ATLAS ANATOMII

DR N. MED. TREYOR WESTON

bpis treści
WSTĘP Rozdział 1 BUDOWA CIAŁA Narządy wewnętrzne Układy organizmu Błony Komórki i chromosomy Metabolizm Homeostaza Rozdział 2 UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Kości i chrząstka Stawy i więzadła Skóra Rozdział 3 UKŁAD MIĘŚNIOWY Mięśnie Ścięgna Rozdział 4 UKŁAD NERWOWY Komórki nerwowe Obwodowy układ nerwowy Ośrodkowy układ nerwowy Ucho Receptory węchowe i smakowe Receptory dotykowe Mowa L Koordynacja ruchów
I|L f Rozdział 5
Oko 10

Rozdział 6 UKŁAD ODDECHOWY Nos Gardło Płuca Oddychanie Rozdział 7 UKŁAD KRWIONOŚNY Krew Serce Naczynia krwionośne Krążenie krwi Rozdział 8 UKŁAD LIMFATYCZNY Naczynia limfatyczne Tkanki i narządy Rozdział 9 UKŁAD TRAWIENNY Trawienie Jama ustna Przełyk i żołądek Jelito cienkie Wątroba Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Wydalanie Jelito grube Nerki Pęcherz moczowy Gruczoły potowe Rozdział 11 UKŁAD ROZRODCZY Narządy rozrodcze Menstruacja Zapłodnienie i rozmnażanie SŁOWNIK INDEKS

80 82 84

78 79

12 13 16 17 18 20 21 22 23 30 33
36 37 41

86 87 90 92 94 96 97 98

102 103 106 111 113 116 120 121 123 126 128 129 130 131 140 142 148 154

42 43 44 46 50 54 57 60 61 64

1

UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Hormony Gruczoły dokrewne

66 67 70

Wstęp

W czasach współczesnych w znacznym stopniu wzrasta ludzka wiedza o działaniu komputerów czy też budowie samochodów, w mniejszym zaś o procesach zachodzących w ich organizmach. Prawie każdy z nas zdobył wykształcenie, które pozwala pracować na swoje utrzymanie. Umiemy także miło i sensownie spędzać wolny czas. Dlatego tym bardziej zaskakujący jest fakt, jak niewielu z nas zna zasady funkcjonowania własnego organizmu lub potrafi określić rodzaj występujących w nim zaburzeń. Taki stan rzeczy jest nie tylko zadziwiający, ale i niepokojący. Dzisiaj częściej niż kiedykolwiek nasze zdrowie (a może nawet życie) spoczywa w naszych rękach. Możliwości lekarzy są nieporównywalnie większe niż kilka lat temu, lecz ich działanie będzie skuteczne tylko wtedy, gdy pacjenci będą dysponowali podstawową wiedzą dotyczącą funkcjonowania poszczególnych części ciała. Dzięki znajomości własnego organizmu można szybko rozpoznać stan chorobowy i zasięgnąć fachowej porady. Głównym celem ATLASU ANATOMII jest wprowadzenie w medyczne zagadnienia, ale przede wszystkim poprawienie stanu wiedzy w tej dziedzinie. Książka ta powinna znaleźć się w domu każdej odpowiedzialnej osoby, która dba nie tylko o zdrowie własne, ale także o zdrowie najbliższych. Opublikowanie ATLASU ANATOMII r zbiegło się w czasie ze wzrastającym zainteresowaniem społeczeństwa zaV gadnieniami medycznymi. Zaczyna ono dostrzegać, jak istotna jest relacja pomiędzy lekarzem a pacjentem. Ich współpraca przyniesie najlepsze rezultaty tylko wtedy, gdy pacjent będzie miał podstawy wiedzy medycznej. ATLAS ANATOMII to nie tylko cenny

aby czytelnik nie zgubił się w gąszczu fachowych pojęć.informator w rodzinnej bibliotece. Poznawanie tej dziedziny wiedzy jest jak niekończąca się podróż. W taką wędrówkę możemy wyruszyć teraz w towarzystwie tej książki. wspaniały świat ludzkiego wnętrza. Jednocześnie podane fakty są tak opracowane. jakie ogarnęło mnie. Na sukces wydawniczy ATLASU ANATOMII wpłynął między innymi fakt. ale także zagadnienia fizjologiczne dotyczące funkcjonowania różnych części ludzkiego ciała. jaką posługują się lekarze i pielęgniarki. „Dobrze pamiętam zafascynowanie. gdyż obejmuje swoim zakresem nie tylko anatomię. lecz bez zbędnych uproszczeń. /? /• Trevor Weston. Książka ta może być także wykorzystana w szkołach. Wiedza w niej zawarta jest wyczerpująca. Zastosowana terminologia odpowiada tej. by zadowolić najbardziej wybrednego odbiorcę. że bardzo złożone procesy są opisane w taki sposób. Kolejną rzeczą wartą podkreślenia są wspaniałe ilustracje ludzkiego ciała. Każda z nich to małe dzieło sztuki dokonale uzupełniające opisywaną strukturę ludzkiego organizmu. kiedy jako student medycyny zacząłem odkrywać nieznany. podczas której ciągle ogarnia nas zdumienie i oczarowanie". doktor nauk medycznych .

Większość z nich może być zgrupowana w różne układy. Narządy danego układu współpracują z towarzyszącymi im strukturami i pełnią w organizmie określoną funkcję. m. serce i płuca.Rozdział 1 Anatomia człowieka zajmuje się budową wielu zróżnicowanych narządów. BUDO W A CIAŁA Krtań Żyta szyjna wewnętrzna Opłucna Prawe ptuco Serce Żebro Jama klatki piersiowej rozciąga się od podstawy szyi aż po przeponę. która oddziela ją od jamy brzusznej.in. a także od mikroskopijnych komórek. Zdrowie człowieka i zachowanie wewnętrznej równowagi jego organizmu w ciągle zmieniających się warunkach zależy od wszystkich układów. które są podstawowymi składnikami tkanek i narządów. Żebra chronią przed uszkodzeniami narządy klatki piersiowej. Mostek Przepona Przełyk .

jaką spełnia on w organizmie. np. Określony narząd stanowi różniącą się od pozostałych jednostkę. Oskrzeliki Kora mózgowa (zewnętrzna warstwa mózg . Budowa określonego narządu czy też układu w dużej mierze zależy od funkcji. które znajdują się w trzech dużych jamach ciała: w czaszce.Tchawica Rdzeń kręgowy Grasica Naczynia krwionośne płucne Oskrzele płatowe Jamę czaszki wypełniają delikatne tkanki mózgu. Przed przystąpieniem do szczegółów należy zwrócić uwagę na główne narządy. Opisując budowę jakiegoś narządu. żołądka. Naukę anatomii trzeba więc rozpocząć od przyjrzenia się poszczególnym elementom ludzkiego organizmu. Skóra Czaszka (kość) |—<ręg i Kręgi szyjne Jszczytowyl I—obrotowy . klatce piersiowej i brzuchu. które są chronione przez powłokę zwaną oponą twardą (poniżej). jak dane elementy funkcjonują. W dolnej części czaszki znajduje się otwór wielki. Wynika z tego. Rozszerzeniem anatomii jest fizjologia. nie sposób pominąć roli. przez który przechodzi rdzeń kręgowy dający podstawę dla pnia mózgu.BUDOWA CIAŁA/13 Narządy wewnętrzne Ludzki organizm jest niezwykle złożoną strukturą. która odpowiada na pytanie. Anatomia zajmuje się opisem poszczególnych części ciała i ich miejscem w organizmie. zbudowaną z różnych tkanek i spełniającą specyficzne funkcje. że anatomia i fizjologia są z sobą ściśle powiązane.w tym przypadku będzie to trawienie pokarmu. jaką odgrywa .

zajmując stosunkowo niewielką powierzchnię. i znacznie mniejsze od niej . W podstawie czaszki znajduje się szereg otworów. przez które przechodzą nerwy. a następnie przez prawą komorę jest przepompowywana do płuc. zwane zatokami obocznymi nosa. Krew z organizmu dostaje się do serca przez jego prawy przedsionek.jamy powietrzne. natomiast dwutlenek węgla.14/BUDOWA CIAŁA Podstawową funkcją tych narządów jest dostarczanie tlenu z powietrza do tkanek. Od tyłu żebra łączą się z kręgosłupem.zapalenie opłucnej. Ściana klatki piersiowej jest więc zbudowana z umięśnionego worka w kształcie dzwonu. miesiącem życia błony stopniowo są zastępowane tkanką kostną. Jama czaszki Mózg składa się z delikatnej. Czaszka składa się z dwóch części: z jamy czaszki. Grasica rośnie do okresu dojrzewania płciowego. W górnej części klatki piersiowej przed tchawicą znajduje się gruczoł zwany grasicą. Chronią go kości czaszki oraz otaczająca go niezwykle mocna błona zwana oponą twardą.prawe i lewe. które umożliwiają ich przemieszczanie. a od góry przepona. będący zbędnym produktem procesów zachodzących w organizmie. Żebra są zlokalizowane tuż pod powierzchnią skóry klatki piersiowej i warstwą mięśni powierzchownych. Układ żeber kształtem przypomina dzwon całkowicie otaczający płuca i serce. pomiędzy dwoma płucami. oraz twarzoczaszki. galaretowatej substancji. Podrażnienie opłucnej powoduje stan zapalny . Jamę czaszki niemal całkowicie wypełnia mózgowie. nosa i ust. Przez te najmniejsze kanaliki powietrze jest przenoszone do pęcherzyków płucnych. Proces ten jest niezbędny dla funkcjonowania organizmu. który jest głównym organem uczestniczącym w procesach odpornościowych ustroju. Pomiędzy żebrami znajdują się warstwy mięśni międzyżebrowych. z którego wpływa do lewej komory. Podobne błony otaczają płuca i serce. Jama brzuszna Brzuch to największa jama w organizmie. w której znajduje się mózg. Wnętrze klatki piersiowej w większości wypełniają płuca . którego rozwój wpływa na jej kształt. jest miejscem przejścia rdzenia kręgowego. w środku której znajdują się najważniejsze narządy ciała: płuca i serce. Oskrzele każdego płuca rozgałęzia się następnie w kształcie gałęzi drzewa. Początkowo kości czaszki są połączone błonami. tętnice i żyły. Serce jest położone z przodu. Pomiędzy 18. Tlen z powietrza przedostaje się do krwi. która jest podstawą dla oczu. gdzie następuje wymiana gazów. a jej tkanka limfatyczna jest zastępowana tkanką tłuszczową. Z lewej komory jest tłoczona do aorty. jak jama nosowa. Największy z nich. a 24.przepona oddziela zawartość klatki piersiowej od brzucha. kiedy to może sięgać nawet do przepony. Oprócz serca i płuc w klatce piersiowej znajduje się przełyk. a gruba blaszka mięśniowa . przez który pokarm przedostaje się z jamy ustnej i gardła do żołądka położonego tuż pod przeponą. Szczęki zazwyczaj są rozpatrywane jako oddzielne struktury. W późniejszym okresie stopniowo zanika. W przypadku urazu mózgu i wystąpienia obrzęku okrywająca od zewnątrz tkanka kostna poprzez ucisk może spowodować dalsze jego uszkodzenie. aż ostatecznie czaszka stanie się sztywna. opartego na kostnym rusztowaniu utworzonym przez żebra. które łączą się z tchawicą za pomocą oskrzeli. jest z niej wydalany i wydychany do atmosfery. będącej główną tętnicą ciała. Od tyłu ogranicza ją kręgosłup. Należy zwrócić uwagę na rozmiary macicy w stosunku do wątroby. która z klatki piersiowej przechodzi do szyi. która rozciąga się od przepony aż po okolice pachwinowe. która łatwo może ulec uszkodzeniu. Czaszka zawiera też mniejsze przestrzenie. i otoczone dwuwarstwowym workiem zwanym osierdziem. Przednia część jest pokryta grubą warstwą Przepona Wątroba Tętnica nerkowa Żyta nerkowa Aorta brzuszna Koniec usuniętego przewodu pokarmowego (odbytnica) Tętnica biodrowa zewnętrzna Żyła biodrowa ze' Pęcherz moczowy Wnętrze jamy brzusznej kobiety z pominięciem przewodu pokarmowego. 4 . Dzięki możliwościom rozszerzania się ścian klatki piersiowej przy skurczu mięśni wdechowych i następnie biernego ich powrotu do położenia wyjściowego powietrze jest zasysane i wypychane na zewnątrz poprzez tchawicę. Tu znajdują się prawie wszystkie narządy płciowe żeńskie. Z płuc krew bogata w tlen wraca do lewego przedsionka. Jama klatki piersiowej Klatka piersiowa jest konstrukcją kostną. Jama klatki piersiowej jest częściowo wyścielona błoną zwaną opłucną. zwany otworem wielkim.

prawie całą macicę i jajowody. Niepotrzebne produkty przemiany materii są usuwane z organizmu. Przepona Wątroba Aorta brzuszna Krezka jelita cienkiego Sieć większa Jelito cienkie Otrzewna trzewna Odbytnica Macica Pęcherz moczowy Spojenie łonowe Po prawej: Przekrój strzałkowy jamy brzusznej. kiedy dojdzie do rozciągnięcia lub rozdęcia jelita.BUDOWA CIAŁA/15 mięśni. Utrzymanie organów wewnętrznych w stałej pozycji jest możliwe dzięki tkance. Ważną rolę w procesie trawienia odgrywają gruczoły: wątroba i trzustka. Trzecim rodzajem otrzewnej jest otrzewna krezkowa tworząca krezki mocujące narządy i doprowadzające do nich naczynia i nerwy. Otrzewna trzewna nie jest tak wrażliwa. że tak wiele ważnych organów zgrupowanych jest na stosunkowo małej powierzchni. ścienną i krezkową. W jamie brzusznej znajduje się około 7 metrów jelit. Śledziona Siec mniejsza Aorta brzuszna Powyżej po lewej: Przekrój Zawartość jamy brzusznej Ift. który jest wydalany na zewnątrz. Niewiarygodne wydaje się. W przypadku kobiety prawie wszystkie główne narządy płciowe mieszczą się wewnątrz brzucha. a właściwie w jamie miednicy. wyrostek robaczkowy. a kończąc na prostnicy (czyli odbytnicy). natomiast ból z otrzewnej trzewnej ma charakter rozlany i trudno ustalić miejsce. W brzuchu znajduje się wiele organów ogólnie zwanych trzewiami. Położenie otrzewnej Wątroba Tętnice Otrzewna trzewna Otrzewna ścienna Żyta wrotna wątroby Żyta główna dolna Nerka prawa Kręgi kręgosłupa poprzeczny jamy brzusznej ukazujący powiązania pomiędzy różnymi narządami. które można wyczuć pod naciskiem. w jamie miednicy. znajduje się wewnątrz jamy brzusznej. W procesie trawienia pokarm jest rozkładany na czynniki podstawowe. Dzięki otrzewnej poszczególne struktury wewnątrz jamy brzusznej mogą się swobodnie przemieszczać. począwszy od żołądka. Otacza wątrobę. Funkcją układu pokarmowego jest trawienie pokarmu oraz wydalanie nie strawionych resztek. Ból pochodzący z otrzewnej ściennej jest łatwy do zlokalizowania. Każda z nich za pomocą moczowodu jest połączona z pęcherzem. U mężczyzny część narządów płciowych znajduje się na zewnątrz. który znajduje się w dolnej części jamy brzusznej. . W pęcherzu gromadzi się mocz. Ze względu na bardzo silne unerwienie otrzewnej ściennej każdy uraz lub jej stan zapalny jest odczuwany w postaci ostrego bólu. Otrzewna trzewna okrywa każdy organ znajdujący się wewnątrzotrzewnowo. Prawie cały przewód pokarmowy. Diagram ukazuje wszystkie typy otrzewnej: trzewna. zwanej krezką. Wszystkie narządy wewnętrzne otacza ogromna sieć naczyń krwionośnych. śledzionę. Z tyłu przewodu pokarmowego są umiejscowione nerki. pęcherzyk żółciowy. za pomocą której są one przyczepione do otrzewnej ściennej błony wyściełającej jamę brzuszną. które mogą być absorbowane przez krew i rozprowadzane do wszystkich części ciała. Z układem moczowym ściśle powiązany jest układ rozrodczy. Błona okrywająca organy nosi nazwę otrzewnej trzewnej. Ból może wystąpić tylko w przypadku. natomiast błona wyściełająca jamę brzuszną jest zwana otrzewną ścienną. z którego pochodzi. żołądek. jelita.

prącie. układ wewnątrzwydzielniczy i układ rozrodczy. zęby. gruczoły opuszkowo-cowkowe Żeński: jajniki. migdałki. że są zbudowane z podobnej tkanki. przepona Serce. należy przyjrzeć się poszczególnym układom. Zarówno ścięgna. rdzeń kręgowy. język. gruczoł krokowy. stawy i więzadła. krtań. Jednym z najbardziej znanych jest układ trawienny.: węzły chłonne. wydalające nie strawione resztki pokarmu Męski: jądra. m. Tkanka nabłonkowa. tarczyca. nasieniowody. zwana nabłonkiem. a każdy narząd składa się przynajmniej z jednej z nich. które je z sobą łączą Układ moczowy Mięśnie ciała . chrząstki. jednak żadna z nich nie przenika do jej wnętrza. współpracują z tkanką nerwową. Wiele z nich wydziela substancje takie jak hormony. Układ Kostny Główne narządy i struktury Wszystkie kości ciała. śledziona. cewka moczowa) oraz jelito grube. inne pracują niezależnie od naszej woli (mięśnie gładkie) Mózg. podobnie jak i narządów wewnętrznych. takie jak np. narządy zmysłów (oczy. nadnercza. Tkanka nerwowa jest spotykana tylko w obrębie układu nerwowego. a czynności ciała są skoordynowane. grasica Jama ustna. narządy słuchu i równowagi. krew Narządy biorące udział w krążeniu limfy oraz czynnościach obronnych organizmu. Tkanka nerwowa jest zbudowana z komórek tworzących wypustki. że się z sobą łączą. Wyróżniamy cztery główne rodzaje tkanek. pochwa. Tkanka łączna. dzięki czemu możliwy jest ruch całego ciała. skórę. grasica. nerwy Gruczoły wytwarzające hormony: przysadka mózgowa. gardło. pomiędzy lub wewnątrz innych tkanek lub w postaci zbitej. gardło. podtrzymuje oraz wypełnia struktury ciała. trzustka Narządy i gruczoły. naczynia chłonne. nos.Układy organizmu Aby zrozumieć. cewka moczowa. srom Męskie i żeńskie hormony rozrodcze wpływające na rozwój płciowy oraz wtórne cechy płciowe Mięśniowy Nerwowy Wydzielania wewnętrznego Oddechowy Krążenia Limfatyczny Trawienny Wydalniczy Rozrodczy . jajowody. Tkanka mięśniowa ma zdolność kurczenia się. Inne tkanki. oskrzela (kanały prowadzące do płuc). układ moczowy (nerki. Dzięki tej tkance zapewniona jest szybka komunikacja i kontrola. gruczoły ślinowe. które z sobą współpracują. niewielkie obszary tkanek w jelitach Płuca. receptory węchu i dotyku). która obejmuje kości i ścięgna. pęcherz. macica. żyły. Może występować w postaci luźnej. moczowody. w jaki sposób różne narządy są z sobą powiązane. części jąder i jajników. które biorą udział w wydalaniu z organizmu zbędnych produktów przemiany materii: gruczoły potowe. trzustka. wątroba. łączy. tętnice. Serce prawie w całości jest zbudowane z tkanki mięśniowej. ale również dlatego. pęcherzyk żółciowy. pęcherzyki nasienne. przełyk. jest tkanką pokrywającą lub też wyściełającą narządy ciała. Ponadto w organizmie wyróżniamy: układ kostny. jelito cienkie. jak i więzadła są przykładem zbitej tkanki łącznej. żołądek. przytarczyce. układ mięśniowy. układ chłonny. naczynia włosowate. Każdy z nich jest oddzielnie omówiony w następnych rozdziałach. tchawica. układ krążenia.in. kubki smakowe. Określony układ stanowi zgrupowanie organów. tkanka łączna. Poszczególne narządy w obrębie danego układu są zgrupowane razem nie tylko dlatego. układ wydalniczy. grudki chłonne. układ oddechowy.niektóre z nich działają pod wpływem naszej świadomości (mięśnie szkieletowe lub prążkowane).

przesuwają zanieczyszczenia (np. W jamie klatki piersiowej spotykamy dwie błony surowicze. zapobiega tarciu pomiędzy płucami a żebrami. Wśród wielu jego funkcji jest również zwalczanie infekcji (zawiera przeciwciała spełniające funkcję ochronną). np. zwana opłucną (kolor purpurowy). nozdrzach i w przewodzie pokarmowym.BUDOWA CIAŁA /17 Błony Błony są warstwami tkanek. będące mocnymi pasmami tkanek. Błony surowicze okrywają narządy klatki piersiowej i brzucha. przewodu pokarmowego. Wyróżniamy pięć głównych typów błon. Błony śluzowe wyściełają głównie wnętrza kanałów. chroniąc je przed chorobami oraz zmniejszając tarcie pomiędzy sąsiednimi organami. wykonując ruch w jedną stronę. która każdego miesiąca ulega złuszczeniu i wydaleniu podczas menstruacji. skąd po odkaszleniu są usuwane na zewnątrz organizmu. Wszystkie narządy jamy brzusznej okrywa błona surowicza otrzewna. a także mikroskopijnie małe organelle. które wydzielają śluz. zwłaszcza te wyściełające drogi oddechowe. które łączą mięśnie z kością. Mózg i rdzeń kręgowy okrywa specjalny rodzaj błon zwanych oponami. Błony śluzowe są spotykane również w układzie rozrodczym. Niektóre błony śluzowe. Błony wyściełające jelita są pofałdowane w kształcie palczastych wypustek. Kosmki błony śluzowej wyściełającej jelito cienkie (kolor różowy) zwiększają powierzchnię wchłaniania składników pokarmowych. Błony surowicze otaczają narządy klatki piersiowej i brzucha. Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca torebkę stawową wydziela płyn. Worek owodniowy wraz z łożyskiem zostaje wydalony na zewnątrz tuż po urodzeniu dziecka. Płód rozwijający się w macicy jest otoczony błoniastym workiem. wyściełają lub też oddzielają struktury organizmu. Każda z milionów komórek budujących nasze ciało. W pierwszej fazie życia każdego organizmu błony spełniają specyficzną funkcję. który jest wypełniony płynem. Rzęski (kolor czerwony) zapobiegają przedostaniu się zanieczyszczeń do płuc. Jak sama nazwa wskazuje. Opony (kolor pomarańczowy) okrywają delikatną tkankę mózgu i oddzielają go od twardych kości czaszki. Błony maziowe występują w obrębie ruchomych stawów. które pokrywają. Powierzchnię stawów i ścięgien pokrywają błony maziowe. kurz) w kierunku gardła. posiadają pochewkę zbudowaną z błony maziowej. W płynnym środowisku płód jest znacznie mniej narażony na uszkodzenia. są otoczone lub przedzielone jakimś typem błon. Ścięgna. błony śluzowe posiadają wyspecjalizowane komórki. Błona śluzowa wyścieła drogi oddechowe. Macica jest wyścielona śluzówką. zwanym workiem owodniowym. który smaruje stawy i ułatwia ich ruch. które znacznie zwiększają powierzchnię wchłaniania składników odżywczych. . mają komórki zaopatrzone w włosowate rzęski. które znajdują się w ich wnętrzu. mają kształt woreczków wypełnionych płynem maziowym. Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca macicę umożliwia odżywianie i rozwój zarodka. zwanych kosmkami. Błona surowicza. a także utrzymywanie wilgoci w naszych gardłach. Rzęski.

Dzięki temu komórki ulegają podwojeniu. W cytoplazmie. Wzdłuż reticulum są rozsiane sferyczne struktury zwane rybosomami. gromadzą się w strukturach zwanych aparatami Golgiego. która nie ulega podziałowi. W wyniku połączenia jajeczka z plemnikiem zawierającym chromosom Y urodzi się chłopiec. zostają rozpuszczone w tłuszczach lub też przechodzą przez porowatą. który wchodzi w skład chromosomów. co w konsekwencji daje możliwość powstania dorosłego organizmu. W chwili zbliżania się podziału. będące systemem błon wypełniających cytoplazmę. Ich funkcją jest przyspieszanie reakcji chemicznych. dzięki którym wykorzystują obecne w komórce składniki pokarmowe. Średnica tych mikroskopijnych struktur wynosi średnio jedną setną milimetra. Komórki rozrodcze (jajeczka i plemniki) mają tylko połowę liczby chromosomów. Chromosomy Każde jądro komórkowe zawiera informacje genetyczne zakodowane w związku chemicznym. Komórki organizmu różnią się rozmiarem. jest nazywany mitozą. W zależności od ich kształtu wyróżniamy chromosomy X i Y. które tracą chromosomy w końcowej fazie procesu ich formowania. Żadna komórka nie jest w stanie sama funkcjonować poza organizmem (z wyjątkiem sztucznej hodowli w laboratoryjnych warunkach). Każda jest otoczona błoną. Ich zadaniem jest przetwarzanie tlenu i składników pokarmowych w energię niezbędną do wszystkich procesów zachodzących w komórce. Najwięcej lizosomów mają komórki wątroby. hormony). kształtem oraz strukturą w zależności od funkcji. półprzepuszczalną błonę. Substancje wytworzone przez komórkę. Zużyte komórki są zastępowane nowymi. a koliste komórki trzustki produkują hormon zwany insuliną. Zawierają enzymy. pomimo różnic w funkcjonowaniu. W końcowym etapie podziałowi ulega cytoplazma i formują się błony dwóch Budowa komórki Cytoplazma . Okrągłe. a potrzebne w innej części organizmu (np. Każdy chromosom posiada tysiące genów.system kanalików pomiędzy jądrem a ścianą komórki Rybosom . ma również możliwości replikacyjne. które spełniają rolę ich wewnętrznego „szkieletu". jaką spełniają. Jednak od jednego białka może zależeć. W jamie nosowej rzęski te wychwytują cząsteczki kurzu. Każda potowa przesuwa się do przeciwległego krańca komórki. Wszystkie komórki zawierają reticulum endoplazmatyczne. Substancje. ale ich rola polega na przekazywaniu impulsów. a informacja jest przekazywana z jednego pokolenia na drugie. Z wyjątkiem dojrzałych czerwonych krwinek. Błona komórkowa jest porowata i składa się z trzech warstw: białka. Zapłodnione jajeczko ulega takim podziałom. Jeden chromosom z każdej pary pochodzi od matki. czy ktoś ma piwne. które następnie rozdzielają się. Organelle kontrolują syntezę białek koniecznych do życia wszystkich komórek. Mitochondria produkują energię dzięki kompleksom białkowym enzymom. Potrafią również poruszać się w tę samą stronę. w której osadzone jest jądro posiadające chromosomy. które przedostają się do wnętrza lub na zewnątrz komórki. podobnie jak i na złożoną strukturę organizmu. są niewidoczne. chromosomy stają się krótsze oraz grubsze. czerwone krwinki transportują tlen i dwutlenek węgla. Jest wiele komórek nerwowych.wytwarza białka na potrzeby komórki Lizosom gromadzi enzymy Jąderkowytwarza białka niezbędne do podziału komórki Jądro-zawiera informacje genetyczne (w chromosomach) Błona jądrowa Pory-umożliwiają przenikanie substancji do wnętrza i na zewnątrz komórki Błona komórkowa . dzięki czemu organizm może się poruszać. w czasie którego następuje jej podwojenie. że zawiera kod genetyczny. Znajduje się w niej również wiele drobnych struktur zwanych organellami. Jeżeli plemnik zawierający chromosom X zapłodni jajeczko z chromosomem X. Chromosomy ojca determinują płeć. zachodzą liczne procesy chemiczne. Każda z nich spełnia odmienną i ważną funkcję. normalną albo albinotyczną skórę. zawierającej od 70 do 80 procent wody. Podział komórki DNA zawarty w chromosomach oprócz tego. a jej wnętrze wypełnia galaretowata substancja zwana cytoplazmą. a także komórek rozrodczych (jajeczka i plemniki) zawierających połowę materiału genetycznego. Dane białko może mieć niewielki wpływ na komórkę. Proces podziału komórki. dzięki czemu w chwili zapłodnienia nowy osobnik będzie miał właściwą ich liczbę. czy niebieskie oczy. a drugi od ojca. są zbudowane w podobny sposób. Komórki mięśniowe są długie i wąskie. Błony niektórych komórek są zaopatrzone we włoskowate rzęski. Mają zdolność kurczenia się i rozkurczania. zwanym kwasem dezoksyrybonukleinowym (DNA). Męskie komórki rozrodcze posiadają chromosom X albo Y. Białka są niezbędne jako materiał budulcowy. Gen zawiera informację dotyczącą syntezy określonego białka. Chromosomy komórki. Wiele komórek ma całą sieć drobnych kanalików.galaretowata substancja w której są zawieszone drobne struktury zwane organellami Mitochondriumwytwarza energię na potrzeby komórki Reticulum endoplazmatyczne . Wszystkie komórki organizmu. kręcone lub proste włosy. Geny wpływają na kształtowanie nowego organizmu ludzkiego już od momentu zapłodnienia. uwidaczniają się jako parzyste struktury. mogą więc unosić substancje w określonym kierunku. Cytoplazma wszystkich komórek zawiera mikroskopijne organy . tłuszczu i białka. Jajeczko zawiera tylko chromosom X.Komórki i chromosomy Ciało każdego dorosłego osobnika jest zbudowane z ponad stu milionów komórek. W cytoplazmie znajdują się również mikroskopijne lizosomy. Stanowią także część enzymów aktywizujących procesy chemiczne oraz biorą udział w wytwarzaniu złożonych cząstek. każda komórka człowieka ma 46 chromosomów zgrupowanych w 23 pary. urodzi się dziewczynka. które są także długie i wąskie.mitochondria. Najwięcej mitochondriów występuje w komórkach mięśniowych. takich jak hormony.

Każdy z genów _ zawiera informację o budowie białka naskórka i krwi ulegają całkowitej wymianie kilka razy w roku. podobnie jak w mitozie. następnie połowy przemieszczają się do przeciwległych końców komórki. Wymiana materiału genetycznego. Następnie układają się w pary w taki sposób. Codziennie wiele komórek zamiera. z których zbudowany jest mózg. jak i matki. Po spleceniu się z sobą następuje kolejny ich podział. Zawierają one połowę informacji genetycznej koniecznej do powstania nowego organizmu. W wyniku równego podziału każda nowa komórka zawiera kompletną informację genetyczną niezbędną przy powielaniu się czy zastępowaniu istniejących komórek organizmu. ale dzięki procesowi mitozy są one zastępowane innymi. W zależności od typu komórki podziały następują z różnym natężeniem. Komórki zawierające połowę liczby chromosomów powstają w wyniku innego podziału . że chromosom ojca znajduje się obok chromosomu matki. ' Chromosomy w jądrze Struktura chromosomu zbudowanego ze splątanych nici DNA chromosomu w znacznym powiększeniu nowo powstałych komórek. dając komórki rozrodcze zawierające połowę właściwej człowiekowi liczby chromosomów (23). w tym te. W procesie mitozy (dolna sekwencja) pary chromosomów dzielą się na dwie identyczne części. Komórki nerwowe. Druga połowa zostaje uzupełniona w chwili zapłodnienia.BUDOWA CIAŁA/19 Najbardziej istotne różnice pomiędzy dwoma typami podziału komórki są przedstawione powyżej w dużym powiększeniu. nie mają możliwości replikacji. że dzieci nie są całkowicie podobne do swoich rodziców. Komórki wątroby. \ Pojedyncza nić DNA . Każda z nich posiada właściwą liczbę chromosomów. Każdy nowy chromosom posiada zarówno geny ojca. z wyjątkiem bliźniaków jednojajowych. Każde z nich. Następuje podział i chromosomy odsuwają się od siebie. sprawia.zwanego mejozą. posiada jedyną w swoim rodzaju strukturę kodu genetycznego. która następuje w czasie mejozy. układają się w pary i splatają. dając nowe komórki rozrodcze. Odcinki DNA są zwane genami. W czasie mejozy (sekwencja górna) chromosomy ulegają podwojeniu. Ilustracja (po prawej) przedstawia szczegółową budowę chromosomu. Nowo powstałe komórki ulegają jeszcze jednemu podziałowi. W pierwszym etapie mejozy chromosomy ulegają pogrubieniu i podziałowi.

Metabolizm Złożone procesy. W wątrobie glicerol zostaje przekształcony w glukozę i w ten sposób wkracza na drogę metabolizmu tego cukru. W rezultacie może dojść do akumulacji szkodliwych dla organizmu substancji. Najczęściej spotykane cukry proste. fruktoza i galaktoza. U rozwijającego się dziecka lub nastolatka potencjał pochodzący z rozkładu pokarmu zostaje całkowicie wykorzystany do procesów wzrostu. lecz uzupełniające się procesy katabolizm i anabolizm. tłuszczów i białek. W wyniku tego powstaje energia umożliwiająca poruszanie się mięśni. która wytwarza zbyt małe ilości insuliny. które aktywizują każdy proces metaboliczny zachodzący w komórce. a także enzymy. które muszą być wydalona. konieczne do procesu wzrostu. Nadmierne wydatkowanie energii objawia się utratą wagi ciała. Niewydolność trzustki. reprodukcji lub w procesach obronnych przeciwko infekcjom i chorobom. nazywana jest cukrzycą. Zaburzenia w produkcji hormonów to kolejna często spotykana przyczyna nieprawidłowości w procesach metabolicznych. martwych komórek lub tkanek. Białka zawarte w diecie są rozkładane na aminokwasy. Insulina jest niezbędnym hormonem umożliwiającym komórkom absorbowanie i rozkład glukozy. W przypadku dorosłego człowieka nie wykorzystana energia powoduje odkładanie się tłuszczu. które następnie oddzielnie ulegają procesom katabolizmu. w wyniku których jest możliwe jego funkcjonowanie. dzięki czemu niezbędne substancje stają się dostępne dla komórek. jak chleb. są skutecznie stymulowane przez enzymy i hormony. Cukry najpierw są transportowane do wątroby. Kiedy węglowodanowe zapasy energii wyczerpią się. Enzym wpływa na chemiczną konwersję. a także reprodukcja. Rozkład tłuszczów i białek Tłuszcze i białka stanowią ważną część spożywanego pokarmu. Na metabolizm składają się całkowicie odmienne. wzrost. W. Komórki uzyskują energię z rozkładu glukozy na substancję zwaną kwasem pirogronowym. Katabolizm polega na rozkładzie węglowodanów. Znaczna jej część pochodzi z rozkładu złożonych węglowodanów (występujących w takich produktach. strona 104). Przyczyną wielu zakłóceń metabolizmu jest niedobór enzymów. to: glukoza.l U.koi 1 v^lh. Metabolizm to wszystkie reakcje chemiczne zachodzące wewnątrz organizmu. W przypadku dostarczania organizmowi małej ilości węglowodanów jako źródło energii mogą być wykorzystane tłuszcze i białka. Anabolizm obejmuje procesy budowy. Hormony z kolei są odpowiedzialne za przebieg wzrostu czy wykorzystanie zapasów energii. jakie otrzymujemy z pożywienia. a także wielu zbędnych produktów. przy czym. ziemniaki) na cukry proste. Rozkład węglowodanów Energia jest niezbędna do życia. cząsteczki tłuszczu są rozkładane na glicerol i kwasy tłuszczowe. część jest tracona w postaci ciepła. Sposoby wykorzystania pokarmu przez organizm iałka QQ Węglowodany W procesach metabolizmu z każdego pokarmu powstają produkty. \u . które umożliwiają normalne funkcjonowanie naszego organizmu. Składniki pokarmowe przyswojone przez organizm i zgromadzone w postaci energii są wykorzystywane podczas wzrostu. gdzie fruktoza i galaktoza ulegają przekształceniu w glukozę (zobacz Rozdział 9. np. Potencjał uwolniony w czasie tego procesu jest tymczasowo gromadzony w postaci wysokoenergetycznego związku ATP.

jak np. narządów rozrodczych. Zebrane w całość formują jeden. Rezultatem zaburzenia równowagi jest stan chorobowy. Z tego względu są czasem rozpatrywane jako jeden wspólny układ nerwowo-hormonalny. . Płyn dostarcza im składników pokarmowych oraz odprowadza zbędne produkty. Reakcje autonomicznego układu nerwowego są szybkie. Homeostaza jest zatem stanem koordynacji utrzymującym normalne funkcjonowanie organizmu do chwili. Obydwa układy są ściśle powiązane. komórki te ulegają pobudzeniu. który uwalnia hormon antydiuretyczny (ADH). Przykładem takich zjawisk jest termostat normujący pracę systemu ogrzewania. termostat przerywa obwód. Efekty jego działania są jednak trwalsze. a ich funkcjonowanie jest wzajemnie uzależnione. BUDOWA CIAŁA/21 Układ limbiczny Sklepienie Nadnercze Nerka Pęcherz moczowy - niezależny pracą serca. dlaczego nie każdy. Stan homeostazy łatwiej jest wytłumaczyć. obwód elektryczny termostatu zamyka się. aby zaspokoić potrzeby organizmu. Jeżeli poziom wody we krwi w stosunku do zawartości soli i innych substancji obniży się. mają wyższą zawartość wody (do 85 procent). tylko 25 procent. Określone komórki nerwowe tego gruczołu reagują na zawartość wody we krwi. ogólny system odpowiedzialny za prawidłowe funkcjonowanie naszego organizmu. Niektóre tkanki. posługując się terminami technicznymi. kiedy działanie jednego lub kilku jego systemów ulegnie zachwianiu. Kiedy wymagana temperatura ustali się. spełniający określoną funkcję. Powoduje to włączenie bojlera oraz pompy i obieg gorącej wody w systemie zostaje wznowiony. W przypadku ataku choroby organizm jest osłabiony i nie może się bronić. Nadnercza również są pobudzane i zwiększają wytwarzanie aldosteronu. W utrzymaniu stanu homeostazy szczególne znaczenie odgrywa autonomiczny system nerwowy. dzięki mechanizmom adaptacyjnym i odpornościowym. Polega on na tym. Każdy z wielu mechanizmów wzajemnego oddziaływania środowiska na nasz organizm może być postrzegany jako oddzielny system kontroli. Tak zwane podwzgórze kieruje autonomicznym sys- temem nerwowym. który hamuje utratę soli. jaką należy wypić. podwzgórze odnotowuje zmianę poziomu wody we krwi. zależy od poziomu ubytku. może zwalczyć chorobę. Aby komórki mogły prawidłowo funkcjonować. Zdrowy organizm. Podwzgórze rejestruje tę zmianę i wpływa hamująco na wytwarzanie ADH i aldosteronu. Wszystkie komórki ciała znajdują się w środowisku płynnym. Rozpoczyna się wydzielanie hormonów hamujących wydalanie wody przez nerki (zobacz strona 126) i pojawia się powiązane z tym uczucie pragnienia. Układ wewnętrznego wydzielania znacznie wolniej reaguje na określoną sytuację. Stan takiej równowagi jest określany jako homeostaza.Homeostaza W celu utrzymania wewnętrznej równowagi organizm ludzki wymaga ciągłego nadzoru. że kilka różnych mechanizmów wykonuje podobne zadania. kto zetknie się z chorobą. Kilka tysięcy systemów kontrolnych istniejących w organizmie człowieka reguluje właściwie wszystkie jego funkcje. inne. W pewnych okolicznościach poziom wody w organizmie ulega zmniejszeniu. Podwzgórze pobudza tylny płat przysadki mózgowej. Efekt końcowy ogranicza lub hamuje specyficzny proces i w ten sposób zachowana jest kontrola. Odpowiednie mechanizmy sygnalizują ubytek i potrzebę uzupełnienia niedoboru. Pojawia się uczucie pragnienia. pęcherza moczowego. właściwości płynu zewnątrzkomórkowego muszą być stałe. Jeżeli temperatura w pokoju spada poniżej ustalonej wartości. jelit. a czas ich trwania zależy od sytuacji. Powoduje on zmniejszenie wydalania wody przez nerki i pęcherz moczowy. Woda jest podstawowym składnikiem krwi (80 procent). żołądka. Układ nerwowy i wewnętrznego wydzielania pełnią najważniejszą rolę w procesach kontrolnych. Wiele procesów organizmu reguluje mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego. Oba układy mogą funkcjonować oddzielnie lub też współpracować. Podatność organizmu na grypę w znacznym stopniu zależy od jego odporności. Kieruje on w sposób Kiedy nastąpi odwodnienie organizmu. Tłumaczy to. Regulowanie zawartości wody w organizmie jest przykładem wykorzystania kilku systemów w celu utrzymania homeostazy. Ilość wody. płuc. a tym samym wody z nerek. od razu ulega zarażeniu. Jest to warunek zachowania zdrowia w nieustannie zmieniającym się środowisku. jak warstwy odłożonego tłuszczu. Główny ośrodek kontroli powodujący uczucie pragnienia znajduje się w mózgu. Zawartość wody w organizmie wynosi 70 procent. W przeciwieństwie do centralnego ogrzewania organizm jest wyposażony w system bezpieczeństwa. Dostarczenie organizmowi wody w ilości gaszącej pragnienie uzupełnia jej zapas. Ich sposób działania jest jednak odmienny. istota szara mózgu.

gdzie jest wymagana większa elastyczność. Tam. UKŁADKOSTNY ISKÓRA Po prawej: Zarówno kobieta.Rozdział 2 Szkielet podtrzymujący ludzkie ciało jest arcydziełem architektury. W przypadku mężczyzny proporcje są odwrotne . Szkielet żeński z reguły jest mniejszy i lżejszy. Jest to największy organ ludzkiego ciała. Ciało od zewnątrz pokrywa skóra. kość została zastąpiona chrząstką. Budowla ta charakteryzuje się dużą wytrzymałością. a kształtem przypomina łódź.ma on szerokie barki i wąskie biodra. czyli około 206. co nadaje jej biodrom charakterystyczny kształt. Dzięki tym przystosowaniom może pomieścić rozwijający się w okresie ciąży płód. zależnie od jej specyficznej funkcji. Każda kość ma określony kształt. . Miednica kobiety jest szersza. a dzięki stawom i więzadłom jest bardzo mobilna. jak i mężczyzna mają taką samą liczbę kości. Ramiona kobiety są stosunkowo wąskie. ale też bierze udział w regulowaniu temperatury ciała. Skóra nie tylko chroni przed uszkodzeniem wewnętrzne struktury.

w którym zachodzi wytwarzanie komórek krwi. Poniżej: Twarz. Ciemiączka stopniowo zanikają po porodzie. Dzięki obecności ciemiączek pomiędzy poszczególnymi częściami czaszki noworodka może się ona dostosować do kształtu kanału porodowego. zbita substancja międzykomórkowa przesycona solami mineralnymi. Rozwiązanie to (stworzone przez naturę) jest powszechnie stosowane w budownictwie. Z biegiem czasu niektóre z nich zrastają się z sobą. Komórki te i twarda. Dopiero później w ich wnętrzu powstaje jama. W chwili urodzenia drobną strukturę tworzy około 350 kości. Pozostała część kości jest utworzona z włókien kolagenowych. która chroni delikatne narządy ciała. a przyczepione do nich mięśnie wprawiają układ szkieletowy w ruch. Prawie dwie trzecie składu kości stanowią sole mineralne. Gdyby czaszka noworodka była tak sztywna jak u dorosłego. Rozwój kości W pierwszym etapie powstawania kości są pełne. umożliwiając ruch w czasie mówienia. Zewnętrzna warstwa każdej kości jest gruba i twarda. Są połączone stawami. zbudowana z 14 kości. a w dużym stopniu redukuje wagę.Kości i chrząstka Szkielet przeciętnie zbudowanej dorosłej osoby składa się z około 206 kości. chroni delikatne narządy zmysłów z receptorami wzroku. W czasie porodu musi ona przejść przez wąski kanał. a zarazem stosunkowo elastyczną. jednocześnie zachowując wszechstronne możliwości ruchowe. Proces ten jedynie nie- UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/23 znacznie zmniejsza ich wytrzymałość. wewnętrzna . Szczęka . W rezultacie takiego połączenia kość jest strukturą twardą. nie zmieściłaby się w otworze miednicy. Kości. żucia czy też wyrażania emocji. Każdy z tych elementów wzmacnia swoją wytrzymałość dzięki właściwościom drugiego składnika. słuchu i smaku. są zbudowane z komórek. podobnie jak wszystkie organy ciała. Proces można prześledzić na przykładzie czaszki. Kości są mocne i pomimo podtrzymywania znacznych ciężarów nie ulegają złamaniom czy też deformacjom.zwana szpikiem miękka i delikatna. tworzą tkankę kostną. Dodatkowo szkielet jest rusztowaniem podtrzymującym całe ciało. Kości te podtrzymują również mięśnie twarzy. Kości tworzą strukturę. które nadają jej twardość i sztywność. W jamie szpikowej kości znajduje się szpik. Szkielet nowo narodzonego dziecka ma więcej kości niż dorosła osoba.

dolnych i tułowia. aby w okresie ciąży mogła zmieścić rosnący płód. Z tego powodu miejsca te są niewidoczne na zdjęciach rentgenowskich. daje im dużą wytrzymałość. gdzie konieczna jest obecność materiału charakteryzującego się takimi cechami. Mężczyzna ma szersze ramiona. Długość głowy u sześciotygodniowego płodu jest taka sama. Głowa noworodka jest wciąż nieproporcjonalnie duża w stosunku do reszty ciała. Występuje we wszystkich strategicznych punktach szkieletu. Ostateczny kształt szkieletu zostaje uformowany w wieku około 20 lat. Szkielet kobiety jest lżejszy oraz mniejszy niż mężczyzny. Nie skostniałe. który trwa aż do zakończenia wzrostu. Puste jamy. jak długość jego ciała. jak i kobieta mają taką samą liczbę żeber. Płaski kształt powoduje. Jest to proces kostnienia.gąbczasta. że spełniają rolę ochronną (jak w czaszce) lub też stanowią płaszczyzny. U dorosłego człowieka występuje głównie w okolicach stawów. a jednocześnie zapewnia wystarczającą powierzchnię wewnątrz dla rdzenia kręgowego. W czasie rozwoju człowieka zachodzą znaczne zmiany proporcji w szkielecie. Wzrost odbywa się poprzez wydłużanie kości kończyn górnych. Kształty i rozmiary kości Istnieje kilka różnych typów kości. łopatki).24/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA głównie w czasie wzrostu. Płytka wzrostowa jest zbudowana w większym stopniu z chrząstki niż z kości. dalszy przyrost kości na długość jest niemożliwy. błoniaste miejsca między kośćmi to tak zwane ciemiączka. pomiędzy którymi znajduje się trzecia warstwa . a ich kształt zależy od spełnianej funkcji. są takie same jak kości długich. Kości płaskie są zbudowane z dwóch warstw tkanki kostnej zbitej. czynią je lekkimi. Jest to niezmiernie ważne. Ich końce są szersze. niewielka twardość oraz sprężystość. gdzie zachodzą procesy wzrostu. Jeżeli płytka wzrostowa ulegnie skostnieniu. jednak zarówno mężczyzna. Jej budowa jest uzależniona od funkcji spełnianej w ustroju. występujących np. stanowiących podporę kończyn. Jej miednica jest proporcjonalnie szersza. Kości rożnokształtne najczęściej mają wygląd nieregularnej bryły. do których są przyczepione mięśnie (np. Ogólne zasady budowy kości krótkich. Linia dzieląca ciało na połowy u dorosłego człowieka przebiega na wysokości spojenia łonowego lub tuż nad genitaliami. ale trwa przez całe życie. pokrywając końce kości. Są jednak bardziej masywne i dzięki temu posiadają duże możliwości ruchowe bez utraty wytrzymałości. Umożliwiają przesuwanie się kości czaszki w czasie porodu. Chrząstka Chrząstka jest jedną z tkanek. ale również z chrząstki. Kości długie kończyn mają przy swoich końcach tak zwane płytki wzrostowe. a jego klatka piersiowa jest większa. Struktura chrząstki w obrębie całego szkieletu nie jest taka sama. Wraz ze wzrostem ulega ona stopniowej zamianie w kość. Szkielet dziecka jest zbudowany nie tylko z kości. która jest znacznie bardziej elastyczna. Proces kształtowania kości odbywa się Budowa kości długiej Naczynia krwionośne nasady kości Linia nasadowa (pozostałość po płytce wzrostowej) Okostna Kość gąbczasta Układ osteonów Osteocyty (komórki kostne) . z których zbudowany jest szkielet. w nadgarstku. Kostnienie płytek wzrostowych we wszystkich kościach ludzkiego organizmu odbywa się według określonej kolejności. Każdy z nich spełnia określone funkcje. Specyficzna budowa kręgów. charakterystyczne dla kości tworzących twarz. gdyż zwiększa ich masywność w miejscach połączeń. Środek ciała uległ jednak przesunięciu z brody na pępek. Kości długie kończyn mają kształt cylindrów zawierających w środku istotę gąbczastą kości. Cechuje ją stałość konsystencji. Cecha ta ma wyjątkowo duże znaczenie w przypadku kości długich. które składają się na kręgosłup. Bardzo ważną cechą kości jest ich zdolność osiągania odpowiedniego kształtu.

Część chrzestna. Chrząstka włóknista Chrząstka włóknista charakteryzuje się obecnością wielu grubych pęczków twardych włókien kolagenowych. Każdy kręg jest oddzielony od sąsiedniego krążkiem zbudowanym z tej chrząstki. Kręgi są oddzielone od siebie krążkami międzykręgowymi. Ten typ chrząstki spotykamy w drogach oddechowych. Każdy krążek międzykręgowy stanowi strukturę. Ze względu na różne właściwości fizyczne. a pozostałe trzy organy. której powierzchnia jest sma- Chrząstka nalewko wata Chrząstka rścieniowata Crząstka tarczowata (jabłko Adama) Krtań Tchawica - Powyżej: Struktury podtrzymujące krtań są zbudowane z chrząstki. Poniżej: Komórki chrząstki szklistej obecne w płytce wzrostowej dzielą się. aby zapełnić tę przestrzeń. W chwili zakończenia procesów wzrostu chrząstka szklista występuje na zakończeniach kości w obrębie stawów w postaci bardzo cienkiej warstwy (1-2 milimetry). Chrząstka szklista stanowi przedłużenie końców żeber i łączy je z mostkiem. wytwarzają kość. Wytwarzanie dźwięku wysokiego Każdy rodzaj chrząstki składa się z istoty międzykomórkowej. są zbudowane z chrząstki szklistej. W ten sposób bierze udział w oddychaniu. Cechą wspólną wszystkich typów chrząstki jest brak naczyń krwionośnych. Nagłośnię tworzy chrząstka sprężysta. chrząstki dzieli się na chrząstkę szklistą. włóknistą oraz sprężystą. Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości. Osteoblasty. Kontrolują ilość powietrza przechodzącego przez krtań. Obie cechy są bardzo pożądane. umożliwiając ruchy klatki piersiowej. Struny głosowe są zbudowane z elastycznych włókien. Okres wydłużania się kości Zwapniała substancja międzykomórl . Dzięki takiej budowie ten typ chrząstki jest elastyczny. Obecność krążków między kręgowych znacznie ogranicza wstrząsy kręgosłupa. w której są osadzone komórki oraz włókna białkowe. Wszystkie włókna wchodzące w jej skład są utworzone z kolagenu. Podział chrząstki zależy od rodzaju włókien. półprzeźroczystą tkanką. Następnie komórki te zamierają. Z niej uformowany jest koniec nosa. a z zewnątrz jest okryty chrząstką włóknistą. pozostawiając wolną lukę. przesuwają w dół kości i budują zwapniała substancję międzykomórkową. Jej ogromne możliwości rozwoju pozwalają około 45-centymetrowemu noworodkowi osiągnąć wzrost dorosłej osoby. wpływając na wysokość wydawanego dźwięku. zbudowane z kolagenu lub elastyny. ale sprężyste chrząstki budujące otaczające tchawicę i prowadzące do płuc oskrzela. Błony wyściełające stawy wytwarzają maź. podobnymi do baniek z galarety. a także umożliwia utrzymanie wyprostowanej postawy ciała. która zajmuje miejsce istoty międzykomórkowej. ich nazwa jest uzależniona od pozycji w szkielecie. ale równie wytrzymały. pierścieniowatą i nalewkowatą. ale również biorą udział w procesie wytwarzania głosu. zwane chrząstką tarczowata. gęsty płyn. Z chrząstki szklistej zbudowany jest szkielet płodu. Chrząstka szklista Chrząstka szklista jest niebieskobiałą. Składniki pokarmowe przenikają do niej przez okrywającą ją błonę zwaną ochrzęstną. W porównaniu z pozostałymi typami zawiera najmniej komórek i włókien. zwanych kręgami. a także twarde. gdyż tkanka włóknista jest niezbędna pomiędzy kręgami kręgosłupa.UKŁAD KOSTNY I SKORA/25 Pozycja chrząstki w krtani Ciężkie lub szybkie oddechy Nagłośnia (chrząstka sprężysta) Fałd przedsionkowy i głosowy - W krtani struktury chrząstkowe nie tylko spełniają rolę podtrzymującą. wewnątrz której znajduje się galaretowaty.

Ich obecność nadaje jej charakterystyczny żółty kolor. Charakterystyczną cechą czaszki są duże rozmiary żuchwy. również z włókien elastyny. kształtem przypominających szpulki nici. W końcowej. gdzie wraz z chrząstką szklistą tworzy struktury podtrzymujące i biorące udział w wytwarzaniu głosu. Głębokie oczodoły znajdujące się pod czołem osłaniają gałki oczne. które tworzą dolną część kończyny zwaną przedramieniem. Budowa szkieletu Budowa każdej części szkieletu jest uzależniona od funkcji spełnianej w organizmie. Krążek międzykręgow Kręgi lędźwiowe . Chrząstka sprężysta tworzy również elastyczną część małżowiny usznej oraz stanowi konstrukcję podtrzymującą ściany kanału prowadzącego do ucha środkowego i trąbki Eustachiusza. U niektórych zwierząt. nerwami i skórą. • Kość ramienną Kość promieniowa Więzadło pierscieniowate Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości. zwanych kręgami. Chrząstka sprężysta występuje także w krtani. które łączy obie kości miedniczne. W tym procesie biorą udział również zęby. ich nazwa zależy od pozycji w szkielecie. zapobiega ścieraniu się kości kręgosłupa podczas ruchu. Dokładniejsze przyjrzenie się czaszce pozwala zauważyć. która zamyka wlot do dróg oddechowych w chwili przełykania pokarmu. Z jej komórek zbudowana jest nagłośnia. Chrząstka sprężysta jest plastyczna. dzięki czemu głowa dziecka może przejść przez kanał rodny. Człowiek może wykonać skłon i dotknąć palców u nóg i właśnie dzięki kręgosłupowi zachowuje wyprostowaną postawę ciała. ale wytrzymała. Nazwa ta dotyczy stawu zawiasowego łączącego kość ramienną z kością łokciową i stawu kulistego łączącego kość ramienną z kością promieniową. Duża efektywność mechanizmu nie jest tak łatwo zauważalna. Ilustracja przedstawia odcinek lędźwiowy kręgosłupa. Podobnie narząd węchu jest schowany wysoko za nozdrzami przednimi. Część czaszki tworząca twarz jest masywniejsza w okolicach oczu i nosa.26/UKŁAD KOSTNY I SKORA Kości kończyny górnej składają się z kości ramiennej oraz kości promieniowej i łokciowej. Kręgi są oddzielone od siebie krążkami międzykręgowymi. dzięki czemu kości twarzy zachowują stałą pozycję. w jaki sposób najdelikatniejsze organy są chronione przez jej kości. a jednocześnie posiada duże możliwości ruchowe. Kręgi tworzące kręgosłup ochraniają również delikatny rdzeń kręgowy. Zadaniem czaszki jest ochrona mózgu. Chrząstka włóknista tworzy również mocne połączenie pomiędzy kością a więzadłem. podobnymi do baniek z galarety. Płyn spełnia rolę amortyzatora wstrząsów. która łączy każde ucho z górną częścią gardła. Z grubej warstwy chrząstki włóknistej zbudowane jest spojenie łonowe. Kość ta jest ruchoma i wraz ze szczękami stanowi doskonały mechanizm rozgniatania pokarmu. Szkielet klatki piersiowej tworzą żebra ograniczające ją po bokach. ta część kręgosłupa jest znacznie dłuższa niż u człowieka i tworzy wyraźny ogon. U kobiety chrząstka ta ma szczególne znaczenie. dolnej części kręgosłupa znajduje się kość ogonowa. Chrząstka sprężysta Chrząstka sprężysta jest zbudowana. kiedy twarz pokryjemy mięśniami. a także narządów wzroku i słuchu. Z 29 kości czaszki 14 z nich formuje rusztowanie dla oczu. Stanowi centralną oś szkieletu. Kość łokciowa rowana. Górną i dolną część kończyny łączy z sobą łokieć. Kręgosłup jest zbudowany z serii małych kości zwanych kręgami. który przebiega ich środkiem. Konstrukcja ta jest niezwykle mocna. takich jak kot czy pies. ponieważ tworzą ją małe odcinki. Hormony wydzielane w okresie ciąży powodują rozluźnienie jej struktur. kręgosłup z tyłu oraz mostek umieszczony z przodu. nosa i jamy ustnej. oprócz włókien kolagenowych.

Dzięki chrząstce żebrowej klatka piersiowa może rozszerzać się i kurczyć podczas oddychania. mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się. kiedy organizm ma zwiększone zapotrzebowanie na tlen (np. W sytuacji. i przedni Żołądek Wyrostek mieczykowaty Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne 1 Wdech Szkielet klatki piersiowej od tylu Kręgosłup Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się -- £ebra unoszą się iwysuwają do przodu Obojczyk Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się Zebro Klatkę piersiową tworzą żebra. serce. które ochraniają ważne organy: płuca. w czasie ciężkiego treningu fizycznego). Wydechowi towarzyszy rozluźnienie tych mięśni. Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne Wyrostek mieczykowaty Mięsień najszerszy grzbietu r Wątroba Mięsień — zębaty •i . . Żebra zbudowane w całości z kości byłyby zbyt sztywne. . Przy silnym wydechu mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się. Umożliwia to przesunięcie mostka do przodu i zwiększenie obwodu klatki piersiowej.UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/27 Szkielet klatki piersiowej od przodu Udział żeber w oddychaniu Łopatka Rękojeść mostka I Trzon > mostka Łopatka Płuco Mięsień piersiowy mniejszy Chrząstka żebrowa Zebro .. wątrobę i żołądek. powodując zmniejszenie obwodu klatki piersiowej.

Skutki uszkodzenia tych organów mogłyby być bardzo groźne. jednocześnie wysuwając się do przodu. Dwa najniżej położone żebra (jedenaste i dwunaste) są powiązane tylko z kręgosłupem. śródręcza i palców. Kości podudzia to kość piszczelowa i znacznie cieńsza strzałka. śródstopia i palców. Z mostkiem większość żeber łączy się stawowo. nie tracąc równowagi. Kość czworoboczna • mniejsza Kość główkowata — Kość haczykowata Kośćgrochowata Kości kończyny dolnej i obręczy miednicznej Kość promieniowa Kość łokciowa Kość trójgraniasta Kość księżycowata Kość łódeczkowata Kość biodrowa Kość krzyżowa Kość udowa Kłykieć przyśrodkowy kości udowej Kostka przyśrodkowa Kostka boczna Stęp skokowa Ramiona łączą się z centralną osią_k^ęgosłupa za pomocą obręczy-ktTnćlEyngórnych. którą tworzą łopatka i obojczyk. Zakrzywiony górny brzeg kości biodrowych jest z łatwością wyczuwalny pod skórą. których lokalizacja i wzajemne połączenia są bardzo precyzyjne. które nie biorą udziału w oddychaniu. Ruchy te są jednak w dużym stopniu skoordynowane. Dzięki temu możemy. Przez to miejsce przebiega kilka dużych nerwów i naczyń krwionośnych prowadzących do kończyn górnych. które formują podstawę pośladków. którego kształt jest dopasowany do głowy kości udowej. zwiększając stabilność miednicy. Jest ono dodatkowo wzmocnione więzadłami. najdłuższej kości szkieletu. Panewka jest skierowana na zewnątrz. Dzięki temu możemy łapać przedmioty i wykonywać mnóstwo skomplikowanych ruchów. Łączy się w łokciu z dwiema kośćmi przedramienia: kością promieniową i kością łokciową. masywnych kości miednicznych. Są to tak zwane żebra wolne. łączących się w części tylnej kością krzyżową. W przedniej części miednicy dwie kości łonowe połączone chrząstką tworzą spojenie łonowe. co zwiększa stabilność połączenia.28/UKŁAD KOSTNY I SKORA Żebra są połączone z kręgosłupem w sposób umożliwiający ruch w czasie oddychania. Powierzchnie tych kości idealnie do siebie pasują. Inne więzadła łączą kości kulszowe z krzyżową. Stopa jest zbudowana z kości stepu. co umożliwia utrzymanie równowagi i chodzenie. Ta część kości miednicznej jest nazywana kością łonową. Pionowo ustawione stawy krzyżowo-biodrowe są wzmocnione włóknami i wieloma krzyżującymi się więzadłami. . Tylny i dolny odcinek obręczy miednicznej tworzą kości kulszowe. Pierścień miednicy składa się z dwóch ciężkich. Po- Kończyny i miednica niżej panewki kość miedniczną ulega zakrzywieniu. tak więc kończyny dolne są oddalone od linii środkowej ciała. które znajdują się w jej wnętrzu. Zebra pierwsze są ściśle połączone z obojczykiem i tworzą podstawę szyi. Głównym zadaniem szkieletu klatki piersiowej jest ochrona serca i płuc. Budowa nadgarstka i ręki Kość czworoboczna większa Kości kończyny dolnej są najdłuższymi i najcięższymi w catym szkielecie. zarówno pewnie i wygodnie stać. W zewnętrznej dolnej części kości miednicznej znajduje się zagłębienie. Ręka jest zbudowana z nadgarstka. Kończyny dolne są połączone z kręgosłupem miednicą zbudowaną z bardzo twardych kości. Kość udowa łączy się poprzez panewkę stawu biodrowego z kością miedniczną. w czasie których każda z wielu części ręki porusza się w inny sposób. Masywna kość górnej części kończyny zwana jest kością ramienną. gdyż są zbyt krótkie i nie dochodzą do mostka. zwane panewką. jak chodzić lub biegać.

UKŁAD KOSTNY I SKORA/29 Po lewej: Ręka ma czternaście paliczków (kości palców). ułożonych w dwa rzędy. Kości nadgarstka są położone pomiędzy kośćmi śródręcza a kośćmi przedramienia . Każdy palec posiada trzy paliczki. z wyjątkiem kciuka. i Paliczek Paliczki środkowe Paliczki bliższe Paliczki dalsze Piszczel Elastyczność ludzkiej stopy wypływa z jej skomplikowanej budowy anatomicznej. którą można wyczuć pod skórą. Kość piętowa Paliczki Kość sześcienna Kości śródstopia Kości stopy .kością promieniową i łokciową. który ma ich dwa. zwanych kośćmi nadgarstka. Kość grochowata jest jedyną z kości nadgarstka. Ruch kości jest możliwy dzięki stawom i mięśniom. Ich kształt ułatwia utrzymanie równowagi. Po lewej: Nadgarstek jest utworzony co najmniej z ośmiu oddzielnych kości. Ze względu na przenoszenie ciężaru ciała paliczki stopy są szersze i bardziej płaskie w porównaniu z paliczkami ręki.

Stawy i więzadta
Kości szkieletu łączą się z sobą za pomocą stawów. Połączenia muszą być solidne, powinny jednak zachować dużą swobodę ruchu. Dzięki stawom szkielet człowieka jest konstrukcją niezwykle sprawną. Połączenia kości dzielimy na dwa główne typy: ruchome (stawy) i stałe (więzozrosty, chrząstkozrosty i kościozrosty). Stawy, czyli połączenia ruchome, są wyścielone błoną maziową, dzięki czemu kości połączone stawem mogą wykonywać ruch w szerokim zakresie. Ruch połączeń włóknistych kości ogranicza tkanka włóknista. Oprócz stawów i więzozrostów w szkielecie występują połączenia chrząstkozrostowe. Duża elastyczność chrząstki umożliwia szeroki zakres ruchów bez obecności maziówki. Połączenia chrząstkowe występują m.in. pomiędzy żebrami a mostkiem. Stawy Podział stawów można przeprowadzić w zależności od zakresu ruchów kości. Stawy zawiasowe (obecne m.in. w łokciu i kolanie) są stawami jednoosiowymi i pozwalają na ruch zginania i prostowania. Stawy płaskie, których nazwa jest związana z płaską lub prawie płaską powierzchnią kości występujących w takim połączeniu, umożliwiają nieznaczne przesunięcia w wielu kierunkach. Połączenia takie występują w kręgosłupie, nadgarstku i pomiędzy kośćmi stepu. Specyficznym stawem jednoosiowym jest staw śrubowy występujący w szyi u podstawy czaszki. Ruchy wykonywane w tym stawie to ruchy obrotowe w obydwu kierunkach. Ten typ połączenia umożliwia odwracanie głowy. Praca polegająca na przykręcaniu śrub jest możliwa ze względu na staw obrotowy występujący w łokciu. Połączenia pozwalające na ruch we wszystkich kierunkach, jak np. staw ramienny, to tak zwane stawy kuliste. Stawy pomiędzy paliczkami palców są typowym przykładem stawów zawiasowych. Zakończenia kości są pokryte twardą, elastyczną chrząstką stawową. Twarda błona otacza cały staw, tworząc torebkę stawową, chroniącą go przed niepożądanymi ruchami i utrzymującą kości w określonym położeniu. Wnętrze torebki stawowej jest wyścielone maziówką. Warstwa tkanki maziowej jest czasami bardzo cienka. Wydziela płyn zwany mazią stawową, który nawilża stawy i zapobiega ich wyschnięciu. W określonych warunkach staw może funkcjonować bez mazi stawowej, nie ulegając uszkodzeniu. Do takiej sytuacji dochodzi podczas reumatoidalnego zapalenia stawów. Stan nieprawidłowego funkcjonowania warstwy maziowej musi być jednak krótkotrwały. Zdrowa błona maziowa jest niezwykle ważna w utrzymaniu stawu w dobrej kondycji. Duża liczba stawów znajduje się w ręce. Łatwo jest zaobserwować, w jaki sposób, w przypadku ostrego reumatoidalnego zapalenia stawów, może dojść do trwałych zniekształceń palców i nadgarstka. Staw kolanowy jest bardzo skomplikowanym stawem zawiasowym. Gładko zaokrąglone kłykcie kości udowej spoczywają w zagłębieniu kości piszczelowej. W obrębie stawu, pomiędzy kością udową a piszczelą znajdują się dwa pasma chrząstki (łękotki). Ich funkcją jest zwiększenie stabilności bez ograniczenia sprężystości. Ta część stawu kolanowego najczęściej ulega uszkodzeniu podczas sportowych wyczynów, co często kończy się operacją. Kolano pozbawione łękotek może nadal funkcjonować, jednak jest bardziej narażone na urazy. W późniejszym okresie życia może dojść do zmian zwyrodnieniowych stawu. Powierzchnie stawowe są smarowane mazią stawową. W obrębie stawu znajdują się także tak zwane kaletki wypełnione mazią, chroniące staw przed uszkodzeniami. Stabilność i wytrzymałość połączenia stawowego zapewniają pasma warstwy włóknistej zwane więzadłami. W prawidłowo funkcjonującym stawie kolanowym więzadła występują po obu jego stronach oraz w środku. Ruchy stawu kolanowego odbywają się dzięki mięśniom uda i podudzia.

Staw kolanowy

Przekrój ręki z zaznaczeniem stawów
Kości śródręcza„

Patoek bliższy ~>JStaw międzypaliczkowy "m I Staw ' ^ ^ r - | » międzypaliczkowy

Paliczek dalszy

Staw promieniowo-nadgarstkowy

UKŁAD KOSTNY I SKORA/31 Staw kolanowy

Kaletka nadrzepkowa

Ląkotki (często uszkadzane podczas wyczynów sportowych)

Więzadlo rzepki Chrząstka

Piszczel

Strzałka

Mięśnie z przodu uda odpowiadają za prostowanie kolana, a mięśnie z tyłu za jego zginanie. Są przyczepione od góry do kości miednicznej, a także wierzchołka kości udowej. W kierunku kolana następuje ich kondensacja w formie włóknistego ścięgna, które jest przyczepione do kości piszczelowej (patrz Rozdział 3). Aby ścięgno znajdujące się z przodu nie ocierało się w czasie ruchu o staw, jest zrośnięte z kością zwaną rzepką, leżącą do przodu od kłykci kości udowej. Ścięgno przebiega w rowku wyściełanym chrząstką i jest smarowane mazią stawową. Rolę amortyzatorów wstrząsów rzepki pełnią kolejne kaletki, które znajdują się w okolicy tej kości. Kolano ma szczególnie ważną funkcję w czasie procesu chodzenia. Wykonanie każdego kroku wiąże się z ugięciem kolana, dzięki czemu noga może być przeniesiona do przodu. Przemieszczanie się na sztywnych nogach wymagałoby odsuwania ich na zewnątrz i jednoczesnego odchylania miednicy. Połączenia nieruchome Połączenia nieruchome występują w kręgosłupie, w czaszce, a także pomiędzy niektórymi kośćmi miednicy. W połączeniach tych brak maziówki, a łączenie kości odbywa się przez twardą tkankę włóknistą. W zależności od jej rodzaju połączenia są nieruchome lub posiadają ograniczoną możliwość ruchu. Wyjątek to połączenia kości w kręgosłupie,

Po lewej: Kości, więzadła i chrząstka stawu kolanowego ukazane od przodu. Po prawej: Przekrój strzałkowy stawu kolanowego z uwzględnieniem szczegółowej budowy, m.in. kaletek i błony maziowej. które są na tyle elastyczne, że umożliwiają pewien zakres ruchu. Zachowują jednocześnie funkcję ochronną dla rdzenia kręgowego.

nia. Naciągnięcie lub przerwanie więzadła może okazać się tak bolesne, jak złamanie kości. Budowa Więzadła stanowią pewną formę tkanki łącznej. Zbudowane są głównie z twardego białka zwanego kolagenem oraz sprężystej, żółtawej elastyny. W przypadku większości więzadeł tkanka ta występuje w postaci włóknistych wiązek. Pęczki włókien przebiegają w określonych kierunkach, w zależności od rodzaju ruchu, jaki ograniczają. W więzadłach o kształcie cylindrycznym przebiegających wzdłuż pnia kręgosłupa włókna są ułożone podłużnie i kontrolują jego rozciąganie. Inne więzadła, których funkcją jest ograniczenie przemieszczania się kości na boki, przybierają postać płaskiej obręczy, w której włókna wzajemnie się z sobą krzyżują. Pomiędzy włóknami znajdują się wyspecjalizowane komórki zwane fibroblastami. Komórki te wytwarzają nowe włókna kolagenowe lub regenerują ewentualne uszkodzenia. Wiązki włókien są osadzone w tkance, przez którą przebiegają naczynia krwionośne, limfatyczne oraz nerwy.

Więzadła

Kości połączone stawem są wprawiane w ruch za pomocą mięśni, które są do nich przyczepione nierozciągliwymi ścięgnami. Więzadła mogą być w niewielkim stopniu rozciągliwe, a ich funkcją jest wzmocnienie połączenia stawowego. Ograniczają możliwości ruchowe stawów. W przypadku braku więzadła kości bardzo łatwo mogłyby ulec przemieszczeniu. Więzadła są obecne również w jamie brzusznej. Utrzymują we względnie stałej pozycji takie narządy, jak wątroba czy macica, równocześnie umożliwiając im przemieszczanie w niewielkim zakresie. Ma to duże znaczenie przy zmianie pozycji ciała, a także w czasie jedzenia, trawienia czy też ciąży. Więzadła występują również w okolicy klatki piersiowej. Podtrzymują piersi i zapobiegają ich obwiśnięciu. Obecność więzadeł często uświadamiamy sobie dopiero w chwili ich uszkodze-

32/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA
Więzadła łączą się z kośćmi stawu za pomocą włókien, które penetrują zewnętrzną warstwę kości zwaną okostną. W okostnej przebiega sieć naczyń krwionośnych i nerwów. Umożliwia ona dostarczenie kości składników pokarmowych oraz stanowi miejsce przyczepu dla więzadeł i mięśni. Ewentualne uszkodzenie więzadeł jest związane z uszkodzeniem okostnej, ponieważ więzadła silnie w nią wrastają. Różnym typom stawów występującym w organizmie towarzyszą wyspecjalizowane więzadła. W przypadku większych stawów, takich jak kolanowy, biodrowy, łokciowy, czy też połączeń pomiędzy paliczkami palców lub w kręgosłupie, torebki stawowe są szczególnie grube, co Każdy ruch trenującego sportowca jest uzależniony od współdziałania stawów, mięśni, ścięgien i więzadeł. Poniżej przedstawione są najważniejsze więzadła barku w fazie ruchu. Ilustracja poniżej (na prawo) ukazuje więzadła łokcia wykonującego ruch olimpijczyka Daleya Thompsona. bardzo wzmacnia połączenia. Wewnątrz lub na zewnątrz torebki stawowej znajdują się również więzadła. Spełniają indywidualną rolę ograniczającą określony rodzaj ruchu. Są to więzadła poboczne. Rola więzadeł Różnorodność ruchów, jakie może wykonać organizm, zależy od ukształtowania powierzchni kości tworzących staw, a także jego więzadeł. W przypadku niektórych stawów największe znaczenie odgrywają kości. W stawie łokciowym kość łokciowa, tworząca dolną część tego połączenia, jest półksiężycowato wycięta. Taki kształt panewki umożliwia jedynie proste ruchy do przodu i do tyłu. W tym przypadku więzadła zapobiegają jedynie bocznym wahaniom. Z kolei wyspecjalizowane więzadło pierścieniowate otacza jak kołnierz kość promieniową, łącząc ją z kością łokciową. Połączenie umożliwia ruch rotacyjny kości. W stawie kolanowym żaden kształt tworzących go kości nie ogranicza ruchów. Pomimo to, że kolano jest również stawem zawiasowym, ruchy są kontrolowane przez wyspecjalizowane więzadła krzyżowe. Zapobiegają one wysuwaniu się kości piszczelowej ze stawu kolanowego do tyłu lub przodu oraz hamują ruch obracania goleni do wewnątrz. Kości stawu są wprawiane w ruch dzięki temu, że jedne mięśnie kurczą się, a inne rozkurczają. Więzadła ograniczają pracę mięśni, zapobiegając nieprawidłowym ruchom. Więzadła nie mają możliwości kurczenia się. Funkcjonują zatem jako statyczne struktury organizmu, chociaż w nieznacznym stopniu mogą ulec rozciągnięciu w czasie pracy stawu. Kiedy zachodzi taka sytuacja napięcie więzadła wzrasta do chwili, gdy dalszy ruch jest niemożliwy. Istnieją także więzadła, których przeciwległe końce są przyczepione do tej samej kości i żaden ruch nie ma na nie wpływu. Utrzymują one w stałej pozycji oraz ochraniają takie struktury, jak naczynia krwionośne czy nerwy.

Więzadło i kruczo-oMjczykows-

Więzadło kruczo-ramienn

Gruczoły potowe znajdują się pod kontrolą układu nerwowego. Skóra właściwa jest zbudowana z pęczków włókien kolagenowych i elastynowych. którego ujście znajduje się na powierzchni skóry. Połączenie obydwu podstawowych warstw skóry najwyraźniej uwidacznia się na opuszkach palców w postaci linii papilarnych. W obydwu warstwach znajdują się zakończenia nerwowe.zatrzymuje lub oddaje ciepło w miarę potrzeb organizmu. a zarazem elastyczną powłokę nieprzepuszczalną dla większości substancji rozpuszczalnych i gazowych.UKŁAD KOSTNY I SKORA/33 Budowa skóry Ziarnistości barwnikowe Łuski martwej skóry (keratyna) Receptor bólowy Melanocyt Łodyga (trzon) włosa Gruczoł łojowy •— | . Skóra odgrywa przewodnią rolę iw termoregulacji . W tej warstwie skóry osadzone są gruczoły potowe. natomiast gruczoły łojowe natłuszczają skórę i włosy. będące komórkami produkującymi barwnik. Zrogowaciałe komórki . a także przed inwazją flory bakteryjnej. a następnie tworzą zrogowaciałą warstwę zwaną keratyna. a kanał wyprowadzający gruczołu. a także naczynia krwionośne. aby przemieścić się z najniżej położonych warstw na powierzchnię skóry. Melanocyty. Chroni organizm przed niekorzystnym promieniowaniem słonecznym. Włosy i wyprowadzenia gruczołów wydostają się na powierzchnię poprzez kanaliki w skórze właściwej.Skóra właściwa Mieszek włosowy Gruczoł apokrynowy Cebulka wtosa Włośniczki żylne i tętnicze ' / \ Kolagen i włókna elastyczne Podskórna tkanka tłuszczowa Kolba Krausego (receptor odczuwania zimna) Skóra Powierzchnię organizmu oddziela od iświata zewnętrznego ochronna powłoka [wspólna. Naczynia krwionośne są obecne tylko w skórze właściwej. ciepła czy zimna. Stanowi mocną. mogą powodować powstawanie piegów. a następnie przemieszczają na powierzchnię skóry. zwana naskórkiem. gruczołów potowych i receptorów skóry [Budowa skóry Skóra jest zbudowana z dwóch różnych warstw komórek: nabłonka i skóry właściwej. które przekazują odczucia bólu. Zewnętrzna. Nerwy docierają również do naskórka. ostatecznie ulegają złuszczeniu jako płaskie. ledwo widoczne płytki. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w okresie osiągania dojrzałości płciowej i są uznawane za jedną z cech płciowych. jest wyłożony nabłonkiem. 'jest zbudowana z kilku warstw komórek. gdzie komórki nieustannie dzielą się. Unerwienie mieszka włosowego. ucisku. Drobne brodawki skóry właściwej wnikają w zagłębienia naskórka. [Skóra składa się z dwóch podstawowych iczęści.Naskórek Mięsień prostujący włos . W miarę przesuwania się ku górze komórki ulegają spłaszczeniu. Gruczoły potowe odgrywają ważną rolę w termoregulacji. Zewnętrzna ochronna warstwa jest ściśle połączona z leżącą pod nią skórą właściwą. Wydzielanie potu może być spowodowane stanem emocjonalnym lub też potrzebą utraty ciepła przez organizm (patrz strona 129). łojowe i apokrynowe oraz mieszki włosowe. Komórka potrzebuje trzech do czterech tygodni. -Najgłębiej położona jest warstwa rozrodcza. Każdy gruczoł potowy jest zwinięty na końcu w kłębek.

zlokalizowane w okolicy korzenia paznokcia. Fałd ten jest najgłębszy od tyłu. w okolicach piersi i narządów płciowych. Uszkodzony paznokieć nie krwawi ani nie boli. Szczególnie silnie unerwione są opuszki palców. Zarówno w naskórku. jak i zimna. jak i paznokcie stanowią specyficzną formę keratyny. tak zwany . a o jego kształcie decydują czynniki genetyczne. Włosy i paznokcie Zarówno włosy. swędzenia oraz bólu. Paznokcie są strukturą martwą. Występują w skórze dołów pachowych. mlekopodobną substancję. Nerwy przekazują zarówno przyjemne odczucia ciepła i dotyku. wytwarza ną przez żywe komórki skóry.34/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Budowa skalpu Okostna Wiotka tkanka łączna Mięsień naczaszrj i czepiec ścięgnisty Szczegółowy przekrój skalpu ukazuje kilka warstw tworzących tę nietypową część skóry. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w czasie osiągania dojrzałości płciowej. Dzięki silnemu unerwieniu skóry znajdującej się pod paznokciem jest on wrażliwy na dotyk. Mieszki włosowe (na powiększeniu po prawej) są odpowiedzialne za wytwarzanie i wzrost włosów (na powiększeniu po lewej). który może wyzwolić odruchy obronne. Kontrolowane przez hormony płciowe natłuszczają włosy oraz skórę. Gruczoły te są najliczniejsze na głowie. ucisku. wytwarzaną przez żywe komórki skóry. Dzięki luźnej tkance łącznej mięśnie skalpu mogą go poruszać. klatce piersiowej i plecach. Widoczna część paznokcia zwana jest trzonem paznokcia. które produkują łój skórny. twarzy. Mięsień czołowy Mięsień potyliczny Poniżej: Paznokieć jest stru ktu rą ma rtwą. Paznokieć jest otoczony z trzech stron fałdem skórnym. Zbudowane są z wyspecjalizowanych komórek naskórka. Wydzielają substancje wonne i są uznawane za jedną z cech płciowych. jak i w skórze właściwej znajduje się sieć zakończeń nerwowych. Trzon paznokcia Gruczoły łojowe mają ujście do torebki włosowej. U podstawy znajduje się białe pole. W początkowej fazie wydzielają gęstą. gdzie zakrywa korzeń paznokcia.

Anatomia paznokcia Obrąbek naskórkowy paznokcia Normalna reakcja skóry na światło słoneczne Korzeń paznokcia I— (miejsce jego ożywionego wzrostu) . Około 10 procent naszego owłosienia na głowie znajduje się w danej chwili w spoczynku. W ciągu miesiąca powodują przyrost włosa na głowie średnio do 1. tym mniejsze prawdopodobieństwo poparzenia słonecznego. Może on występować także we włosach i tęczówce oka. Im skóra jest ciemniejsza. Ilość wytworzonej przez te komórki melaniny jest jednak bardzo zróżnicowana.25 centymetra. Komórki macierzy dzielą się: ich górna warstwa grubieje i twardnieje. Miękkie i puszyste pokrywają całe ciało. Korzeń znajduje się w zagłębieniu skórnym zwanym mieszkiem włosa. Korzeń włosa będącego w fazie spoczynku przybiera kształt maczugi i traci swoje normalne ubarwienie. Granulki barwnika są wytwarzane w naskórku przez komórki zwane melanocytami. osadzone w łącznotkankowej. Wyprodukowany barwnik rozprzestrzenia się w skórze. zwanym macierzą. Osoby rude mają ich trochę mniej.najgrubsze i najbardziej szorstkie. Złożony proces chemiczny. utworzonym przez skórę właściwą. wystająca ponad skórę martwa część włosa (zwana łodygą) jest zbudowana z keratyny. jednak każdy człowiek. Najdelikatniejsze są włosy jasne. zachodzi przy zewnętrznej powierzchni każdego melanocytu. żółtawego zabarwienia naskórka. rosną na głowie. Długie włosy rosną na głowie. unaczynionej brodawce. Wzrost włosów nie zachodzi bez przerwy. Dorosły człowiek ma na głowie około 120 tysięcy włosów. O kolorze skóry decyduje ilość produkowanej melaniny. Mieszki włosowe nie są uszkodzone i po pewnym okresie rozpoczyna się normalny wzrost włosa. Co 5 lub 6 miesięcy włos przechodzi fazę spoczynku. Mełanina chroni skórę przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym. Kolor skóry zależy również od ilości krwi przepływającej przez naczynia krwionośne skóry oraz od naturalnego. Zewnętrzna. U ras ciemnoskórych melanocyty są większe i produkują więcej barwnika. jednocześnie powodując opaleniznę. tak że naczynia krwionośne znajdujące się pod nim są niewidoczne. krótkie i sztywne tworzą brwi. Proste są w przekroju cylindryczne. Komórki wytwarzające keratynę tworzącą włosy należą do najszybciej dzielących się struktur organizmu. Istnieją dwa rodzaje włosów. z wyjątkiem dłoni i spodniej strony stóp. Włos budują komórki zlokalizowane w kanale zwanym mieszkiem włosa. Dzielące się komórki końca korzenia.UKŁAD KOSTNY I SKORA / 35 obłączek. ponieważ małe naczynia krwionośne zwężają się. natomiast czarne . Delikatny. Grube. z wyjątkiem albinosów. miękki meszek pokrywa tylko niektóre części ciała. W zależności od kształtu łodygi wyróżnia się włosy proste lub kręcone.melaniny. To właśnie włosy w fazie spoczynku wydają się wychodzić garściami podczas mycia głowy. Światło słoneczne intensyfikuje działanie melanocytów. o określonym zabarwieniu. Siniejemy z zimna. może się opalić przy odpowiedniej dawce promieniowania. natomiast w chwilach złości wzmożony przepływ krwi sprawia. Niezależnie od rasy każda ludzka istota ma w przybliżeniu tę samą liczbę melanocytów. Powstały barwnik przemieszcza się do centrum komórki. powodują wzrost włosa. Obłączek jest nieco grubszy niż pozostała część. Kształt owalny mają włosy kręte lub pofalowane. Skurcze tego mięśnia. W obrębie mieszka znajduje się gruczoł łojowy oraz gładkie mięśnie przywłosowe. brodzie oraz w okolicy łonowej. zachodzące w chwilach strachu lub zimna. Pigmentacja skóry Barwa skóry człowieka zależy od czarnego barwnika . gdzie stanowi osłonę dla bardzo wrażliwego jądra. a w momencie obumierania komórki tej warstwy tworzą paznokieć. a blondyni więcej. w czasie którego aminokwas tyrozyna ulega przekształceniu w melaninę. powodują wyprostowanie włosa i efekt tak zwanej „gęsiej skórki". że gwałtownie czerwieniejemy. W przypadku uszkodzenia korzenia proces podziału zostaje zahamowany i włos może nigdy nie odrosnąć. Reakcje skóry wystawionej na działanie promieni słonecznych są osobnicze. a kędzierzawe są spłaszczone. Zniszczenie macierzy prowadzi do trwałej utraty paznokcia. kiedy krew przepływająca przez naczynia zawiera więcej dwutlenku węgla. Barwnik jest produkowany przez komórki zwane melanocytami. Działanie światła słonecznego lub sztucznego ultrafioletowego stymuluje wytwarzanie melaniny. Bledniemy ze strachu. dzięki czemu przybiera ona ciemniejsze zabarwienie. podczas której wzrost zostaje zahamowany. Paznokieć leży na podłożu. Rodzaj włosów zależy od ich struktury. najwyraźniej widoczny na kciuku. które są zlokalizowane w naskórku.

w którym bierze udział mózg. Możliwość kurczenia się mięśni ma decydujące znaczenie w procesie wprawiania kości w ruch. . odruch kolanowy. począwszy od mrugnięcia powieką po skok wzwyż. takich jak np. Pracą mięśni kieruje Mięsień złożony mechanizm. Biorą również udział w reakcjach odruchowych organizmu. Nawet podgrzebieniowy Mięsień obły większy najprostszy ruch głową jest skomplikowanym procesem. MIĘŚNIOWY Mięsień potyliczny Mięsień czworoboczny Mięsień naramienny Mięsień trójglowy ramienia Mięsień najszerszy grzbietu Mięśnie proste nadgarstka i palcowi Mięsień pośladkowy wielki Mięsień brzuchaty łydki Ścięgno Achillesa Po prawej: Mięśnie poprzecznie prążkowane umożliwiają ruch kontrolowany przez naszą świadomość. nerwy i narządy zmysłów.Rozdział 3 Każdy ruch ludzkiego ciała. odbywa się dzięki mięśniom i ścięgnom.

które pod mikroskopem dają obraz charakterystycznych prążków. W przypadku mięśni gładkich każde włókno stanowi długą. Mięśnie te wraz z układem kostnym są odpowiedzialne za wszelkiego rodzaju ruchy uzależnione od naszej woli. Mięsień okrężny oka . Pierwszy typ to mięśnie szkieletowe. który tworzy pośladek i reguluje pracę stawu biodrowego. Trzeci rodzaj to mięsień sercowy. Skurcze serca są wywoływane przez bodźce. Można je porównać do sprężyn zaczepionych w różnych miejscach szkieletu. wrzecionowatą komórkę.£ i POŁOŻNYCH j B j| !& ) Jm * • i* T A A * V (• ^. który nadzoruje ruch filigranowej kości ucha środkowego tak zwanego strzemiączka . Praca mięśni jest związana z procesem skracania ich długości. Ich praca nie jest kontrolowana przez naszą świadomość. Wynika to z ułożenia formujących je włókien. CĘGOWA IZBA jvsfilARi!". które są wytwarzane przez specyficzne tkanki znajdujące się wewnątrz tego organu. Mięśnie szkieletowe występują w obrębie całego organizmu i stanowią około 25 procent jego wagi (nawet u noworodka). budujący najważniejszy narząd organizmu. Druga grupa to mięśnie gładkie (nazwa pochodzi od ich struktury widocznej pod mikroskopem). które są odpowiedzialne za ruchy narządów wewnętrznych. począwszy od mięśnia strzemiączkowego. takich jak jelita czy pęcherz moczowy. Rytmiczne skurcze mięśni gładkich są pożądane w procesach trawienia. z tym że włókna tego pierwszego są krótsze i grubsze oraz tworzą gęstszą sieć. Praca tych mięśni nie jest kontrolowana przez naszą świadomość. Mięśnie szkieletowe zwane są również poprzecznie prążkowanymi. » T 8-400 KROSNO (0-13) Lewe uszko Zastawka aorty Zastawka dwudzielna Mięśnie prostowniki palców stopy Mięsień brodawkowy Mięśniówka komory Lewa komora . Pod ich kontrolą znajduje się ruch różnych kości. Impulsy te umożliwiają przetaczanie krwi do tętnic. jak w przypadku mięśni nóg przy skoku. Skurcz musi czasami nastąpić nagle. ponieważ umożliwiają przesuwanie pokarmu w jelitach. Biorą także udział w odruchowych reakcjach organizmu. Mięsień sercowy budową bardzo przypomina mięśnie szkieletowe. Mięsień okrężny ust Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy Mięsień piersiowy większy Mięsień dwugłowy ramienia Mięsień skośny zewnętrzny brzucha Mięsień prosty brzucha Mięśnie zginaczę nadgarstka i palców Poniżej: Serce jest jedynym narządem ustroju zbudowanym z mięśnia sercowego. Mięsień czołowy . a więc kurczeniem. Okres trwania skurczu musi być odpowiednio długi w celu utrzymania ciała w określonej pozycji. jak na przykład wbieganie po schodach.po mięsień pośladkowy wielki.UKŁAD MIĘŚNIOWY/37 Mięśnie U człowieka występują trzy rodzaje włókien mięśniowych.

Duży. w których można wyróżnić jądra komórkowe. Skurcze mięśnia gładkiego są również uzależnione od pracy filamentów miozynowych i aktynowych. mięsień pośladkowy wielki. gdy zachodzi potrzeba. przechodząc w przyczepione do kości ścięgno. odpowiedzialnych za wykonanie określonego ruchu. Impuls elektryczny powoduje uwolnienie acetylocholiny zawartej w pęcherzykach obecnych w płytkowatym zakończeniu nerwu. Włókna mięśniowe są zgrupowane w wiązki otoczone tkanką łączną. Mięsień gładki nie ma tak uporządkowanej struktury filamentow i włókien tworzących skomplikowany układ geometryczny. wrzecionowatych komórek. Cały mięsień otacza tkanka włóknista. która przesyła impuls poprzez rdzeń kręgowy i nerwy ruchowe do mięśni szkieletowych. Składa się z luźno poukładanych. inne hamują nerwy ruchowe i wywołują rozluźnienie mięśni antagonistycznych. Sposób zasygnalizowania ruchu Aktywacja mięśnia Budowa mięśni Mięśnie szkieletowe można opisać jako serię równolegle ułożonych pęczków włókien. Każde z włókien jest połączone z nerwem. będące depozytem energii mięśnia. Są właściwymi komórkami mięśniowymi. Mięsień sercowy oglądany pod mikroskopem ma budowę podobną do mięśnia szkieletowego. oraz mitochondria. Mały mięsień może składać się tylko z kilku takich wiązek. Najmniejsze z nich to filamenty zbudowane z białek: aktyny i miozyny. Miofibryle z kolei są zebrane w wiązki zwane włóknami mięśniowymi. podobnie jak izolacja otacza żyłę miedzi w kablu elektrycznym. Szczelina synaptyczna . który zwęża się przy końcach.38 / UKŁAD MIĘŚNIOWY Ruch uzależniony od naszej woli zostaje zainicjowany w korze mózgowej. który pobudza je do działania. w których zachodzą przemiany energetyczne. Filamenty są zebrane w pęczki zwane miofibrylami. jakim jest np. tworząc zwartą sieć. jest zbudowany z setek takich pęczków. że można je wyodrębnić dopiero przy użyciu mikroskopu elektronowego. Środkowa część mięśnia nosi nazwę brzuśca. jednak jego włókna wzajemnie się krzyżują. Pomiędzy nimi znajdują się cząstki glikogenu. Substancja ta aktywuje mięsień. które łącznie tworzą określoną strukturę. kiedy filamenty zmniejszają swoją długość. Stanowią podstawową jednostkę roboczą mięśnia i są tak małe. Niektóre z tych impulsów powodują skurcze mięśni. Mięsień kurczy się.

Włókna mają jądra komórkowe i są otoczone tkanką łączną. które z kolei zebrane w wiązki składają się na włókna mięśniowe będące komórkami mięśniowymi. zbudowane z aktyny i miozyny. Miozynowe i aktynowe filamenty mięśnia szkieletowego zachodzą za siebie jak zęby dwóch grzebieni. które regularnie się z sobą krzyżują. . Mięsień gładki jest zbudowany z długich wrzecionowatych komórek. Mięsień sercowy tworzą włókna.UKŁAD MIĘŚNIOWY / 39 Budowa mięśnia szkieletowego Naczynia krwionośne Jądro komórki mięśniowej Włókno mięśniowe (komórka mięśniowa) zbudowane z miofibryli Wiązki włókien mięśniowych Przed skurczem mięśnia Miof ibryle zbudowane z filamentów aktynowych i miozynowych Po skurczu mięśnia Ftlamenty miozynowe Filamenty aktynowe Filamenty miozynowe W mięśniu szkieletowym drobniutkie filamenty. tworzą pęczki zwane miofibrylami.

inne .rozluźnienie. mięsień dwugłowy ramienia. Każde włókno dociera do innej komórki mięśniowej. w czasie którego nieustannie powstają i rozpadają się szeregi chemicznych wiązań pomiędzy miozynowymi i aktynowymi filamentami. Rozluźnienie mięśnia następuje dzięki oddziaływaniu enzymów. pobudzając kilka komórek. Lekkie uderzenie wykonane tuż pod rzepką jest zarejestrowane przez receptory jednego ze ścięgien związanych ze stawem kolanowym.mięśnia brzuchatego łydkij i mięśnia płaszczkowatego. skurcze i przepompowywanie krwi. Skurcze mięśnia sercowego są wywołane bodźcami wytwarzanymi przez specyficzne tkanki znajdujące się wewnątra serca. które rozchodzą się w obrębie kanalików .i rozprzestrzeniają w obrębie miofibryli. Po lewej: W ruchu kończyny dolnej do przodu biorą udział: mięsień naprężacz powięzi szerokiej. Mechanizm najprostszej reakcji odruchowej organizmu polega na bezpośredniej aktywacji nerwów ruchowych. który po dotarciu do końca nerwu uwalnia acetylocholinę zgromadzoną w granulkach. powodując skurcz. który łączy miednicę z kością udową. a tym samym kości przemieszczą się w stosunku do siebie.krótki. a nerwy ruchowe nie biorą udziah w tym procesie. Mięśnie dwugłowy i trójgłowy są nazywane mięśniami antagonistycznymi ze względu na fakt wykonywania przeciwnej pracy. W mięśniu gładkim impuls rozchodzi się w postaci fali. Dalej impuls płynie przez włókna ruchowe wychodzące z rdzenia do mięśni uda. wielki i długi . Jego zginanie powoduje np. dzięki czemu jest on w pewnym stopniu napięty. Niektóre z tych impulsów powodują kurczenie się określonych mięśni. oraz mięsień krawiecki.40/UKŁAD MIĘŚNIOWY Mięśnie szkieletowe są pobudzane do działania przez nerwy ruchowe powiązane z rdzeniem kręgowym. Kiedy wystarczająca ilość włókien mięśniowych skurczy się. . który spełnia rolę dźwigni. jednak proces pobudzania zachodzi inaczej niż w przypadku mięśni szkieletowych. Związek ten pokonuje niewielką odległość pomiędzy zakończeniem nerwu a mięśniem i dociera do receptorów mięśnia. Poszczególne mięśnie mogą się tylko kurczyć i nie mają możliwości wydłużania odległości pomiędzy punktami przyczepu. W celu wykonania ruchu w przeciwnym kierunku musi zostać pobudzony Zasada działania mięśni inny mięsień. W ostatniej fazie ruchu mięśnie prostowniki palców powodują zgięcie grzbietowe palców stopy. W rezultacie zmniejszy się odległość pomiędzy punktami jego przyczepu. Proces ten wymaga energii. gdzie nerw ruchowy dociera do każdej komórki mięśniowej. Mięsień grzebieniowy Mięsień naprężacz powięzi szerokiej Mięsień krawiecki Mięsień przywodziciel krótki Mięsień Powyżej: Mięśnie podudzia i stopy. który utrzymuje się tak długo. Mięśnie gładkie również są połączone z nerwami ruchowymi. natomiast za wyprostowanie jest odpowiedzialny mięsień trójgłowy umiejscowiony na tylnej stronie ramienia. Włókna tego mięśnia biegną od obręczy kończyny górnej aż do kolana. i będący najdłuższym mięśniem w organizmie człowieka. Impulsy te z częstotliwoś cią około 72 razy na minutę powoduj. Kurczenie się mięśnia to skomplikowany proces. Energia jest gromadzona. która jest uzyskiwana z przemian zachodzących w mitochondriach. Przykładem może być staw łokciowy. Nerwy ruchowe rozgałęziają się. Przykładem tego procesu może być odruch kolanowy. Proces kurczenia mięśnia rozpoczyna się od uwolnienia jonów wapniowych. Mięśnie oddziałują na staw skokowo-goleniowy. Receptory wysyłają impuls do rdzenia kręgowego i w nim pobudzają komórki ruchowe. a ich włókna unerwiają mięśnie szkieletowe. Trzy mięśnie przywodziciele . jak długo acetylocholina będzie w kontakcie z receptorem. W rezultacie mięsień uda kurczy się błyskawicznie. powodując nagły ruch podudzia do przodu.zwanych mikrotubulami . które neutralizują acetylocholinę. przesu wanie pokarmu w jelitach. W każdej chwili kilka komórek danego mięśnia kurczy się. Ruchy mięśni szkieletowych kontrolowane przez naszą świadomość są wywoływane przez impulsy przekazywane z mózgu w dół rdzenia kręgowego. W czasie chodzenia stopa jest zginana podeszwowo dzięki skurczom silnych mięśni podudzia .biorą udział w ruchu cofania kończyny dolnej do pozycji wyjściowej * Falistość tego procesu ułatwia np. a następnie transportowana w postaci wysokoenergetycznego związku ATP (adenozynotrójfosforanu). Receptory czuciowe wysyłają impuls prosto do rdzenia kręgowego. Z mózgu poprzez zstępującą drogę nerwową przesyłany jest impuls elektryczny. cały mięsień się skróci.

w miejscach gdzie się krzyżują lub znajdują się w bliskim kontakcie z innymi Powyżej: Pochewka ścięgna zapobiega ocieraniu się ścięgna o inne elementy budowy anatomicznej ciała. a jego obecność jest związana z mięśniem sercowym tworzącym ściany tego organu. Brzusiec mięśnia kończy się ścięgnem. może zakończyć się wyżej opisanym stanem zapalnym. Przykładem są ścięgna podkolanowe (kontrolujące proces zginania stawu kolanowego). W związku z tym cała seria ścięgien występuje zarówno w przedniej. strukturami. że zajmują one znacznie mniej miejsca niż mięśnie. podobnie mało jest naczyń krwionośnych. Pomiędzy dwoma warstwami tworzącymi pochewkę znajduje się płyn umożliwiający swobodne przesuwanie się dwóch warstw względem siebie. Organizm człowieka nie jest jednak w stanie znieść nieustannego powtarzania tych samych ruchów. Siła kurczących się włókien mięśniowych koncentruje się i zostaje przekazana poprzez ścięgno do punktu docelowego. W rezultacie może dojść do zapalenia pochewki ścięgna. . Wynika to z faktu. Zabezpieczenie to umożliwia sprawne funkcjonowanie i wykluczenie powstania tarcia. Nagłe użycie określonego zespołu mięśni. że warstwy pochewki ścięgna zaczynają ocierać się o siebie i dochodzi do ich podrażnienia. Mięśnie przekazujące skurcze tym ścięgnom są umiejscowione w bliższych częściach kończyn. tym samym powodując ruch. Dzieje się tak. które z drugiej strony mocno łączy się z odpowiednią kością. a następnie przechodzi w bardzo twarde. którego zadaniem jest ochrona ścięgna przez izolowanie i smarowanie. Zasadniczo ścięgno łączy aktywny brzusiec mięśnia ze strukturą (zazwyczaj jest to kość). Ścięgna stanowią swego rodzaju przedłużenie mięśni. Ścięgna i ich pochewki maziowe Mięśnie Ścięgna prostowników Ścięgna prostowników \ \ Ścięgna prostowników ręki umożliwiają wyprostowanie palców. Pochewki ścięgna Ścięgna w okolicy kostek i nadgarstka. sztywne pasmo. która spaja z sobą pęczki włókien mięśniowych. bez wcześniejszego przygotowania. która ma być wprawiona w ruch. jak i spowoduje objawy w postaci trzeszczenia. dlatego też dochodzi do stanów zapalnych. Kontynuowanie ruchu będzie zarówno bolesne. gdy występuje brak okresów spoczynku. gdzie dużo stawów występuje na stosunkowo niewielkiej powierzchni. Niektóre z jego włókien właściwie wrastają w strukturę kości. które znajdują się z tyłu kolana. Zbudowane są z tkanki łącznej. które łączą się na końcu mięśnia.UKŁAD MIĘŚNIOWY/41 Ścięgna Ścięgna odgrywają ważną rolę w wielu ruchach. Dzięki pochewce możliwość uszkodzenia ścięgna jest znacznie ograniczona. Niedobór płynu w systemie sprawia. są otoczone pochewką. Nietypowe ścięgno znajduje się w obrębie serca. Ścięgna często spotykane są w tej części ciała. Włókna tego mięśnia są przytwierdzone do grubych pasm tkanki łącznej włóknistej formujących pierścienie i tworzących swego rodzaju szkielet serca. Część ścięgien ustroju jest zlokalizowana tuż pod skórą i łatwo można je wyczuć. Unerwienie ścięgna jest niewielkie. Ścięgno tworzą błony. jak i tylnej części ręki i stopy. Pochewka ścięgna stanowi swego rodzaju rękaw o podwójnej ścianie. niezbędnych do uzupełnienia zapasów płynu smarującego.

Rysunek wycinka kręgosłupa (skrajnie na prawo) pokazuje. odczuwania przyjemności i bólu. unerwiające tułów i kończyny górne Nerwy rdzeniowe lędźwiowe (5 par). sterowania ruchami oraz dla regulacji funkcji życiowych. Ich wzajemne relacje są niezwykle złożone (powyżej. a zarazem najbardziej złożony system wewnętrzny ciała ludzkiego. sprawujące najwyższą kontrolę nad całą tkanką nerwową w pozostałych częściach ciała. unerwiające szyję. a ponadto wspólnymi drogami wchodzą i opuszczają rdzeń kręgowy. oddychania. odpowiedzialny za umiejętność myślenia i mówienia.Rozdział 4 Topografia ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego Układ nerwowy jest nieodzowny dla naszego postrzegania zmysłowego. NERWOWY Móżdżek Nerwy rdzeniowe szyjne (8 par). Zakończenie | nerwowe Osłonka mielinowa . Węzeł Ranviera wspomaga przekazywanie impulsów elektrycznych. Ilustracja po prawej przedstawia neuron w osłonce mielinowej. jak doskonale chroniony jest rdzeń. np. unerwiające okolicę guziczną Anatomia neuronu (komórki nerwowej) Połączenie mózgu i rdzenia kręgowego z obwodowym układem nerwowym widok od tyłu (powyżej. skrajnie na prawo): nerwy części somatycznej łączą się z nerwami części autonomicznej za pośrednictwem zwojów. Jego część centralną stanowią mózg i rdzeń kręgowy. zmierzające do kończyn dolnych oraz dolnego odcinka odcinka grzbietu Nerwy rdzeniowe krzyżowe (5 par). Stanowi najważniejszy. kończyny górne i przeponę Nerwy rdzeniowe piersiowe (12 par). po prawej). odchodzące do kończyn dolnych i narządów płciowych zewnętrznych Nerwy rdzeniowe guziczne (1 para).

Następnie zostają wysłane z ciała komórkowego wzdłuż neurytu. zawierają jądro zawieszone w bańkowatym ciele komórkowym (perykarionie). Na obwodzie od ciała komórkowego odchodzi pewna liczba wypustek tworzących drzewkowate rozgałęzienia. Neurony nie są jedynym typem komórek spotykanych w układzie nerwowym. Ich funkcjonowanie jest w pewnym sensie zbliżone do przewodów w skomplikowanych urządzeniach elektrycznych: odbierają bodźce na jednym krańcu układu nerwowego i przesyłają do innego. skurcz włókien mięśniowych). po czym są przenoszone do ciała komórkowego. chronią i odżywiają. Są to dendryty. Miejsce styku nosi nazwę synapsy. półprzepuszczalną błoną komórkową. w pewnych okolicznościach bodziec może przeskoczyć przez synapsę do dendrytu przyległego neuronu i w ten sposób kontynuować wędrówkę. Obydwa typy komórek łączą. Bodźce są wywoływane przez pobudzenie jednego lub więcej dendrytów.główny „kabel przewodzący" neuronu. ' Czynne części układu nerwowego stanowią miliony nawzajem z sobą połączonych komórek nerwowych zwanych neuronami. oraz neurony ruchowe (efektorowe). ale nie dotyka go.Komórki nerwowe czuciowe układu somatycznego (przenoszą bodźce do ośrodkowego układu nerwowego) I UKŁAD NERWOWY/43 Zależności pomiędzy somatycznym i autonomicznym układem nerwowym Rdzeń kręgowy • Trzon kręgu Korzenie przednie nerwów rdzeniowych (przenoszą impulsy z ośrodkoweogo kładu nerwowego) Nerwy układu somatycznego Korzeń przedni i tylny. z których każda jest zakończona kilkoma niewielkimi guzkami. gdzie są przekazywane dalszym neuronom albo wywołują reakcje czynnościowe (np. które powodują ruchy dowolne i mimowolne. ale wszystkie mają tę samą podstawową strukturę. Podobnie jak wszystkie komórki. Każdy taki guzek znajduje się w dużej bliskości dendrytu innego neuronu. Dla przyspieszenia transmisji bodźców wiele aksonów posiada osłonkę mielinową. przenoszące informacje z narządów zmysłów do ośrodkowego układu nerwowego. Każdy neuron jest otoczony cienką. która odgrywa ważną rolę w przekazywaniu bodźców. Początek nerwu trzewnego (wspólczulnego) Przekrój przez k Zwój przykręgowy (ciała komórkowe) układu współczulnego Wyrostek kolczysty Korzeń tylny (czuciowy) Korzeń przedni (ruchowy) Dendryty (odgałęzienia nerwowe) Płyn mózgowo-rdzeniowy Zwój współczulny przykręgowy . Ze względu na swe funkcje neurony dzielą się na trzy typy: neurony czuciowe. a w układzie obwodowym znaleźć można komórki Schwanna. Budowa neuronu Neurony są zróżnicowane pod względem wielkości i kształtu. Na końcu rozpada się on na wiele gałązek. a także wspomagają neurony. neurony pośrednie. Impulsy są przekazywane przez synapsę za pośrednictwem związków chemicznych zwanych przekaźnikami lub mediatorami (neurotransmiterami). włókna biegną do i od rdzenia kręgowego. przetwarzające odebraną informację. Dotarłszy do zakończeń guzkowatych. W ośrodkowym układzie w dużych ilościach występują neurogleje (albo gleje). Obok nich z ciała komórkowego wyrasta też dłuższa wypustka osiowa zwana neurytem lub aksonem .

jelita. Nerwy czaszkowe unerwiają narządy zmysłów i mięśnie głowy. w wyniku wysiłku. zawierają jedynie włókna czuciowe. np. inne. Po drugie . Po pierwsze . mają tylko włókna ruchowe. Głównym nerwem przywspółczulnym jest nerw błędny. np. Każda z nich wykorzystuje inny typ przekaźnika elektrochemicznego w miejscu. mimo że działają całkowicie niezależnie od siebie . oka wyposażonego w specjalne komórki receptorowe) informacje o środowisku zewnętrznym. Poniżej: Diagram pokazuje.ma za zadanie przesyłać włóknami ruchowymi bodźce z ośrodkowego układu nerwowego do mięśni szkieletowych. podwzgórze nakazuje autonomicznemu układowi nerwowemu wzmożenie tempa pracy serca. pobudzając je do ruchu. serce oraz oskrzela. a 31 par powstaje z korzeni pochodzących z rdzenia kręgowego (nerwy rdzeniowe). nerw odwodzący. czyli skupiskami komórek nerwowych.odbiera od narządów zmysłów (np. żołądek. Nerwy rdzeniowe są rozmieszczone przy rdzeniu odcinkowo i zawsze zawierają włókna czuciowe. tworząc razem nerw.swym obszarem działania obejmuje układ trawienny. hamujący tempo uderzeń serca. Impulsy pochodzące z receptorów są następnie przenoszone do ośrodkowego układu nerwogo za pośrednictwem włókien czuciowych.Obwodowy układ nerwowy Podstawowym budulcem obwodowego układu nerwowego są nerwy.neuryty neuronu ruchowego w rdzeniu kręgowym mogą ciągnąć się nieprzerwanie aż do mięśnia w stopie. Główne nerwy. a przez to dostarczenie większej ilości utlenowanej krwi. i tak dostosowuje układ autonomiczny do zaistniałych warunków. opada poziom tlenu. Ponadto każda jest zbudowana w inny sposób i inaczej oddziałuje na narząd. coraz mniejsze gałęzie. jak najdłuższe wypustki odpowiednich neuronów. Składa się w całości z nerwów ruchowych zorganizowanych w system przekaźników wiodących od rdzenia kręgowego do poszczególnych mięśni gładkich i gruczołów. Niektóre nerwy czaszkowe. Jeżeli.ruchowe. płuca. np. Układ autonomiczny jest związany z niezależnym od naszej woli oddziaływaniem na czynności narządów wewnętrznych. Przykładowo . nerw wzrokowy prowadzący do oka. Każdy nerw rdzeniowy jest przyczepiony do rdzenia kręgowego dwoma korzeniami. Zaraz za korzeniami włókna czuciowe i ruchowe łączą się.jak dwa przewody w kablu elektrycznym. natomiast drugi . Nerwy współczulne prowadzące do tego samego obszaru powodują rozszerzanie się tych samych struktur. by przywrócić stan równowagi w organizmie. że ulega ono obkurczeniu. Układ nerwowy autonomiczny dzieli się na dwie części: współczulną (sympatyczną) i przywspółczulną (parasympatyczną). jednak włókna czuciowe i ruchowe często tworzą tam osobne nerwy. któremu służy. jak obwodowy układ nerwowy kontroluje czynności serca. Układ somatyczny pełni podwójną rolę. mają swój początek w ośrodkowym układzie nerwowym: 12 par odchodzi z podstawy mózgu (nerwy czaszkowe). ruchowe i współczulne. w składzie chemicznym ustroju. nerw przywspółczulny unerwiający oskrzele prowadzące do płuc sprawia. pęcherz. Regulacja pracy serca I Układ nerwowy przywspółczulny (hamuje pracę serca) Układ nerwowy współczulny (przyspiesza rytm serca) I Włókna czuciowe . Całość układu autonomicznego jest sterowana przez obszar mózgu zwany podwzgórzem. (Nerwy czaszkowe również są przyczepione do podstawy mózgu za pomocą korzeni. np. Włókna ruchowe i czuciowe są jedynie częścią składową neuronów ruchowych i czuciowych. w liczbie 43.) Wkrótce po opuszczeniu otworu międzykręgowego każdy nerw rozgałęzia się kolejno na liczne. Unerwiają całe ciało poniżej szyi. Np. Podwzgórze otrzymuje informacje na temat zakłóceń. Nerw składa się z wiązki włókien czuciowych i ruchowych wraz z tkanką łączną i naczyniami krwionośnymi. tworząc siatkę promieniującą na całe ciało. Łączą układ ośrodkowy ze wszystkimi innymi częściami ciała oraz ze zwojami. W obwodowym układzie nerwowym włókna te to nic więcej. chociaż jeden z najważniejszych nerwów czaszkowych — nerw błędny . narządy płciowe i naczynia krwionośne. system współczulny lub przywspółczulny dostosowuje odpowiednio rytm serca. z których jeden tworzą włókna czuciowe. które jest częścią międzymózgowia. Układ somatyczny i autonomiczny Obwodowy układ nerwowy dzieli się na dwie części: somatyczny układ nerwowy będący pod naszą świadomą kontrolą oraz układ autonomiczny (wegetatywny) zawiadujący czynnościami niezależnymi od woli. gdzie włókno nerwowe dociera do narządu wykonawczego. rozsianymi po układzie nerwowym. Gdy nerwy czuciowe nadsyłają wiadomość do ośrodka kardioregulacyjnego w rdzeniu przedłużonym. jak: serce.

UKŁAD NERWOWY/45 Obwodowy układ nerwowy 31 par nerwów rdzeniowych Nerwy rdzeniowej Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe szyjne Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe piersiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe lędźwiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe krzyżowe Obszary ciała kontrolowane przez nerwy rdzeniowe .

Na drugą osłonę składają się trzy błony z tkanki włóknistej. Czynności odruchowe są efektem przejścia impulsu przez neuron wstawkowy.czaszka mieszcząca w środku mózg . jednej z trzech opon. angażującym do pracy tysiące różnych neuronów. zwane oponami. Rdzeń kręgowy Rdzeń kręgowy to. Otrzymują dane za pośrednictwem włókien czuciowych biegnących od narządów zmysłów i receporów. Nie odgrywa żadnej roli w odczytywaniu impulsów czuciowych czy wysyłaniu bodźców ruchowych. Stąd wydostaje się przez otwory w dachu komory ku wypełnionym płynem przestrzeniom (zbiornikom) wokół pnia u podstawy mózgu. Chociaż wiele neuronów czuciowych kończy się. Płyn mózgowo-rdzeniowy wypływa z komór bocznych maleńkimi otworami międzykomorowymi i wpływa do komory III. poprzez włókna ruchowe. a także rdzeń kręgowy. Płyn działa jako amortyzator chroniący ważną tkankę mózgu przed urazami.oraz kręgosłup otaczający rdzeń kręgowy. . analizowanie i przechowywanie informacji. Dla prawidłowego funkcjonowania cały ośrodkowy układ nerwowy wymaga stałych i obfitych dostaw krwi bogatej w tlen i substancje odżywcze. jednak dekodowanie mózgowe jest zazwyczaj procesem bardzo złożonym. Układ jest ponadto chroniony przez osłony dwojakiego rodzaju. filtrują je i analizują. którymi są przekazywane bodźce. następnie zaś jeszcze węższym kanałem .wodociągiem mózgu . Pierwszą z nich jest kość .przedostaje się do nieco szerszej komory IV. Czynności analityczne i przetwarzające mogą być stosunkowo proste w przypadku niektórych funkcji rdzenia kręgowego. Płyn jest nieustannie wytwarzany z krwi w komorach mózgowych przez wyspecjalizowane komórki splotu naczyniówkowego. Okrywają cały mózg. obok wielu innych. następnie zaś. wysyłają sygnały wywołujące odpowiednie reakcje w mięśniach i gruczołach. zwane ziarnistościami pajęczynówki. których zadaniem jest filtrowanie. który biegnie Istota biała Opona miękka Płyn mózgowordzeniowy Pajeczynówka Korzeń przedni (ruchowy) Opona twarda — Para nerwów rdzeniowych Przekrój poprzeczny przez rdzeń pokazuje do. Największe są komory I i II (nazywane również bocznymi). wodnista ciecz opływająca opony Ogólny podział mózgu Obszar sprawujący kontrolę nad ruchami ciała t ciemieniowy Płat czołowy Ptat skroniowy Ptat potyliczny i rdzeń kręgowy oraz wypełniająca komory mózgowe. położone na oponie pajęczej. Obie czynności. cylindryczny słup z tkanki nerwowej o długości około 40 centymetrów. gruczołami i narządami zmysłów. w przeciwień- Drogi nerwowe wstępujące (domózgowe) Droga zstępująca (odmózgowa) Korzeń tylny (czuciowy) Istota szara stwie do komór sercowych. większość jego komórek nerwowych to neurony pośredniczące.Ośrodkowy układ nerwowy Obwodowy układ nerwowy działa wyłącznie jako przekaźnik bodźców zmysłowych i ruchowych pomiędzy układem ośrodkowym a mięśniami. wykonuje ośrodkowy układ nerwowy. Komory te. Centrum przetwarzania informacji całego układu nerwowego stanowią mózg i rdzeń kręgowy.i odmózgowe drogi czuciowe i ruchowe. zostały ponumerowane kolejno od położonych najwyżej w kierunku do dołu. ogólnie ujmując. Płyn mózgowo-rdzeniowy to przejrzysta. po czym opływa górą mózg (półkule mózgowe) i zostaje resorbowany do krwi żylnej przez specjalne wyrostki. a wiele ruchowych zaczyna w mózgu.

W obrębie słupów przednich znajduje się wiele neuronów ruchowych.nazwa stosowana na określenie skupienia komórek nerwowych . nauką i emocjami. Jeśli na przykład przypadkiem położymy rękę na gorącej płycie kuchennej. podczas gdy rogi tylne zawierają ciała komórkowe neuronów czuciowych i pośredniczących.UKŁAD NERWOWY / 47 Wewnętrzna budowa mózgu bie informacje poprzez synapsę między neuronami obwodowymi i rdzeniowymi. Umożliwiają to neurony. za pomocą których rdzeń kręgowy i mózg komunikują się w obu kierunkach. Zbudowany jest ze skupienia neuronów i wiązek włókien nerwowych. których włókna ciągną się długimi wiązkami z różnych partii mózgu.działa jako dwukierunkowy system przekaźniczy komunikujący mózg z obwodowym układem nerwowym. W ten sposób głowa automatycznie zwraca się w kierunku przyczyny bólu. których włókna ciągną się na niewielkich odległościach w górę i w dół rdzenia. Układ limbiczny (powiększenie) umiejscowiony m. Część bodźców jest natychmiast przekazywana do neuronów ruchowych kontrolujących ruchy rąk i mięśnie dłoni i w tej chwili szybko i bezwiednie cofamy rękę.in. które przekazują informacje bezpośrednio z komórek nerwowych czuciowych do ruchowych. Drogi zstępujące wysyłają impulsy ruchowe z mózgu do obwodowego układu nerwowego. należących do obwodowego układu nerwowego. oraz neurony pośredniczące. Ciato migdałowate Ciało suteczkowate Twór siatkowaty Układ limbiczny Po lewej: Przekrój ukazujący główne struktury mózgu. Kolejna część impulsów wędruje w górę wzdłuż rdzenia i jest przekazywana przez neurony pośredniczące do neuronów ruchowych odpowiedzialnych za ruchy szyi. W jej skład wchodzą włókna zstępujące i wstępujące. by na przeciwległych końcach spotkać się z włóknami lub ciałami komórkowymi neuronów czuciowych lub ruchowych.w przekroju poprzecznym ma kształt litery H z rogami (słupami) przednimi i tylnymi odchodzącymi z każdej połowy. natomiast drogi wstępujące przekazują bodźce czuciowe do mózgu. Istota szara . Biegną one na odcinkach o różnej długości wzdłuż rdzenia kręgowego. we wzgórzu jest przede wszystkim związany z pamięcią. wewnątrz kręgosłupa od mózgu do dolnego odcinka grzbietu. Po pierwsze . Istota szara jest otoczona istotą białą podzieloną na trzy sznury. Czynności rdzenia kręgowego Rdzeń kręgowy pełni dwie zasadnicze funkcje. receptory bólu znajdujące się w skórze wysyłają wiadomość włóknami czuciowymi do rdzenia kręgowego. Jest to możliwe za sprawą neuronów czuciowych i ruchowych. Przekazują so- Polożenie jąder podstawy Mózgowie r A . Drugą funkcją rdzenia kręgowego jest kierowanie prostymi odruchami.

Takie działanie pobudza twór siatkowaty do „wystrzeliwania" impulsów do różych celów w mózgu. a mianowicie wzgórzem. w efekcie czego. Współdziała również z obszarami ruchowymi mózgu w celu koordynacji ruchów. półkule mózgowe. Największą częścią całego mózgowia jest położone w przodomózgowiu kresomózgowie. Jeśli siła napędowa tworu siatkowatego ulegnie osłabieniu lub jeśli zostanie on wyłączony. które bodźce są na tyle ważne. Stanowią one złożony system koordynacji czynności mięśni. pod obiema półkulami mózgowymi. czyli układem wydzielania wewnętrznego (patrz Rozdział 5). który pozwala ciału wykonywać pewne typy ruchów w sposób swobodny i automatyczny.48/UKŁAD NERWOWY Pozostałe impulsy idą aż do mózgu i tam wywołują uświadomione wrażenie gorąca i bólu. nie mogąc zasnąć. jest narządem fundamentalnym dla funkcji myślenia.są odpowiedzialne za właściwe czynności życiowe. Chociaż każda półkula jest lustrzanym odbiciem drugiej. Stymulowany przez informacje m. połączonych z innymi ważnymi obszarami mózgu. Zjawisko to zaobserwować można np. właściwych im ośrodków. sen i utrzymanie ciepłoty ciała. kaszlem. ściśle powiązanym z ośrodkami węchowymi mózgowia. Największym składnikiem tyłomózgowia jest móżdżek. kora mózgowa przechodzi w stan bezczynności. Mózg człowieka. a porozumiewają się między sobą głównie za pośrednictwem ciała modzelowatego. przewracamy się z boku na bok. Pień mózgu łączący mózgowie z rdzeniem kręgowym obejmuje część tyłomózgowia. śródmózgowie i przodomózgowie. będącym stacją przekaźnikową między rdzeniem kręgowym a półkulami mózgowymi. kojarzone i gdzie zapoczątkowują odpowiednie reakcje. W każdym z tych obszarów można z kolei wyróżnić odrębne obszary odpowiedzialne za całkowicie różne czynności organizmu. Jest to narząd związany głównie z czynnościami ruchowymi. przełykaniem. przekazuje je dalej do kory mózgowej. Łączą się z sobą za pomocą grubego pęczka włókien nerwowych. Podwzgórze leży u podstawy mózgu. o wrażeniach zmysłowych. sprawiają. Kontrola stopnia świadomości jest jedną z najważniejszych funkcji mózgu. co powoduje utratę świadomości. że ogarnia nas senność. a także z przysadką mózgową. Podwzgórze jest w rzeczywistości skupieniem wyspecjalizowanych ośrodków nerwowych. ciepło. ciśnieniem krwi. To właśnie w pniu mózgu gromadzą się i krzyżują wszystkie informacje przybywające do mózgu i opuszczające go. która decyduje o zapadaniu w sen lub pozostawaniu w stanie czuwania. W tym rejonie mózgu odbywa się regulacja tak ważnych czynności. nawet monotonia. Podwzgórze jest również ściśle powiązane z układem dokrewnym. jako że lewą połową naszego ciała zawiaduje prawa strona mózgu i na odwrót. tzn. Pozostałe części mózgowia nadsyłają tu wszelkie informacje w celu podjęcia decyzji. Kontrola snu Sygnały 2 mózgu Kora mózgu Niepokojące myśli Bodźce wzrokowe Ośrodek snu i czuwania (aktywujący układ siatkowaty) Bodźce pobudzające mózg do czuwania Alkohol i leki nasenne Monotonia Ciepło Bodźce wstępujące z rdzenia kręgowego Te skłaniają do snu Te pobudzają nas do czuwania Impulsy aktywujące rdzeń kręgowy Ból i inne dolegliwości fizyczne Pień mózgu Senność Lekki sen Głęboki sen Oczy zamknięte Czuwanie . Zalew nadchodzących z otoczenia informacji jest przesiewany przez twór siatkowaty. w mimice twarzy i ułożeniu kończyn przed wstawaniem lub chodzeniem. snu lub czuwania. które sterują napięciem mięśni koniecznym dla utrzymania pionowej postawy ciała i równowagi. świadomości i wyższych procesów umysłowych. Mózg i podwzgórze Mózgowie Mózgowie można podzielić na trzy różne regiony: tyłomózgowie. jak jedzenie. będący na znacznie wyższym poziomie rozwoju ewolucyjnego niż mózg zwierząt. Różnorodne struktury mózgowia w tym rdzeń przedłużony i most oraz układ siatkowaty aktywujący (twór siatkowaty śródmózgowia) . Drogi nerwowe prowadzące z całego organizmu przechodzą przez twór siatkowaty. Fale mózgowe zmieniają się w zależności od stanu pobudzenia: senności. gdy nachodzą nas niepokojące myśli. wszystkie komunikujące się za pomocą misternej siatki połączeń z pozostałymi częściami mózgowia. posiadają one całkowicie odmienne funkcje. by powiadamiać o nich korę mózgową. niektóre środki farmakologiczne. Znajduje się bezpośrednio pod innym ważnym narządem przodomózgowia. Podwzgórze jest wyposażone w drogi nerwowe łączące się z układem limbicznym (rąbkowym).in. całość śródmózgowia i część przodomózgowia. Ośrodek snu reaguje również na impulsy odkorowe. gdzie są zbierane. Wysyła sygnały. i nieustannie karmią go strumieniem impulsów elektrycznych powstających w komórkach nerwowych. On też decyduje. W środku półkul mózgowych mieszczą się skupienia istoty szarej (komórek nerwowych) noszące miano jąder podstawy mózgu. Ta część mózgu komunikuje się również Ośrodek snu i czuwania jest położony w pniu mózgowym. oddychaniem i świadomością. Sterują pracą serca. podczas kołysania ramion w trakcie marszu. Podobnie spokój. łącząc się z nim za pomocą odgałęzień włókien nerwowych. tzw. zwanego ciałem modzelowatym lub spoidłem wielkim mózgu. pamięci. Kresomózgowie jest podzielone na dwie równe części.

słuchu. płaty ciemieniowe z dotykiem i smakiem. kciuk. otulającej kresomózgowie od zewnątrz. zachowaniem oraz organizacją pamięci. Kora mózgowa Kora mózgowa jest grubą na trzy milimetry. Mięśnie całego ciała zaczynają na przemian kurczyć się i rozkurczać. Płaty skroniowe są związane ze słuchem oraz węchem. dlaczego niektóre części ciała.wzroku. Wyjaśnia to. niezbędnej dla wykonywania wszelkich świadomych czynności. W każdym płacie znajduje się specjalny wycinek przeznaczony do odbierania bodźców czuciowych z jednego obszaru ciała. Zjawiskiem dreszczy kierują cztery mechanizmy. płaty czołowe zaś z ruchem.UKŁAD NERWOWY/49 Powstawanie dreszczy z obszarami zawiadującymi pozostałymi zmysłami. tak by inne części ciała mogły w razie potrzeby odpowiednio na nie zareagować. Ośrodek termoregulacyjny podwzgorza Kierunek mięśnie i skóra Wzrost aktywności tarczycy i przyspieszeni^ metabolizmu Mięśnie zaczynają się na przemian szybko kurczyć rozkurczać epfzywtosowe I kurcią siej powodując j . nakazując jej przyspieszenie metabolizmu. jak np. Zatem to właśnie w korze mózgowej informacje nadsyłane ze wszystkich pięciu zmysłów . płaty potyliczne ze wzrokiem. Tę samą zasadę stosuje się do innych ośrodków zmysłowych kory. Przykładowo w płacie ciemieniowym istnieje maleńki kawałeczek przeznaczony wyłącznie do odbioru impulsów dotykowych nadsyłanych z kolana i większy kawałek zarezerwowany dla kciuka. że musiała się wielokrotnie zawinąć. wytwarzając w ten sposób ciepło. Głęboko. Pomiędzy fałdami kory istnieją liczne głębokie bruzdy dzielące każdą z półkul na pięć obszarów zwanych płatami. by zmieścić się w puszce czaszki. pofałdowaną warstwą istoty szarej. U ludzi osiągnęła takie rozmiary. Podwzgórze odbiera sygnały o obniżeniu temperatury i wysyła impuls do tarczycy. Rozprostowana miałaby powierzchnię około trzydziestokrotnie większą niż w formie złożonej. Ponadto korowe ośrodki przedruchowe i ruchowe współpracują z innymi obszarami układu nerwowego ośrodkowego i obwodowego w celu koordynacji ruchów. Wówczas nerwy przekazują do skóry bodźce powodujące zwężanie się porów. . np. dotyku i smaku . są bardziej wrażliwe od innych. zapobiegając tym samym uchodzeniu ciepła z ciała. w szczelinie bocznej mózgu leży ukryty piąty płat zwany wyspą. powonienia. mową i złożonymi operacjami myślowymi. kolan. a także ośrodków ruchowych.ulegają analizie i przetworzeniu. Każdy płat spełnia co najmniej jedno konkretne zadanie.jeżfniejsięwłosów J Obniża produkcja potu Bodźce hormonalne Proces powstawania dreszczy.

Błona naczyniowa Błona naczyniowa to nazwa używana na określenie obszaru obejmującego trzy oddzielne struktury położone w centrum gałki ocznej: naczyniówkę.Oko W celu wyjaśnienia mechanizmu działania oka często porównuje sieje do aparatu fotograficznego najwyższej klasy. jest okrągłe. Rogówka jest silną soczewką o stałej ogniskowej. zapobiega to wielokrotnym odbiciom światła w tylnej części oka. lecz wierne obrazy przedmiotów. Następną po zrębie warstwą jest śródbłonek o grubości zaledwie jednej komórki. Promienie światła mogą zostać załamane do środka. odpowiednio ukształtowane soczewki aparatu lub soczewki tkankowe w oku ludzkim. dlatego uszkodzenia lub choroby śródbłonka grożą trwałym kalectwem oka. Co więcej. obejmującą swym zasięgiem niemal całą gałkę oczną. Ostatnia. Ciało rzęskowe to pierścieniowate zgrubienie powstałe z fragmentu błony naczyniowej. Ciecz łzowa stanowi również warstwę optyczną . będącą w ciągłym obiegu. pierwszą przeszkodą. zakłócającym nasze postrzeganie. który odpowiada powłoce skórnej.jedna z dwóch soczewek ocznych. Moc optyczna rogówki stanowi około dwóch trzecich całkowitej mocy optycznej oka. oraz produkcja cieczy wodnistej . Należy tutaj również wspomnieć. Zewnętrzną warstwę o grubości pięciu komórek stanowi nabłonek przedni. Aby jednak w pełni pojąć. choć ma zaledwie pół milimetra grubości w części środkowej i milimetr w miejscach zejścia się z białkiem oka zwanym twardówką. Bez łez rogówka byłaby pozbawiona ochrony przed drobnoustrojami bakteryjnymi. Rogówka składa się z pięciu warstw. przez co otrzymamy pomniejszone. Rogówka Kiedy promień światła wpada do oka. włóknista warstwa Bowmana. jak to się dzieje. pozwalając w ten sposób je zobaczyć.zwane rogówką . stopień załamania można precyzyjnie regulować poprzez zmiany krzywizn soczewki. Jest wypełniona naczyniami krwionośnymi i tworzy drobną siatkę. Po przejściu przez rogówkę promień światła wpada do jedej z dwóch komór wewnętrznych oka. W jej skład wchodzą tkanki pomocnicze zawierające zmienną ilość barwnika. może ulegać załamaniu przechodząc przez niektóre substancje. np.płynu krążącego w komo- . Bez względu na źródło rozchodzi się we wszystkich kierunkach i odbija od przedmiotów. ciało rzęskowe i tęczówkę. że chociaż zazwyczaj światło porusza się po prostej drodze. następnie twarda (najgrubsza) warstwa zrębowa zbudowana z kolagenu. Naczyniówka to cienka błona wyściełająca przestrzeń pomiędzy zewnętrzną. czyli skupione. że zrąb pomaga pokonywać zapalenia rogówki. należy zacząć od podstaw. Jej komórki nie mają zdolności regeneracyjnych. Najlepiej przyjąć. ochronną twardówką a siatkówką. sprężysta warstwa nosi nazwę blaszki granicznej tylnej lub błony Descemeta. na jaką napotyka. by rogówka była stale przezroczysta. Zadaniem tego narządu jest akomodacja soczewki (poprzez ruchy mięśnia rzęskowego). że światło to pewnego rodzaju nośnik informacji. pozwalająca uzyskać ostry obraz przedmiotów. Wypełniona jest ona wodnistą cieczą.w wypadku jej braku nabłonek traci przezroczystość i matowieje. przezroczyste „okno" . i zapewnia zrównoważony poziom wody napływającej od oka do rogówki. Zręby zapobiegają infekcjom rogówki. gdyż są siedliskiem różnych typów antygenów zwalczających zakażenia. Pod nim leży elastyczna. które łącznie bywają nazywane warstwą naczyniową. Ta cienka powłoka dba o to. że świat zewnętrzny jest widoczny wewnątrz •niewielkiej komory w środku gałki ocznej. Nabłonek jest pokryty warstwą cieczy łzowej. podejrzewa się również. określanej w terminologii medycznej komorą przednią. zanieczyszczeniami i ku- Komora przednia Tęczówka Soczewka Obwódka rzęskowa Mięsień rzęskowy \ rzem.

zwaną ciałem szklistym . gdyż większość promieni ulega skupieniu już wcześniej .tęczówka. Wewnętrzna krzywizna gałki w części ciągnącej się ku tyłowi jest wyścielona światłoczułą powłoką zwaną siatkówką. która sprawia. elastyczna. Pręciki są wrażliwe na światło o niskiej intensywności i nie posiadają zdolności interpretacji barw. Do ciała rzęskowego przyczepiony jest trzeci wyspecjalizowany narząd .UKŁAD NERWOWY / 51 naszej woli. Funkcjonuje na zasadzie przysłony w aparacie fotograficznym: jej włókna mięśniowe rozszerzają lub zwężają źrenicę.mającą galaretowatą konsystencję. decydując o ilości i intensywności światła docierającego do siatkówki. Przez środek oka przebiega kanał ciała szklistego .na rogówce.miejsca wychodzenia z siatkówki nerwu wzrokowego. Tarcza nerwu wzrokowego Ukrwienie błony naczyniowej • Naczyniówka Tęczówka ri . że pod palcami oko zdaje się być twarde i gumowate. której zabarwienie stanowi o kolorze oczu.Siatkówka Po prawej: Przekrój przez gałkę oczną (przy . Jest to część oka. źrenica zwęża się niezależnie od Rogówka Źrenica Nerw wzrokowy Twardówka Siatka tętnic i żył naczyniówki . Tuż za tęczówką położona jest miękka. tworząca ścianę przednią komory tylnej. W świetle przyćmionym źrenica rozszerza się. Ich największa koncentracja występuje w tylnej części oka zwanej doł- Budowa oka Ciało szkliste i siatkówka . rach oka pomiędzy soczewką a wewnętrzną powierzchnią rogówki. Wypełniona jest substancją .odwiniętej" do tyłu twardówce) ukazuje naczynia krwionośne naczyniówki. Te ostatnie są również odpowiedzialne za czytelność obrazu. które są odczytywane tylko przez czopki. Stan podniecenia. Powyżej: Powiększona fotografia tarczy nerwu wzrokowego . wewnętrzna komora oka. ze względu na swój kształt noszące nazwę pręcików i czopków. Jest to stosunkowo mało istotny narząd.. Za soczewką znajduje się główna.Naczynia krwionośne siatkówki Komora wewnętrzna Nerw wzrokowy Dołek środkowy Żyta środkowa siatkówki Tętnica środkowa siatkówki U góry: Przekrój pionowy przez gałkę oczną człowieka z ukazaniem nerwu wzrokowego. Jeśli na siatkówkę padnie zbyt silne światło.pozostałość przewodu. którym prowadziła tętnica w czasie rozwoju płodowego. strachu oraz przyjmowanie niektórych farmaceutyków również powodują zmianę średnicy źrenicy. W istocie tworzą ją dwa typy komórek światłoczułych. przezroczysta soczewka.

Promienie biegnące od dalszego przedmiotu są prawie równoległe i ich skupienie wymaga mniejszej pracy soczewki (powyżej). Wszystkie włókna nerwowe zbiegają się w tyle oka i tworzą jeden główny „kabel". Nerw wzrokowy Każda światłoczuła komórka w siatkówce jest połączona za pomocą nerwu z mózgiem. Każde z nich jest podzielone na połowę prawą i lewą. a zatem obszar najlepszego widzenia. który leży w obrębie tzw. czyli Po prawej: Pola widzenia oka lewego i prawego nieznacznie się różnią. W partiach otaczających dołek środkowy siatkówka również odbiera ostre obrazy. plamki. Następnie wędrują wzdłuż nerwu wzrokowego do skrzyżowania nerwów wzrokowych. widzeniem obwodowym. Ski/v/ov\. Kiedy promienie światła padają na siatkówki oczu. kiem środkowym.irnr nerwów wzrokowych — — Ciało kolankowarai. Widzenie środkowe i obwodowe łącznie dają kompletny obraz świata zewnętrznego. więc powierzchnia soczewki wysklepia się (u góry). tym bardziej mamy do czynienia z tzw. polegającym na tym. połowy zamieniają się stronami.. by łatwiej było je skupić.boczr1 mózgowej . Jest to też miejsce ogniskowania przez soczewkę najostrzejszych obrazów.52 / UKŁAD NERWOWY O s t r o ś ć widzenia Soczewka Rogówkd Mechanizm widzenia Mięsień rzęskowy Obwódka rzęskowa Obraz na siatkówce Obraz na siatkówce oka lewego Obraz na siatkówce oka prawego Powyżej: Promienie światła odbite od przedmiotu umieszczonego blisko oka rozchodzą się pod dużym kątem. że przedmioty znajdujące się na obrzeżach postrzegamy połowicznie. gdzie informacje o wzorach. Wszystkie informacje pochodzące z bocznej połowy pola widzenia każdego oka są przekazywane wzdłuż dróg wzrokowych poprzez ciało kolankowate boczne i promienistość wzrokową do okolicy wzrokowej kory mózgowej po tej samej stronie. kolorach i kształtach są przetwarzane. a obraz zostaje odwrócony. Później obrazy nakładają się na siebie i zostają zinterpretowane przez mózg. jednak im bliżej jej krańców.

Pierwsze z nich leży zaraz za miejscem wymiany informacji. biegną do przeciwnych stron mózgu. zwane ciałem kolankowym bocznym. a (d) w dół.. Od ciała kolankowego bocznego włókna nerwowe rozchodzą się wachlarzowato po obu stronach i wokół płata skroniowego. Impulsy z prawej i lewej strony są stąd częściowo ponownie przekazywane z jednej strony na drugą. Nerwy opuszczające siatkówkę należą do typu czuciowych. W środku głównego kabla biegnie grubsza tętnica. Nosi nazwę tętnicy środkowej siatkówki.torebkę wewnętrzną. Odpowiadająca jej żyła środkowa siatkówki wstępuje do nerwu wzrokowego i dołącza do tętnicy. Nerw wzrokowy to nic innego jak wiązka włókien nerwowych przenoszących niewielkie impulsy elektryczne po cieniutkich kablach. Biegnie on od gałki oczon od gałki ocznej poprzez tunel kostny w czaszce i wyłania się wewnątrz czaszki tuż pod mózgowiem. podczas gdy włókna od tej strony oka. tworząc promienistość wzrokową. Dochodzi do tylnej strony oka. (c) obraca ją w górę. pokrywając całą powierzchnię siatkówki coraz drobniejszymi naczyniami. Tuż za punktem skrzyżowania znajduje się pierwsze przełączenie. % \ •V Poniżej: Najczęściej spotykaną przyczyną krótkowzroczności (1) jest wydłużenie gałki ocznej w poziomie. przez co część informacji z lewego oka przechodzi do prawej połowy mózgu i odwrotnie. ciągnąca się przez całą jego długość. po czym rozgałęzia się. w okolicach przysadki mózgowej. w wyniku czego promienie światła po załamaniu rzucają obraz przed siatkówką. (Obraz odwrócony powstały na siatkówce zostaje zinterpretowany przez mózg jako prosty. (e) porusza oko w dół i na zewnątrz. Nerwy z obu stron krzyżują się następnie z sobą. W przypadku nadwzroczności (zwanej potocznie dalekowzrocznością) gałka oczna jest zbyt „krótka". Ruchy gałki ocznej J Funkcja tego przełączenia wiąże się z reakcjami odruchowymi źrenicy. gdzie dochodzi do koncentracji wszelkich informacji czuciowych i ruchowych.widzi" najwięcej. a (f) w górę i na zewnątrz.UKŁAD NERWOWY/53 Po prawej: Gałkę oczną porusza sześć głównych mięśni. W przeciwieństwie do ruchowch.) Krótkowzroczność Nadwzroczność . (b) w kierunku do nosa. izolowanych osłonką mielinową. tak że obraz powstaje poza nią. zebrawszy uprzednio krew z siatkówki. Potem lekko zakręcają i spotykają się. Nerwy od skroniowej strony siatkówki nie krzyżują się i pozostają po tej samej stronie mózgu. by przejść przez punkt głównej wymiany . nerw wzrokowy. Mięsień (a) obraca ją od nosa w kierunku do boku. Stamtąd nerwy zdążają ku tylnej stronie mózgowia do okolicy wzrokowej kory mózgowej. rodzaj „stacji komórkowej". zwanym skrzyżowaniem nerwów wzrokowych i ulokowanym w pobliżu przysadki mózgowej. Wadę koryguje się soczewką wklęsłą. Tu dołącza do niego drugi nerw wzrokowy. która . nerwy wzrokowe po drodze do mózgu tworzą więcej niż jedno przełączenie. dotyczących wszystkich części ciała. Soczewka wypukła pozwala ogniskować promienie na siatkówce.

Od jamy bębenkowej do jamy gardła prowadzi trąbka słuchowa. połączone z uchem wewnętrznym. W jej środku znajduje się przewód słuchowy zewnętrzny prowadzący do błony bębenkowej. Jest to organ niezwykle złożony. Indywidualny poziom słuchu to wyrażona w decybelach różnica między najsłabszym słyszanym pojedynczym dźwiękiem a tonem standardowym wytwarzanym w specjalnym urządzeniu zwanym audiometrem. W celu pomiaru utraty słuchu zostały opracowane międzynarodowe normy poziomu słuchu. wzmacniacza (ucho środkowe) oraz przekaźnika (ucho wewnętrzne). Ze ścian przewodu wydzielana jest woskowina . Częstotliwość wyraża się w cyklach na sekundę lub hercach (Hz). to fale akustyczne wytwarzane przez drgania cząsteczek powietrza. zbierające dźwięki jak antena radaru. przyczepiony do błony bębenkowej.substancja mająca za zadanie zapobiegać wysuszeniu i łuszczeniu się skóry. Trąbka słuchowa (Eustachiusza) \ Narząd ślimakowy (Cortiego) z zakończeniami nerwów słuchowych . tym wyższy dźwięk. Zdolność słyszenia wysokich dźwięków słabnie z wiekiem lub w następstwie długiego przebywania w ponadnormatywnym hałasie. zaś ucho wewnętrzne przesyła impulsy do mózgu. Cały mechanizm wzmacnia drgania błony bębenkowej dwudziestokrotnie.Ucho Ucho nie tylko służy nam jako narząd zmysłu słuchu. Słuch Ucho spełnia rolę odbiornika (ucho zewnętrzne). oraz kowadełko. To. Ilość drgań lub cykli przypadających na sekundę to częstotliwość dźwięku: im więcej wibracji. od 500 do 4 000 Hz. W ich skład wchodzą: młoteczek.pierwszy z nich jest odpowiedzialny za zmysł równowagi. dzielący się na trzy zasadnicze części: ucho zewnętrzne. Wielkość i natężenie fal decyduje o głośności dźwięków. Wzmacniacz tworzy system dźwigienek z trzech kosteczek słuchowych. ale również jako narząd równowagi. co słyszymy. chociaż ucho najbardziej jest wyczulone na dźwięki mieszczące się w środkowej części przedziału. mierzonej w decybelach (dB). Zakres dźwięków słyszanych przez osoby młode zamyka się w przedziale od 20 do 20000 Hz. Funkcja ucha zewnętrznego i środkowego ma związek głównie ze słuchem. mimo że znajdują się razem w jednym narządzie. drugi zaś za dźwięki. strzemiączko. które wzmacniają odbierane dźwięki. ucho środkowe je wzmacnia. ucho wewnętrzne. Otrzymane bodźce są przekazywane do mózgu za pośrednictwem pary biegnących równolegle nerwów: przedsionkowego i ślimakowego . niewielka kosteczka służąca jako łącznik pomiędzy pozostałymi dwoma. Odbiornik stanowi mięsista część ucha małżowina. zwana trąbką W odpowiedzi na drgania śródchtonki i blaszki podstawnej włosowate receptory wysyłają informacje do mózgu za pośrednictwem pobliskiego nerwu. Budowa ucha Ucho zewnętrzne _L Ucho środkowe Ucho wewnętrzne X Okienko ślimaka Ucho zewnętrzne odbiera dźwięki. tj. natomiast elementy struktury ucha wewnętrznego interpretujące pozycję głowy i odczytujące dźwięki są od siebie odseparowane. przetwarzające drgania akustyczne w impulsy elektryczne oraz ustalające aktualną pozycję głowy. ucho środkowe z przypominającymi mechanizm dźwigniowy kosteczkami słuchowymi.

doprowadzająca tysiące maleńkich włókienek nerwowych do nerwu ślimakowego. Fale dźwiękowe dochodzące przez przewód słuchowy zewnętrzny wprawiają błonę bębenkową w drgania. której wylot znajduje się za nozdrzami tylnymi i która ma za zadanie wyrównanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej. Narząd słuchu i równowagi tworzą wspólną jamę wypełnioną płynem. zmierzające nerwem ślimakowym do mózgu. Eustachiusza. że pomagają utrzymać głowę w pozycji równowagi na szyi. wzbudzają one impulsy nerwowe. pulsujące ruchy błony zamykającej okienko okrągłe wyrównują ciśnienie wewnątrz ucha wewnętrznego. wprawiając w wibracje rozdzielającą je blaszkę podstawna. np. wywołanymi zmianami ciśnienia w uchu środkowym. Na całej długości ślimaka ciągnie się cienka błona .blaszka podstawna. które wzmacniają ciśnienie fal akustycznych i przekazują drgania okienku owalnemu przesłaniającemu wejście do ucha wewnętrznego. Młoteczek ucha środkowego Komórki sutkowe (powietrzne) Błona bębenkowa Gardło Trąbka Eustachiusza Kosteczki słuchowe Młoteczek Strzemiaczko Ślimak Słyszenie dźwięków Kowadełko Fale akustyczne Schody bębenka Błona bębenkowa Schody przedsionka Włoski komórek receptorowych Okienko ślimaka _ . Jej działanie możemy zaobserwować. Wibracje te są przenoszone przez kosteczki słuchowe. stanowiące zasadniczą część narządu ślimakowego (Cortiego). Fale powstałe w płynie (przychłonce) przenoszą się na schody przedsionka i dalej na schody bębenka. Równoczesne. zjeżdżając gwałtownie windą: przytkanie uszu jest spowodowane niewielkimi ruchami błony bębenkowej. Połączone są z uchem środkowym i przypuszcza się. przekazującym od ucha środkowego do receptora słuchu zmiany ciśnienia wywieranego przez fale dźwiękowe. Błona ta jest wyposażona we włosowate komórki rzęsate (słuchowe).UKŁAD NERWOWY / 55 Ułożenie i budowa wyrostków sutkowatych Po lewej: Wyrostki sutkowate to twory kostne lezące za uchem. Część słuchowa jest ulokowana w jednym końcu jamy i tworzy zwinięty twór przypominający wyglądem muszlę ślimaka. Część przekaźnikowa ucha jest bardziej skomplikowana.

dobrze chronione przez kości czaszki. noszącą miano błony kamyczkowej ze względu na osadzone w niej drobne kamyczki błędnikowe . kiedy głowa rozpoczyna i zaprzestaje wykonywania ruchów. Czytanie przeciwstawia się owym naturalnym ruchom oczu. Ucho wewnętrzne Trąbka słuchowa (Eustachiusza) Zmiany wysokości lub głośności dźwięków są wychwytywane przez drobne komórki rzęskowe rozmieszczone na blaszce podstawnej dzięki temu. Z chwilą. Włoski te łączą się z nerwem przedsionkowym. by zapewnić właściwą siłę i koordynację ruchów. szybkich ruchów. Delikatne narządy równowagi. kamyczki napierają na włoski. co prowokuje napady nudności i wymioty. U podstawy każdego z nich znajduje się owalna galaretowata bańka.skupienia kryształów związków wapnia. że oczy następnie wracają w lewą stronę. które uginają się w rezultacie poruszenia głową i ruchów płynu w przewodach. w miarę konieczności. by zająć pozycję stosowną do pozycji głowy. Uczenie się równowagi Jest to długi proces. Kiedy głowa zaczyna poruszać się np. gdy np. W tym momencie zostaje wysłana inna informacja do mózgu. dziecko zaczyna biec. Zanim osiągniemy doskonałą równowagę. Ośrodek kontroli Obszarem mózgowia w największym stopniu odpowiedzialnym za czynności mięśni zmierzające do utrzymania równowagi ciała jest móżdżek. określane jako choroba lokomocyjna. wywołując zawroty głowy. Cała operacja przebiega odwrotnie w przypadku. Mechanizm równowagi sprawia. płyn faluje wewnątrz przewodów półkolistych jeszcze przez niemal minutę lub dłużej. leżą w najgłębszej części ucha. jak gdyby przy upadku do przodu. zabierający prawie dwa pierwsze lata życia i jeszcze kolejny rok potrzebny do dokładnego opanowania sztuki stania na jednej nodze. w lewo. wysyła on sygnał do mięśni. gdyż dostarczają istotnych informacji o fizycznej relacji pomiędzy ciałem a otoczeniem. Taki ruch oczu tłumaczy częściowo. napierając jedynie na włoski zmysłowe. każda na innym poziomie i w in- nej płaszczyźnie. a następnie dekodowane. np. autobusem lub samochodem. Kiedy jednak głowa przestaje się ruszać. jako narząd równowagi. pokrytych galaretowatą substancją. że ciśnienie fal akustycznych jest przekazywane przez śródchłonkę przepływającą tam i z powrotem przez ślimak. Powierzchnie obu tych jam są wyścielone warstwą komórek. Prawidłowa kontrola dokładnego położenia głowy gwarantuje utrzymanie ciała człowieka w stanie równowagi. jak i mięśnie muszą być tak rozwinięte. Znajduje się tam labirynt rurek wypełnionych płynem. Rozpoczynanie i kończenie ruchu Od łagiewki odchodzą trzy przewody półkoliste wypełnione cieczą. Niepoślednią rolę odgrywają tu również oczy. Płyn srodchlfllowy jąc im pochylenie ciała w przód i powrót do stanu równowagi. Łagiewka pracuje również wtedy. Gdy ciało znajduje się w pozycji pionowej. nakazu- LJ . Włoski wysyłają wówczas do mózgu impulsy nerwowe z wiadomością „pozycja pionowa". który ostrzega mózg o konieczności przywrócenia ciału równowagi. w tył lub w bok. Nie można też mieć pewności co do tego. Zmysł równowagi Ucho. Impulsy płynące nerwem ślimakowym dochodzą do wyspecjalizowanego obszaru kory mózgowej zwanego ośrodkiem słuchowym. pod wpływem przyciągania ziemskiego kamyczki naciskają na włoski komórek nerwowych w substancji galaretowatej. by odpowiednio dopasowały pozycję całego ciała. jest odpowiedzialne za nieustanną kontrolę pozycji i ruchów głowy. woreczek i przewody półkoliste. zwłaszcza gdy zatrzymuje się po kilkakrotnych obrotach. dziecko zachwieje się do tyłu na krześle. gdy taka informacja dotrze do mózgu.56/UKŁAD NERWOWY Utrzymanie równowagi ciata Przewody półkoliste Podczas ruchów ciała płyn śródchłonkowy wypełniający kanały półkoliste powoduje uginanie się włosków komórek nerwowych w masie galaretowatej. Kiedy głowa zaczyna się poruszać w jedną stronę. zginając je w innym kierunku. ruch płynu w przewodach półkolistych powoduje skierowanie wzroku w prawo. może wysłać rozkaz mięśniom. Sposób. Łagiewka i woreczek służą jako detektor położenia głowy. który. Spośród wszystkich struktur trzy są związane ze zmysłem równowagi: łagiewka. W bańkach są ukryte zakończenia włosków zmysłowych. Przewody półkoliste odbierają informacje o tym. jak ucho rozróżnia wysokość dźwięków od ich głośności. adekwatnie nazwanej uchem wewnętrznym. siła bezwładności odrzuca kamyczki w tył. że komórki narządu Cortiego dokonują pomiaru ciśnienia fal w śródchłonce i zamieniają je w bodźce elektryczne. co ma szczególne znaczenie w przypadku drobnych. dlaczego wielu ludzi ma mdłości przy próbach czytania podczas podróży środkami lokomocji. zarówno mózg. Jeśli np. Obecnie obowiązująca teoria głosi. płyn w przewodach pozostaje z reguły nieruchomy. nie jest w pełni wyjaśniony. Kiedy pochylimy głowę w przód. w jaki fale akustyczne są kodowane jako impulsy elektryczne. gdy ciało porusza się do przodu lub do tyłu. które wysyłają do mózgu sygnał do rozpoczęcia działań.

Znalazłszy się tam.np. która następnie jest przekazywana po złożonych obwodach drogi węchowej do kory mózgowej. Nie zawsze jesteśmy świadomi bliskich iwiązków powonienia ze zmysłem smam. ociaż w wyniku ewolucji człowieka ta je. która wyspecjalizowała się jako sortownia naszych Reakcji emocjonalnych. i działa ako pułapka na substancje zapachowe. substancje muszą vydzielać cząsteczki związków chemicznych. Proste substancje chemiczne . UKŁAD NERWOWY / 57 Powonienie Substancja lotna (zapach) Błona stttzowa pokrywająca całą jam notową 3kolica węchowa kory mózgowej Okolica węchowa Opuszka węchowa Nerw węchowy Pasmo węchowe Komórki węchowe (receptory zmysłowe) Komórki nabłonkowe Włoski węchowe . benzyna . N korze impulsy zostają odczytane i fakt stnienia zapachu dociera do naszej świalomości. Dochodzi wówczas do reakcji chemicznej pobudzającej komórki węchowe do generowania impulsów elektrycznych. można je wciągnąć w głąb nozdrzy.o rola została znacznie osłabiona. zwany okolicą węchovą.owia.howe są umieszczone na sklepieniu jamy losowej. Obszar ten. o to jest zapach Vby posiadać zapach.są postrzegane zazwyczaj jako silnie wonne. tuż pod płatami czołowymi móz. Dokładny mechanizm molekularny rząIZTY powonieniem jest właściwie nieznaly. Bodźce przechodzą włóknami nerwowymi przez kość sitową do opuszki węchowej. Dopiero gdy cząsteczki substancji unoszą się w powietrzu w formie lotnej. cząsteczki muszą się rozpuścić. Podobnie jak zagadką pozostaje to. ściśle wiążąca zapachy obiektów z przeżyciami. Dopiero przy przeziębieniach odkrywamy.np. Obecie powonienie spełnia funkcję systemu osItrzegawczego i ośrodka informacji: ostrzega nas o niebezpieczeństwie i gromadzi :enne wiadomości o otaczającym świecie. aparat węchowy jest parzysty. W miarę parowania woda unosi wraz Substancje lotne rozpuszczają się w śluzie otaczającym włoski komórek węchowych. jest gęsto zapełniony milionami maleńtich komórek węchowych. są to substancje złożone. Komórki odbierające podniety zapa. a zarazem najmniej poznanym z naszych pięciu zmysłów. jak to się izieje. że nie tylko przestajemy wyczuwać tapachy. a naitępnie powodują. W tym momencie zapach dochodzi do naszej świadomości. Zmysł węchu odgrywa również kluczor ą rolę w odbieraniu podniet płciowych. Podczas ewolucji zachowało bołączenie z tą częścią mózgu. z których się składają. ale również zanika zdolność odbierania wrażeń smakowych. Błona ślu:owa dba. a co za tym idzie również naszą wrażliwość na zapachy. i Włókna nerwu węchowego biegną jako pici węchowe i przenoszą impulsy poprzez otworki w kości sitowej do dwóch ppuszek węchowych w mózgowiu. gdzie sgromadzone informacje są przetwarzane przesyłane do kory mózgowej przez skomplikowany system drogi węchowej. Każda z nich wsiada około tuzina włosków wnikająsych w warstwę błony śluzowej. Jważa się jednak. 'owonienie 'odobnie jak w przypadku wielu innych larządów. że śladowe ilości substancji chemiczrych wywołujące wrażenie zapachu pomdzają do czynności komórki węchowe. by aparat węchowy mógł stwierdzić ich obecność. Silniej pachną również ciała mokre. y jaki sposób komórki receptorowe potraią wychwycić tysiące różnych woni i wyzuć minimalne różnice pomiędzy nimi. wzyklejają do włosków węchowych. że komórki wytwarzaą impulsy elektryczne. ponieważ do komórek węchowych docierają w dużych stężeniach. Tu następuje przetwarzanie informacji. >rzy czym jeden jego obwód działa niezaeżnie od drugiego. Generalnie rzecz biorąc. Związki chemiczne łatwo ulatniające się . sól są bezwonne lub mają słaby zapach. iż cząsteczki tych subitancji rozpuszczają się w śluzie błony. Rzęski zwiększają efektywną powierzchlię komórki węchowej. by osiadły w śluzie otaczającym rzęski.Receptory węchowe i smakowe 'owonienie jest chyba najstarszym. by były stale wilgotne. Nie wiadomo dokładnie.

Związek między tymi organami wyjaśnia. wym. Zapach wiosennego deszczu wprawia ludzi w dobry nastrój i wzbudza w nich energię. Jest bardzo ograniczony pod względem zakresu doznań i wszechstronności. głównie na górnej powierzchni języka. jako że obszary mózgu odpowiedzialne za przetwarzanie wspomnień i ich przywoływanie są jednocześnie zespolone z układem rąbkowym. są modyfikowane przez bodźce węchowe i analizowane w sąsiednim płacie skronio- Zmysl smaku Migdalki podniebienny i językowy Nagłośnia Kwaśny — Różne typy brodawek Słony Słodki Każda brodawka zawiera sto do dwustu kubków smakowych Brodawki na jęzku zwiększają powierzchnię kontaktową z pokarmem.takimi jak faktura czy temperatura. słony. kwaśny. Kora zajmuje się jednocześnie innymi wrażeniami zmysłowymi dochodzącymi z języka . Wewnątrz nich kryją się kubki smakowe. Ze względu na ogromną liczbę wzajemnych połączeń pomiędzy włóknami nerwowymi a komórkami nabłonka siatka jest istną gmatwaniną nerwów. Analiza w mózgu polega bowiem na określeniu względnej mocy smaków podstawowych. kwaśny i gorzki. doznania smakowe są wywoływane przez substancje chemiczne zawarte w pożywieniu i napojach. że aby rozpoznać smak substancji w jamie ustnej. Obliczono. Tutaj dochodzi do kolejnego „przekazu" polegającego na dalszej analizie bodźców. które działają odpychająco. np. Smak Zmysł smaku to najprymitywiejszy ze zmysłów.wystających na powierzchnię języka poprzez otwory smakowe w brodawkach. niż aby wyczuć jej zapach. by różne obszary języka były wrażliwe na poszczególne typy smaków: słodki. W istocie wyłączną funkcją tego zmysłu jest selekcja pożywienia i delektowanie się nim. tym większą stanowi atrakcję. U podstawy komórka smakowa łączy się z siatką włókien nerwowych. które miały specjalne znaczenie emocjonalne. w jaki sposób kubki smakowe reagują na związki chemiczne w pożywieniu i jak inicjują bodźce nerwowe. który z kolei komunikuje się z węchowymi ośrodkami mózgowymi. natomiast kubki odbierające smak słony. gdzie zostają zdekodowane. czyli tym obszarem mózgowia. muszą one być w stanie płynnym.włosków smakowych . a silniejsze doznania wywołuje dopiero po rozpuszczeniu się w ślinie. Niektóre z silniejszych smaków. Dziś powszechne jest przekonanie. lecz również na podniebieniu. komórki receptorowe potrzebują jej 25 000 razy więcej. Każdy kubek jest zbudowany z grupy komórek receptorowych. Choć dokładnie nie wiadomo. powstają w wyniku podrażnienia językowych zakończeń nerwów bólowych. Z wyjątkiem brodawek umieszczonych centralnie.wprawiać w stan oczekiwania na doznania seksualne. Perfumy są celowo robione jako związki złożone. Mimo to kombinacja czterech typów kubków smakowych reagujących na podstawowe smaki: słodki. doświadczanych podczas spożywania posiłków. zawierają liczne kubki smakowe.58 / UKŁAD NERWOWY z sobą ich cząsteczki. Większość niuansów odczuć smakowych jest pochodną wrażeń zapachowych. przeprowadzanej w dolnej partii płata ciemieniowego. Człowiek dorosły ma około 9000 kubków. np. którego domeną są emocje. Kubki smakowe Podobnie jak w przypadku powonienia. a nawet w gardle. Powonienie dodaje kolorytu czterem podstawowym smakom rozróżnianym przez nasze kubki smakowe. Obszar ten stanowi zarazem pierwszy przystanek dla innych doznań nadchodzących z jamy ustnej. jedno jest pewne: aby wyczuć te substancje. słodki i gorzki. Analiza smaku Oba nerwy przenoszące bodźce smakowe od języka (nerw twarzowy oraz językowo-gardłowy) kierują się najpierw ku wyspecjalizowanym komórkom w pniu mózgu. Szczególnie ostre zapachy wielu gatunków serów pleśniowych wabią ich zagorzałych wielbicieli: im bardziej ser czuć. następnie zaś informacja zostaje podana do tej części kory mózgowej. zgniłych jaj. aby ułatwić ulatnianie. włoskowatych wypustek . Sucha żywność stanowi nikłą podnietę smakową. iż ludzie przejawiają naturalną skłonność do pamiętania rzeczy. nastroje i pamięć. natomiast perfum . W efekcie utrata zdolności czucia smaku . Kubki wyczuwające dany rodzaj smaku mają swoje miejsce: kubki odczuwające smak słodki są ulokowane na szczycie języka. że związki chemiczne zawarte w jedzeniu powodują zmiany potencjału elektrycznego na powierzchni komórek receptorowych. kwaśny. która bierze udział w świadomym postrzeganiu doznań smakowych. dlaczego zapachom nadaje się często znaczenie emocjonalne. Sercem tego mechanizmu są kubki smakowe. Kubki smakowe odbierają jedynie cztery podstawowe smaki: słony. Niektóre zapachy powodują natłok wspomnień dawno zapomnianych okoliczności i sytuacji. Rezultaty tej analizy. Kubki z kolei posiadają receptory smakowe rozmieszczone tak. może również przywoływać przyjemne wspomnienia. Zapach. kwaśny i gorzki położone są kolejno w kierunku nasady języka. Wrażenia te prawdopodobnie ulegają integracji z podstawowymi doznaniami smakowymi. Są jednak wyjątki. słony i gorzki zapewnia odbieranie szerokiej gamy wrażeń. Cała powierzchnia języka jest gęsto usiana drobnymi naroślami zwanymi brodawkami. Dwie różne wiązki nerwów tworzące nerw twarzowy i nerw językowo-gardłowy przekazują impulsy do mózgu. Woń świeżo upieczonego ciasta może wywoływać nagłe uczucie głodu. Dzieje się tak dlatego. emocje i pamięć Część mózgu analizująca bodźce nadsyłane z komórek odbiorczych w nosie jest ściśle powiązana z układem rąbkowym (limbicznym).bez względu na przyczynę -jest mniej dotkliwa niż utrata węchu. stając się źródłem niezwykle subtelnych doznań. w czym jest dodatkowo wspomagany przez bardziej wrażliwy zmysł powonienia. ostry smak potraw pikantnych. Ich cząsteczki są wychwytywane w jamie ustnej i zamieniane na impulsy nerwowe przesyłane za pośrednictwem nerwów do mózgu. W porównianiu z innmi doznaniami zmysłowymi (zwłaszcza węchu) nasz zmysł smaku nie jest szczególnie wrażliwy. co z kolei prowadzi do generowania impulsów elektrycznych w włóknach nerwowych. . a ponadto daje nam mniej informacji na temat otoczenia niż pozostałe zmysły. zaopatrzonych w mnóstwo cienkich. a nawet wywołują mdłości. Odwrotnie z zapachami nieprzyjemnymi. Po wstępnym przetworzeniu w ośrodku pnia impulsy smakowe zostają przekazane drugą wiązką włókien nerwowych na przeciwną stronę pnia i wstępują do wzgórza.

Ostrygi.UKŁAD NERWOWY / 59 Przekrój poprzeczny przez język •*Brodawki Rowek okalający brodawkę wypełnia się śliną Kubek smakowy Kubki smakowe pobudzone przez rozpuszczone cząsteczki pożywienia Gdybyśmy utracili zmysł powonienia. okazałyby się mdłe i praktycznie bez smaku. by w pełni docenić ich walory. podczas spożywania których zapach jest absolutnie niezbędny. zniknęłyby również wszelkie doznania smakowe. .

następnie zaś przekazuje je do pól drugoi trzeciorzędowych. Inne włókna nerwowe . W kolejnych polach projekcyjnych powstaje pełny obraz miejsca. które następnie są wysyłane w górę do mózgu. których zaczynamy być wówczas Plat ciemieniowy Kora mózgowa świadomi. ostatecznie kończą swą drogę w zbitym skupisku istoty szarej wzgórza. Wrażenia dotykowe . To pierwszorzędowe pole czuciowe kory mózgowej przetwarza informacje. Owe receptory dotykowe pod względem struktury są najmniej skomplikowane ze wszystkich komórek odbiorczych. czy też po analizie wstępnej z rdzenia kręgowego. czyli postrzeganą pozycją kończyn. gdzie strzępy informacji z różnego typu receptorów skórnych zostają zebrane i skoordynowane. jak również zintegrowany z bodźcami wzrokowymi i słuchowymi. przestają wkrótce reagować. jest to niezwykle ważne. się-analiza wrażeń Rdzeń kręgowy Ciałko Paciniego (nacisk ciągły) Wolne zakończenia nerwowe (lekki dotyk i ból) . w jakiej działają.przynoszące informacje o bardziej rozsianych bodźcach dotykowych . które reagują na każde pobudzenie włosa. Stąd też konieczność wysyłania informacji bezpośrednio do wyższych ośrodków mózgowych. np. Jeśli działanie bodźca przedłuża się.są na tym etapie skoordynowane z czuciem głębokim. mają postać maleńkich krążków. Ponadto rodzaj informacji wysyłanej przez nie do układu nerwowego zmienia się na ogół pod wpływem temperatury. Możemy więc precyzyjnie określić wielkość nacisku i położenie jego przyczyny. zapobiegając w ten sposób przedostaniu się nadmiernej ilości bodźców bólowych do ośrodków bólu. Dzięki temu człowiek zachowuje zdolność po- dotykowe strzegania niewielkich nawet różnic między doznaniami dotykowymi. Analiza w rdzeniu kręgowym polega na filtrowaniu wrażeń. bardziej złożone pod względem budowy receptory. Istota szara rdzenia kręgowego służy tutaj jako układ bramkujący. W ten sposób drogi dotykowe prowadzące do mózgu zostają podzielone na dwa strumienie: jeden. druga przenosi informacje o bardziej rozsianych (rozproszonych) bodźcach dotykowych. a także je rozróżniać.nie mniej istotne .Receptory Owinięte wokół podstawy cienkich włosków skórnych leżą wolne zakończenia nerwowe. dlaczego nasz zmysł dotyku zdaje się być nieco przytępiony w niskiej temperaturze. Osadzenie włókien nerwowych wewnątrz krążków spowalnia reakcję na nacisk i powoduje nieprzerwane wytwarzanie impulsów. Tłumaczy to.wchodzą do istoty szarej rdzenia kręgowego i tam napotykają na siatkę komórek analizujących wstępnie nadesłane informacje. Spotkanie się w rdzeniu kręgowym bodźców bólowych i czucia somatycznego pozwala na scalenie tych dwóch doznań. by wrażenia miejscowe zostały oszacowane bez ingerencji analizatorów rdzenia kręgowego. Inne. który idzie praktycznie wprost do pnia mózgu. zwłaszszcza posiadającymi konkretny punkt nacisku. za sprawą połączenia w rdzeniu kręgowym zostają „włączone" analizatory bólu. który zostaje wstępnie przeanalizowany przez komórki rdzenia kręgowego. czy doznania czuciowe nadchodzą ze skóry drogą bezpośrednią. Jeżeli jednak bodziec mechaniczny jest zbyt wielki lub zbyt gwałtowny. Pozwala to wyższym ośrodkom kory mózgowej na stworzenie zintegrowanego obrazu doznań czuciowych. jakim go postrzegamy. Szlak bezpośredni bodźca precyzyjnego czucia dotyku Pośrednia droga czucia rozproszonego i bólu Wlokna czucia ból i dotyku spotykają. gdy nacisk się utrzymuje. Sterują głównie doznaniami wywołanymi bodźcami mechanicznymi. ponieważ pozwala nam określić rozmiary i kształty przedmiotów. rodzaju i znaczenia wrażenia czuciowego. są utworzone z wielu błon okręconych „na cebulkę" wokół zakończeń nerwowych i są wrażliwe na bardziej długotrwały nacisk. Jest to ten sam obszar. który otrzymuje impulsy od receptorów bólu w skórze i innych organach. Obraz zostaje następnie skorelowany ze wspomnieniami wrażeń z przeszłości. Szlaki nerwowe Niektóre z włókien czucia somatycznego wchodzą do rdzenia kręgowego i nie zatrzymując się. na opuszkach palców lub na wargach. Receptory występujące w większych ilościach w partiach skóry bezwłosowej. oraz drugi. Receptory dotykowe w skórze przesyłają impulsy do kory mózgowej dwoma drogami w rdzeniu kręgowym: jedna przekazuje wrażenia dotykowe miejscowe. stawów oraz palców. tłumiący bodźce bólu za pośrednictwem nadciągających do rdzenia niektórych typów impulsów dotykowych. Surowe dane ze wzgórza podlegają projekcji na wąski pasek przedniej części płata ciemieniowego. Sortownia wrażeń zmysłowych Bez względu na to. zmierzają wprost do pnia mózgu.

Podczas jedzenia lub picia krtań szczelnie się zamyka. Krtań jest organem niezwykle delikatnym. a wychodzące sygnały i instrukcje kierują się do setek mięśni w krtani. nosie i jamie ustnej. gardle i jamie ustnej. których krtanie są mniejszych rozmiarów. można go wykrztusić z powrotem. Gdy istnieje potrzeba wykonania wdechu lub wydechu.drgają. Jeden koniec przyczepiony jest do ruchomych chrząstkek nalewkowatych. Drgania strun głosowych podczas mówienia powstają w wyniku zwężenia szpary głośni podczas wyrzucania powietrza z płuc przez krtań.mówieniem i rozumieniem . np. Czynności nagłośni są automatycznie sterowane przez mózg. Zdolność . O ile pokarm nie jest na tyle duży. Głośność dźwięku jest uwarunkowana siłą. Naturalna barwa i tembr głosu są efektem kształtu i wielkości nosa. czasami jednak zdarza się. języka i żuchwy. jabłko Adama). co prowadzi do powstania dźwięku. Wewnątrz krtani schowane są struny głosowe osadzone na specjalnie ukształtowanych tworach chrząstkowych. z powrotem się otwiera. Struny (fałdy) głosowe pełnią funkcję podobną do ustnika w instrumentach dętych. z jaką powietrze jest wyrzucane z płuc. a powstały dźwięk ulega „obróbce" w gardle. cienkie części drewniane lub plastikowe poczynają wibrować. polega na nagłym odcięciu przez język i podniebienie dopływu powietrza z krtani. k lub t. Podobnie dzieje się ze strunami głosowymi . krtań. Artykulacja spółgłosek. Poszczególne dźwięki w każdym języku są określone przez minimalnie odmienne ruchy warg. Jama ustna jest ściśle związana z mową. język. Kiedy muzyk wtłoczy powietrze w ustnik. gdzie słowa zostają odszyfrowane. W jej górnej części znajduje się nagłośnia . Zbudowana jest z 3 chrząstek nieparzystych i 3 parzystych. Proces ten nosi nazwę fonacji. a jego wysokość zależy od długości i napięcia strun głosowych. mają niższe głosy niż kobiety. Cały układ oddechowy i konstrukcja mięśniowa od podbrzusza aż po nos odgrywają mniejszą lub większą rolę w artykulacji dźwięków mowy. natomiast samogłoski (np.miękka „klapa" opadająca w dół w celu zamknięcia wejścia do krtani . stanowiącej część grdyki (tzw. rzecz jasna. Pełni również mniej skomplikowaną funkcję . Powietrze przechodzące podczas wydechu w ich pobliżu wprawia struny w drgania.trwale przymocowany Krtań UKŁAD NERWOWY/61 Położenie i budowa krtani Gardło Część krtaniowa gardła Kość gnykowa Kieszonka krtaniowa Chrząstka tarczowata (jabłko Adama) Krtań do chrząstki tarczowatej. które otwierają się i zamykają.otworu łączącego dolną część jamy gardła z jamą krtani.jest zaworem broniącym wstępu do płuc. gdy człowiek wydobywa głos. Struny głosowe składają się z dwóch fałdów wyglądem przypominających wargi. Leży do przodu od części krtaniowej gardła. regulując w ten sposób wysokość dźwięków. że pożywienie i napoje ześlizgują się w głąb przełyku wiodącego wprost do żołądka. przepuszczając przechodzące przez nie powietrze. Chrząstki nalewkowate zmieniają swą pozycję. np. które biorą udział w tworzeniu wypowiedzi. powodując. ośrodki mowy. wydobywającym się z krtani. że mechanizm zawodzi. a wtedy płyny lub cząsteczki jedzenia wpadają do niewłaściwego kanału. klarnetu. które wprawione w drgania wytwarzają głoski. Chrząstki mają zdolność napinania lub rozluźniania strun głosowych. gardła oraz jamy ustnej: dlatego mężczyźni. Krtań jest umiejscowiona mniej więcej w środkowej części szyi na szczycie tchawicy. wytwarzając podstawowy dźwięk.steruje mózg. tak że przestrzeń pomiędzy nimi i strunami (szpara głośni) może przyjmować kształt od rozszerzonej litery V (podczas mówienia po zamkniętą szczelinę w trakcie przełykania). którzy na ogół posiadają pokaźniejsze krtanie. który następnie jest modelowany przez system rurek i otworów w instrumencie. Całością mowy . natomiast drugi . Krtań człowieka jest skrzynią głosową wyposażoną w struny. lecz odpowiedniej pozycji języka i zębów. gdyż to ona nadaje formę dźwiękom Przedni i boczny widok krtani. a lub e) nie wymagają przerwania strumienia powietrza. by utkwić w przewodzie poniżej krtani. wargi oraz podniebienie miękkie. Najważniejszymi organami są krtań.Mowa Mowa to jedna z najbardziej złożonych i delikatnych operacji dokonywanych przez ciało na nasze polecenie. To w korze mózgowej istnieją tzw.

głosek nosowych (m. Właściwości rezonacyjne różnych komór w jamie ustnej i układzie oddechowym stanowią o indywidualnych cechach naszego głosu. jaką odgrywają usta w procesie mówienia. ą) jest uzależniona od swobodnego rezonansu wjamie nosowej. jest przenoszona owymi kośćmi. które sami wytwarzamy. co sami mówimy.klatka piersiowa. gwarantuje naszej mowie poprawną dykcję i zrozumiałość. udowadnia. Obszar ten jest podzielony na ośrodek ruchowy mowy (Broca). Na dowód tego spróbujmy powiedzieć coś. dlaczego nasz głos zarejestrowany na taśmie magnetofonowej zdaje się brzmieć tak obco . zaś u osób leworęcznych . Podczas mówienia rezonują również kości czaszki . podobnie jak część jest wyłapywana przez uszy. jedynie kiedy jest wypełniona powietrzem. Przykładowo . mięśni twarzy i krtani Ośrodek czuciowy mowy interpretuje słowa Ośrodek ruchowy mowy (formułuje odpowiedź) Pozycja warg języka i podniebienia podczas wypowiadania dźwięku „ L " Powstawanie dźwięku niskiego Chrząstka tarczowataa w pozycji swobodnej Struny głosowe i T~ L Chrząstki nalewkowate rozsuwają się .62 / UKŁAD NERWOWY Polecenia wydawane przez okolicę ruchową w korze mózgowej sterują za pomocą impulsów nerwowch wszystkimi skomplikowanymi czynnościami składającymi się na proces mówienia. oraz ośrodek czuciowy mowy (Wernickego). języka. gdyż pozwala nam słyszeć to.w mniejszym stopniu . który w ten sposób uzyskamy.część fal akustycznych. nosowa.prawa. gardło (odcinek pomiędzy jamą ustną a przełykiem) oraz . które ściśle z sobą współdziałają z niewiarygodną wręcz szybkością. Artykulacja dźwięków Zamiana prostych dźwięków wytwarzanych w krtani na zrozumiałe słowa odbywa się przy istotnym udziale warg. W przypadku osób praworęcznych jest to na ogół lewa półkula. zatkawszy nos efekt komiczny. W dużym uproszczeniu na mowę składają się samogłoski i spółgłoski wszystkie samogłoski należą do głosek dźwięcznych. że przestrzeń jamy nosowej. stąd też biorą się różnice w brzmieniu głosów. c.nagrane zostają bowiem jedynie dźwięki przenoszone drogą powietrzną. Dźwięki wytwarzane przez struny głosowe przekształcają się w słowa dzięki pracy warg. i odwodzą struny głosowe Powstawanie dźwięku wysokiego A Napięte struny głosowe • &£» osób niesłyszących do czytania z ust dowodzi roli. n. W pobliżu nich są też umiejscowione ośrodki odpowiedzialne za koordynację: słuchu (dzięki którym rozumiemy mowę innych). Do tych ostatnich należą: cała jama ustna. klatki piersiowej oraz ust. języka. podniebienia miękkiego i komór rezonansowych. Kontrolę nad tymi wszystkimi narządami możemy sprawować dzięki setkom niewielkich mięśni. Kora ruchowa wysyła szczegółowe instrukcje do warg.wokalizacja tzw. a ponadto tłumaczy. zawiadujący mięśniami jamy ustnej i gardła. języka. podniebienia miękkiego oraz kształtowi ust. wizji (umożliwiające rozpozna- . Zjawisko to jest nie bez znaczenia. Ludzie różnią się między sobą kształtem nosa. Rola mózgu Mowa i pokrewne jej operacje zazwyczaj są skoncentrowane w jednej półkuli. interpretujący sygnały dźwiękowe nadchodzące drogami słuchowymi.

Podczas wydechu powietrza ośrodki ruchowe mowy dają równocześnie strunom głosowym sygnał do wkroczenia w strumień powietrza. regulującymi ciśnienie powietrza wpływającego i wypływającego z płuc.). a następnie otwieramy je. Wielkość nacisku wywieranego na płuca podczas wydechu reguluje prędkość. wydając dźwięk.np. Podczas szeptu struny głosowe są rozstawione szeroko. Gardziel Brodawki nadające górnej powierzchni języka chropowatą fakturę Mięśnie podniebienno-językowy i rylcowc-językowy pociągają język ku górze i tyłowi Mięsień gnykowo-językowy opuszcza język do pozycji spoczynku Kośćgnykowa . Kiedy odpowiedź jest „wymyślona". z jaką powietrze przechodzi przez szparę głośni .im szybszy prąd powietrza. wypowiadając dźwięk b najpierw zaciskamy razem wargi. które rozszerzają płuca. który wprawia je w wibracje i generuje prosty dźwięk. Podobnie jak krtań i wargi. pierwszą naszą czynnością jest rozpoznanie mieszaniny nadchodzących od uszu bodźców dźwiękowych dokonujące się w ośrodkach słuchowych kory mózgowej. również język bierze udział w artykulacji mowy-jest narządem nieodzownym dla komunikacji międzyludzkiej. Pień mózgowy steruje zarówno mięśniami międzyżebrowymi. języka i podniebienia miękkiego. do akcji wchodzą ośrodek ruchowy mowy i pień mózgowy. szeleszczącym s. tak by inne części mózgu biorące udział w procesie również mogły je rozpoznać i sformułować odpowiedź. znajdujące się pod nadzorem kory mózgowej.™ Mięsień bródkowo-językowy wysuwa język . tak że praktycznie nie drgają przy pędzie powietrza. grę na instrumentach muzycznych itp. Rozmowa to operacja niezwykle skomplikowana. czystym s a niewyraźnym. Fizyczną postać słowom nadają w głównej mierze ruchy warg. Kiedy ktoś się do nas odzywa. tym głośniejszy uzyskany dźwięk. i ściąga wargi Pociąga w górę i w bok górną wargę Wysuwa do przodu dolną wargę Obniża wargę dolną Poniżej: Położenie języka i otaczających go mięśni. Wargi odgrywają ważną rolę w produkcji mowy . a jedynie powodują lekkie tarcie. Ułożenie języka łie znaków pisarskich) oraz złożonych ruchów rąk (pozwalające na pisanie. tak by zatrzymać prąd wychodzącego powietrza. wypowiadanym przez osobę sepleniącą. Ośrodek czuciowy mowy dekoduje słowa. Przyczyn różnicy pomiędzy ostrym. należy szukać w sprawności działania mięśni języka.UKŁAD NERWOWY / 63 Mięśnie poruszające wargami Unosi górną wargę Po lewej: Ruchem warg rządzą pokazane obok mięśnie. jak i mięśniami brzucha.

że mózg musi stworzyć sobie „mapę" otoczenia. a jeszcze inne pozostają napięte. nosi nazwę uzgadniania. że schemat napięcia wszystkich innych mięśni. Po pierwsze musimy najpierw zorientować się. w wyniku którego mózg synchronizuje ruchy wszystkich mięśni. by kurczyły się we właściwej kolejności. Przy każdej wykonywanej czynności pewna grupa mięśni kurczy się. Taka mapa orientacyjna powinna zostać teraz odczytana przez mózg. zanim nauczy się koordynować wszelkie ruchy zamierzone. Oznacza to. Dzieci przychodzą na świat wyposażone jedynie w umiejętność reagowania odruchowego. Przykładem odruchów pozostałych u osoby dorosłej może być reakcja natychmiastowego wycofania ręki. zajść musi wiele zdarzeń. inna rozkurcza. Wszystkie te informacje muszą być na bieżąco porządkowane i przekazywane dalej w celu aktualizacji mapy i nanoszenia wszelkich koniecznych poprawek. pozwalającą zaplanować niezbędne ruchy. gdzie znajdują się szklanka i ręka oraz jaka jest pomiędzy nimi relacja. By ruchy łączyły się w logiczną całość. musi je Wysoki poziom koordynacji pracy mięśni osiągany przez czołowych sportowców (takich jak widoczny poniżej płotkarz). Zjawisko to zwie się postrzeganiem przestrzennym. jest możliwy przy udziale większej części mózgu. Ruchy oka współdziałają ze wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi. pozwalające na wykonanie ruchu pochylającego. W jaki sposób mózg steruje tą na pozór prostą czynnością? Zanim szklanka znajdzie się w naszej ręce. jak precyzyjnie nasz mózg potrafi sterować setkami mięśni tułowia i kończyn. by zapewnić stabilność reszcie ciała. musimy również pochylić się do przodu. Taki plan działania należy następnie przełożyć na język szczegółowych poleceń wydawanych mięśniom. gdy dotkniemy przypadkiem gorącego garnka. Wymaga to przemieszczenia środka ciężkości ciała. nie biorących bezpośredniego udziału w czynności podnoszenia szklanki. nakazanego przez mózg. ludzki mózg w drodze ewolucji wykształcił złożony system kontroli i wspomagania. . Aby poruszyć ręką i podnieść szklankę. powodując właściwe zmiany w tonusie mięśni. które następnie uzgodniają ruchy z nerwami i mięśniami pozwalającymi na precyzyjną kontrolę ruchów reszty ciała i ich koordynację w czasie. musi być stale kontrolowany i koordynowany. Znaczy to. Podczas ruchów zapoczątkowanych przez „planujące" partie mózgu nieprzerwany strumień informacji napływa ze wszystkich nerwów czuciowych w mięśniach i stawach. Na ten prosty odruch nakładają się ruchy kierowane bezpośrednio przez mózg. powiadamiając mózg o ich pozycji i etapie skurczu. Pierwszy etap koordynacji Nasze ciało. przy którym bledną współczesne komputery. pochylanie się nad stołem w celu sięgnięcia po szklankę herbaty. Cały działający na zasadzie odruchu mechanizm równowagi musi zostać uruchomiony. czyli koordynacji ruchów. Proces. Mechanizm koordynacji Dla lepszego zrozumienia zasady działania koordynacji przeanalizujmy czynność znaną z życia codziennego. np. by opracować strategię wzięcia szklanki ze stołu do ręki.Koordynacja ruchów Zwinne ruchy czołowych gimnastyków lub lekkoatletów udowadniają. by umożliwiać niczym nie zakłócone przeprowadzanie czynności.

grze na instrumentach muzycznych. wymagający udziału większości mózgowia. Pozwala to jednak wykształcić się pewnym połączeniom mózgowym. że może się wyprostować do pozycji pionowej. W dużej jednak mierze różnice w opanowaniu bardziej złożonych typów koordynacji ruchowej przez poszczególne osoby zależą od ich zdolności koncentracji podczas budowania wzorców (programów) ruchowych. stosowanych w wielu dyscyplinach sportowych czy innych umiejętnościach. Mózg musi następnie rozwiązać problem: jak poruszyć ręką i podnieść szklankę. podobnie jak orkiestra musi posiadać dyrygenta. by umożliwić ruchy ręki. . np. nerwy i mięśnie. a wszystko to odbywa się w przeciągu ułamka sekundy. której pora się nauczyć i która wymaga wielu prób i błędów. Zabawka przyciąga wzrok niemowlaka. Kiedy dziecko odkrywa. zostają stopniowo wypierane przez bardziej złożone sposoby poruszania się. wypracowuje odpowiednie wzorce komunikowania się z mięśniami. jest ostatnią sprawnością opanowywaną przez dziecko. odruch rozkładania rąk w obliczu zaskoczenia). jednak jest to proces coraz bardziej mimowolny. co znajduje się na podłodze. by dosięgnąć przedmiotu i że należy podejść w jego stronę. pierwotne odruchy. gdy okolica ruchowa kory otrzymuje instrukcje zachowania się w nowej sytuacji. Móżdżek Jądra podstawy mózgu Pozycja pozostałych części ciała zostaje tak dostosowana. Móżdżek kontroluje przebieg akcji. Oddzielne etapy każdego aktu ruchowego opanowane w ten sposób zostają zaprogramowane w rdzeniu kręgowym. angażujących do pracy mózg. Płat skroniowy z okolicami słuchowymi Móżdżek Podczas całego ruchu móżdżek weryfikuje informacje wysyłane do ręki i w miarę potrzeb nanosi na nie poprawki. Nie ulega wątpliwości. Nawet tak zwykłe czynności. Następnie dziecko odkrywa. aż wszystko. jak podnieść szklankę. Chodzenie to kolejna umiejętność. że nawet najprostsze wykonywane przez nas czynności w rzeczywistości składają się z licznych aktów ruchowych. Mózgi niektórych ludzi pod wieloma względami zdają się być lepiej wyposażone w chwili urodzenia niż mózgi innych. Pierwsze próby poruszania się nie są koordynowane: kończyny dosłownie „rozjeżdżają się" na wszystkie strony. móżdżek musi zacząć analizować nowy zestaw wiadomości dochodzących od ośrodków równowagi w pniu mózgowym. Stanowi podstawę dla nauki bardziej skomplikowanych ruchów. Wyższe współdziałanie Obejmuje ono uzgadnianie ruchów oka z wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi mózgowia. co wymaga pewnej koncentracji uwagi. Po osiągnięciu tego etapu polecenia wysyłane z mózgu do mięśni mogą być sys- tematycznie ulepszane do chwili. a następnie ruchami pozostałych części ciała. wzorce zachowań są kodowane również w mózgu. prowadzący do automatycznego wykonania wielu skomplikowanych czynności. Okolica ruchowa Okolica ruchowa wysyła informacje do mięśni ręki ze wskazówką. aąjpierw przećwiczyć. ponieważ jej ostre kolory stanowią silny bodziec dla ośrodków wzrokowych.UKŁAD NERWOWY / 65 tJak mózg kieruje sięganiem po szklankę herbaty Okolica przedruchowa W okolicy przedruchowej dokonuje się rozwiązanie problemu i plan działania zostaje przekazany do okolicy ruchowej. należy przeprogramować wzorzec. tak że od tej pory nie wymagają koncentracji umysłowej . jak chodzenie stanowiły nie lada trudność ruchową dla małego dziecka. współdziałając z ośrodkami ruchowymi kory mózgowej. jest dla dziecka dostępne. Jeżeli do wyuczonego układu ruchów wprowadzamy jakieś innowacje (np. W miarę rozwoju mózgu dziecka i wzrostu jego powiązań z innymi narządami. Szklanka zostaje podniesiona Diagram pokazuje. iż ten typ koordynacji. Okolica ruchowa Okolica przedruchowa Ośrodek ruchowy mowy Płat przedni Postrzeganie przestrzenne czucie somatyczne emieniowy czuciowy mowy potyliczny •bejmujący okolicę -zrokową Płat ciemieniowy Płat ciemieniowy otrzymuje informacje od narządów zmysłów pozwalające skonstruować mapę ułożenia ciała w odniesieniu do szklanki herbaty. podczas których móżdżek. z którymi się rodzimy (np. aby wszystkie jej instrumenty zgodnie zagrały melodyjny utwór. że wyciągnięcie ręki nie wystarcza. Gdy te względnie proste umiejętności zostaną opanowane do perfekcji. Warunkiem koniecznym dla ich uzgadniania jest logiczny układ. które prowadzą do skoordynowanego już raczkowania. Pojawiają się one w wyniku wyostrzenia zmysłów dziecka.ośrodki przedruchowe wydają polecenie „Idź!" i uruchomiony zostaje odpowiedni schemat poleceń. zmieniamy ułożenie stopy przez założenie butów na wysokich obcasach).

czyli dokrewne. umożliwiają przekazywanie wiadomości do narządów i pobudzają je do przeprowadzania rozmaitych procesów życiowych. Ponieważ fizjologicznie wszystkie hormony łączą się z metabolizmem. ich działania są tak skorelowane. które pomagają zapewnić harmonijne współdziałanie różnych narządów. zwane hormonami. Uwalniane przez nie do krwi substancje chemiczne.Rozdział 5 Nad wieloma funkcjami naszego organizmu czuwają gruczoły wewnątrzwydzielnicze. by wspólnie przynosiły pożądane efekty. w tym tak podstawowych. UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Wodór . jak wzrost czy rozmnażanie.

których oddziaływanie ogranicza się do okolic ich powstawania. Oddziałuje na ustrój już bhwilą uwolnienia przez gruczoł. zwanych wykonawczymi. tzw. lub decydowania. zwanych tak. Innym przykładem hormonu tkankowego . creślania szybkości. gdzie wywołują określone skutki. wydzielana przez |zeń nadnerczy. Gruczoły. nie zaś za pośredjjjictwem przewodu lub kanału.in. Hormon ten wędruje z krwią do pobliskiej trzustki i pobudza ją do wydzielenia wodnistych soków zawierających enzymy (katalizatory chemiczne) niezbędne w procesach trawiennych. produkowana w dwunastnicy w obecności pokarmu. Jednym z przykładów hormonu tkankowego jest sekretyna. Hormony ^wpływają na część autonomicznego adu nerwowego. iulina i hormony płciowe. Poszczególne sterydy nią się między sobą jedynie odmienną frdową odchodzących od pierścieni gałęzi. znana jest jako „hormon alki i ucieczki". czy inne prokty metaboliczne. Owe „powolne" horony biorą udział w podstawowych prosach życiowych. m. tak ze w nagłej trzebię organizm człowieka jest gotowy bo stawić czoło niebezpieczeństwu. rozprowadzane zaś .neuroprzekaźnika . i prawej: Adrenalina. to grupa bezprzewodowych gruczołów dokrewnych. Wedle klasycznej definicji hormony :aściwe to te.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 67 Hormony Hormony to chemiczni „posłańcy" naszego ustroju. Produkowane są w specjalnych gruczołach rozsianych po całym organizmie. włosy. Ustrój wytwaRozszerzone źrenice Bledniecie twarzy Spierzchnięte usta Pot Ptuco (pobudzające oddychanie) Nadnercze Serce (podwyższone ciśnienie krwi. Konstrukcja cząsteczki jest oparta |17 atomach węgla ułożonych w cztery Ączone pierścienie. przyspieszone akcja serca i tętno) Mięśnie (wzmożenie aktywności) Wątroba (podwyższony poziom glukozy i kwasów tłuszczowych) Żołądek (zamknięty w wyniku odcięcia dopływu krwi) Podwzgórze (otrzymujące ostrzeżenie o stresie lub niebezpieczeństwie) Śledziona (do przodu od nerki) Zwężenie powierzchniowych naczyń krwionośnych (ograniczony przepływ krwi) i lewej: Model cząsteczki sterydu. czy powinny idukować mleko. Należą do nich m. albo ucić się do ucieczki. rza też wiele innych hormonów. takich jak wzrost czy zmnażanie. ormony to białka. Wszystkie sterydy siadają tę samą strukturę cząsteczki. których głównym zadaniem jest wytwarzanie oraz uwalnianie większości hormonów ustrojowych.in. które są wydzielane przez tówne gruczoły dokrewne i które swym iałaniem wywierają przemożny wpływ cały organizm.jest acetylocholina.wraz z krwią do innych komórek somatycznych. z jaką zużywają te substancje pokarmowe i wyzwalają lergię. ttada się ona z atomów tlenu. ponieważ swą wydzielinę wyprowadzają ezpośrednio do krwi. wodoru oraz gla. Zahamowanie jej produkcji i dłuższy czas może mieć groźne stępstwa dla całego ustroju. lokalnych. iałanie hormonów W odróżnieniu od nerwów działanie więszości hormonów jest wolniejsze i bardej długotrwałe. jak gruoły zewnątrzwydzielnicze. . pochodne białka i sterydy. Do tych ostatnich zaliczają się irmony płciowe oraz hormony wydzielane : korę nadnerczy. rola hormonów sprowadza się do nitroli i regulacji przemian chemicz[ ch w komórkach wykonawczych. Adrenalina jest varzana nie tylko w obliczu zagrożenia ycznego. Ujmując rzecz bardzo ogóle. ale również w sytuacjach Iresowych. pośrednik w przekazywaniu komórkom mięśniowym pobudzenia nerwowego z rozkazem skurczu.

zwanych napięciem przedmenstruacyjnym. że działanie cAMP polega na uaktywnianiu enzymów wewnątrzkomórkowych dla przeprowadzania konkretnych reakcji i wytwarzania wymaganych produktów. I nie jest chyba przypadkiem. że stany przygnębienia lub lęku prowadzą nierzadko do zakłóceń w cyklu miesiączkowym.68/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Białka i sterydy Wszystkie hormony działają w ilościach śladowych.tych samych hormonów. hormon może zacząć działać jedynie pod warunkiem znalezienia w błonie komórki wykonawczej siedliska o odpowiednim kształcie. Niektóre z mediatorów chemicznych uwalnianych przez komórki nerwowe mózgu docierają do podwzgórza. Poziom hormonów może jednak ule- Oprócz sekrecji własnych hormonów przysadka mózgowa wywiera ogromny wpływ na wiele innych gruczołów dokrewnych. Wpływ na stany emocjonalne Silna korelacja mózgu z przysadką w dużym stopniu tłumaczy. tarczycy i gruczołów płciowych. powoduje uwolnienie glukozy z komórek 1 gromadzenie się jej we krwi. muszą zadziałać na komórki płata przedniego przysadki. Specjalne komórki nerwowe podwzgórza wydzielają czynniki uwalniające. należą do kategorii sterydowych. czyli sterydowej. przystępuje do wypełniania swej misji. Uważa się. czyli korę nadnerczy. które. które zawiadują menstruacjami.Hormony przysadki wywierające bezpośredni wpływ na ustrój Czerwony . nerki. podczas gdy wysokie poziomy hormonów w środkowej fazie cyklu mogą być wytłumaczeniem dobrego samopoczucia kobiet w tym okresie. po czym zostają albo wydalone. jest prawdopodobnie w dużej mierze przyczyną objawów. Rola podwzgórza Podwzgórze stanowi pomost pomiędzy układem nerwowym a gruczołami dokrewnymi. powoduje przyjęcie i spalenie glukozy przez komórki. Dotarłszy do punktu docelowego. który następuje tuż przed krwawieniem. dlaczego istnieje tak zdecydowany związek pomiędzy Ważniejsze hormony wydzielane w układzie dokrewnym Fioletowy . Reakcja każdej komórki zależy od jej składu chemicznego. Poziom estrogenu i progesteronu . Po wykonaniu zadania hormony zostają unieczynnione przez samą komórkę lub odtransportowane do wątroby. gać zmianom pod wpływem czynników emocjonalnych. Kiedy osiądzie w receptorze błonowym. Insulina z kolei to białko. gdzie następuje ich dezaktywacja i rozkład. również wytwarzany w trzustce. Nagły spadek poziomu hormonu.Produkcja hormonów regulowana przez przysadkę Decyduje o wzroście ustroju Brązowy Szary PROLAKTYNA Odpowiedzialna za produkcję mleka Zielony .hormon antydiuretyczny (ADH) i oksytocyna . produkowany pod wpływem obecności insuliny. że podczas miłosnej gry wstępnej. ponieważ hamuje produkcję hormonów. Pod względem chemicznym istnieją dwie kategorie hormonów: hormony będące białkami lub pochodnymi białek oraz hormony 0 budowie pierściennej. Sądzi się. Dwa hormony uwalniane przez płat tylny przysadki . Tymczasem sama myśl o akcie płciowym z osobą fizycznie odpychającą działa dosłownie jak „wyłącznik". Hormony tropowe przysadki wpływają na aktywność nadnerczy. czyli pobudza wytwarzanie cAMP (cyklicznego adenozynomonofosforanu). że jest to również czas najwyższej płodności u kobiet i najwyższej pobudliwości seksualnej. zmuszając je do uwolnienia hormonów.są wydzielane w podwzgórzu pod ścisłą kontrolą bodźców nerwowych. Wiele kobiet zauważyło zapewne. Istnieje również związek komórek nerwowych podwzgórza z funkcjami wydzielniczymi przedniego płata przysadki. natomiast hormony tarczycy wytwarzane są na podstawie białka i są pochodnymi białkowymi. W niektórych przypadkach do wypełnienia zadania wystarczy jedna milionowa grama tej substancji. Jedną z jego głównych funkcji jest przekazywanie impulsów i bodźców na drodze pomiędzy mózgiem i takimi narządami. gdzie zostaje zużytkowana jako paliwo dostarczające energii dla czynności fizycznych. w bezpośrednim następstwie dochodzenia do mózgu bodźców przyjemnościowych. Hormony płciowe i hormony wydzielane przez zewnętrzną część. może mieć ogromny wpływ na nastrój kobiety. jak np.Hormony tropowe przysadki (oddziałujące na gruczoły podległe) Żółty HORMON WZROSTU Pomarańczowy . albo wykorzystane jako materiał na cząsteczki nowych hormonów. W okresie przekwitania. czyli meno- . rośnie poziom estrogenu i progesteronu. podczas gdy glukagon. Tak więc cAMP. aby doszło do sekrecji hormonu.Hormony produkowane niezależnie Niebieski OKSYTOCYNA Rozpoczyna akcję porodową HORMON ANTYDIURETYCZNY Utrzymuje poziom wody w organizmie HORMON TARCZYCY Pobudza wszystkie układy do aktywności PARATHORMON Reguluie gospodarkę wapniową ustroiu ADRENALINA Mobilizuje ciało do wysiłku fizycznego KORTYZON Pomaga przeciwdziałać stresowi ALDOSTERON Kontoroluje poziom sodu we krwi INSULINA Obniża poziom cukru we krwi ESTROGEN I PROGESTERON Regulują cykl menstruacyjny i utrzymują ciążę (Męskie cechy płciowe znajdują się pod kontrolą testosteronu) hormonami a emocjami.

Ciekawostką może być jednak to. Zmiany nastroju mogą być również wywołane czynnikami psychicznymi.powodująca wydzielanie pokarmu. że jajniki przestają reagować na hormon folikulotropowy i zaprzestają produkcji estrogenu oraz progesteronu. kobieta nierzadko doświadcza sporych wahań emocjonalnych. W trakcie karmienia dziecko ssące brodawkę sutkową ściąga mleko w dół przewodami mlecznymi.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 69 Powiększenie zrazika gruczołowego Mięsień • Dodatkowa tkanka tłuszczowa i gruczołowa Powiększone pęcherzyki gruczołowe Przewody mleczne w zwiększonej liczbie i wielkości Po p r a w e j : Za produkcję mleka w gruczole mlecznym są odpowiedzialne dwa hormony przysadki mózgowej: prolaktyna pobudzająca pierś do wytwarzania mleka. Sekrecja mleka następuje w warstwie wyściełającej pęcherzyki gruczołowe (powyżej). pauzy. że nagłe wycofanie hormonów z systemu po porodzie może mieć podobne skutki psychiczne jak menopauza. . oraz oksytocyna . Jest to spowodowane częściowo tym.

Uwolnienie niektórych hormonów bywa hamowane przez substancje krążące wraz z krwią. płat przedni w znacznym stopniu posiada zdolność samodzielnego stanowienia o sekrecji. Jest połączona z podwzgórzem za pomocą lejka zbudowanego z tkanki nerwowej i ściśle współdziała z tym obszarem mózgu. Są przenoszone przez specjalną siatkę żył zwanych przysadkowym układem wrotnym. Płat tylny i podwzgórze stanowią zatem swoisty układ scalony. Ostania ją zagłębienie w kości zwane siodłem tureckim. czyli kontrolujących wydzielanie hormonów. działające na przysadkę. a więc rozmaitych procesów chemicznych. Oznacza on. działającymi na położoną o parę milimetrów dalej przysadkę. a ponadto produkuje jeden lub dwa hormony oddziałujące wprost na tkanki. Za przykład może służyć hormon tyreotropowy (TSH). Gruczoł ten jest podzielony na dwie. praktycznie niezależne od siebie pod względem czynnościowym. istnieje między nimi relacja funkcjonalna. Budowa i funkcja Przysadka jest osadzona w ochronnym zagłębieniu zwanym siodłem tureckim. stanowi niezwykle ważną zasadę sterowania wieloma hormonami przysadkowymi. gdy jego poziom we krwi jest wysoki. Skoro płat przedni nie posiada bezpośrednich dróg nerwowych łączących go z podwzgórzem. jest połączona z podwzgórzem za pomocą lejka. części. Uwolnienie TSH przez przysadkę zostaje zahamowane. gdyż ujemne sprzężenie zwrotne. zwany ujemnym sprzężeniem zwrotnym. Stamtąd wędrują wyspecjalizowanymi włóknami nerwowymi do płata tylnego przysadki. Mimo że większość poleceń dotyczących uwalniania hormonów nadchodzi z podwzgórza. Przysadka leży u podstawy mózgu. Układ ten rozciąga się pomiędzy podwzgórzem a przysadką. Nie tylko wytwarza własne hormony. Położenie i budowa przysadki mózgowej Tętnice przysadkowe górne Skrzyżowanie nerwów wzrokowych Podwzgórze Ptat tyl ny przy sadki 1 Żyły wo!i e Ciało suteczkowate Opona twarda I Lejek Przysadka mózgowa jest podwieszona od spodu mózgowia. Przedni płat przysadki wydziela hormony uaktywniające inne gruczoły w organizmie. Taki mechanizm. która uwalnia je w momencie. że poziom hormonu obwodowego wyprodukowanego w gruczole podległym przysadce nigdy nie może przekroczyć pewnej wartości. jego działanie jest uzależnione od serii czyników uwalniających i hamujących. gdy podwzgórze otrzyma odpowiednie dane o stanie organizmu. przerwie produkcję odpowiedniej tropiny. ale również wpływa na produkcję hormonalną pozostałych gruczołów. Niektóre z tych czynników same są hormonami podwzgórzowymi.Gruczoły dokrewne Przysadka mózgowa jest „głównodowodzącym" gruczołem ustroju. . Tylna część. Powiększenie siodła jednoznacznie wskazuje na zmiany chorobowe przysadki i konieczność przeprowadzenia badań. czyli hormonu pobudzającego wytwarzanie danego hormonu obwodowego. których zadaniem jest zapewnienie sprawnego funkcjonowania wszystkich części organizmu. które z łatwością da się zobaczyć na zdjęciach rentgenowskich czaszki. zwana płatem tylnym przysadki. Chociaż nie jest połączony bezpośrednio z podwzgórzem. Jest związana z uwalnianiem tylko dwóch głównych hormonów. które faktycznie są wytwarzane w podwzgórzu. dopingujący tarczycę umieszczoną w szyi do produkcji jej własnego hormonu. Przysadka i podwzgórze wspólnie kontrolują wiele aspektów metabolizmu ustrojowego.

Wytwarza również wiele substancji zwanych neurofizynami. które powędrują do żył wrotnych i powrócą do przysadki. Pozostała ilość przejdzie przez podwzgórze. że działają one tak. Przedni płat przysadki uwalnia również hormony FSH (folikulostymulinę) oraz LH (hormon luteinizujący). natomiast gruczoł kory nadnerczy pozostaje pod wpływem hormonu ACTH (adrenokortykotropowego). że u osobników męskich oksytocyna może być związana z wywoływaniem orgazmu. W rzeczywistości jej rola w ustroju męskim nie jest do końca jasna. by kontrolować uwalnianie różnych hormonów. Oznacza to. Odgrywa też istotną rolę w pobudzaniu wydzielania mleka przez gruczoł mleczny w procesie laktacji. Część owego hormonu powróci do przysadki i na zasadzie sprzężenia zwrotnego dokona regulacji produkcji. w sytuacji stresowej. a więc hormonów regulujących pracę gruczołów płciowych. Nie ma jednak dowodu na to.hormony tropowe .są związane z kontrolą podległych im gruczołów: tarczycy. Hormony przysadkowe Przedni płat przysadki mózgowej produkuje sześć zasadniczych hormonów. Cztery z nich . Tak jak gonadotropiny. np. W przypadku braku hormonu wraz z moczem wydalane jest więcej wody z organizmu. Daje sygnał do rozpoczęcia akcji porodowej i powoduje skurcze macicy. że tkanka nerki może w miarę konieczności bardziej lub mniej nasiąkać wodą odciąganą z moczu opuszczającego kanaliki. prolaktyna odgrywa znacznie bardziej złożoną rolę w organizmie kobiecym niż w męskim. że jej nadmiar prowadzi do zaburzeń chorobowych. któremu podlega przysadka.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 71 Czynności hormonalne przysadki mózgowej ^Naczynia włosowate podwzgónza Ko jelnicze podwzgórza Tętnica podwzgorzowa Neurohormony podwzgórza przepływają włóknami nerwowymi Układ wrotny przysadki Oksytocyna: Odpowiedzialna za rozpoczęcie akcji porodowej i wydzielanie mleka Płat przedni przysadk Żyła przysadkowa ADH: Kieruje gospodarką wodną ustroju TSH: Dopinguje gruczoł > tarczowy do produkc i ACTH: Pobudza wydzielanie hormonu nadnerczy- Prolaktyna: Przyczynia się do wytwarzania mleka Hormon wzrostu: Reguluje wzrostorganizmu FSHiLH: Kontrolują produkcję estrogenu. Przypuszcza się. Rola oksytocyny jest mniej jasna. Prolaktyna jest jednym z dwóch hormonów płata przedniego. prolaktyna łączy się blisko z funkcjami rozrodczymi organizmu. FSH i LH stymulują wytwarzanie hormonów męskich i nasienia. oraz dodatkowym sygnałom nadchodzącym z podwzgórza. Ogólny poziom hormonu tarczycy i kortyzonu z kory nadnerczy jest utrzymywany dzięki układowi regulacyjnemu (sprzężenie zwrotne). bez uprzedniego pobudzania innych gruczołów. Określane są one mianem gonadotropin. których znaczenie nie zostało do końca poznane. rozpoczynając wytwarzanie neurohormonów. chociaż wiadomo. które wydają się oddziaływać bezpośrednio na tkanki. nadnerczy i gonad (jąder u mężczyzn i jajników u kobiet). . Pobudzają sekrecję dwóch głównych hormonów płciowych: estrogenu i progesteronu. ADH jest związany z gospodarką wodną ustroju. które w organizmie kobiecym sprawują kontrolę nad cyklem miesiączkowym. Wpływa na zdolność kanalików nerkowych do zatrzymywania lub uwalniania wody. jak „prawdziwe" hormony. Po sekrecji AiDH do krwi nerki zatrzymują wodę. Podobnie jak gonadotropiny. W przypadku mężczyzn Cztery z hormonów przysadkowych działają pobudzająco na inny narząd wytwarzający pokrewny hormon. progesteronu i testosteronu Progestęron Estrogen — Testosteron Tylny płat przysadki mózgowej uwalnia dwa hormony: antydiuretyczny (ADH) oraz oksytocynę. Aktywność gruczołu tarczowego jest wywołana przez TSH.

jeśli chodzi o funkcjonowanie gruczołu tarczowego. jednak jego rola nie zanika w późniejszym okresie życia . Sytuacja ta ulega dalszym komplikacjom z uwagi na fakt. że hormon tarczycy występuje w dwóch wersjach.72/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO U kobiet prolaktyna pobudza wydzielanie mleka. Hormon uwalniany z tarczycy ma na ogól formę tyroksyny. czyca osoby dorosłej waży około 20 gramów. Miąższ tarczycy. Stężenie wytworzonego TSH wzrasta wraz ze spadkiem poziomu tyroksyny w ustroju. tarczyca poddaje się kontroli przysadki mózgowej. Sama przysadka z kolei pozostaje pod wpływem podwzgórza . Oba płaty połączone są mostem tkankowym zwanym węziną. Wyprodukowany przez przysadkę TSH zwiększa ilość hormonu tarczycy. ma on dbać o właściwy wzrost organizmu. Trudno jest sprowadzić rolę tyroksyny do jednej czynności. Pomimo że tarczyca uwalnia do krwi pewne ilości T3. Powierzchnia jąder owych komórek pokryta jest receptorem reagującym na obecność hormonu. Gruczoł tarczowy Przekrój przez tarczycę Lewy i prawy płat tarczycy Tętnica Komórki produkujące tyroksynę Jama wypełniona koloidem przechowującym tyroksynę Luk aorty Tętnice tarczowe .tyroksynę. Drugi wspomniany hormon płata przedniego to hormon wzrostu. znajduje się w szyi. Niedobór jodu w diecie powoduje zaburzenia pracy tarczycy i nadmierny rozrost gruczołu określany mianem wola nagminnego. wiadomo. w efekcie czego ilość hormonu tarczycy we krwi jest względnie stała. Najaktywniejszym hormonem na poziomie komórkowym jest jednakże trójjodotyronina (T3). z którą wiąże się hormon tarczycy i od której jest odszczepiany pod wpływem enzymów. Jak sugeruje nazwa. Ostatecznie działanie hormonu przejawia się w zwiększeniu zużycia energii przez komórkę. zostaje ona prawdopodobnie przechwycona z krwi przez komórki somatyczne. Jest niezwykle ważny w okresie dzieciństwa i dorastania. Podobnie jak wiele innych gruczołów dokrewnych. jabłka Adama i tchawicy. Składa się z dwóch płatów położonych na przedniej i bocznych powierzchniach tchawicy. Czasami odchodzi od niej dodatkowy środkowy płat piramidowy.poziom TSH będzie wzrastać w miarę uwalniania hormonu tropowego TRH (tyreotropiny) z podwzgórza. jest zbudowany z pęcherzyków: są to wysepki tkankowe zawierające skupienia koloidu . Choć dokładna funkcja tyroksyny nie jest znana. Uwolniwszy się z gruczołu. Na powiększeniu widzimy wycinek tarczycy z ukazaniem komórek produkujących i magazynujących główny hormon . Pociąga to za sobą obniżenie poziomu aktywności hormonu tarczycy w tkankach. nawet jeśli jego zawartość we krwi jest wystarczająca. posiadająca trzy atomy jodu. Obecna w dużych ilościach hamuje również owulację i cykle miesiączkowe. oglądany przez mikroskop. TarPoniżej: Rysunek anatomiczny ilustruje położenie gruczołu tarczowego względem sąsiednich części gardła. Gruczoł tarczowy Gruczoł tarczowy. zwaną „odwróconą" T3. przekształcana w tkankach w T3. w zależności od zawartej liczby atomów jodu. Dlatego też kobiety karmiące piersią mają niewielkie szansę na zajście w ciążę (choć z drugiej strony karmienie nie jest absolutnie niezawodną metodą antykoncepcyjną). Składnikiem niezastąpionym. Zwiększa on również ilość produkowanego przez nią białka. czyli czterojodotyroniny (T4). że jest niezbędna dla życia.tyroksyny. którego każdą ilość bardzo sprawnie wychwytuje z krwi. zwany pospolicie tarczycą. jest jod.substancji białkowej. składającej się z czterech atomów jodu. Zadaniem tego gruczołu jest produkcja hormonu . Tarczyca to jedyny narząd wymagający jodu. natomiast zmniejsza się w przypadku jej wzrostu. nieco poniżej krtani.określa on sposoby przemiany węglowodanów w tkankach somatycznych. Niekiedy dochodzi do odwrócenia procesu przemiany i T4 zostaje zamieniona w nieczynną pochodną. głównym jej produktem jest • T4.

może być ukryta wewnątrz tarczycy (patrz rysunek) lub w gardle. Przytarczyce są tak niewielkie. Hormon tyreotropowy (TSH) Gdy spada poziom hormonu tarczycy (po lewej). co prowadzi do wzrostu jego stężenia we krwi. a także hormon wytwarzany przez gruczoły przytarczyczne zwany parathormonem (PTH). przysadka wstrzymuje sekrecję TSH.przy nadpodaży wapnia przytarczyce ograniczają lub wstrzymują sekrecję PTH.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 73 Przytarczyce pomagają sprawować kontrolę nad stężeniem wapnia w ustroju. Odwrotnie . Przy zbyt niskim stężeniu wapnia przytarczyce wydzielają zwiększoną ilość PTH uwalniającego wapń z kości. Gruczoły przytarczyczne dolne Tchawica przytarczyczne cjorne W^^ Współzależność przysadki i tarczycy Gruczoły przytarczyczne Przytarczyce to dwie pary niedużych gruczołów usytuowanych za tarczycą.co ciekawe . Stężenie wapnia w organizmie musi być utrzymane w stałych granicach. dolna zaś może być ukryta w utkaniu tarczycy lub niekiedy po prostu w głębi ściany gardła. To właśnie jest obszar działania gruczołów przytarczycznych: pilnują one równowagi poziomu wapnia. w przeciwnym bowiem wypadku mięśnie przestają funkcjonować i może dojść do nadmiernej pobudliwości skurczowej mięśni. że stanowi główny budulec kości i zębów. że ledwo dostrzegalne. przysadka mózgowa wydziela TSH (hormon tyreotropowy) pobudzający jego produkcję. Górna para znajduje się za tarczycą. lecz również z uwagi na kluczową rolę w pracy mięśni i komórek nerwowych. Gdy ilość hormonu tarczycy jest zadowalająca (po prawej). Górna para jest umieszczona za gruczołem tarczowym. Odgrywają one główną rolę w sterowaniu gospodarką wapniową ustroju. Chrząstka tarczowata Gruczoły przytarczyczne Absorbcja wapnia do krwi jest regulowana przez witaminę D 3 . której źródłem jest światło słoneczne i niektóre pokarmy. Wapń to niezwykle istotny pierwiastek: nie tylko z racji tego. . Dola para natomiast . czyli tężyczki. obniżając poziom pierwiastka.

Pomiędzy zrazikami odnaleźć można niewielkie grupy komórek zwane wyspami Langerhansa: stanowią one podstawę „drugiego wcielenia" trzustki jako narządu dokrewnego wydzielającego insulinę. który wydziela do jelit. spowodowaną uszkodzeniem komórek produkujących insulinę. Niedobór tego hormonu wywołuje cukrzycę . kortyzonu i adrenaliny. Położenie trzustki ' Punkt. tworzące wspólnie tzw. Jeśli poziom cukru we krwi zaczyna przekraczać wartość progową. jednak nieustannie prowadzi się badania nad tym zagadnieniem. co prowadzi do wzrostu poziomu cukru we krwi. Zazwyczaj dodatkowym zabezpieczeniem są środki farmakologiczne pobudzające trzustkę do wzmożonej produkcji insuliny. jak dochodzi do takiego uszkodzenia. jako że pomaga ona utrzymać stały poziom cukru. Nie wiadomo dokładnie. Każdy przewodzik łączy się z przewodzikami biegnącymi od innych zrazików. W przypadku nieobecności insuliny w ustroju zanika mechanizm równoważenia poziomu cukru. który ciągnie się w lewo od kręgosłupa. cukrzycę typu dorosłych. przed kręgosłupem. Prawie wszystkie jej komórki pełnią funkcję sekrecyjną. Trzustka jest położona na tylnej ścianie brzucha.74/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Trzustka Trzustka to jeden z największych gruczołów organizmu. gdyż cukier znajdujący się we krwi nie może zostać przekształcony w paliwo dla komórek. nie wiadomo. gdzie zostaje spalony jako źródło energii. jednakże obniża się wrażliwość tkanek na jej działanie. Celem insuliny jest obniżanie stężenia cukru we krwi do poziomu normalnego. aparat wysepkowy odpowiada uwolnieniem insuliny do krwi. Większość diabetyków cierpi na tzw. do przodu od górnej części aorty brzusznej i żyły głównej dolnej.zgrupowania komórek zewnątrzwydzielniczych skupionych wokół ślepych zakończeń krótkich przewodzików. Prowadzi to wprost do cukrzycy. by razem dołączyć do głównego przewodu ciągnącego się środkiem trzustki. Rodzaj cukrzycy rozwijającej się niespodziewanie w następstwie bezwzględnego niedoboru insuliny najczęściej dotyczy ludzi młodych i dzieci. Wydaje się.moczówka cukrowa. Typ drugi to moczówka prosta (diabetes insipidus). zatem częścią kuracji jest odpowiednia dieta prowadząca do ograniczenia zapasów cukru. Aktywność insuliny powoduje przeniesienie cukru z krwi do komórek somatycznych. wktoiym przewód żółciowy wspólny i główny pizewod trzustkowy uchodzą razem do dwunastnicy Pęcherzyk żółciowy Żołądek . nierzadko w normalnych ilościach. niezbędną dla ustroju. Jakie dokładnie znaczenie ma glukagon dla naszych codziennych czynności. oraz odgrywa ważną rolę w procesie trawienia jako gruczoł wydzielający do jelita cienkiego enzymy trawienne. Podstawowym składnikiem trzustki są zraziki . którą leczyć da się tylko przez zastrzyki insuliny uzyskiwanej od zwierząt lub produkowanej sztucznie. Trzustka pełni dwojaką funkcję: produkuje hormony-insulinę i glukagon-pozwalające utrzymać zrównoważony poziom cukru w ustroju. nie zaś do krwi. produkują również hormon o nazwie glukagon. np. Wysepki. Większość diabetyków cierpi na niedobór insuliny wywołany niewydolnością trzustki.moczówka. którego najważniejszym hormonem jest insulina. np. Zaczyna ona wówczas przeciwdziałać skutkom działania innych hormonów. aparat wysepkowy. Typ pierwszy to diabetes mellitus . które podwyższają stężenie cukru w krwiobiegu. którego działanie polega na podnoszeniu poziomu cukru. stąd też zwana jest cukrzycą młodzieńczą. Wyróżnia się dwa typy schorzenia zwanego diabetes . które na ogół rozumie się pod nazwą cukrzycy. że niektóre osoby są bardziej podatne na rozwój cukrzycy niż inne oraz że wywołać ją może nawet pojedyncze wydarzenie. niezwykle rzadko spotykana. Jest również gruczołem zewnątrzwydzielniczym. a właściwie dwa zespolone gruczoły. Pozostała jej część składa się z trzonu i ogona. Choroba ta często idzie w parze z otyłością. infekcja. Jest ona gruczołem dokrewnym. W przypadku tej odmiany trzustka produkuje co prawda insulinę.chorobę. wynikająca z zaburzeń w czynnościach przysadki mózgowej. czyli schorzenie. Na szczęście może ona być opanowana za pomocą zastrzyków insuliny otrzymywanej z trzustki świń lub bydła. Wokół głowy trzustki okręcona jest dwunastnica.

zostaje ona uwolniona z wątroby.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO/75 Produkcja insuliny w organizmie Tętnica śledzionowa transportująca natlenowaną krew Przewód żółciowy wspólny Żyta krezkowa dolna Komórki B wytwarzające insulinę Komórki A wydzielające glukagon Zraziki produkujące enzymy trawienne. Niektórzy. a insulina umożliwia komórkom jej zużycie. W wypadku zwiększonego zapotrzebowania komórek na energię.może swobodnie gromadzić się w wątrobie. odprowadzane do jelita poprzez przewód trzustkowy 9 O Insulina Glukagon Rola insuliny Powyżej: Insulina i glukagon powstają w wysepkach Langerhansa. Tkanki o • Przedstawiony powyżej podział cukrzyc na dwa typy jest niestety wielkim uproszczeniem. w tym również dzieci. przeważnie cierpią na cukrzycę młodzieńczą.niezbędna komórkom do spalania w przemianie materii . W rzeczywistości oba te rodzaje występują łącznie. Przedostają się do żyły wrotnej poprzez żyłę śledzionową i regulują poziom cukru w ustroju. Insulina działająca normalnie Po lewej: W trakcie produkcji insuliny w trzustce glukoza . . Niedobór insuliny wywołuje cukrzycę: jej leczenie polega na uzupełnianiu tego niedoboru. natomiast pacjenci w podeszłym wieku na ogół wymagają iniekcji insulinowych dla obniżenia poziomu cukru. a co za tym idzie na glukozę.

produkcja adrenaliny spada i organizm powraca do normalnego stanu. iż utrata dużej ilości soli pociąga za sobą odwodnienie ustroju. a w następstwie ograniczenie objętości i ciśnienia krążącej krwi. np. Gwałtownie wzrasta produkcja adrenaliny przyspieszającej i wzmacniającej bicie serca. są zarówno natury fizycznej. jak sama nazwa wskazuje. są umieszczone nad nerkami. nadciśnienia tętniczego. że ktoś „blednie ze strachu". względnie żyjemy pod stałą presją.szybki materiał energetyczny.76/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Hormony nadnerczy i ich działanie Źródło Rdzeń nadnerczy Hormon Adrenalina Działanie Mobilizuje organizm do wysiłku fizycznego Gruczoły nadnerczowe albo nadnercza. co z kolei odbija się na sprawności serca jako pompy tłoczącej. Stresy i zagrożenia. Każdej cząsteczce soli w organizmie towarzyszy duża liczba cząsteczek wody. Razem znane są jako „hormony walki lub ucieczki". Sól decyduje o objętości krwi będącej w obiegu. Efektem działania adrenaliny jest ponadto zamiana zmagazynowanego w wątrobie i mięśniach glikogenu w glukozę . lub jeśli jesteśmy nieustannie w stanie nadpobudzenia emocjonalnego. Rdzeń nadnerczy jest ściśle związany z układem nerwowym.stąd też nierzadko mówimy. Rdzeń nadnerczy jest miejscem sekrecji adrenaliny i pokrewnej jej noradrenaliny. z których najważniejsze to aldosteron i kortyzon. co w rezultacie prowadzić może do rozwoju zaburzeń stresopochodnych. płasko spoczywając na ich biegunach. Zasadniczym hormonem tej grupy jest aldosteron. działający jako przekaźnik chemiczny w wydawaniu nerkom polecenia ograniczenia ilości soli wydalanej z moczem. w obliczu których staje współczesny człowiek. kierując główny strumień krwi ku sercu . że jest to gruczoł odpowiedzialny za mobilizację organizmu do działań natychmiastowych. przezwyciężyć stres lub wykonać trudne zadanie. Aldosteron: Istnieją trzy typy sterydów. zwiększają gromadzenie wody w ustroju. Oznacza to. Serce napotyka wówczas trudności Gruczoły nadnerczowe Noradrenalina Utrzymuje jednakowe ciśnienie krwi Kora nadnerczy Aldosteron Reguluje wydalanie soli przez nerki Zapewnia równowagę sodowo-potasową w ustroju Kortyzon Pobudza wytwarzanie i przechowywanie glukozy będącej źródłem energii Bierze udział w rozkładzie tłuszczów w organizmie Bierze udział w przemianie węglowodanów i białek Hormony płciowe Uzupełniają działanie hormonów płciowych wydzielanych przez gonady . potrzebnego. jak i psychicznej. z których każdy ma odmienne zadanie. organizm pozostaje w stanie mobilizacji. Kora nadnerczy Okalająca rdzeń kora nadnerczy wydziela kilka hormonów znanych jako sterydy (streoidy). Części te wydzielają różne hormony. by stawić czoło niebezpieczeństwu. posiadające trzy całkiem odmienne funkcje fizjologiczne. ponieważ przygotowują ciało do wykonania dodatkowego wysiłku. co nie powinno dziwić zważywszy. Bez względu jednak na ich rodzaj reakcje organizmu są zawsze fizyczne. Powoduje to podwyższenie ciśnienia i równoczesne zwężenie obwodowych naczyń krwionośnych. Jeśli jednak zagrożenie lub stres są długotrwałe. zwane hormonami elektrolitów. Każdy gruczoł składa się z dwóch wyraźnie odrębnych części: środkowego rdzenia i zewnętrznej osłony kory. Gdy niebezpieczeństwo mija lub znika przyczyna stresu. Pierwsze.

Czynność ta jest kontrolowana przez hormon nadnerczy aldosteron.to testosteron. Gdy zawartość kortyzonu w ustroju jest zbyt niska. Regulacja kortyzonowa Kortyzon jest tak ważny dla funkcjonowania organizmu. w sytuacjach stresowych. Kortyzon. męskich hormonów płciowych. Utrzymywane są tam za pomocą układu nośników zwanego pompą sodowo-potasową. androgeny nadnerczowe. spada stopień aktywności reninotwórczej nerek i stężenie aldosteronu we krwi powraca do normy. Organizm sam nie potrafi produkować zwiększonych ilości kortyzonu. Sekrecja aldosteronu jest kontrolowana przez reninę . obie te substancje podlegają mechanizmowi sprzężenia zwrotnego. Dla kontrastu . odpowiedzialny za zwiększanie masy mięśniowej. że pełni kluczową rolę w metabolizmie (procesach przemiany materii niezbędnych dla podtrzymania życia).hormon wytwarzany w nerkach.jak również produkcję sterydów -jest przysadka mózgowa. Główny męski hormon płciowy . insulina. lecz nie jedynym. spośród których najważniejszy to kortyzon. jeżeli poziom jest zbyt wysoki. hormonem podnoszącym poziom cukru. .in. Mechanizmem regulującym jego produkcję . która leczona jest przez podawanie tabletek lub zastrzyków insulinowych. są odpowiedzialne za podnoszenie poziomu glukozy we krwi. a więc cukrzycy. oprócz tego.funkcjonuje wyłącznie jeden hormon obniżający poziom cukru. istnieje większe prawdopodobieństwo wystąpienia niedoboru hor- monu obniżającego. pozostawiając w niej komplementarne jony potasowe. Nerki utrzymują poziom równowagi pomiędzy ilością soli wydalanej z moczem lub z potem a ilością soli zatrzymywanej w organizmie. Taki układ potencjałów jest niezbędnym warunkiem do przekazywania impulsów nerwowych poprzez błonę komórkową. Większość jonów sodu znajduje się w płynie zewnątrzkomórkowym. Podobnie jak w przypadku aldosteronu i reniny. Regulacja poziomu soli Równowaga elektrolityczna w komórce (pompa sodowo-potasowa) Utrata soli z potem Potas wchodzący do :omórki zrównoważon1 przez opuszczający ją sód Błona komórkowa Płyn zewnątrzkomórkowy Nadnercze • Nerka Torebka ciałka nerkowego (Bowmana) Moczowód Pęcherz- Krew tętnicza Krew żylna Wchłanianie zwrotne soli w kanalikach nefronu w dotłoczeniu wystarczającej ilości krwi do tkanek. gdy jego poziom jest za wysoki. jak np. Gdy zatem zwiększa się zapotrzebowanie energetyczne. tj. gruczoł ogranicza produkcję i stężenie kortyzonu maleje. Kortyzon: Hormony cukrowe. Jeżeli jednak w wyniku powziętych działań medycznych normalny poziom kortyzonu zostanie podwyższony (np. a ponadto rzutuje na ilość krwi będącej w obiegu. w którym zanurzone są komórki. jest też nieodzowny dla układu odpornościowego. Kortyzon jest ważnym. Hormony płciowe: Ostatnią grupą hormonów powstających w nadnerczach są tzw. Wydziela je kora nadnerczy. że jego sekrecja musi być pod ścisłą kontrolą. Przysadka wydziela hormon ACTH. w celu zapobieżenia odrzuceniu przeszczepu). odporność na zakażenia obniża się. przysadka uwalnia ACTH i jego poziom wzrasta.męskie i żeńskie gruczoły płciowe.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 77 Chlorek sodu (sól kuchenna) jest istotnym składnikiem płynu. Sterydy ana- boliczne są sztucznymi pochodnymi m.obecny również w mniejszych ilościach u kobiet . kortyzon rozpoczyna akcję przemiany białek w glukozę. Glukoza stanowi podstawowy surowiec energetyczny organizmu. by wspomagały pracę hormonów płciowych produkowanych w jeszcze większych ilościach przez gonady . Z uwagi na tę nierównowagę. Układ ten działa niejako na zasadzie huśtawki: przy niskim poziomie aldosteronu nerki produkują reninę i poziom hormonu zaczyna się podnosić. gdy jej poziom w ustroju jest zbyt niski. pobudzający wytwarzanie kortyzonu. który nakazuje nerkom zredukowanie ilości wydalanej soli w przypadku. Usuwa on sód z wnętrza komórki. stanowiącego system obrony ustroju przed zakażeniami i uszkodzeniami.

Rysunek pokazuje położenie trąbki słuchowej (Eustachiusza) względem jamy nosowej. krtań i tchawicę. czyli oddychaniem. ODDECHOWY Jama nosowa Ucho środkowi. łączące się z tyłu z przewodem nosowo-gardłowym. Każda połowa jest podzielona trzema małżowinami na trzy przewody nosowe. a uboczne produkty jego przemiany są usuwane podczas wydechu. Proces zwany respiracją. gardło. jest rozcięta pionową przegrodą nosową na dwie połowy: prawą i lewą. Żuchwa Ujście gardłowe lewej trąbki słuchowej .jest niezbędny każdej komórce i każdej tkance. przechodząca w dolnej części w przedsionek zakończony nozdrzami przednimi. które produkują energię konieczną dla podtrzymania życia. od której zależy życie naszego organizmu . Tlen wprowadzamy do ustroju wdychając powietrze. jamę ustną.Rozdział 6 Tlen jest najważniejszą substancją chemiczną. Trąbka słuchowa prawa Po prawej: Jama nosowa. angażuje do pracy płuca i przeponę oraz górne drogi oddechowe: nos.

Zatoki. a w konsekwencji także zmysł smaku. Dwie komory oddzielone przez przegrodę tworzą łącznie jamę nosową. tworząc grzbiet nosa. a częściowo z chrząstki. W górnej części jamy są umieszczone cienkie blaszki kostne z licznymi. kurz z ustroju. Wnętrze nosa jest podzielone kostno-chrzęstną przegrodą. Nos zewnętrzny składa się częściowo z kości. zwłaszcza mężczyzn. Od przewodów nosowych odchodzą dwa inne kanały. o wydłużonym kształcie i przebiegają wzdłuż osi nosa. Błona wydziela około 0. U Przedsionek nosa . biegnącą od przodu ku tyłowi. u góry zaś schodzą się między oczami. by nie dopuścić do uszkodzenia płuc. choć do pewnego stopnia giętki dzięki leżącym poniżej kości chrząstkom nosa i nozdrzy. U niektórych osób. służy także jako naturalna droga przedostawania się powietrza do organizmu podczas spoczynkowego oddychania. które strzegą wejścia do nosa. wyrzuca np. silnie unaczynioną. które następnie są przesuwane dalej i połykane. często są znakomicie widoczne. Dwie kości nosowe (po jednej z każdej strony) są wysunięte w dół. Przestrzenie UKŁAD ODDECHOWY / 79 Przewody nosowe pomiędzy poszczególnymi małżowinami to przewody nosowe. Nos jest twardy. Powierzchnia wewnętrzna nozdrzy jest porośnięta sztywnymi włoskami skierowanymi w dół. Są bardzo wąskie .Nos Nos oprócz tego.uchodzi w ścianie gardła. Wyściełane są błoną śluzową. która stanowi przedłużenie warstwy wyściełającej nozdrza. Zatoki . przekrój poprzeczny nosa (powyżej po prawej) oraz wewnętrzne unaczynienie nosa (po prawej). Są one cienkie. Przekrój przez nos Komórka sitowa -i Małżowina nosowa Małżowina nosowa górna Oczodo Kość nosowa Chrząstka boczna nosa Chrząstka przegrody Oczodół Małżowina nosowa dolna Przegroda nosowa Zatoka szczękowa Chrząstki skrzydłowe mniejsze Chrząstki skrzydłowe większe Tętnica sitowa przednia Tętnica sitowa tylna Tętnica klinowo-podniebienna Powyżej i po prawej: Ilustracje pokazujące kości i chrząstki nosa (powyżej). Drugi z nich .mają poniżej 6 milimetrów szerokości. że jest narządem zmysłu powonienia. Podczas przeziębienia receptory są pokryte gęstym śluzem ograniczającym powonienie. Śluz i rzęski wychwytują cząsteczki kurzu. na dwie wąskie komory. Kanał nosowo-łzowy odprowadza łzy z oczu (dlatego też musimy wydmuchiwać nos podczas płaczu). Przegroda jest pokryta miękką i delikatną błoną śluzową. które jednocześnie decydują o jego kształcie. Pokrywają ją tysiące maleńkich włosków zwanych rzęskami. niczym amortyzator. niewielkimi receptorami nerwu węchowego.przestrzenie w przedniej części czaszki . kierując się w tylnej części w dół. Ponadto chroni przed czynnikami drażniącymi: prowokując kichanie. Leżą za brwiami i w szczękach w trójkącie utworzonym przez nos i oczy.5 litra śluzu dziennie. co pozwala nawilżać i ogrzewać wdychane powietrze.trąbka słuchowa . Tylny odcinek jamy nosowej jest podzielony na trzy części przez trzy fałdy kostne zwane małżowinami nosowymi. do tyłu od połączenia z jamą nosową. zmniejszają siłę uderzeń w twarz.są połączone z wnętrzem nosa.

Gardło Gardło to nazwa popularnie stosowana na określenie jamy prowadzącej w głąb układu trawiennego i oddechowego. zawiera wiele gruczołów śluzotwórczych. który ciągnie się około 12 centymetrów poniżej podstawy czaszki. zwane migdałkami .tym zadaniem obarczona jest następnie krtań i tchawica. Górna. szersza część jamy gardłowej jest twarda dzięki otaczającym kościom czaszki.trąbkowymi Jama gardłowa . Z reguły przyjmuje się. by zapobiec przedostaniu się pożywienia do nosa.nosowa leży nad poziomem podniebienia miękkiego i do tyłu od nosa. gdzie łączy się z przełykiem. (Bardziej szczegółowe informacje dotyczące budowy krtani i jej roli w procesie mówienia znaleźć można na strome 61. W anatomii w obszarze tym wyróżnia się dwie odrębne części: krtań i jamę gardłową. będąca przedłużeniem warstwy wyściełającej jamę ustną. W części nosowej znajdują się 3 skupiska tkankowe. Wewnętrzna warstwa tkankowa okrywająca gardło. Dla naszych potrzeb cały omawiany obszar podzielimy na trzy odcinki: jamę gardłową. Jej dolną granicę wyznacza samo podniebienie miękkie: w chwili przełykania podnosi się i zamyka część nosową gardła. Rola krtani w oddychaniu jest widoczna w czynnościach strun głosowych: poruszane odpowiednimi mięśniami mogą się zacisnąć i odciąć dopływ powietrza. ciągnąca się nieco w głąb szyi. krtań i tchawicę. Gardło spełnia różnorakie funkcje. ustnej i krtani. które dbają o to. Części gardła biorące udział w trawieniu omówione są w Rozdziale 9. by powierzchnia jamy ustnej i gardłowej była podczas jedzenia i mówienia zawsze pokryta śluzem. szczególnie widoczne u dzieci. Topograficznie i fizjologicznie jama gardłowa dzieli się na trzy odcinki. podczas kaszlu. Część najwyższa . np. Niefortunne skutki awarii tego mechanizmu koordynującego można czasami zaobserwować podczas kichania. natomiast w odcinku dolnym i węższym jej mięśnie są przyczepione do chrząstek krtani. Najważniejszą z nich jest przewodzenie pokarmu do przełyku oraz powietrza do płuc .) Przekrój poprzeczny dolnej części szyi Tkanka tłuszczowa Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy Żyła szyjna wewnętrzna Nerw błędny Tętnica szyjna wspólna Tarczyca Tchawica Mięśnie szyi Trzon kręgu szyjnego Żyła szyjna zewnętrzna Rdzeń kręgowy Wyrostek kolczysty Budowa przedniej ściany gardła Migdałek gardłowy Przegroda nosowa Część nosowa gardła Języczek podniebienia Migdatek podniebienny Nagłośnia Cieśń gardziel Część krtaniowa gardła \? Jama gardłowa to przestrzeń do tyłu od jamy nosowej. Wyłożona jest grubą warstwą mięśniową i posiada kształt zbliżony do odwróconego stożka. które wraz z jamą ustną i nosową tworzą górne drogi oddechowe. że gardło rozciąga się od jamy ustnej i nosowej aż do przełyku i tchawicy.

uchodzi również trąbka słuchowa (Eustachiusza) . Gardło komunikuje się również z uszami za pośrednictwem Tchawica kanału wyrównującego trąbki słuchowej.dwa zgrubienia tkanki.oddechowego i połykania.części gardła sprowadza się do udziału w przełykaniu. Kanałem tym przechodzi wszystko. Rola najniższej . jest wyłożona błoną śluzową zbudowaną z komórek posiadających rzęski. Najważniejszymi organami części ustnej są dające się wielu z nas we znaki migdałki podniebienne . która kojarzy informacje nadchodzące z wyższych ośrodków mózgowych . Podobnie jak nos. pomagają nadać fizyczny kształt dźwiękom wychodzącym z krtani. co jemy i wdychamy. Odcinek jamy gardła znajdujący się za jamą ustną . natomiast pokarmowi . Do części nosowej gardła. Tu też schodzą się drogi oddechowe i pokarmowe. Łatwo je wyczuć palcami u nasady szyi. nosa i gardła mają łatwy dostęp do uszu. by gwarantowały powietrzu dotarcie do płuc.kanał łączący gardło z uchem środkowym. gdzie zostają połknięte.do przełyku.jest fragmentem drogi powietrznej łączącej usta z płucami. która pomaga ujednolicić ciśnienie powietrza po obu stronach błon bębenkowych. Tchawica Powyżej tchawicy do przodu od gardła leży krtań. Poniżej po lewej: Główną częścią jamy gardłowej jest umięśniona rura ciągnąca się od podstawy czaszki po przełyk. Trąbka słuchowa łącząca ucho środkowe z gardłem Ujście gardłowe trąbki słuchowej — Część nosowa r Część ustna Gardło Część krtaniowa Jabłko Adama Po prawej: Schemat jamy (chrząstka tarczowata) gardłowej ukazujący jej położenie względem dróg Przełyk nosowych i ustnych.UKŁAD ODDECHOWY/81 Po lewej: Przekrój poprzeczny przez gardło. Skurcze i rozkurczę mięśni tego odcinka. które usuwają wszelkie zarazki i kurz z powrotem do gardła. Wspomagane przez ruchy języka umożliwiają również wtło- czenie pokarmu do otworu przełyku. Jego czynnościami zawiaduje niższa część pnia mózgu. znacznie bardziej ruchliwych niż mięśnie części nosowej. która składa się z chrząstek. Efektem tego są częste zapalenia ucha środkowego. które często ponoszą winę za powikłania chorób gardła u dzieci. utrzymujących drożność światła tego sprężystego narządu. W górnej części szyi krtań jest pokryta chrząstką tarczowata (jabłko Adama).krtaniowej . Koordynacja taka jest możliwa dzięki układowi nerwów zwanemu splotem gardłowym. i gardłowym („trzeci migdałek"). Od tego miejsca tchawica ciągnie się w dół aż do oskrzeli. Takie rozmieszczenie narządów bywa przyczyną wielu chorób. . po obu jej stronach. Ruchy krtani muszą być tak zgrane. gdyż drobnoustroje chorobotwórcze z jamy ustnej.część ustna gardła .

By lepiej to zrozumieć. W przypadku przedostania się powietrza do jamy opłucnej (potencjalnej przestrzeni między opłucną ścienną a płucną) napięcie powierzchniowe maleje i płuca zapadają się (odma płucna).Płuca Większą część klatki piersiowej wypełniają dwa płuca. U osób zdrowych obie blaszki opłucnej są w stałym kontakcie i prześlizgują się po sobie w miarę. które powstają w wyniku rozgałęzienia tchawicy pomiędzy płucami. Jeśli położymy je na sobie suche. z których prawe jest nieco większe. One również dzielą się na mniejsze rurki . Gdyby pozwolić im rozkurczyć się całkowicie. opłucna ścienna. Opłucna płucna okrywa całą powierzchnię zewnętrzną płuc. a te rozgałęziają się na coraz mniejsze odnogi zwane oskrzelikami. wywołując ból. a granice między nimi wyznaczają wgłębienia na ich powierzchni. ponieważ po lewej stronie część przestrzeni klatki zajmuje serce. tzw. w tym również szczeliny. Jedna z postaci zapalenia opłucnej polega na wypełnieniu jamy nadmierną ilością płynu . opłucna płucna. Opłucna ścienna wyścieła wewnętrzną powierzchnię ścian klatki pierTętnica szyjna wspólna Obojczyk I żebro Gruczoł tarczowy . środkowy i dolny. Funkcjonowanie płuc Gdyby płuca usunąć z klatki piersiowej. Grasica I Płuco lewe " w worku opłucnej Przepona Osierdzie otaczające serce siowej. tak by się po sobie bez trudu przesuwały. U osób zdrowych jama opłucnej jest minimalna . Obie blaszki opłucnej spotykają się wokół wnęki płuca. o czym najlepiej wiedzą cierpiący na zapalenie opłucnej.tylko taka. szczeliny międzypłatowe. Rozszerzenie klatki piersiowej powoduje rozciągnięcie płuc i wpłynięcie powietrza do pęcherzyków. W stanie rozdętym utrzymuje je napięcie powierzchniowe płynu wydzielanego przez cienką błonę okrywającą płuca i wewnętrzną ścianę klatki piersiowej . tzw. płuca gwałtownie odskoczyłyby z powrotem. napięcie powierzchniowe wody sprawia. chyba że celowo pozostaną puste. Wokół pęcherzyków płucnych tworzą siatkę naczyń włosowatych. w miejscu. Na tej samej zasadzie działają płuca: jeśli tylko pomiędzy nimi a ścianą znajdzie się cienka warstwa płynu.opłucną. Same płuca są niczym więcej jak gęstą konstrukcją kratową złożoną z rurek. by pomieścić niewielkie ilości płynu zwilżającego powierzchnie blaszek. Największe z nich to oskrzela główne. gdzie płuco łączy się z tchawicą za pomocą oskrzela głównego i z sercem za pośrednictwem naczyń krwionośnych płucnych. następnie segmentowe. biegnące wraz z oskrzelikami. . istnieje między nimi pewna przestrzeń wolna zwana jamą opłucnej. natomiast lewe płuco . Na pozostałym obszarze są od siebie oddzielone. w następstwie czego opłucna płucna i ścienna ocierają się o siebie w czasie oddychania. jeśli jednak je zmoczymy. Rzecz jasna. łatwo się rozdzielają. Ich zakończenie stanowią pęcherzyki płucne. opłucna jest wyposażona w receptory bólu. Płaty są rozdzielone od siebie.jest to tzw. tzw. że silnie do siebie przylegają.dwa: górny i dolny. oraz zewnętrzna. wysiękowe zapalenie opłucnej. pozostają „otwarte". Oskrzele prawe biegnie do prawego płuca. Każde płuco dzieli się na płaty — prawe posiada trzy płaty: górny. jak płuca poruszają się w rytm oddechu. Jedyny sposób na ich oddzielenie to rozsunięcie ślizgiem. skurczyłyby się niczym przebity balon. które wpadają do płuc wraz z oskrzelami. że powierzchnia opłucnej zostaje pozbawiona płynu. Każdy rodzaj zapalenia sprawia. Opłucna Wokół płuc dają się wyróżnić dwa typy błony opłucnej: wewnętrzna. W przeciwieństwie do płuc. wyobraźmy sobie dwie szklane szyby. Wewnątrz płuc oskrzela główne rozwidlają się na płatowe. lewe do lewego.naczynia krwionośne. Podczas wydechu mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne stopniowo rozkurczają się. Równolegle do drzewa oskrzelowego układ rurek tworzą tętnice płucne.

czyli zapalenie oskrzeli. astma. .UKŁAD ODDECHOWY / 83 Budowa płuc i zaburzenia rzele Żyta płucna Naczynia włosowate W płucu zdrowym (powyżej) tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających każdy pęcherzyk płucny (po lewej). podczas którego oskrzela wypełniają się wydzieliną śluzową. odma. czyli zwężenie umięśnionych ścian oskrzelików. nowotwór oskrzeli. Do typowych zaburzeń pracy płuc (powiększenia) należą: zapalenie płuc. w którym pęcherzyki płucne wypełniają się płynem. polegającą na zapadaniu się ścian pęcherzyków. bronchit.

Znalazłszy się w płucach. polecenia skurczu lub rozkurczu przepona otrzymuje od układu nerwowego. Nerwy unerwiające przeponę zwane są lewym i prawym nerwem przeponowym. i tlenu. Większość pracy związanej z wdechem wykonuje przepona . pochodzą z wyższego odcinka rdzenia kręgowego. serca i naczyń krwionośnych jest związana przede wszystkim z dostarczaniem tlenu z powietrza do wszystkich tkanek. Może to doprowadzić do utraty przytomności. czy to celowe (podczas nurkowania). Ziewanie. mózg nie może się bez niego obyć. ściągając jej najwyższy punkt centralny w kierunku jamy brzusznej. tak by zaczerpnąć więcej tlenu. do których jest przymocowana. zobaczylibyśmy duży. również wywołuje zakłócenia w rytmie oddechowym. której nasz ustrój wymaga dla podtrzymania funkcji życiowych. Przepona oglądana od przodu ma kształt wysklepionej kopuły. Jakkolwiek niektóre tkanki są zdolne do funkcjonowania przez jakiś czas bez dopływu tlenu. Po kilku pierwszych głębokich oddechach poziom dwutlenku węgla obniża się. następnie oddech zostaje wstrzymany i zanika pobudzanie mózgu. wzmaga się obieg krwi i usunięty zostaje dwutlenek węgla. centralny obszar włóknisty. Gdyby spojrzeć na przeponę od góry. a mianowicie dwutlenek węgla i woda. Dzięki temu zwiększa się objętość płuc i powietrze zostaje wciągnięte przez nos. np.cienki mięsień z tkanki włóknistej. kaszlenie i czkawka wymagają innego rodzaju oddychania.za pomocą tlenu. podczas znacznego wysiłku fizycznego. Po zakończonym wysiłku poziom dwutlenku węgla spada i oddechy wracają do normy. natomiast dno stanowi przepona.Oddychanie Czy to w stanie czuwania. wędruje do pęcherzyków płucnych. podczas śpiewu. Produkty końcowe takiej reakcji chemicznej są identyczne w przypadku oddychania komórkowego i spalania benzyny. Oddechy stają się wtedy głębsze i częstsze. tak samo komórki wykorzystują tlen: spalają swoje paliwo . Tempo oddychania Częstotliwość oddychania podlega regulacji przez ośrodek oddechowy mózgu (rdzeń przedłużony) i jest zależna od stężenia dwutlenku węgla. czy mimowolne (w następstwie ataku nerwowego). wzdychanie. Podobnie jak wszystkie inne mięśnie. Co ciekawe. w celu uzyskania energii. krtań i tchawicę. HM mr . produktu wewnętrznych przemian chemicznych. nawet do 80 razy na minutę. gdzie jest potrzebny do produkcji energii.zazwyczaj w postaci cukru . gdzie zachodzi wymiana tlenu na dwutlenek węgla. W trakcie wytężonego wysiłku fizycznego tempo oddychania znacznie rośnie. oddychamy średnio 12 razy na minutę. Przepona Nerwy przeponowe Przepona Żyla główna dolna Aorta Przepona oddziela klatkę piersiową od jamy brzusznej oraz reguluje objętość płuc w trakcie wdychania i wydychania powietrza. W ciągu doby wdychamy i wydychamy ponad 8 tysięcy litrów powietrza. by został wypchnięty na zewnątrz przez płuca. Wydech następuje w wyniku prostego rozluźnienia mięśni. przyczepionej do żeber sznurami z mięśni. jeśli pływak nie zdąży powrócić na powierzchnię wody. a czerwone ciałka uwalniają ładunek dwutlenku węgla z powrotem do pęcherzyków. mówienia i jedzenia. Dowolne modyfikacje częstotliowści oddychania mają miejsce. przymocowany włóknami mięśniowymi do wewnętrznej części dolnych sześciu żeber. szczelnie odgradzający klatkę piersiową od jamy brzusznej. Śmiech i płacz. a kominek ogrzewa pokój dzięki obecności i węgla. a praca płuc. W wyniku urazu lub przebytych chorób może dojść do uszkodzenia nerwów przeponowych. a następnie jego usuwania jest pobranie tlenu niezbędnego dla podtrzymania życia i pozbycie się z ustroju zbędnego dwutlenku węgla. Górną część „obudowy" mieszczącej serce i płuca tworzą żebra. są odmianami rytmu oddechowego wywołanymi przez bodźce emocjonalne. powodującego uchodzenie powietrza jak z balonu. np. nie zaś tlenu we krwi. Mózg reaguje na wzmożoną produkcję dwutlenku węgla. i dostosowuje do niej tempo oddychania. Praca serca ulega przyspieszeniu. Tlen stanowi około jednej piątej składu wdychanego powietrza. Wstrzymywanie oddechu. a zatem muszą odbyć długą drogę od szyi ku dolnej części klatki piersiowej. Włókna mięśniowe przepony kurczą się podczas wdechu i spłaszczają kopułę. Podobna jest do słońca z promieniami rozchodzącymi się w kierunku żeber. Celem wprowadzania powietrza do organizmu. Tak jak samochód spala benzynę przy udziale tlenu. w przypadku których po długich oddechach następują krótkie „spazmatyczne" wydechy. czy podczas snu. Tlen łączy się z hemoglobiną krwi. a w przypadku nurkowania nawet do śmierci przez utonięcie. gardło.

UKŁAD ODDECHOWY/85 Obieg tlenu w organizmie Tchawica Oskrzele Aorta Płuco Tętnica płucna .dwutlenek węgla. Krew okrąża całe ciało tętnicami aż do naczyń włosowatych. Gaz zostaje odtransportowany z powrotem żyłami do prawej połowy serca i na ostanim etapie krew wpływa tętnicą płucną do płuca. Nasycona tlenem krew płynie do żyły płucnej. w zamian za produkt przemiany materii . W pęcherzyku powracająca z obiegu krew oddaje dwutlenek węgla.Zyty płucne Prawy _ przedsionek Lewy przedsionek Oskrzeliki Lewa komora Prawa komora Pęcherzyk płucny -"^ r Powietrze / wpływające wypływające z pęcherzyka Erytrocyty niosące tlen Pęcherzyk płucny Naczynie włosowate Wnętrze pęcherzyka płucnego wypełnione powietrzem Erytrocyty przenoszące dwutlenek węgla Strumień tlenu do komórek Dwutlenekwęgla uwalniany z komórek Powyżej: Powietrze wdychane przez tchawicę. który następnie wydychamy. pobiera zaś nową porcję tlenu. a następnie do lewej połowy serca. które wtłacza ją do aorty. Tlen przenoszony przez czerwone ciałka krwi zostaje oddany tkankom. gdzie tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających pęcherzyk. oskrzela i oskrzeliki dociera do pęcherzyków płucnych. .

Krew nie tylko transportuje substancje odżywcze i gazy z jednych części ciała do drugich. Serce. przenosząc informacje chemiczne w postaci hormonów przebywających drogę z gruczołów dokrewnych do narządów i tkanek.Rozdział 7 KRWIONOŚNY Układ krwionośny składa się z serca i systemu naczyń krwionośnych. przedsionków i komór. żył. jest odpowiedzialne za tłoczenie krwi wokół ciała. ale działa również jako środek komunikacji. Luk aorty — Lewa tętnica płucna Żyła główna górna Lewy przedsionek Zastawka pólksiężycowata pnia płucnego i Prawy przedsionek Zastawka pólksiężycowata Aorty Zastawka trójdzielna Prawa komora Przegroda międzykomorowa Mięśniówka Tkanka tłuszczowa Po prawej: Przekrój przez serce z ukazaniem aorty i jej gałęzi oraz ważniejszych zastawek. zbudowane prawie w całości z tkanki mięśniowej. Itr—> Żyla główna dolna Aorta .

Serce zaczyna ją pompować przez wewnętrzny system tętnic i żył już w okresie życia płodowego i czyni to aż do śmierci. oraz krążenie wielkie (duży krwiobieg). które utrzymuje płynne składniki krwi w łożysku naczyniowym. Oznacza to. Płytki krwi to najmniejsze komórki ciała. pokarmu i innych ważnych substancji do tkanek. Ponieważ jest cieczą. że gdziekolwiek doszłoby do krwawienia.osocze. ale także wywiera ciśnienie onkotyczne. ponieważ przybywa dowodów na to. Z osoczem po ciele rozprowadzane są i inne substancje. Najważniejszymi globulinami są te. Krew ma też swój udział w zwalczaniu drobnoustrojów chorobotwórczych. że związki mineralne i inne substancje mogą się przenosić za pośrednictwem osocza z komórki do komórki po całym ciele.hemoglobiny. które mogłyby być toksyczne dla ustroju. Trombocyty pełnią jedną podstawową funkcję: doprowadzać do krzepnięcia krwi tamującego krwawienie. każda zaś płytka ma średnicę około 3 mikronów (1 mikron -jedna tysięczna część milimetra). których funkcje są związane z tłoczeniem krwi wokół ciała. Można przyjąć. odżywczych i niewielkich ilości innych ważnych związków (np. Swą przysłowiową gęstość zawdzięcza obecności milionów komórek. zatrzymująca niezbędne ilości wody w krwiobiegu i przeciwdziałająca przekształceniu się ciała w rozmokłą. . Niektóre globuliny białkowe wraz z krwinkami biorą udział w procesie krzepnięcia krwi. Albumina jest wytwarzana w wątrobie.białka. Osocze Osocze jest środkiem transportującym „paliwa" ustrojowe . Trombocyty występują we krwi w takiej obfitości. dostarczając tlenu. W zamian zabiera dwutlenek węgla i inne zbędne produkty przemiany materii. osocze składa się głównie z wody. chorobie nagminnej w cywilizacji zachodniej. np.stwardnieniu tętnic. podobnie jak kości czy mięśnie. hormonów) oraz dodatkowo jednego niezwykle istotnego elementu . Mechanizm działania płytek bardzo intrygu- UKŁAD KRWIONOŚNY / 87 Płytki krwi je lekarzy. Żyła szyjna wewnętrzna Tętnice szyjne Prawa tętnica szyjna wspólną Tętnica podobojczykowa Pień płucny Żyły wątrobowe Żyla główna dolna Tętnica ramienna Nerka Tętnica jądrowa Żyła szyjna wewnętrzna Aorta Żyła główna górna Serce Żyła odpromieniowa Tętnica nerkowa Żyła odłokciowa Żyła nerkowa Tętnica krezkowa dolna Aorta brzuszna Tętnice promieniowa i łokciowa Tętnica udowa Żyła jądrowa Żyła odpiszczelowa Żyły powierzchowne Tętnica piszczelowa przednia Po lewej: Układ krwionośny jest zbudowany z naczyń krwionośnych i serca. Dlatego też osocze jest w istocie wodnym roztworem substancji mineralnych. Drogi cyrkulacji krwi dzielą się na: krążenie płucne (małe). Jeden mililitr krwi zawiera około 250 milionów płytek. włośniczek. Krew jest płynem. żelazo. których właściwości fizjologiczne decydują o tym. np. w którym krew wędruje pomiędzy sercem a płucami. w którym są zanurzone wszystkie komórki ciała. W litrze osocza występuje około 75 gramów białka dwóch głównych frakcji: albuminy i globuliny. które stanowi jego zasadniczy składnik. ważny budulec barwnika wiążącego tlen . Jej składnikami są: przezroczysty płyn .glukozę i podstawowe tłuszcze. zawsze w najbliższej okolicy znajdzie się wystarczająca ich ilość. zapobiegając ich ucieczce do tkanek. które działają jako przeciwciała zapobiegające infekcjom. że albumina jest jak krążąca z krwią płynna gąbka. Jest nie tylko źródłem pokarmu komórek. a dalej do komórek. że krew klasyfikuje się jako tkankę.Krew Krew jest absolutnie niezbędna dla funkcjonowania organizmu. w którym unoszą się krwinki czerwone (erytrocyty). galaretowatą masę. że mogą odgrywać istotną rolę w arteriosklerozie . prowadzące krew z serca do każdej części ciała i z powrotem. czyli kapilar. a przez zdolność do krzepnięcia pełni ważną rolę jako element mechanizmu obronnego organizmu. krwinki białe (leukocyty) oraz maleńkie płytki krwi (trombocyty). Stąd też jej pokrewieństwo z płynem zewnątrzkomórkowym. Jak prawie całe ciało ludzkie. ma zdolność przenikania przez ściany drobnych naczyń krwionośnych. oraz wiele innych.

roku życia produkcja erytrocytów zostaje ograniczona do kości kręgosłupa. Wabione przez substancje chemiczne wydzielane przez bakterie „napływają" do miejsca infekcji i zaczynają je otaczać. żeber i mostka. w tym hemoglobina. Zbudowana jest w większości z martwych krwinek białych. gdzie odbywa się do końca życia. Krwinki czerwone Czerwone krwinki służą jako nośniki tlenu na drodze z płuc do tkanek. Każdy erytrocyt żyje przeciętnie 120 dni. Skrzep zapobiega wtargnięciu bakterii i wywiązaniu się zakażenia. W płucach tlen wiąże się bardzo szybko z hemoglobiną. Reakcja trombocytów. Organizm doskonale panuje nad ilością czerwonych krwinek w krwiobiegu. Granulocyty stanowią 50-75 procent wszystkich białych ciałek i również dzielą się na trzy grupy. pośród których najważniejszą jest protrombina. która wspomaga tworzenie skrzepu (D). Za pomocą enzymów zawartych w krwinkach czerwonych dwutlenek węgla i woda (drugi zbędny produkt przemian komórkowych) łączą się z erytrocytami. a co za tym idzie do zapobiegania wykrwawieniu organizmu w przypadku nadwyrężenia naczynia. gdyż zabierają dwutlenek węgla. W przypadku dużych ubytków krwi. Czynniki krzepliwości są składnikami płynnej części krwi . Jednocześnie zawarte w ich wnętrzu ziarnistości rozpoczynają produkcję związków niszczących złapaną w potrzask bakterię.głównego składnika hemoglobiny. W przeciwieństwie do erytrocytów nie są identyczne i poruszają się ruchem pełzającym. Leukocyty dzielą się na trzy kategorie: granulocyty. niżenia poziomu tlenu docierającego do komórek (w następstwie niedoczynności serca lub przebywania na dużych wysokościach). lepkie ciatka krwi). czyli włóknika stanowiącego trwalszy środek zaradczy. które podążają w kierunku miejsca urazu. Do produkcji erytrocytów ustrój potrzebuje żelaza . W trakcie wędrówki w krwiobiegu czerwone krwinki często ulegają zużyciu. codzienna gimnastyka pobudza organizm do wzmożonej produkcji czerwonych krwinek. podczas których jądro staje się coraz mniejsze. aż do całkowitego zaniknięcia. produkt uboczny działalności komórek i niosą z powrotem do płuc. nadając krwinkom jasnoczerwony kolor. Produkcja czerwonych ciałek krwi rozpoczyna się w pierwszych paru tygodniach od chwili poczęcia.są większe i całkowicie odmienne od krwinek czerwonych. czyli włóknika. Najliczniejsza z nich to granulocyty obojętnochłonne (neutrofile). Fibryna (nierozpuszczalna) Skrzep . uszkodzenia części szpiku kostnego lub obPoniżej: W przypadku zranienia z przerwanych naczyń krwionośnych zaczyna wypływać krew i trombocyty (maleńkie. Zdolność krwi do krzepnięcia. korkując otwór. zaokrąglone. od którego wywodzi się ich nazwa. zwanych czynnikami krzepliwości. W przypadku przerwania śródbłonka. skąd zostaje wydalony. natomiast inne. Po odtransportowaniu go nie wracają wolne.leukocyty . lecz po około 20. Uwalniają się tkankowe czynniki krzepliwości i wkraczają na teren działania wraz z czynnikami osoczowymi (B). gdyż wzrasta jego zapotrzebowanie na tlen. Pozostałe ciałka krwi zaczynają wchodzić pomiędzy sobą w reakcje w celu wytrącenia fibryny. są wysyłane do wątroby w celu dokończenia procesu ich rozkładu. Pod wpływem zetknięcia się trombocyty przylegają do ścian i do siebie nawzajem (agregacja). które zabierają je żyłami do płuc. Jest to możliwe dzięki zawartym w erytrocytach milionom cząsteczek hemoglobiny. Nawet wytężona. dostosowując ją do swych potrzeb. obu typów czynników krzepliwości i innych substancji biorących udział w procesie zmierza ku zamianie fibrynogenu (rodzaj białka) w pasma fibryny. że lekkoatleci mogą mieć nawet dwa razy więcej czerwonych ciałek krwi niż osoby prowadzące siedzący tryb życia. Niektóre pozostałości chemiczne powracają zaraz do osocza dla powtórnego wykorzystania. a więc krwawienia. jest wynikiem połączonych wysiłków trombocytów i kilkunastu substancji biochemicznych. stąd konieczność ich stałego odnawiania. Po tym czasie komórki pochodzące ze szpiku kostnego i śledziony atakują „stare" krwinki. witaminy B 1 2 . wielkojądrzaste komórki zwane hemocytobla^tami (komórki macierzyste krwinek). kwasu foliowego i białek. Biorą czynny udział w systemie obrony ustroju przed chorobami. Ropa gromadząca się w miejscu zakażenia jest wynikiem aktywności granulocytów. Krwinki czerwone rozpoczynają żyw oi jako nieregularne. Ńeutrofile przystępują do pracy w przypadku infekcji bakteryjnej. Przez pierwsze trzy miesiące cały proces ma miejsce w wątrobie. limfocyty i monocyty.osocza. Białe ciałka krwi Białe krwinki . polegająca na tworzeniu się zakrzepów wewnątrz naczyń kwionośnych. szpik kostny natychmiast intensyfikuje produkcję erytrocytów. Do osiągnięcia dojrzałości krwinki czerwone wytwarza szpik we wszystkich kościach. składniki krwi wchodzą w kontakt z innymi częściami ściany naczynia krwionośnego. Fibryna tworzy galaretowaty konglomerat pokrywający miejsce przerwania ciągłości naczynia (C). Natleniona krew dociera tętnicami do tkanek. czyli koagulacji. a dopiero po sześciu miesiącach życia płodowego przeniesiony zostaje do szpiku kostnego. Komórki te przechodzą następnie mnóstwo szybkich podziałów. którym wypływa krew. Obliczenia liczby krwinek czerwonych pokazują. by zatamować krwawienie (A). Zaburzenia procesu krzepnięcia mogą być dwojakiego rodzaju: niemożność uformowania się skrzepu oraz zakrzepica.88/UKŁAD KRWIONOŚNY Ściany naczyń krwionośnych są wyłożone gładką warstwą komórek śródbłonkowych. Schwytane weń płytki krwi i krwinki wydzielają surowicę (osocze pozbawione czynników krzepliwości).

Kolejnym ważnym zadaniem limfocytów jest produkcja przeciwciał oraz substancji chemicznych. Miejsce produkcji białych ciałek krwi Szpik kostny jest miejscem produkcji części białych krwinek. Tam szpik kostny produkuje wszystkie typy krwinek białych. stanowiące do 8 procent ogólnej liczby białych ciałek. sama również może ulegać rozmaitym schorzeniom dotykającym krwinki czerwone. mostka oraz w końcach większych kości. (Zjawisko to omówiono szczegółowo w Rozdziale 8. czy zewnętrznych. Długość życia monocytów wciąż nie jest dokładnie znana. z których każde wymaga rozpoznania i odpowiedniej kuracji. Zarówno monocyty. Produkcja krwinek Wytwarzaniem ciałek krwi w organizmie zajmuje się wiele narządów . Białe ciałka krwi powstają tez w grasicy.eozyną. kręgosłupa. Są niezastąpione w organizmie ze względu na ochronę immunologiczną. Jeżeli do krwi przedostanie się jakiekolwiek obce białko lub antygen. białe. Co więcej. eozynofile usuwają resztki chemiczne. Ostatnią grupą krwinek białych są monocyty. Limfocyty Około 25 procent wszystkich białych ciałek krwi to limfocyty . Największe monocyty zawierają duże jądra. jeśli zmieszać krew z barwnikiem kwaśnym .inne u dzieci. czyli bazofile . zwane eozynofilami. organizm ludzki jako nigdy nie zatrzymująca się linia produkcyjna wymienia miliony trombocytow przeciętnie co 4 dni. W przypadku wtargnięcia bakterii produkcja limfocytów wzrasta odpowiednio do zapotrzebowania organizmu. że jest zwierciadłem stanu zdrowia organizmu. czy to wewnętrznych. śledzionie i węzłach chłonnych. oprócz tego.UKŁAD KRWIONOŚNY / 89 Drugą grupą są granulocyty kwasochłonne. ponieważ. Krew. pożerają (fagocytują) bakterie i usuwają szczątki ciał obcych. nie mniej istotną rolę. Eozynofile niwelują szkodliwe działanie histaminy. kości ramiennej. że zaburzenia ustrojowe i choroby uwidaczniają się w zmianach we krwi. Tworzą się z mieloblastu w wyniku wielokrotnego podziału.związku zapobiegającego krzepięciu krwi wewnątrz naczyń krwionośnych. pojawiają się przeciwciała zwalczające antygeny lub neutralizujące skutki ich obecności. część natomiast w osoczu. . Powstają tu wszystkie trzy typy granulocytów. inne u dorastających.stanowią mniej niż 1 procent ciałek białych. płytki krwi. ponieważ wydaje się. osocze.2 do 3 godzin. że część swego istnienia spędzają w tkankach. nie należy co prawda lekceważyć. ponieważ jej nadmiar może wywoływać reakcje uczuleniowe. a wytwarzane są w grasicy. Kiedy przeciwciała połączą się z antygenami. np. nie powinno dziwić. czas efektywnej walki z zakażeniami bakteryjnymi . kulistych jądrach.granulocyty zasadochłonne.komórki o gęstych. Równocześnie wyzwalana jest histamina. śledzionie oraz niektórych innych narządach: migdałkach i węzłach chłonnych rozrzuconych po całym ciele. granulki tych granulocytów barwią się na kolor różowy. czerwonych i płytek krwi. Czynności limfocytów w postępowaniu z drobnoustrojami inwazyjnymi i innymi substancjami noszą nazwę odpowiedzi immunologicznej. jak i płytki krwi powstają w szpiku kostnym. jaką mu zapewniają dzięki produkcji antytoksyn neutralizujących potencjalnie szkodliwe skutki działania silnych substancji trujących lub związków chemicznych wytwarzanych przez niektóre bakterie. jednakże wbudowany mechanizm samozachowawczy organizmu sprawia. Krwotoków. Żyją średnio 200 dni. Niemniej jednak są niezbędne do życia jako producenci heparyny . Czynności granulocytów i monocytów w postępowaniu z bakteriami chorobotwórczymi noszą nazwę odpowiedzi zapalnej. które dają komórkom odporność na infekcje bakteryjne. Proces ten stabilizuje się dopiero u dorosłych i ma miejsce głównie w kościach czaszki. Trzeci typ granulocytów .) Oba typy reakcji mogą być uruchamiane jednocześnie. przy rozumieniu zapalenia jako reakcji organizmu na uraz na poziomie lokalnym. Stanowią one jedynie 1-4 procent białych ciałek i oprócz zwalczania bakterii spełniają drugą. że utrata nawet jednej czwartej objętości krwi nie grozi poważniejszym długotrwałym uszczerbkiem na zdrowiu (pomimo braku transfuzji). A ponieważ krew niczym dostawca kursuje między tkankami. Okres życia granulocytu wynosi przeciętnie 12 godzin. żeber.

Z ciała krew powraca do serca dużą żyłą.trzy. gdyż musi dotłoczyć krew do najodleglejszych partii ciała. przedzielone jedynie odcinkami ściany zwanymi odpowiednio przegrodami: międzyprzedsionkową i międzykomorową. Krew powraca do serca z płuc żyłami płucnymi z odnowionym zapasem tlenu. Następnie powraca do serca żyłami płucnymi. Zadaniem serca jest tłoczenie krwi do dwóch oddzielnych obiegów. ale cienkiej tkanki włóknistej. gotowa. Każda posiada cienkościenny przedsionek. Jamy są ułożone parami. Nosi ono nazwę uderzenia koniuszkowego serca. Wszystkie cztery zastawki otwierają się i zamykają automatycznie. tym razem do płuc. zwaną żyłą główną dolną. Wpada do lewego przedsionka. Wpada do prawego przedsionka. Owe wolne brzegi i powierzchnie komorowe płatków są przyczepione również do wielu cienkich sznureczków strun ścięgnistych . Zastawki dwu. dostarczając im pokarmu i tlenu.Serce Serce to duży narząd zbudowany z tkanki mięśniowej. że serce znajduje się po lewej stronie. Rzut prawego brzegu serca leży nieco na prawo od prawego brzegu mostka. a przez to do wypychania krwi na zewnątrz. Łatwo wyczuć pulsowanie towarzyszące każdemu skurczowi serca. Każda z tych zastawek jest położona w pierścieniu ujścia przedsionkowo-komorowego. który kurczy się i pompuje krew przez zastawkę trójdzielną do prawej komory. Część serca na lewo od mostka ma kształt zbliżony do spłaszczonego stożka. Grubość ściany mięśniowej jest uzależniona od tego. Krew krąży przez wszystkie narządy i tkanki. natomiast wolnymi brzegami styka się z płatkami sąsiednimi. Podobnie do innych pomp. Choć często uważa się. główną tętnicę ciała. by uzupełnić brak tlenu. po lewej natomiast zastawka półksiężycowatą aorty i zastawka dwudzielna. W prawej połowie serca występuje zastawka półksiężycowatą pnia płucnego i zastawka trójdzielna. ile pracy dana jama musi wykonać. w istocie jest ulokowane asymetrycznie na linii środkowej: większa część jest przesunięta w lewo. Następnie serce wtłacza krew do drugiego obiegu. gdzie oddaje tlen. oddawszy uprzednio cały tlen. trójdzielna zaś . Potem krew zmierza do tkanek. właściwa praca serca jest uzależniona od szeregu „zaworów" w formie zastawek sercowych.i trójdzielna są bardziej skomplikowane. przesłaniając światło ujścia i zamykając tym samym zastawkę. pozwalając krwi jedynie na wyjście przez otwartą zastawkę półksiężycowatą do aorty. Skurcze prawej komory wyrzucają krew do tętnic płucnych przez zastawkę pnia płucnego i stąd przepływa ona przez płuca. która pompuje ją do tętnicy. Opisany proces odbywa się 50-60 razy na minutę. Obydwa przedsionki i komory sąsiadują z sobą. Każdy przedsionek tłoczy krew przez zastawkę do komory o grubszych ścianach. Złożone są z trzech płatków twardej. Najpierw pompuje krew do tętnic przez aortę. którego wierzchołek (koniuszek serca) leży tuż pod lewym sutkiem. Zastawki Czynności tłoczące serca Żyła płucna Vl -\ Przedsionki wypełniają się krwią Zyla główna dolna Zastawka trójdzielna Przedsionki kurczą się i krew wpływa do komór Zastawka mitralna - Zastawka pnia płucnego Rdzeń płucny Aorta Zastawka aorty Praca serca Komory kurczą się tłocząc krew do płuc i dużego krwiobiegu Komory rozkurczają się i cykl rozpoczyna się od początku . który kurcząc się. uniemożliwiając jej cofnięcie.które biegną w dół komory i zapobiegają odskoczeniu zastawki (pod ciśnieniem krwi) do przedsionka. Lewa komora również kurczy się i w tym momencie zastawka dwudzielna zamyka się. Zastawki pnia płucnego i aorty mają zbliżoną budowę. choć również podobne do siebie. Każdy płatek jest przymocowany podstawą do pierścienia. wypycha ją przez zastawkę dwudzielną do lewej komory. Zastawka dwudzielna posiada dwa płatki. gdzie otrzymuje nowy ładunek tlenu. W sercu dają się wyróżnić cztery jamy związane funkcyjnie z kolejnymi etapami tłoczenia. do którego wpływa krew z żył. Najgrubsze ściany ma lewa komora. by zacząć całą drogę od początku. po czym wraca do serca żyłami. położony w środku klatki piersiowej. Każda z nich ma postać worka mięśniowego o ścianach zdolnych do kurczenia się. wpuszczają i wypompowują krew z przedsionków i komór. Waży około 340 gramów u mężczyzn i nieco mniej u kobiet. Oba przedsionki leżą nad komorami i są w stosunku do nich nieco przesunięte w tył. natomiast z głowy żyłą główną górną. Natleniona krew płynie powtórnie do serca.

Główną kontrolę nad nim sprawuje węzeł zatokowo-przedsionkowy położony w prawym przedsionku. a następnie tzw. impuls rozchodzi się po mięśniach komór. włókna Purkinjego. Następnie kurczą się obie komory.widok od przodu Żyla główna górna Luk aorty Struny ścięgniste Tętnice płucne Zastawka aorty Lewy przedsionek — Zastawka pnia płucnego — Lewe uszko Zastawki zapewniają przepływ krwi przez serce w jednym tylko kierunku i nie dopuszczają do jej cofania się.UKŁAD KRWIONOŚNY/91 Z każdym uderzeniem serca oba przedsionki równocześnie się kurczą i zapełniają komory krwią. ulokowany w miejscu zejścia się przedsionków z komorami. Wysyłane przez niego impulsy powodują kurczenie się obu przedsionków. Złożone są z dwóch lub trzech płatków. Węzeł przedsionkowo-komorowy powoduje opóźnienie impulsu wywołującego skurcz i przesyła go dalej wiązką włókien przewodzących w przegrodzie międzykomorowej zwanej pęczkiem Hisa. Obok niego istnieje drugi węzeł . Impuls przepływa z węzła zatokowo-przedsionkowego do przedsionkowo-komorowego za pośrednictwem kurczącej się mięśniówki „roboczej" przedsionków. Prawy przedsionek Zastawka dwudzielna Lewa komora Zastawka trójdzielna Prawa komora \ Żyła główna dolna" . Zastawka dwudzielna i półksiężycowata aorty kierują przepływem krwi natlenionej przez lewą połowę serca. które zwierają się z chwilą przepłynięcia krwi.widok od góry Zastawka pólksiężycowata pnia płucnego Położenie zastawek .przedsionkowo-komorowy. Taka kolejność skurczów jest uzależniona od skomplikowanego „zegara" elektrycznego. zastawka pnia płucnego i trójdzielna sterują przepływem krwi odtlenionej przez prawą połowę. nakazując im skurcz w chwilę po skurczu przedsionków. Zjawiska elektryczne Zastawki . Po przejściu przez pęczek i jego odnogi.

krew powraca do serca żyłami.Naczynia krwionośne Tętnice i żyły to dwa typy dużych naczyń krwionośnych w ciele. Kontrolę nad kapilarami sprawują mięśnie. Lewa komora jest źródłem ogromnego ciśnienia. które umożliwia wtłoczenie krwi do wszystkich odnóg siatki naczyniowej. Każda kapilara jest zbudowana z bardzo cienkiej warstwy tkanki zwiniętej w rurkę i otoczonej równie cienką błoną. około 2. następuje wylew krwi z naczyń włosowatych. Naczynia włosowate mogą zostać naruszone również w wyniku poparzenia. posiadają jednak w pewnym stopniu zdolność do samoodnawiania się. Budowa tętnic Tętnice muszą posiadać grube ściany. dostarczając krew do każdej jego partii. dzieląc się najpierw na odgałęzienia . Przeszedłszy przez naczynia włosowate. by wytrzymać działanie wysokiego ciśnienia wywieranego przez silne skurcze serca. Są to tzw. Można do tego wykorzystać stetoskop. Na wewnętrzną błonę składa się warstewka z komórek gładkich. U osób w podeszłym wieku lub od dłuższego czasu nadużywających alkoholu naczynia włosowate często kruszeją. tuż powyżej kciuka. aby przyjąć uderzenie czoła fali. tętnice wieńcowe. Obok wymiany związków chemicznych naczynia włosowate skóry odgrywają spec- Żywiczny model siatki naczyniowej mózgu. gdzie oddaje ciepło i ulega ostudzeniu. pozostawiając na skórze fioletowa we plamy lub czerwonawe linie. Sprężyste ściany wielkich tętnic przejmują na siebie główną siłę ciśnienia wywołanego skurczem serca. Kiedy jest nam gorąco. Tętnica ramienna również posiada łatwo wyczuwalne tętno. W dalszym swym przebiegu opasują dokładnie serce i penetrują je. Tętno często mierzy się na tętnicy szyjnej. następnie zaś na naczynia włosowate zwane włośniczkami lub kapilarami. który czasami ujawnia szmer naczyniowy . którego własne tętno może wprowadzić nas w błąd.regularny odgłos towarzyszący każdemu uderzeniu serca. stanowiąca umocnienie naczynia. Najczęściej wykorzystuje się w tym celu tętnicę promieniową w nadgarstku. Dodatkowo pośród tkanki elastycznej (śródbłonka) widnieją biegnące okrężnie włókna mięśniowe. Przyjęło się przykładać do niej jeden lub dwa palce. Na skutek przecięcia lub zadrapania. włośniczki są narażone na uszkodzenia. Sprężyste ściany tętnic rozszerzają się.wyrzuca krew do największej tętnicy naszego ciała . nigdy jednak nie kciuk.komora lewa . zaopatrujące w krew samo serce. a w przerwach pomiędzy kolejnymi skurczami popychają krew dalej. Ucisk wywierany przez mankiet gumowy stosowany przy pomiarze ciśnienia jest taki sam jak maksymalna siła skurczu lewej komory przy każdym uderzeniu serca. Wszystkie ściany kapilar są na tyle cienkie. są niewiele szersze od pojedynczej komórki.5 centymetra poniżej kąta żuchwy. Od zewnątrz tętnica jest otoczona luźną powłoką z tkanki włóknistej. mierzące zaledwie osiem tysięcznych milimetra. wewnętrzna strona stawu skokowego i powierzchnia grzbietowa stopy. ewentualnie uderzenia.tętniczki. pomimo że wyczuwalne tętno wydaje się być całkowicie w normie. Objaw ten wskazuje na częściową blokadę tętnicy. by niektóre substancje bez trudu przenikały przez nie z krwi i do krwi. stara się wyczuć miarowość pracy serca pompującego krew wokół ciała przez system tętnic. kapilary skóry rozszerzają się.pomagają regulować ciepłotę ciała. W dalszym etapie skurczu sercowego ściany zapadają się i w ten sposób przyczyniają do swobodnego przepływu krwi przez cały układ. Tętno Kiedy lekarz mierzy puls. okolica podkolanowa. Pod nią znajduje się sprężysta warstwa z tkanki mięśniowej. Innymi miejscami pomiaru tętna bywają: pachwiny. Pozostałe tętnice transportują krew do wszystkich części ciała. Naczynia włosowate Naczynia włosowate (włośniczki). Mając bardzo cienkie ścianki. zwłaszcza dotyczy to naczyń włosowatych skóry. Grube elastyczne ściany mają ogromne znaczenie dla funkcjonowania całego układu. Tętnice przypominają rurki. czyli regeneracji. Pierwsze gałęzie odchodzą od niej już zaraz za sercem. przez które przepływa krew od serca do tkanek. Siła każdego uderzenia serca jest przenoszona po ścianach tętnic. podczas gdy żyły służą jako szlak powrotny. Prawie natychmiast po odejściu od aorty lewa tętnica wieńcowa rozdziela się na dwie duże gałęzie. umożliwiających swobodny przepływ krwi. Komórki mózgowe pozbawione natlenionej krwi obumierają w ciągu kilku minut. . najlepiej w wewnętrznej części dołu łokciowego na przedłużeniu linii małego palca. Główna komora tłocząca serca . podobnie jak fala biegnie po tafli jeziora. Sińce są następstwem gromadzenia się w skórze krwi z uszkodzonych kapilar. jalną rolę .aorty. umożliwiając większej niż zazwyczaj ilości krwi dotarcie do skóry. Tak więc w rezultacie otrzymujemy trzy tętnice wieńcowe — prawą i dwie gałęzie lewej. Puls da się wyczuć w wielu tętnicach powierzchniowych.

błonę środkową z włókien mięśniowych i wewnętrzną warstwę wyściełającą . Warstwa mięśniowa żył jest niezwykle cienka. Przykładowo. Poniżej: Ściany tętnic są zbudowane z kilku warstw mięśniowych.błonę wewnętrzną. Żyły to rury z tkanki mięśniowej i włóknistej. Istnieją jednakże między nimi zasadnicze różnice. Po prawej: Tętnice wieńcowe zaopatrują mięsień sercowy w potrzebny mu tlen i składniki pokarmowe. czyli przepustowość. wiele żył jest wyposażonych w zastawki. Zasadniczo istnieją trzy tętnice wieńcowe: dwa odgałęzienia tętnicy wieńcowej lewej oraz tętnica wieńcowa prawa. Żyły Tętnice wieńcowe - Luk aorty Kierunek przepływu krwi 1 Gałęzie lewej tętnicy J wieńcowej rPrzydanka (btona zewnętrzna) Zewnętrzna warstwa sprężysta Warstwa mięśniowa (btona środkowa) Wewnętrzna warstwa sprężysta Zgmacze Warstwa wyścielająca (błona wewnętrzna) Budowa tętnicy Tętnica promieniowa (miejsce wyczuwania tętna) _.UKŁAD KRWIONOŚNY/93 Żyły są podobne do tętnic pod względem rozmieszczenia w organizmie . których tętnice nie posiadają. są znacznie mniejsze niż odpowiadających im żył. które przyspieszają przepływ krwi w łożysku naczyń po każdym uderzeniu serca. Ściana żyły dzieli się na błonę zewnętrzną (przydankę).tętnice i żyły unaczyniające dany narząd lub tkankę często mają równoległy przebieg. natomiast ich światło. Ściany tętnic są zawsze grubsze niż ściany żył tej samej wielkości. Zjawisko to najlepiej da się zaobserwować w miejscu pomiaru pulsu na tętnicy promieniowej w nadgarstku._ Miejsce badania tętna Tętnica łokciowa Tętnica międzykostna przednia Mechanizm krążenia krwi w tętnicach Zastawka sercowa otwarta Przepływ krwi I Poszerzone ściany tętnicy Zwężenie mięśni ściany tętnicy £ ^ i _ ^ Krew popchnięta wzdłuż tętnicy Zastawka sercowa zamknięta Budowa i czynności tętnic .

Krążenie krwi
Krew rozpoczyna drogę po ustroju w chwili opuszczenia lewej komory. Na tym etapie jest bogata w tlen, pokarm rozłożony na cząsteczki i inne ważne substancje, np. hormony. Rozdzieliwszy się na tętnice wieńcowe, aorta kieruje się w górę, po czym zakręca z powrotem w dół, tworząc łuk aorty. Od łuku odchodzą pień ramienno-głowowy, tętnica szyjna wspólna lewa i lewa tętnica podobojczykowa. Potem aorta zstępuje w dół klatki piersiowej i jamy brzusznej. W jamie brzusznej tworzą się trzy główne tętnice, wiodące do jelit i wątroby, oraz po jednej do obu nerek. Następnie aorta rozwidla się na prawą i lewą tętnicę biodrową wspólną, które dowożą krew do miednicy i kończyn dolnych. Z tętnic krew płynie dalej tętniczkami prowadzącymi do każdego narządu i tkanki w ustroju, nie wyłączając serca, przechodzącymi następnie w rozległą siatkę naczyń włosowatych. W naczyniach włosowatych krwinki płyną „gęsiego", oddając cały tlen i pozostałe substancje i zabierając w zamian dwutlenek węgla i inne zbyteczne produkty przemiany materii. Gdy ciało znajduje się w stanie spoczynku, krew na ogół przepływa tzw. anastomozami, czyli naczyniami włosowatymi o większej niż przeciętna wielkości. W przypadku zapotrzebowania na dodatkowy tlen w danej części ciała krew przepływa niemal wszystkimi dostępnymi arteriami unaczyniającymi ten obszar. Po przejściu przez kapilary krew wkracza do układu żylnego. Początkowo biegnie naczyniami cienkimi - żyłkami, żylnymi odpowiednikami tętniczek. Następnie wpływa do żył mniejszych i zmierza z powrotem ku sercu żyłami już tak dużymi, że łatwo je dostrzec pod powierzchnią skóry. Duże żyły, prócz żył głowy i szyi, posiadają zastawki, które powstrzymują krew przed cofaniem się do tkanek. Mają one maleńkie, półksiężycowate listki zachodzące na światło żyły, pozwalające na przepływ krwi tylko w jednym kierunku. Żyły nadchodzące ze wszystkich zakątków ciała ostatecznie łączą się w dwa duże naczynia: żyłę główną górną i dolną. Pierwsza z nich odprowadza krew z głowy, kończyn górnych i szyi, druga zaś zbiera krew wracającą z dolnych partii ciała. Krew z obu tych żył wpada do prawej połowy serca, skąd jest tłoczona do pnia płucnego (jedynej tętnicy przewodzącej krew odtlenioną), kierując krew do płuc. W końcowym etapie podróży natleniona krew przepływa przez żyły płucne (jedyne żyły niosące krew natlenioną) i zmierza do lewej połowy serca. Obieg krwi w płucach jest zwany krążeniem płucnym (małym), a cyrkulacja po pozostałych częściach ciała - krwiobiegiem (krążeniem) dużym. Tętnicami dużego i małego krążenia płynie krew w kierunku od serca, a żyłami dużego i małego obiegu - krew powracająca.

Na skróty

Opuściwszy jelita, krew nie płynie bezpośrednio do serca, lecz jest odciągana do tzw. wątrobowego układu wrotnego żył. Umożliwia on krwi, która może być bogata w przetrawiony pokarm, transport wprost do wątroby. Dotarłszy z trzustki do wątroby, krew przepływa pomiędzy komórkami wątroby w specjalnych naczyniach włosowatych - tzw. naczyniach zatokowych, po czym uchodzi do kolejnego układu - żył wątrobowych. Te z kolei wiodą ostatecz-

nie do żyły głównej dolnej, a potem do serca. Układ taki gwarantuje najsprawniejszy sposób dostarczania wątrobie pokarmu, przechodzącego z jelit do systemu żylnego. Szczególne układy żył znajdują się również w krańcowych częściach ciała: dłoniach, stopach, uszach i nosie. Można tam znaleźć bezpośrednie połączenia pomiędzy drobnymi tętnicami i żyłami, przez które krew może przedstawać się bez konieczności przepływania przez system włośniczek w tkankach. Główna funkcja tych połączeń (anastomoz tętniczożylnych) wiąże się z kontrolą ciepłoty ciała. Przy ich otwarciu zwiększa się wytracanie ciepła z organizmu.

Układ tętniczy

Tętnica szyjna wspólna prawa

Tętnica szyjna wspólna lewa Tętnica podobojczykowa Tętnica płucna

Luk aorty

Tętnica wieńcowa prawa I

Tętnica ramięnna Gałąź tętnicy wieńcowej lewej

Tętnica krezkowa górna

Aorta Tętnica nerkowa

Tętnica krezkowa dolna

UKŁAD KRWIONOŚNY/95 Układ żylny
Zyla szyina wewnętrzna Zyla płucna Zatoka wieńcowa Żyla podobojczykowa Żyla główna górna Zyla odlokciowa

ło 59 procent znajduje się w żyłach, 15 procent w tętnicach, 5 procent we włośniczkach i pozostałe 9 procent w sercu. Podobnie tempo przepływu krwi nie wszędzie jest jednakowe. Jest ona wyrzucana z serca i pompowana przez aortę z szybkością 33 centymetrów na sekundę, jednak zanim osiągnie kapilary, jej prędkość obniża się do zaledwie 0,3 centymetra na sekundę. Szybkość prądu powrotnego krwi stopniowo wzrasta, tak że docierając do serca, porusza się już z prędkością 20 centymetrów na sekundę.

W dolnej części mózgu znajduje się obszar zwany ośrodkiem naczynio-ruchowym, który steruje krążeniem krwi, a zatem i jej ciśnieniem. Spośród naczyń krwionośnych, odpowiedzialnymi za kontrolę sytuacji są tętniczki, ogniwo pośrednie pomiędzy małymi tętnicami a naczyniami włosowatymi krwiobiegu. Ośrodek naczynio-ruchowy otrzymuje informacje o wysokości ciśnienia od nerwów czuciowych w aorcie i tętnicach szyjnych, następnie wysyła polecenia do tętniczek.

Regulacja krążenia

Żyla wątrobowa

Poniżej: Na rysunku żyły głębokie kończyny dolnej zaznaczono kolorem jasnoniebieskim. Szereg zastawek otwierających się i zamykających na zasadzie śluzy, w odpowiedzi na nieustanne zmiany w ciśnieniu krążącej krwi, zapewnia nieprzerwany przepływ, przeciwstawiając jej ruch sile grawitacji. Przekrój przez podudzie (rys. dolny) ilustruje relację topograficzną między żyłami głębokimi i powierzchniowymi.
Zyla udowa

Zyla podkolanowa

Zyla odpiszczelowa

- Żyla udowa

W niektórych częściach ciała, np. w kończynach górnych i dolnych, tętnice i ich odgałęzienia biegną parami, tak by mogły się dublować i stanowiły drogę alternatywną dla krwi na wypadek, gdyby jedna z pary uległa uszkodzeniu. Zjawisko to nosi nazwę krążenia obocznego. W przypadku zniszczenia tętnicy gałąź sąsiednia, która przejmuje jej rolę, poszerza się, przyspieszając krążenie krwi. Jeśli organizm znajduje się w stanie napięcia fizycznego (np. podczas ruszania do biegu), naczynia krwionośne w mięśniach kończyn dolnych rozszerzają się, natomiast naczynia narządów trzewnych zamykają, tak by krew kierowała się tylko do miejsca, gdzie jest najbardziej potrzebna. W trakcie np. poobiedniego odpoczynku odbywa się proces odwrotny, wspomagany przez wiele połączeń omijających, czyli anastomoz. Dystrybucja i przepływ Krew nie jest rozprowadzana równomiernie po całym ciele. W każdym momencie około 12 procent krwi znajduje się w tętnicach i żyłach krążenia płucnego, oko-

Mechanizm zabezpieczenia przeciwurazowego

- Żyla odpiszczelowa

- Żyla odstrzalkowa

- Żyla podkolanowa

Żyla piszczelowa przednia

- Żyla piszczelowa tylna Żyla strzałkowa

Rozdział 8

Układ limfatyczny jest drugim, obok układu krwionośnego, systemem naczyń przenoszących płyny w obrębie ciała. Naczynia limfatyczne są odpowiedzialne za transport nadmiaru płynu, obcych elementów i innych substancji z tkanek i komórek ciała. Układ jest zaangażowany w procesy neutralizacji potencjalnie szkodliwych cząstek. Przy realizacji tego zadania współpracuje ściśle z krwią, a szczególnie z limfocytami krwinkami białymi, ważnymi dla obrony organizmu przed chorobą.

LEiFATYCZNY
Wejście do prawego —7 przewodu limfatyczncgo

Naczynia limfatyczne

Po prawej: Układ limfatyczny tworzy sieć cienkich naczyń, które zbierają nadmiar płynu (limfę, chłonkę) z komórek i tkanek organizmu i przenoszą z powrotem do krwi. Dwa największe naczynia limfatyczne (prawy przewód limfatyczny i przewód piersiowy) uchodzą do żył w pobliżu serca. Powiększenie pokazuje przekrój węzłów chłonnych, będących skupieniami tkanki limfatycznej, rozmieszczonych w różnych częściach ciała wzdłuż naczyń limfatycznych.

białkowe substancje odpowiedzialne za unieczynnienie obcych cząstek. Rodzaje limfocytów Limfocyt Immunoglobuliny (przeciwciała) Komórka szpiku kostnego Limfocyt T-cytotoksyczny Limfocyt T-supresyjny " Limfokiny Limfocyt T-pomocniczy Po lewej: Limfocyty są odpowiedzialne za odporność organizmu. w dołach pachowych. powodują ruch limfy.najdrobniejsze nazywane są włośniczkami oplatają ścianki żył i tętnic. Stąd właśnie pochodzą krwinki białe . Na wewnętrznych powierzchniach ścianek znajdują się zastawki zapobiegające wstecznemu ruchowi chłonki. pachwinach i na karku. z wyjątkiem centralnego systemu nerwowego. Na przykład w naczyniach drenujących kończyny jest zawarty bogaty w białka płyn.przewód piersiowy po stronie lewej oraz prawy przewód chłonny . które kurcząc się rytmicznie w jednym kierunku. w tym grasica. tak że duże cząsteczki i cząstki . śledziona i migdałki. a limfa opuszczająca węzeł chłonny jest wzbogacona w limfocyty i przeciwciała . podczas gdy chłonka jelitowa UKŁAD LIMFATYCZNY / 97 jest pełna tłuszczu. tworząc dwa duże przewody . Zbierają z tkanek nadmiar płynu nazywanego limfą lub chłonką. Ściany włośniczek limfatycznych są cienkie i bardzo przepuszczalne. Chociaż są rodzajem krwinek białych. W różnych miejscach swego przebiegu naczynia limfatyczne łączą się ze skupieniami tkanki limfatycznej. Drobne naczynia limfatyczne . zostają w nich odfiltrowane i zniszczone. Naczynia limfatyczne można znaleźć we wszystkich częściach ludzkiego ciała.Tak więc układ naczyń chłonnych doprowadza limfę z tkanek do krwi.które uchodzą do kątów żylnych w pobliżu serca. np. Są wyczuwalne w tych miejscach. które wraz z limfą wpływają do węzłów chłonnych. W ściankach niektórych naczyń limfatycznych występują mięśnie gładkie. gdzie naczynia przebiegają pod powierzchnią skóry. Bakterie oraz inne obce cząstki.limfocyty krążące w organizmie w naczyniach chłonnych i krwionośnych. nazywanego mleczem (ma kolor mlecznobiały). kości. Skład chłonki jest zależny od lokalizacji naczyń. Wszystkie naczynia limfatyczne łączą się. Węzły chłonne można odnaleźć w tkance otaczającej duże żyły.w tym i bakterie.Naczynia limfatyczne W skład układu limfatycznego wchodzą naczynia limfatyczne oraz wysoko wyspecjalizowane tkanki i narządy. nazywanymi węzłami chłonnymi. . który przesączył się z komórek i tkanek. który powstał w przewodzie pokarmowym podczas trawienia. odgrywają także rolę w układzie limfatycznym i można je znaleźć w wielu narządach tego układu: w migdałkach oraz śledzionie. które nie mogą przejść przez ścianę włośniczek do krwi są transportowane z limfą. chrząstek i zębów.

Położenie śledziony Przepona Śledziona Tętnica śledzionowa Jelito cienkie . obmacywanie) od dolnej części brzucha. Jedyne co można wyodrębnić z tej masy.u pacjenta leżącego na plecach lekarz zaczyna palpację (dotykanie. są bardzo ściśle związane z tkanką limfatyczną. retikulocyty (komórki siateczkowe) mogą dokonać oczyszczenia krwi ze wszystkich zużytych bądź starych krwinek. tworząc sieci włośniczek. co z kolei uruchamia produkcję przeciwciał. szczególnie podczas kilku pierwszych lat życia. przez to. Narząd ten jest również odpowiedzialny za usuwanie wszelkiego rodzaju nieprawidłowych cząstek mogących pojawić się we krwi. Powiększenie śledziony może także być wykryte podczas zwykłego badania rentgenowskiego albo badania z użyciem izotopów promieniotwórczych. które wiążą się z obcą cząstką i unieruchamiając ją. gdy szpik kostny zostaje zaatakowany przez proces chorobowy. Po drugie. Te drobne naczynia. Badanie śledziony W przypadku normalnych zdrowych ludzi śledziony nie bada się. pewne jest jednak. bezkształtną masę. Waży przeciętnie około 200 gramów u dorosłych. są także zdolne do wyeliminowania jakiejkolwiek nieprawidłowej komórki. będące skupiskami limfocytów. że jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania układu limfatycznego. a jej oś długa przebiega wzdłuż 10. powoli przesuwając dłonie w kierunku lewego górnego rogu. prosi się pacjenta 0 wykonanie głębokiego wdechu. Wtedy to wątroba i śledziona stają się głównymi miejscami produkcji krwinek czerwonych. przebiegając przez miazgę śledziony. W pewnych okolicznościach śledziona może także przejmować funkcję wytwarzania nowych krwinek. a powiększona może dochodzić aż do dwóch i więcej kilogramów. zaraz pod przeponą. co więcej . w jaki śledziona zaopatruje się w krew. Co więcej.w odróżnieniu od innych tętniczek nie dzielą się. to drobne ziarnistości zwane ciałkami Malpighiego.powiększona śledziona. Śledziona jest położona tuż pod przeponą. ułatwiają jej zniszczenie przez krwinki białe zwane fagocytami. odpowiedzialnej za obronę immunologiczną ustroju. umożliwia jej wypełnianie dwu podstawowych funkcji. Co więcej . często sugeruje występowanie jakiegoś schorzenia w organizmie i konieczność wykonania dalszych badań. czyli ochronę przed atakiem jakichkolwiek czynników chorobotwórczych. Śledziona jest zaopatrywana w krew za pośrednictwem tętnicy śledzionowej. Ciągle jeszcze nie wiadomo. że drobne tętniczki są jakby owinięte tkanką limfatyczną. która jak każda inna dzieli się na mniejsze tętnice i tętniczki. Niezwykły sposób. Długość śledziony wynosi zwykle około 13 centymetrów.Tkanki i narządy Śledziona jest integralną częścią układu limfatycznego. dochodzi do bezpośredniego kontaktu tego układu ze wszystkimi obcymi białkami zawartymi we krwi. dzięki temu. utworzonej przez współpracujące z sobą tkanki i narządy układu limfatycznego. Jako że śledziona przemieszcza się podczas wykonywania ruchów oddechowych. Przeciwciała są wytwarzane w obrębie ciałek Malpighiego. Grasica W ciągu ostatnich dwudziestu lat stało się jasne. Makrofagi nie tylko usuwają stare i zużyte krwinki. chociażby w procesie oczyszczania organizmu z bakterii chorobotwórczych. w życiu płodowym to właśnie śledziona wytwarza znaczną część krwi płodu. Poza tym śledziona bierze udział w wytwarzaniu przeciwciał białek krążących we krwi. Istnieje jednak wiele chorób powodujących powiększenie tego narządu. żebra. Po pierwsze. Funkcje śledziony Śledziona pełni funkcję jednego z głównych filtrów krwi. W takim położeniu jest ona względnie odsłonięta. w jaki sposób grasica spełnia swoje funkcje. dorosłym organizmie. co można zbadać przez powłoki brzuszne. Dotyczy to głównie erytrocytów (krwinek czerwonych). że krew z drobnych tętniczek jest wylewana wprost do miazgi śledziony. Jej głównym zadaniem jest spełnianie roli filtra krwi oraz wytwarzanie przeciwciał. Sposób postępowania jest prosty . jednak w razie konieczności śledziona może także dokonać selekcji krwinek białych oraz płytek krwi. co nie występuje w zdrowym. którą lekarz może wybadać podczas badania palpacyjnego brzucha. Oglądana gołym okiem wygląda jak włóknista torebka otaczająca czerwoną. w górnej części jamy brzusznej po lewej stronie. Poniżej: Śledziona znajduje się w lewym górnym rogu jamy brzusznej. że grasica spoczywa w centrum swoistej pajęczyny. Dzieje się tak wtedy. ale wylewają krew bezpośrednio w macierz śledziony. tak by możliwe stało się wyczucie tego ruchu. dlatego też często dochodzi do jej uszkodzenia w wypadkach 1 czasami musi zostać usunięta. Dlatego też odgrywa bardzo istotną rolę.

Metoda. jaką posługuje się grasica. węzłach chłonnych. zanim jeszcze mają one możliwość opuszczenia tego narządu. hormonalnego i odpornościowego. które niszczą substancje obce i pochodzące z zewnątrz. Grasica wytwarza też hormony oddziałujące zarówno na limfocyty T. Prawdopodobnie te podlegające eliminacji komórki miałyby szansę zaatakowania własnych tkanek organizmu.UKŁAD LIMFATYCZNY/99 Rozmiar i położenie grasicy Lewy i prawy płat grasicy Dziecko on największy w okresie dojrzewania.wydaje się ona także odpowiedzialna za kontrolę tych systemów. W organizmie młodego dorosłego człowieka waży ona około 15 gramów i ma parę centymetrów długości. co nazywane jest inwolucjąU ludzi starszych jedyną pozostałością tkanki grasicy może być strzępek tkanki łącznej i tłuszczu. a następnie do okresu dojrzewania wzrost masy narządu następuje znacznie wolniej. Limfocyty typu T. Co więcej . Grasica leży w górnej części klatki piersiowej. że około 95 procent powstałych w grasicy limfocytów zostaje przez nią samą zniszczonych. Dowodzi to współzależności układu nerwowego. U góry: Porównanie względnych rozmiarów grasicy u dorosłego i dziecka unaocznia jej wpływ na powstanie układu odpornościowego we wczesnych latach życia. a są nimi dwa rodzaje limfocytów. W wieku dorosłym dochodzi do rzeczywistego jej zmniejszenia. Inny rodzaj komórek immunologicznych to limfocyty typu B. wytwarzające przeciwciała dla obcych substancji. To proste stwierdzenie odkrywa najbardziej zadziwiający fakt dotyczący tego narządu. kiedy to może osiągać wagę do 45 gramów. Powiększa się bardzo szybko aż do 7. Poza tym narządem komórki te znaleźć można we krwi. tuż za mostkiem. roku życia. w odróżnieniu od wewnętrznej nazywanej rdzeniem. nie jest dokładnie znana poza jednym ważnym mechanizmem. są odpowiedzialne za rozpoznawanie obcych substancji oraz za wiele sposobów ich atakowania. Poniżej: Małe powiększenie przekroju przez prawidłową grasicę pozwala zobaczyć jej budowę.kora zawiera głównie limfocyty. śledzionie i szpiku kostnym. Otóż wydaje się. zależne od grasicy. Po zakończeniu procesu dojrzewania obserwuje się zmniejszanie się rozmiarów grasicy. Budowa i funkcja W grasicy występuje wiele rodzajów limfocytów ważnych dla obrony organizmu przed schorzeniami. W organizmie wyróżnić można dwa główne typy komórek odpornościowych. Obserwuje się przemieszczanie się ich do tkanek w czasie reakcji zapalnych. w której poza limfocytami występują też inne komórki typowe dla tego narządu. Obecnie coraz rzadziej poddaje się w wątpliwość wpływ grasicy na powstawanie i rozwój systemów obronnych we wczesnych latach życia. Zewnętrzna warstwa grasicy . Wpływ układu wewnątrzwydzielniczego na grasicę uwidacznia się również w opóźnieniu jej inwolucji u kobiet po licznych porodach. grasica zaś zachowuje wyłącznie te komórki. tak by nie były aktywowane przez własne tkanki ustroju. U dziecka grasica jest bardzo duża w porównaniu z resztą ciała i może sięgać za mostkiem w dół klatki piersio-wej. nadzorując limfocyty T. Otóż w odróżnieniu od innych organów jest . jak i na struktury wewnątrzwydzielnicze podwzgórza.

Dzięki swojej lokalizacji wyłapuje on szkodliwe substancje z wdychanego powietrza i. wydaje się jednak oczywiste. nigdy jednak nie zanikają. jak na przykład aspirynę. Szczęśliwie. Jednak nie zawsze się to udaje. stosować dietę lekkostrawną oraz przyjmować środki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe. natychmiast je unieszkodliwia. Odpowiedź immunologiczna Odpowiedź immunologiczna jest to reakcja organizmu na atak obcych substancji pod postacią mobilizacji krwinek bia- Lokalizacja migdałków Trąbka Eustachiusza Podniebienie miękkie Język Migdałek podniebii e n 2ĆŁ Migdałek językowy Nagłośnia Po lewej: Migdałki otaczają wejście do dróg oddechowych i pokarmowych. czyli w okresie. leżące w części nosowej gardła. gdy dziecko ciągle jest narażone na kontakt z nowymi typami wirusów i bakterii. Mikroorganizmem wywołują- Migdałki cym tę chorobę jest zwykle paciorkowiec (Streptococcus). co wskazuje na ich rolę w obronie organizmu przed zakażeniem. Do miejscowych objawów procesu zapalnego zaliczyć można powiększenie i zaczerwienienie migdałków oraz pojawienie się na ich powierzchni nalotów ropnych.100/UKŁAD LIMFATYCZNY Migdałki są częścią pierścienia tkanki limfatycznej (pierścienia Waldeyera). a po okresie pokwitania migdałki stopniowo zmniejszają swoje rozmiary. które wydają się być zagrożeniem dla organizmu. o ile to możliwe. pewne jest jedynie. zwykle zanika on przed rozpoczęciem okresu dojrzewania. a migdałek gardłowy jest wypełniony komórkami odpornościowymi. utrudniając przez to połykanie. . a nawet oddychanie. Jest migdałkiem nieparzystym. Najłatwiej zauważalny jest pomiędzy pierwszym a czwartym rokiem życia. rozpoczyna się zapalenie przewlekłe. Niewiele jeszcze wiadomo. Jakkolwiek obecne już u noworodka. Gdy dojdzie do trwałego uszkodzenia. by poddawać dokładnej analizie połykane pożywienie i reagować na te substancje. Odpowiedź immunologiczną współtworzą powstające w migdałkach limfocyty i działające miejscowo przeciwciała. większość zwykłych antybiotyków wykazuje w takich przypadkach skuteczne działanie i poprawa następuje w drugiej lub trzeciej dobie kuracji. który otacza w gardle wejście do dróg oddechowych i przewodu pokarmowego. W celu złagodzenia objawów należy wypijać większe niż zwykle ilości płynów. Migdałek gardłowy to skupisko tkanki limfatycznej. że każdy wdychany drobnoustrój może go zaatakować. Chociaż migdałek gardłowy jest obecny od urodzenia. W razie zakażenia stają się zaczerwienione i obrzęknięte. Zajmują doskonałe położenie do tego. na granicy jej ściany górnej i tylnej. W tym położeniu układ limfatyczny tworzy kolejny system obronny. Nieomal każdy przebył przynajmniej raz w swoim życiu zapalenie migdałków (anginę). są wtedy względnie małe. jaka jest przyczyna zapalenia migdałka gardłowego. a nawracające stany zapalne migdałka prowadzą do obrzęku nasilającego dolegliwości. że mają one znaczący udział w formowaniu bariery obronnej ustroju. Szybkie ich powiększanie przypada na wczesne lata życia. Do dziś nie udało się precyzyjnie ustalić funkcji migdałków. jeden z rodzajów bakterii.

gdy tkanka innego osobnika jest użyta jako przeszczep. wirusów albo mikrobów. . W czasie tego procesu limfocyty T i B zapisują w swej „chemicznej pamięci" antygeny. które przemieszczają się z prądem krwi. albo grasiczozależne. Nadwrażliwość i reakcje odrzucania przeszczepów Działanie mechanizmów odporności komórkowej może prowadzić do odmiennych rezultatów. Tak limfocyty B. W tych przypadkach substancje zasadniczo nieszkodliwe. czyli przeciwciał. Tam dochodzi do różnicowania monocytów albo do ich przekształcenia w makrofagi. Limfocyty różnicują się w dwa odmienne typy komórek. w odróżnieniu od zależnej od komórek T odporności komórkowej. zwane pomocniczymi (helper). Dzięki takim mechanizmom nasz organizm buduje swój system obronny. aby odeprzeć atak bakterii. jak i wytworzone w węzłach chłonnych limfocyty T pobudzane są do ataku przez komórki wspomagające. Chociaż limfocyty powstają w szpiku kostnym. wywołują niepożądane reakcje mięśniówki naczyń krwionośnych. a następnie pochłaniają (fago- cytują) „najeźdźcę". W tym przypadku limfocyty także rozpoznają ją jako obcą. Dlatego są częściami składowymi dwóch układów: sercowo-naczyniowego i limfatycznego. Podobnie odporność humoralną zwraca się w pewnych sytuacjach przeciwko własnemu organizmowi. Proces ten jest nazywany odpornością humoralną. m. nazywane są cytotoksycznymi (killer). które mają zdolność niszczenia każdej obcej tkanki i organizmu. Wiele musimy się jeszcze nauczyć o istocie i mechanizmach działania odpowiedzi immunologicznej. co może prowadzić do stanów nadwrażliwości (alergii). Limfocyty te nazywane są później komórkami immunokompetentnymi. ale różniący się funkcją. które uwalniając w tkankach różne substancje. wirusów albo innych mikrobów Specyficzna globulina niszcząca albo unieszkodliwiająca „najeźdźcę" . ale ostatnie lata poszerzyły wiedzę immunologów o kilka nowych informacji.UKŁAD LIMFATYCZNY /101 Jak działają komórki układu odpornościowego Limfocyty B Limfocyt (plazmocyt) w szpiku kostnym Komórka pomocnicza przenosi informację do plazmocytu Atak bakterii. i niszczenia przeszczepionej tkanki (odrzucenie przeszczepu). natychmiast zostaje on przekazany do najbliżej leżącego węzła chłonnego lub też drogą naczyń limfatycznych do śledziony.in. że gdy w obrębie naszego ciała pojawi się jakikolwiek obcy organizm. Podobnie limfocyty T dzieli się na dwie grupy: te. histaminę. Po zetknięciu się z antygenem limfocyty B przekształcają się w plazmocyty. niszczą organizm „obcego". które współdziałają z limfocytami B przy produkcji przeciwciał. co prowadzi do ich naciekania Powyżej: plazmocyty. Limfocyty. Rozpoczynają produkcję gamma-globulin. oraz komórki supresyjne (suppressor) hamujące produkcję przeciwciał. to krążą w naczyniach krwionośnych i limfatycznych. która jest wystarczająca dla jego unieszkodliwienia. a przez to swoiście przedstawiają go komórkom T i B. identyczny co do wyglądu. czyli skład białek charakterystycznych dla intruza. specyficzny dla wielu obcych substancji. Drugi. tworzą limfocyty T. które łącząc się z antygenami. rejestrują je w swej „chemicznej" pamięci i w przypadku ponownej infekcji są zdolne do szybkiej reakcji. bądź też przez łączenie tkanki dawcy z tkanką biorcy. Podejmowane są próby przezwyciężenia tego procesu. mających doprowadzić do wytworzenia takiej ilości limfocytów T i B. które otaczają. Limfocyty B i T. W przypadku następnej podobnej infekcji są zdolne do natychmiastowego rozpoznania antygenu oraz rozpoczęcia wielokrotnych podziałów.. powstałe z limfocytów B. jak na przykład pyłki kwiatowe. Wydaje się.limfocytów. bądź to przez stosowanie kuracji hormonalnej. Pierwszy wytwarzający przeciwciała znany jest jako komórki B albo limfocyty B. które zetkną się z antygenami „najeźdźców". są także obecne w węzłach chłonnych.Najeźdźca" unieszkodliwiony przez globuliny Limfocyty T : w „Najeźdźca" wchłonięty i zniszczony przez limfocyt Komórka pomocnicza przenosi informację do węzła chłonnego Limfocyt T w węźle chłonnym łych . produkują białka odpornościowe (globuliny). które przenoszą informacje o wtargnięciu obcych organizmów. pobudzają produkcję przeciwciał.

Gryzienie kontrolują dwa mięśnie żwacz i skroniowy. które następnie mogą być łatwo wchłonięte przez Mięsień skrzydłowy zewnętrzny krew z jelita cienkiego i odtransportowane do natychmiastowego wykorzystania albo zmagazynowania. o. a część mięśnia skroniowego przesuwa ją do tyłu. Mięsień skrzydłowy wewnętrzny porusza żuchwę na boki. Mięsień policzkowy Po prawej: W żuciu udział biorą niektóre mięśnie twarzy. język oraz gruczoły ślinowe. zęby.Rozdział 9 Proces trawienia pozwala tkankom i komórkom na wykorzystanie substancji energetycznych i odżywczych zawartych w pożywieniu. podczas gdy mięsień skrzydłowy zewnętrzny wywołuje ruchy do przodu. Działanie układu pokarmowego jest zależne od współdziałania wielu różnych organów. Ząb sieczny (siekacz) Kieł Ząb przedtrzonowy Położenie gruczołów ślinowych J . Mięsień skroniowy TRAWIENNY . gruczołów oraz ich enzymów w celu przekształcenia pokarmu w oddzielne części. a skurcze mięśni policzkowych napinają policzki i utrzymują jedzenie w jamie ustnej w czasie żucia.

ma postać gęstej. Usta UKŁAD TRAWIENNY /103 Przewód pokarmowy Dno jamy ustnej Przełyk Żołądek Wątroba Część wpustowa Trzustka Dwunastnica Jelito czcze Okrężnica- Jelito kręte Zastawka krętniczokątnicza Kątnica- . W jelicie cienkim Pokarm opuszczający żołądek i przechodzący do dwunastnicy . które są wytwarzane przez narządy swoiście dołączone do dróg pokarmowych. Pozostałe części są zaangażowane w usuwanie nie strawionych resztek pokarmowych i można je zaliczyć do układu wydalniczego. Do dwunastnicy spływają także soki trawienne z trzustki i znaczne ilości żółci wytwarzanej w wątrobie i magazynowanej w pęcherzyku żółciowym aż do chwili. Gastryna jest hormonem. którego zadaniem jest ochronić jej błonę śluzową przed działaniem zawartego w miazdze pokarmowej kwasu oraz innych enzymów. Proces opiera się na działaniu substancji zwanych enzymami. Objętość wydzielanego soku żołądkowego i soku jelitowego jest zależna od obecności pokarmu w przewodzie pokarmowym. Pierwszy. Okrężnica esowata Wyrostek robaczkowy • Odbytnica Zwieracz odbytu • . Po prawej: Przewód pokarmowy to rura mięśniowa długości około 1 0 metrów.pepsyny. Ptialina przestaje już działać. Gdy tylko pożywienie znajdzie się w żołądku. gdzie zostaje zanurzony w mieszaninie śluzu. który stymuluje komórki żołądkowe do wydzielania kwasu solnego i pepsyny. obejmuje wszystkie struktury od ust aż do końca jelita cienkiego. w którym dochodzi do rozłożenia spożytego pokarmu na substancje łatwe do wchłonięcia i późniejszego wykorzystania przez organizm dla uzyskania energii. W czasie żucia gruczoły ślinowe zlokalizowane pod językiem nasilają wydzielanie śliny i zawartego w niej enzymu . Trawienie rozpoczyna się już w jamie ustnej.ptialiny. może natychmiast ulec rozłożeniu do peptonów. Powyżej pewnego poziomu zakwaszenia gastryna hamuje dalsze wydzielanie kwasu. a kończy odbytem. jakie mają miejsce w czasie trawienia. Dwunastnica wytwarza i uwalnia bardzo duże ilości śluzu.początku jelita cienkiego. gdy jest na nią zapotrzebowanie. Śluz chroni wyściółkę żołądka przed szkodliwym działaniem kwasu solnego. kwasu solnego i kolejnego enzymu . od bodźców nerwowych oraz od wydzielania hormonów. zakwaszonej treści żołądkowej. wzrostu lub wykonania naprawy. która rozpoczyna rozbijanie węglowodanów na małe cząstki znane jako maltoza i glukoza.Trawienie Trawienie jest to proces. Enzymy są odpowiedzialne za większość reakcji chemicznych. układ trawienny. Następnie pokarm przesuwa się przez gardło i dalej w dół przełyku aż do żołądka. W rzeczywistości wchodzi w skład dwu układów. ale impulsy nerwowe inicjują nową serię reakcji chemicznych. która rozpoczyna się ustami.

Glukoza jest tam magazynowana w postaci związku zwanego glikogenem. W naszym organizmie istnieje wiele mechanizmów zapewniających odpowiedni (zgodny z potrzebami) poziom glukozy we krwi. Jeżeli poziom glukozy we krwi jest wysoki. Narząd ten wykorzystuje tylko część substancji dla własnych potrzeb. które neutralizują kwaśną. Proces rozpoczyna się już w jamie ustnej. że nadmiar zostaje zmagazynowany w postaci glikogenu w wątrobie. który powoduje rozkład glikogenu na glukozę. Jeszcze więcej amylazy zostaje wymieszane z pokarmem podczas jego przejścia przez dwunastnicę. ślepo zakończone odgałęzienie układu limfatycznego — naczynie mleczowe. trzustka uwalnia inny hormon . tak że wchłonięte zostają jedynie cukry proste.104 / UKŁAD TRAWIENNY Uwalnianie soków trzustkowych stymulują dwa hormony. lipazę. enzymy trzustkowe pomagają także w trawieniu węglowodanów i białek. Wszystkie powodują rozpoczęcie albo zahamowanie uwalniania glukozy z wątroby. Wchłanianie odbywa się głównie w jelicie krętym. przenosząc te związki bezpośrednio do wątroby. W czasie trawienia skrobi przez amylazę powstają dwucukry. zwanych kryptami Lieberkuhna. kwasy tłuszczowe i rozpuszczone w nich witaminy dostają się do naczynia mleczowego. Sekretyna wpływa na wytwarzanie dużych ilości alkalicznych płynów. Rozkład skrobi Jednym z ważniejszych zadań układu trawiennego jest rozkład węglowodanów złożonych (m. który jest luźnym splotem Metabolizm skrobi Glikogen (zmagazynowana glukoza) Ślinianki: podżuchwowa i podjęzykowa Enzym amylaza Okrężnica Odbytnica (prostnica) Powyżej: Podczas trawienia skrobia jest rozkładana do glukozy przez enzym amylazę.in. Glukoza wraz z krwią jest przenoszona do wątroby. Aminokwasy (powstałe podczas trawienia białek) oraz cukry proste (uzyskane z węglowodanów) przechodzą bezpośrednio do kapilar wraz z witaminami i ważnymi minerałami. Enzymy trawienne są tutaj uwalniane z komórek spoczywających w małych zagłębieniach w ścianie jelita.pankreozyminy. Z kapilar krew spływa do żyły wrotnej. Poza tłuszczami. którym zostają odtransportowane do układu limfatycznego. Strawiony pokarm przechodzi następnie do jelita czczego i krętego. Każdy kosmek zawiera naczynia włośniczkowe (kapilary) oraz cienkie. Ostatecznie cukry są przenoszone do wątroby. a następnie do krwi. glicerol. pozostałą przekazuje do komórek i tkanek organizmu. wapń i jod. a spływająca do dwunastnicy żółć rozbija kulki tłuszczu. insulina hormon uwalniany przez trzustkę - powoduje. takimi jak żelazo. Kiedy zaś poziom glukozy jest niższy niż potrzebny.glukagon.amylaza. oraz amylazę trawiącą węglowodany. Gdy kosmek styka się ze strawionym pokarmem. która przekształca je w glukozę. Enzymy trzustkowe są wytwarzane w odpowiedzi na działanie innego hormonu . którego ściana wewnętrzna posiada miliony małych wypustek zwanych kosmkami. Do tych enzymów zalicza się trypsynę rozbijającą peptony na mniejsze peptydy. występującej w ziemniakach i chlebie skrobi) na cukry proste. gdzie działa rozkładający skrobię enzym śliny . gdzie zachodzą końcowe etapy procesu trawienia. częściowo strawioną miazgę pokarmową. która rozkłada tłuszcze na małe cząstki kwasów tłuszczowych i glicerolu. . które są dalej rozkładane przez enzymy jelita cienkiego.

albo zmagazynowana jako ATP. zostaje spalona przy udziale tlenu w celu wytworzenia energii. produkowane przez nadnercza oraz hormon wzrostu wydzielany przez przysadkę mózgową. Komórki rozwiązują ten problem. Tak jak wątroba gromadzi glukozę w postaci glikogenu. Organizm nasz rozwiązuje ten problem na dwa różne sposoby. Po pierwsze może rozpocząć przekształcanie białek . jej poziom we krwi musi być utrzymywany na określonym poziomie. Związki fosforanowe (najpowszechniejszy to ATP. • • • Nadmiar glukozy przechowywany jako tłuszcz Energia magazynowana jest w postaci ATP (adenozynotrójfosforanu) nie tłuszczów zamiast glukozy.głównego składnika strukturalnego .w glukozę. dostarczając w miarę potrzeb małych ilości energii. (Patrz strona 116. Zbyt wysoki poziom glukozy powodować może cukrzycę. od razu jest wyłapywana przez komórki. tworząc wysokoenergetyczne związki fosforanowe. fruktozy i galaktozy. Utrzymywanie stałego poziomu glukozy we krwi jest wynikiem wspomagania działania insuliny (która obniża ten poziom. na przykład na skutek głodzenia. Po drugie w tkankach może rozpocząć spala- Kontrola poziomu glukozy we krwi Jako że glukoza jest tak istotnym źródłem energii. a energia odzyskana. W odróżnieniu od amylazy jest wydzielana wprost do krwi. Podobnie jak amylaza. czyli adenozynotrójfosforan) funkcjonują jak akumulator. Do tego procesu niezbędna jest insulina.UKŁAD TRAWIENNY/105 Jak organizm zużywa glukozę Enzymy. tak też i energia uzyskana ze spalenia glukozy musi zostać zachowana w każdej komórce. podczas gdy woda pozostaje w organizmie. gdzie może być zużytkowana jako źródło energii (produktem ubocznym jest woda). wytwarzana jest ona w trzustce przez komórki szczególnej tkanki zgrupowane w tak zwanych wyspach Langerhansa. Wątroba przekształca je na glukozę. Tłuszcze.) Woda W czasie trawienia enzymy rozkładają węglowodany do glukozy. cząsteczek glukozy. Hormony kontrolują poziom glukozy we krwi. Źródła energii w sytuacjach kryzysowych Zasoby glikogenu w organizmie nie są zbyt duże i jeśli ulegną wyczerpaniu. >4« Insulina obniża poziom glukozy we krwi przez wprowadzanie jej do komórek Wątroba przekształca galaktozę i fruktozę w glukozę utlenek węgla Białka mogą być rozłożone do glukozy Glukoza magazynowana jako glikogen Do płuc Prąd krwi Adrenalina i hydrokortyzon podnoszą poziom glukozy we krwi przez uwalnianie jej z wątroby i mięsni. wpływających na uwalnianie glukozy z wąttroby. . Glikogen jest także gromadzony w mięśniach. by później stopniowo zużywana umożliwiała przeprowadzanie życiowo ważnych reakcji chemicznych.zjawisko znane jako hipoglikemia (niedocukrzenie). potrzebne są inne źródła energii. jednak w tym procesie powstają (jako produkt uboczny) ciała ketonowe. które są wchłaniane do krwi w jelicie cienkim. Zachowywanie tego poziomu jest jednym z czynników sprzyjających zdrowiu organizmu. a nie do jelita. wprowadzając glukozę do wnętrza komórek) przez dużą grupę hormonów. Woda i dwutlenek węgla są produktami ubocznymi tej reakcji. podobnie jak glukoza. które w razie potrzeby mogą łatwo zostać rozbite. która może być zmagazynowana w postaci glikogenu w wątrobie i mięśniach albo przekazana do komórek. a z kolei jego duże obniżenie upośledza pracę komórek mózgu i prowadzi do utraty przytomności . Dwutlenek węgla zostaje następnie przeniesiony wraz z krwią do płuc i wydalony z wydychanym powiet- rzem. Jeśli tylko glukoza pojawi się we krwi. a przez to podnoszących jej poziom we krwi. Kolejne spalone cząstki glukozy uzupełniają wyczerpaną baterię. Kiedy glukoza znajdzie się wewnątrz komórki. Do najważniejszych należą adrenalina i hydrokortyzon. są dobrym źródłem energii.

jest przymocowany do żuchwy i do kości gnykowej. Ciągłe wydzielanie tych gruczołów. jednak gdy człowiek nie mówi i nie je. jakie one wytwarzają. a jego powierzchnia dolna jest przymocowana do dna jamy ustnej przez cienki pasek elastycznej tkanki zwany wędzidełkiem. Elastyczność podniebienia miękkiego zezwala na jego ruch do góry podczas połykania pokarmów. który dezynfekuje jamę ustną. Funkcja tych komórek jest różna w poszczególnych śliniankach. zwęża się i jest nieomal szpiczasty na koniuszku. . Posiada ona enzym ptialinę. produkują zaledwie jedną czwartą wytwarzanej śliny. pozwala utrzymać stałą wilgotność wnętrza jamy ustnej. Ślina ze ślinianki podjęzykowej jest bardzo lepka'. a tylną . która rozpoczyna trawienie. podczas gdy drugie wyjście łączy się ze szlakami prowadzącymi do przewodu pokarmowego i dróg oddechowych. Jego rzeczywista funkcja pozostaje do dziś tajemnicą. w którym znajdują się język i zęby. z którymi jest złączony. Większe możliwości wykonywania różnorodnych ruchów zapewniają językowi skurcze mięśni zlokalizowanych z tyłu i na bocznych powierzchniach szczęk i żuchwy. To wargi nadają ustom wyraz. Jakkolwiek ślinianki przyuszne są największe. Zbudowane są z włókien mięśniowych.Jama ustna Jama ustna człowieka jest rodzajem zagłębienia. Powiększenie przekroju języka (na prawo) pokazuje brodawki i kubki smakowe na jego powierzchni oraz mięśnie i gruczoły ślinowe poniżej. dlatego cechuje ją znaczna zdolność do regeneracji. a podjęzykowe spoczywają pod językiem na dnie jamy ustnej.7 litra śliny . Jama ustna jest wyłożona błoną śluzową. jak i przyjmowanie pokarmu. wspomagane przez ślinianki. dlatego płyny. podjęzykowe oraz podżuchwowe. pod żuchwą i poniżej zębów trzonowych. jak wskazuje nazwa. a także od sposobu jego stabilizacji w jamie ustnej. czyli korzeniem. Ślina spływa z nich przewodami uchodzącymi na wewnętrznej powierzchni policzków. spoczywa on wewnątrz jamy ustnej. oraz związek chemiczny zwany lizozymem. opierając się na przednich zębach.enzymu rozkładającego skrobię . Koniuszek języka może się swobodnie poruszać. Po bokach jest połączony ze ścianami gardła -jamy. a w porównaniu z wydzieliną innych ślinianek jest bardziej wodnista i zawiera więcej ptialiny . Poza tym w obrębie jamy ustnej rozrzucone są liczne drobne gruczoły. będący w istocie tworem pośrednim pomiędzy prawdziwą skórą a błoną śluzową wyściełającą wnętrze jamy ustnej. Podczas jedzenia główną funkcją języka jest wsuwanie pokarmu pomiędzy zęby (do żucia) oraz formowanie z tego rozdrobnionego pożywienia gotowych do połknięcia kulistych kęsów. gruczołów potowych ani łojowych. Ślinianki Nasz organizm wytwarza codziennie około 1. Umożliwia językowi przyciskanie pokarmów do twardej powierzchni. Język ma kształt zbliżony do trójkąta szeroki u podstawy. Ze środka podniebienia miękkiego zwisa w dół strzępek tkanki zwany języczkiem. Zostaje to osiągnięte poprzez ruchy wypuklania i zagłębiania się języka. Przez ten związek z dwoma najważniejszymi dla organizmu układami jama ustna jest zaangażowana zarówno w oddychanie. Podstawą.największe spośród tych gruczołów są osadzone przed małżowiną uszną. Można więc powiedzieć. Wargi pokrywa rodzaj zmienionej skóry. Podniebienie twarde jest utworzone przez wyrostki podniebienne kości szczękowych. Kiedy zadanie to zostanie wykonane (szybciej u błyskawiczBrodawki okolone w obrębie podstawy języka nie „łykających" jedzenie). że pozwala na dodatkowe zamknięcie dróg oddechowych podczas połykania. nie mają takiego samego składu. żyła i nerw językowy Po prawej: Rysunek (bardziej na prawo) przedstawia sposób osadzenia języka w jamie ustnej. które mogą powodować pewną ruchliwość języka. Z jednej strony jest zamknięta przez wargi. czyli chroni przed zachłyśnięciem. Te dwie pary gruczołów wylewają swoją wydzielinę po obu stronach wędzidełka języka (cienkiego paska tkanki uwypuklającego się z dolnej powierzchni języka i łączącego się z wyściółką dna jamy ustnej). język przepycha kęs do gardła. Każdy taki gruczoł jest złożony z wielu rozgałęziających się kanalików. w pobliżu kąta żuchwy i sięgają aż do kości jarzmowej. która stanowi przedłużenie jamy ustnej ku tyłowi. Ślinianki podżuchwowe leżą. Język Przekrój języka Brodawki grzybowate Brodawki nitkowate Wędzidelko przytwierdzające język do dna jamy ustnej Tętnica. Za wydzielanie śliny odpowiedzialne są trzy pary ślinianek zlokalizowane w obrębie twarzy i szyi: przyuszne.wodnej wydzieliny zawierającej śluz. Powierzchnia górna środkowej części języka jest lekko zaokrąglona. splecionych z tkanką elastyczną i licznymi zakończeniami nerwowymi. Ślinianki przyuszne . Język tworzą pasma mięśniowe biegnące podłużnie i poprzecznie. które dają im niezwykłą wrażliwość. będąc jednocześnie narządem mowy. zawierającą gruczoły produkujące lepki płyn nazywany śluzem. skąd następnie przechodzi przez przełyk do żołądka. ale niektórzy przypuszczają. podczas gdy mięsień gnykowo-językowy przywraca go do pozycji spoczynkowej. że ślina ma słabe właściwości antyseptyczne. zapobiegając ich przesunięciu się w kierunku części nosowej gardła. Aktywność języka jest zależna od mięśni go tworzących oraz tych. Błona wyściełająca wewnętrzne powierzchnie policzków wytrzymać musi różne obciążenia. Mięsień rylcowo-językowy powoduje ruch języka do góry i tyłu. wyłożonych warstwą komórek wydzielniczych. W odróżnieniu od zwykłej skóry nie ma ona włosów.podniebienie miękkie. a przez to ich zgniatanie i mieszanie. Przednią część powierzchni górnej jamy ustnej stanowi podniebienie twarde.

pokrywając kęs pokarmowy. ptialina kontynuuje rozkładanie skrobi. Jeżeli jednak kulka pokarmu jest zbyt duża i nie może zostać całkowicie spenetrowana przez kwas. Roz- bija wiązania skrobi. w większości ulokowanych w obrębie błony śluzowej pokrywającej język. aby ślina najpierw rozpuściła jakąś część pożywienia. Na prawo ukazane są elementy wewnętrznej budowy jamy ustnej. Organem zmysłu smaku są tysiące kubków smakowych. podczas gdy dominujący w produkcji śliny gruczoł podżuchwowy wytwarza ślinę będącą mieszaniną równych części śluzu i płynu zawierającego ptialinę. które następnie przekazywane na drodze chemicznej do mózgu umożliwiają rozpoznawanie smaku pokarmów. a jej działanie jest hamowane przez kwaśny odczyn treści żołądkowej. Sprawia. Dopiero płyn zawierający cząstki pokarmowe może. Funkcje śliny Najważniejszą funkcją śliny jest udział w procesach trawienia. który zawiaduje wszystkimi nieświadomymi . Dzięki ślinie możliwe jest także „smakowanie" pokarmów i płynów.UKŁAD TRAWIENNY /107 Budowa jamy ustnej Trąbka Eustachiusza Migdatek gardłowy Podniebienie twarde Podniebienie miękkie Gardło Błona śluzowa Ząb Warga Podniebienie miękkie Języczek Migdatek Język Podniebienie Nagłośnia i— I Szczęka dolna (żuchwa) Krtań Przełyk Język V Ślinianka podżuchwowa Tchawica śluzowata. Śluz w niej zawarty działa jak smar. Małe ilości śliny są stale wytwarzane w ciągu dnia i nocy pod kontrolą autonomicznego układu nerwowego. omywając kubki smakowe. wywołać w nich powstanie impulsów. a także nasącza suchy pokarm. Powyżej: Obrazek po lewej pokazuje nam to. co widzimy w lustrze po otwarciu ust. czyniąc go łatwiejszym do przeżucia i połknięcia. przekształcając ją w prostsze cukry. będąca składnikiem śliny. że jama ustna jest odpowiednio zwilżona podczas jedzenia. Tak więc niezbędne jest. Działają jednak jedynie w odpowiedzi na płyny i dlatego pokarm stały w suchej jamie ustnej nie wywołuje żadnych wrażeń smakowych. Pierwszy etap trawienia rozpoczyna ptialina.

łączących cement pokrywający korzeń z częścią kostną zębodołów.ptialina rozpoczyna proces trawienia przez rozbijanie wiązań produktów skrobiowych. chroniąc leżące poniżej tkanki przed zakażeniem i innymi szkodliwymi czynnikami. kły oraz trzonowce. Ślina pozwala na utrzymanie wilgoci wjamie ustnej i nasączenie suchego pokarmu. zależnie od potrzeby. Korzeń jest otoczony przypominającym zębinę cementem. co stanowi rodzaj zderzaka chroniącego zęby i kości przed uszkodzeniem podczas gryzienia. Pobudzenie wydzielania śliny poprzez ten układ następuje wtedy. Przez ten właśnie otwór do wnętrza komory zęba wnikają drobne naczynia krwionośne oraz nerwy. Jednak sposób przymocowania jest dość skomplikowany i biorą w nim udział włókna tworzące więzadło okołozębowe.miazgą zęba. Zęby mleczne. oraz korzenia zatopionego w zębodole. podobnym do kości materiałem. gdy wjamie ustnej znajdzie się jedzenie. Zębina jest tkanką unerwioną i jej termiczne albo chemiczne drażnienie może prowadzić do powstania bodźców bólowych. Z drugiej strony wzrost wydzielania śliny następuje na drodze odruchu przenoszonego włóknami nerwowymi układu parasympatycznego (przywspółczulnego). Mankiet utworzony przez dziąsło szczelnie otacza to miejsce. obecne w okresie dzieciństwa.108/UKŁAD TRAWIENNY Ślinianki Zęby to twarde kościopodobne twory osadzone w zębodołach szczęk i żuchwy. Zębodoły Każdy ząb jest umocowany swym korzeniem w zębodole. Dzieli się je na trzy zasadnicze rodzaje: siekacze. Każdy ząb składa się z dwu części: korony. aż do końca korzenia i otwiera się na jego końcu. który dodatkowo stabilizuje korzeń w zębodole. Szczególnie ważnym obszarem jest szyjka zęba. W obrębie korony zębina jest pokryta ochronną warstwą szkliwa . pomiędzy kłami i trzonowcami. gdzie korona stapia się z korzeniem. . podczas gdy tylne najczęściej dwa lub trzy. Zęby stałe zajmują miejsce mlecznych. zmieniać objętość śliny. wypełnionej dobrze unerwioną tkanką łączną . co objawia się uczuciem suchości w jamie ustnej podczas zdenerwowania. który leży w wyrostku zębodołowym szczęki lub części zębodołowej żuchwy. Można je uporządkować w podobny sposób jak mleczne. gdyż nie zwilżony język i wargi nie mogą się swobodnie poruszać. W takiej sytuacji mówienie sprawia trudność. która rozciąga się od korony w dół. Takiemu sposobowi umocowania zębów zawdzięczamy ich niewielką ruchliwość własną. czyli miejsce. Przeplecione są pasmami tkanki łącznej. Rodzaje zębów Można wyróżnić dwie główne grupy zębów. Obecny w ślinie enzym . Jej działanie kończy się jednak pod wpływem kwaśnej treści soku żołądkowego. Zęby Ślinianka przyuszna Przewód przyuszny Wędzidełko języka Ujście przewodu podjęzykowego Ślinianka podżuchwowa Komórki ślinianki wydzielające śluz Powyżej: Ślina dopływa do jamy ustnej poprzez przewody prowadzące od ślinianek. a ponadto wyróżnia się zęby przedtrzonowe — pośrednie co do kształtu i lokalizacji. Impulsy nerwowe mogą. widocznej w obrębie jamy ustnej. Pobudzenie układu sympatycznego (współczulnego) powoduje zmniejszenie tej objętości. które ponadto zawierają naczynia krwionośne i nerwy. Przednie zęby posiadają tylko jeden korzeń. czynnościami. nie unerwionej i bezkomórkowej substancji. Podobny efekt można osiągnąć przez wywołanie odruchu warunkowego (nabytego) oglądaniem lub „zwykłym" myśleniem o jedzeniu. później są zwykle wszystkie tracone. która jest twardym. przy czym korzeń jest zwykle częścią dłuższą. W ciągu życia pojawiają się dwa kolejne ich komplety. Główny element strukturalny zębów jest zbudowany ze zwapniałej tkanki zwanej zębiną. Środek zęba ma kształt wydrążonej komory.niezwykle twardej. Uchodzą one w kilku miejscach w górnej części policzków oraz na dnie jamy ustnej. co nazywane jest odruchem wrodzonym (bezwarunkowym). Składa się ono z grupy mocnych włókien kolagenowych. zawierającym także żywe komórki.

wraz ze zmniejszaniem się wielkości szczęki następowało zmniejszanie się liczby zębów. Niewielka liczba dzieci ma po kilka zębów już przy urodzeniu. Około szóstego miesiąca życia pojawia się pierwszy z dolnych siekaczy i rozpoczyna się wyrzynanie zębów. Część z tych komórek zaczyna później tworzenie zębiny. Rozwój zębów Pierwsze oznaki rozwoju zębów pojawiają się u sześciotygodniowego płodu. odpowiadających poszczególnym zębom. Niektóre zęby mądrości mogą nigdy nie przebić się przez dziąsła. konieczne może być ich usunięcie. Zęby tworzą w jamie ustnej równy. Zjawisko to mogą tłumaczyć teorie ewolucyjne . proces ten kończy się dopiero około roku po pojawieniu się mlecznych zębów. zaczynają się pokazywać górne siekacze. Prawidłowo powinny być rozmieszczone w sposób zapewniający dość miejsca większym. Pomiędzy drugim a trzecim rokiem życia większość dzieci ma już komplet 20 zębów mlecznych. co zdarza się u około 50 procent ludzi. Na tym etapie komórki nabłonkowe prymitywnej jeszcze jamy ustnej namnażają się i tworzą gruby wałeczek w kształcie łuku zębowego. Około 20. może być różny. po szóstym roku życia wypadają najpierw górne. stałym zębom. . Brzegi tych kielichowatych zawiązków wrastają coraz głębiej. ale z tyłu za nimi. Czasami u około 25 procent dorosłych nie pojawiają się nigdy zęby mądrości. a położone w przeciwległych szczękach i żuchwie współpracują. następnie kły i trzonowce. a następnie kły i trzonowce . po których wkrótce pojawiają się górne.1- 9 lat 12 lat 21 lat Zęby mleczne zaczynają się wyrzynać około połowy pierwszego roku życia. ostatecznie wyznaczając ułożenie korzeni zębów. przedtrzonowcami i trzonowcami coraz bardziej do tyłu. podczas gdy u innych mogą się one nie pojawić do końca pierwszego roku życia.UKŁAD TRAWIENNY /109 Dla siekaczy charakterystyczny jest podobny do brzytwy. Pierwszy wyrzyna się około szóstego roku życia. owalny łuk z siekaczami i kłami w przedniej części. co dla wielu niemowląt jest dość bolesne. Prawidłowe łuki zębowe są tak dopasowane. Gdy proces wyrzynania dolnych siekaczy jest już ukończony. około osiemnastego roku życia. w którym to zachodzi. Budowa kłów jest idealna do rozrywania i szarpania. 3 lata <&> 6 lat . podczas gdy pozostałe zapoczątkowują powstawanie szkliwa. U około 25 procent populacji nie pojawia się nigdy jeden lub więcej zębów mądrości. Spośród stałych zębów najwcześniej ukazują się trzonowce w wieku około sześciu lat . a potem dolne siekacze. że podczas gryzienia przeciwległe zęby stykają się. Następnie. a jeżeli dojdzie do ich wklinowania pod dziąsłem. Problemy z ząbkowaniem dotyczyć mogą każdego z zębów mlecznych. a trzeci. Pączki przybierają następnie kielichowaty kształt i stopniowo rozrastają się w taki sposób.chociaż i ta kolejność może się zmieniać.a następnie pojawiają się inne. Stałe trzonowce pojawiają się nie na miejscu mlecznych. zwany też zębem mądrości. Pierwszymi zębami są dolne siekacze. które zostają zastąpione przez zęby stałe. zaostrzony brzeg. Również i w czasie wyrzynania się zębów staNoworodek 9 miesięcy \ łych jest zauważalna znacząca zmienność. roku życia większość ludzi ma już wszystkie zęby stałe. tnąc jak ostrza nożyczek. Wiek. tworzące razem pełny zestaw 20 zębów mlecznych. w miarę wypadania mlecznych zębów. drugi około dwunastego. podczas gdy kształt trzonowców i przedtrzonowców lepiej sprawdza się podczas rozdrabniania pokarmów. komórki te tworzą pączkowate wrośla w tkankę leżącą pod nabłonkiem. U noworodka jedynym objawem zamknięcia zawiązków zębowych są pogrubienia w obrębie dziąseł zwane „poduszeczkami". jakby wyznaczały miejsce ostatecznego połączenia pomiędzy zębiną a szkliwem. W wielu miejscach.

wśród których podobnie wyróżniamy 4 siekacze. 2 kły i 4 trzonowce.ż. jako że twarz rośnie.) Pierwszy ząb przedtrzonowy (10-12 r. Jeśli górne siekacze mają jakąkolwiek skłonność do wystawania. gdy mleczne zęby są zastępowane stałymi. co może trwać około sześciu lat. a trzonowce i przedtrzonowce rozdrabniają pokarm. a ich układ w żuchwie i szczękach jest identyczny: 4 siekacze.) Drugi ząb trzonowy (1113ż) ' Ząb mądrości (17 r. można to łatwo stwierdzić. Podobnie stłoczenie zębów jest widoczne dopiero wtedy. W okresie wyrzynania się zębów stałych. widoczny jest ostateczny kształt łuku zębowego. Drugi ząb przedtrzonowy . Siekacze tną.ż. gdyż większe stałe zęby uwypuklą każdą nieprawidłowość.) Pierwszy ząb Uzonowy(6-7r. kły szarpią.) Przedni ząb trzonowy (12-16 m. Stałe górne siekacze wyglądają zwykle na nieproporcjonalnie duże w stosunku do twarzy dziecka. gdy ukażą się wszystkie zęby stałe.) *'*mu\. 4 przedtrzonowce i 6 trzonowców. czyli razem 16 zębów. Zęby mleczne są zwykle mniejsze niż ich następcy. podczas gdy wielkość zębów nie zmienia się..Korona Korzeń • v Ząb przedtrzonowy Siekacz Kiet Teoretycznie wszyscy mamy 32 zęby. Zmiany ułożenia zębów Przekrój zęba trzonowego Korona zęba Szyjka Korzeń Ząb trzonowy .110/UKŁAD TRAWIENNY Zęby mleczne i stale Siekacz przyśrodkowy (7-9 rok życia) _ Siekacz boczny (7-9 r.) Po zakończeniu procesu wyrzynania się mlecznych zębów części szczęk podtrzymujące je nie ulegają już więcej zauważalnemu powiększeniu.ż. dopiero więc gdy pojawią się stałe siekacze. Szczęka górna Kiel (9-12 r. W procesie ewolucji zmieniły się zęby człowieka: kły są znacznie mniej ostre. czyli 10 zębów w żuchwie i szczękach. pomiędzy górnymi siekaczami może występować przerwa.) Siekacz boczny (8-10 m. 2 kły.ż.ż. a zęby mądrości czasami w ogóle nie wyrastają. gdyż powodują one ścieśnianie siekaczy.ż.ż. jednak później wrażenie to znika.ż.ż. Kość zębodotu Więzadła okołozębowe Cement (kostniwo) Naczynia krwionośne .ż.) ." (10-12 r.) Tylny ząb trzonowy (2O40m.) Siekacz przyśrodkowy (6-8 m. Niemowlęta i małe dzieci mają tylko 20 zębów mlecznych.) Kiet (16-20 m.ż. która zwykle zanika wraz z wyrzynaniem się stałych kłów.

ff/~ Kęs pokarmowy w gardle Przełyk Tchawica Nagłośnia Poniżej: W czasie połykania jedzenie jest wpychane do przełyku przez mięśnie ustnej części gardła. których ruchy pomagają w wytwarzaniu dźwięków mowy. a nagłośnia zamyka jamę krtani. Funkcją położonej niżej. Część ta leży dokładnie do tyłu od krtani i jej warstwa wewnętrzna łączy się z chrząstkami . jest zbudowany z czterech warstw. podtrzymywana przez błonę podśluzową. gdy nagłośnia nie zamknie wejścia do krtani odpowiednio wcześnie. blokując wejście do części nosowej gardła. Gardło w czasie połykania Ta część żołądka | znajduje się w klatce i piersiowej. podnoszą jednocześnie podniebienie miękkie (ruchomy fragment tego sklepienia). przyciskając kęs pokarmowy do górnego sklepienia.zjawisko to zwane jest zakrztuszeniem się. zapobiegając przez to przesuwaniu kęsa pokarmowego do przestrzeni w tylnej części nosa i zamykając nagłośnią uniesione wejście do krtani. kierując na dalsze etapy trawiennej podróży. krtaniowej części gardła jest udział w połykaniu pokarmów. dzięki któremu możemy pić i połykać pokarmy.tarczowatą i pierścieniowatą. tak że pokarm nie może tam wrócić. Żołądek został popchnięty do góry przez powiększoną macicę. Podniebienie miękkie przemieszcza się. zawracając jego zawartość do przełyku. zamykając nosową część gardła. Wejście do przełyku znajduje się bezpośrednio za tchawicą. w ciągu paru sekund następuje po sobie wiele czynności. Kurczą się mięśnie gardła. Jest to proces czynny. rozpoczyna się silny kaszel. Czasami. gdy język. Gdy jedzenie znajdzie się w gardle. . zarówno stojąc na głowie. Spychają go serie falowych skurczów zwanych perystaltycznymi. pokarm albo płyn dostają się do krtani . Tuż poniżej wcięcia szyjnego w górnej części klatki piersiowej przełyk zagina się lekko w lewo i krzyżuje od tyłu z oskrzelem głównym lewym. Następny etap połykania jest przeprowadzany automatycznie i nie mamy na niego wpływu.Przełyk i żołądek Faza ustna trawienia kończy się. Jeśli tylko jedzenie przesunęło się poza tylną część języka. Jeśli to nastąpi. zamiast •ą w jamie brzusznej. jak i siedząc. Zaciskające ruchy mięśni gardła przepychają kęsy do dołu. Podobnie jak reszta przewodu pokarmowego. przykryte od zewnątrz włóknistą warstwą ochronną (przydanką łącznotkankową). które mają zapobiec nałożeniu się aktu połykania i oddychania. Przełyk jest elastyczną rurą o długości około 25 centymetrów i średnicy przekroju równej 2. gardl Podniebienie twarde Jama ustna Przełyk Podniebienie miękkie przesuwa się. Ostatnia czynność zapewnia drożność tchawicy i krtani. Następnie przechodzi przez przeponę i łączy się z wpustem żołądka. Kęs pokarmu nie zsuwa się biernie w dół przełyku aż do żołądka. / U góry: Zarzucanie treści żołądkowej do przełyku jest często spotykane w okresie ciąży. Względnie grubą warstwę mięśniową tworzą włókna okrężne i podłużne. przepycha- UKŁAD TRAWIENNY/111 jąc kęs do górnej części przełyku. rozpoczyna się odruch bezwarunkowy. Podniebienie miękkie obniża się Kęs pokarmowy Nagłośnia opada w dół zamykając krtań. Wyścieła go błona śluzowa. Przesuwanie się pokarmu nie jest więc mechanizmem zależnym od siły ciężkości. przepycha go jednocześnie w stronę leżącej za jamą ustną cieśni gardzieli. zabezpieczając stały dopływ tlenu. umożliwiająca łatwe przesuwanie pokarmu. który usuwa połknięte substancje.5 centymetra. powiększona macica wpycha górną część żołądka do klatki piersiowej. Przełyk Zapalenie wywołane przez zarzucanie steczne treści żołądkowej Prawidłowe położenie żołądka i przepony Ujście trąbki Eustachiusza Część nosowa gardła Część ustna t / gardła" Podniebienie miękkie Nagłośnia Część-/1 krtaniowa. W tym samym czasie inne mięśnie gardła i głowy przyciskają język do sklepienia jamy ustnej.

czyli zarzucania treści żołądkowej do przełyku. Płuca Przełyk Przepona Wątroba Śledziona Warstwa śluzu wyścielającego żołądek objawy nazywane potocznie zgagą) uznawany bywa za zjawisko normalne. niż sądzi większość ludzi-leży tuż pod przeponą. Żołądek Żołądek jest workiem mięśniowym. Powodować też może dolegliwości w okresie ciąży. Błona wyściełająca wytwarza duże ilości specjalnego soku.112/UKŁAD TRAWIENNY Budowa i położenie żołądka Żołądek jest położony wyżej. Jedzenie jest mieszane w żołądku z sokiem tak długo.pierwszą częścią jelita cienkiego. Jakkolwiek refluks kwaśnej zawartości żołądka jest najpospolitszy. Chociaż ze względu na częstość występowania refluks żołądkowy (dający . ale często też dokucza osobom w średnim wieku. podobne problemy mogą pojawić się również w innych układach. z dwunastnicą . Następnie jest ona przepychana przez dalsze odcinki jelita. to jednak może prowadzić do wystąpienia zaburzeń trawiennych. Soki przekształcają trafiające do żołądka jedzenie w papkę. że przy przechodzeniu przez przeponę rurka. wyłożonej specjalną błoną śluzową z licznymi fałdami. Jego górna część zwana wpustem łączy się z przełykiem. Żołądek jest przede wszystkim zbiornikiem pokarmu. W miejscu połączenia tych dwóch organów widoczny jest rodzaj pierścienia utworzonego z mięśni (zwieracz odźwiernika). Lekarze używają pojęcia refluks. kwaśnymi sokami trawiennymi. aż zostanie całkowicie rozłożona. Jest to worek mięśniowy. która następnie przez pierścień mięśniowy . gdy w jakimkolwiek miejscu w organizmie następuje przepływ płynu w złym kierunku. zostaje zaciśnięta. która warstwą śluzu chroni się przed własnymi.zwieracz odźwiernika . aż powstanie miazga. który rozpoczyna trawienie. dochodzi do wystąpienia refluksów. Tak więc podczas przechodzenia fali perystaltycznej przez żołądek małe ilości jego treści stale wydostają się do jelita cienkiego.przechodzi do dwunastnicy. Zarzucanie treści żołądkowej do przełyku jest najczęstsze u niemowląt oraz ludzi starszych. Fałdy błony wewnętrznej zawierającej komórki wydzielające śluz i soki trawienne Śliska warstwa okrywająca Podłużne — -— i okrężne warstwy mięśni ściany żołądka j Pomiędzy żołądkiem i przełykiem nie można odnaleźć struktury podobnej do typowego zwieracza (np. leżącym w górnej części jamy brzusznej. gdy powiększona macica wypycha zawartość żołądka do góry. jaką jest przełyk. która następnie zostaje przepchnięta do dwunastnicy. Zwieracz odźwiernika nadzorujący wyjście z żołądka nigdy nie jest całkowicie zamknięty. a dolna. służący jako zbiornik jedzenia. Jeśli zawiodą te mechanizmy. Powrotowi treści żołądkowej do przełyku zapobiega aktywność warstwy mięśniowej ściany przełyku oraz to. Ściana żołądka składa się z grubej warstwy mięśni. ze śliską warstwą okrywającą oraz pofałdowaną błoną wewnętrzną. a zawiera kwas i enzymy. pierścienia mięśniowego tworzącego zwieracz odbytu). czyli odźwiernik. w chwili rozkurczu przepuszcza on miazgę pokarmową do dwunastnicy.

końcową część układu trawiennego. UKŁAD TRAWIENNY /113 Dwunastnica Błona podśluzówkowa Warstwa mięśniowa przesuwa pokarm przez dwunastnicę.kontynuującą procesy trawienia. które są transportowane z trzustki przewodem trzustkowym i z pęcherzyka żółciowego przewodem żółciowym wspólnym. Pomaga on uchronić dwunastnicę od samostrawienia i uszkodzenia przez kwasy żołądkowe. które następnie przechodzi w jelito kręte. przesuwając tym samym pokarm wzdłuż jej światła.i Naczynia krwionośne i limfatyczne zaopatrujące komórki dwunastnicy Przekrój ściany dwunastnicy Kosmki. <lóre zwiększają powierzchnię błony wewnętrznej. Dwie warstwy mięśni w jej ścianie kurczą się i rozkurczają naprzemiennie. Średnica jelita czczego wynosi około 3. wydzielająca alkaliczny sok dwunastniczy. Jelito grube jest także częścią przewodu pokarmowego. Gruczoły Brunnera wydzielają śluz ochronny. . -. których wysokość i gęstość maleje w kierunku jelita grubego. chociaż oba posiadają dwie zewnętrzne warstwy mięśniówki i wewnętrzną warstwę błony śluzowej wyściełającą światło. Sok ma także neutralizować kwaśny odczyn treści żołądkowej. Dwunastnica łączy żołądek z jelitem czczym.dzięki wydzielanym Okrężnica enzymom . Wewnątrz znajduje się warstwa podśluzówkowa. Granica pomiędzy nimi nie jest ostra. Te trzy rodzaje płynów są odpowiedzialne za dalszy etap trawienia.Jelito cienkie Dwunastnica przyłączona do dalszej części żołądka stanowi pierwszy odcinek jelita cienkiego i w znaczący sposób wpływa na proces trawienia.5 metra. podczas gdy jelito kręte jest trochę węższe. jelito czcze i kręte tworzą jelito cienkie . . wyznacza ją wiele stopniowo pojawiających się zmian. bogaty w niektóre enzymy trawienne. Krypty Lieberkuhna wydzielają enzymy trawienne oraz soki alkaliczne neutralizujące kwas żołądkowy. Mnożą się szybciej niż jakiekolwiek inne komórki ludzkiego organizmu: co godzinę na każde 100 komórek jest wymieniana jedna. długości około 2. • . Dwunastnica mierzy około 25 centymetrów. zawierająca liczne gruczoły zwane gruczołami Brunnera. To pierwsze ma także grubsze ściany. które wydzielają ochronny śluz.8 centymetra. ale spełnia wyłącznie funkcje wydalnicze. Trawienie Częściowo nadtrawiony i upłynniony pokarm wchodzący do dwunastnicy zawiera duże ilości kwasu solnego. Ma kształt podkowy otaczającej głowę trzustki.. Komórki śluzówki muszą ciągle być zastępowane nowymi. Błona śluzowa jelita cienkiego posiada liczne fałdy okrężne. Od niej rozpoczyna się jelito czcze. Jelito kręte Okrężnica Kątnica Wyrostek robaczkowy — Prostnica (odbytnica) Po lewej: Dwunastnica. Wspólne ujście przewodu żółciowego wspólnego i trzustkowego do dwunastnicy Jelito cienkie i grube Dwunastnica Powyżej: Wężopodobna dwunastnica jest pierwszą częścią jelita cienkiego przyjmującą masę pokarmową Jelitoczcze z żołądka i . Tutaj jest on neutralizowany przez własne soki dwunastnicy oraz przez działanie soku trzustkowego i żółci. Najbardziej wewnętrzną warstwą jest błona śluzowa.

Ten wachlarzopodobny twór składa się z dwu warstw otrzewnej. Każdy kosmek posiada w środku kanał limfatyczny zwany też naczyniem mleczowym. Funkcja jelita czczego Jelito czcze jest miejscem. mierzona od jej podstawy aż do jelit. Ma on około 15 centymetrów długości i jest przytwierdzony do tylnej ściany jamy brzusznej. palczastych wypustek zwanych kosmkami.jest ostatnim etapem. Pęcherz moczowy Odbytnica Wnętrze jelita czczego tworzy szereg okrężnych fałd. Wchłanianie Jako że funkcją jelita czczegc jest przenoszenie substancji odżywcz} h z pożywienia do krwi. jest nazywany mleczem. w którym następuje wchłonięcie z pokarmu substancji odżywczych potrzebnych organizmowi. których powierzchnia oglądana pod mikroskopem okazuje się być złożona z delikatnych.5 metrów długości łączy jelito czcze i dwunastnicę z jelitem grubym i stanowi prawie połowę długości całego jelita cienkiego.114/UKŁAD TRAWIENNY Jelito czcze i kręte jest przyczepione do tylnej ściany brzucha przez wachiarzowaty twór zwany krezką. Szerokość krezki. jelito czcze i kręte są podtrzymywane przez elastyczną błonę zwaną krezką. gdyż powierzchnia komórek pokrywających kosmki jest uformowana w strukturę zwaną „brzeżkiem szczoteczkowym''. Podobnie jak substancje odżywcze do krwi. która biegnie do wątroby.5 metra długości. . najpierw zostają wykorzystane i przetworzone w wątrobie. tak tłuszcze zostają wchłonięte przez naczynie limfatyczne biegnące w kosmku. Lokalizacja jelit Pęcherzyk żółciowy Okrężnica Dwunastnica Jelito kręte Krezka W odróżnieniu od dwunastnicy. dostarczaną przez liczne żyły i tętnice. jest głównie woda i resztki pokarmowe. Do wypełniania tej funkcji jelito cienkie posiada odpowiednio wyspecjalizowaną błonę wewnętrzną. odpływającej z jelit. Oznacza to. że zanim wchłonięte substancje trafią do innych części ciała. Każdy taki kosmek mierzy około 1 milimetra. Ma około 3. Powierzchnia zewnętrzna jest chroniona przez otrzewną . przy czym żyły zbierające krew nie prowadzą wprost do serca. musi być v. co pozostaje. To właśnie w jelicie czczym z pokarmu do krwi przechodzą składniki odżywcze. która lepiej lub gorzej jest jednak przymocowana do tylnej ściany brzucha. ale łączą się z innymi żyłami jelitowymi. Jelito kręte Jelito kręte . Powierzchnia wchłaniania jest jeszcze większa. Proces wchłaniania zostaje zakończony w jelicie krętym. Budowa jelita krętego jest podobna do budowy dwu pozostałych części jelita cienkiego. Wnętrze składa się z dwóch warstw mięśni odpowiedzialnych za przesuwanie trawionego pokarmu wzdłuż jelita. Koniec podtrzymujący jelita ma natomiast około 5. warstwy śluzówki i warstwy komórek wyściełającej światło jelita. Szczególny rodzaj bogatej w tłuszcze limfy. Pozwala to obu częściom jelita cienkiego na wykonywanie w miarę swobodnych ruchów w jamie brzusznej. dzięki której w kontakt z pokarmem wchodzi możliwie największa powierzchnia i wchłanianie jest niesłychanie wydajne. Tym. Tętnice i żyły prowadzące krew do i ze ścian jelita biegną w krezce. wynosi prawie 20 centymetrów.błonę wyściełającą całą jamę brzuszną.ystarczająco dobrze w nią zaopatrzone. przez który przechodzi pokarm w drodze do jelita grubego.dolna część jelita cienkiego . tworząc żyłę wrotną. Dlatego też ta część przewodu pokarmowego jest bardzo dobrze zaopatrzona w krew.

Jego warstwa wewnętrzna (śluzówka) jest pokryta małymi. umożliwiające szybkie wchłanianie substancji odżywczych do krwi w naczyniach włosowatych (poniżej. przez którą przechodzi pokarm.UKŁAD TRAWIENNY/115 Położenie i budowa jelita krętego Tętnica Otrzewna Dwunastnica Naczynie limfatyczne Jelito czcze Gruczoł Okrężnica Jelito kręte Światło jelita Okrężnica Rzęski Warstwy śluzówki Komórki śródbłonka Warstwy mięśni Jelito kręte jest ostatnią częścią jelita cienkiego. po lewej). Efektem tego jest zwiększenie powierzchni Kosmki jelita. Włośniczki (kapilary) Rzęski Naczynie mleczowe Krypty Lieberkuxhna . po prawej). palczastymi wypustkami nazywanymi kosmkami (poniżej.

Narząd ten staje na drodze każdej kropli krwi opuszczającej jelita.pochodzą produkty uboczne. najpierw je rozbijając.produkt rozpadu tłuszczów. dlatego jego poziom we krwi musi być precyzyjnie nadzorowa-' ny i konieczne jest jego magazynowanie na okres wzmożonego zapotrzebowania (głodzenie.Wątroba Wątroba spełnia dwie ważne funkcje: wytwarza nowe związki oraz unieszkodliwia trucizny i odpadki. w tym też odpowiedzialnych za krzepliwość krwi. Wyróżnić można trzy rodzaje ketonów: dwa typy ciał ketonowych (kwas acetooctowy i kwas betahydroksymasłowy) oraz aceton. w tkance tłuszczowej wytwarzane są ketony. Kiedy spożycie glukozy jest niskie . Gdy brakuje glukozy.8 kilograma. który powstaje podczas rozpadu białek. Spożywamy białka w różnych postaciach. skąd pobierają je niektóre narządy (mięśnie. gdy najpierw przejdzie przez system żył w wątrobie. czyli synteza białek. Gdy budzimy się rano. Tylko w przypadku uszkodzenia komórek wątrobowych nie następuje odnowa. i z tych „surowych" białek wątroba musi stworzyć białka odpowiednie dla naszego organizmu. Ketony Niezbędny dla organizmu jest stały dopływ glukozy do krwi w celu realizacji wszystkich funkcji życiowych oraz dostarczania tkankom energii. które następnie przenoszone z krwią do wątroby ulegają tam przebudowie do ciał ketonowych. mózg) i zużywają dla potrzeb energetycznych. musi albo być opornym w stosunku do enzymów wątrobowych.w wyniku choroby . albo też całkowicie omijać wątrobę. Aceton . W naukach medycznych twórcze komórki wątroby są nazywane hepatocytami. Jest schowana pod przeponą i chroniona przez dolne żebra przed uszkodzeniem. jest wytwarzany równocześnie z ciałami ketonowymi. dla wytwarzania hormonów. Nasze mięśnie podczas pracy spalają cukier lub cukropodobne związki . Funkcje Podobnie jak w każdym narządzie. Drugim jest substancja podobna do glukozy .po operacyjnym usunięciu jednego płata zostaje on zastąpiony przez nową tkankę w ciągu paru tygodni.glikogen.z samej krwi. jako że wysoki poziom ketonów we krwi zmniejsza tempo akcji porodowej. Występują w pokarmach skrobiowych i cukrowych. gdzie tworzą się ciała ketonowe. Z wszystkich wymienionych powyżej źródeł . które spełniają funkcję „odkurzacza" krwi.podstawowych elementów budulcowych żywej materii: węgla. Jeśli lek ma mieć długie działanie. jesteśmy zwykle trochę zakwaszeni ketonami: małe ich ilości są obecne we krwi i moczu. Podobnie. która działa jako izolator i amortyzuje urazy. Podczas stosowania diety odchudzającej albo ostrzejszych form głodzenia można zaobserwować silniej wyrażoną kwasicę ketonową. zwykle warstwę podskórną. powoduje u pacjenta skłonność do krwawień oraz pojawianie się innych komplikacji. serce. Wątroba posiada niezwykłą zdolność regeneracji . Rezerwy białkowe (głównie w mięśniach) nie są zbyt duże i dlatego wiele tkanek przestawia się na korzystanie z alternatywnego źródła energii. jakie spożywamy . Lewy jest mniejszy i sięga zwykle środka tej okolicy po stronie lewej. by mogło być łatwo zużyte. . co hamuje tworzenie ketonów. Wytwarzanie węglowodanów Węglowodany są dużą grupą związków chemicznych. Innymi słowy krew z jelit dopiero wtedy może trafić z powrotem do serca i płuc. tak pochodzenia zwierzęcego. zsyntetyzowania nowych białek przez enzymy wątrobowe i przekazania ich z powrotem do krwi. chemicznych informatorów naszego ciała oraz enzymów.dochodzi do ostrej niewydolności funkcjonowania narządu. Niedobór cukru szybko prowadzi do uszkodzenia mózgu. Wybadanie całego dolnego brzegu wątroby przeważnie nie jest możliwe. Odpady z krwi i przetworzonych tłuszczów trafiają do żółci.takich jak alkohol i oczywiście lekarstw. a potrzebujemy ich do wytwarzania energii.waży między 1. Wytwarzanie białek Białka są niezbędne dla odnowy i tworzenia komórek w całym organizmie. Przekształcenia tłuszczów Tłuszcze są także niezbędne dla naszego organizmu. wydalając do krwi nieszkodliwy mocznik. podczas stosowania diety . tłuszczami i węglowodanami. Kobiety w czasie porodu często ulegają takiemu zakwaszeniu. są trujące i hepatocyty od razu je neutralizują. jak np. a więc przenoszącej wszystkie odżywcze substancje wchłonięte z pożywienia. gdy zna się wielość jej funkcji. a przeciwnie .3 a 1. tak jak amoniak. Wyławiają różne zanieczyszczenia. tak zwany układ wrotny. ujemnie wpływając na zdolność macicy do efektywnych skurczów. Gdy zabraknie glukozy. np. przy czym prawy jest zawsze większy i zajmuje zwykle całą górną część prawej strony jamy brzusznej.np. które znikną z krwi po obfitym śniadaniu.następuje jej powiększenie. Są wyspecjalizowane w posługiwaniu się podstawowymi dla naszego organizmu substancjami . Wykonuje to zadanie. Ciała ketonowe zaś są natychmiast wykorzystywane jako źródła energii. Usuwanie odpadków Żyły wątroby są wyściełane warstwą komórek (od ich odkrywcy nazywanych komórkami Kupffera). Wyróżnia się dwie jej części zwane płatami: lewym i prawym. Funkcją wątroby jest zorganizowanie paliwa w taki sposób. jak i roślinnego. Tłuszcz poza tym jest także magazynem energii. a także nadmiar krwinek czerwonych (nasze ciało „normalnie" wytwarza ich zbyt dużo) i od razu przekazują je do przeróbki hepatocytom. które następnie są przenoszone do wątroby. wysuwa się spod prawego łuku żebrowego i może być wyczuwany przy uciskaniu brzucha. nie jest trudne. Spadek poziomu cukru we krwi prowadzi do uszkodzenia mózgu. Wątroba jest największym narządem organizmu . a następnie przebudowując. przekształcając węglowodany w dwa rodzaje związków blisko spokrewnionych z czystym cukrem. Produkty uboczne tego procesu nie zostają przekazane do krwi. Później są uwalniane do krwiobiegu. gromadzenie się w jamie brzusznej płynu. Niektóre z nich. co nazywamy wodobrzuszem. sprowadza się do pobrania przez hepatocyty surowych białek z krwi przynoszonej przez żyły układu wrotnego. To samo dotyczy rzeczywistych trucizn. proces ten. czyli glukoza. Upraszczając.rozbijane są białka i węglowodany. Przekształcane są przez wątrobę do formy. tkanka tłuszczowa jest rozkładana do kwasów tłuszczowych. Załamanie produkcji białek.białkami. wytwarzania białek. które gromadzą się w hepatocycie. za podtrzymywanie procesów życiowych odpowiadają komórki działające na poziomie mikroskopowym. nie spełnia jednak żadnej użytecznej funkcji. będący swoistym magazynem energii. bakterie. . zbudowaną z trzech pierwiastków . nagły wysiłek). Pierwszy to energia „instant". tlenu i wodoru. ale jeśli .do tego procesu niezbędny jest tlen. tłuszczów i w mniejszym stopniu węglowodanów . nadmiar zostaje szybko usunięty i zmagazynowany. w której mogą zostać wbudowane lub mogą odnowić istniejącą tkankę tłuszczową. Większość energii zużytej podczas porannej gimnastyki będzie pochodzić ze spalonych przez mięśnie ciał ketonowych. jakim jest spalanie produktów rozpadu tłuszczów nazywanych ketonami. Często w takich sytuacjach stosuje się dożylne podawanie roztworu glukozy. w przypadku zbyt dużej ilości cukru we krwi. W zdrowiu i chorobie Ketony pojawiają się we krwi dopiero kilka godzin po posiłku. Wyobrażenie sobie skutków niewydolności wątroby.

UKŁAD TRAWIENNY /117 Jak pracuje wątroba Przepona Substancje odżywcze są dostarczane do wątroby poprzez żyłę wrotną.przez tętnicę wątrobową właściwą. a utlenowana krew . Odgałęzienia tętnicy wątrobowej i żyły wrotnej dostarczają utlenowana krew i substancje odżywcze do zatok wewnątrz zrazika. które są zbiornikiem omywającym rzędy komórek wątrobowych (hepatocytow). Substancje przetworzone są także wylewane do zatoki i transportowane przez żyły śródzrazikowe. a odpadki są zbierane przez przewody żółciowe. Hepatocyt : Żyła wrotna — Kanaliki żółciowe Żyła miedzyzrazikowa Zrazik wątrobowy Żyła miedzyzrazikowa prowadząca do żyły środkowej Gałąź tętnicy wątrobowej . cherzyka I żóldo.. . Tętnica wątrobowa _ Pęcherzyk żółciowy Przewód żółciowy wspólny Gałąź tętnicy wątrobowej — Gałąź żyty wrotnej Zatoka .— — — * wego Substancje odżywcze i odpadki przenikają z zatoki Hepatocyty uwalniają zsyntetyzowane substancje . które są otoczone przez żyły i tętnice.:..Przewód żółciowy Gałąź żyły wrotnej Płaty wątroby dzielą się na zraziki. Odpadki są zbierane przez przewody żółciowe.Przerobiona" krew gromadzi się w żyłach wątrobowych i powraca do serca. Zrazik wątrobowy Od tętnicy wątrobowej i żyły wrotnej I Odpadki z hepatocytow wydalane kanalikami żółciowymi Do żyły wątrobowej Żyła środkowa biegnąca do żyły wątrobowej Dopę.paliwo" komórek .

hemoglobina . pomagają w neutralizacji kwaśnej. Sole żółciowe. wyciska żółć. Żółć nie przez ścianę jelita. wręcz przeciwnie .cholecystokinę. magazynowana w pęcherzyku żółciowym. Wytwarzana jest nieprzerwanie w małych ilościach przez każdą komórkę wątroby. wytwarzanym w wątrobie i magazynowanym w pęcherzyku żółciowym. która opuszcza wątrobę przewodem wątrobowym wspólnym.szczególnie ten zawierający tłuszcze . Wypływając z komórek. E i K. gdzie pobudzają wydzielanie żółci i jeszcze raz są wykorzystywane. Codziennie w wątrobie powstaje około litra żółci. Nasz organizm jest bardzo konserwatywny w metodach wykorzystywania soli żółciowych.118 / UKŁAD TRAWIENNY Żółć jest gęstym. Jedną z wielu funkcji wątroby jest rozbijanie starych i zniszczonych krwinek czerwonych. Podczas trawienia sole żółciowe dwukrotnie wracają do wątroby z krwią przynoszoną przez żyłę wrotną.w 80-90 procentach są przenoszone z powrotem wraz z krwią do wątroby. gdzie pozostaje aż do chwili.zrazików. Hormon wędruje z krwią do pęcherzyka żółciowego i. wliczając w to sole żółciowe. a działa w jelitach. gdy ma szansę odegrać rolę w procesie rozkładu tłuszczów.leżącej tuż pod wątrobą przechowalni. Poza funkcją detergentów solom żółciowym jest także przypisywana rola przenośników w dalszych częściach jelita. jest niezbędna do trawienia tłuszczów. czerwony barwnik krwi . rozbijają tłuszcze. w tym i dwuwęglany. Zabarwienie Zabarwienie żółci wynika z obecności w niej barwnika zwanego bilirubiną. Jako że zawiera resztki po zużytych i starych krwinkach czerwonych. Każdego dnia powstaje około 1 litra żółci. ułatwiając pracę enzymom trawiennym. D. Funkcje żółci Zawarte w żółci sole mineralne. Transport żółci Okrężnica . które z chemicznego punktu widzenia są solami sodowymi kwasów glikocholowego i taurocholowego. staje się też częścią układu wydalniczego. gromadzi się w maleńkich kanalikach zlokalizowanych pomiędzy grupami komórek i nazywanych kanalikami żółciowymi. Gdy ma to miejsce. co umożliwiałoby tłuszczom przechod-zeBez żółci nasz organizm nie mógłby trawić tłuszczów. gorzkim płynem barwy żółtej lub zielonkawej. spływa do pęcherzyka żółciowego . Nie są niszczone po użyciu. Gdy pokarm . Mimo że 95 procent składu stanowi woda. wytwarza ona hormon . która szybko przechodzi w żółto-brązową bilirubinę. sole mineralne. Jeśli żółć nie jest natychmiast potrzebna do trawienia.pojawi się w dwunastnicy (pierwszej części jelita cienkiego).zwieracz Oddiego . Z tych kanałów żółć spływa do zbiorczych przewodów nazywanych przewodami wątrobowymi. Uwalniana z niego do jelita cienkiego w odpowiedzi na pojawienie się pokarmu. które nadają jej tak charakterystyczną barwę. Transportują także witaminy: A.przechodzi do światła jelita cienkiego. Wytwarzana jest w wątrobie. to jednak zawiera ona w sobie szeroki wachlarz związków chemicznych. cholesterol oraz barwniki żółciowe. częściowo strawionej treści żołądkowej. która następnie spływa w dół kanału zwanego przewodem żółciowym wspólnym i przez mały otwór .jest chemicznie rozbijana i tworzy się zielona biliwerdyna. Następnie łączą się one w przewodziki międzyzrazikowe zbierające żółć z czynnościowych elementów wątroby . wywołując silne skurcze jego ścian.

Opróżnia się do światła jelita przez otwór w ścianie dwunastnicy pod wpływem zawartych w niej pokarmów tłuszczowych. jak nazwa wskazuje. Żółć może rozbić albo zemulgować tłuszcze. nie przetworzona część biliwerdyny nadaje żółci charakterystyczny zielonkawy odcień. które jednak mogą osiągać nawet do 1. a także wzmaga aktywność jelit. które przekształcają ją w urobilinogen. Kiedy dochodzi do jakiegokolwiek zaburzenia w obrębie wątroby lub przewodów wątrobowych. którego sole działają tak jak detergenty. . poziom bilirubiny we krwi podnosi się. podobnie jak czynią to detergenty.UKŁAD TRAWIENNY /119 Pozostała. układając się ciasno w pęcherzyku żółciowym. Wytwarzane w seriach. przylegają do siebie ściankami. Podczas trawienia rozbijają globulki tłuszczu. czyli cholesterol. Po lewej: Żółć jest zielonkawym płynem. powodując czasami całkowite zamknięcie Pęcherzyk żółciowy żółciowy wspólny Przewód trzustkowy światła przewodu pęcherzykowego lub nawet żółciowego wspólnego. składają się z połączonych z sobą cząstek zielonego barwnika żółci. Pojawiają się zazwyczaj w przebiegu schorzeń zaburzających skład krwi. stolec zatem ma kolor bladoszary. Najczęściej są to twory pojedyncze.25 centymetra średnicy. Są to twarde grudki zbudowane głównie z cholesterolu (złożonego związku chemicznego). W takim przypadku za mało żółci spływa do jelit. co manifestuje się żółtym zabarwieniem skóry oraz białkówek oczu. Położenie pęcherzyka żółciowego Przewody wątrobowe Naczynia krwionośne Przewód wątrobowy wspólny Przewód pęcherzykowy Kamienie żółciowe Fałdy błony śluzowej Nawet podczas normalnego wytwarzania żółci w wątrobie mogą się pojawić nieprawidłowości w funkcjonowaniu pęcherzyka żółciowego. Pęcherzyk żółciowy może pomieścić około pół litra żółci. są utworzone przede wszystkim z cholesterolu. ale bardzo liczne. Oprócz tego zabarwia oraz częściowo odpowiada za zapach stolca. Kamienie cholesterolowe. Obecność barwników żółciowych wpływa na kolor moczu. Kamienie barwnikowe. powstające już we wnętrzu pęcherzyka żółciowego. zawierające zielony barwnik żółciowy oraz związek powstający w organizmie podczas rozbijania tłuszczów. W świetle jelit bilirubina podlega działaniu kolonizujących nasz przewód pokarmowy bakterii. Najczęstsze są problemy związane z tworzeniem się kamieni żółciowych. Najpospolitsze są kamienie mieszane. liczących nawet do dwunastu sztuk. Wyróżnia się trzy odmiany kamieni żółciowych. przez krew transportowany do nerek i uwalniany z moczem. zwykle niewielkie.

które nie usunięte mogłyby doprowadzić do zatrucia. Proces ten dokonuje się poprzez różne układy wydalnicze. pęcherza moczowego i cewki moczowej . Składa się z nerek. moczowodów. które składają się z organów i gruczołów służących do wydalania substancji resztkowych. pęcherzyk żółciowy i gruczoły potowe w skórze.Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Organizm posiada kilka sposobów wydalania produktów przemiany materii. Są to: układ moczowy z jego głównymi częściami składowymi pęcherzem moczowym i nerkami. którym mocz przechodzi z pęcherza moczowego do ujścia cewki moczowej. Kłębuszek nerkowy Po prawej: Układ moczowy jest jednym z głównych układów wydalania. a także jelito grube.przewodu. .

ma za zadanie do tego nie dopuścić. wówczas krew stałaby się bardzo kwaśna. przy rozkładzie którego w substancjach resztkowych zawsze pojawia się azot. nerki. Działania nerek są kompleksowe. wątrobę i jelito grube. ale ilość ta może się zmieniać. Za usunięcie z krwi zużytych substancji zawierających azot są odpowiedzialne nerki. Ich zadaniem jest również regulowanie ilości wody.UKŁADY WYDALNICZE /121 Mężczyzna Kobieta Nerka Moczowód Macica Spojenie tonowe Prącie Pochwa Wydalanie Wydalanie jest procesem. Nerki nieustannie produkują mocz. W ciągu doby mogą wytworzyć około 2 litrów. gdzie następuje jej rozdział. która wydostaje się z organizmu. jeśli organizm nie chce spowodować samozatrucia. Krew ostatecznie dociera do filtra na końcu jednej z cewek (których jest 2 miliony w każdej nerce). które muszą zostać usunięte. Dziwnym może wydawać się myślenie o płucach jako narządzie wydalania. Większość komórek naszego organizmu używa w reakcjach chemicznych białka. Delikatna . i utrzymywanie odpowiedniej równowagi soli w ustroju. w rezultacie czego większość wody. Zjawisko to jest nazwane niewydolnością oddechową i może być ostatnim stadium w przewlekłym zapaleniu oskrzeli. Sytuacja ta sparaliżowałaby wiele procesów chemicznych zachodzących w organizmie i mogłaby doprowadzić do śmierci. jak i w nocy. Filtrowany płyn przechodzi przez długie cewki nerek. Różne części organizmu nieustannie wytwarzają własne substancje resztkowe. ale dwutlenek węgla jest najważniejszym produktem przemiany materii wydalanym z organizmu. Gdyby większa niż normalnie ilość dwutlenku węgla rozpuściła się we krwi. tak że składnik wodny krwi (osocze) wchodzi do cewek. mocznika i innych zużytych produktów jest przekazywana w formie moczu wzdłuż dwóch kanałów do pęcherza moczowego. zarówno w dzień. Nerki otrzymują około 1 litra krwi w każdej Układ moczowy minucie. podczas gdy większość pozostałych składników zostaje we krwi. soli oraz innych cennych substancji jest z powrotem wchłonięta przez krew. za pomocą którego ciało pozbywa się ubocznych produktów przemiany materii. włączając płuca. Część wody. Wiele organów.

W końcu przemieszcza się do okrężnicy. Całkowita objętość wydalanego moczu pozostaje na prawie tym samym poziomie. Pęcherzyk żółciowy Jelita co pozostało po właściwym pożywieniu. gdzie ma miejsce prawdziwy proces trawienia i wchłaniania wszystkich potrzebnych składników odżywczych. Bardzo podobny system kontroluje równowagę poziomu soli. które mogą pochłaniać mniejszą lub większą ilość przepływającego przez nie. ale również odgrywa ważną rolę w trawieniu pokarmu (patrz strona 118). że stają się łatwiejsze do wchłonięcia proces ten nazywa się emulsyfikacją. Ptuco Wątroba Skóra wydala wodę i sól. Gruczoły potowe W gorące dni organizm traci dużo soli i wody w postaci potu. Dlatego też z całą pewnością można powiedzieć. Końcowa postać niepotrzebnych produktów. następnie idzie w górę i zakręca na kształt podkowy. czy proces ten można nazywać wydalaniem. który zaczyna się w prawym. dolnym rogu jamy brzusznej. . Po wejściu pożywienia do żołądka jest ono rozkładane przez kwasy. czyli inaczej jelita grubego. a mianowicie hormon zwany aldosteronem. pochodzące z pożywienia. których jedyną funkcją jest regulowanie temperatury ciała. dzięki którym organizm pozbywa się zużytych substancji głównie skutków trawienia i różnych procesów metabolicznych koniecznych dla utrzymania życia. pochodzącą z rozkładu hemoglobiny w śledzionie. Spornym jest.Pęcherzyk żółciowy I Pęcherz moczowy Cewka moczowa Jelito grube poprzez odbyt wydala kał . . które rozkładają duże kulki tłuszczu na mniejsze drobiny. Większość składników kału to po prostu resztki jedzenia po usunięciu z nich składników odżywczych. ale może on być rozpuszczony w mniejszej lub większej ilości wody i stąd posiadać odpowiednio mniejsze lub większe stężenie. stopniowo utwardza się. Dzieje się tak dlatego.pozostałość jedzenia . czyli odbytu. ale jelito z pewnością posiada prawdziwe wydaliny. zależy od tego. W przypadku odwodnienia organizmu polecenie wchłonięcia większej ilości wody pochodzi od hormonu ADH (hormon antydiuretyczny). szeroki kanał. wydzielany przez usytuowane tuż nad nerkami nadnercza. które zawierają produkty metabolizmu komórkowego w postaci żółci. Pot jest wytwarzany przez znajdujące się w skórze gruczoły potowe. ponieważ zawarta w nim woda przechodzi do krwi przez ściankę jelita. co sprawia. Nerki poprzez pęcherz i cewkę moczową wydalają mocznik. ponieważ organizm pozbywa się ciepła wraz z parowaniem potu ze skóry. który wydalają do dwunastnicy. Wątroba i pęcherzyk żółciowy wydalają bilirubinę.po usunięciu z niego składników odżywczych. jest ona później poprzez żółć wydalona w kale. pochodzący ze spalania glukozy jako paliwa. że pot nie spełnia niezbędnych funkcji w oczyszczaniu ciała z produktów ubocznych. Jest to długi. Następnie przechodzi do jelita cienkiego. ile wody zostało wchłonięte. Podczas przejścia przez jelito grube to. Jednak jeśli ktoś nie pociłby się wcale przez cały dzień. że wchłania on dawkę soli zgodną z potrzebami organizmu. pochodzący z wykorzystania przez komórki białka. gardło i jamę nosową. Płuca wydalają dwutlenek węgla. oraz wodę i sole mineralne. krtań. filtrowanego płynu. aż staje się płynną papką. wówczas nadmiar soli i wody zostałby z łatwością wydalony przez nerki. oddziaływuje na nefron i sprawia. zanim dojdzie do swego końca. Żółć jest składowana w pęcherzyku żółciowym. Jak organizm oczyszcza się z pozostałości przemiany materii Skóra Tchawica Oto metody oraz układy. Tak więc działanie żółci nie tylko eliminuje w pożyteczny sposób zbędne produkty z wątroby. że żółć zawiera substancje. poprzez pory gruczołów potowych. czyli masy kałowej. i pewne ilości wody poprzez tchawicę. gdy spożyjemy pokarm zawierający tłuszcze. który jest uwalniany do krwi przez tylny płat przysadki mózgowej.122/UKŁADY WYDALNICZE kontrola równowagi poziomu wody zawartej w organizmie dokonuje się dzięki kanalikom nefronów.

Obydwa naczynia krwionośne są gałęziami aorty. który od niego odchodzi. Zadaniem okrężnicy jest przesuwanie masy kałowej do odbytnicy. stąd też część biegnącą w dół organizmu określa się jako okrężnicę zstępującą. są zamkniętymi drogami nie posiadającymi żadnej znanej funkcji w organizmie. Około 2 do 3 centymetrów od niższego końca znajduje się złączenie w kształcie litery T. Okrężnica wstępują- UKŁADY WYDALNICZE /123 Okrężnica poprzeczna 0<ri. ca i 2/3 poprzecznej.viin. tuż pod wątrobą okrężnica skręca w lewo. jest nazwana poprzecznicą. W tej części układu wydalniczego często wywiązują się stany zapalne prowadzące do wrzodziejącego zapalenia okrężnicy (ilustracja po lewej). Dopływy żyły wrotnej przekazują krew z jelit do wątroby. roku życia. co odbywa się za pomocą ruchów robaczkowych. gdzie jelito kręte (ostatnia część jelita cienkiego) uchodzi do jelita grubego. oraz pochłanianie soli i wody dostarczonych z jelita cienkiego. o długości 1. Okrężnica zstępująca Kręgosłup "Hrerz biodrow.3 metra. okrężnicę i odbytnicę. oraz przewlekłe albo wrzodziejące zapalenie okrężnicy . górnej części jamy brzusznej. jelito ślepe.j Wstępują: . Istnieją dwa rodzaje tego schorzenia: ostre zapalenie okrężnicy. razem z jelitem cienkim są zaopatrywane w krew z tętnicy krezkowej górnej. drugi zakręt. Okrężnica jest zdecydowanie największą częścią jelita grubego. Okrężnica przesuwa pozostałości przemiany materii w kierunku odbytu przez odbytnicę. Jelito ślepe oraz wyrostek robaczkowy.Jelito grube Naukowcy dzielą jelito grube na cztery części: wyrostek robaczkowy. W prawej. .' Kość krzyżowa Wyrostok iobacz<ovvv Powyżej i na lewo: Okrężnica i odbytnica. dochodząc do miednicy. Zapalenie okrężnicy Zapalenie okrężnicy jest zapaleniem błony śluzowej okrężnicy. Od zgięcia śledzionowego krew przechodzi tętnicą krezkową dolną do pozostałej części jelita. Biegnie prosto wzdłuż prawej strony jamy brzusznej. Następnie przechodzi w poprzek organizmu pod żołądkiem i biegnie w dół po lewej stronie ciała. wtedy gdy skręca w dół zgięciem śledzionowym. Woda pochodząca z płynnych resztek procesu trawienia jest wchłaniana przez krew. która przecina organizm. Pierwszy zakręt okrężnicy po prawej stronie jest nazwany zgięciem wątrobowym. ale może pojawić się u osób w każdym wieku. które jest często skutkiem infekcji lub alergii i trwa tylko krótką chwilę. do 40. Część okrężnicy. gdzie jej przedłużeniem jest odbytnica.o wiele bardziej niebezpieczne. gdyż może wywołać poważne komplikacje i wymaga długiego leczenia. Dalsza część jelita grubego to okrężnica wstępująca. Przewlekłe zapalenie okrężnicy częściej występuje u ludzi od 20.

Barwniki żółci pomagają również w wyjaławianiu i odwadnianiu kału. . Przy normalnie działającym odbycie i odbytnicy człowiek może opróżniać jelita w dogodnym dla siebie momencie.124 / UKŁADY WYDALNICZE Anatomia odbytnicy i odbytu Zwieracz wewnętrzny odbytu Splot żylny odbytniczy zewnętrzny Wiele problemów nastręcza laikom odróżnienie odbytnicy od odbytu. a pozostała część to błonnik albo niestrawne resztki pokarmu lub fragmenty jedzenia pochodzenia roślinnego. 1/3 stanowią nie przetrawione tłuszcze i białka. który łączy odbytnicę. Odbyt jest tylko wąskim otworem otoczonym przez pierścień mięśnia. Odbytnica które produkują śluz potrzebny do smarowania stolca. którym wysmarowany jest prze- wód pokarmowy. Nabłonek w odbytnicy zawiera gruczoły. który wydziela typowy zapach „zgniłego jaja". Daje to możliwość działania odbytnicy jako zbiornika kału. Przykry zapach kału jest wywołany przez działanie bakterii w jelicie (które wytwarzają różnorodne związki azotowe) oraz siarkowodoru. składa się z umięśnionego przewodu wyłożonego nabłonkiem błony śluzowej. Mięśniowa część odbytnicy kurczy się podczas oddawania kału. Przechodzą przez niego nie strawione resztki pokarmu wydalane w postaci stolca. Odbyt Kanał odbytowy (długości około 3 cm) jest końcową częścią odbytnicy. tak jak reszta jelita. najniższą część jelita grubego. ze środowiskiem zewnętrznym. Głównym zadaniem odbytu jest wstrzymywanie kału. Część zawartej w niej wody jest śluzem. a nie w chwili gdy masa kałowa zakończy wędrówkę przez jelito grube. które nie zostały strawione. Sama odbytnica. Z substancji stałych około 1/3 to bakterie. tak aby ułatwić jego wydostanie się na zewnątrz. Kolor kału jest określany przez barwniki żółci (produkty rozpadu chemicznego czerwonych krwinek) zwane sterkobiliną i bilirubiną. podczas gdy odbytnica funkcjonuje jako jego zbiornik. Masa kałowa składa się zwykle z 75 procent wody i 25 procent substancji stałych. a który ułatwia wydostanie się stolca z organizmu. ale w innych sytuacjach jest zdolna do napinania się i wydłużania.

który przesyła sygnały do mięśnia zwieracza zewnętrznego. ten specjalny narząd nie był już potrzebny w procesie trawienia. równocześnie jednak w chwili. kiedy zaistnieje możliwość wypróżnienia się. czyli włóknista część roślin. Podobnie jak migdałki i węzły limfatyczne. Zwieracz zewnętrzny jest celowo zamknięty (zdolność. miejscu co wyrostek robaczkowy posiadają narząd. drugi koniec łączy się z jelitem ślepym. W warunkach fizjologicznych wyrostek robaczkowy niemal zupełnie się kurczy w wieku około 40 lat. Na końcu odbytu znajdują się dwa pierścienie mięśni zwane zwieraczami . zdają się przeczyć sobie nawzajem. tkanka wyściełająca kanał wydziela płyn nawilżający zwany śluzem. stopniowo staje się coraz gęstszy. wraz ze spożywaniem mniejszej ilości błonnika zastępowanego mięsem. aby pozostawał zamknięty do czasu. w którym możemy wydalić kał. Z jednej strony wydaje się. Z drugiej strony posiadanie wyrostka robaczkowego nie jest koniecznym warunkiem naszego zdrowia. Sygnały te nawet przez kilka godzin tłumią chęć pozbycia się kału. Jedynym momentem. czyli usuwania kału. Inne zwierzęta w tym samym Poniżej: Wyrostek robaczkowy jest bezużyteczną częścią jelita grubego o nieznanych funkcjach. Aby ułatwić mu wyjście z odbytu. zezwalając w ten sposób na jego wyjście. ponieważ płyny są wchłaniane przez organizm. Wyrostek może zostać usunięty we wczesnym okresie życia. Koniuszek wyrostka jest zamknięty. że jego głównym zadaniem. Zwieracz wewnętrzny (który jest kontrolowany przez układ autonomiczny). Zwykle te dwa zwieracze zamykają odbyt. gdy wyrostek robaczkowy ulega zakażeniu. że w trakcie naszej ewolucji w ciągu wieków. Zapalenie wyrostka robaczkowego Wiadomości. zawiera dużo tkanki chłonnej służącej do tego celu. Zwieracz wew Zwieracz zewnęlr/n. kiedy odczuwamy. jest trawiony przez bakterie.UKŁADY WYDALNICZE /125 Kontrola jelit Kontrola jelit jest kierowana przez mózg. jest jego stan zapalny (zbliżenie w kółku). Położenie wyrostka robaczkowego Okręznica poprzeczna Wyrostek robaczkowy w stanie zapalnym Odbytnica Okręznica esowata . następuje zapalenie. której uczymy się w okresie niemowlęcym) aż do dogodnego momentu. odbytu Odbyt Jak dochodzi do usunięcie kału W czasie gdy kał zbliża się do końca swojej wędrówki wzdłuż jelit. Występuje tylko u ludzi. które wyznaczyła mu natura. a stałe odpady popychane w kierunku odbytnicy. Można sądzić. która jest umiejscowiona na początku jelita grubego. którego skutkiem może być konieczność jego usunięcia. jest obrona przed infekcją w niższej części jelit. ale w trakcie wypróżnienia. jakie posiadamy na temat wyrostka robaczkowego. co nie odbija się na funkcjonowaniu organizmu. umożliwiając mu przejście do odbytu. pewnych gatunków małp i u wombatów. rozluźnia się. gdy stwierdzi obecność kału. rozluźniają się. że posiadamy ten fragment jelit. Z tych powodów wyrostek robaczkowy może być opisany jako pozostałość po procesie ewolucji człowieka. który funkcjonuje jako dodatkowy żołądek i w którym błonnik. Wyrostek robaczkowy Wyrostek robaczkowy jest wąskim fragmentem jelita w kształcie rurki przypominającej ogon.wewnętrzny i zewnętrzny. Wyrostek może mieć długość do 10 centymetrów i około 1 centymetra średnicy.

Nerki
Człowiek posiada dwie nerki, które leżą na tylnej ścianie jamy brzusznej. Z wnętrza każdej nerki wychodzi przewód zwany moczowodem, który biegnie wzdłuż tylnej ściany jamy brzusznej i wchodzi do pęcherza moczowego. Kanalik wychodzący z pęcherza jest nazywany cewką moczową. U kobiet jej otwór znajduje się do przodu od ujścia pochwy, a u mężczyzn na końcu prącia. Nerki zawierają tysiące maleńkich jednostek filtrujących, czyli nefronów. Każdy nefron może być podzielony na dwie ważne części: kłębuszek nerkowy oraz cewkę, w których woda i potrzebne składniki odżywcze są odciągane z krwi. Kłębuszek nerkowy składa się z kłębka małych naczyń włosowatych, które posiadają bardzo cienkie ścianki. Woda i produkty przemiany materii mogą zatem łatwo przenikać do cewki znajdującej się po drugiej stronie. System naczyń włosowatych nerek jest tak duży, że jest zdolny do przefiltrowania około 130 mililitrów krwi w każdej minucie. Otwory w ściankach naczyń włosowatych tworzą sito biologiczne i są tak małe, że drobiny powyżej pewnego rozmiaru nie mogą przez nie przenikać. Gdy nerki zostają zainfekowane, kłębuszki nerkowe znajdują się w stanie zapalnym i sito przestaje działać wybiórczo, pozwalając większym cząsteczkom przechodzić do moczu. Albumina jest jedną z najmniejszych drobin białka, która znajduje się w moczu. Dlatego też lekarze, aby sprawdzić, czy nerki funkcjonują prawidłowo, badają poziom zawartości białka w naszym moczu. Cewki przechodzą między kłębuszkami nerkowymi do układu odprowadzającego mocz, którym ostatecznie odpływa on do pęcherza moczowego. Każdy kłębuszek nerkowy jest otoczony przez torebkę Bowmana, która jest początkiem jego cewki. Właśnie tutaj prawie cała przefiltrowana woda i sól są powtórnie wchłaniane, powodując w ten sposób odpowiednie stężenie moczu. Wtórna absorbcja wody odbywa się dzięki bardzo skomplikowanemu systemowi posiadanemu przez nasz organizm, w którym hormon uwalniany do krwi przez przysadkę mózgową zmienia przepuszczalność cewki (jej zdolność do ponownego wchłaniania wody). W czasie gdy hormon znajduje się we krwi, cewka pozwala na wtórną absorbcję znacznej ilości wody. Gdy hormon jest „wyłączony", cewka staje się mniej przepuszczalna i większość wody przechodzi w skład moczu. Proces ten jest nazwany diurezą, a odpowiedzialny za niego hormon nazwano hormonem antydiuretycznym (ADH). W pewnych warunkach, takich jak moczówka prosta (diabetes insipidus, której nie należy mylić z diabetes mellitus, czyli cukrzycą), hormonu tego może brakować. Wtedy pacjent nie może utrzymać wody i traci jej znaczną ilość w moczu, a więc musi uzupełniać brak poprzez większe spożycie płynów. Inny hormon, aldosteron, wydzielany przez nadnercze umieszczone tuż nad nerkami, jest odpowiedzialny za wymianę soli sodowej na sól potasową, pomagając w ten sposób kontrolować ciśnienie krwi i równowagę poziomu soli w organizmie. Hormon przytarczyc, inny hormon wydzielany przez cztery małe gruczoły schowane za tarczycą, reguluje wchłanianie niezbędnego wapnia, z kórego są zbudowane nasze kości i zęby. Wysokie ciśnienie krwi Nerki regulują poziom soli w organizmie i wytwarzają hormon zwany reniną. Poziom reniny zależy od poziomu soli, który z kolei jest regulowany przez oddziaływanie hormonu nadnerczy - aldosteronu na cewki nerkowe. Renina uaktywnia inny hormon, angiotensynę, który ma podwójne działanie: po pierwsze zwęża tętniczki i powoduje wzrost ciśnienia krwi; po drugie sprawia, że nadnercze wydziela aldosteron, powodując w ten sposób zatrzymanie przez nerki soli i przez to dalszy wzrost ciśnienia krwi. Na lewo: Nerki wydzielają reninę, która uaktywnia angiotensynę, kiedy ciśnienie jest małe, przez co zwężają się tętnice, powodując wzrost ciśnienia. W tym samym czasie nadnercze produkuje aldosteron przyczyniający się do zatrzymanie soli, co również podnosi ciśnienie krwi i wstrzymuje wytwarzanie reniny. Po prawej: Nerka i jej części składowe. Tętnica nerkowa przenosząca krew do nerki dzieli się na tętnice łukowate i w końcu na tętniczki doprowadzające. Wszystkie kończą się w kłębuszkach nerkowych (patrz zbliżenie). Krew jest filtrowana przez ścianę kłębuszka i przechodzi do kanalika nerkowego. Podstawowe składniki krwi (białko, krwinki białe i czerwone) są zbyt duże, aby przeniknąć przez półprzepuszczalną błonę kłębuszka nerkowego, ale większość substancji (np. woda, sole i hormony) może przez nią przejść. Następny etap nazywa się selektywnym zwrotnym wchłanianiem (dalej na prawo). Surowce konieczne dla organizmu są wchłaniane przez kapilary poprzez ścianę kanalika. Gdy krew jest dokładnie przefiltrowana, opuszcza nerkę żyłą nerkową, a substancje resztkowe są wydalane w moczu.

W jaki sposób nerki kontrolują ciśnienie krwi

Nadnercze

Krew pod niskim ciśnieniem

.Wydalanie moczu o mniejszej zawartości soli

Pęcherz moczowy

Renina Angiotensyna Aldosteron

Zwężenie tętniczek i wzrost ciśnienia krwi

UKŁADY WYDALNICZE /127 Układ filtracyjny nerek

Filtrat przepływający z układu i - , krwionośnego^' kanalika nerkowego

Pożyteczne — składniki filtratu są wchlniane dokrw

Moczowód -;—

Mocz

Pęcherz
Pęcherz moczowy jest umięśnionym organem o grubych ściankach, który leży w dolnej części miednicy pomiędzy spojeniem łonowym i odbytnicą. Jest to worek o czterech ścianach w kształcie lejka przypominający piramidę wywróconą szczytem ku dołowi. Podstawą tej piramidy jest powierzchnia, na której spoczywa jelito cienkie, lub w przypadku kobiet -macica. Ściany pęcherza składają się z licznych warstw mięśni, które są w stanie rozciągać się, podczas gdy pęcherz napełnia się, a następnie kurczyć się w trakcie opróżniania. Nerki przepuszczają prawie stały strumyk moczu płynący moczowodami do pęcherza. Pęcherz nie działa jednak jak balon, którego ciśnienie w trakcie napełniania ciągle wzrasta. Włókna mięśniowe pęcherza pozwalają bowiem na znaczne jego powiększanie poprzez dostosowywanie się do ilości moczu aż do momentu, kiedy jest prawie pełny. Gdy zaczyna stawiać opór, odczuwamy konieczność oddania moczu. Dwa moczowody - przewody, poprzez które mocz przechodzi z nerek do pęcherza, wchodzą do niego niedaleko tylnych rogów górnej powierzchni. Uchodząc do pęcherza, przebijają skośnie jego ścianę, wskutek czego rozciągnięcie pęcherza zamyka ich ujścia, zapobiegając cofaniu się moczu. Mocz wydostaje się z organizmu przez cewkę moczową, która ma swój początek w najniższym punkcie pęcherza. Normal-

moczowy
nie otwór ten jest zamknięty przez zwieracz - okrężny mięsień, który kurczy się w celu zagrodzenia ujścia. W czasie oddawania moczu zwieracz rozluźnia się wraz ze skurczem mięśni ścian pęcherza. Cewka moczowa dorosłego mężczyzny osiąga przeciętnie 20 centymetrów długości i składa się z trzech części. Pierwsza lub sterczowa część ma długość około 3-4 centymetrów i przechodzi od otworu u wylotu pęcherza, przez środek gruczołu krokowego. Środkowa część cewki u mężczyzn ma długość tylko 12 milimetrów i jest często nazywana częścią błoniastą cewki moczowej. Ostatnia, najdłuższa część (około 12 centymetrów) nazwana jest częścią gąbczastą cewki moczowej. Znajduje się w obrębie prącia i otwiera się ujściem zewnętrznym na szczycie żołędzi. U kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i funkcjonuje tylko jako kanał do wydalania moczu. Ma średnicę 1 centymetra i jest otoczona przez gruczoły śluzowe. Fakt, że jest tak krótka, a jej ujście znajduje się na stosunkowo odkrytym i zanieczyszczonym obszarze, wyjaśnia, dlaczego kobiety często cierpią na zakażenie dróg moczowych. jak mocznik i kwasy, są ciągle wytwarzane przez organizm i muszą być wyeliminowane, tak aby utrzymać ich koncentrację we krwi na dopuszczalnym poziomie. Zawartość innych substancji, takich jak sól i woda, musi być również utrzymywana w ścisłych granicach. Proces ten, zwany homeostazą, jest głównym zadaniem nerek. Bez wątpienia organizm potrzebuje podatnego na zmiany, elastycznego systemu, szczególnie, że pobór płynów waha się od zera aż do 10 litrów dziennie. Skład moczu ostatecznie wydalanego zależy od tego, jakie substancje toksyczne wytwarza organizm. W rzeczywistości wszystko, co znajduje się w moczu, jest również obecne we krwi, różne jest tylko stężenie - to w moczu musi być bardzo zmienne, tak aby to we krwi utrzymywać w ścisłych granicach. Przykry zapach, często łączony z moczem, jest związany z jego rozkładaniem przez bakterie pochodzące z powietrza. Zapach świeżego moczu nie jest tak nieprzyjemny. . Cały proces jest niezmiernie delikatny i złożony, a jego końcowym efektem jest płyn, w którym substancje resztkowe i zmienna ilość innych produktów, takich jak sód, mogą być usunięte z organizmu. Codziennie około 1200 litrów krwi przepływa przez nerki i w efekcie tworzy się około 110 litrów filtratu, który prawie w całości jest ponownie wchłaniany do krwi, pozostawiając jedynie około 1 litra moczu. Przechodzi on nieprzerwanie z nerek przez moczowody do pęcherza i jest średnią ilością wydalaną w ciągu jednego dnia. Kontrola pęcherza W normalnych warunkach pęcherz moczowy dorosłego człowieka może utrzymać bez żadnego poczucia niewygody około 1/4 litra moczu, a opróżnianie (oddawanie moczu) następuje, zanim zbierze się 1/2 litra. W trakcie napełniania pęcherza napięcie mięśni ścian przesyła sygnały do rdzenia kręgowego. U małego dziecka sygnały te powodują automatyczne opróżnianie, co jest czynnością odruchową. Po nabyciu umiejętności oddawania moczu w toalecie odruch jest stopniowo eliminowany dzięki kontroli z wyższych ośrodków w mózgu. Jeśli sygnał pochodzący z pełnego pęcherza pojawi się w niewygodnej dla nas chwili, mózg wysyła bodziec nakazujący ścianom pęcherza rozluźnienie i w ten sposób pozwala na dalsze wypełnianie, zanim ponownie dotrze do niego nowy sygnał. Na lewo: Cewka moczowa u kobiet i mężczyzn narysowana w odpowiedniej skali. Zauważ odległość pęcherza moczowego od ujścia cewki moczowej na każdym rysunku: u kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i w związku z tym bardziej narażona na zakażenia.

Mocz

Zawartość płynu wewnątrzkomórkowego podlega bardzo ścisłym ograniczeniom. Pewne substancje toksyczne, takie

Męska

Przekrój cewki moczowej
Pęcherz Gruczoł krokowy

Część sterczowa cewki moczowej Wzgórek nasienny Dno miednicy Część błoniasta cewki moczowej Gruczoł Cowpera

Żeńska

Ujście gruczołu Cowpera Pęcherz Ciało jamiste

Zwieracz cewki moczowej

Otwory gruczołów śluzowych Cewka moczowa

Ciało gąbczaste

I
Pochwa | Ujście cewki moczowej

Dno miednicy

Zołądż

.'

które bardzo pocą się podczas pracy albo przebywają w gorącym środowisku. Podnosi to temperaturę wnętrza ciała. jak i innych warunków . gdy jesteśmy podekscytowani. Jeśli organizm nie przyzwyczai się w pełni do wysokiej temperatury otoczenia. jest kontrolowanych tak przez system nerwowy. Jeśli jest zarówno gorąco. Ważne jest. a skutkiem ubocznym tego oddziaływania jest niemiła. dokuczliwa woń. która pokrywa skórę. Możliwe jest jednak dostosowanie się do warunków gorącego klimatu. Drugie. przy którym organizm zaprzestaje wydalania potu. przestaje działać chłodzące Oto dlaczego gorący i wilgotny klimat. Wiele z tych gruczołów znajdujących się w gruboskórnych częściach. jako własnego systemu chłodzenia ciała. znajdują się pod pachami. że działają zarówno pod wpływem zmian temperatury. Przyczyną tego jest reakcja mlecznej substancji z bakteriami obecnymi na skórze. gdy tylko temperatura na zewnątrz wzrasta. Przegrzanie Pot z gruczołów potowych typu ekrynowego to nie tylko woda . które powoduje nasze ochłodzenie. działając według zasady. Jeśli nie doprowadzi się do szybkiego spadku temperatury. że układ osiągnął moment krytyczny. i pracuje na najwydajniejszym stopniu fazy zwanej „nieodczuwalną". Rodzaje gruczołów potowych Ciało jest pokryte gruczołami potowymi wytwarzającymi płyn. jaką wytwarzają. Nie są połączone z układem nerwowym. że odczuwamy lepkość naskórka i jest nam gorąco. mogą utracić do 5 litrów płynu w ciągu dnia. Ciekły pot paruje zwykle ze skóry. powoduje przykry zaSkóra właściwa Tworzenie korfttrak Wyściółka przewodu UKŁADY WYDALNICZE /129 • Włos Naskórek . aby parować. na które organizm reaguje. a nawet śmierć .składa się z bogatego wachlarza substancji chemicznych znajdujących się w organizmie. oznacza to. Pod mikroskopem wyglądają jak mocno zwinięte zwoje glist. Oznacza to. że jest to dość mało wydajny sposób utraty ciepła. z których najważniejsza jest sól. Jest to bardzo ciężki przypadek. zanim może być zauważony i z tego powodu proces ten jest nazywany „nieodczuwalnym poceniem". mleczna substancja. że normalna temperatura ciała wynosi 37° C. jak i wilgotno. Inaczej może dojść do ostrych skurczów mięśni i bólów głowy . ale również sól . pach ciała. jeśli nie jest ono regularnie myte. jest bardziej nieprzyjazny dla człowieka niż gorący i suchy. i nieoczekiwane klimakteryczne napady zaczerwienienia twarzy. Metoda ta nie jest specjalnie podatna na zmiany. Dlatego nie tylko muszą uzupełnić utracony płyn. a skutkiem parowania potu jest zużycie pewnej ilości ciepła i energii. które są rozmieszczone na całym ciele z wyjątkiem warg i niektórych części narządów płciowych. że ciecz. organizm sam przystosowuje się do tego i wydala mniej soli. temperatura wnętrza ciała nie zmienia się dzięki pozbyciu się ciepła przez gruczoły potowe w formie potu. a temperatura wnętrza ciała bardzo wzra- Przekrój gruczołu potowego sta. działa najlepiej w suchym powietrzu. aby normalna temperatura albo temperatura wnętrza ciała była utrzymywana na mniej więcej stałym poziomie. Niewielka ilość ciepła jest wydalana każdego dnia bezpośrednio przez płuca i poprzez skórę bez udziału gruczołów potowych. tak jakbyśmy znajdowali się w lesie tropikalnym. Jeśli temperatura na zewnątrz zbytnio wzrasta. Gdy jesteśmy tak rozgrzani. W zasadzie większość ciepła traconego w ciągu dnia jest uwalniana dzięki poceniu się. ale gęsta. w pachwinach i w obwodzie piersi.Gruczoły potowe Tradycyjnie przyjmuje się.objawów znanych jako wstępna faza udaru cieplnego. do którego może znosić tę sytuację. Podobnie obcisłe ubrania sprawiają.na szczęście jest to wyjątkowo rzadka sytuacja. takich jak wewnętrzna strona dłoni i podeszwy stóp. Nie trudno jednak wyobrazić sobie.gruczoły potowe typu ekrynowego. zwiększając kontrolę cieplną. może dojść do udaru cieplnego. Utrzymywanie chłodu Zasada wydalania potu. pot nie ma szans na wyschnięcie i warstwa potu. są o wiele bardziej skomplikowane od gruczołów typu ekry nowego. Właśnie to pocenie umożliwia utratę ciepła. Bakterie i wirusy wytwarzają substancje toksyczne. U ludzi energia ta pochodzi z powierzchni skóry. . Osoby.w takich wypadkach polecane są tabletki zawierające sól. Rozwijają się i zaczynają funkcjonować w okresie dojrzewania. jak i przez niektóre hormony. gruczoły apokrynowe. chociaż istnieją pewne różnice i fluktuacje w zależności od osoby. w którym niemożliwe jest utrzymanie chłodu. Przegrzanie może nastąpić przy wysokiej temperaturze ciała związanej z chorobą.71 Przewód wyprowadzający gruczołu R«łowego Przewód wyprowadzający gruczołu potowego Zaopatrzenie gruczołu potowego w krew Tkanka podskórna Powyżej: Z naczyń krwionośnych substancje resztkowe są usuwane i wydzielane poprzez komórki gruczołów potowych w postaci potu. gdyż nie można zwiększyć oddychania. podobnie jak przy zamianie gotującej się wody w parę wodną. Przed okresem dojrzewania funkcjonuje tylko jeden ich zestaw . że pot zaczyna się z nas „lać". stąd gorączkujące osoby mocno się pocą. potrzebuje energii. a nasza skóra jest owinięta warstwą potu.stąd spocone dłonie. może nastąpić uszkodzenie mózgu.

w których wytwarzany jest męski hormon płciowy . pęcherzyki nasienne i różne kanaliki łączące drogi płciowe.Rozdział 11 Aktywność seksualna jest podstawowym popędem i tym. Napletek L Cewka moczowa . gruczoł krokowy. Jądra są nie tylko częścią narządów płciowych. Precyzyjnie nastawiony mechanizm odmierzania czasu u kobiet kontroluje główne fizyczne procesy rozmnażania i jest widoczny przy menstruacji. co łączy ludzi z wszystkimi zwierzętami. ale tworzą gruczoły płciowe. Moczowód Pęcherz Pęcherzyk nasienny ROZRODCZY Kość łonowa Mięsień opuszkowo-gąbczasty Ciało gąbczaste /. zwanym okresem dojrzewania. moszna. U ludzi narządy rozrodcze i odpowiednie gruczoły zaczynają się rozwijać w okresie wzrostu. Wywołuje ją potrzeba rozmnażania konieczna dla zachowania gatunku.Zolądź prącia Jądro . Po prawej: Męskie narządy rozrodcze to prącie.testosteron. poczęciu i ciąży.

Prącie składa sie z centralnego kanału . takiej jak rozrost krtani u mężczyzn (który prowadzi do zmiany głosu) czy pierwszej miesiączki. Hormony płciowe przyczyniają się do rozwoju genitaliów. Hormony na zmianę stymulują wytwarzanie hormonów płciowych: testosteronu lub androgenów u mężczyzn i estrogenu lub progesteronu u kobiet.s I I— i— Ciała jamiste Ciato gąbczaste Zołądź Zołądź Ciała jamiste Cewka moczowa Tętnica Ciało gąbczaste » . a odcinek. którym prącie łączy się z podbrzuszem. ilość krwi napływającej do tych obszarów wzrasta przy równoczesnym powstrzymywaniu przed odpływem.<\ _ I Narządy rozrodcze Narządy rozrodcze kobiety i mężczyzny dzielą się na dwie części . staje się sztywne i wyprostowane i przy tym zwykle lekko skierowane ku górze. Jego długość waha się od 6 do 12 centymetrów.UKŁAD ROZRODCZY /131 Cewka moczowa Gruczoły Cowpera . Jego długość wynosi wtedy od 10 do 20 centymetrów. pęcherzyków nasiennych i dróg wydalania nasienia umieszczonych wewnątrz jamy miednicy. ujścia przewodów Pęcherzyk nasienny wytryskowych /. Dolna ilustracja pokazuje przekrój podłużny prącia. gdzie jest gromadzony mocz. Męski układ rozrodczy ma za zadanie wytwarzać nasienie i wprowadzać je do ciała kobiety. Cewka moczowa łączy pęcherz. prącia to trzon. przyczyniając się jednocześnie do jego podnoszenia w chwili.żołądź jest najbardziej wrażliwym miejscem. Ilustracja w środku jest przekrojem poprzecznym trzonu prącia i pokazuje trzy grupy tkanek odpowiedzialnych za wzwód. . Gruczoł Cowpera .zewnętrzne i wewnętrzne. Po wytrysku nasienia i po ustąpieniu podniecenia seksualnego przepływ krwi zmniejsza się do poziomu normalnego. Mężczyźni Męskie narządy płciowe składają się z prącia i moszny. oraz gruczo"•'m^Kjkcwcgo. gdy ciśnienie wewnętrzne wzrasta. Wgłębienie za żołędzia to rowek zażołędny. tak że mocz wydostaje się tylko wtedy. Kiedy mężczyzna jest podniecony seksualnie.cewki moczowej . czyli menarche u kobiet. Kiedy jest pobudzone seksualnie. kiedy tego chcemy. Gonady u mężczyzn są reprezentowane przez jądra. które znajdują się na zewnątrz organizmu.przez który przechodzi mocz w trakcie opróżniania pęcherza (oddawanie moczu lub mikcja). w którym cewka moczowa jest wyraźnie widoczna. Erekcja Większa część prącia składa się z trzech ciał odpowiedzialnych za erekcję. z otworem znajdującym się na końcu prącia (ujście cewki). Ciasny pierścień mięśnia przy otworze łączącym pęcherz z cewką moczową utrzymuje przejście zamkniętym. . pomarszczonym woreczkiem. Nasienie płynie w kierunku cewki moczowej podczas stosunku płciowego przez parę kanałów zwanych nasieniowodami. W okresie dojrzewania gruczoły płciowe zaczynają rosnąć i stają się aktywne pod wpływem hormonów gonadotropowych wytwarzanych w przysadce. który kryje jądra. Jego koniuszek . lub przez który przesuwa się nasienie w czasie stosunku płciowego. a u kobiet przez jajniki. Obszary te są zaopatrzone w gęstą sieć naczyń krwionośnych. Z nich dostaje się do cewki przewodami wytryskowymi. Przekrwienie wydłuża. Prącie jest zazwyczaj wiotkie i zwisa przed moszną. a z chwilą odpłynięcia dodatkowej krwi . nazywamy korzeniem. które łączą się z nią zaraz po opuszczeniu pęcherza. Moczowód Wzgórek nasienny. pogrubia i usztywnia prącie. jak również drugorzędnej cechy płciowej. główna długość Powyżej: Szczegółowy obraz prącia (na górze) przedstawiający wszystkie jego części.

w jaki sposób jądra są połączone z prąciem. tak aby pozostawić odsłoniętą żołądź. Nasienie jest przetrzymywane w najądrzach. doprowadzające do orgazmu. Ważne jest. . która działa jako substancja nawilżająca ułatwiająca przesuwanie napletka po żołędzi. Napletek i żołądź Delikatna żołądź jest chroniona przez luźny płat skóry zwany napletkiem. które produkują męski hormon testosteron. które opuszcza nasieniowodami tuż przed ejakulacją.Nasieniowód Nasieniowód Tętnica jądrowa Najądrze Jądro Najądrze Zrazi ki jądra Moszna Śródjądrze Jądro Moszna Powyżej: Jądra składają się z cewek nasiennych krętych. Wraz z powiększaniem się prącia w trakcie wzwodu zwija się do tyłu. może ona spowodować pieczenie V.u niektórych mężczyzn mastka ma tendencje do gromadzenia się. (powodującej wzwód) prącie wraca do swojego zwiotczałego stanu. w których wytwarzane są plemniki. tworząc papkę o serowatej konsystencji i nieprzyjemnej woni. aby zmywać ją regularnie . Skóra na żołędzi i napletek wytwarzają tłustą wydzielinę zwaną mastką. wystawiając ją w ten sposób na bodźce. Schemat w ramce pokazuje. i komórek śródmiąższowych jądra.132/UKŁAD ROZRODCZY Jądro i droga nasienia Mięsień dźwigacz jądra Powrózek — nasienny .

gdzie każdy plemnik zawiera wszystkie informacje genetyczne konkretnego mężczyzny. Wszystkie te struk- Poniżej: Przedstawione postacie męskie wyszczególniają 5 etapów fizycznego rozwoju chłopca i podkreślają wygląd i rozwój drugorzędnej cechy płciowej owłosienia łonowego. tworząc jeden kanał zwany nasieniowodem. zwany najądrzem. odpowiadający za rozwój takich cech charakterystycznych. Jądra Normalny mężczyzna posiada dwa jądra.typowe objawy zapalenia żołędzi. Po pierwsze są miejscem wytwarzania nasienia. wędrują stopniowo w dół wewnątrz brzucha. które wytwarzają męski hormon płciowy testosteron. które rozwijają się w zarodku z fałdu tkanek znajdujących się na tylnej ścianie brzucha. Kiedy jądra są uformowane. tak że w momencie narodzin każde z jąder zwykle znajduje się już w docelowym miejscu. Działania jąder są dwutorowe. jak: porost włosów na twarzy i tułowiu. które zwykle jest wykonywane ze względów społecznych lub religijnych. Po drugie jądra zawierają komórki. obniżenie wysokości głosu i typowy rozkład tłuszczu. Można również zauważyć stopniową zmianę w kształcie ciała. Powtarzające się lub stałe zapalenie żołędzi jest czasami powodem do przeprowadzenia obrzezania.UKŁAD ROZRODCZY /133 lub zakażenie napletka . I. t \ . który przenosi nasienie w kierunku podstawy pęcherza. czyli w mosznie. Jądra mają kształt owalny. Funkcje te są realizowane przez dwa zupełnie oddzielne zestawy komórek wewnątrz każdego z jąder.tt • • < T • " . Kanaliki łączą się razem. Najądrze składa się z szeregu mikroskopijnych kanalików zbierających nasienie z jąder. Interesujące jest prześledzenie różnic w proporcjach prącia i moszny względem siebie w okresie od dzieciństwa do dojrzałości. Z tyłu każdego z nich jest przytwierdzony organ w kształcie długiego przecinka.

po drugim etapie podziału komórki Spermatocyt. podstawowe komórki plemnikowe przechodzą przez trzy etapy podziału komórki (zobacz zbliżenie). Składa się z trzech głównych części: główki. Plemnik Plemnik jest męską komórką rozrodczą. z wyjątkiem nasieniowodu. po drugie odprowadza nowo utworzone nasienie z jądra. które przechowują energię potrzebną plemnikowi w jego drodze do jaja. są bardzo małe. co osiąga. tętnicy jądrowej i splotu żylnego tworzącego żyłę jądrową. wytwarzając przy tym prędkość około 3-3. części środkowej i ogona.po pierwszym etapie podziału komórki Spermatogonia . wstawkę i witkę. Aby stać się plemnikiem. Każde jądro jest zawieszone w mosznie za pomocą powrózka nasiennego składającego się głównie z nasieniowodu. Normalny. Powrózek nasienny służy dwóm celom: po pierwsze zaopatruje jądra w krew. Jedyną funkcją ogona (witki) jest napędzanie plemnika. Część środkowa (wstawka) zawiera struktury zwane mitochondriami. zanim przejdą przez kanaliki do najądrza. Wytwarzanie nasienia Wytwarzanie plemników wymaga temperatury około 3°C niższej niż temperatura pozostałych części ciała. Przód głowy. poruszając się ruchem falującym.05 milimetra ma ksztal 1 kijanki. Struktury te są otoczone pierścieniem mięśnia zwanego dźwigaczem jądra. gdzie są przechowywanie.produkt końcowego etapu podziału komórki Spermatyda . Każdy plemnik o długości około 0. Plemnik przekazuje informacje genetyczne określające płeć dziecka.5 milimetra na minutę. czyli jajem. dojrzały plemnik (powyżej na prawo) ma główkę. . czyli akrosom (czapeczka na główce plemnika). Jego jedynym celem jest dokonanie zapłodnienia poprzez zespolenie z komórką żeńską.chromosomów. Nasienie składa się z licznych substancji chemicznych i materiału genetycznego . które przenoszą kopię kodu genetycznego ojca. W rezultacie Powyżej: Od okresu dojrzewania mężczyzny nasienie jest stale produkowane w kanalikach nasiennych.134/UKŁAD ROZRODCZY Jak dojrzewa plemnik Akrosom czapeczka na główce plemnika ' A Moszna Jądro Cewki nasienne kręte Cewka nasienna kręta Plemnik. zawiera specjalne enzymy umożliwiające nasieniu przenikanie w głąb jaja w celu dokonania zapłodnienia.komórka plemnikotwórcza tury.

co rozprasza ciepło. W chwili ejakulacji sperma i płyn nasienny są wypchnięte z bańki przez przeNasieniowód Położenie gruczołu krokowego Odbytnica Pęcherzyk nasienny — ° .owy Prucie J Powyżej: Widok z boku ukazujący gruczoł krokowy i jego położenie w odniesieniu do innych organów. Gruczoł produkuje płyn. wytwarza niewielką ilość podobnej wydzieliny dającej nasieniu pełną ruchliwość.plemników i pomaga im przetrwać w wydzielinie z pochwy. Jeśli nasienie zostało wytryśnięte w pochwie kobiety. Dolegliwość ta jest częściej spotykana u starszych mężczyzn. Wydzielina. które są ulokowane za jądrami. Jego miejsce w organizmie powoduje. wód wytryskowy do cewki moczowej serią skurczów mięśniowych. uważa się. j * . '. Zbliżenie wyraźniej pokazuje jego ułożenie w stosunku do pęcherza moczowego. Nowo utworzone plemniki przechodzą następnie przez te kanaliki do najądrzy. większego obszaru magazynowania . właściwą tylko mężczyznom. zwana płynem nasiennym. Gruczoł krokowy Gruczoł krokowy jest strukturą w kształcie orzecha włoskiego. kiedy temperatura staje się zbyt wysoka. przez który przechodzi nasienie podczas wytrysku. pobudza ruchliwość . . Jeśli ejakulacja nie ma miejsca. Ejakulacja (wytrysk nasienia) Zanim nastąpi ejakulacja. do dalszego.drj. Zauważ pozycję nasieniowodu i moczowodu.bańki nasieniowodu. który miesza się z plemnikami.vqfK'<:<. Tutaj sperma otrzymuje wydzielinę z pęcherzyka nasiennego . że plemniki napotkają jajeczko. Właśnie w tym miejscu może mieć miejsce zapłodnienie pod warunkiem.dwóch skręconych kanałów przyległych do bańki. Najądrze służy jako magazyn i miejsce rozwoju. jak potrafi przez szyjkę do jamy macicy. że jednym z jego zadań jest wspomaganie utrzymania aktywności plemników. Otaczające tkanki pomagają regulować temperaturę jąder wewnątrz moszny poprzez podciąganie ich do góry w przypadku zimna bądź zwiększanie zaopatrzenia naczyń krwionośnych. plemnik bowiem potrzebuje od 60 do 72 godzin na osiągnięcie pełnej dojrzałości. dwóch kanałów łączących jądra z gruczołem krokowym. Umiejscowiony jest pod pęcherzem i otacza cewkę moczową. Gruczoł krokowy. że problemy z nim związane często dotyczą funkcjonowania pęcherza moczowego. gdzie toruje sobie drogę do jajowodu. Chociaż dokładna funkcja tego gruczołu nie jest jasna. wędruje tak szybko. a ponowne napełnienie zajmuje mu około 2 dni. Wytwarzanie plemników w ilości od 10 do 30 miliardów miesięcznie ma miejsce w kanalikach nasiennych w jądrach. nasienie rozpada się i jest ponownie wchłaniane. Jest to prosta metoda badania lekarskiego używana do sprawdzenia stanu gruczołu krokowego w przypadku występowania jakichkolwiek problemów.zdolność do spontanicznego poruszania się . Najądrze może być opróżniane przez trzy albo cztery wytryski nasienia w ciągu 12 godzin.UKŁAD ROZRODCZY/135 proces ten przebiega poza organizmem w mosznie. tak aby zapłodnienie łatwiej przebiegało. nasienie przesuwa się wzdłuż nasieniowodów. tworząc część płynu nasiennego. Poniżej: Rysunek pokazuje badanie odbytu.

U swego końca wargi mniejsze łączą się. Jej funkcja podczas porodu jest stosunkowo bierna. jeśli jest zapłodnione. kiedy pochwa tworzy dolną część kanału porodowego i jest zdolna do otwierania się. Zewnętrzne większe składają się z grubych fałdów skóry. Strzępki skóry. tak że wejście do pochwy staje się wilgotne. gdzie łączą się z kroczem. dzieląc się na fałdy. doprowadzając do erekcji. Wyściółka ściany pochwy jest cieńsza u dziecka i u kobiety po menopauzie niż u kobiety w okresie zdolności do rozmnażania. Pierwsza to gruczoły Skene'go. a przy jej pobudzeniu gąbczaste komórki napełniają się krwią. stając się obrzmiałe. Łączą się na szczycie i tworzą ochronny napletek nad wrażliwą łechtaczką. Górne zakończenie pochwy nosi nazwę sklepienia. Ujście pochwy leży do tyłu od ujścia cewki moczowej w przedsionku pochwy. musi utrzymać. ale wyściełaną warstwą komórek zwanych nabłonkiem płaskim. jakie zachodzą w pochwie podczas stosunku płciowego. Jest to głównie organ podniecenia seksualnego. tam też zazwyczaj jest deponowane nasienie podczas stosunku płciowego. Łechtaczka jest niezmiernie wrażliwa. Pomiędzy sromem a odbytem znajduje się okolica zwana kroczem. Druga. Łechtaczka i gruczoły Łechtaczka jest w zasadzie podobna w budowie do prącia. . Ochraniają również ujście cewki moczowej. Sklepienie jest najgłębsze w części tylnej. często określany jako wzgórek Wenery. U szczytu wargi zewnętrzne łączą się ze skórą i owłosieniem na podściółce komórek tłuszczowych. które pokrywają i osłaniają wrażliwe wnętrze razem z głównym narządem podniecenia seksualnego . Zanim kobieta staje się aktywna seksualnie. Są to gruczoły Bartholina. Do wewnątrz od warg większych znajdują się wargi sromowe mniejsze. i małe. łączące pasmo zwane wędzidełkiem. które razem noszą nazwę sromu. wydzielanych przez jajnik. jakie wiele kobiet ma powyżej przedsionka. które. Tworzą one fałdy skóry. które zakrywają i ochraniają pozostałe części. W niektórych przypadkach w jednym z gruczołów może utworzyć się ropień Bartholina. Pochwa odgrywa ważną rolę podczas stosunku płciowego i porodu. Obejmuje ono dolną (albo pochwową) część szyjki macicy. Zapalenie gruczołów Bartholina wymaga leczenia antybiotykami. większa para znajduje się na dnie przedsionka. Istnieją dwie pary gruczołów związanych ze sromem. czerwone i wrażliwe na ucisk.nie są wystające. Różni się ona w kształcie. Budowa pochwy Pochwa ma długość 7-9 centymetrów i jest otoczona przez tkankę włóknistą i mięśniową. które zakrywają kość łonową albo wzgórek łonowy. Ściany pochwy normalnie są zapadnięte. odpowiednik napletka. zwanych estrogenami. które znajdują się zaraz pod łechtaczką i wydzielają płyn alkaliczny zmniejszający naturalną kwasowość sromu. są pozostałościami błony dziewiczej i są określane jako strzępki po błonie dziewiczej. Największą częścią sromu są dwie pary warg. który prowadzi ze sromu do macicy. przedsionek jest oddzielony od pochwy błoną zwaną błoną dziewiczą. Cewka moczowa leży na przedniej ścianie pochwy. Stają się cieńsze u podstawy. Inne części sromu również odpo- Pochwa jest kanałem. że posiada osłonę z warg sromowych mniejszych. "Wargi większe "Przedsionek • Błona dziewicza Pochwa Krocze -Odbyt Pochwa Kobiety W celu zapłodnienia układ rozrodczy kobiety musi nie tylko otrzymać nasienie. aby zarodek mógł się rozwijać. Pochwa dziecka jest oczywiście mniejsza niż dorosłej kobiety. Zmiany te są w dużym stopniu uzależnione od grupy hormonów. a gruczoł Bartholina uaktywnia się. przez co może łatwiej przyjąć prącie. Wzgórek łonowy — Napletek łechtaczki Łechtaczka• -Wędzidełko łechtaczk Wargi mniejsze •» . które ją otaczają. Pocieranie łechtaczki w stanie wzwodu przez prącie w czasie stosunku albo innymi środkami zwykle doprowadza do orgazmu. Podczas życia kobiety pochwa przechodzi kilka zmian. co może wymagać nacięcia i uwolnienia ropy. nawet do tego stopnia. Gruczoły te . które często powiększają się w czasie stosunku. które wydzielają płyn w czasie. kiedy kobieta jest podniecona seksualnie. Obszar między wargami mniejszymi tworzy przestrzeń nazwaną przedsionkiem pochwy. stykają się z sobą i są znacznie pofałdowane. bości. które często ulega rozerwaniu podczas porodu. a odbytnica na górnej 1/3 jej ściany tylnej. tak aby umożliwić rodzenie dziecka.zwykle wielkości groszku . lecz również wyprodukować jajeczko. Właściwość ta ułatwia pochwie rozciąganie się podczas stosunku albo porodu. Zewnętrzne żeńskie narządy płciowe to łechtaczka i wargi.136 / UKŁAD ROZRODCZY Budowa sromu wiadają na pobudzenie seksualne: wargi sromowe mniejsze posiadają tkanki jamiste zwane opuszkami przedsionka. rozmiarze i gru- Powyżej: Usytuowany przy wejściu do pochwy srom składa się głównie z zewnętrznych i wewnętrznych warg.łechtaczką. Mogą jednak dosyć łatwo ulegać zakażeniom wenerycznym i innym. tworząc wędzidełko warg sromowych. Stosunkowo niedawno zaczęto rozumieć niektóre zmiany.

kiedy to posiadanie dziecka byłoby dla kobiety nieodpowiednie psychicznie i fizycznie. aby nastąpiło to wcześniej niż 36 dni po porodzie. np. Hymen. a seks bolesny. na przykład w wyniku intensywnego pettingu. W takich warunkach bakterie mogą się rozwijać i czasami przyczyniać do wywołania bólu w pochwie oraz uczucia dyskomfortu . mimowolnie kurczą się. a ilość wydzieliny z pochwy wzrasta. Szyjka macicy ma kształt cylindra. Ściany pochwy są dobrze zwilżone wydzielinami z kanału szyjki macicy i gruczołów Bartholina. że pochwa jest węższa. Sprawia to. stają się przekrwione. Budowa pochwy Jajowód Macica Jajnik— Szyjka macicy Mięśnie - Pochwa Przedsionek Srom .5 centymetra i ma cienki kanał biegnący wzdłuż niej. wówczas śluzówka macicy jest wydalana podczas menstruacji i powoli odbudowywana podczas następnego cyklu miesiączkowego. Zaburzenia te są nazwane pochwicą i mogą być leczone przez lekarza seksuologa. Jeśli jajeczko nie zostanie zapłodnione. Pewna ilość wydzieliny z pochwy jest normalna u kobiet. Jeśli włożyć palec do pochwy. Zaczyna wtedy kurczyć się w celu otwarcia szyjki i umożliwienia dziecku i łożysku wyjścia na zewnątrz. Błona dziewcza nie ma żadnych znanych funkcji fizjologicznych. W tym samym czasie duże włókna mięśni są powstrzymywane przed skurczami. ujście macicy jest okrągłe i dość małe. Mimo iż stan błony nie jest dowodem dziewictwa. który kontaktuje się z obszarem rozrodczym genitaliów. umięśnionym kanałem usytuowanym pomiędzy macicą i sromem. Od okresu dojrzewania do menopauzy śluzowka macicy rozwija się każdego miesiąca. zwany również błoną dziewiczą. Błona jest zwykle cienka i sitowata i może być łatwo uszkodzona podczas dużego wysiłku fizycznego. aby umożliwić przejście dziecka. Rzadko odnotowuje się sytuację. Macica zmienia swoją rolę. Czynności pochwy Podczas podniecenia seksualnego organy rozrodcze. tak aby zamknąć duże naczynia krwionośne. to jednak bardzo często jest ona po raz pierwszy przerywana podczas stosunku płciowego.UKŁAD ROZRODCZY/137 W okresie reprodukcyjnym wydzielina pochwy jest lekko kwaśna. a po poro- Macica dzie zmienia swój kształt na szczelinę z otworem w kształcie krzyża. W czasie porodu rozciąga się. W czasie orgazmu mięśnie miednicy. która nie rodziła dzieci. mięśnie otaczające pochwę przechodzą w stan skurczu. może wniknąć przez szczelinę w błonie dziewiczej i przejść dalej w górę pochwy. Jeśli kobieta jest szczególnie niecierpliwa podczas stosunku. nosi tę nazwę na cześć greckiego boga małżeństwa Hymena. Pofałdowana budowa nadaje jej zadziwiającą elastyczność potrzebną przy porodzie. biegania czy jazdy konnej. kiedy płód jest dojrzały. który uchodzi do jamy macicy powyżej i do pochwy poniżej. aby dostarczyć pożywienie dla zapłodnionego jaja. Błona może występować w różnych kształtach i rozmiarach i nie ma sytuacji. włączając te okalające pochwę.zjawisko zwane zanikowym zapaleniem pochwy. U kobiety. równocześnie chroniąc go i karmiąc. Ma to wpływać na zahamowanie rozwoju szkodliwych bakterii w pochwie. W przeciwieństwie do obiegowej opinii. Plemnik. nietknięta błona dziewicza nie zapobiega ciąży. ale w okresie przedpokwitaniowym i po menopauzie pochwa staje się lekko zasadowa. które zaopatrywały łożysko. umożliwiając wzrost płodu. Macica zdaje się nie pełnić niemal żadnej funkcji przed okresem dojrzewania i po menopauzie. szczególnie wargi mniejsze i dolna część pochwy. Podczas stosunku wydzielina przecieka również przez nabłonek do światła pochwy. masturbacja albo wkładanie tamponu może również spowodować jej rozerwanie. szyjka jest wyczuwalna jako mały dołeczek. Następnie macica mocno się zwęża. a jej dolna część wchodzi do pochwy. Intensywny petting. Szyjka jest długa na około 2. w których może być wiarygodnym dowodem niewinności. zanim kobieta w pełni może cieszyć się seksem. ale często leczenie trwa wiele miesięcy. Po porodzie szybko powraca do poprzedniego stanu i jest gotowa do przyjęcia następnego zapłodnionego jajeczka. Po prawej: Pochwa jest mocnym. Macica składa się z dwóch głównych części: trzonu narządu oraz szyjki macicy i jest zdolna do przechodzenia znacznych zmian podczas okresu reprodukcyjnego kobiety. ale zyskała duże znaczenie w prawie wszystkich kulturach jako oznaka dziewictwa. a jej ilość wzrasta podczas owulacji i podniecenia seksualnego. W czasie ciąży macica powiększa się.

po drugie. W okresie od pierwszej miesiączki do menopauzy normalne jajniki wytwarzają jedno jajeczko każdego miesiąca. Sposób. Po menopauzie macica kurczy się. które są przytwierdzone do szyjki macicy. osiąga rozmiar macicy dorosłej kobiety. W ciągu pierwszych dni po narodzeniu macica noworodka kurczy się i pozostaje w tym stanie aż do roku lub dwóch przed pierwszą miesiączką. który zabezpiecza rozwój zakażeń przenoszonych tą drogą do jamy brzusznej. W momencie. rozpoczyna się nowe ludzkie życie. Istnieje specjalny mechanizm. Macica jest normalnie podtrzymywana wewnątrz miednicy przez mięśnie. Każdy jajnik jest utrzymywany przez mocne. W okresie około 38 tygodnia zwykle dosięga otworu dolnego klatki piersiowej. śluzówka jest złuszczana i wydalana w czasie menstruacji.jej umięśnione ściany są grube. Ciąża powiększa macicę. kiedy jajeczko zostaje zapłodnione przez plemnik. Jajniki są częścią układu rozrodczego kobiety i ich zadaniem jest wytwarzanie i wypuszczanie dojrzałych jajeczek. Jeśli nie dochodzi do zapłodnienia. Różnice w rozmiarach są kontrolowane przez wydzielanie hormonów płciowych. aby umożliwić późniejszy wzrost jajeczka (w sytuacji gdy jest ono zapłodnione). Znajdują się w miednicy. każdy o długości 3 i grubości około 1 centymetra. w jaki substancje te oddziaływują na siebie. które przenoszą co miesiąc jajeczko uwalniane przez jeden z dwóch jajników.138 / UKŁAD ROZRODCZY Po urodzeniu W wieku 4 lat Po menopauzie Po urodzeniu dziecka Naturalne zmiany macicy Po lewej: Płód płci żeńskiej przezywa przyspieszony wzrost macicy podczas ostatnich dwóch miesięcy przed porodem prawdopodobnie z powodu obecności dużej ilości hormonów matki. ale do 12 tygodnia może być wyczuwalna tylko wewnątrz jamy brzusznej nad spojeniem łonowym. a pozostała część tworzy trzon macicy. a tył leży niedaleko odbytnicy. elestyczne więzadła. zwane prostaglandyną. a jama jest jedynie szczeliną. gdy jajniki zaczynają wytwarzać hormony. Chociaż Jajniki . Macica dorosłej kobiety nie będącej w ciąży jest zwykle przechylona do przodu pod kątem 90° . tak aby utrzymać płód i worek owodniowy. Jajowód Jajnik Pęc heiz moczowy Pochwa Macica dorosłej kobiety Macica przy zaawansowanej ciąży Wszystkie zmiany w funkcjonowaniu macicy są kierowane przez hormony wydzielane przez przysadkę i jajniki oraz podobne substancje. Wąski koniec gruszki jest równoważny z szyjką macicy. wciąż nie jest całkowicie zrozumiały. Po pierwsze. Podczas ciąży macica powiększa się. Podczas pierwszej połowy cyklu miesiączkowego śluzówka zwiększa swoją grubość aż do czasu. która wsuwa się do pochwy. Kiedy dziewczyna ma około 1 5 lat. jamie organizmu ograniczonej przez kości miedniczne. która kurczy się ponownie po menopauzie. tylnej i przedniej za pomocą pasm tkanki łącznej. Jest on połączony z jajowodami. za to rozpoczyna wydzielanie substancji bogatych w składniki odżywcze. Są one również istotną częścią układu hormonalnego organizmu. a naturalna kwasowość pochwy powstrzymuje rozwój szkodliwych bakterii. a od strony ściany bocznej. wyściółka macicy jest wydalana. które są wytwarzane w tkankach macicy. Pozycja macicy U dorosłej kobiety macica jest narządem o rozmiarze i kształcie zbliżonym do gruszki i znajdującym się wewnątrz miednicy. kiedy zostaje uwolnione jajeczko. i leżą równolegle po bokach od macicy. Jajniki to dwa szaroróżowe narządy kształtu migdałowatego. zwane mięśniami dna miednicy. W ten sposób macica tworzy część kanału pomiędzy jamą brzuszną i środowiskiem zewnętrznym. a po blisko 2 tygodniach od urodzenia wraca do stanu sprzed porodu. szyjka macicy wydziela zabezpieczające przeciwciała. Nad każdym jajnikiem znajduje się otoczone strzępkami ujście brzuszne jajowodu. kiedy kobieta przechodzi miesiączkę. Przód macicy opiera się na pęcherzu. które również zarządzają postacią śluzówki macicy. Następnie przestaje rosnąć. W czasie ciąży ściany powiększają się w znacznym stopniu. które otwiera się do jamy otrzewnej.

Wówczas produkcja FSH zaczyna się od nowa i cały cykl jest powtórzony. Przysadka najpierw wytwarza hormon zwany folikulotropowym (FSH). ciałko żółte. W przypadku zapłodnienia. Kiedy pęcherzyk i jajeczko są dojrzałe. Środek jajnika jest wypełniony elastyczną tkanką włóknistą. przygotowując do przyjęcia zapłodnionego jajeczka. (Ciałko żółte pomaga zajść w ciążę. Jeśli jednak jajeczko zostało zapłodnione.Rozwijające się ciałko żółte Dojrzale ciałko żółte . Oprócz swojej roli producenta jajeczek jajniki również działają jako gruczoły hormonalne. Pracują pod kontrolą przysadki znajdującej się w podstawie mózgu. każde w okrągłej obudowie. wywołując rozwój ciałka żółtego w pustym pęcherzyku.) Z kolei ciałko żółte wytwarza i wydziela własny hormon. zaczyna działać. czyli pęcherzyku jajnikowym. Po dojrzeniu i pęknięciu pęcherzyka jajnikowego kolejny hormon przysadkowy. budowa i funkcjonowanie jajników \ Jajowód Odżywiające naczynia krwionośne Ciałko białkowe (obumarłe ciałko żółte) Jajnik Macica BJ L B • B B B B B r ^^ Bf Bj Bj BJ Komórka jajowa łożyska. który z krwią jest przemieszczany w stronę jajników. progesteron. Dokładny przebieg tego procesu jest nadal tajemnicą. która działa jako podpora dla zawierającej pęcherzyki warstwy zewnętrznej. W trakcie powiększania się tych pęcherzyków i po uwolnieniu jajeczek wytwarzają one na powierzchni jajnika charakterystyczne guzy. Pod wpływem estrogenu wyściółka macicy pogrubia się. Położenie. przechodzą do wnętrza jajnika. skupione niedaleko brzegu jajnika. Można to zaobserwować. Każdego miesiąca dojrzewa jeden pęcherzyk. wówczas ciałko żółte kontynuuje swoją pracę aż do momentu ukształtowania się Poniżej: Jajniki są pokryte warstwą komórek. hormon luteinizujący (LH). produkcja progesteronu zanika i wyściółka macicy jest złuszczana i wydalana w czasie comiesięcznej menstruacji. Jajniki pokrywa warstwa komórek nazwanych nabłonkiem płciowym. gdzie są otaczane błoną pęcherzyka. Znacznie lepiej widoczne są pęcherzyki jajnika zawierające jajeczka w różnych stadiach dojrzewania.UKŁAD ROZRODCZY/139 znajdują się blisko siebie. który następnie pęka na powierzchni jednego z jajników i jest opróżniany. które rozwija się z pęcherzyka po uwolnieniu jajeczka. Dojrzała komórka jajowa . Estrogen pobudza również budowę substancji białkowych oraz prowadzi do zatrzymywania płynów.estrogenu. komórki na krawędzi pęcherzyka pozwalają na uwolnienie jaja. rośnie i wydziela hormon. Komórki. który podtrzymuje ciążę. U dojrzałej kobiety jajniki mają guzowaty wygląd. oglądając ich budowę wewnętrzną pod mikroskopem. które mają przekształcić się w jajeczka. Jajeczko jest następnie unoszone przez strzępki jajowodu do jego ujścia brzusznego. Można dostrzec tysiące niedojrzałych jajeczek. FSH pobudza rozwój pęcherzyków jajnikowych oraz powoduje wydzielanie hormonu . Owulacja Pod mikroskopem dojrzewające pęcherzyki jajnika mogą wyglądać jak małe piłeczki zawierające niewielkie skupisko komórek. Właśnie z tych komórek znajdujących się na krawędzi jajników jest tworzone jajeczko. nie ma bezpośredniego połączenia pomiędzy jajnikami a ujściami jajowodów. W centrum tego skupiska znajduje się komórka jajowa w swojej ostatecznej formie dojrzewania. ciałko żółte kurczy się. Jeśli jajeczko nie jest zapłodnione w ciągu dwóch tygodni.

kiedy dziewczyna staje się dojrzała płciowo.da początek ludzkiemu życiu.Menstruacja Rozwój jajnika jest w dużej mierze zakończony do czasu. W czasie kiedy żeńskie niemowlę rodzi się. takie jak wzrost piersi. który jest kierowany przez hormony przysadki mózgowej i jajników. jego jajniki zawierają razem od 40 do 300 tysięcy pęcherzyków jajnikowych pierwotnych. pobudzenie wzrostu owłosienia łonowego i za przebudowę wy ściółki macicy. dziewczyna mogłaby być na trzecim etapie rozwoju piersi i tylko na pierwszym etapie rozwoju owłosienia łonowego. Pierwsza menstruacja pojawia się. nie są jeszcze zdolne do wyprodukowania dojrzałego jajeczka.to tylko jedna z faz cyklu miesiączkowego. Rozwój kobiety w okresie dojrzewania. Jednak najwyżej około 500 z nich będzie w ogóle uwolnionych i prawdopodobnie nie więcej niż pół tuzina . Dziewczyna poniżej posiada zarówno rozwinięte owłosienie tonowe. Rozpoczęcie krwawienia miesiączkowego (menstruacji) z macicy znane jako menarche . Pierwsze wydzielenie estrogenu zapoczątkowuje zmiany fizyczne w okresie dojrzewania. Nie zawsze rozwój musi przebiegać w takim samym tempie. Wewnątrz organizmu wzrost i spadek poziomu estrogenu i hormonów przysadkowych rozpoczyna tworzenie wzoru wzajemnych oddziaływań. kiedy płód w macicy ma 3 miesiące. które będą utrzymywały cykl miesiączkowy. rozwój owłosienia łonowego czy poszerzenie bioder. jak i wykształcone piersi. Wzrastanie osiąga swój szczyt 2 lata przed pierwszym krwawieniem i maleje tuż przed rozpoczęciem miesiączkowania. kiedy poziom estrogenu spada. Towarzyszy to innym zewnętrznym i wewnętrznym zmianom występującym w czasie. pozostawiając wytworzoną wy ściółkę macicy bez potrzebnego wsparcia. Hormony przysadkowe również skłaniają komórki znajdujące się w jajniku do wydzielania estrogenu . a każdy z nich posiada niedojrzałe jajeczko. który jest w dużym stopniu odpowiedzialny za powiększenie się biustu. co powoduje jej złuszczenie i wydalenie na zewnątrz wraz z krwią menstruacyjną. ale przed okresem dojrzewania nastąpi jeszcze kilka większych zmian.jeśli w ogóle tyle . Około 1 roku przed pierwszą miesiącz- Pierwsza miesiączka ką dziewczęta mogą zauważyć delikatne upławy z pochwy. Zmiany te zaczynają się przynajmniej 1 rok przed pierwszą miesiączką i są znakiem. •I V •* v j .hormonu płciowego. Kiedy jajniki po raz pierwszy zaczynają wytwarzać estrogen. że estrogen zaczął pobudzać uwalnianie pierwszego dojrzałego jajeczka. Około 4 lub 5 lat przed pierwszą menstruacją podwzgórze poleca przysadce wydzielać hormon wzrostu.

Zapłodnienie ma zwykle miejsce w jajowodzie. który (około 36 godzin później) pobudza uwalnianie jajeczka z jajnika. ułatwiając plemnikom wpłynięcie do niej i spotkanie jajeczka. musi ona jeszcze dojrzeć fizycznie i emocjonalnie). Są następnie wydalane razem z pewną ilością krwi. które umożliwiają jajeczku opuszczenie jajnika i transport do macicy. Gruczoł ten uwalnia kilka hormonów. są otoczone przez komórki produkujące hormony. jest nazwane pęcherzykiem Graafa. wyściółka macicy jest wydalana z krwią menstruacyjną. które funkcjonuje ja- ko zegar miesiączkowania. drugą jest sprawienie. ale teraz dołączają do tego produkcję hormonu zwanego progesteronem. razem z tymi komórkami. kiedy zagnieździ się w wyściółce macicy i zacznie być karmione przez krew matki. kiedy jej układ rozrodczy jest całkowicie rozwinięty (mimo tego. dniu. Wzrasta znowu. komórki wyściełające macicę nie otrzymują tlenu i obumierają. gotowej do przyjęcia następnego jajeczka. który staje się zbyt gęsty dla nasienia. Zmienia ona również wydzieliny w szyjce macicy. Mechanizm ten działa poprzez mały gruczoł zwany przednią częścią przysadki. z których dwa są szczególnie ważne dla rozmnażania. . który ma odżywiać nowo zapłodnione jajeczko. będzie odżywiane przez wydzieliny z komórek wyściełających macicę aż do chwili. Pierwszą jest zmiana śluzu w szyjce macicy. który produkuje pęcherzyk jajnikowy jest różna w każdym okresie cyklu miesiączkowego. i osiąga szczyt w dniu 1 3. Małe naczynia krwionośne w tym obszarze kurczą się. Od tej pory funkcjonują jako ciałko żółte. kiedy rozwija się ciałko żółte. (C). Jajeczko następnie podróżuje wzdłuż jajowodu do macicy. Głównym hormonem wytwarzanym przez pęcherzyk jest estrogen. a młodej dziewczynie osiągnięcie pełnej dojrzałości płciowej. a nawet rok zajmuje jajnikowi dojście do pełnego funkcjonowania. Komórki jajnika. Kilka miesięcy. W czasie owulacji (D) poziom estrogenu nagle spada. Jeśli jajeczko ulegnie zapłodnieniu przez plemnik. Z początku pęcherzyk wytwarza bardzo mało estrogenu. Około 15 dni przed wystąpieniem następnej miesiączki przysadka uwalnia dużą ilość hormonu luteinizującego. Nadal wytwarzają estrogen. ciałko żółte rozpada się. Jajeczka. które dojrzewają podczas cyklu miesiączkowania. Jajeczko. Cykl miesiączkowy Czas od pierwszego dnia jednej menstruacji do pierwszego dnia następnej jest znany jako cykl miesiączkowy. ale jego poziom stopniowo wzrasta. to jednak jajnik nie wytwarza jeszcze żadnego dojrzałego jajeczka. Wszystkie hormony uwolnione podczas cyklu mogą wpłynąć na zegar miesiączkowania. aby weszło do macicy. gdy menstruacja i cały cykl dobiegają końca. Jeśli jajeczko nie ulegnie zapłodnieniu. W czasie tego cyklu narządy rozrodcze przechodzą serię zmian. usytuowany u podstawy mózgu. i spada po 20. Jeśli jajeczko nie jest zapłodnione. Progesteron ma dwie główne funkcje w cyklu miesiączkowym. Podczas cyklu zwiększona produkcja estrogenu powoduje utworzenie i rozwój gruczołów w wyściółce macicy. które utworzyły pęcherzyk Graafa. Jeden pobudza wzrost i dojrzewanie kilku małych jajeczek w jajniku. gdy rozwija się pęcherzyk (A i B). Ilość estrogenu. chyba że jajeczko zostało zapłodnione. przechodzą teraz zmiany. podczas gdy drugi stymuluje uwalnianie już dojrzałych. polegające na wchłanianiu tłuszczu.UKŁAD ROZRODCZY /141 Produkcja estrogenu i rozwój jajeczka Dzień 25/26: Ciałko żółte rozpada się z powodu nie zajścia w ciążę \ Dzień 20 t Jajnik 1 dzień miesiączki: Pęcherzyk jajnikowy zaczyna się rozwijać Poziom estrogenu Dzień 4/5: Rozwija się pęcherzyk jajnikowy D '"«•» Dzień 16/17: Ciałko żółte (pozostałość pęcherzyka jajnikowego) jest całkowicie rozwinięte Dzień 14: Owulacja Dzień 12/13: Pęcherzyk jajnikowy jest w pełni rozwinięty Chociaż pierwsza miesiączka niesie z sobą ten sam rodzaj krwawienia jak pozostałe cykle menstruacyjne. Ten skomplikowany cykl działania jest kontrolowany przez część w mózgu zwaną podwzgórzem. że gruczoły wyściełające macicę wydzielają płyn. Pozwala to na powstanie nowej wyściółki.

Po 4 dniach od momentu zapłodnienia trofoblast produkuje hormon zwany ludzką gonadotropiną kosmówkową (HCG). Jest to naturalny sposób zabezpieczenia przed zapłodnieniem jajeczka przez uszkodzone lub niezdrowe plemniki. Czynności łożyska Wszystkie substancje odżywcze i tlen płód otrzymuje od matki i jest zdolny do wydalenia wszystkich produktów przemiany materii z powrotem do jej ciała. Droga ta. aby utworzyć blastocystę. która zagnieżdża się w wyściółce macicy. Od 12. W ciągu 72 godzin komórki kontynuują podział aż do momentu utworzenia 64-komórkowej formy zwanej morulą. Jest to złożony proces.w czasie narodzin dziecka waży około 500 gramów i ma kształt ciemnoczerwonego. Plemniki mogą przeżyć w jajowodzie do 3 dni gotowe do połączenia z komórką jajową. Mężczyzna podczas ejakulacji wyrzuca około 400 milionów plemników. Gdy jajeczko znajduje się już w jajowodzie. wykorzystując swoje „ogony". kiedy plemnik przeniknie przez powierzchnię jajeczka. natychmiast następuje zapłodnienie. w którym. tworząc morulę (grupę komórek).. muszą być spełnione różne warunki. tlen. reszta plemników obumiera. Niektóre z plemników nie docierają do celu wędrówki. która później zacznie dzielić się na dwie komórki. zwana trofoblastem. W chwili umieszczenia w pochwie plemniki natychmiast zaczynają podróż w głąb przez szyjkę macicy. gdy kobieta jest w ciąży. zagnieżdża się w ścianie macicy matki. . że ilość hormonów uwalnianych przez łożysko może być ważnym czynnikiem w określaniu początku porodu. . są odżywiane przez zasadowy śluz kanału szyjki macicy. Przygotowują również rozwój piersi przed mającym nastąpić karmieniem oraz doprowadzają do odkładania tłuszczu na udach. jednak wiele substancji może przejść od matki do dziecka. tłuszcze i aminokwasy) oraz hormony od matki do płodu. Ta następnie dzieli się. tak aby blastocyta mogła kontynuować swój rozwój. Dwutlenek węgla. Zapłodnienie Miliony plemników. gdzie może być odżywiane i ciąża może się rozpocząć. jest ukończony. do którego płód jest przytwierdzony za pomocą pępowiny. tak aby uczynić łatwiejszym przeniknięcie pojedynczego plemnika. Łożysko wytwarza kilka hormonów. Inne hormony pobudzają wzrost macicy i prawdopodobnie zapobiegają jej kurczeniu się. Niektóre z przeciwciał matki również przechodzą przez łożysko. kończy się również poczęcie. że nastąpiło zapłodnienie i który Tworzenie blastocysty Blastocysta zatopiona wwyściótce macicy . zabiera im około 45 minut i tylko 2 tysiące plemników może w zasadzie przetrwać. Jajeczko i plemnik (który teraz odrzucił swój ogon) łączą się i tworzą zygotę. Poruszają się żywiołowo. Dwie warstwy komórek utrzymują krążenie krwi płodu odzielone od krwi matki w łożysku. Jeśii stosunek płciowy ma miejsce mniej więcej w czasie owulacji. Po przejściu przez jamę macicy wędrują w górę jajowodu. około 20 centymetrów. zwany nidacją (implantacją). zapłodnienie jest bardzo prawdopodobne. jeśli owulacja będzie miała miejsce. Są one otoczone przez płyn nasienny. zanim zacznie się poród. dzień w 28-dniowym cyklu). Zapłodnione jajko wędruje w ciągu następnych 7 dni do macicy (jest to 21. ale mimo to wiele lekarstw może przejść przez łożysko i uszkodzić płód. kiedy wyspecjalizowana część jajka. ' z b l t a 9 r u P a komórek) Podział zygoty Jajowód Zygota Plemnik zapladniający komórkę jajową Pusty pęcherzyk jajnikowy /jT ' / i I | V ' s Pęcherzyk Graafa = Etapy w dojrzewaniu pęcherzyka Macica Kosmki kosmówki (występ z wyściólki blastocysty) Trofoblast (wyściólka blastocysty) Napełniona płynem grupa komórek / Wyściółka macicy utrzymuje dopływ krwi do wyściółki macicy. Ta istotna funkcja wymiany jest przeprowadzana przez łożysko. . Rozwój płodu Płód to nazwa określającą nie narodzone dziecko od chwili. który zabezpiecza je przed kwasowością pochwy. gąbczastego krążka. brzuchu i pośladkach jako przyszłego źródła energii. Kiedy jajeczko jest zapłodnione. substancje resztkowe i hormony przechodzą od płodu do matki. który informuje jajnik. tygodnia łożysko jest osobnym organem . które m. lecz obumierają w kwasowym otoczeniu pochwy. Łożysko działa również jak bariera. które sugerują. Każdy plemnik posiada enzym. zapobiegają uwolnieniu innych jajeczek albo występowaniu miesiączek w czasie. składniki odżywcze (proste węglowodany. W czasie tego okresu wytwarza mały występ.M°rula . Są również dowody.Zapłodnienie i rozmnażanie Zapłodnienie jest połączeniem plemnika i jajeczka. Utworzona z zapłodnionego jajka blastocysta może być teraz odżywiana przez obfity dopływ krwi obecnej w wyściółce macicy. kiedy da się rozpoznać jako rozwijająca się istota ludzka (od . aby zakończył się sukcesem. Łożysko Łożysko tworzy się. który pomaga mu zagnieździć się w wyściółce macicy.in. które dotarły do macicy. szkodliwymi substancjami. która ochrania płód przed potencjalnie Powyżej: Zapłodnione jajeczko dzieli się. Gdy ten proces. który pomaga topić zewnętrzną powierzchnię jajeczka. Zapłodnienie jest osiągnięte.

Nie ma jeszcze rozpoznawalnej twarzy. kolanowy. Dzieli się na nowo. Tydzień 2: Blastocystą zatapia się w śluzówce macicy: nazywa się to zagnieżdżeniem (implantacją). a nasycona tlenem (czerwona) dociera do płodu poprzez żyłę pępkową. Tydzień 7: Łożysko. Kręgosłup i zawiązek systemu nerwowego zaczynają się formować w zarodku. również serce bije mocniej. ale zapłodnienie ma miejsce między 10. rozpoczyna rozwijać się w łożysko. tak aby utworzyć małą grupę komórek zwaną morulą. zwana trofoblastem. Zawiązki kończyn urosły i jest teraz możliwe zobaczenie zaczątków rąk i stóp. Jest to ważny okres dla rozwoju oczu i części ucha wewnętrznego. która już jest widoczna gołym okiem. Małe dziurki. zaczynają się rozwijać. a serce i krwiobieg są już wyraźnie ukształtowane. a krew z niej odżywia blastocystę. rozpoczynając tworzenie od żołądka i części jelit. która przekształci się w powieki). Przed tym okresem rozwijająca się zygota jest nazywana zarodkiem (embrionem). dniem cyklu miesiączkowego (kiedy kobieta najprawdopodobniej ma owulację i jest najbardziej płodna). aby utworzyć pępowinę. Tydzień 5: Tworzą się pierwsze narządy. Kosmki. już istnieje. Serce już bije. Anatomia łożyska Krążenie krwi w łożysku Tętnice matczyne Żyły matczyne Krew w przestrzeni między naczyniami krwionośnymi matki i płodu . tworząc odgałęzienia i przytwierdzając zarodek mocno do ściany macicy. trwa ciągły rozwój mózgu i kręgosłupa. Kończyny rozwijają się. Tydzień 6: Rozwój głowy przyspiesza się. zagnieżdżają się w wyściółce macicy w celu zapewnienia wyżywienia zarodka. Tydzień 3: Zmiany hormonalne powodują. Zewnętrzna wyściółka blastocysty. Na tym etapie zygota składa się z pojedynczej zapłodnionej komórki lub jajeczka.3 centymetra. Kończyny ukazują się jako małe zawiązki. ale wkrótce całkiem równomiernie i szybciej niż serce matki. który teraz ma długość około 7 milimetrów. powstają stawy: biodrowy. a wiele wewnętrznych narządów. Odtleniona krew (niebieska) opuszcza płód wzdłuż tętnic pępkowych. a dodając do tego 9 miesięcy kalendarzowych i 7 dni podaje przybliżoną datę porodu. występy z jej pokrycia. które później staną się nozdrzami. są tylko małe zagłębienia na oczy i uszy. Lekarz określa początek ciąży jako pierwszy dzień ostatniej miesiączki. a 14. W samym zarodku (teraz o długości około 10 milimetrów) zaczął rozwijać się układ trawienny. chociaż wciąż w bardzo prostym stanie. dzieląc się ciągle. tlenu i substancji resztkowych ma miejsce w obszarze między naczyniami krwionośnymi. Rosną płuca. Rośnie połączona z kręgosłupem głowa. które nie są połączone. ale w tym momencie mają jeszcze zwartą budowę. stąd ciąża może się właściwie zacząć podczas drugiego tygodnia pierwszego trymestru. Mózg ma postać 3 pęcherzyków. jest teraz dobrze rozwinięte. Naczynia krwionośne zarodka łączą się z innymi w rozwijającym się łożysku. Zarodek. ale wątroba i nerki nie mogą jeszcze funkcjonować. ramienny i łokciowy. że śluzówka macicy staje się grubsza. Wyczuwalne są małe ruchy kręgosłupa. na początku nieregularnie. Łożysko składa się z naczyń krwionośnych matki znajdujących się w ścianie macicy i naczyń krwionośnych płodu z pępowiny. Pierwszy trymestr Przez następne 3 dni morula unosi się w macicy. a później płód będą w nim przebywać w czasie ciąży w stałej temperaturze wygodnie podtrzymywane i osłonięte przed wstrząsami w płynie owodniowym. Wewnętrzne części ucha i oczu nadal się tworzą (te drugie są pokryte skórą. Zaczynają formować się komórki krwi i wytwarzane są podwaliny pod pierwsze komórki serca. w której rozwija się cewa nerwowa. Tydzień 4: Worek owodniowy jest już dobrze rozwinięty. przez które zarodek pobiera pożywienie z obiegu matki i oddaje substancje resztkowe do wydalenia. twarz nadal się tworzy i można zobaczyć zaczątki ust.UKŁAD ROZRODCZY /143 około 2 miesięcy po zapłodnieniu jajeczka). Wymiana pożywienia. Kosmki kontynuują zwiększanie swej ilości. Ciąża jest dzielona na trzy trymestry (okresy trzymiesięczne w życiu zarodka i płodu). po to aby utworzyć wklęsłą bryłę komórek zwaną blastocystą. Przez około 3 dni po zapłodnieniu zygota porusza się wzdłuż jajowodu w kierunku macicy. Pod koniec tygodnia zarodek ma długość około 1. Usta i szczęki zaczynają się formować. Nadal trwa tworzenie układu trawiennego. Kontynuowany jest rozwój układu trawiennego i moczowego.

Macica może być teraz wyczuwalna. Zaczął się tworzyć układ rozrodczy. Tydzień 11: Twarz jest niemal zupełnie uformowana. W siódmym tygodniu zaczyna tworzyć się zarys ręki. Do szóstego tygodnia ciąży wypustki ramion rosYią. ale tylko wewnątrz organizmu: zewnętrzne narządy płciowe nie są jeszcze widoczne. Twarz kontynuuje swój rozwój. a płód ma zawiązek ręki. W ósmym tygodniu palce i kciuk z ich szerokimi poduszeczkami oddzielają się od siebie. Wszystkie główne narządy wewnętrzne organizmu nadal się rozwijają. a kształt fizyczny przypomina istotę ludzką. a powieki ukształtowane. Tydzień 10: Układ naczyniowy zapewnia krążenie krwi w obrębie ciała płodu. tygodniem ciąży. Do trzynastego tygodnia poduszeczki zmniejszają się i tworzą się łożyska paznokci. a 14. Tydzień 9: Pępowina jest całkowicie utworzona i odżywia system krążenia płodu krwią. a kończyny są już wyraźnie uformowane wraz z malutkimi.5 centymetra długości. Duża w porównaniu z resztą ciała głowa jest pochylona w dół. Zaczynają się tworzyć mięśnie. złączonymi błoną. a macica zwiększyła rozmiary. a dłoń ie zaczynają się fałdować. Ruchy są bardziej żywiołowe. Płód w 28 dniu Płód w 24 dniu Po prawej: Rozwój płodu od trzeciego do siódmego tygodnia. Pod koniec 10. Twarz nadal się rozwija. miękką podkładką tkanek. W tym krótkim czasie trzykrotnie wzrasta jego wielkość. ale wciąż jeszcze nie mogą być odczuwane przez matkę. są widoczne krawędzie palców.144 / UKŁAD ROZRODCZY Rozwój ręki Tydzień 8: Oczy są niemal w pełni rozwinięte. Można zobaczyć oddzielone palce u nóg i rąk. mm 7 mm . Objętość płynów w worku owodniowym wzrasta pomiędzy 11. ale ciąża nie jest jeszcze widoczna. a kończyny są zdolne do małych ruchów. rozpoczął się rozwój zewnętrznych narządów płciowych. ale nie mogą jeszcze funkcjonować niezależnie od matki. Tworzenie wewnętrznej części ucha jest zakończone. teraz istnieją zaczątki nosa. wzrastając ponad kośćmi miednicy. palcami kończyn rąk i stóp. Płód ma obecnie około 4 centymetrów długości. Tygodnie 12 -14: Niemal wszystkie wewnętrzne narządy są utworzone.5 centymetra długości. W tym czasie płód ma około 4. tygodnia płód mierzy 5. ale ciągle pokryte na wpół rozwiniętymi powiekami. w stronę klatki piersiowej. Od tego czasu łożysko jest oddzielnym narządem. zaczyna się tworzyć część zewnętrzna.

a płód ma fizyczne proporcje dziecka. delikatne włosy zwane meszkiem. Tydzień 36: Do tego czasu szansa przetrwania wzrosła do 90 procent. chociaż jeszcze nie w pełni uformowane. Po 14. Ilość mazi płodo- U dziewięciotygodniowego płodu obecne są już wszystkie części ciała. W widocznym na zdjęciu zaciemnieniu rozwiną się narządy wewnętrzne. a dziecko urodzone w tym okresie ma 15 procent szans na przeżycie. wej wzrosła. ponieważ płuca są w pełni ukształtowane. wzrost zaczyna być szybszy: płód waży około 135 gramów i ma około 12 centymetrów długości. Proszę zauważyć maleńkie paluszki rąk i stóp. Krążenie krwi matki i dziecka pozostaje niemal całkowicie rozdzielone. Jest jednak znacznie szczuplejszy. tygodniu łożysko jest w pełni uformowane. chociaż w bardzo rzadkich wypadkach dzieci urodzone przedwcześnie (w tym okresie) i fachowo odżywiane przez lekarzy przeżyły. ale u kobiet. Trzeci trymestr Wzrost organizmu płodu dorównuje teraz rozwojowi głowy. Łożysko ciągle się rozrasta: wszystkie potrzebne składniki odżywcze. nazwaną mazią płodową. Rozwijają się paznokcie palców stóp i rąk. przechodzą przez nie od matki do płodu. włączając tlen. Płód ma około 21 centymetrów długości. Tydzień 20: Od tej pory płód jest zdolny do wykonywania żywiołowych ruchów kopania. Długość ciała wynosi teraz około 45 centymetrów. W większości przypadków dziecko obróciło się. Tydzień 28: Jest to moment. aby spoczywać głową w dół macicy. a stawy są zdolne do wykonywania ruchów. gdyby urodził się przedwcześnie. Tydzień 24: Mięśnie są niemal zupełnie wykształcone. Mięśnie rozwijają się szybko. a na głowie zaczynają rosnąć włosy. a produkty przemiany materii wracają do obiegu matki w celu wydalenia. które już rodziły. a cały płód pokrywają miękkie. Waga płodu wynosi 570 gramów. a długość około 33 centymetrów. może to jeszcze nie nastąpić. Pokryty tłustą warstwą. ponieważ miałby 5 procent szans na przeżycie. w celu zabezpieczenia go przed płynem owodniowym. ponieważ podskórny tłuszcz jeszcze się nie rozwinął. ma teraz około 37 centymetrów długości. Płód w 6 tygodniu Płód w 7 tygodniu Płód w 5 tygodniu 10 mm 2 cm . Płód nadal nie jest zdolny do egzystowania niezależnie od matki. kiedy uznaje się.UKŁAD ROZRODCZY /145 Drugi trymestr Tygodnie 14-16: Kontynuowane jest tworzenie kończyn. które matka będzie mogła odczuwać. Po 16 tygodniach nerki zaczynają wytwarzać rozcieńczony mocz. że płód jest zdolny do życia.

ponieważ tworzą się nowe naczynia krwionośne. że ich zdolność do karmienia piersią będzie w jakikolwiek sposób ograniczona. nie powinny się martwić.te. Poród będzie miał miejsce w około 40. Hemoroidom można częściowo zapobiec poprzez unikanie zaparć.4 kilograma. zgagę i zaparcia i mogą być zmuszone do ułożenia diety pod kątem tych problemów. Na tym etapie ciąży niektóre matki mają niestrawność. W tym czasie rośnie ponad 12-krotnie i dojrzewa do chwili. które mogą być potrzebne w okresie ciąży. Doradzi on również. Jej własny układ krążenia zmienia się wraz z postępującym. Około 1. tygodniu. czy jest konieczne zażywanie dodatkowych witamin i żelaza. Zanim nastąpi zapłodnienie. a ilość mazi płodowej zwiększyła się. w którym ma miejsce podstawowe kształtowanie płodu. że matka jest zdrowa. Około 20. tygodnia przed wystąpieniem normalnej miesiączki może mieć miejsce małe krwawienie. Ponieważ pierwszy trymestr ciąży jest okresem. aby matka unikała wszystkiego. że jest odporna na różyczkę. jaką należy stosować dietę i sprawdzi. że sutki wydzielają żółty płyn zwany siarą. nogach i barkach. Nie dotyczy to wszystkich ciężarnych . a niektóre będą musiały uzupełnić niedobory żelaza niezbędnego przy zwiększonej produkcji krwi. W trakcie rozwoju ciąży wzrost wagi i nacisk na narządy wewnętrzne może spowodować powstanie hemoroidów w odbytnicy i żylaków na nogach. Regularne badania moczu i ciśnienia krwi powinno się wykonywać dla upewnienia się. aby odżywić rosnący zarodek. Ważne dla matki jest odwiedzenie lekarza w początkowym okresie ciąży w celu dokonania dokładnych badań kontrolnych oraz zadbania o przedporodową opiekę. ciągłym wzrostem wytwarzania krwinek. szczególnie zaraz przed zaśnięciem.konieczne jest szczepienie przeciw tej chorobie. wszystkim kobietom radzi sie rzucenie palenia i picia alkoholu zaraz po zajściu w ciążę. że pije znacznie więcej płynów niż zwykle.146/UKŁAD ROZRODCZY Jądra dziecka płci męskiej obniżyły się do worka mosznowego. Matka Po prawej: Płód od ósmego do czterdziestego tygodnia ciąży. w której może wieść własne życie poza macicą matki. Dziecko będzie miało około 50 centymetrów długości i średnią wagę około 3. co może spowodować wady rozwojowe płodu. 24 tydzień 33 cm 28 tydzień 37 cm 30 tydzień 40 cm \ 20 tydzień 21 cm 1 6 tydzień 14 cm 1 2 tydzień 10 cm 8 tydzień 4 cm . który zwykle znika w ostatnich tygodniach ciąży. Jeśli nie . chociaż niektóre kobiety zaczynają go wcześniej lub później od wyznaczonej daty. Niektóre dzieci rodzą sie z delikatnym meszkiem na ramionach. Waga dziecka wzrasta o około 28 gramów dziennie. podobnie jak o jakichkolwiek innych objawach. W tym okresie wiele kobiet zauważy. Zażywanie jakichkolwiek lekarstw powinno być konsultowane z lekarzem. ważne jest. W chwili narodzin na ciele dziecka (z wyjątkiem oczu i ust) wciąż będą znajdować się plamy mazi płodowej. które nie zaobserwują zjawiska. Podczas drugiego trymestru matka będzie czuła ruchy płodu. Zarażenie się nią podczas ciąży może spowodować. kobieta powinna upewnić się. a podrażnienia przez nie wywołane mogą być leczone maściami lub czopkami przepisanymi przez lekarza. że dziecko urodzi się mocno upośledzone. tygodnia piersi są gotowe do karmienia: wiele kobiet zauważa. Należy o tym powiadomić lekarza.

związek chemiczny będący podstawowym źródłem jonów sodowych i chlorkowych w pokarmach człowieka.hormon polipeptydowy przedniego płata przysadki mózgowej pobudzający korę nadnerczy do wytwarzania glikokortykoidów. wypełniająca gałkę oczną do tyłu od soczewki.białka wytwarzane w wątrobie.okres. błona dziewicza. zawierają informację genetyczną o dziedzicznych właściwościach organizmu. mineralokortykosteryd.błony łącznotkankowe wypełniające nie skostniałe miejsca połączeń płaskich kości czaszki u noworodka.hormon adrenokortykotropowy . z czego 22 pary są identyczne u obu płci (autosomy). pobudza perystaltykę przewodu pokarmowego.mikroby . co jest przyczyną takich schorzeń alergicznych. CHRZĄSTKA . ADRENALINA . 25 lat. Niedobór albumin prowadzi do powstania obrzęków. tradycyjnie jest uważana za oznakę dziewictwa. u dorosłego pokrywa powierzchnie stawowe większości stawów. a także przyjmowany w wielu pokarmach. osłabia ruchy jelit. potocznie zwany solą kuchenną.potocznie tym mianem przyjęło się określać mięsień dwugłowy ramienia (łac: musculus biceps brachii).cienka warstwa substancji organicznych (błona komórkowa) lub blaszka tkanki oddzielająca struktury anatomiczne lub przestrzenie (np. ich wielkość. galaretowata substancja. Dojrzewanie społeczne trwa do wieku ok. BŁONA DZIEWICZA . nie podlega kostnieniu. ATP . wielomocz i uporczywe stany ropne (czyraki). w którym organizm osiąga dojrzałość płciową. chrząstki krtani) albo ze skórą (małżowina uszna). a 18.jeden z najważniejszych związków bogatych w energię.związek chemiczny zawierający w cząsteczce jeden atom węgla i dwa tlenu. leczy się dietą i podawaniem insuliny lub doustnych leków przeciwcukrzycowych. zanika. błona bębenkowa.hormon sterydowy kory nadnerczy. we krwi jest przenoszony z albuminami. DWUNASTNICA . kształt i liczba są cechami charakterystycznymi dla gatunku.Słownik ACETYLOCHOLINA . bezbarwna. BIAŁKA . główny składnik białkowy osocza krwi.: astma. ich rolą jest przenoszenie wielu biologicznie czynnych związków i utrzymywanie odpowiedniego ciśnienia onkotycznego. istnieją też saprofity. ALDOSTERON . CIAŁA KETONOWE .przezroczysta. powstaje w procesie spalania. ALERGIA .drobnocząsteczkowe związki chemiczne powstające z kwasu octowego. osłona mózgu.pokwitanie . następnie chrząstki nasadowe kości. często uwarunkowana genetycznie. u człowieka występują 23 pary chromosomów. zmniejsza wydzielanie gruczołowe. 20.dziedziczenie .podstawowe wielkocząsteczkowe składniki wszystkich żywych organizmów. gruźlica.związek chemiczny uwalniany z zakończeń włókien nerwowych autonomicznych przedzwojowych i przywspółczulnych pozazwojowych oraz niektórych zakończeń w ośrodkowym układzie nerwowym.neurohormon . błonica). miesiącem życia. fizyczną i psychiczną . tworzy się w trakcie każdego cyklu płciowego. CUKRZYCA . CEWKA MOCZOWA . CIAŁKO ŻÓŁTE . obniża ciśnienie krwi.podstawowy hormon rdzenia nadnerczy uwalniany również na zakończeniach pozazwojowych włókien współczulnych. tworzy szkielet zarodka.kostne rusztowanie głowy. inne fragmenty krtani. dur brzuszny. ACTH . DNA . który uwolnił komórkę jajową.pierwsza część jelita cienkiego o długości 25-30 cm.XY).kwas dezoksyrybonukleinowy . jest wydalany przez płuca z wydychanym powietrzem.organizmy jednokomórkowe o rozmaitych kształtach. choroba posurowicza itp. jest wytwarzany i magazynowany w komórkach. w przeciwnym przypadku przekształca się w ciałko żółte ciążowe. CHOLESTEROL . rozszerza źrenice. z którym organizm już wcześniej się zetknął. u męskiej . pojawienie się ich we krwi towarzyszy źle leczonej cukrzycy oraz głodzeniu.choroba metaboliczna objawiająca się nadmiernym poziomem glukozy we krwi. błona śluzowa i in.kończy się ok. jest prekursorem hormonów sterydowych i kwasów żółciowych. a jedna para to chromosomy płciowe (u płci żeńskiej XX. że miały miejsce. zbudowane z kwasu DNA i białek.ciśnienie skurczowe i rozkurczowe.zawiera włók na sprężyste i kolagenowe. pokrzywka. zbudowany z nukleotydów zawierających zasady purynowe (adenina i guanina) i pirymidynowe (tymina i cytozyna).cienka błona oddzielająca pochwę od jej przedsionka. kurczy obwodowe naczynia krwionośne. CIŚNIENIE TĘTNICZE KRWI . CHRZĄSTKA SZKLISTA .). ma zdolność kostnienia. wypełnia przednią i tylną komorę oka.przekazywanie dziecku przez rodziców niektórych cech w materiale genetycznym. CZASZKA . katar sienny. tworzy nagłośnię.in. zbudowana głównie z włókien kolagenowych. roku życia.ciśnienie wywierane przez krew na ściany naczyń tętniczych. występuje w krążkach międzykręgowych. jak np. jego poziom wzrasta w przebiegu miażdżycy. Występuje uszkadzające działanie reakcji immunologicznej na tkanki. odcinki DNA nazywamy genami. . kwas acetooctowy i hydroksymasłowy. BŁONA . CIAŁO SZKLISTE . występuje w jądrze komórkowym jako główny składnik chromosomów. stanowi źródło energii koniecznej do przeprowadzenia niezbędnych reakcji chemicznych. jest jednym z zewnętrznych narządów płciowych żeńskich. zwiększa wchłanianie zwrotne jonów sodu i chloru oraz wody i wydalanie jonów potasu w kanalikach nerkowych.nadmierna reaktywność na antygen.podstawowy steryd syntetyzowany w organizmie człowieka. DZIEDZICZNOŚĆ . trąbkę słuchową. długości kilku do kilkudziesięciu [im.płyn wytwarzany przez ciało rzęskowe. CHROMOSOMY .nadwrażliwość . DWUTLENEK WĘGLA . rozszerza oskrzela. przyspiesza pracę serca.(łac: urethra) . może pokrywać powierzchnie stawowe (chrząstka stawowa) lub występować w połączeniu z mięśniami i więzadłami (np. wykazuje wahania zależnie od fazy pracy komór serca . Wśród objawów dominuje wzmożone pragnienie.twór zbudowany z tkanki chrzestnej. liczne bakterie są chorobotwórcze (m. CHRZĄSTKA SPRĘŻYSTA . ALBUMINY . CHLOREK SODU . gdy komórka jajowa nie zostaje zapłodniona. największe ciemiączko przednie .zarasta między 12.pozostałość w jajniku po pęcherzyku Graafa.materiał genetyczny przenoszony z pokolenia na pokolenie.) dwugłowy .(łac. choć istnieje również mięsień dwugłowy uda. CIEMIĄCZKA . jednakże jej obecność nie wyklucza odbywanych stosunków płciowych.składniki jądra komórkowego u organizmów wyższych. rozkurcza naczynia. Mięsień dwugłowy ramienia należy do przednich mięśni ramienia. CHRZĄSTKA WŁÓKNISTA twarda i wy trzymała na zgniatanie. są zbudowane z aminokwaBICEPS . przezroczysta chrząstka.błękitnobiała. zwiększa ciśnienie krwi. biorą udział we wszystkich zachodzących w nich procesach. BAKTERIE . jąk również jej brak nie dowodzi. w organizmie tworzy się w procesach przemian związków organicznych.(łac: hymen) . działa depresyjnie na serce. narządów zmysłów oraz początkowych odcinków przewodu pokarmowego i dróg oddechowych DOJRZEWANIE . CIECZ WODNISTA . wydziela progesteron. pokrywa powierzchnie stawowe niektórych stawów.adenozynotrójfosforan .przewód odprowadzający mocz z pęcherza na zewnątrz. należą do nich: aceton. pobudza receptory autonomicznego układu nerwowego.

nasila rozpad białek i syntezę węglowodanów z aminokwasów.związek chemiczny zbudowany z wielu cząsteczek glukozy.warstwa istoty szarej pokrywająca kresomózgowie.górna część tułowia leżąca powyżej przepony.małe gruczoły leżące w oczodołach. KORA MÓZGOWA .lub zewnątrzpochodnych.jajniki.) wyprysk .narządy wytwarzające hormony uwalniane do krwi lub otoczenia.druga część jelita cienkiego. komórki o podobnej budowie i czynności tworzą tkankę. biorą udział w regulacji cyklu miesiączkowego. płuca i serce.gruczołowe i jelitowe. wytwarzane przez żywe komórki gruczołowe w żywym ustroju. gruczoły zewnątrzwydzielnicze mają przewody odprowadzające wydzielinę na zewnątrz. ku dołowi bezpośrednio przechodzi w miednicę mniejszą. okrężnicy i odbytnicy. otoczona żebrami. główne źródło energii.odcinek DNA kodujący ułożenie reszt aminokwasowych w polipeptydzie. GRUCZOŁY APOKRYNOWE gruczoły zapachowe . leżą w mosznie. JELITO CZCZE . GRUCZOŁY PRZYTARCZYCZNE przy tarczyce .przeciwciała .szczególnie obficie na dłoniach i stopach. bez zwiększenia ich liczby. GRUCZOŁY ZEWNĄTRZWYDZIELNICZE . śledziona. wytwarza wydzielinę wchodzącą w skład GRUCZOŁY ŁOJOWE . wytwarzają komórki rozrodcze (gamety) oraz hormony płciowe. GRUCZOŁY BRUNNERA . może być wytwarzany z niektórych aminokwasów. nerki. w której znajduje się jądro komórkowe (wyjątek . KERATYNA . odchodzi od niej wyrostek robaczkowy. kontrolują czynności narządów płciowych. występuje w skórze. wytwarzane przez dojrzałe pęcherzyki Graafa i łożysko. GRUCZOŁ KROKOWY (łac: prostata) stercz .cukier gronowy . prawa komora tłoczy krew odtlenowaną do płuc.gruczoły dokrewne. HORMONY . GRUCZOŁY WEWNĄTRZWYDZIELNICZE .gonady żeńskie. W piętrze jelitowym . KLATKA PIERSIOWA . GRUCZOŁ . przewód łączący żołądek z odbytem. leży w prawym dole biodrowym. zwisa pośrodkowo na granicy jamy ustnej.druga . w pachwinach. część jelita cienkiego krezkowego. a rdzeń adrenalinę i noradrenalinę. JĘZYCZEK podniebienny . a nawet osobniczo.gonady męskie.skrobia zwierzęca . jest podzielona na 2 piętra . GEN . podstawowa. jest cukrem prostym. GRUCZOŁY NADNERCZOWE . w okolicy odbytu i narządów płciowych).białkowe katalizatory przemian chemicznych w organizmach żywych. GLUKOZA . części nosowej i ustnej gardła. ENZYMY .narząd obdarzony czynnością wydzielniczą. u żeńskiej .podstawowy węglowodan krwi.nauka o dziedziczeniu i zmienności organizmów. rozmieszczone prawie równomiernie w całej skórze . HEMOGLOBINA . przerost mięśni u kulturystów. KORTYZON . ESTROGENY . ich kora wytwarza hormony sterydowe (gliko. steruje komórkową odpowiedzią immunologiczną. jest ostatnią częścią przewodu pokarmowego. JĄDRA .globiny. stanowi 3/5 tego jelita. wewnątrzwydzielnicze wydzielają hormony do krwi lub swego otoczenia. występują w określonych częściach ciała (pod pachami. GRUCZOŁY ŁZOWE . Znanych jest 5 klas: IgG. pompujących do tętnic krew. enzymy trawienne). nadnercza.substancje biologicznie czynne. przez którą przechodzi pokarm. IgD i IgE.rodzaj gruczołów potowych. Jelito kręte uchodzi do jelita grubego na granicy jelita ślepego (kątnicy) i okrężnicy. JAMA BRZUSZNA . a lewa wyrzuca utlenowaną przez aortę do całego organizmu. zawiera min. kończą się w sąsiedztwie jajników. jelita czczego i krętego.gruczoły skórne wydzielające łój.znajdujący się w erytrocytach czerwony barwnik transportujący tlen do tkanek i dwutlenek węgla do płuc. INSULINA .niewielka część jelita grubego. wytwarzają komórki jajowe i żeńskie hormony płciowe. swoistego gatunkowo. W piętrze gruczołowym leżą: wątroba z drogami żółciowymi. przechodzą przez nie komórki jajowe do macicy. nie posiadają przewodów wyprowadzających.małe gruczoły śluzowe w dwunastnicy.duża część przewodu pokarmowego. stanowią większość białek komórki. soczewkowate.pozostałe części jelita cienkiego. np.gruczoły płciowe: u płci męskiej jądra. leżą na ścianach miednicy mniejszej w jamie otrzewnej. leżące na górnych końcach nerek. obniża poziom glukozy we krwi. najczęściej 4. JAJOWODY . KOMÓRKA . najczęściej ich przewody uchodzą do mieszków włosowych.małe gruczoły dokrewne leżące na tylnej powierzchni płatów tarczycy. powstaje w organizmie w wyniku rozkładu cukrów pokarmowych (sacharozy i skrobi) oraz glikogenu. jelita ślepego.nadnercza .potoczna nazwa zewnętrznych narządów płciowych. żołądek. obejmuje cewkę moczową. wydziela też hormony. GONADY . macicy w ciąży itp. centralny narząd limfatyczny leżący w śródpiersiu i dolnej części szyi. którą otrzymuje z odpowiedniego przedsionka. W IgG zawartych jest 80% przeciwciał krwi.podstawowy element strukturalny organizmu .dwa przewody łączące jamę macicy z jamą otrzewnej.) przerost .i mineralokortykosterydy oraz androgeny). często mylony ze ślepą kiszką. najwyższe piętro w hierarchicznej budowie układu nerwowego. warunkują wytworzenie drugo. materialna jednostka dziedziczności zapewniająca przekazywanie cech z pokolenia na pokolenie. KĄTNIC A .żeńskie sterydowe hormony płciowe.złożonego z nich narządu. GLIKOGEN .każda komórka jest zbudowana z błony komórkowej i cytoplazmy. GAMMA-GLOBULINY .glikokortykosteryd. wytwarzany przez korę nadnerczy. JELITA .białka syntetyzowane po stymulacji antygenem. głównym zadaniem jest wchłanianie produktów trawienia. zaczynają działać w okresie pokwitania. JĄDRA PODSTAWY . część przełyku i część dwunastnicy. leży pod pęcherzem moczowym. przechodzi ku górze w okrężnicę.4 jądra (zgrupowania ciał komórek nerwowych w ośrodkowym układzie nerwowym) leżące w kresomózgowiu: jądro ogoniaste.gruczoły skórne wydzielające pot. HORMONY PŁCIOWE . a w następstwie . jelito grube z wyrostka robaczkowego. GENETYKA .SŁOWNIK/149 EGZEMA . przedmurze i ciało migdałowate. trzustka.immunoglobuliny . wpływające na metabolizm i nie podlegające zużyciu jako źródło energii. JELITO KRĘTE (BIODROWE) . GENITALIA . GRASICA . paznokciach. GRUCZOŁY POTOWE . Jelito cienkie składa się z dwunastnicy. IgA.zawiera dużo bogatej w siarkę cystyny. jelito grube i moczowody.wydzielane w większości przez gruczoły płciowe.(łac. a pierwsza jelita krezkowego. pełni rolę „magazynu" glukozy.hormon polipeptydowy wytwarzany w wyspach Langerhansa w trzustce. wydzielają parathormon podwyższający poziom wapnia we krwi. wytwarzany w wątrobie i w mięśniach. są też wydzielane na zewnątrz komórek (np.pierwotny.powiększenie objętości komórek.powierzchowny stan zapalny skóry powstały pod wpływem czynników wewnątrz.i trzeciorzędowych cech płciowych. KOMORA SERCA -jedna z dwóch jam serca. HIPERTROFIA . Ściany jamy brzusznej są od wewnątrz pokryte otrzewną ścienną.jelito ślepe . wełnie. często jako wynik reakcji alergicznych.białko włókniste .część podniebienia miękkiego. zbudowany z hemu i białka .narządy odprowadzające wydzielinę przewodami na powierzchnię skóry lub błony śluzowej. JAJNIKI . lgM. rogach itp.występuje u płci męskiej. wytwarzają plemniki i męskie hormony płciowe (głównie testosteron).dolna część tułowia leżąca poniżej przepony.(łac. wytwarzają ciecz obmywającą przednią powierzchnię rogówki i spojówkę. włosach.erytrocyty ssaków) i organelle.

gruczoły wielkości 0.część ręki zbudowana z 8 kości ułożonych w 2 szeregach. wzdłuż osi miednicy mniejszej. podczas którego dochodzi do cyklicznego wydalania złuszczonej błony śluzowej macicy wraz z krwią. MITOZA .150 / SŁOWNIK KOŚĆ KRZYŻOWA . a dla kolanowego prostownikiem. miednicę mniejszą.zewnętrzny narząd płciowy męski. MIEDNICA . powyżej pęcherza moczowego. szkieletowy lub sercowy. MOCZOWÓD . należy do tylnych mięśni ramienia prostuje staw ramienny i łokciowy. worek skórny zawierający jądra z nąjądrzami i części powrózków nasiennych. MELANINA . MIĘSIEŃ . a stawem kolanowym z piszczelą i rzepką. wytwarzanie ciepła oraz dostarczenie energii wszystkim procesom życiowym. łączy się z kością ramienną i promieniową. LIMFOCYTY . łączy się z kością ramienną. NAGŁOŚNIA . mięsień prostuje. jego skurcz powoduje obrót na zewnątrz. ma część wewnętrzną . ŁECHTACZKA . często pierwsze cykle są bezowulacyjne. do tyra od rdzenia przedłużonego i mostu. zapalenie migdałków podniebiennych określa się mianem anginy. kości krzyżowej i guzicznej. MAKROFAGI . składa się z głowy.zewnętrzny narząd płciowy żeński odpowiadający ciałom jamistym prącia. KOŚĆ ŁOKCIOWA .największa kość stopy. bierze udział w tworzeniu stawu skokowego górnego. jest to związane ze zdolnością rozrodczą kobiety. KOŚĆ UDOWA . obraca na zewnątrz oraz odwodzi lub przywodzi w stawie biodrowym. może ulegać erekcji.wszystkie procesy syntezy (anabolizmu) i rozpadu (katabolizmu) odbywające się w żywym ustroju. ze względu na rodzaj tej tkanki może być gładki. wszelkie ruchy są wykonywane przez mięśnie. MIĘŚNIE PRĄŻKOWANE . do przodu od móżdżku.druga część pnia mózgu. KOŚĆ PROMIENIOWA . MIĘŚNIE ZGINACZE .największa część ucha zewnętrznego. naczyń i w skórze (powodują „gęsią skórkę").największa kość organizmu ludzkiego. na tzw. składa się z podziału jądra.skupiska tkanki chłonnej leżące w ścianach gardła. których skurcz powoduje prostowanie danego stawu. MIĘSIEŃ TROJGŁOWY RAMIENIA mięsień szkieletowy. stoku. którymi przyczepiają się do kości. zwiększa ruchomość kręgosłupa. substancji odżywczych i produktów przemiany materii. leży powyżej rdzenia przedłużonego. ich skurcze powodują ruch elementów szkieletu (stąd nazwa „szkieletowe").rodzaj krwinek białych znajdujących się w krwi.w większości są to mięśnie zależne od woli. podczas zapłodnienia z 2 gamet powstaje zygota o diploidalnej liczbie chromosomów.okres w życiu kobiety.ustanie miesiączkowania w wyniku przekwitania.STRZAŁKA atawistyczna kość w obrębie podudzia po bocznej stronie piszczeli. chłonce oraz narządach limfatycznych. powyżej tchawicy. MACICA . Komórki potomne mają taki sam skład chromosomów i genów. KRYPTY LIEBERKUHNA gruczoły jelitowe .narząd pośredniczący między matką a płodem w wymianie gazów oddechowych.zespół reakcji enzymatycznych i zjawisk fizykochemicznych prowadzących do powstania skrzepu krwi.podział komórek somatycznych.pierwsza miesiączka . MÓŻDŻEK . złożona z rękojeści. MOSTEK .narząd leżący w szyi. poniżej śródmózgowia. łokciową i kośćmi nadgarstka.najwyżej leżąca chrząstka krtani . MEJOZA . KRĄŻEK MIEDZ YKRĘGOWY twór leżący między trzonami kręgów. NAJĄDRZE . połączonych stawowo i więzadłowo. np. KOŚĆ PIĘTOWA . kształtu gruszkowatego leży centralnie.kość guziczna . czyli guzicznych. zawiera ośrodek równowagi i centrum regulacji napięcia mięśni szkieletowych. ruchy szkieletu zależne od woli lub mimowolne (ale świadome) są zadaniem mięśni szkieletowych. czyli kariokinezy i podziału cytoplazmy . do przodu od odbytnicy. buduje tylną ścianę miednicy. KRZEPNIĘCIE KRWI . MIĘŚNIE PROSTOWNIKI . pokryta z przodu i z tyłu błoną śluzową.świadczy o dojrzałości błony śluzowej macicy.grupa mięśni szkieletowych powodujących zgięcie danego stawu.wewnętrzny narząd płciowy żeński. magazynowany w pęcherzu moczowym i wydalany z organizmu cewką moczową. MIĘŚNIE GŁADKIE . łączą się z kośćmi śródręcza i z kością promieniową. które są główną częścią narządu głosu. złożony ze zrośniętych 4 lub 5 kręgów ogonowych. mają zdolność fagocytozy bakterii. amortyzuje ruchy.trójkątna kość stanowiąca przedostatni odcinek kręgosłupa. KOŚĆ OGONOWA .kość leżąca w przedniej ścianie klatki piersiowej. Wysunięcie się jądra miażdżystego potocznie jest nazywane wypadnięciem dysku. do makrofagów zalicza się monocyty i histiocyty. warunkuje jego kształt.tłuszczowa wydzielina gruczołów łojowych. MOSZNA . mejoza składa się z 2 kolejnych podziałów jądra komórkowego.duże komórki jednojądrzaste należące do krwinek białych. MAŁŻOWINA USZNA . w tym jony wapnia oraz trombocyty (płytki krwi). odbytnica i większość narządów płciowych .niewielkie mięśnie kurczące się niezależnie od woli.naj większy z mięśni pośladka. W tym złożonym procesie biorą udział osoczowe czynniki krzepnięcia. Jama macicy jest miejscem rozwoju zarodka i płodu w trakcie ciąży. w otoczeniu połączenia gardła z jamą nosową i ustną. posiada guz tworzący piętę. zbudowana głównie z chrząstki pokrytej z dwóch stron skórą. przyczepia się do niego bezpośrednio 7 górnych par żeber i pośrednio następne 3 pary. skupia fale dźwiękowe i przekazuje je do przewodu słuchowego zewnętrznego. MIĘSIEŃ GRUSZKO WATY mięsień szkieletowy należący do mięśni obręczy kończyny dolnej. odwodzenie i prostowanie w stawie biodrowym. KRTAŃ . a nawet większych elementów. pełnią główną rolę w odporności. MOCZ . warunkuje zabarwienie skóry. zbudowanej .narząd leżący wzdłuż tylnego brzegu jądra.nagłośniowa. w czasie połykania zamyka wejście do krtani.część mózgowia.podział jądrowy prowadzący do powstania gamet o haploidalnej liczbie chromosomów. poniżej nasady języka i kości gnykowej. MIGDALKI . ŁOŻYSKO . w której leży pęcherz moczowy. a ruchy w obrębie naczyń i narządów wynikają ze skurczu mięśni gładkich.3-0.obręcz zbudowana z 2 kości miednicznych. MOST .grupa mięśni szkieletowych. powstaje ze zrośnięcia się 5 kręgów krzyżowych. jest też gruczołem wewnątrzwydzielniczym.podział redukcyjny .pierścień włóknisty. MENARCHE . zawiera struny (fałdy) głosowe.jedna z 2 kości przedramienia. NADGARSTEK .jedna z 2 kości przedramienia.ciemny barwnik wytwarzany przez melanocyty z aminokwasu tyrozyny.parzysty przewód odprowadzający mocz z miedniczki nerkowej do pęcherza moczowego.cytokinezy.5 mm występujące w błonie śluzowej jelita cienkiego i grubego.jądro miażdżyste i zewnętrzną . zapewniają wzrost. jej ilość wzrasta pod wpływem promieni ultrafioletowych (opalanie).ostatni odcinek kręgosłupa. MENOPAUZA . ŁÓJ .płyn wydzielany przez nerki. mają co najmniej jeden brzusiec i 2 ścięgna. zawiera w sobie tzw. MIĘSIEŃ POŚLADKOWY WIELKI . łączy się z kością miedniczną stawem biodrowym. jak komórka wyjściowa. METABOLIZM . występują w ścianach narządów wewnętrznych. mięsień prosty uda jest dla stawu biodrowego zginaczem. leży w tylnym dole czaszki.twór zbudowany z tkanki mięsnej. do przodu od dolnej części gardła. zakończony żołędzia. KOŚĆ STRZAŁKOWA . MIESIĄCZKOWANIE . trzonu i wyrostka mieczykowatego.przemiana materii .

oba rodzaje otrzewnej są połączone krezką. nadrzędny ośrodek układu autonomicznego i wewnątrzwydzielniczego. widoczna pod płytką paznokciową. PROSTAGLANDYNY .błona surowicza otaczająca serce. przesuwają się w postaci fali wzdłuż całego jelita. PĘCHERZYKI PŁUCNE . PODNIEBIENIE . OKRĘŻNIC A . PŁÓD . łączy kresomózgowie z rdzeniem kręgowym i móżdżkiem.błona surowicza otaczająca płuco. oddzielona jamą osierdzia od zewnętrznej powierzchni serca. PLEMNIKI .uwolnienie komórki jajowej z pęcherzyka jajnikowego (Graafa). bardziej zewnętrznie leży opona pajęcza i na zewnątrz opona twarda. przyswajanie i wykorzystywanie dla ich potrzeb budulcowych. potocznie nieprawidłowo nazywany woreczkiem.blizna w środkowym punkcie brzucha po pępowinie. PÓŁKULE M Ó Z G O W E części kresomózgowia pokryte korą mózgu.kość kształtu esowatego leżąca u podstawy szyi. utworzonych przez poskręcany przewód najądrza. działają regulująco na prawie wszystkie narządy i układy. NORADRENALINA .wypełnia te komory oraz przestrzeń podpajęczynówkową (między oponą pajęczą a naczyniową). których zadaniem jest przesyłanie do komór bodźca stymulującego do skurczu. zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego. śródmózgowie i międzymózgowie. OSTEOBLASTY . obejmuje sklepieniem szyjkę macicy. występują głównie w okresie rozwoju tkanki kostnej. na którym jest zawieszona przysadka. OTRZEWNA . opłucna ścienna zrasta się ze ścianą klatki piersiowej. chroni i izoluje włókna nerwowe. ODRUCH .górna ściana jamy ustnej i dolna jamy nosowej. dzieli się na 2 odnogi.przednia część korzenia paznokcia.odpowiedź narządu wykonawczego (efektor) na bodziec działający na narząd odbiorczy (receptor). a opłucna płucna z powierzchnią płuca.odruch monosynaptyczny. NASIENIOWÓD . PĘCZEK HISA . POCHWA .komórki kościotwórcze.pobieranie pokarmu przez żywe organizmy. PŁYTKI KRWI . u mężczyzny występuje podczas skurczu pęcherzyków nasiennych.część układu przewodzącego serca. powodujący wzrost ciśnienia tętniczego i częstości pracy serca.amina katecholowa hormon rdzenia nadnerczy wydzielany również na zakończeniach włókien współczulnych pozazwojowych. jego częścią jest lejek.stan braku kontaktu z otoczeniem z areakty wnością na bodźce słowne. w nich odbywa się wymiana gazowa. mają cienkie ściany wysłane nabłonkiem oddechowym.pokrywa powierzchnie niektórych narządów. ma część jądrową. PERYSTALTYKA .największa część jelita grubego.podniebienie miękkie. między nimi leży szczelinowata jama opłucnej. poprzeczna.ruchy robaczkowe . w jej skład wchodzą: okrężnica wstępująca.ośrodek czuciowy mowy leżący w płacie skroniowym mózgu.płynna (bezkomórkowa) część krwi. przedłuża się w nasieniowód.SŁOWNIK /151 ze zrazików.narząd o grubej ścianie mięśniowej. PĘCHERZ MOCZOWY . ułatwia przewodnictwo. PODWZGÓRZE . trzewna .3 błony otaczające mózgowie i rdzeń kręgowy: opona naczyniowa przylega ściśle do ich powierzchni. PĘPEK . OWULACJA .enzym trawiący białka. jest głównym kationem wewnątrzkomórkowym.plazma krwi . PĘPOWINA .podstawowe wydatkowanie energii w spoczynku. PĘCHERZYK ŻÓŁCIOWY część zewnątrz wątrobowych dróg żółciowych.twór łączący płód z łożyskiem. POLE BROCA . u osób dojrzałych pojawiają się przy gojeniu złamań kości. energetycznych i do regulacji wielu procesów w tych organizmach. OBOJCZYK . zawiera plemniki oraz wydzielinę licznych gruczołów uchodzących do cewki moczowej (gruczoł krokowy. most. PŁYN MÓZGOWO-RDZENIOWY płyn wytwarzany w komorach mózgu przez sploty naczyniówkowe . przewód mięśniowo . NERW WZROKOWY . pachwinową i miedniczną. wydzielany w żołądku. przewodzi bodźce wzrokowe z komórek zwojowych siatkówki. pęcherzyki nasienne i in.sznur pępowinowy .najdrobniejsze elementy układu oddechowego. zawiera 2 tętnice i 1 żyłę pępkową. pochodne nienasyconych kwasów tłuszczowych.produkty zbędne lub szkodliwe wydalane z organizmu jako mocz i stolec.drugi nerw czaszkowy o charakterze zmysłowym. barwy białawej. NERW . POLE WERNICKEGO .dolna (podstawna) część międzymózgowia. OSŁONKA MIELINOWA zewnętrzna osłonka nerwów z wyjątkiem autonomicznych pozazwojowych.łącznotkankowy długości 6-8 cm. powstaje zwykle na tle urazu psychicznego.ośrodek ruchowy mowy w płacie czołowym mózgu. towarzyszy mu wytrysk nasienia. jest wypełniony galaretą Whartona.krwinki powstające w szpiku kostnym.pęczek wypustek komórek nerwowych (dendrytów i neurytów) wraz z osłonkami. wyzwolona za pośrednictwem układu nerwowego.hormony tkankowe.stan szczytowego pobudzenia płciowego. OPONY MÓZGOWE .podniebienie twarde.ekskrementy . ORGAZM .). OPŁUCNA .parzysty przewód odprowadzający nasienie z najądrza.dziecko rozwijające się w łonie matki od początku 3. łączy się stawowo z wyrostkiem barkowym łopatki i rękojeścią mostka. PRZECIWCIAŁA . .część mózgu. otrzewna ścienna wyścieła ściany brzucha i miednicy. za spojeniem łonowym. w prawej okolicy podżebrowej. PODSTAWOWA PRZEMIANA MATERII . trawienie. a czasem nawet bólowe. zbudowana z 2 blaszek.bolesny odruchowy skurcz mięśni otaczających pochwę.żeński narząd płciowy. NIEPRZYTOMNOŚĆ . w obu płucach jest ich 400-725 min.ruchy jelita będące wynikiem skurczu mięśniówki okrężnej.szczytowanie . w którym zbiera się mocz spływający kroplami z moczowodów.męskie gamety (komórki rozrodcze) obdarzone ruchem. stanowi 50-60% jej objętości. leży w miednicy mniejszej.płyn wydalany przez mężczyznę podczas wytrysku. zwykle występuje 14 dni przed krwawieniem miesięcznym. leży pod wątrobą. gromadzi i zagęszcza żółć. ODCHODY . zstępująca i esowata.pierwiastek chemiczny. miesiąca ciąży do urodzenia. najwyższe piętro w strukturze ośrodkowego układu nerwowego. hamuje mięśniówkę przewodu pokarmowego. w skład pnia wchodzi rdzeń przedłużony. POTAS . PEPSYNA . PIEŃ MÓZGU . ODRUCH KOLANOWY . OSIERDZIE . biorą udział w procesie krzepnięcia. POCHWICA . ODŻYWIANIE . powrózkową. ma część przednią . wytwarzane w cewkach nasiennych krętych jądra. OSOCZE .pęczek przedsionkowo-komorowy . w organizmie występuje jako kation. główną funkcją błony komórkowej jest utrzymanie równowagi między zawartym w komórce potasem a sodem zewnątrzkomórkowym. pęczek wychodzi z węzła przedsionkowo-komorowego. NASIENIE . należy do obwodowego układu nerwowego. polega na skurczu mięśnia czworogłowego uda w wyniku lekkiego uderzenia w jego ścięgno. uchodzi poprzez przewód wytryskowy do cewki moczowej. połączony z uczuciem rozkoszy. somatyczny. i tylną .błona surowicza występująca w jamie brzusznej.białka odpornościowe wytwarzane przez komórki plazmatyczne w odpowiedzi na obce antygeny.trombocyty . OBLACZEK PAZNOKCIA . oraz trzonu i ogona.

szczękowa. zawieszona na lejku. unaczynia udo i przechodzi w tętnicę podkolanową.głównie kości płaskich. dochodzą do niego korzenie tylne. TĘTNICA PODOBOJCZYKOWA tętnica pro wadząca krew do kończyny gómej.i zewnątrzwy dziel- . gruczoł wewnątrz. która dostarcza go do wszystkich tkanek organizmu. hormony płciowe. przezroczysta.zespół wielu tkanek wywodzących się rozwojowo z mezenchymy. TRĄBKA SŁUCHOWA (EUSTACHIUSZA) . którym płynie krew od serca na obwód ciała.bezbarwna. jest głównym mięśniem wdechu. z pęcherza do moczowodu itp.małe. ŚLUZ . dróg oddechowych i in.przednia i tylna . podobne do włosa wyrostki niektórych komórek. zawiera życiowo ważne ośrodki. okrągława kość leżąca w ścięgnie mięśnia czworogłowego uda. jej zadaniem jest wyrównywanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej. TĘTNICA BIODROWA WSPÓLNA duża tętnica powstała z podziału aorty brzusznej.rytmiczne rozciąganie ścian naczyń krwionośnych wywołane nagłymi zmianami ciśnienia krwi w następstwie skurczów i rozkurczów komór serca. 1/5 powietrza. wyścieła od wewnątrz naczyniówkę (część wzrokowa) oraz ciało rzęskowe i tęczówkę (część ślepa). rzęski w nabłonku dróg oddechowych przesuwają śluz w jednym kierunku. TĘTNICA PISZCZELOWA .związki organiczne pochodne steranu. TĘTNICA UDOWA . przewodu pokarmowego. niezbędny dla życia. PRZEPONA . spożyty tłuszcz ulega w dwunastnicy zemulgowaniu pod wpływem kwasów żółciowych. RZĘSKI .polega na pobraniu niewielkiej liczby komórek z części pochwowej szyjki macicy w celu wczesnego wykrywania raka tej części macicy.naczynie krwionośne. w trzonie leży największa z zatok przynosowych . dzieli się na 2 tętnice szyjne: zewnętrzną i wewnętrzną. są zbudowane z komórek i istoty międzykomórkowej. powyżej rdzenia kręgowego. leży w górnej części jamy brzusznej po stronie lewej.parzysta największa tętnica w szyi. kwasy żółciowe. znajduje się w ziarnach zbóż i bulwach ziemniaków. ŚRÓDRĘCZE . gaz. np. SIATKÓWKA . PRZESZCZEP(TRANSPLANTACJA) wyrównanie ubytku w ustroju przez operacyjne przeniesienie tkanek lub narządów pobranych z tego samego lub innego organizmu.narząd leżący na tylnej ścianie brzucha. RDZEŃ PRZEDŁUŻONY . zaliczane do tłuszczowców. grupa witamin D i inne). zawieszona na obwódce rzęskowej. TARCZYCA .dolna część macicy częściowo objęta sklepieniem pochwy. zawiera m.tzw.elastyczna i przezroczysta struktura komórkowa. SPOJÓWKA . lepka i ciągliwa substancja wydzielana przez komórki błon śluzowych np. przedłuża się w tętnicę pachową. zawiera głównie mucyny i mukopolisacharydy. PRZYSADKA MÓZGOWA gruczoł dokrewny. TKANKA ŁĄCZNA . SZYJKI MACICY WYMAZ . cholesterol. hormony kory nadnerczy. TŁUSZCZ -jeden z podstawowych składników organizmów żywych. TĘTNO .część ośrodkowego układu nerwowego leżąca w kanale kręgowym. RDZEŃ KRĘGOWY . sercowy. ŚLEDZIONA .część ucha wewnętrznego.związek chemiczny kwasu i zasady . są niezbędne do prawidłowego rozwoju. są bardzo ważnymi biologicznie związkami o różnorodnym działaniu (np. z płuc przechodzi do krwi.hormon wytwarzany w dwunastnicy. składa się z 5 kości drugich. TCHAWICA . a wewnętrzna głównie mózg. PRZEWÓD BARTHOLINA przewód od prowadzający gruczołu przedsionkowego większego. jest podstawowym polisacharydem w pożywieniu człowieka. a wychodzą korzenie przednie nerwów rdzeniowych.152 / SŁOWNIK PRZEDSIONEK SERCA -jedna z 4 jam serca zbierająca krew z żył i pompująca ją do komory.dwie końcowe gałęzie tętnicy podkolanowej. zewnętrzna zaopatruje narządy szyi. której fizjologiczne stężenie w krwi wynosi 0.puls . twarz i część głowy. RZEPKA .przednia część warstwy włóknistej gałki ocznej. największą tętnicą jest aorta.metoda diagnostyczna . silnie załamuje promienie świetlne. leży do tyłu od tęczówki i źrenicy. SZCZĘKA . zazwyczaj bada się na tętnicy promieniowej. stanowiący ok. TESTOSTERON .męski hormon płciowy wytwarzany w jądrach. ŚLINA . krew.niewielka. lewy przedsionek zawiera krew utlenowaną.płaski mięsień szkieletowy oddzielający jamę brzuszną od jamy klatki piersiowej. uchodzi do przedsionka pochwy. zawiera duże komórki wypełnione tłuszczem. zawiera kanał szyjki rozwierający się przed porodem. do tkanek łącznych należą: kość.największa parzysta kość twarzoczaszki zbudowana z trzonu i 4 wyrostków (w tym zębodołowego zawierającego 8 zębodołów).największy splot układu autonomicznego. TRZUSTKA . wchodzi w skład stawu kolanowego. TLEN . zawiera receptory wzroku .przewód chrzestny przewodzący powietrze z krtani do drzewa oskrzelowego. hormony tarczycy (tyroksyna i trójjodotyronina) wzmagają przemianę materii. zawierająca receptor słuchu .błona śluzowa pokrywająca przednią powierzchnię twardówki gałki ocznej i tylne powierzchnie powiek. wchodzi w skład błon biologicznych. TKANKA TŁUSZCZOWA . kręgów i nasad kości długich. połączone w zraziki tłuszczowe. enzym amylazę. łączący gardłoz żołądkiem. piersiową i brzuszną.część ręki między nadgarstkiem a palcami. SZPIK KOSTNY . a prawy . do której jest przyczepiony.część ucha środkowego. a po prawej od pnia ramienno-głowowego.żylną. należy do dolnych dróg oddechowych. ma część szyjną. ROGÓWKA .tkanka krwiotwórcza wypełniająca wnętrze kości . PRZEŁYK . SKROBIA -jeden z głównych węglowodanów zapasowych roślin.przepływ substancji płynnej w organizmie w kierunku odwrotnym niż prawidłowy. z żołądka do przełyku. narząd spiralny Cortiego leżący wewnątrz przewodu ślimakowego wypełnionego śródchłonką. naczynioruchowy i inne. wydziela hormony tropowe regulujące czynność innych gruczołów oraz uwalnia dwa hormony podwzgórzowe: oksytocynę i hormon antydiuretyczny (ADH).narząd pomocniczy mięśnia przenoszący siłę jego skurczu na kość.. inne pełnią funkcję receptorową (narząd słuchu i równowagi). m. zwany „mózgiem brzusznym".narząd należący do układu krwionośnego i limfatycznego.przewód mięśniowo-błoniasty o gwiazdkowatym świetle. jak oddechowy.gruczoł dokrewny leżący w szyi w otoczeniu tchawicy.in.potocznie najczęściej nazwa dotyczy soli kuchennej (chlorek sodu). STERYDY . SEKRETYNA . TĘTNICA SZYJNA WSPÓLNA .najniższa część pnia mózgu. tkanka łączna wiotka i włóknista. SOCZEWKA . pobudza trzustkę do produkcji enzymów trawiennych.9%. po lewej stronie odchodzi od łuku aorty. TĘTNICA . następnie jest trawiony przez lipazę trzustkową i resorbowany do naczyń chłonnych.przedłużenie tętnicy biodrowej zewnętrznej. ŚLIMAK . dzieli się następnie na tętnice biodrowe: wewnętrzną i zewnętrzną.in.pręciki i czopki. SPLOT SŁONECZNY . chrząstka.płyn wydzielany do jamy ustnej przez gruczoły ślinowe. leży w górnej części jamy brzusznej i unerwia większość narządów brzucha. REFLUKS (ZAWRACANIE) . SÓL . leży w tylnym dole czaszki. ŚCIĘGNO . SZYJKA MACICY . a ta w tętnicę ramienną. unaczyniają podudzie i stopę. łączy jamę bębenkową z częścią nosową gardła. która następnie dzieli się na 2 tętnice: promieniową i łokciową. leży poniżej podwzgórza.najgłębsza warstwa ściany gałki ocznej.pierwiastek chemiczny.rodzaj tkanki łącznej. tkanka tłuszczowa i inne.

do krwi wydziela insulinę i glukagon. w postaci kationu jest aktywatorem wielu enzymów. zwykle termin odnosi się do gruczołów zewnątrzwydzielniczych. zastawki występują w sercu. zwalnia pracę serca. zawiera dużo grudek chłonnych. a z ich połączenia powstaje żyła główna górna. gruczołami i mięśniami gładkimi. zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego. proteazy). główne funkcje: odtruwanie (usuwanie toksyn z krwi).nieparzysta kość twarzoczaszki. co umożliwia żucie. odprowadza nadmiar płynu tkankowego w postaci limfy. w żyłach (prócz głowy i szyi).cukry. w wyniku czego powstaje zygota. stąd nazwa „migdałek brzuszny". UKŁAD ODPORNOŚCIOWY ogół struk tur broniących organizm głównie przed infekcją. ŻÓŁĆ .nowy organizm rozwijający się z zygoty.nadrzędna struktura układu przewodzącego serca. ZARODEK . składa się z układu współczulnego i przywspółczulnego. niezbędny do skurczu mięśnia.związki chemiczne niezbędne do prawidłowego przebiegu procesów życiowych.struktura umożliwiająca jednokierunkowy przepływ płynu. wchłanianie jest zależne od witaminy D3. którym płynie krew w kierunku serca. termin dotyczy rozwoju od końca 1. WITAMINY .komórki mięśniowe . WĄTROBA . utożsamiany z układem limfoidalnym. główna rola w metabolizmie węglowodanów.SłOWNIK /153 niczy. sacharydy . nie są wytwarzane w organizmie. stanowią strukturę mocującą ząb.aktyny i miozyny. ujścia lub w trakcie jego przebiegu. ZASTAWKA MITRALNA . zwieracz odbytu. WĘZEŁ PRZEDSIONKOWO-KOMOROWY . nieprzezroczysta. biorą udział w regulacji metabolizmu jako koenzymy. ZWIERACZ . ŻYŁY SZYJNE WEWNĘTRZNE . kapilary krwionośne umożliwiają przekazywanie substancji transportowanych krwią do tkanek i resorpcję produktów przemiany materii.płyn wytwarzany w komórkach wątroby i przesyłany drogami żółciowymi do dwunastnicy. zapobiega cofaniu się krwi do lewej komory. lipazy. trzustki i pęcherzyka żółciowego i odprowadzająca ją do wątroby. tygodnia życia wewnątrzmacicznego. a górna z klatki piersiowej. leżą w kościach otaczających jamę nosową. barwy białej. WIĘZADŁA OKOŁOZĘBOWE pasma tkanki łącznej biegnące od korzenia zęba do ścian zębodołu. ŻYŁA WROTNA . makroelement. leży w piętrze gruczołowym jamy brzusznej. WYROSTEK ROBACZKOWY . zapobiega ciągłemu przepływowi treści przez przewód. UKŁAD LIMFATYCZNY . k UKŁAD NERWOWY PRZYWSPÓL- ZATOKI PRZYNOSOWE przestrzenie . UKŁAD NERWOWY WSPÓŁCZULNY część układu autonomicznego. WYDZIELINA . zwalnia ruchy jelit itd.embrion . zapobiega cofaniu się krwi do lewego przedsionka.zastawka leżąca w ujściu aorty z lewej komory serca. żyła główna dolna odprowadza krew z podprzeponowej części ciała. połączona z kośćmi skroniowymi 2 stawami. WĘGLOWODANY . ZAPŁODNIENIE .część układu autonomicznego. zbudowane z białek . są rezonatorami głosu. zawierają włókienka .substancja wytwarzana przez gruczoł i z niego wydalana. ogrzewają i nawilżają wdychane powietrze. ma 3 płatki półksiężycowate. a do dwunastnicy enzymy trawienne (amylazę. TWARDÓWKA . ŻUCHWA . ośrodki układu współczulnego leżą w części piersiowej rdzenia kręgowego.mocne pasmo łącznotkąnkowe wzmacniające lub podtrzymujące różne narządy. WŁOŚNICZKA .. tuż pod przeponą. jego ściana pozwala na filtrację i wchłanianie. gdzie jest zagęszczana. ZWÓJ . przyspiesza perystaltykę jelit. rozszerza źrenice. zawiera 16 zębodołów. płynie nimi krew z dużego krwiobiegu.gładkie. przebita przez naczynia i nerwy. WĘZEŁ ZATOKOWO-PRZEDSIONKOWY .część układu przewodzącego serca. naczyniach chłonnych.węzeł Keitha i Flacka . WIĘZADŁO .największy narząd organizmu. odchodzi w jamie brzusznej od jelita ślepego i zwisa do miednicy mniejszej. produkcja białek.układ chłonny część układu krążenia składająca się z naczyń i narządów limfatycznych.(Ca) . do krwi. które umożliwiają skurcz. jest miejscem przyczepu mięśni poruszających gałką. które stymulują do skurczu przedsionki i przepływają przez roboczą mięśniówkę przedsionka do węzła przedsionkowo-komorowego. do końca 8. obok tłuszczów podstawowe źródło energii w pokarmie jako cukier i skrobia. zwęża źrenice. wytwarzanie i wydalanie żółci. w okresach międzytrawiennych gromadzi się w pęcherzyku żółciowym. wyposażona w struny ścięgniste. poprzecznie prążkowane lub mięśnia sercowego. np. więzadła stawowe. występuje głównie w kościach. przyspiesza pracę serca. szyi i głowy oraz kończyn górnych. wiązanie bilirubiny.kapilara .większa część warstwy włóknistej ściany gałki ocznej. generuje impulsy elektryczne.duże żyły uchodzące do prawego przedsionka serca. WAPŃ .duża żyła zbierająca krew z brzusznej części przewodu pokarmowego. ośrodki tego układu leżą w pniu mózgu i części krzyżowej rdzenia kręgowego. ZASTAWKA AORTALNA .organiczne związki chemiczne. rolą żółci jest emulgacja tłuszczów i aktywacja nieczynnych enzymów trzustkowych. np. zwęża oskrzela.zastawka dwudzielna .pierwsza część jelita grubego. łączą się z żyłami podobojczykowymi w żyły ramienno-głowowe. po przefiltrowaniu przez węzły chłonne.miofibryle. jeden z głównych składników organizmów żywych. WŁÓKNO MIĘŚNIOWE . nawet w jelicie (zastawka krętniczo-kątnicza). otrzewnowe i in. ZASTAWKA .naczynie krwionośne. wchłania z jelit produkty trawienia tłuszczów. pneumatyczne wysłane błoną śluzową. leży w ścianie prawego przedsionka. CZULNY .zgrupowanie ciał komórek nerwowych w obwodowym układzie nerwowym (poza obrębem ośrodkowego układu nerwowego).zastawka leżąca w lewym ujściu przedsionkowo-komorowym.cienkościenne naczynie krwionośne lub chłonne. poziom regulowany przez parathormon i kalcytoninę.duże żyły odprowadzające krew z głowy. odbiera impulsy elektryczne od mięśniówki przedsionka i przekazuje do pęczka Hisa. leży w przegrodzie międzyprzedsionkowej. których działanie zwykle jest antagonistyczne.pierwiastek chemiczny. śledziony.węzeł Aschoffa-Tavary .połączenie plemnika z komórką jajową. UKŁAD NERWOWY AUTONOMICZNY część układu nerwowego zawiadująca narządami wewnętrznymi. ŻYŁA .pierścień mięśniowy otaczający przewód u jego początku. cewki moczowej i in. ŻYŁY GŁÓWNE .

17. 28. elastyna. 82. 40. kość łódeczkowata. 92. 138. 72. 18-19. 26. 103. 18. 58. 80. 104. 113. dwutlenek węgla.17. 114. 34. 51. 136. kość nosowa. 62. 71. 12. 28. 62. jelita. 104. 113. 46. 46-49. 106. I immunoglobuliny. 134. mowa. białka. 118. 47. 105. kość łzowa. 34. gruczoł Cowpera. 121. 67. 74-75. komórki alfa (A). 55. 50. 138. 33. 68. kość gnykowa. 28. katabolizm. hormon uwalniający TSH (TRH). 94. 33. biliwerdyna. 116. androgeny. 27. 28. 47. gonadotropina kosmówkowa (HCG). 66-77. centralny system nerwowy. 105. 31. 61. 28. 136. 74. 109. 35. 15. kanał ciała szklistego. 50. kwas dezoksyrybonukleinowy (DNA). estrogeny. błony. 68. 20. 43. 114. 113-114. 6<S.5/. 118-119. gruczoły potowe. 89. smak. 47. 43. jąderko. 60. diamenty miozynowe. lizosomy. 114. 116. dotyk. 113. 28. 14. 61. 20. hemoglobina. 116. 18-19. 51. ciałka Ruffiniego. 27. 100-101. 33. 60. 25. 51. krew. F fibroblasty. 56. hormon antydiuretyczny (ADH). astma. istota szara. istota biała. 142. łzowe kanaliki. 20. 62. 99. ciało modzelowate. błona bębenkowa. 23. hemoroidy. 123. 137. kora mózgowa. 23. 80-81. 50. 40. 139. błona Dcscemeta. 103-104. 23-24. 14. dreszcze. 122. hormon folikulotropowy (FSH). 146. 33. 105. 117. aminokwasy. koordynacja ruchów. 141. 146. 103. 128. 12. 68. 30. 47. 104. H hemocytoblasty. 101. kosteczki. 76-77. 71. 70-77. 111. 67. 76. 71. 49. języczek. limfokiny. 61. łokieć. 25. 116. łożysko. 87. 25. kość haczykowata. 47.Indeks Numery stron zaznaczone kursywą odnoszą się do ilustracji acetylocholina. kość piętowa. kolano. 33. 38. ciąża. 104. 137-138. 20. heparyna. błona śluzowa nosa.8/. 18. czopki. 56. 28. 106.104. 64-65. 62. 71. 55. 131. 123-125. 72. \1. 23. ciśnienie krwi. 106. dalekowzroczność.40. 33. 28. 88. 23. jelito grube. 119. 14. karmienie piersią. kaletki. chrząstka pierścicniowata. kość trójgraniasta. 142. krwinki czerwone. 75. ciałko żółte. B bańka kanału półkolistego. 27. 53. 23. 31. 35. grasica. 129. jama czaszki. 49. 72. 73. 63. 59. 142-147. 58. 38. 79. 58. 57. 98. 98. jajowody. 87-89. 126. 33. 130. 61. 51. krążenie krwi. chrząstka szklista. jama klatki piersiowej. 68. ciało rzęskowe. 25. 14. 121. ciecz wodnista. 55. 137-138. 28. glukoza. kanały półkoliste. język. 26. 71. 137. język. 43. laktacja. 54. cholesterol. czaszka. 15. jelito kręte. K komórki Kupffera. 54. 54. 80. krtaniowa część gardła. jama nosa. 60. 69. ból. kość krzyżowa. 89. 75. 79. 38. 34. 14. 25. 85. 67. 40. 5/. cukrzyca. 38. łopatka. 24. 28. 131. 17. 15.77. 112. 122. 47. 104. 129. jądra. 142. 103. 30-31. 115. 63. aorta. 60. 72. 97. 46. 104. 88. cytoplazma. 88. 123-125. 89. 68. 104. 32. 97. 132. 54. 15. 51. 28. 88. 104. 68. 62. 69. jelito czcze. 25. jabłko Adama patrz chrząstka tarczowata. 105. 79. 13. 103. 28. 72. 129. 116. komórki. chrząstka nalewkowata. 58. 43. koordynacja. 140. 74. ciało migdałowate. anabolizm. 139. 31. gardło. limfocyty. 139. kość klinowata. 136. brodawki sutkowe. 89. 71. kręgi. glej. 74-75. 113-115. 71. krtań. 143. 25. aldosteron. 33. krążek Merkela. zobacz także stawy i szkielet. 77. 14. filamcnty aktynowe. 20. 19. 116. 54. 30. 68. komórki beta (B). 26. amylaza. 61-62. 89. aorta brzuszna. 107. kamienie żółciowe. 138-140. 110. ciałka Malpighiego. krótkowzroczność. 105. 29. hormon adrenokortykotropowy (ACTH). 63. 20. 146. 126. 68. hormony tarczycy. komórki. 72. 67. 114. gonady. kolagen. 24-26. istota czarna. 71. 14. 139. gruczoły łojowe. adrenalina. 56. 61. kłykieć kości udowej. gruczoły Bartholina. 12. 76. glicerol. 134. 18. 26. 77. 70. 94-95. 59. 28. kolba Krauzego. 17. 88. 89. 18. hormony płciowe. 62. osocze. kość sitowa. 14. dendryty. 32. 60. jama brzuszna. 71. 77. 76-77. 118-119. 116. geny. 18. 39. 20. 89.48. komórki nerwowe. 126. 105. 46. glikogen. 136. 105. 76. alergia. blaszka podstawna ślimaka. 17. 94-95. ciałka Meissnera. 71. 116. komórki Schwanna. 52. 126.105. 119. 28. 21. globuliny. 69. kość ogonowa. 97. 67. czopki i pręciki. 42. 34. 71. 83. 65. 76. cykliczny AMP. 134. kość sześcienna. kość łokciowa. 61. 72. kość udowa. łzy. 103. 120. keratyna. 98. chromosomy. 43. kość czworoboczna. 29. 33. błona dziewicza. 53. łój. 135. 116. 80. 40. jajniki. insulina. chlorek sodu (sól). krew. 137. 76-77. 32. 76. 76. 116. 77. 103. 71. 18. gruczoły Skene'go. 46. 17. hormony gonadotropowe. 103. 81. macica. hormon wzrostu. 81. 30. 139. 71. 89. enzymy. 61. 31. 47. kątnica. gastryna. 121. 139. jądra podstawy mózgu. 17. błona maziowa. 126. kanaliki Havcrsa. 107. krew. 88. 137-138. kortyzon. gruczoły Brunnera. kłębuszki. 142. kości twarzy. 126. 71. 136. acetylocholiny pęcherzyki. 39. 17. 56. gruczoły endokrynne (wewnątrzwydzielnicze). 38. łagiewka. 20. 97. 12. 26. 89. 128. 87. 48. hormon luteotropowy (lutenizujący) (LH). hormony. 131. 62. 133-135. autonomiczny system nerwowy. 57. płytki. 25. 48. 78. 34. 99. 26. 21. 107. 14. 26. chrząstka. blastocysta. hormon stymulujący tarczycę (TSH). 53. adenozynotrójfosforan (ATP). bilirubina. 131. 126. kość skokowa. bazofile. chrząstka sprężysta. 122. dwunastnica. 28. cewka moczowa. 113. 28. 61. 120. 29. glos. 13. 137. gruczoły apokrynowe. 50. akrosomy. energia. 1 kowadełko. 104. gruczoł nadnerczowy. kość biodrowa. 87. 131. 89. 126. 14. 85. 64-65. błona surowicza. 142. eozynofile. 68. 32. krwawienie. 74-75. 14. 43. 88. D histamina. ciała suteczkowale. 13. 15. 68. 68. 18. kości. 77. krypty Licberkiihna. 106. 68. 112. 19. 28. 26. 89. 50. kość jarzmowa. podział. kość kulszowa. 144. lizozym. krezka. 57. 60. ciało kolankowate boczne. 31. 101. 81. 74. błona śluzowa jamy ustnej. kły. 18-19. 73. 23. 89. 28. 113. 94. jod. albuminy. 94. ciało szkliste. 104. 17. 54. Ł M . 131. 55. chrząstka tarczowata. gęsia skórka. fibryna. 58. 55. czynności (reakcje) odruchowe. 87. 21. 72. 25-26. 17. 71. 114. 43. 98. 87. 68. 31. 127.44. 116. 136. 705. drogi oddechowe. 76-77. 25. 26. łechtaczka. 90. 26. 84. 87. kość ramienna. 88. ciemiączka. 26. hipoglikemia. 68. ketony. chrząstka włóknista. 40. 21. 32. 75. 20. 103. 76. kość promieniowa. 71. ciałka Paciniego. 61-63. akson. 56. 14. 64-65.5/. 103. 78. kapilary. 24. 98-99. 28. 26. 88. hepatocyty. 29. kość łonowa. cukier. antygeny. krwinki białe. 128. 139. 104. 69. 19. jelito cienkie. 46. dołek środkowy. 89. 32. 87. klatka piersiowa. homeostaza. 101. 15. 113. 141. 23. 87-88. 18. język. kora nadnerczy. glukagon. błona śluzowa. 19. 26. 18-19. 113. 33. 47. 121. 88-89. 49. 88. 122. 21. 77.

65. 117. 46. 28. 46. nos. 82. 115. 46. 28. 103. melanocyty. pierścień Waldeyera. 101. 111. odrzucenie przeszczepu. 62. 725. 100. 44. 55. 47. progesteron. 25. osteoblasty. 42. przywspółczulne (parasympatyczne) nerwy. 45. 132-133.84. 21. 40. 17. 38. 48-49. . 770.128. 113. 123. 92-93. 43. 106. 33. 126-127. maziówka. 46. 72. 134. 44. serce. 120. 134. pamięć. 25. 130. mitochondria. miesiączkowania rozpoczęcie. ptialina. 21. 136. 106. 141. mocz. 46. 49. 14. 725. 63. 32. 21. płytka ruchowa. 70-72. 35. mięsień zębaty przedni. naskórek. mięsień piersiowy większy. 126. 97. parathormon. 42. najądrza. 67. 50. 16. 59. mięsień płaszczkowaty. 707. neuroglej. 89. osłonka mielinowa. sterydy anaboliczne. 38. 46. okrężnica esowata. patrz chlorek sodu spojenie łonowe. młoteczek. oskrzela. naczynia limfatyczne. 38. 60. 20. 128. 30. 136. staw zawiasowy. 40. pepsyna. 30. przytarczyce. 75. 15. 121. 18. 69. 63. 126. okolica wzrokowa kory prostata. moczowód. 49. mięsień naramienny. nos. 118. 106. 48. 27. naczyniówka oka. 39. 119. 113. 26. reumatoidalne zapalenie stawów. prostaglandyny. pragnienie. 58. 96. 44. 119. 17. 139. 35. 73. i9. panewka. 46. 18. 12. 112. 17. 15. 103. . 18. 26. rdzeń kręgowy. 44. przewody żółciowe. 24. mostek. napletek.50. 30. naczynia krwionośne. 40. 48. 100. 46. 27. nerw językowo-gardłowy. 47. 37. pęczek Hisa. 50-51. 103. 36. 132. 104. podwzgórze. przedtrzonowce. 30. mięsień bródkowo-językowy. 29. 92. neurony ruchowe. 47. 48. 48. 128. 70. 725. 102. 126. 106. mięśnie. 80. 61. metabolizm skrobi. 50. rąbek. 727. 30-31. mięsień trójgłowy ramienia. 15. mózg. 12. protrombina. 52-55. pochewki ścięgniste. mięśnie żwacze. 14. 73. 16.50. 65. płód. 124. 40. 38. 15. 46. nerwy współczulne. 703. 40. 106. prącie. 147.63. 30. 89. 96-97. 35. płat czołowy. 63. sercowy mięsień. otrzewna. mięsień rzęskowy. 44. 18. 40. 27. 135. steroidy. 50. renina. 28. Ul. 71. 22. 36. powonienie. rybosomy. 15. nerwy lędźwiowe. rozmnażanie. 134. 31. 79. 103. 775. siekacze. 81. 135. 58. mięsień czworoboczny. 131. 25. pajęczynówka. 72. 52: okolica ruchowa. 36. 88. 55. 103. 55-59. 64-65. 13. 96. 27. mięsień okrężny ust. 60. 11. 65. 44. mięsień okrężny oka. 62. paliczek. 48. 130. skalp. 47. N nabłonek. 82. 727. 68.INDEKS/155 makrofagi. narodziny. 25. pęcherzyk żółciowy. 100-101. 13. słuch. 46. 90-97. 68. 34. smak. 135. 75. 124. 37. oskrzeliki. 44-45. 82. 24. 84. 88. 35. odpowiedź immunologiczna. spojówka. 81. 34. 50. 10. 44. pochwa. 13. mlecz. 46. nasienie. 30. 55. 28. 80. piszczel. móżdżek. 71. sól. skóra. 109. narządy płciowe. 55. 88. 51. barwa. 50. mięsień najszerszy grzbietu. 72. nerwy czaszkowe. nerwy ruchowe. 42. 38. podniebienie miękkie. 55. 75. mięsień lędźwiowy większy. 25. 729. melanina. 80. nasada kości. 38. nagłośnia. rogówka. 84. mowa. 135. 122 pęcherzyki. pęcherzyk Graafa. 42. mięsień czołowy. 21. 55. 68. srom. 15. 30. 60. 44. nosowa część gardła. 45. 73. serca unerwienie autonomiczne. metabolizm. 43. 124-125. 46. rozedma. 101. 89. mięsień prosty brzucha. 80. podniebienie twarde. 28. mózgu pień. 31. 36. 30. równowaga. stolec. pankreozymina. schody przedsionka. 69. sekretyna. 70. 17. 89.15. 62. mięsień dwugłowy ramienia. menopauza. 34. 76-77. 82. mięsień krawiecki. 107. 77. mitoza. 88. nabłonka komórki. 28. mięsień obły większy. prolaktyna. ogniskowanie. mięsień potyliczny. opona miękka. 775. 46. 46. 121-122. 45. 58. oczy. mózgowej. 27. 126. przepona. siodło tureckie. małżowina uszna. 65.82. 36. mięsień sercowy. 57-58.39. 87. 21. mięsień skroniowy. 137. 36. mózg. 36. otrzewna ścienna. 77. mięśnie antagonistyczne. 104. 81. miednica. 126. 56. 104. 84. przewód limfatyczny. 103. 36. 707. 128. StOpa. 58. 97. 128. 82-85.37. opony. nerwy zmysłowe. 52. 111. 84. 77. 146. 56. 45. 144. 33-35. 130. 65. 57-53. 85. 132. 51-52. 47.44. 75. otrzewna trzewna. oddychanie. nerwy piersiowe. 43. 14. 75. stawowa chrząstka. 120. 60. 31. kontrola. neurony. 40. 48. 68. płyn maziówkowy. nerwy rdzeniowe. 121. monocyty. 89. mięsień pośladkowy wielki. 102. 63. 68. 75. 17. 104. 25. 30. mięśnie gładkie. 131-133.40. 42. 705. 29. 100. 42. 121. 35. 61-63. 77. 64-65. 24. 35. mięśnie międzyżebrowe. pęcherz moczowy. 33. 123. odwodnienie. 36. 14. skrzepy krwi. 60. 36. opona twarda. 53. mięsień podniebienno-językowy. 14. nogi. 139. 80. 29. nerwy krzyżowe. 114. 60. smakowe kubki. 54. 53. 124. peptony. mięsień dżwigacz jądra. 122. 76-77. 61. paznokcie. schody bębenka.(57. 40. noradrenalina. obwodowy system nerwowy. 36. 46. 777. 25-29. 46. 35. maltoza. 35. 80. 40. 41. staw panewkowy. odruchy. skóra. 118. 46-48. 54. 27. 22. 34. nefrony. mięśnie przywodzące. rękojeść mostka. 28. 44. 83. 28. 72. 42. 76. mięsień policzkowy. 56. 48. 50. 138. 54. 736. 105. 58. nabłonkowa tkanka. 46. 140-141. mięsień prostujący włos. 71. 68. 66. 141. przełyk. 134. 36-40. 124. skóra. 81. 37. 63. 42. 102. 28. 80. 38. 47. Ul. 63. 14. 49. 40. 129. 45. 58. nerki. nerw podjęzykowy. 36. rzepka. 14. 32. 35. 14. miesiączkowanie. 15. 25. ręka. nerwy ślimakowe. 142. 46. 82. 75. 54. 114. nerw błędny. 27. 69. 15. 75. reticulum endoplazmatyczne. 121. 36. dotyk. odbyt. 60. 46. nerw przedsionkowy. 136-138. mięśnie skrzydłowe. 101. 40. 71 -72. 14. mózgu ukrwienie. 24-26. 103. 28. 83. nerwy przeponowe. 61. 40. 41. 61-63. 80. okostna. 56. nerwy ogonowe. 66. 26. mowa. płat ciemieniowy. 36. płyn mózgowo-rdzeniowy. płat potyliczny. 33. 37. siatkówka. mięsień rylcowo-językowy. pętla Henlego. 15. 19. przewód pokarmowy. 77. perystaltyka. poziomy soli. opłucna. równowaga. 12. 52. 27. stawy. 34. 60. 55. 68. rany. plamka żółta. paliczki. 18. 126. 44.135. 58. 36. 707. 102. 770. 76-77. mikrotubulc. 50. 43. 53. rdzeń przedłużony. 36. 21. 139. 33. 27. 70. 71. 41. 118. 121. mięśniowe włókna. 29. 50. mózg. rak płuca. 39. 14. 84. 29.105. 138. 30. mięsień brzuchaty łydki. 14. 38. okostna czaszki. 44. przeciwciała. 52. 140. 47. 67. ramię. obojczyk. owulacja. 14. stęp. 63. 83. 76. 131. 55. 31. 57. 92-93. 36-41. R P O moczu wydalanie. peptydy. 90-91. rdzeń nadnerczy. 118. 26. most. 11. 104. 727. 111-112. 28. 40. pień ramienno-głowowy. moszna. 85.14. 28. 38. 41. 130. 33. 46. 45. 141. 72. oksytocyna. (menarche) 140. 77. 50-53. 43. 38. 38. sen. 103. 28. palce. 54-56. 79. 43. 126. płat skroniowy. 89. 54-56. 28. 44. 27. przysadka mózgowa. 133-135. mięsień napinacz powięzi szerokiej. 88. 69. 70-77. 56. 97. 55. 30. 91. 61. 124. 37. 123. nerwy szyjne. nadgarstek. 13. 77. 17. piegi. 72. mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy. 33-35. neutrofile. 107. 126. 69. 13. płuca. 82. 48. mięsień piersiowy mniejszy. pęcherzyki nasienne. osteocyty. struny głosowe.37. 727. 142-147. 14. palce stóp. 130-133. 28. 50. 127. mięsień czworogłowy uda. 24. 68. 107-108. koordynacja. przewód piersiowy. 71. 12. 119. 34-35. 37.14. poziomy soli. 15. prostnica (odbytnica). 46. 40. 44. 40. 109. 119. 142-146. 56. 122. ochrzęstna. 36. 47. migdałki. 77. 134. 88. 70. 71.

118. tętno. 14. 706-770. 93. 42. 17. 95. 70. 16. 29. zastawka krętniczo-kątnicza. żebra szyjne. 31. 95. zwieracz Oddiego. 73. 109. 72-73. 70. 78. zwieracz odbytu. 127. S ścięgna prostowników. 131. trójjodotyronina (T3). 58. węzły limfatyczne. 95. 94. 14. 136. 81. 132. 27. tętnica piszczelowa. 44. 94. woda w organizmie.778. 15. 15. 27. 34. 29. 28. wyrostki sutkowate. 61. 83. 121-122. 52-53. 60. 92. 87. zagnieżdżenie. 14. 106.56. 56. 21. 17. 60. 82. 20. 62. 51. 94. układ rozrodczy. 50. tętnice krezkowe. 44. 52. żyła piszczelowa. 21. 68-69. żuchwa. 33. 106. 94. 105. węchowe komórki. ślimak. 16. 41. 28. trofoblast. 116-119. tkanka nerwowa. 35. 14. 90. tętnica łukowata. usta. tętniczki. żyła odłokciowa. 78. 56. 14. układ somatyczny. tęczówka. Z 54. 123. 107. żyły przysadki. 50. 57. 15. 89. 70. tętnica nasienna. 56. 50. wzrokowa promienistość. 90-97. słyszenie. 57. żyła szyjna. 54 . 84. zapach. 62. 36. 57. układ moczowy. #5. ścięgna. żołądź prącia. 57. 777. wydalanie. tyroksyna. 16. zatoka wieńcowa. tętnica języka. zgięcie śledzionowe. 47. zapalenie oskrzeli. 88. 41. zastawki tętnicy płucnej. 94. układ oddechowy. śródręczc. 120. 95. 34. ucho. 142. zawroty głowy. 32. 106. 33. 61. 33. 84. 94. tętnice biodrowe. 89. 78. #0. 95. 50. 36. 113. 16. 87. 133. 106-108. 142. W śluz. 727. witaminy. 18. żółć. ścięgno piętowe (Achillesa). trawienie.96-101. 86-96. 31. 72. 87. uczucia a zapach. tętnice. 98. 20. 95. włókna zmysłowe. 32. 29. 14. śledziona. 57. zastawka trójdzielna. tłuszcze. trzeszczenia. 103. worek mosznowy. 104. tętnica udowa. szpik kostny. żyła nerkowa. wędzidełko języka. 87. 95. żyła odpiszczelowa. 40. 14. 87. 118. 16. zgięcie wątrobowe. 130. 41. 15. T węchowe pole. 94. 81. ścięgna zginaczy. 94. 43. trąbka słuchowa Eustachiusza. 118. 87. 116. 17. 74-75. 67. 33. 118. śródstopie. układ scrcowo-naczyniowy. usta. synaptyczna szczelina. ucho. wzrok. żyła płucna. 90-91. 52. wzrokowy nerw. zęby. wargi. 107. system wydalniczy. 137. węchowa opuszka. 33. 58. 123. 75. 16. 75. 44. 72-73. 82.81. 21. 87. tarcza nerwu wzrokowego. 50. 82. 62. 36. 37. żyły. 57. zastawka mitralna. utrzymanie równowagi. tętnica płucna. 87. 33. wole endemiczne. 50-53. tetrajodotyronina (T4). 50-53. tętnica wątrobowa. węchowy nerw. układ mięśniowy. 21. 737. 31. włókna kolagenowe. 89. żyła odstrzałkowa. żyły krezkowe. 75. 41. 97. 57. 125. 42-65. źrenica. 103. 113. 95. 93. 23. włos.77. 88. tlen. 51. 90-97. 14. 51. zakończenia nerwowe. 33. 13. 90. 103-105. twardówka.56. 54. układ limbiczny. 16. 702. 90-91. 119. ślinianka podżuchwowa. tyrozyna. 87. 94. 57. 40. śródchłonka. 55. trzustkowe soki. wysepki Langerhansa. 95. 58. zapłodnienie. 51. ustna część gardła. 31-32.51. 16. 71. 705. 87. 57. 60. 75. 61. uczucia a hormony. tętnica ramienna. 72. zwieracz odźwiernika. trucizny. 16. 98. 85. 57. zatoki. 706. 52. tętnica szyjna. 41. 147. 707. 95. 56. 87. zatoka klinowa. 94. 22-32. 59. tętnica podobojczykowa. 74. 68. 104. synapsy. 43. 132-133. 107. 94. 93. testosteron. 72. widzenie. 83. żołądek 75. warstwa Bowmana. śluzówka macicy.78-85. ż . 11. 142. 116. 87. 709. 60. 90. 127. 106-110. 47. 87. 727. 54. żyły wątrobowe. 54. 126. żebra. 55. torebka Bowmana. 16. zwoje. 56. 41. wzrokowe skrzyżowanie. 120-129. 62. tchawica.156/INDEKS strzałka. 75. 52-53. 81. 772. 38. worek owodni. 777. wątroba. 41. 81. 106. wyrostek robaczkowy. 61. 121. 66 . wzrokowa droga. 58. 118-119. 24. 117. zapalenie pochewki ścięgna. 23. 94. 107. 90-91. żyła podkolanowa. 54. zapalenie okrężnicy. 89. zęby mądrości. żyły biodrowe. 46. urobilinogen. żylaki. 80. 87. wzgórek łonowy. tętnice przysadki. 73. szkielet. zastawki aorty. 122. 43. 35. 16. 142. układ limfatyczny. 63. 112. zapalenie opłucnej. 87. 124. 34-35. 95. więzadło pierścieniowate. 104. 74. 70. 63. 111. 95. 16. 55. żyła podobojczykowa. 67. 143. 54. 95. strzemiączko. 57-58. zęby mleczne. 777. 36-40. 106. 123. 54-56. zapalenie płuc. trzustka. 87. 71. 57. 94. system nerwowy. żyła wrotna. 113. U ucho. 94. 40. żyła główna. 14. tętnice wieńcowe. 117. węzeł Ranviera. 98. 94. 104. 26. tętnica śledzionowa. 48. 103. trzon kości długiej. 90-91. 44. 56. 125. 15. 108-110. trzustkowy przewód. 95. 103. 103. 116. 54 . 130-147. 90. 52. 50. włosowe mieszki. żyła udowa. 57. wzgórze. 95. 131. mowa. 89. 82. włókna elastyczne. więzadła. 109. 72:?. 92. 55. 55. 102-119. węglowodany. 71. 727. tętnica nerkowa. 107. 40. 55. 81. sznur pępkowy. szczęka. zastawki serca. 12. 23. 33. utkanie tkanki włóknistej. 103. ślinianka podjęzykowa. 118. żucie. 95. 110. system trawienny. tkanka łączna. 87. 79. ślina. 52-53. tarczyca. 144. 109. 113. 95. 20. 121-122. żyła nasienna. 48. 117-119. włókna ruchowe. 33. 72. system endokrynny (wewnątrzwydzielniczy). 26. 47. tętnica podstawna. 7J6. 112. 68. 118. 24. 121. 125.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful