21. źrenica. 87. 89. 44. 87. 7J6. 111. 29. wątroba. zapalenie płuc. 107. 120-129. węchowa opuszka. 89. 94. 94. 14. #0. zwoje. 54-56. układ mięśniowy. tętnica podobojczykowa. 40. 75. tkanka nerwowa. 131. żyła nasienna. węzeł Ranviera. 29. 83. 34. 95. tętnica udowa. synaptyczna szczelina. tłuszcze. 706-770. zgięcie śledzionowe. węchowe komórki. 105. 41. 41. 11. 58. 136. 55. system trawienny. włókna kolagenowe. śródchłonka. ścięgno piętowe (Achillesa). 32. 71. tętno. 50. 55. 15. 130-147. tętnice przysadki. trąbka słuchowa Eustachiusza. 95. 73.156/INDEKS strzałka. żyła główna. 54. wysepki Langerhansa. 87. utkanie tkanki włóknistej. zęby mleczne. 130. 33. 87. zatoki.96-101. 56. śledziona. 70. 59. 727. woda w organizmie. 67.56. żyły wątrobowe. zatoka wieńcowa. 90-91. 51. 727. 94. S ścięgna prostowników. 777. 95. 113. żyła nerkowa. 104. 36. 144. 94. 78. 50. 21. wędzidełko języka. 95. 62. 16. 26. śródstopie. układ oddechowy. 113. 95. żyła wrotna. 94. 57. 79. 121. 68. 56. zęby mądrości. 13. 20. 57. szczęka. 121. 60. 14. 55. 118. 40. 52. uczucia a zapach. tętnice wieńcowe. 123. 118-119. 41. żołądek 75. tętnica wątrobowa. 118. włókna zmysłowe. 23. 122. 56. 57-58. 118. 112. 58. tętnica piszczelowa. 56. system wydalniczy. 737. 54. 33. 14. zawroty głowy. 14. tętnica ramienna. 16. 14. wzrokowa promienistość. 55. zastawki aorty. twardówka. utrzymanie równowagi.78-85. żyła szyjna. 86-96. 90-91. tetrajodotyronina (T4). 52-53. ścięgna zginaczy. 78. 94. 126. 116. 83. 104. 94. 27. 118. 72. 74. 70. 72:?. żyły. 15. 103-105. 41. 12. zapalenie opłucnej. tęczówka. 54 . system endokrynny (wewnątrzwydzielniczy). włos. 14. 85. ślinianka podjęzykowa. Z 54. 92. 75. 36. tętnice biodrowe. 57. 94. 62. 127. żylaki. 84. 23. 21. 16. zatoka klinowa. 22-32. 42. ślinianka podżuchwowa. 94. żyła odpiszczelowa. 95. 90-97. 142. 31-32. zagnieżdżenie. 103. 143. 90-91. 137. trzustkowe soki. 106. 14. 94. 87. 116.81. system nerwowy. trzon kości długiej. 16. 50-53. 28. 33. wyrostki sutkowate. wzgórze. 67. torebka Bowmana. 54.77. 87. testosteron. 116-119. wzrokowy nerw. 20. 32. 98. 103. 31. 43. 33. wyrostek robaczkowy. 106. żyła podkolanowa. 103. 60. 57. trójjodotyronina (T3). 104. tętnice krezkowe. 15. 121-122.778. 47. 21. 95. zapalenie oskrzeli. 16. tętnica łukowata. więzadło pierścieniowate. 87. 57. 84. 108-110. 50. 23. 33. 61. worek owodni. 95. worek mosznowy. synapsy. żyła płucna. 38. 106. żyły przysadki. zastawka mitralna. żołądź prącia. 92. 70. 88. 72. 72-73. strzemiączko. 103. włókna ruchowe. 89. tętnica nerkowa. 131. zapłodnienie. 117-119. 98. 52. 61. 106. uczucia a hormony. 56. 106. wzrokowa droga. 36-40. 57. tchawica. 52. 66 . 71. 61. 94. 109. zastawki serca. tkanka łączna. 81. 24. żucie. wole endemiczne. 95. 36. 87. 18. 87. 777. 118. 87. żyły biodrowe. 57. 48. 50-53. U ucho. 43. zapalenie okrężnicy. 26. 93. 52. 107. W śluz. tętnica szyjna. ślina. 94. warstwa Bowmana. mowa. 95. 95. 63. 34. 93. 57. śródręczc. 24. tarcza nerwu wzrokowego. 87. 75. 47. żyła podobojczykowa. 40. wzrok. zakończenia nerwowe. 41. 98. 97. trzeszczenia. 52-53. 113. wargi. 133. tętnica języka. 107. 93. 31. zastawka krętniczo-kątnicza. żyła udowa. 104. 63. żyła piszczelowa. słyszenie. 121-122. 127. tętnica płucna. 14. 103. 40. trzustkowy przewód. 16. 16. wzrokowe skrzyżowanie. 16. 709. 72-73. 16. 106-108. tętnica śledzionowa. zwieracz odbytu. usta. 50. 81. 16. 57. 75. 123. zastawki tętnicy płucnej. 142. 72. 81. włosowe mieszki. 94. 43. 78. 125. 87. tlen.51. tarczyca. 95. 90. 705. 20. 95. 75. 16. 60. ślimak.56. trawienie. 54 . zgięcie wątrobowe. tyroksyna. węzły limfatyczne. 58. ścięgna. 44. 62. 33. szkielet. 80. 82. 41. ż . ucho. 702. widzenie. 51. 110. 50. 44. 17. 706. żyła odłokciowa. 74. 52-53. węchowy nerw. zwieracz Oddiego. 87. 54. zastawka trójdzielna. 87. 94. 74-75. 87. 89. 113. 34-35. 33. 70. 132-133.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->