ATLAS ANATOMII

DR N. MED. TREYOR WESTON

bpis treści
WSTĘP Rozdział 1 BUDOWA CIAŁA Narządy wewnętrzne Układy organizmu Błony Komórki i chromosomy Metabolizm Homeostaza Rozdział 2 UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Kości i chrząstka Stawy i więzadła Skóra Rozdział 3 UKŁAD MIĘŚNIOWY Mięśnie Ścięgna Rozdział 4 UKŁAD NERWOWY Komórki nerwowe Obwodowy układ nerwowy Ośrodkowy układ nerwowy Ucho Receptory węchowe i smakowe Receptory dotykowe Mowa L Koordynacja ruchów
I|L f Rozdział 5
Oko 10

Rozdział 6 UKŁAD ODDECHOWY Nos Gardło Płuca Oddychanie Rozdział 7 UKŁAD KRWIONOŚNY Krew Serce Naczynia krwionośne Krążenie krwi Rozdział 8 UKŁAD LIMFATYCZNY Naczynia limfatyczne Tkanki i narządy Rozdział 9 UKŁAD TRAWIENNY Trawienie Jama ustna Przełyk i żołądek Jelito cienkie Wątroba Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Wydalanie Jelito grube Nerki Pęcherz moczowy Gruczoły potowe Rozdział 11 UKŁAD ROZRODCZY Narządy rozrodcze Menstruacja Zapłodnienie i rozmnażanie SŁOWNIK INDEKS

80 82 84

78 79

12 13 16 17 18 20 21 22 23 30 33
36 37 41

86 87 90 92 94 96 97 98

102 103 106 111 113 116 120 121 123 126 128 129 130 131 140 142 148 154

42 43 44 46 50 54 57 60 61 64

1

UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Hormony Gruczoły dokrewne

66 67 70

Wstęp

W czasach współczesnych w znacznym stopniu wzrasta ludzka wiedza o działaniu komputerów czy też budowie samochodów, w mniejszym zaś o procesach zachodzących w ich organizmach. Prawie każdy z nas zdobył wykształcenie, które pozwala pracować na swoje utrzymanie. Umiemy także miło i sensownie spędzać wolny czas. Dlatego tym bardziej zaskakujący jest fakt, jak niewielu z nas zna zasady funkcjonowania własnego organizmu lub potrafi określić rodzaj występujących w nim zaburzeń. Taki stan rzeczy jest nie tylko zadziwiający, ale i niepokojący. Dzisiaj częściej niż kiedykolwiek nasze zdrowie (a może nawet życie) spoczywa w naszych rękach. Możliwości lekarzy są nieporównywalnie większe niż kilka lat temu, lecz ich działanie będzie skuteczne tylko wtedy, gdy pacjenci będą dysponowali podstawową wiedzą dotyczącą funkcjonowania poszczególnych części ciała. Dzięki znajomości własnego organizmu można szybko rozpoznać stan chorobowy i zasięgnąć fachowej porady. Głównym celem ATLASU ANATOMII jest wprowadzenie w medyczne zagadnienia, ale przede wszystkim poprawienie stanu wiedzy w tej dziedzinie. Książka ta powinna znaleźć się w domu każdej odpowiedzialnej osoby, która dba nie tylko o zdrowie własne, ale także o zdrowie najbliższych. Opublikowanie ATLASU ANATOMII r zbiegło się w czasie ze wzrastającym zainteresowaniem społeczeństwa zaV gadnieniami medycznymi. Zaczyna ono dostrzegać, jak istotna jest relacja pomiędzy lekarzem a pacjentem. Ich współpraca przyniesie najlepsze rezultaty tylko wtedy, gdy pacjent będzie miał podstawy wiedzy medycznej. ATLAS ANATOMII to nie tylko cenny

lecz bez zbędnych uproszczeń. by zadowolić najbardziej wybrednego odbiorcę. /? /• Trevor Weston. Na sukces wydawniczy ATLASU ANATOMII wpłynął między innymi fakt.informator w rodzinnej bibliotece. Książka ta może być także wykorzystana w szkołach. Zastosowana terminologia odpowiada tej. że bardzo złożone procesy są opisane w taki sposób. ale także zagadnienia fizjologiczne dotyczące funkcjonowania różnych części ludzkiego ciała. Wiedza w niej zawarta jest wyczerpująca. jaką posługują się lekarze i pielęgniarki. kiedy jako student medycyny zacząłem odkrywać nieznany. Kolejną rzeczą wartą podkreślenia są wspaniałe ilustracje ludzkiego ciała. Poznawanie tej dziedziny wiedzy jest jak niekończąca się podróż. doktor nauk medycznych . jakie ogarnęło mnie. podczas której ciągle ogarnia nas zdumienie i oczarowanie". Jednocześnie podane fakty są tak opracowane. W taką wędrówkę możemy wyruszyć teraz w towarzystwie tej książki. aby czytelnik nie zgubił się w gąszczu fachowych pojęć. gdyż obejmuje swoim zakresem nie tylko anatomię. Każda z nich to małe dzieło sztuki dokonale uzupełniające opisywaną strukturę ludzkiego organizmu. „Dobrze pamiętam zafascynowanie. wspaniały świat ludzkiego wnętrza.

serce i płuca.Rozdział 1 Anatomia człowieka zajmuje się budową wielu zróżnicowanych narządów. która oddziela ją od jamy brzusznej. a także od mikroskopijnych komórek. m.in. Narządy danego układu współpracują z towarzyszącymi im strukturami i pełnią w organizmie określoną funkcję. Zdrowie człowieka i zachowanie wewnętrznej równowagi jego organizmu w ciągle zmieniających się warunkach zależy od wszystkich układów. BUDO W A CIAŁA Krtań Żyta szyjna wewnętrzna Opłucna Prawe ptuco Serce Żebro Jama klatki piersiowej rozciąga się od podstawy szyi aż po przeponę. Mostek Przepona Przełyk . które są podstawowymi składnikami tkanek i narządów. Większość z nich może być zgrupowana w różne układy. Żebra chronią przed uszkodzeniami narządy klatki piersiowej.

jaką spełnia on w organizmie. przez który przechodzi rdzeń kręgowy dający podstawę dla pnia mózgu. Budowa określonego narządu czy też układu w dużej mierze zależy od funkcji. które znajdują się w trzech dużych jamach ciała: w czaszce. Naukę anatomii trzeba więc rozpocząć od przyjrzenia się poszczególnym elementom ludzkiego organizmu. Oskrzeliki Kora mózgowa (zewnętrzna warstwa mózg . Wynika z tego. Anatomia zajmuje się opisem poszczególnych części ciała i ich miejscem w organizmie. np. Przed przystąpieniem do szczegółów należy zwrócić uwagę na główne narządy. Skóra Czaszka (kość) |—<ręg i Kręgi szyjne Jszczytowyl I—obrotowy . nie sposób pominąć roli. W dolnej części czaszki znajduje się otwór wielki. która odpowiada na pytanie. jak dane elementy funkcjonują.BUDOWA CIAŁA/13 Narządy wewnętrzne Ludzki organizm jest niezwykle złożoną strukturą. jaką odgrywa . żołądka. Opisując budowę jakiegoś narządu. które są chronione przez powłokę zwaną oponą twardą (poniżej). że anatomia i fizjologia są z sobą ściśle powiązane. Określony narząd stanowi różniącą się od pozostałych jednostkę. Rozszerzeniem anatomii jest fizjologia. zbudowaną z różnych tkanek i spełniającą specyficzne funkcje.w tym przypadku będzie to trawienie pokarmu.Tchawica Rdzeń kręgowy Grasica Naczynia krwionośne płucne Oskrzele płatowe Jamę czaszki wypełniają delikatne tkanki mózgu. klatce piersiowej i brzuchu.

Krew z organizmu dostaje się do serca przez jego prawy przedsionek. Z płuc krew bogata w tlen wraca do lewego przedsionka. Z lewej komory jest tłoczona do aorty. 4 . Chronią go kości czaszki oraz otaczająca go niezwykle mocna błona zwana oponą twardą. Tu znajdują się prawie wszystkie narządy płciowe żeńskie. jest miejscem przejścia rdzenia kręgowego. natomiast dwutlenek węgla. W górnej części klatki piersiowej przed tchawicą znajduje się gruczoł zwany grasicą. z którego wpływa do lewej komory.jamy powietrzne. Od tyłu ogranicza ją kręgosłup.14/BUDOWA CIAŁA Podstawową funkcją tych narządów jest dostarczanie tlenu z powietrza do tkanek. będącej główną tętnicą ciała. jest z niej wydalany i wydychany do atmosfery. zwane zatokami obocznymi nosa. Szczęki zazwyczaj są rozpatrywane jako oddzielne struktury. będący zbędnym produktem procesów zachodzących w organizmie. Serce jest położone z przodu. opartego na kostnym rusztowaniu utworzonym przez żebra. Żebra są zlokalizowane tuż pod powierzchnią skóry klatki piersiowej i warstwą mięśni powierzchownych. Przez te najmniejsze kanaliki powietrze jest przenoszone do pęcherzyków płucnych. która z klatki piersiowej przechodzi do szyi. Podrażnienie opłucnej powoduje stan zapalny . pomiędzy dwoma płucami. w której znajduje się mózg. Dzięki możliwościom rozszerzania się ścian klatki piersiowej przy skurczu mięśni wdechowych i następnie biernego ich powrotu do położenia wyjściowego powietrze jest zasysane i wypychane na zewnątrz poprzez tchawicę. Wnętrze klatki piersiowej w większości wypełniają płuca . W późniejszym okresie stopniowo zanika. w środku której znajdują się najważniejsze narządy ciała: płuca i serce.prawe i lewe. zwany otworem wielkim. W podstawie czaszki znajduje się szereg otworów. Czaszka zawiera też mniejsze przestrzenie. i znacznie mniejsze od niej . Tlen z powietrza przedostaje się do krwi. a następnie przez prawą komorę jest przepompowywana do płuc. przez który pokarm przedostaje się z jamy ustnej i gardła do żołądka położonego tuż pod przeponą.zapalenie opłucnej. gdzie następuje wymiana gazów. Jama klatki piersiowej Klatka piersiowa jest konstrukcją kostną. Oprócz serca i płuc w klatce piersiowej znajduje się przełyk. miesiącem życia błony stopniowo są zastępowane tkanką kostną. aż ostatecznie czaszka stanie się sztywna. a od góry przepona. Jama czaszki Mózg składa się z delikatnej. Jama brzuszna Brzuch to największa jama w organizmie. Oskrzele każdego płuca rozgałęzia się następnie w kształcie gałęzi drzewa. Jama klatki piersiowej jest częściowo wyścielona błoną zwaną opłucną.przepona oddziela zawartość klatki piersiowej od brzucha. Największy z nich. galaretowatej substancji. tętnice i żyły. które łączą się z tchawicą za pomocą oskrzeli. Układ żeber kształtem przypomina dzwon całkowicie otaczający płuca i serce. Jamę czaszki niemal całkowicie wypełnia mózgowie. która jest podstawą dla oczu. nosa i ust. a 24. Ściana klatki piersiowej jest więc zbudowana z umięśnionego worka w kształcie dzwonu. oraz twarzoczaszki. Grasica rośnie do okresu dojrzewania płciowego. które umożliwiają ich przemieszczanie. Podobne błony otaczają płuca i serce. która łatwo może ulec uszkodzeniu. a gruba blaszka mięśniowa . Czaszka składa się z dwóch części: z jamy czaszki. zajmując stosunkowo niewielką powierzchnię. który jest głównym organem uczestniczącym w procesach odpornościowych ustroju. Początkowo kości czaszki są połączone błonami. Od tyłu żebra łączą się z kręgosłupem. Należy zwrócić uwagę na rozmiary macicy w stosunku do wątroby. która rozciąga się od przepony aż po okolice pachwinowe. Pomiędzy żebrami znajdują się warstwy mięśni międzyżebrowych. jak jama nosowa. Proces ten jest niezbędny dla funkcjonowania organizmu. Pomiędzy 18. kiedy to może sięgać nawet do przepony. którego rozwój wpływa na jej kształt. i otoczone dwuwarstwowym workiem zwanym osierdziem. przez które przechodzą nerwy. W przypadku urazu mózgu i wystąpienia obrzęku okrywająca od zewnątrz tkanka kostna poprzez ucisk może spowodować dalsze jego uszkodzenie. a jej tkanka limfatyczna jest zastępowana tkanką tłuszczową. Przednia część jest pokryta grubą warstwą Przepona Wątroba Tętnica nerkowa Żyta nerkowa Aorta brzuszna Koniec usuniętego przewodu pokarmowego (odbytnica) Tętnica biodrowa zewnętrzna Żyła biodrowa ze' Pęcherz moczowy Wnętrze jamy brzusznej kobiety z pominięciem przewodu pokarmowego.

Otrzewna trzewna okrywa każdy organ znajdujący się wewnątrzotrzewnowo. w jamie miednicy. Utrzymanie organów wewnętrznych w stałej pozycji jest możliwe dzięki tkance. Trzecim rodzajem otrzewnej jest otrzewna krezkowa tworząca krezki mocujące narządy i doprowadzające do nich naczynia i nerwy. . które można wyczuć pod naciskiem. począwszy od żołądka. Ból może wystąpić tylko w przypadku. Ból pochodzący z otrzewnej ściennej jest łatwy do zlokalizowania. W procesie trawienia pokarm jest rozkładany na czynniki podstawowe. W pęcherzu gromadzi się mocz. za pomocą której są one przyczepione do otrzewnej ściennej błony wyściełającej jamę brzuszną. Dzięki otrzewnej poszczególne struktury wewnątrz jamy brzusznej mogą się swobodnie przemieszczać. Niepotrzebne produkty przemiany materii są usuwane z organizmu. Otrzewna trzewna nie jest tak wrażliwa. który jest wydalany na zewnątrz. a kończąc na prostnicy (czyli odbytnicy). śledzionę. Każda z nich za pomocą moczowodu jest połączona z pęcherzem. wyrostek robaczkowy. ścienną i krezkową. Prawie cały przewód pokarmowy. które mogą być absorbowane przez krew i rozprowadzane do wszystkich części ciała. Ważną rolę w procesie trawienia odgrywają gruczoły: wątroba i trzustka. W brzuchu znajduje się wiele organów ogólnie zwanych trzewiami. Z układem moczowym ściśle powiązany jest układ rozrodczy. W przypadku kobiety prawie wszystkie główne narządy płciowe mieszczą się wewnątrz brzucha. natomiast błona wyściełająca jamę brzuszną jest zwana otrzewną ścienną. W jamie brzusznej znajduje się około 7 metrów jelit. Wszystkie narządy wewnętrzne otacza ogromna sieć naczyń krwionośnych. Ze względu na bardzo silne unerwienie otrzewnej ściennej każdy uraz lub jej stan zapalny jest odczuwany w postaci ostrego bólu. zwanej krezką. Otacza wątrobę. Śledziona Siec mniejsza Aorta brzuszna Powyżej po lewej: Przekrój Zawartość jamy brzusznej Ift.BUDOWA CIAŁA/15 mięśni. Z tyłu przewodu pokarmowego są umiejscowione nerki. Niewiarygodne wydaje się. natomiast ból z otrzewnej trzewnej ma charakter rozlany i trudno ustalić miejsce. znajduje się wewnątrz jamy brzusznej. U mężczyzny część narządów płciowych znajduje się na zewnątrz. jelita. kiedy dojdzie do rozciągnięcia lub rozdęcia jelita. Diagram ukazuje wszystkie typy otrzewnej: trzewna. żołądek. że tak wiele ważnych organów zgrupowanych jest na stosunkowo małej powierzchni. Przepona Wątroba Aorta brzuszna Krezka jelita cienkiego Sieć większa Jelito cienkie Otrzewna trzewna Odbytnica Macica Pęcherz moczowy Spojenie łonowe Po prawej: Przekrój strzałkowy jamy brzusznej. Błona okrywająca organy nosi nazwę otrzewnej trzewnej. który znajduje się w dolnej części jamy brzusznej. pęcherzyk żółciowy. z którego pochodzi. prawie całą macicę i jajowody. a właściwie w jamie miednicy. Położenie otrzewnej Wątroba Tętnice Otrzewna trzewna Otrzewna ścienna Żyta wrotna wątroby Żyta główna dolna Nerka prawa Kręgi kręgosłupa poprzeczny jamy brzusznej ukazujący powiązania pomiędzy różnymi narządami. Funkcją układu pokarmowego jest trawienie pokarmu oraz wydalanie nie strawionych resztek.

które biorą udział w wydalaniu z organizmu zbędnych produktów przemiany materii: gruczoły potowe. Może występować w postaci luźnej. jelito cienkie. przepona Serce. kubki smakowe. cewka moczowa) oraz jelito grube. Poszczególne narządy w obrębie danego układu są zgrupowane razem nie tylko dlatego. jest tkanką pokrywającą lub też wyściełającą narządy ciała. pęcherzyk żółciowy. które je z sobą łączą Układ moczowy Mięśnie ciała . układ oddechowy. receptory węchu i dotyku). że się z sobą łączą. układ chłonny. zwana nabłonkiem. układ wydalniczy. wydalające nie strawione resztki pokarmu Męski: jądra. śledziona. jak i więzadła są przykładem zbitej tkanki łącznej. pomiędzy lub wewnątrz innych tkanek lub w postaci zbitej. migdałki. gardło. należy przyjrzeć się poszczególnym układom. nerwy Gruczoły wytwarzające hormony: przysadka mózgowa. trzustka Narządy i gruczoły. tkanka łączna. krtań. współpracują z tkanką nerwową. gruczoł krokowy. Tkanka nabłonkowa. moczowody. układ moczowy (nerki. Tkanka nerwowa jest zbudowana z komórek tworzących wypustki. gardło. rdzeń kręgowy. język. nasieniowody. chrząstki. przełyk. wątroba. macica. żołądek. Układ Kostny Główne narządy i struktury Wszystkie kości ciała. części jąder i jajników. że są zbudowane z podobnej tkanki. ale również dlatego. podobnie jak i narządów wewnętrznych. grasica. jednak żadna z nich nie przenika do jej wnętrza. Ponadto w organizmie wyróżniamy: układ kostny. układ mięśniowy. Tkanka mięśniowa ma zdolność kurczenia się. nadnercza. narządy słuchu i równowagi. żyły. które z sobą współpracują. prącie. Serce prawie w całości jest zbudowane z tkanki mięśniowej. naczynia chłonne. a każdy narząd składa się przynajmniej z jednej z nich. m. Każdy z nich jest oddzielnie omówiony w następnych rozdziałach. jajowody. dzięki czemu możliwy jest ruch całego ciała. srom Męskie i żeńskie hormony rozrodcze wpływające na rozwój płciowy oraz wtórne cechy płciowe Mięśniowy Nerwowy Wydzielania wewnętrznego Oddechowy Krążenia Limfatyczny Trawienny Wydalniczy Rozrodczy . oskrzela (kanały prowadzące do płuc). układ wewnątrzwydzielniczy i układ rozrodczy. Jednym z najbardziej znanych jest układ trawienny.: węzły chłonne. pęcherz. niewielkie obszary tkanek w jelitach Płuca. grasica Jama ustna. podtrzymuje oraz wypełnia struktury ciała. Zarówno ścięgna.niektóre z nich działają pod wpływem naszej świadomości (mięśnie szkieletowe lub prążkowane). Wiele z nich wydziela substancje takie jak hormony. przytarczyce. Inne tkanki. a czynności ciała są skoordynowane. naczynia włosowate.in. która obejmuje kości i ścięgna. krew Narządy biorące udział w krążeniu limfy oraz czynnościach obronnych organizmu. łączy. skórę. układ krążenia. Tkanka nerwowa jest spotykana tylko w obrębie układu nerwowego. takie jak np. nos. narządy zmysłów (oczy. inne pracują niezależnie od naszej woli (mięśnie gładkie) Mózg. tętnice. gruczoły ślinowe. grudki chłonne. tarczyca. Określony układ stanowi zgrupowanie organów. zęby. Wyróżniamy cztery główne rodzaje tkanek. trzustka. pochwa. Dzięki tej tkance zapewniona jest szybka komunikacja i kontrola. cewka moczowa. w jaki sposób różne narządy są z sobą powiązane. gruczoły opuszkowo-cowkowe Żeński: jajniki. pęcherzyki nasienne. tchawica. Tkanka łączna.Układy organizmu Aby zrozumieć. stawy i więzadła.

skąd po odkaszleniu są usuwane na zewnątrz organizmu. Rzęski. Powierzchnię stawów i ścięgien pokrywają błony maziowe. Wśród wielu jego funkcji jest również zwalczanie infekcji (zawiera przeciwciała spełniające funkcję ochronną). Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca macicę umożliwia odżywianie i rozwój zarodka. Błony maziowe występują w obrębie ruchomych stawów. Wyróżniamy pięć głównych typów błon. zwłaszcza te wyściełające drogi oddechowe. nozdrzach i w przewodzie pokarmowym. Macica jest wyścielona śluzówką.BUDOWA CIAŁA /17 Błony Błony są warstwami tkanek. . a także utrzymywanie wilgoci w naszych gardłach. Opony (kolor pomarańczowy) okrywają delikatną tkankę mózgu i oddzielają go od twardych kości czaszki. Błony surowicze okrywają narządy klatki piersiowej i brzucha. błony śluzowe posiadają wyspecjalizowane komórki. który jest wypełniony płynem. W jamie klatki piersiowej spotykamy dwie błony surowicze. Rzęski (kolor czerwony) zapobiegają przedostaniu się zanieczyszczeń do płuc. przesuwają zanieczyszczenia (np. przewodu pokarmowego. Błony surowicze otaczają narządy klatki piersiowej i brzucha. które pokrywają. Każda z milionów komórek budujących nasze ciało. Ścięgna. Błony wyściełające jelita są pofałdowane w kształcie palczastych wypustek. które znajdują się w ich wnętrzu. Wszystkie narządy jamy brzusznej okrywa błona surowicza otrzewna. Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca torebkę stawową wydziela płyn. które łączą mięśnie z kością. W pierwszej fazie życia każdego organizmu błony spełniają specyficzną funkcję. który smaruje stawy i ułatwia ich ruch. która każdego miesiąca ulega złuszczeniu i wydaleniu podczas menstruacji. Worek owodniowy wraz z łożyskiem zostaje wydalony na zewnątrz tuż po urodzeniu dziecka. W płynnym środowisku płód jest znacznie mniej narażony na uszkodzenia. a także mikroskopijnie małe organelle. Błona śluzowa wyścieła drogi oddechowe. zapobiega tarciu pomiędzy płucami a żebrami. wykonując ruch w jedną stronę. Błona surowicza. które wydzielają śluz. kurz) w kierunku gardła. będące mocnymi pasmami tkanek. Niektóre błony śluzowe. Płód rozwijający się w macicy jest otoczony błoniastym workiem. wyściełają lub też oddzielają struktury organizmu. Mózg i rdzeń kręgowy okrywa specjalny rodzaj błon zwanych oponami. chroniąc je przed chorobami oraz zmniejszając tarcie pomiędzy sąsiednimi organami. Kosmki błony śluzowej wyściełającej jelito cienkie (kolor różowy) zwiększają powierzchnię wchłaniania składników pokarmowych. Jak sama nazwa wskazuje. zwana opłucną (kolor purpurowy). Błony śluzowe są spotykane również w układzie rozrodczym. zwanym workiem owodniowym. które znacznie zwiększają powierzchnię wchłaniania składników odżywczych. Błony śluzowe wyściełają głównie wnętrza kanałów. posiadają pochewkę zbudowaną z błony maziowej. są otoczone lub przedzielone jakimś typem błon. np. mają komórki zaopatrzone w włosowate rzęski. zwanych kosmkami. mają kształt woreczków wypełnionych płynem maziowym.

które spełniają rolę ich wewnętrznego „szkieletu". Każdy chromosom posiada tysiące genów. Wszystkie komórki organizmu. Średnica tych mikroskopijnych struktur wynosi średnio jedną setną milimetra. Proces podziału komórki. kręcone lub proste włosy. hormony). Komórki mięśniowe są długie i wąskie. kształtem oraz strukturą w zależności od funkcji. a informacja jest przekazywana z jednego pokolenia na drugie. W jamie nosowej rzęski te wychwytują cząsteczki kurzu. Zapłodnione jajeczko ulega takim podziałom. Potrafią również poruszać się w tę samą stronę. co w konsekwencji daje możliwość powstania dorosłego organizmu. a także komórek rozrodczych (jajeczka i plemniki) zawierających połowę materiału genetycznego. a koliste komórki trzustki produkują hormon zwany insuliną. Dzięki temu komórki ulegają podwojeniu. czy ktoś ma piwne. zostają rozpuszczone w tłuszczach lub też przechodzą przez porowatą. Błona komórkowa jest porowata i składa się z trzech warstw: białka. które są także długie i wąskie. urodzi się dziewczynka. czy niebieskie oczy. Okrągłe. będące systemem błon wypełniających cytoplazmę. jaką spełniają. Żadna komórka nie jest w stanie sama funkcjonować poza organizmem (z wyjątkiem sztucznej hodowli w laboratoryjnych warunkach). ma również możliwości replikacyjne. pomimo różnic w funkcjonowaniu. Chromosomy ojca determinują płeć. które tracą chromosomy w końcowej fazie procesu ich formowania. który wchodzi w skład chromosomów. Ich funkcją jest przyspieszanie reakcji chemicznych. Błony niektórych komórek są zaopatrzone we włoskowate rzęski. Podział komórki DNA zawarty w chromosomach oprócz tego. Białka są niezbędne jako materiał budulcowy. dzięki czemu organizm może się poruszać. Substancje wytworzone przez komórkę. chromosomy stają się krótsze oraz grubsze. mogą więc unosić substancje w określonym kierunku. W chwili zbliżania się podziału. Chromosomy komórki. która nie ulega podziałowi. Cytoplazma wszystkich komórek zawiera mikroskopijne organy . Każda jest otoczona błoną.galaretowata substancja w której są zawieszone drobne struktury zwane organellami Mitochondriumwytwarza energię na potrzeby komórki Reticulum endoplazmatyczne . półprzepuszczalną błonę. zwanym kwasem dezoksyrybonukleinowym (DNA). a drugi od ojca. Gen zawiera informację dotyczącą syntezy określonego białka. W zależności od ich kształtu wyróżniamy chromosomy X i Y. Zawierają enzymy. które przedostają się do wnętrza lub na zewnątrz komórki. Jajeczko zawiera tylko chromosom X. Z wyjątkiem dojrzałych czerwonych krwinek. Najwięcej mitochondriów występuje w komórkach mięśniowych. W wyniku połączenia jajeczka z plemnikiem zawierającym chromosom Y urodzi się chłopiec. dzięki czemu w chwili zapłodnienia nowy osobnik będzie miał właściwą ich liczbę.system kanalików pomiędzy jądrem a ścianą komórki Rybosom . każda komórka człowieka ma 46 chromosomów zgrupowanych w 23 pary. W cytoplazmie znajdują się również mikroskopijne lizosomy. dzięki którym wykorzystują obecne w komórce składniki pokarmowe. zachodzą liczne procesy chemiczne. Jest wiele komórek nerwowych. Każda potowa przesuwa się do przeciwległego krańca komórki. Wiele komórek ma całą sieć drobnych kanalików. Zużyte komórki są zastępowane nowymi. uwidaczniają się jako parzyste struktury. normalną albo albinotyczną skórę. Mają zdolność kurczenia się i rozkurczania. W końcowym etapie podziałowi ulega cytoplazma i formują się błony dwóch Budowa komórki Cytoplazma . a potrzebne w innej części organizmu (np.Komórki i chromosomy Ciało każdego dorosłego osobnika jest zbudowane z ponad stu milionów komórek. Substancje. Stanowią także część enzymów aktywizujących procesy chemiczne oraz biorą udział w wytwarzaniu złożonych cząstek. zawierającej od 70 do 80 procent wody. które następnie rozdzielają się. Dane białko może mieć niewielki wpływ na komórkę. Organelle kontrolują syntezę białek koniecznych do życia wszystkich komórek. Znajduje się w niej również wiele drobnych struktur zwanych organellami. W cytoplazmie. Męskie komórki rozrodcze posiadają chromosom X albo Y. Komórki rozrodcze (jajeczka i plemniki) mają tylko połowę liczby chromosomów. są zbudowane w podobny sposób. ale ich rola polega na przekazywaniu impulsów. Komórki organizmu różnią się rozmiarem. Każda z nich spełnia odmienną i ważną funkcję. tłuszczu i białka.wytwarza białka na potrzeby komórki Lizosom gromadzi enzymy Jąderkowytwarza białka niezbędne do podziału komórki Jądro-zawiera informacje genetyczne (w chromosomach) Błona jądrowa Pory-umożliwiają przenikanie substancji do wnętrza i na zewnątrz komórki Błona komórkowa .mitochondria. Wzdłuż reticulum są rozsiane sferyczne struktury zwane rybosomami. Chromosomy Każde jądro komórkowe zawiera informacje genetyczne zakodowane w związku chemicznym. Jeden chromosom z każdej pary pochodzi od matki. Jednak od jednego białka może zależeć. Ich zadaniem jest przetwarzanie tlenu i składników pokarmowych w energię niezbędną do wszystkich procesów zachodzących w komórce. takich jak hormony. gromadzą się w strukturach zwanych aparatami Golgiego. w czasie którego następuje jej podwojenie. w której osadzone jest jądro posiadające chromosomy. Geny wpływają na kształtowanie nowego organizmu ludzkiego już od momentu zapłodnienia. są niewidoczne. Jeżeli plemnik zawierający chromosom X zapłodni jajeczko z chromosomem X. czerwone krwinki transportują tlen i dwutlenek węgla. a jej wnętrze wypełnia galaretowata substancja zwana cytoplazmą. Mitochondria produkują energię dzięki kompleksom białkowym enzymom. że zawiera kod genetyczny. Wszystkie komórki zawierają reticulum endoplazmatyczne. podobnie jak i na złożoną strukturę organizmu. Najwięcej lizosomów mają komórki wątroby. jest nazywany mitozą.

nie mają możliwości replikacji. Ilustracja (po prawej) przedstawia szczegółową budowę chromosomu. posiada jedyną w swoim rodzaju strukturę kodu genetycznego. Każda z nich posiada właściwą liczbę chromosomów. z wyjątkiem bliźniaków jednojajowych.zwanego mejozą. W procesie mitozy (dolna sekwencja) pary chromosomów dzielą się na dwie identyczne części. Wymiana materiału genetycznego. Następnie układają się w pary w taki sposób. Druga połowa zostaje uzupełniona w chwili zapłodnienia. że chromosom ojca znajduje się obok chromosomu matki. Po spleceniu się z sobą następuje kolejny ich podział. że dzieci nie są całkowicie podobne do swoich rodziców. Komórki zawierające połowę liczby chromosomów powstają w wyniku innego podziału . ' Chromosomy w jądrze Struktura chromosomu zbudowanego ze splątanych nici DNA chromosomu w znacznym powiększeniu nowo powstałych komórek. Każde z nich. Zawierają one połowę informacji genetycznej koniecznej do powstania nowego organizmu. Nowo powstałe komórki ulegają jeszcze jednemu podziałowi. która następuje w czasie mejozy. Odcinki DNA są zwane genami. w tym te. sprawia. Codziennie wiele komórek zamiera. dając komórki rozrodcze zawierające połowę właściwej człowiekowi liczby chromosomów (23). następnie połowy przemieszczają się do przeciwległych końców komórki. Komórki nerwowe. Następuje podział i chromosomy odsuwają się od siebie. ale dzięki procesowi mitozy są one zastępowane innymi.BUDOWA CIAŁA/19 Najbardziej istotne różnice pomiędzy dwoma typami podziału komórki są przedstawione powyżej w dużym powiększeniu. dając nowe komórki rozrodcze. W pierwszym etapie mejozy chromosomy ulegają pogrubieniu i podziałowi. podobnie jak w mitozie. W zależności od typu komórki podziały następują z różnym natężeniem. z których zbudowany jest mózg. W wyniku równego podziału każda nowa komórka zawiera kompletną informację genetyczną niezbędną przy powielaniu się czy zastępowaniu istniejących komórek organizmu. \ Pojedyncza nić DNA . układają się w pary i splatają. W czasie mejozy (sekwencja górna) chromosomy ulegają podwojeniu. Każdy nowy chromosom posiada zarówno geny ojca. Każdy z genów _ zawiera informację o budowie białka naskórka i krwi ulegają całkowitej wymianie kilka razy w roku. Komórki wątroby. jak i matki.

Potencjał uwolniony w czasie tego procesu jest tymczasowo gromadzony w postaci wysokoenergetycznego związku ATP. w wyniku których jest możliwe jego funkcjonowanie. Metabolizm to wszystkie reakcje chemiczne zachodzące wewnątrz organizmu. reprodukcji lub w procesach obronnych przeciwko infekcjom i chorobom. dzięki czemu niezbędne substancje stają się dostępne dla komórek. a także reprodukcja. fruktoza i galaktoza. są skutecznie stymulowane przez enzymy i hormony. cząsteczki tłuszczu są rozkładane na glicerol i kwasy tłuszczowe. lecz uzupełniające się procesy katabolizm i anabolizm. a także wielu zbędnych produktów. np. Cukry najpierw są transportowane do wątroby. Najczęściej spotykane cukry proste. Insulina jest niezbędnym hormonem umożliwiającym komórkom absorbowanie i rozkład glukozy. nazywana jest cukrzycą. Nadmierne wydatkowanie energii objawia się utratą wagi ciała. które umożliwiają normalne funkcjonowanie naszego organizmu. Przyczyną wielu zakłóceń metabolizmu jest niedobór enzymów. które następnie oddzielnie ulegają procesom katabolizmu. W wyniku tego powstaje energia umożliwiająca poruszanie się mięśni. to: glukoza.l U. martwych komórek lub tkanek. Zaburzenia w produkcji hormonów to kolejna często spotykana przyczyna nieprawidłowości w procesach metabolicznych. Składniki pokarmowe przyswojone przez organizm i zgromadzone w postaci energii są wykorzystywane podczas wzrostu. wzrost. \u . która wytwarza zbyt małe ilości insuliny. U rozwijającego się dziecka lub nastolatka potencjał pochodzący z rozkładu pokarmu zostaje całkowicie wykorzystany do procesów wzrostu. przy czym. Anabolizm obejmuje procesy budowy. strona 104).Metabolizm Złożone procesy. W wątrobie glicerol zostaje przekształcony w glukozę i w ten sposób wkracza na drogę metabolizmu tego cukru. a także enzymy. Sposoby wykorzystania pokarmu przez organizm iałka QQ Węglowodany W procesach metabolizmu z każdego pokarmu powstają produkty. Hormony z kolei są odpowiedzialne za przebieg wzrostu czy wykorzystanie zapasów energii. gdzie fruktoza i galaktoza ulegają przekształceniu w glukozę (zobacz Rozdział 9. które muszą być wydalona. jakie otrzymujemy z pożywienia. Katabolizm polega na rozkładzie węglowodanów. które aktywizują każdy proces metaboliczny zachodzący w komórce. Komórki uzyskują energię z rozkładu glukozy na substancję zwaną kwasem pirogronowym. Białka zawarte w diecie są rozkładane na aminokwasy. tłuszczów i białek. Enzym wpływa na chemiczną konwersję. konieczne do procesu wzrostu. Rozkład węglowodanów Energia jest niezbędna do życia. W przypadku dostarczania organizmowi małej ilości węglowodanów jako źródło energii mogą być wykorzystane tłuszcze i białka. Niewydolność trzustki. Znaczna jej część pochodzi z rozkładu złożonych węglowodanów (występujących w takich produktach. część jest tracona w postaci ciepła. Kiedy węglowodanowe zapasy energii wyczerpią się. Rozkład tłuszczów i białek Tłuszcze i białka stanowią ważną część spożywanego pokarmu. W przypadku dorosłego człowieka nie wykorzystana energia powoduje odkładanie się tłuszczu. W. Na metabolizm składają się całkowicie odmienne. jak chleb. W rezultacie może dojść do akumulacji szkodliwych dla organizmu substancji. ziemniaki) na cukry proste.koi 1 v^lh.

Homeostaza jest zatem stanem koordynacji utrzymującym normalne funkcjonowanie organizmu do chwili. właściwości płynu zewnątrzkomórkowego muszą być stałe. Wiele procesów organizmu reguluje mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego. Niektóre tkanki. spełniający określoną funkcję. jelit. Pojawia się uczucie pragnienia. Obydwa układy są ściśle powiązane. Kieruje on w sposób Kiedy nastąpi odwodnienie organizmu. podwzgórze odnotowuje zmianę poziomu wody we krwi. Efekty jego działania są jednak trwalsze. Podatność organizmu na grypę w znacznym stopniu zależy od jego odporności. tylko 25 procent. Jest to warunek zachowania zdrowia w nieustannie zmieniającym się środowisku. płuc. W przypadku ataku choroby organizm jest osłabiony i nie może się bronić. Polega on na tym. Podwzgórze pobudza tylny płat przysadki mózgowej. Woda jest podstawowym składnikiem krwi (80 procent). Odpowiednie mechanizmy sygnalizują ubytek i potrzebę uzupełnienia niedoboru. istota szara mózgu. Stan homeostazy łatwiej jest wytłumaczyć. od razu ulega zarażeniu. W przeciwieństwie do centralnego ogrzewania organizm jest wyposażony w system bezpieczeństwa. który hamuje utratę soli. Efekt końcowy ogranicza lub hamuje specyficzny proces i w ten sposób zachowana jest kontrola. mają wyższą zawartość wody (do 85 procent). Jeżeli poziom wody we krwi w stosunku do zawartości soli i innych substancji obniży się. Układ nerwowy i wewnętrznego wydzielania pełnią najważniejszą rolę w procesach kontrolnych. BUDOWA CIAŁA/21 Układ limbiczny Sklepienie Nadnercze Nerka Pęcherz moczowy - niezależny pracą serca. dzięki mechanizmom adaptacyjnym i odpornościowym. że kilka różnych mechanizmów wykonuje podobne zadania. Zawartość wody w organizmie wynosi 70 procent. jak np. ogólny system odpowiedzialny za prawidłowe funkcjonowanie naszego organizmu. a czas ich trwania zależy od sytuacji. Ilość wody. W utrzymaniu stanu homeostazy szczególne znaczenie odgrywa autonomiczny system nerwowy. Dostarczenie organizmowi wody w ilości gaszącej pragnienie uzupełnia jej zapas. W pewnych okolicznościach poziom wody w organizmie ulega zmniejszeniu. żołądka. Rezultatem zaburzenia równowagi jest stan chorobowy. obwód elektryczny termostatu zamyka się. Przykładem takich zjawisk jest termostat normujący pracę systemu ogrzewania. Tak zwane podwzgórze kieruje autonomicznym sys- temem nerwowym. Stan takiej równowagi jest określany jako homeostaza. może zwalczyć chorobę. Wszystkie komórki ciała znajdują się w środowisku płynnym. narządów rozrodczych. Rozpoczyna się wydzielanie hormonów hamujących wydalanie wody przez nerki (zobacz strona 126) i pojawia się powiązane z tym uczucie pragnienia. zależy od poziomu ubytku.Homeostaza W celu utrzymania wewnętrznej równowagi organizm ludzki wymaga ciągłego nadzoru. Płyn dostarcza im składników pokarmowych oraz odprowadza zbędne produkty. Aby komórki mogły prawidłowo funkcjonować. pęcherza moczowego. Powoduje on zmniejszenie wydalania wody przez nerki i pęcherz moczowy. Układ wewnętrznego wydzielania znacznie wolniej reaguje na określoną sytuację. Określone komórki nerwowe tego gruczołu reagują na zawartość wody we krwi. inne. Reakcje autonomicznego układu nerwowego są szybkie. Podwzgórze rejestruje tę zmianę i wpływa hamująco na wytwarzanie ADH i aldosteronu. Oba układy mogą funkcjonować oddzielnie lub też współpracować. Zdrowy organizm. Zebrane w całość formują jeden. kto zetknie się z chorobą. posługując się terminami technicznymi. jaką należy wypić. Główny ośrodek kontroli powodujący uczucie pragnienia znajduje się w mózgu. Nadnercza również są pobudzane i zwiększają wytwarzanie aldosteronu. Kilka tysięcy systemów kontrolnych istniejących w organizmie człowieka reguluje właściwie wszystkie jego funkcje. który uwalnia hormon antydiuretyczny (ADH). jak warstwy odłożonego tłuszczu. Regulowanie zawartości wody w organizmie jest przykładem wykorzystania kilku systemów w celu utrzymania homeostazy. Tłumaczy to. Jeżeli temperatura w pokoju spada poniżej ustalonej wartości. Ich sposób działania jest jednak odmienny. . dlaczego nie każdy. a ich funkcjonowanie jest wzajemnie uzależnione. termostat przerywa obwód. a tym samym wody z nerek. Kiedy wymagana temperatura ustali się. kiedy działanie jednego lub kilku jego systemów ulegnie zachwianiu. aby zaspokoić potrzeby organizmu. Każdy z wielu mechanizmów wzajemnego oddziaływania środowiska na nasz organizm może być postrzegany jako oddzielny system kontroli. Powoduje to włączenie bojlera oraz pompy i obieg gorącej wody w systemie zostaje wznowiony. komórki te ulegają pobudzeniu. Z tego względu są czasem rozpatrywane jako jeden wspólny układ nerwowo-hormonalny.

a dzięki stawom i więzadłom jest bardzo mobilna. Dzięki tym przystosowaniom może pomieścić rozwijający się w okresie ciąży płód. Ciało od zewnątrz pokrywa skóra. Szkielet żeński z reguły jest mniejszy i lżejszy. jak i mężczyzna mają taką samą liczbę kości. W przypadku mężczyzny proporcje są odwrotne . zależnie od jej specyficznej funkcji. kość została zastąpiona chrząstką.Rozdział 2 Szkielet podtrzymujący ludzkie ciało jest arcydziełem architektury. ale też bierze udział w regulowaniu temperatury ciała. gdzie jest wymagana większa elastyczność. Ramiona kobiety są stosunkowo wąskie. Miednica kobiety jest szersza. UKŁADKOSTNY ISKÓRA Po prawej: Zarówno kobieta. co nadaje jej biodrom charakterystyczny kształt. Tam.ma on szerokie barki i wąskie biodra. . Budowla ta charakteryzuje się dużą wytrzymałością. Każda kość ma określony kształt. a kształtem przypomina łódź. Skóra nie tylko chroni przed uszkodzeniem wewnętrzne struktury. Jest to największy organ ludzkiego ciała. czyli około 206.

żucia czy też wyrażania emocji. Z biegiem czasu niektóre z nich zrastają się z sobą. Kości. słuchu i smaku. a w dużym stopniu redukuje wagę. która chroni delikatne narządy ciała. które nadają jej twardość i sztywność. W rezultacie takiego połączenia kość jest strukturą twardą. jednocześnie zachowując wszechstronne możliwości ruchowe. Szczęka . Proces można prześledzić na przykładzie czaszki. Rozwój kości W pierwszym etapie powstawania kości są pełne. Szkielet nowo narodzonego dziecka ma więcej kości niż dorosła osoba. nie zmieściłaby się w otworze miednicy. Poniżej: Twarz. Są połączone stawami. Prawie dwie trzecie składu kości stanowią sole mineralne. umożliwiając ruch w czasie mówienia. Rozwiązanie to (stworzone przez naturę) jest powszechnie stosowane w budownictwie. Gdyby czaszka noworodka była tak sztywna jak u dorosłego. W chwili urodzenia drobną strukturę tworzy około 350 kości. chroni delikatne narządy zmysłów z receptorami wzroku.Kości i chrząstka Szkielet przeciętnie zbudowanej dorosłej osoby składa się z około 206 kości. podobnie jak wszystkie organy ciała.zwana szpikiem miękka i delikatna. Kości tworzą strukturę. są zbudowane z komórek. Każdy z tych elementów wzmacnia swoją wytrzymałość dzięki właściwościom drugiego składnika. tworzą tkankę kostną. Pozostała część kości jest utworzona z włókien kolagenowych. Ciemiączka stopniowo zanikają po porodzie. Dzięki obecności ciemiączek pomiędzy poszczególnymi częściami czaszki noworodka może się ona dostosować do kształtu kanału porodowego. Dodatkowo szkielet jest rusztowaniem podtrzymującym całe ciało. W czasie porodu musi ona przejść przez wąski kanał. wewnętrzna . a zarazem stosunkowo elastyczną. w którym zachodzi wytwarzanie komórek krwi. Proces ten jedynie nie- UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/23 znacznie zmniejsza ich wytrzymałość. zbudowana z 14 kości. a przyczepione do nich mięśnie wprawiają układ szkieletowy w ruch. Kości te podtrzymują również mięśnie twarzy. Kości są mocne i pomimo podtrzymywania znacznych ciężarów nie ulegają złamaniom czy też deformacjom. Zewnętrzna warstwa każdej kości jest gruba i twarda. Komórki te i twarda. zbita substancja międzykomórkowa przesycona solami mineralnymi. W jamie szpikowej kości znajduje się szpik. Dopiero później w ich wnętrzu powstaje jama.

stanowiących podporę kończyn. dalszy przyrost kości na długość jest niemożliwy. U dorosłego człowieka występuje głównie w okolicach stawów. charakterystyczne dla kości tworzących twarz. Płytka wzrostowa jest zbudowana w większym stopniu z chrząstki niż z kości. która jest znacznie bardziej elastyczna. a jego klatka piersiowa jest większa. Płaski kształt powoduje. Mężczyzna ma szersze ramiona. błoniaste miejsca między kośćmi to tak zwane ciemiączka. Struktura chrząstki w obrębie całego szkieletu nie jest taka sama.gąbczasta. że spełniają rolę ochronną (jak w czaszce) lub też stanowią płaszczyzny. gdyż zwiększa ich masywność w miejscach połączeń. jak i kobieta mają taką samą liczbę żeber. do których są przyczepione mięśnie (np. które składają się na kręgosłup. Kości długie kończyn mają kształt cylindrów zawierających w środku istotę gąbczastą kości. Ostateczny kształt szkieletu zostaje uformowany w wieku około 20 lat. Jeżeli płytka wzrostowa ulegnie skostnieniu. pomiędzy którymi znajduje się trzecia warstwa . łopatki). ale również z chrząstki. Szkielet dziecka jest zbudowany nie tylko z kości. niewielka twardość oraz sprężystość. ale trwa przez całe życie. dolnych i tułowia.24/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA głównie w czasie wzrostu. Jest to proces kostnienia. czynią je lekkimi. Jest to niezmiernie ważne. Specyficzna budowa kręgów. Wraz ze wzrostem ulega ona stopniowej zamianie w kość. są takie same jak kości długich. a jednocześnie zapewnia wystarczającą powierzchnię wewnątrz dla rdzenia kręgowego. Jej budowa jest uzależniona od funkcji spełnianej w ustroju. Cecha ta ma wyjątkowo duże znaczenie w przypadku kości długich. a ich kształt zależy od spełnianej funkcji. Kości rożnokształtne najczęściej mają wygląd nieregularnej bryły. Są jednak bardziej masywne i dzięki temu posiadają duże możliwości ruchowe bez utraty wytrzymałości. Puste jamy. Środek ciała uległ jednak przesunięciu z brody na pępek. w nadgarstku. aby w okresie ciąży mogła zmieścić rosnący płód. Z tego powodu miejsca te są niewidoczne na zdjęciach rentgenowskich. gdzie zachodzą procesy wzrostu. pokrywając końce kości. jak długość jego ciała. daje im dużą wytrzymałość. W czasie rozwoju człowieka zachodzą znaczne zmiany proporcji w szkielecie. który trwa aż do zakończenia wzrostu. Kostnienie płytek wzrostowych we wszystkich kościach ludzkiego organizmu odbywa się według określonej kolejności. Kości długie kończyn mają przy swoich końcach tak zwane płytki wzrostowe. Każdy z nich spełnia określone funkcje. występujących np. Wzrost odbywa się poprzez wydłużanie kości kończyn górnych. Chrząstka Chrząstka jest jedną z tkanek. Kości płaskie są zbudowane z dwóch warstw tkanki kostnej zbitej. Proces kształtowania kości odbywa się Budowa kości długiej Naczynia krwionośne nasady kości Linia nasadowa (pozostałość po płytce wzrostowej) Okostna Kość gąbczasta Układ osteonów Osteocyty (komórki kostne) . Kształty i rozmiary kości Istnieje kilka różnych typów kości. gdzie konieczna jest obecność materiału charakteryzującego się takimi cechami. Ich końce są szersze. Ogólne zasady budowy kości krótkich. Nie skostniałe. Jej miednica jest proporcjonalnie szersza. Występuje we wszystkich strategicznych punktach szkieletu. Głowa noworodka jest wciąż nieproporcjonalnie duża w stosunku do reszty ciała. z których zbudowany jest szkielet. Długość głowy u sześciotygodniowego płodu jest taka sama. Linia dzieląca ciało na połowy u dorosłego człowieka przebiega na wysokości spojenia łonowego lub tuż nad genitaliami. Szkielet kobiety jest lżejszy oraz mniejszy niż mężczyzny. jednak zarówno mężczyzna. Cechuje ją stałość konsystencji. Umożliwiają przesuwanie się kości czaszki w czasie porodu. Bardzo ważną cechą kości jest ich zdolność osiągania odpowiedniego kształtu.

Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości. Każdy krążek międzykręgowy stanowi strukturę. Poniżej: Komórki chrząstki szklistej obecne w płytce wzrostowej dzielą się. chrząstki dzieli się na chrząstkę szklistą. zwane chrząstką tarczowata. podobnymi do baniek z galarety. Jej ogromne możliwości rozwoju pozwalają około 45-centymetrowemu noworodkowi osiągnąć wzrost dorosłej osoby. wytwarzają kość. Wytwarzanie dźwięku wysokiego Każdy rodzaj chrząstki składa się z istoty międzykomórkowej. Z chrząstki szklistej zbudowany jest szkielet płodu. Chrząstka szklista stanowi przedłużenie końców żeber i łączy je z mostkiem. gdyż tkanka włóknista jest niezbędna pomiędzy kręgami kręgosłupa. a z zewnątrz jest okryty chrząstką włóknistą. ale równie wytrzymały. Osteoblasty. a także twarde. Wszystkie włókna wchodzące w jej skład są utworzone z kolagenu. ich nazwa jest uzależniona od pozycji w szkielecie. Okres wydłużania się kości Zwapniała substancja międzykomórl . ale sprężyste chrząstki budujące otaczające tchawicę i prowadzące do płuc oskrzela. W ten sposób bierze udział w oddychaniu. przesuwają w dół kości i budują zwapniała substancję międzykomórkową. Ten typ chrząstki spotykamy w drogach oddechowych. wpływając na wysokość wydawanego dźwięku. która zajmuje miejsce istoty międzykomórkowej. Dzięki takiej budowie ten typ chrząstki jest elastyczny. aby zapełnić tę przestrzeń. Podział chrząstki zależy od rodzaju włókien.UKŁAD KOSTNY I SKORA/25 Pozycja chrząstki w krtani Ciężkie lub szybkie oddechy Nagłośnia (chrząstka sprężysta) Fałd przedsionkowy i głosowy - W krtani struktury chrząstkowe nie tylko spełniają rolę podtrzymującą. której powierzchnia jest sma- Chrząstka nalewko wata Chrząstka rścieniowata Crząstka tarczowata (jabłko Adama) Krtań Tchawica - Powyżej: Struktury podtrzymujące krtań są zbudowane z chrząstki. zbudowane z kolagenu lub elastyny. W chwili zakończenia procesów wzrostu chrząstka szklista występuje na zakończeniach kości w obrębie stawów w postaci bardzo cienkiej warstwy (1-2 milimetry). a także umożliwia utrzymanie wyprostowanej postawy ciała. Każdy kręg jest oddzielony od sąsiedniego krążkiem zbudowanym z tej chrząstki. Chrząstka włóknista Chrząstka włóknista charakteryzuje się obecnością wielu grubych pęczków twardych włókien kolagenowych. gęsty płyn. Składniki pokarmowe przenikają do niej przez okrywającą ją błonę zwaną ochrzęstną. Chrząstka szklista Chrząstka szklista jest niebieskobiałą. są zbudowane z chrząstki szklistej. Kontrolują ilość powietrza przechodzącego przez krtań. Błony wyściełające stawy wytwarzają maź. Kręgi są oddzielone od siebie krążkami międzykręgowymi. Z niej uformowany jest koniec nosa. Cechą wspólną wszystkich typów chrząstki jest brak naczyń krwionośnych. Część chrzestna. zwanych kręgami. Nagłośnię tworzy chrząstka sprężysta. wewnątrz której znajduje się galaretowaty. umożliwiając ruchy klatki piersiowej. pierścieniowatą i nalewkowatą. Obie cechy są bardzo pożądane. Obecność krążków między kręgowych znacznie ogranicza wstrząsy kręgosłupa. Struny głosowe są zbudowane z elastycznych włókien. pozostawiając wolną lukę. w której są osadzone komórki oraz włókna białkowe. a pozostałe trzy organy. ale również biorą udział w procesie wytwarzania głosu. włóknistą oraz sprężystą. Następnie komórki te zamierają. W porównaniu z pozostałymi typami zawiera najmniej komórek i włókien. półprzeźroczystą tkanką. Ze względu na różne właściwości fizyczne.

Chrząstka sprężysta jest plastyczna. ich nazwa zależy od pozycji w szkielecie. Szkielet klatki piersiowej tworzą żebra ograniczające ją po bokach. która zamyka wlot do dróg oddechowych w chwili przełykania pokarmu. nosa i jamy ustnej. Zadaniem czaszki jest ochrona mózgu. ponieważ tworzą ją małe odcinki. kręgosłup z tyłu oraz mostek umieszczony z przodu. dzięki czemu głowa dziecka może przejść przez kanał rodny. Podobnie narząd węchu jest schowany wysoko za nozdrzami przednimi. a jednocześnie posiada duże możliwości ruchowe. ale wytrzymała. • Kość ramienną Kość promieniowa Więzadło pierscieniowate Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości. U niektórych zwierząt. ta część kręgosłupa jest znacznie dłuższa niż u człowieka i tworzy wyraźny ogon. kształtem przypominających szpulki nici. Nazwa ta dotyczy stawu zawiasowego łączącego kość ramienną z kością łokciową i stawu kulistego łączącego kość ramienną z kością promieniową. Z jej komórek zbudowana jest nagłośnia. Kręgosłup jest zbudowany z serii małych kości zwanych kręgami. Część czaszki tworząca twarz jest masywniejsza w okolicach oczu i nosa. zwanych kręgami. gdzie wraz z chrząstką szklistą tworzy struktury podtrzymujące i biorące udział w wytwarzaniu głosu. w jaki sposób najdelikatniejsze organy są chronione przez jej kości. Ich obecność nadaje jej charakterystyczny żółty kolor. nerwami i skórą. dolnej części kręgosłupa znajduje się kość ogonowa. również z włókien elastyny. Budowa szkieletu Budowa każdej części szkieletu jest uzależniona od funkcji spełnianej w organizmie. Z grubej warstwy chrząstki włóknistej zbudowane jest spojenie łonowe. które łączy obie kości miedniczne. Stanowi centralną oś szkieletu. Chrząstka sprężysta tworzy również elastyczną część małżowiny usznej oraz stanowi konstrukcję podtrzymującą ściany kanału prowadzącego do ucha środkowego i trąbki Eustachiusza. Chrząstka sprężysta Chrząstka sprężysta jest zbudowana. dzięki czemu kości twarzy zachowują stałą pozycję. Kręgi są oddzielone od siebie krążkami międzykręgowymi. a także narządów wzroku i słuchu. W tym procesie biorą udział również zęby. która łączy każde ucho z górną częścią gardła. Konstrukcja ta jest niezwykle mocna. Płyn spełnia rolę amortyzatora wstrząsów. Kręgi tworzące kręgosłup ochraniają również delikatny rdzeń kręgowy. U kobiety chrząstka ta ma szczególne znaczenie. Kość łokciowa rowana. Kość ta jest ruchoma i wraz ze szczękami stanowi doskonały mechanizm rozgniatania pokarmu. Duża efektywność mechanizmu nie jest tak łatwo zauważalna. Hormony wydzielane w okresie ciąży powodują rozluźnienie jej struktur. zapobiega ścieraniu się kości kręgosłupa podczas ruchu. Chrząstka włóknista tworzy również mocne połączenie pomiędzy kością a więzadłem. Chrząstka sprężysta występuje także w krtani. które tworzą dolną część kończyny zwaną przedramieniem. Dokładniejsze przyjrzenie się czaszce pozwala zauważyć.26/UKŁAD KOSTNY I SKORA Kości kończyny górnej składają się z kości ramiennej oraz kości promieniowej i łokciowej. podobnymi do baniek z galarety. W końcowej. Z 29 kości czaszki 14 z nich formuje rusztowanie dla oczu. Ilustracja przedstawia odcinek lędźwiowy kręgosłupa. kiedy twarz pokryjemy mięśniami. takich jak kot czy pies. który przebiega ich środkiem. Charakterystyczną cechą czaszki są duże rozmiary żuchwy. Głębokie oczodoły znajdujące się pod czołem osłaniają gałki oczne. Człowiek może wykonać skłon i dotknąć palców u nóg i właśnie dzięki kręgosłupowi zachowuje wyprostowaną postawę ciała. Krążek międzykręgow Kręgi lędźwiowe . oprócz włókien kolagenowych. Górną i dolną część kończyny łączy z sobą łokieć.

Umożliwia to przesunięcie mostka do przodu i zwiększenie obwodu klatki piersiowej.. które ochraniają ważne organy: płuca. Wydechowi towarzyszy rozluźnienie tych mięśni. . Żebra zbudowane w całości z kości byłyby zbyt sztywne.UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/27 Szkielet klatki piersiowej od przodu Udział żeber w oddychaniu Łopatka Rękojeść mostka I Trzon > mostka Łopatka Płuco Mięsień piersiowy mniejszy Chrząstka żebrowa Zebro . i przedni Żołądek Wyrostek mieczykowaty Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne 1 Wdech Szkielet klatki piersiowej od tylu Kręgosłup Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się -- £ebra unoszą się iwysuwają do przodu Obojczyk Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się Zebro Klatkę piersiową tworzą żebra. wątrobę i żołądek. powodując zmniejszenie obwodu klatki piersiowej. w czasie ciężkiego treningu fizycznego). Przy silnym wydechu mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się. Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne Wyrostek mieczykowaty Mięsień najszerszy grzbietu r Wątroba Mięsień — zębaty •i . kiedy organizm ma zwiększone zapotrzebowanie na tlen (np. . serce. Dzięki chrząstce żebrowej klatka piersiowa może rozszerzać się i kurczyć podczas oddychania. W sytuacji. mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się.

co umożliwia utrzymanie równowagi i chodzenie. gdyż są zbyt krótkie i nie dochodzą do mostka. które formują podstawę pośladków. co zwiększa stabilność połączenia. Ręka jest zbudowana z nadgarstka. Skutki uszkodzenia tych organów mogłyby być bardzo groźne. Kończyny dolne są połączone z kręgosłupem miednicą zbudowaną z bardzo twardych kości. Kość czworoboczna • mniejsza Kość główkowata — Kość haczykowata Kośćgrochowata Kości kończyny dolnej i obręczy miednicznej Kość promieniowa Kość łokciowa Kość trójgraniasta Kość księżycowata Kość łódeczkowata Kość biodrowa Kość krzyżowa Kość udowa Kłykieć przyśrodkowy kości udowej Kostka przyśrodkowa Kostka boczna Stęp skokowa Ramiona łączą się z centralną osią_k^ęgosłupa za pomocą obręczy-ktTnćlEyngórnych. Zebra pierwsze są ściśle połączone z obojczykiem i tworzą podstawę szyi. . którą tworzą łopatka i obojczyk. zwane panewką. Powierzchnie tych kości idealnie do siebie pasują. masywnych kości miednicznych. które znajdują się w jej wnętrzu. zwiększając stabilność miednicy. Budowa nadgarstka i ręki Kość czworoboczna większa Kości kończyny dolnej są najdłuższymi i najcięższymi w catym szkielecie. Dzięki temu możemy łapać przedmioty i wykonywać mnóstwo skomplikowanych ruchów. W przedniej części miednicy dwie kości łonowe połączone chrząstką tworzą spojenie łonowe.28/UKŁAD KOSTNY I SKORA Żebra są połączone z kręgosłupem w sposób umożliwiający ruch w czasie oddychania. śródstopia i palców. Łączy się w łokciu z dwiema kośćmi przedramienia: kością promieniową i kością łokciową. łączących się w części tylnej kością krzyżową. Dzięki temu możemy. jednocześnie wysuwając się do przodu. Pionowo ustawione stawy krzyżowo-biodrowe są wzmocnione włóknami i wieloma krzyżującymi się więzadłami. których lokalizacja i wzajemne połączenia są bardzo precyzyjne. tak więc kończyny dolne są oddalone od linii środkowej ciała. Kość udowa łączy się poprzez panewkę stawu biodrowego z kością miedniczną. Tylny i dolny odcinek obręczy miednicznej tworzą kości kulszowe. W zewnętrznej dolnej części kości miednicznej znajduje się zagłębienie. które nie biorą udziału w oddychaniu. Inne więzadła łączą kości kulszowe z krzyżową. jak chodzić lub biegać. Po- Kończyny i miednica niżej panewki kość miedniczną ulega zakrzywieniu. najdłuższej kości szkieletu. Są to tak zwane żebra wolne. Zakrzywiony górny brzeg kości biodrowych jest z łatwością wyczuwalny pod skórą. Przez to miejsce przebiega kilka dużych nerwów i naczyń krwionośnych prowadzących do kończyn górnych. Głównym zadaniem szkieletu klatki piersiowej jest ochrona serca i płuc. Masywna kość górnej części kończyny zwana jest kością ramienną. zarówno pewnie i wygodnie stać. w czasie których każda z wielu części ręki porusza się w inny sposób. śródręcza i palców. nie tracąc równowagi. Pierścień miednicy składa się z dwóch ciężkich. Ta część kości miednicznej jest nazywana kością łonową. Ruchy te są jednak w dużym stopniu skoordynowane. Kości podudzia to kość piszczelowa i znacznie cieńsza strzałka. Panewka jest skierowana na zewnątrz. Z mostkiem większość żeber łączy się stawowo. którego kształt jest dopasowany do głowy kości udowej. Jest ono dodatkowo wzmocnione więzadłami. Stopa jest zbudowana z kości stepu. Dwa najniżej położone żebra (jedenaste i dwunaste) są powiązane tylko z kręgosłupem.

i Paliczek Paliczki środkowe Paliczki bliższe Paliczki dalsze Piszczel Elastyczność ludzkiej stopy wypływa z jej skomplikowanej budowy anatomicznej. Ich kształt ułatwia utrzymanie równowagi. Kość grochowata jest jedyną z kości nadgarstka. Po lewej: Nadgarstek jest utworzony co najmniej z ośmiu oddzielnych kości. którą można wyczuć pod skórą. Ruch kości jest możliwy dzięki stawom i mięśniom. Kość piętowa Paliczki Kość sześcienna Kości śródstopia Kości stopy .kością promieniową i łokciową. Ze względu na przenoszenie ciężaru ciała paliczki stopy są szersze i bardziej płaskie w porównaniu z paliczkami ręki. zwanych kośćmi nadgarstka. z wyjątkiem kciuka.UKŁAD KOSTNY I SKORA/29 Po lewej: Ręka ma czternaście paliczków (kości palców). Każdy palec posiada trzy paliczki. ułożonych w dwa rzędy. który ma ich dwa. Kości nadgarstka są położone pomiędzy kośćmi śródręcza a kośćmi przedramienia .

Stawy i więzadta
Kości szkieletu łączą się z sobą za pomocą stawów. Połączenia muszą być solidne, powinny jednak zachować dużą swobodę ruchu. Dzięki stawom szkielet człowieka jest konstrukcją niezwykle sprawną. Połączenia kości dzielimy na dwa główne typy: ruchome (stawy) i stałe (więzozrosty, chrząstkozrosty i kościozrosty). Stawy, czyli połączenia ruchome, są wyścielone błoną maziową, dzięki czemu kości połączone stawem mogą wykonywać ruch w szerokim zakresie. Ruch połączeń włóknistych kości ogranicza tkanka włóknista. Oprócz stawów i więzozrostów w szkielecie występują połączenia chrząstkozrostowe. Duża elastyczność chrząstki umożliwia szeroki zakres ruchów bez obecności maziówki. Połączenia chrząstkowe występują m.in. pomiędzy żebrami a mostkiem. Stawy Podział stawów można przeprowadzić w zależności od zakresu ruchów kości. Stawy zawiasowe (obecne m.in. w łokciu i kolanie) są stawami jednoosiowymi i pozwalają na ruch zginania i prostowania. Stawy płaskie, których nazwa jest związana z płaską lub prawie płaską powierzchnią kości występujących w takim połączeniu, umożliwiają nieznaczne przesunięcia w wielu kierunkach. Połączenia takie występują w kręgosłupie, nadgarstku i pomiędzy kośćmi stepu. Specyficznym stawem jednoosiowym jest staw śrubowy występujący w szyi u podstawy czaszki. Ruchy wykonywane w tym stawie to ruchy obrotowe w obydwu kierunkach. Ten typ połączenia umożliwia odwracanie głowy. Praca polegająca na przykręcaniu śrub jest możliwa ze względu na staw obrotowy występujący w łokciu. Połączenia pozwalające na ruch we wszystkich kierunkach, jak np. staw ramienny, to tak zwane stawy kuliste. Stawy pomiędzy paliczkami palców są typowym przykładem stawów zawiasowych. Zakończenia kości są pokryte twardą, elastyczną chrząstką stawową. Twarda błona otacza cały staw, tworząc torebkę stawową, chroniącą go przed niepożądanymi ruchami i utrzymującą kości w określonym położeniu. Wnętrze torebki stawowej jest wyścielone maziówką. Warstwa tkanki maziowej jest czasami bardzo cienka. Wydziela płyn zwany mazią stawową, który nawilża stawy i zapobiega ich wyschnięciu. W określonych warunkach staw może funkcjonować bez mazi stawowej, nie ulegając uszkodzeniu. Do takiej sytuacji dochodzi podczas reumatoidalnego zapalenia stawów. Stan nieprawidłowego funkcjonowania warstwy maziowej musi być jednak krótkotrwały. Zdrowa błona maziowa jest niezwykle ważna w utrzymaniu stawu w dobrej kondycji. Duża liczba stawów znajduje się w ręce. Łatwo jest zaobserwować, w jaki sposób, w przypadku ostrego reumatoidalnego zapalenia stawów, może dojść do trwałych zniekształceń palców i nadgarstka. Staw kolanowy jest bardzo skomplikowanym stawem zawiasowym. Gładko zaokrąglone kłykcie kości udowej spoczywają w zagłębieniu kości piszczelowej. W obrębie stawu, pomiędzy kością udową a piszczelą znajdują się dwa pasma chrząstki (łękotki). Ich funkcją jest zwiększenie stabilności bez ograniczenia sprężystości. Ta część stawu kolanowego najczęściej ulega uszkodzeniu podczas sportowych wyczynów, co często kończy się operacją. Kolano pozbawione łękotek może nadal funkcjonować, jednak jest bardziej narażone na urazy. W późniejszym okresie życia może dojść do zmian zwyrodnieniowych stawu. Powierzchnie stawowe są smarowane mazią stawową. W obrębie stawu znajdują się także tak zwane kaletki wypełnione mazią, chroniące staw przed uszkodzeniami. Stabilność i wytrzymałość połączenia stawowego zapewniają pasma warstwy włóknistej zwane więzadłami. W prawidłowo funkcjonującym stawie kolanowym więzadła występują po obu jego stronach oraz w środku. Ruchy stawu kolanowego odbywają się dzięki mięśniom uda i podudzia.

Staw kolanowy

Przekrój ręki z zaznaczeniem stawów
Kości śródręcza„

Patoek bliższy ~>JStaw międzypaliczkowy "m I Staw ' ^ ^ r - | » międzypaliczkowy

Paliczek dalszy

Staw promieniowo-nadgarstkowy

UKŁAD KOSTNY I SKORA/31 Staw kolanowy

Kaletka nadrzepkowa

Ląkotki (często uszkadzane podczas wyczynów sportowych)

Więzadlo rzepki Chrząstka

Piszczel

Strzałka

Mięśnie z przodu uda odpowiadają za prostowanie kolana, a mięśnie z tyłu za jego zginanie. Są przyczepione od góry do kości miednicznej, a także wierzchołka kości udowej. W kierunku kolana następuje ich kondensacja w formie włóknistego ścięgna, które jest przyczepione do kości piszczelowej (patrz Rozdział 3). Aby ścięgno znajdujące się z przodu nie ocierało się w czasie ruchu o staw, jest zrośnięte z kością zwaną rzepką, leżącą do przodu od kłykci kości udowej. Ścięgno przebiega w rowku wyściełanym chrząstką i jest smarowane mazią stawową. Rolę amortyzatorów wstrząsów rzepki pełnią kolejne kaletki, które znajdują się w okolicy tej kości. Kolano ma szczególnie ważną funkcję w czasie procesu chodzenia. Wykonanie każdego kroku wiąże się z ugięciem kolana, dzięki czemu noga może być przeniesiona do przodu. Przemieszczanie się na sztywnych nogach wymagałoby odsuwania ich na zewnątrz i jednoczesnego odchylania miednicy. Połączenia nieruchome Połączenia nieruchome występują w kręgosłupie, w czaszce, a także pomiędzy niektórymi kośćmi miednicy. W połączeniach tych brak maziówki, a łączenie kości odbywa się przez twardą tkankę włóknistą. W zależności od jej rodzaju połączenia są nieruchome lub posiadają ograniczoną możliwość ruchu. Wyjątek to połączenia kości w kręgosłupie,

Po lewej: Kości, więzadła i chrząstka stawu kolanowego ukazane od przodu. Po prawej: Przekrój strzałkowy stawu kolanowego z uwzględnieniem szczegółowej budowy, m.in. kaletek i błony maziowej. które są na tyle elastyczne, że umożliwiają pewien zakres ruchu. Zachowują jednocześnie funkcję ochronną dla rdzenia kręgowego.

nia. Naciągnięcie lub przerwanie więzadła może okazać się tak bolesne, jak złamanie kości. Budowa Więzadła stanowią pewną formę tkanki łącznej. Zbudowane są głównie z twardego białka zwanego kolagenem oraz sprężystej, żółtawej elastyny. W przypadku większości więzadeł tkanka ta występuje w postaci włóknistych wiązek. Pęczki włókien przebiegają w określonych kierunkach, w zależności od rodzaju ruchu, jaki ograniczają. W więzadłach o kształcie cylindrycznym przebiegających wzdłuż pnia kręgosłupa włókna są ułożone podłużnie i kontrolują jego rozciąganie. Inne więzadła, których funkcją jest ograniczenie przemieszczania się kości na boki, przybierają postać płaskiej obręczy, w której włókna wzajemnie się z sobą krzyżują. Pomiędzy włóknami znajdują się wyspecjalizowane komórki zwane fibroblastami. Komórki te wytwarzają nowe włókna kolagenowe lub regenerują ewentualne uszkodzenia. Wiązki włókien są osadzone w tkance, przez którą przebiegają naczynia krwionośne, limfatyczne oraz nerwy.

Więzadła

Kości połączone stawem są wprawiane w ruch za pomocą mięśni, które są do nich przyczepione nierozciągliwymi ścięgnami. Więzadła mogą być w niewielkim stopniu rozciągliwe, a ich funkcją jest wzmocnienie połączenia stawowego. Ograniczają możliwości ruchowe stawów. W przypadku braku więzadła kości bardzo łatwo mogłyby ulec przemieszczeniu. Więzadła są obecne również w jamie brzusznej. Utrzymują we względnie stałej pozycji takie narządy, jak wątroba czy macica, równocześnie umożliwiając im przemieszczanie w niewielkim zakresie. Ma to duże znaczenie przy zmianie pozycji ciała, a także w czasie jedzenia, trawienia czy też ciąży. Więzadła występują również w okolicy klatki piersiowej. Podtrzymują piersi i zapobiegają ich obwiśnięciu. Obecność więzadeł często uświadamiamy sobie dopiero w chwili ich uszkodze-

32/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA
Więzadła łączą się z kośćmi stawu za pomocą włókien, które penetrują zewnętrzną warstwę kości zwaną okostną. W okostnej przebiega sieć naczyń krwionośnych i nerwów. Umożliwia ona dostarczenie kości składników pokarmowych oraz stanowi miejsce przyczepu dla więzadeł i mięśni. Ewentualne uszkodzenie więzadeł jest związane z uszkodzeniem okostnej, ponieważ więzadła silnie w nią wrastają. Różnym typom stawów występującym w organizmie towarzyszą wyspecjalizowane więzadła. W przypadku większych stawów, takich jak kolanowy, biodrowy, łokciowy, czy też połączeń pomiędzy paliczkami palców lub w kręgosłupie, torebki stawowe są szczególnie grube, co Każdy ruch trenującego sportowca jest uzależniony od współdziałania stawów, mięśni, ścięgien i więzadeł. Poniżej przedstawione są najważniejsze więzadła barku w fazie ruchu. Ilustracja poniżej (na prawo) ukazuje więzadła łokcia wykonującego ruch olimpijczyka Daleya Thompsona. bardzo wzmacnia połączenia. Wewnątrz lub na zewnątrz torebki stawowej znajdują się również więzadła. Spełniają indywidualną rolę ograniczającą określony rodzaj ruchu. Są to więzadła poboczne. Rola więzadeł Różnorodność ruchów, jakie może wykonać organizm, zależy od ukształtowania powierzchni kości tworzących staw, a także jego więzadeł. W przypadku niektórych stawów największe znaczenie odgrywają kości. W stawie łokciowym kość łokciowa, tworząca dolną część tego połączenia, jest półksiężycowato wycięta. Taki kształt panewki umożliwia jedynie proste ruchy do przodu i do tyłu. W tym przypadku więzadła zapobiegają jedynie bocznym wahaniom. Z kolei wyspecjalizowane więzadło pierścieniowate otacza jak kołnierz kość promieniową, łącząc ją z kością łokciową. Połączenie umożliwia ruch rotacyjny kości. W stawie kolanowym żaden kształt tworzących go kości nie ogranicza ruchów. Pomimo to, że kolano jest również stawem zawiasowym, ruchy są kontrolowane przez wyspecjalizowane więzadła krzyżowe. Zapobiegają one wysuwaniu się kości piszczelowej ze stawu kolanowego do tyłu lub przodu oraz hamują ruch obracania goleni do wewnątrz. Kości stawu są wprawiane w ruch dzięki temu, że jedne mięśnie kurczą się, a inne rozkurczają. Więzadła ograniczają pracę mięśni, zapobiegając nieprawidłowym ruchom. Więzadła nie mają możliwości kurczenia się. Funkcjonują zatem jako statyczne struktury organizmu, chociaż w nieznacznym stopniu mogą ulec rozciągnięciu w czasie pracy stawu. Kiedy zachodzi taka sytuacja napięcie więzadła wzrasta do chwili, gdy dalszy ruch jest niemożliwy. Istnieją także więzadła, których przeciwległe końce są przyczepione do tej samej kości i żaden ruch nie ma na nie wpływu. Utrzymują one w stałej pozycji oraz ochraniają takie struktury, jak naczynia krwionośne czy nerwy.

Więzadło i kruczo-oMjczykows-

Więzadło kruczo-ramienn

ostatecznie ulegają złuszczeniu jako płaskie. Zewnętrzna. Stanowi mocną. Skóra odgrywa przewodnią rolę iw termoregulacji . Nerwy docierają również do naskórka. Chroni organizm przed niekorzystnym promieniowaniem słonecznym. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w okresie osiągania dojrzałości płciowej i są uznawane za jedną z cech płciowych. mogą powodować powstawanie piegów. Unerwienie mieszka włosowego. a także naczynia krwionośne. Połączenie obydwu podstawowych warstw skóry najwyraźniej uwidacznia się na opuszkach palców w postaci linii papilarnych. Włosy i wyprowadzenia gruczołów wydostają się na powierzchnię poprzez kanaliki w skórze właściwej. które przekazują odczucia bólu. W obydwu warstwach znajdują się zakończenia nerwowe. Komórka potrzebuje trzech do czterech tygodni. ucisku. 'jest zbudowana z kilku warstw komórek. W miarę przesuwania się ku górze komórki ulegają spłaszczeniu. będące komórkami produkującymi barwnik. gruczołów potowych i receptorów skóry [Budowa skóry Skóra jest zbudowana z dwóch różnych warstw komórek: nabłonka i skóry właściwej. W tej warstwie skóry osadzone są gruczoły potowe. Zrogowaciałe komórki . a zarazem elastyczną powłokę nieprzepuszczalną dla większości substancji rozpuszczalnych i gazowych. zwana naskórkiem. ledwo widoczne płytki. Gruczoły potowe znajdują się pod kontrolą układu nerwowego.Naskórek Mięsień prostujący włos .UKŁAD KOSTNY I SKORA/33 Budowa skóry Ziarnistości barwnikowe Łuski martwej skóry (keratyna) Receptor bólowy Melanocyt Łodyga (trzon) włosa Gruczoł łojowy •— | . Melanocyty. łojowe i apokrynowe oraz mieszki włosowe. gdzie komórki nieustannie dzielą się. a następnie tworzą zrogowaciałą warstwę zwaną keratyna. a także przed inwazją flory bakteryjnej. natomiast gruczoły łojowe natłuszczają skórę i włosy. Wydzielanie potu może być spowodowane stanem emocjonalnym lub też potrzebą utraty ciepła przez organizm (patrz strona 129).Skóra właściwa Mieszek włosowy Gruczoł apokrynowy Cebulka wtosa Włośniczki żylne i tętnicze ' / \ Kolagen i włókna elastyczne Podskórna tkanka tłuszczowa Kolba Krausego (receptor odczuwania zimna) Skóra Powierzchnię organizmu oddziela od iświata zewnętrznego ochronna powłoka [wspólna. jest wyłożony nabłonkiem. a następnie przemieszczają na powierzchnię skóry. ciepła czy zimna. Naczynia krwionośne są obecne tylko w skórze właściwej. Drobne brodawki skóry właściwej wnikają w zagłębienia naskórka. a kanał wyprowadzający gruczołu. Skóra właściwa jest zbudowana z pęczków włókien kolagenowych i elastynowych.zatrzymuje lub oddaje ciepło w miarę potrzeb organizmu. Zewnętrzna ochronna warstwa jest ściśle połączona z leżącą pod nią skórą właściwą. Gruczoły potowe odgrywają ważną rolę w termoregulacji. aby przemieścić się z najniżej położonych warstw na powierzchnię skóry. [Skóra składa się z dwóch podstawowych iczęści. -Najgłębiej położona jest warstwa rozrodcza. którego ujście znajduje się na powierzchni skóry. Każdy gruczoł potowy jest zwinięty na końcu w kłębek.

klatce piersiowej i plecach. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w czasie osiągania dojrzałości płciowej. Widoczna część paznokcia zwana jest trzonem paznokcia. który może wyzwolić odruchy obronne. ucisku. Trzon paznokcia Gruczoły łojowe mają ujście do torebki włosowej. twarzy. w okolicach piersi i narządów płciowych. Paznokcie są strukturą martwą. które produkują łój skórny. Mięsień czołowy Mięsień potyliczny Poniżej: Paznokieć jest stru ktu rą ma rtwą. W początkowej fazie wydzielają gęstą. Fałd ten jest najgłębszy od tyłu. Dzięki luźnej tkance łącznej mięśnie skalpu mogą go poruszać. Paznokieć jest otoczony z trzech stron fałdem skórnym. Wydzielają substancje wonne i są uznawane za jedną z cech płciowych. Zarówno w naskórku. wytwarza ną przez żywe komórki skóry. Kontrolowane przez hormony płciowe natłuszczają włosy oraz skórę. a o jego kształcie decydują czynniki genetyczne. Nerwy przekazują zarówno przyjemne odczucia ciepła i dotyku. Dzięki silnemu unerwieniu skóry znajdującej się pod paznokciem jest on wrażliwy na dotyk. wytwarzaną przez żywe komórki skóry. Zbudowane są z wyspecjalizowanych komórek naskórka. U podstawy znajduje się białe pole. zlokalizowane w okolicy korzenia paznokcia. Gruczoły te są najliczniejsze na głowie. jak i zimna. Uszkodzony paznokieć nie krwawi ani nie boli. Występują w skórze dołów pachowych. Mieszki włosowe (na powiększeniu po prawej) są odpowiedzialne za wytwarzanie i wzrost włosów (na powiększeniu po lewej). tak zwany .34/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Budowa skalpu Okostna Wiotka tkanka łączna Mięsień naczaszrj i czepiec ścięgnisty Szczegółowy przekrój skalpu ukazuje kilka warstw tworzących tę nietypową część skóry. gdzie zakrywa korzeń paznokcia. Włosy i paznokcie Zarówno włosy. jak i paznokcie stanowią specyficzną formę keratyny. mlekopodobną substancję. swędzenia oraz bólu. jak i w skórze właściwej znajduje się sieć zakończeń nerwowych. Szczególnie silnie unerwione są opuszki palców.

Wyprodukowany barwnik rozprzestrzenia się w skórze. kiedy krew przepływająca przez naczynia zawiera więcej dwutlenku węgla. Barwnik jest produkowany przez komórki zwane melanocytami. Komórki wytwarzające keratynę tworzącą włosy należą do najszybciej dzielących się struktur organizmu. W obrębie mieszka znajduje się gruczoł łojowy oraz gładkie mięśnie przywłosowe. W ciągu miesiąca powodują przyrost włosa na głowie średnio do 1. Powstały barwnik przemieszcza się do centrum komórki. Zniszczenie macierzy prowadzi do trwałej utraty paznokcia. Wzrost włosów nie zachodzi bez przerwy. O kolorze skóry decyduje ilość produkowanej melaniny. dzięki czemu przybiera ona ciemniejsze zabarwienie. Włos budują komórki zlokalizowane w kanale zwanym mieszkiem włosa. Działanie światła słonecznego lub sztucznego ultrafioletowego stymuluje wytwarzanie melaniny. Obłączek jest nieco grubszy niż pozostała część. Siniejemy z zimna. Rodzaj włosów zależy od ich struktury. o określonym zabarwieniu. Mełanina chroni skórę przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym. Około 10 procent naszego owłosienia na głowie znajduje się w danej chwili w spoczynku. Może on występować także we włosach i tęczówce oka. Reakcje skóry wystawionej na działanie promieni słonecznych są osobnicze. z wyjątkiem albinosów. Ilość wytworzonej przez te komórki melaniny jest jednak bardzo zróżnicowana.najgrubsze i najbardziej szorstkie. rosną na głowie. Złożony proces chemiczny. Grube. wystająca ponad skórę martwa część włosa (zwana łodygą) jest zbudowana z keratyny. W zależności od kształtu łodygi wyróżnia się włosy proste lub kręcone. natomiast czarne . że gwałtownie czerwieniejemy. Najdelikatniejsze są włosy jasne. miękki meszek pokrywa tylko niektóre części ciała.25 centymetra. a w momencie obumierania komórki tej warstwy tworzą paznokieć. To właśnie włosy w fazie spoczynku wydają się wychodzić garściami podczas mycia głowy. żółtawego zabarwienia naskórka. Anatomia paznokcia Obrąbek naskórkowy paznokcia Normalna reakcja skóry na światło słoneczne Korzeń paznokcia I— (miejsce jego ożywionego wzrostu) . Delikatny. jednak każdy człowiek. Niezależnie od rasy każda ludzka istota ma w przybliżeniu tę samą liczbę melanocytów. Zewnętrzna. Osoby rude mają ich trochę mniej. natomiast w chwilach złości wzmożony przepływ krwi sprawia. najwyraźniej widoczny na kciuku. osadzone w łącznotkankowej. Kształt owalny mają włosy kręte lub pofalowane. Korzeń znajduje się w zagłębieniu skórnym zwanym mieszkiem włosa. Długie włosy rosną na głowie. Komórki macierzy dzielą się: ich górna warstwa grubieje i twardnieje. jednocześnie powodując opaleniznę. tak że naczynia krwionośne znajdujące się pod nim są niewidoczne. podczas której wzrost zostaje zahamowany. zachodzące w chwilach strachu lub zimna. Kolor skóry zależy również od ilości krwi przepływającej przez naczynia krwionośne skóry oraz od naturalnego. gdzie stanowi osłonę dla bardzo wrażliwego jądra. Bledniemy ze strachu. brodzie oraz w okolicy łonowej. Światło słoneczne intensyfikuje działanie melanocytów. Korzeń włosa będącego w fazie spoczynku przybiera kształt maczugi i traci swoje normalne ubarwienie. może się opalić przy odpowiedniej dawce promieniowania. Miękkie i puszyste pokrywają całe ciało. Mieszki włosowe nie są uszkodzone i po pewnym okresie rozpoczyna się normalny wzrost włosa. U ras ciemnoskórych melanocyty są większe i produkują więcej barwnika. które są zlokalizowane w naskórku. tym mniejsze prawdopodobieństwo poparzenia słonecznego. Skurcze tego mięśnia. a blondyni więcej. W przypadku uszkodzenia korzenia proces podziału zostaje zahamowany i włos może nigdy nie odrosnąć. w czasie którego aminokwas tyrozyna ulega przekształceniu w melaninę. ponieważ małe naczynia krwionośne zwężają się. zwanym macierzą. z wyjątkiem dłoni i spodniej strony stóp. Dorosły człowiek ma na głowie około 120 tysięcy włosów. unaczynionej brodawce. Granulki barwnika są wytwarzane w naskórku przez komórki zwane melanocytami. Co 5 lub 6 miesięcy włos przechodzi fazę spoczynku. a kędzierzawe są spłaszczone. powodują wyprostowanie włosa i efekt tak zwanej „gęsiej skórki". Proste są w przekroju cylindryczne. powodują wzrost włosa. Istnieją dwa rodzaje włosów. Im skóra jest ciemniejsza. zachodzi przy zewnętrznej powierzchni każdego melanocytu. krótkie i sztywne tworzą brwi.UKŁAD KOSTNY I SKORA / 35 obłączek.melaniny. Dzielące się komórki końca korzenia. Paznokieć leży na podłożu. utworzonym przez skórę właściwą. Pigmentacja skóry Barwa skóry człowieka zależy od czarnego barwnika .

MIĘŚNIOWY Mięsień potyliczny Mięsień czworoboczny Mięsień naramienny Mięsień trójglowy ramienia Mięsień najszerszy grzbietu Mięśnie proste nadgarstka i palcowi Mięsień pośladkowy wielki Mięsień brzuchaty łydki Ścięgno Achillesa Po prawej: Mięśnie poprzecznie prążkowane umożliwiają ruch kontrolowany przez naszą świadomość. Nawet podgrzebieniowy Mięsień obły większy najprostszy ruch głową jest skomplikowanym procesem. takich jak np. Pracą mięśni kieruje Mięsień złożony mechanizm. nerwy i narządy zmysłów. w którym bierze udział mózg. odbywa się dzięki mięśniom i ścięgnom.Rozdział 3 Każdy ruch ludzkiego ciała. odruch kolanowy. Możliwość kurczenia się mięśni ma decydujące znaczenie w procesie wprawiania kości w ruch. począwszy od mrugnięcia powieką po skok wzwyż. Biorą również udział w reakcjach odruchowych organizmu. .

Mięsień sercowy budową bardzo przypomina mięśnie szkieletowe. Ich praca nie jest kontrolowana przez naszą świadomość. Mięśnie szkieletowe występują w obrębie całego organizmu i stanowią około 25 procent jego wagi (nawet u noworodka). Można je porównać do sprężyn zaczepionych w różnych miejscach szkieletu. Trzeci rodzaj to mięsień sercowy. Mięsień okrężny ust Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy Mięsień piersiowy większy Mięsień dwugłowy ramienia Mięsień skośny zewnętrzny brzucha Mięsień prosty brzucha Mięśnie zginaczę nadgarstka i palców Poniżej: Serce jest jedynym narządem ustroju zbudowanym z mięśnia sercowego. Mięsień czołowy .po mięsień pośladkowy wielki. jak na przykład wbieganie po schodach. który tworzy pośladek i reguluje pracę stawu biodrowego. Praca tych mięśni nie jest kontrolowana przez naszą świadomość. CĘGOWA IZBA jvsfilARi!". Wynika to z ułożenia formujących je włókien. Skurcze serca są wywoływane przez bodźce.UKŁAD MIĘŚNIOWY/37 Mięśnie U człowieka występują trzy rodzaje włókien mięśniowych. ponieważ umożliwiają przesuwanie pokarmu w jelitach. wrzecionowatą komórkę. które są odpowiedzialne za ruchy narządów wewnętrznych. takich jak jelita czy pęcherz moczowy. Druga grupa to mięśnie gładkie (nazwa pochodzi od ich struktury widocznej pod mikroskopem). W przypadku mięśni gładkich każde włókno stanowi długą. Okres trwania skurczu musi być odpowiednio długi w celu utrzymania ciała w określonej pozycji. Mięsień okrężny oka . » T 8-400 KROSNO (0-13) Lewe uszko Zastawka aorty Zastawka dwudzielna Mięśnie prostowniki palców stopy Mięsień brodawkowy Mięśniówka komory Lewa komora . budujący najważniejszy narząd organizmu. począwszy od mięśnia strzemiączkowego. Mięśnie te wraz z układem kostnym są odpowiedzialne za wszelkiego rodzaju ruchy uzależnione od naszej woli. Impulsy te umożliwiają przetaczanie krwi do tętnic. Skurcz musi czasami nastąpić nagle.£ i POŁOŻNYCH j B j| !& ) Jm * • i* T A A * V (• ^. jak w przypadku mięśni nóg przy skoku. które są wytwarzane przez specyficzne tkanki znajdujące się wewnątrz tego organu. a więc kurczeniem. Pierwszy typ to mięśnie szkieletowe. Biorą także udział w odruchowych reakcjach organizmu. Pod ich kontrolą znajduje się ruch różnych kości. Rytmiczne skurcze mięśni gładkich są pożądane w procesach trawienia. z tym że włókna tego pierwszego są krótsze i grubsze oraz tworzą gęstszą sieć. Mięśnie szkieletowe zwane są również poprzecznie prążkowanymi. które pod mikroskopem dają obraz charakterystycznych prążków. który nadzoruje ruch filigranowej kości ucha środkowego tak zwanego strzemiączka . Praca mięśni jest związana z procesem skracania ich długości.

mięsień pośladkowy wielki. tworząc zwartą sieć. w których zachodzą przemiany energetyczne. Składa się z luźno poukładanych. Mięsień gładki nie ma tak uporządkowanej struktury filamentow i włókien tworzących skomplikowany układ geometryczny. Cały mięsień otacza tkanka włóknista. Najmniejsze z nich to filamenty zbudowane z białek: aktyny i miozyny. Mięsień sercowy oglądany pod mikroskopem ma budowę podobną do mięśnia szkieletowego. który pobudza je do działania. inne hamują nerwy ruchowe i wywołują rozluźnienie mięśni antagonistycznych.38 / UKŁAD MIĘŚNIOWY Ruch uzależniony od naszej woli zostaje zainicjowany w korze mózgowej. Środkowa część mięśnia nosi nazwę brzuśca. oraz mitochondria. jakim jest np. będące depozytem energii mięśnia. Mięsień kurczy się. wrzecionowatych komórek. odpowiedzialnych za wykonanie określonego ruchu. jednak jego włókna wzajemnie się krzyżują. gdy zachodzi potrzeba. Pomiędzy nimi znajdują się cząstki glikogenu. Stanowią podstawową jednostkę roboczą mięśnia i są tak małe. Są właściwymi komórkami mięśniowymi. kiedy filamenty zmniejszają swoją długość. która przesyła impuls poprzez rdzeń kręgowy i nerwy ruchowe do mięśni szkieletowych. Filamenty są zebrane w pęczki zwane miofibrylami. jest zbudowany z setek takich pęczków. Duży. który zwęża się przy końcach. Impuls elektryczny powoduje uwolnienie acetylocholiny zawartej w pęcherzykach obecnych w płytkowatym zakończeniu nerwu. w których można wyróżnić jądra komórkowe. że można je wyodrębnić dopiero przy użyciu mikroskopu elektronowego. Szczelina synaptyczna . Sposób zasygnalizowania ruchu Aktywacja mięśnia Budowa mięśni Mięśnie szkieletowe można opisać jako serię równolegle ułożonych pęczków włókien. Niektóre z tych impulsów powodują skurcze mięśni. Miofibryle z kolei są zebrane w wiązki zwane włóknami mięśniowymi. Skurcze mięśnia gładkiego są również uzależnione od pracy filamentów miozynowych i aktynowych. Mały mięsień może składać się tylko z kilku takich wiązek. Każde z włókien jest połączone z nerwem. przechodząc w przyczepione do kości ścięgno. Włókna mięśniowe są zgrupowane w wiązki otoczone tkanką łączną. które łącznie tworzą określoną strukturę. podobnie jak izolacja otacza żyłę miedzi w kablu elektrycznym. Substancja ta aktywuje mięsień.

Mięsień gładki jest zbudowany z długich wrzecionowatych komórek. które regularnie się z sobą krzyżują. . które z kolei zebrane w wiązki składają się na włókna mięśniowe będące komórkami mięśniowymi. zbudowane z aktyny i miozyny. tworzą pęczki zwane miofibrylami. Włókna mają jądra komórkowe i są otoczone tkanką łączną. Miozynowe i aktynowe filamenty mięśnia szkieletowego zachodzą za siebie jak zęby dwóch grzebieni.UKŁAD MIĘŚNIOWY / 39 Budowa mięśnia szkieletowego Naczynia krwionośne Jądro komórki mięśniowej Włókno mięśniowe (komórka mięśniowa) zbudowane z miofibryli Wiązki włókien mięśniowych Przed skurczem mięśnia Miof ibryle zbudowane z filamentów aktynowych i miozynowych Po skurczu mięśnia Ftlamenty miozynowe Filamenty aktynowe Filamenty miozynowe W mięśniu szkieletowym drobniutkie filamenty. Mięsień sercowy tworzą włókna.

mięsień dwugłowy ramienia. Z mózgu poprzez zstępującą drogę nerwową przesyłany jest impuls elektryczny. Impulsy te z częstotliwoś cią około 72 razy na minutę powoduj. . pobudzając kilka komórek. powodując skurcz. a ich włókna unerwiają mięśnie szkieletowe. Mięśnie dwugłowy i trójgłowy są nazywane mięśniami antagonistycznymi ze względu na fakt wykonywania przeciwnej pracy. Lekkie uderzenie wykonane tuż pod rzepką jest zarejestrowane przez receptory jednego ze ścięgien związanych ze stawem kolanowym. W ostatniej fazie ruchu mięśnie prostowniki palców powodują zgięcie grzbietowe palców stopy. W mięśniu gładkim impuls rozchodzi się w postaci fali. w czasie którego nieustannie powstają i rozpadają się szeregi chemicznych wiązań pomiędzy miozynowymi i aktynowymi filamentami. W rezultacie zmniejszy się odległość pomiędzy punktami jego przyczepu. Proces kurczenia mięśnia rozpoczyna się od uwolnienia jonów wapniowych. Niektóre z tych impulsów powodują kurczenie się określonych mięśni.i rozprzestrzeniają w obrębie miofibryli. oraz mięsień krawiecki. Kurczenie się mięśnia to skomplikowany proces. Nerwy ruchowe rozgałęziają się. Włókna tego mięśnia biegną od obręczy kończyny górnej aż do kolana. a następnie transportowana w postaci wysokoenergetycznego związku ATP (adenozynotrójfosforanu).krótki. Receptory wysyłają impuls do rdzenia kręgowego i w nim pobudzają komórki ruchowe. który łączy miednicę z kością udową.mięśnia brzuchatego łydkij i mięśnia płaszczkowatego. które rozchodzą się w obrębie kanalików . który po dotarciu do końca nerwu uwalnia acetylocholinę zgromadzoną w granulkach.40/UKŁAD MIĘŚNIOWY Mięśnie szkieletowe są pobudzane do działania przez nerwy ruchowe powiązane z rdzeniem kręgowym. W rezultacie mięsień uda kurczy się błyskawicznie. która jest uzyskiwana z przemian zachodzących w mitochondriach. Mechanizm najprostszej reakcji odruchowej organizmu polega na bezpośredniej aktywacji nerwów ruchowych. Ruchy mięśni szkieletowych kontrolowane przez naszą świadomość są wywoływane przez impulsy przekazywane z mózgu w dół rdzenia kręgowego. Proces ten wymaga energii. powodując nagły ruch podudzia do przodu.biorą udział w ruchu cofania kończyny dolnej do pozycji wyjściowej * Falistość tego procesu ułatwia np. Trzy mięśnie przywodziciele . Związek ten pokonuje niewielką odległość pomiędzy zakończeniem nerwu a mięśniem i dociera do receptorów mięśnia. Mięśnie oddziałują na staw skokowo-goleniowy. Mięsień grzebieniowy Mięsień naprężacz powięzi szerokiej Mięsień krawiecki Mięsień przywodziciel krótki Mięsień Powyżej: Mięśnie podudzia i stopy. Energia jest gromadzona. który utrzymuje się tak długo. a tym samym kości przemieszczą się w stosunku do siebie. natomiast za wyprostowanie jest odpowiedzialny mięsień trójgłowy umiejscowiony na tylnej stronie ramienia. W każdej chwili kilka komórek danego mięśnia kurczy się. wielki i długi . skurcze i przepompowywanie krwi. Skurcze mięśnia sercowego są wywołane bodźcami wytwarzanymi przez specyficzne tkanki znajdujące się wewnątra serca.zwanych mikrotubulami . Dalej impuls płynie przez włókna ruchowe wychodzące z rdzenia do mięśni uda. Kiedy wystarczająca ilość włókien mięśniowych skurczy się. dzięki czemu jest on w pewnym stopniu napięty. i będący najdłuższym mięśniem w organizmie człowieka. inne . Poszczególne mięśnie mogą się tylko kurczyć i nie mają możliwości wydłużania odległości pomiędzy punktami przyczepu. który spełnia rolę dźwigni. przesu wanie pokarmu w jelitach. a nerwy ruchowe nie biorą udziah w tym procesie. Mięśnie gładkie również są połączone z nerwami ruchowymi. cały mięsień się skróci. Rozluźnienie mięśnia następuje dzięki oddziaływaniu enzymów. Po lewej: W ruchu kończyny dolnej do przodu biorą udział: mięsień naprężacz powięzi szerokiej. Każde włókno dociera do innej komórki mięśniowej. Jego zginanie powoduje np. gdzie nerw ruchowy dociera do każdej komórki mięśniowej. które neutralizują acetylocholinę.rozluźnienie. Przykładem może być staw łokciowy. Przykładem tego procesu może być odruch kolanowy. jak długo acetylocholina będzie w kontakcie z receptorem. Receptory czuciowe wysyłają impuls prosto do rdzenia kręgowego. W celu wykonania ruchu w przeciwnym kierunku musi zostać pobudzony Zasada działania mięśni inny mięsień. jednak proces pobudzania zachodzi inaczej niż w przypadku mięśni szkieletowych. W czasie chodzenia stopa jest zginana podeszwowo dzięki skurczom silnych mięśni podudzia .

Zasadniczo ścięgno łączy aktywny brzusiec mięśnia ze strukturą (zazwyczaj jest to kość). Część ścięgien ustroju jest zlokalizowana tuż pod skórą i łatwo można je wyczuć. Ścięgna często spotykane są w tej części ciała. Przykładem są ścięgna podkolanowe (kontrolujące proces zginania stawu kolanowego). że warstwy pochewki ścięgna zaczynają ocierać się o siebie i dochodzi do ich podrażnienia. którego zadaniem jest ochrona ścięgna przez izolowanie i smarowanie. Niedobór płynu w systemie sprawia. Nagłe użycie określonego zespołu mięśni. jak i spowoduje objawy w postaci trzeszczenia.UKŁAD MIĘŚNIOWY/41 Ścięgna Ścięgna odgrywają ważną rolę w wielu ruchach. niezbędnych do uzupełnienia zapasów płynu smarującego. . W związku z tym cała seria ścięgien występuje zarówno w przedniej. bez wcześniejszego przygotowania. jak i tylnej części ręki i stopy. Zabezpieczenie to umożliwia sprawne funkcjonowanie i wykluczenie powstania tarcia. która spaja z sobą pęczki włókien mięśniowych. Kontynuowanie ruchu będzie zarówno bolesne. tym samym powodując ruch. które łączą się na końcu mięśnia. Ścięgna i ich pochewki maziowe Mięśnie Ścięgna prostowników Ścięgna prostowników \ \ Ścięgna prostowników ręki umożliwiają wyprostowanie palców. Brzusiec mięśnia kończy się ścięgnem. może zakończyć się wyżej opisanym stanem zapalnym. gdzie dużo stawów występuje na stosunkowo niewielkiej powierzchni. a następnie przechodzi w bardzo twarde. W rezultacie może dojść do zapalenia pochewki ścięgna. strukturami. Pomiędzy dwoma warstwami tworzącymi pochewkę znajduje się płyn umożliwiający swobodne przesuwanie się dwóch warstw względem siebie. Zbudowane są z tkanki łącznej. Mięśnie przekazujące skurcze tym ścięgnom są umiejscowione w bliższych częściach kończyn. która ma być wprawiona w ruch. Pochewki ścięgna Ścięgna w okolicy kostek i nadgarstka. a jego obecność jest związana z mięśniem sercowym tworzącym ściany tego organu. w miejscach gdzie się krzyżują lub znajdują się w bliskim kontakcie z innymi Powyżej: Pochewka ścięgna zapobiega ocieraniu się ścięgna o inne elementy budowy anatomicznej ciała. Niektóre z jego włókien właściwie wrastają w strukturę kości. Organizm człowieka nie jest jednak w stanie znieść nieustannego powtarzania tych samych ruchów. gdy występuje brak okresów spoczynku. Dzięki pochewce możliwość uszkodzenia ścięgna jest znacznie ograniczona. Ścięgno tworzą błony. że zajmują one znacznie mniej miejsca niż mięśnie. sztywne pasmo. Siła kurczących się włókien mięśniowych koncentruje się i zostaje przekazana poprzez ścięgno do punktu docelowego. są otoczone pochewką. Nietypowe ścięgno znajduje się w obrębie serca. które z drugiej strony mocno łączy się z odpowiednią kością. Włókna tego mięśnia są przytwierdzone do grubych pasm tkanki łącznej włóknistej formujących pierścienie i tworzących swego rodzaju szkielet serca. Dzieje się tak. Unerwienie ścięgna jest niewielkie. Ścięgna stanowią swego rodzaju przedłużenie mięśni. dlatego też dochodzi do stanów zapalnych. które znajdują się z tyłu kolana. podobnie mało jest naczyń krwionośnych. Pochewka ścięgna stanowi swego rodzaju rękaw o podwójnej ścianie. Wynika to z faktu.

oddychania. kończyny górne i przeponę Nerwy rdzeniowe piersiowe (12 par). zmierzające do kończyn dolnych oraz dolnego odcinka odcinka grzbietu Nerwy rdzeniowe krzyżowe (5 par). a zarazem najbardziej złożony system wewnętrzny ciała ludzkiego. sterowania ruchami oraz dla regulacji funkcji życiowych. unerwiające tułów i kończyny górne Nerwy rdzeniowe lędźwiowe (5 par). po prawej).Rozdział 4 Topografia ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego Układ nerwowy jest nieodzowny dla naszego postrzegania zmysłowego. odchodzące do kończyn dolnych i narządów płciowych zewnętrznych Nerwy rdzeniowe guziczne (1 para). Stanowi najważniejszy. Zakończenie | nerwowe Osłonka mielinowa . np. Węzeł Ranviera wspomaga przekazywanie impulsów elektrycznych. NERWOWY Móżdżek Nerwy rdzeniowe szyjne (8 par). Ich wzajemne relacje są niezwykle złożone (powyżej. odpowiedzialny za umiejętność myślenia i mówienia. Jego część centralną stanowią mózg i rdzeń kręgowy. sprawujące najwyższą kontrolę nad całą tkanką nerwową w pozostałych częściach ciała. unerwiające okolicę guziczną Anatomia neuronu (komórki nerwowej) Połączenie mózgu i rdzenia kręgowego z obwodowym układem nerwowym widok od tyłu (powyżej. unerwiające szyję. odczuwania przyjemności i bólu. skrajnie na prawo): nerwy części somatycznej łączą się z nerwami części autonomicznej za pośrednictwem zwojów. jak doskonale chroniony jest rdzeń. Ilustracja po prawej przedstawia neuron w osłonce mielinowej. a ponadto wspólnymi drogami wchodzą i opuszczają rdzeń kręgowy. Rysunek wycinka kręgosłupa (skrajnie na prawo) pokazuje.

W ośrodkowym układzie w dużych ilościach występują neurogleje (albo gleje). Każdy taki guzek znajduje się w dużej bliskości dendrytu innego neuronu. a w układzie obwodowym znaleźć można komórki Schwanna. Podobnie jak wszystkie komórki. Następnie zostają wysłane z ciała komórkowego wzdłuż neurytu. skurcz włókien mięśniowych). Obydwa typy komórek łączą. Miejsce styku nosi nazwę synapsy. które powodują ruchy dowolne i mimowolne. Dla przyspieszenia transmisji bodźców wiele aksonów posiada osłonkę mielinową. Na końcu rozpada się on na wiele gałązek. Ich funkcjonowanie jest w pewnym sensie zbliżone do przewodów w skomplikowanych urządzeniach elektrycznych: odbierają bodźce na jednym krańcu układu nerwowego i przesyłają do innego. Bodźce są wywoływane przez pobudzenie jednego lub więcej dendrytów. Na obwodzie od ciała komórkowego odchodzi pewna liczba wypustek tworzących drzewkowate rozgałęzienia. półprzepuszczalną błoną komórkową. Są to dendryty. Początek nerwu trzewnego (wspólczulnego) Przekrój przez k Zwój przykręgowy (ciała komórkowe) układu współczulnego Wyrostek kolczysty Korzeń tylny (czuciowy) Korzeń przedni (ruchowy) Dendryty (odgałęzienia nerwowe) Płyn mózgowo-rdzeniowy Zwój współczulny przykręgowy . Neurony nie są jedynym typem komórek spotykanych w układzie nerwowym. Obok nich z ciała komórkowego wyrasta też dłuższa wypustka osiowa zwana neurytem lub aksonem .Komórki nerwowe czuciowe układu somatycznego (przenoszą bodźce do ośrodkowego układu nerwowego) I UKŁAD NERWOWY/43 Zależności pomiędzy somatycznym i autonomicznym układem nerwowym Rdzeń kręgowy • Trzon kręgu Korzenie przednie nerwów rdzeniowych (przenoszą impulsy z ośrodkoweogo kładu nerwowego) Nerwy układu somatycznego Korzeń przedni i tylny. w pewnych okolicznościach bodziec może przeskoczyć przez synapsę do dendrytu przyległego neuronu i w ten sposób kontynuować wędrówkę. zawierają jądro zawieszone w bańkowatym ciele komórkowym (perykarionie). ale wszystkie mają tę samą podstawową strukturę. Każdy neuron jest otoczony cienką. chronią i odżywiają. włókna biegną do i od rdzenia kręgowego.główny „kabel przewodzący" neuronu. a także wspomagają neurony. przetwarzające odebraną informację. gdzie są przekazywane dalszym neuronom albo wywołują reakcje czynnościowe (np. Ze względu na swe funkcje neurony dzielą się na trzy typy: neurony czuciowe. przenoszące informacje z narządów zmysłów do ośrodkowego układu nerwowego. Budowa neuronu Neurony są zróżnicowane pod względem wielkości i kształtu. Impulsy są przekazywane przez synapsę za pośrednictwem związków chemicznych zwanych przekaźnikami lub mediatorami (neurotransmiterami). Dotarłszy do zakończeń guzkowatych. ' Czynne części układu nerwowego stanowią miliony nawzajem z sobą połączonych komórek nerwowych zwanych neuronami. z których każda jest zakończona kilkoma niewielkimi guzkami. oraz neurony ruchowe (efektorowe). która odgrywa ważną rolę w przekazywaniu bodźców. neurony pośrednie. po czym są przenoszone do ciała komórkowego. ale nie dotyka go.

któremu służy. rozsianymi po układzie nerwowym. w wyniku wysiłku. nerw odwodzący. Impulsy pochodzące z receptorów są następnie przenoszone do ośrodkowego układu nerwogo za pośrednictwem włókien czuciowych. Podwzgórze otrzymuje informacje na temat zakłóceń. zawierają jedynie włókna czuciowe. np. W obwodowym układzie nerwowym włókna te to nic więcej. jelita. np. Jeżeli. inne. Nerwy współczulne prowadzące do tego samego obszaru powodują rozszerzanie się tych samych struktur. np. czyli skupiskami komórek nerwowych. gdzie włókno nerwowe dociera do narządu wykonawczego. Ponadto każda jest zbudowana w inny sposób i inaczej oddziałuje na narząd. (Nerwy czaszkowe również są przyczepione do podstawy mózgu za pomocą korzeni. chociaż jeden z najważniejszych nerwów czaszkowych — nerw błędny . hamujący tempo uderzeń serca. Włókna ruchowe i czuciowe są jedynie częścią składową neuronów ruchowych i czuciowych. Każdy nerw rdzeniowy jest przyczepiony do rdzenia kręgowego dwoma korzeniami. mają swój początek w ośrodkowym układzie nerwowym: 12 par odchodzi z podstawy mózgu (nerwy czaszkowe).neuryty neuronu ruchowego w rdzeniu kręgowym mogą ciągnąć się nieprzerwanie aż do mięśnia w stopie. nerw wzrokowy prowadzący do oka. tworząc siatkę promieniującą na całe ciało. by przywrócić stan równowagi w organizmie. Układ somatyczny pełni podwójną rolę.) Wkrótce po opuszczeniu otworu międzykręgowego każdy nerw rozgałęzia się kolejno na liczne. pęcherz. jednak włókna czuciowe i ruchowe często tworzą tam osobne nerwy. jak: serce. Całość układu autonomicznego jest sterowana przez obszar mózgu zwany podwzgórzem. Gdy nerwy czuciowe nadsyłają wiadomość do ośrodka kardioregulacyjnego w rdzeniu przedłużonym.jak dwa przewody w kablu elektrycznym.swym obszarem działania obejmuje układ trawienny. nerw przywspółczulny unerwiający oskrzele prowadzące do płuc sprawia. w składzie chemicznym ustroju. i tak dostosowuje układ autonomiczny do zaistniałych warunków. Układ nerwowy autonomiczny dzieli się na dwie części: współczulną (sympatyczną) i przywspółczulną (parasympatyczną). Np. Łączą układ ośrodkowy ze wszystkimi innymi częściami ciała oraz ze zwojami. jak obwodowy układ nerwowy kontroluje czynności serca. Nerw składa się z wiązki włókien czuciowych i ruchowych wraz z tkanką łączną i naczyniami krwionośnymi.odbiera od narządów zmysłów (np. Regulacja pracy serca I Układ nerwowy przywspółczulny (hamuje pracę serca) Układ nerwowy współczulny (przyspiesza rytm serca) I Włókna czuciowe . natomiast drugi . Po drugie . Przykładowo . Układ autonomiczny jest związany z niezależnym od naszej woli oddziaływaniem na czynności narządów wewnętrznych. oka wyposażonego w specjalne komórki receptorowe) informacje o środowisku zewnętrznym.ma za zadanie przesyłać włóknami ruchowymi bodźce z ośrodkowego układu nerwowego do mięśni szkieletowych. Po pierwsze . Składa się w całości z nerwów ruchowych zorganizowanych w system przekaźników wiodących od rdzenia kręgowego do poszczególnych mięśni gładkich i gruczołów. tworząc razem nerw. żołądek.Obwodowy układ nerwowy Podstawowym budulcem obwodowego układu nerwowego są nerwy. Główne nerwy. Każda z nich wykorzystuje inny typ przekaźnika elektrochemicznego w miejscu. Poniżej: Diagram pokazuje. np. Układ somatyczny i autonomiczny Obwodowy układ nerwowy dzieli się na dwie części: somatyczny układ nerwowy będący pod naszą świadomą kontrolą oraz układ autonomiczny (wegetatywny) zawiadujący czynnościami niezależnymi od woli. płuca. które jest częścią międzymózgowia. coraz mniejsze gałęzie. system współczulny lub przywspółczulny dostosowuje odpowiednio rytm serca. Zaraz za korzeniami włókna czuciowe i ruchowe łączą się. z których jeden tworzą włókna czuciowe. Unerwiają całe ciało poniżej szyi. jak najdłuższe wypustki odpowiednich neuronów. Nerwy rdzeniowe są rozmieszczone przy rdzeniu odcinkowo i zawsze zawierają włókna czuciowe. Niektóre nerwy czaszkowe. ruchowe i współczulne. że ulega ono obkurczeniu. pobudzając je do ruchu. mają tylko włókna ruchowe. mimo że działają całkowicie niezależnie od siebie . Nerwy czaszkowe unerwiają narządy zmysłów i mięśnie głowy. a 31 par powstaje z korzeni pochodzących z rdzenia kręgowego (nerwy rdzeniowe). podwzgórze nakazuje autonomicznemu układowi nerwowemu wzmożenie tempa pracy serca. Głównym nerwem przywspółczulnym jest nerw błędny.ruchowe. narządy płciowe i naczynia krwionośne. opada poziom tlenu. w liczbie 43. a przez to dostarczenie większej ilości utlenowanej krwi. serce oraz oskrzela.

UKŁAD NERWOWY/45 Obwodowy układ nerwowy 31 par nerwów rdzeniowych Nerwy rdzeniowej Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe szyjne Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe piersiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe lędźwiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe krzyżowe Obszary ciała kontrolowane przez nerwy rdzeniowe .

Układ jest ponadto chroniony przez osłony dwojakiego rodzaju.czaszka mieszcząca w środku mózg . poprzez włókna ruchowe.oraz kręgosłup otaczający rdzeń kręgowy. następnie zaś. Okrywają cały mózg. Płyn mózgowo-rdzeniowy wypływa z komór bocznych maleńkimi otworami międzykomorowymi i wpływa do komory III. ogólnie ujmując. Komory te. obok wielu innych. wykonuje ośrodkowy układ nerwowy. Rdzeń kręgowy Rdzeń kręgowy to. analizowanie i przechowywanie informacji. a wiele ruchowych zaczyna w mózgu. Centrum przetwarzania informacji całego układu nerwowego stanowią mózg i rdzeń kręgowy. Nie odgrywa żadnej roli w odczytywaniu impulsów czuciowych czy wysyłaniu bodźców ruchowych. Stąd wydostaje się przez otwory w dachu komory ku wypełnionym płynem przestrzeniom (zbiornikom) wokół pnia u podstawy mózgu. większość jego komórek nerwowych to neurony pośredniczące. położone na oponie pajęczej. wysyłają sygnały wywołujące odpowiednie reakcje w mięśniach i gruczołach. następnie zaś jeszcze węższym kanałem . Czynności analityczne i przetwarzające mogą być stosunkowo proste w przypadku niektórych funkcji rdzenia kręgowego. Płyn jest nieustannie wytwarzany z krwi w komorach mózgowych przez wyspecjalizowane komórki splotu naczyniówkowego. filtrują je i analizują. których zadaniem jest filtrowanie. . zwane oponami. który biegnie Istota biała Opona miękka Płyn mózgowordzeniowy Pajeczynówka Korzeń przedni (ruchowy) Opona twarda — Para nerwów rdzeniowych Przekrój poprzeczny przez rdzeń pokazuje do.i odmózgowe drogi czuciowe i ruchowe. w przeciwień- Drogi nerwowe wstępujące (domózgowe) Droga zstępująca (odmózgowa) Korzeń tylny (czuciowy) Istota szara stwie do komór sercowych. Obie czynności. wodnista ciecz opływająca opony Ogólny podział mózgu Obszar sprawujący kontrolę nad ruchami ciała t ciemieniowy Płat czołowy Ptat skroniowy Ptat potyliczny i rdzeń kręgowy oraz wypełniająca komory mózgowe. jednej z trzech opon.przedostaje się do nieco szerszej komory IV. zostały ponumerowane kolejno od położonych najwyżej w kierunku do dołu. zwane ziarnistościami pajęczynówki.Ośrodkowy układ nerwowy Obwodowy układ nerwowy działa wyłącznie jako przekaźnik bodźców zmysłowych i ruchowych pomiędzy układem ośrodkowym a mięśniami. gruczołami i narządami zmysłów. którymi są przekazywane bodźce. Pierwszą z nich jest kość . Chociaż wiele neuronów czuciowych kończy się. a także rdzeń kręgowy. Płyn mózgowo-rdzeniowy to przejrzysta.wodociągiem mózgu . cylindryczny słup z tkanki nerwowej o długości około 40 centymetrów. jednak dekodowanie mózgowe jest zazwyczaj procesem bardzo złożonym. Czynności odruchowe są efektem przejścia impulsu przez neuron wstawkowy. Płyn działa jako amortyzator chroniący ważną tkankę mózgu przed urazami. Największe są komory I i II (nazywane również bocznymi). Otrzymują dane za pośrednictwem włókien czuciowych biegnących od narządów zmysłów i receporów. Na drugą osłonę składają się trzy błony z tkanki włóknistej. Dla prawidłowego funkcjonowania cały ośrodkowy układ nerwowy wymaga stałych i obfitych dostaw krwi bogatej w tlen i substancje odżywcze. po czym opływa górą mózg (półkule mózgowe) i zostaje resorbowany do krwi żylnej przez specjalne wyrostki. angażującym do pracy tysiące różnych neuronów.

Zbudowany jest ze skupienia neuronów i wiązek włókien nerwowych. Drogi zstępujące wysyłają impulsy ruchowe z mózgu do obwodowego układu nerwowego. Drugą funkcją rdzenia kręgowego jest kierowanie prostymi odruchami. W jej skład wchodzą włókna zstępujące i wstępujące. Istota szara jest otoczona istotą białą podzieloną na trzy sznury. które przekazują informacje bezpośrednio z komórek nerwowych czuciowych do ruchowych. Przekazują so- Polożenie jąder podstawy Mózgowie r A . Jeśli na przykład przypadkiem położymy rękę na gorącej płycie kuchennej. we wzgórzu jest przede wszystkim związany z pamięcią.UKŁAD NERWOWY / 47 Wewnętrzna budowa mózgu bie informacje poprzez synapsę między neuronami obwodowymi i rdzeniowymi. Jest to możliwe za sprawą neuronów czuciowych i ruchowych. Ciato migdałowate Ciało suteczkowate Twór siatkowaty Układ limbiczny Po lewej: Przekrój ukazujący główne struktury mózgu. których włókna ciągną się długimi wiązkami z różnych partii mózgu. Układ limbiczny (powiększenie) umiejscowiony m. Istota szara .nazwa stosowana na określenie skupienia komórek nerwowych . Część bodźców jest natychmiast przekazywana do neuronów ruchowych kontrolujących ruchy rąk i mięśnie dłoni i w tej chwili szybko i bezwiednie cofamy rękę. za pomocą których rdzeń kręgowy i mózg komunikują się w obu kierunkach. należących do obwodowego układu nerwowego. by na przeciwległych końcach spotkać się z włóknami lub ciałami komórkowymi neuronów czuciowych lub ruchowych. nauką i emocjami. Po pierwsze .w przekroju poprzecznym ma kształt litery H z rogami (słupami) przednimi i tylnymi odchodzącymi z każdej połowy. Kolejna część impulsów wędruje w górę wzdłuż rdzenia i jest przekazywana przez neurony pośredniczące do neuronów ruchowych odpowiedzialnych za ruchy szyi. wewnątrz kręgosłupa od mózgu do dolnego odcinka grzbietu. których włókna ciągną się na niewielkich odległościach w górę i w dół rdzenia. W ten sposób głowa automatycznie zwraca się w kierunku przyczyny bólu. Biegną one na odcinkach o różnej długości wzdłuż rdzenia kręgowego. W obrębie słupów przednich znajduje się wiele neuronów ruchowych.działa jako dwukierunkowy system przekaźniczy komunikujący mózg z obwodowym układem nerwowym. oraz neurony pośredniczące. Czynności rdzenia kręgowego Rdzeń kręgowy pełni dwie zasadnicze funkcje.in. podczas gdy rogi tylne zawierają ciała komórkowe neuronów czuciowych i pośredniczących. Umożliwiają to neurony. natomiast drogi wstępujące przekazują bodźce czuciowe do mózgu. receptory bólu znajdujące się w skórze wysyłają wiadomość włóknami czuciowymi do rdzenia kręgowego.

Podwzgórze leży u podstawy mózgu. czyli układem wydzielania wewnętrznego (patrz Rozdział 5). niektóre środki farmakologiczne. Kontrola stopnia świadomości jest jedną z najważniejszych funkcji mózgu. Kontrola snu Sygnały 2 mózgu Kora mózgu Niepokojące myśli Bodźce wzrokowe Ośrodek snu i czuwania (aktywujący układ siatkowaty) Bodźce pobudzające mózg do czuwania Alkohol i leki nasenne Monotonia Ciepło Bodźce wstępujące z rdzenia kręgowego Te skłaniają do snu Te pobudzają nas do czuwania Impulsy aktywujące rdzeń kręgowy Ból i inne dolegliwości fizyczne Pień mózgu Senność Lekki sen Głęboki sen Oczy zamknięte Czuwanie . przewracamy się z boku na bok. gdy nachodzą nas niepokojące myśli. wszystkie komunikujące się za pomocą misternej siatki połączeń z pozostałymi częściami mózgowia. W każdym z tych obszarów można z kolei wyróżnić odrębne obszary odpowiedzialne za całkowicie różne czynności organizmu. posiadają one całkowicie odmienne funkcje. Jeśli siła napędowa tworu siatkowatego ulegnie osłabieniu lub jeśli zostanie on wyłączony. ściśle powiązanym z ośrodkami węchowymi mózgowia. gdzie są zbierane. kaszlem. tzw. śródmózgowie i przodomózgowie. jak jedzenie. w mimice twarzy i ułożeniu kończyn przed wstawaniem lub chodzeniem. To właśnie w pniu mózgu gromadzą się i krzyżują wszystkie informacje przybywające do mózgu i opuszczające go. Łączą się z sobą za pomocą grubego pęczka włókien nerwowych. Ta część mózgu komunikuje się również Ośrodek snu i czuwania jest położony w pniu mózgowym. Największym składnikiem tyłomózgowia jest móżdżek. Mózg i podwzgórze Mózgowie Mózgowie można podzielić na trzy różne regiony: tyłomózgowie. Fale mózgowe zmieniają się w zależności od stanu pobudzenia: senności. w efekcie czego. który pozwala ciału wykonywać pewne typy ruchów w sposób swobodny i automatyczny. sen i utrzymanie ciepłoty ciała. które sterują napięciem mięśni koniecznym dla utrzymania pionowej postawy ciała i równowagi. Stymulowany przez informacje m. nie mogąc zasnąć.są odpowiedzialne za właściwe czynności życiowe. Największą częścią całego mózgowia jest położone w przodomózgowiu kresomózgowie. Podwzgórze jest wyposażone w drogi nerwowe łączące się z układem limbicznym (rąbkowym). Wysyła sygnały. co powoduje utratę świadomości. właściwych im ośrodków.in. by powiadamiać o nich korę mózgową. przekazuje je dalej do kory mózgowej. i nieustannie karmią go strumieniem impulsów elektrycznych powstających w komórkach nerwowych. Różnorodne struktury mózgowia w tym rdzeń przedłużony i most oraz układ siatkowaty aktywujący (twór siatkowaty śródmózgowia) . Chociaż każda półkula jest lustrzanym odbiciem drugiej. W środku półkul mózgowych mieszczą się skupienia istoty szarej (komórek nerwowych) noszące miano jąder podstawy mózgu. podczas kołysania ramion w trakcie marszu. zwanego ciałem modzelowatym lub spoidłem wielkim mózgu. ciśnieniem krwi. że ogarnia nas senność. pod obiema półkulami mózgowymi. Jest to narząd związany głównie z czynnościami ruchowymi. sprawiają. które bodźce są na tyle ważne. On też decyduje. oddychaniem i świadomością. ciepło. kojarzone i gdzie zapoczątkowują odpowiednie reakcje. półkule mózgowe. kora mózgowa przechodzi w stan bezczynności. przełykaniem. będącym stacją przekaźnikową między rdzeniem kręgowym a półkulami mózgowymi. W tym rejonie mózgu odbywa się regulacja tak ważnych czynności. Współdziała również z obszarami ruchowymi mózgu w celu koordynacji ruchów. jako że lewą połową naszego ciała zawiaduje prawa strona mózgu i na odwrót. Zalew nadchodzących z otoczenia informacji jest przesiewany przez twór siatkowaty. a porozumiewają się między sobą głównie za pośrednictwem ciała modzelowatego. Sterują pracą serca. jest narządem fundamentalnym dla funkcji myślenia. Pień mózgu łączący mózgowie z rdzeniem kręgowym obejmuje część tyłomózgowia. a mianowicie wzgórzem. snu lub czuwania. połączonych z innymi ważnymi obszarami mózgu. Mózg człowieka. Podobnie spokój. Zjawisko to zaobserwować można np. tzn. łącząc się z nim za pomocą odgałęzień włókien nerwowych. Kresomózgowie jest podzielone na dwie równe części. a także z przysadką mózgową. Drogi nerwowe prowadzące z całego organizmu przechodzą przez twór siatkowaty. będący na znacznie wyższym poziomie rozwoju ewolucyjnego niż mózg zwierząt. Stanowią one złożony system koordynacji czynności mięśni. Podwzgórze jest w rzeczywistości skupieniem wyspecjalizowanych ośrodków nerwowych. świadomości i wyższych procesów umysłowych. o wrażeniach zmysłowych. Znajduje się bezpośrednio pod innym ważnym narządem przodomózgowia. która decyduje o zapadaniu w sen lub pozostawaniu w stanie czuwania.48/UKŁAD NERWOWY Pozostałe impulsy idą aż do mózgu i tam wywołują uświadomione wrażenie gorąca i bólu. Ośrodek snu reaguje również na impulsy odkorowe. nawet monotonia. Takie działanie pobudza twór siatkowaty do „wystrzeliwania" impulsów do różych celów w mózgu. Pozostałe części mózgowia nadsyłają tu wszelkie informacje w celu podjęcia decyzji. pamięci. całość śródmózgowia i część przodomózgowia. Podwzgórze jest również ściśle powiązane z układem dokrewnym.

Wówczas nerwy przekazują do skóry bodźce powodujące zwężanie się porów. zapobiegając tym samym uchodzeniu ciepła z ciała. . wytwarzając w ten sposób ciepło. jak np. otulającej kresomózgowie od zewnątrz.jeżfniejsięwłosów J Obniża produkcja potu Bodźce hormonalne Proces powstawania dreszczy. Przykładowo w płacie ciemieniowym istnieje maleńki kawałeczek przeznaczony wyłącznie do odbioru impulsów dotykowych nadsyłanych z kolana i większy kawałek zarezerwowany dla kciuka. Kora mózgowa Kora mózgowa jest grubą na trzy milimetry.ulegają analizie i przetworzeniu. W każdym płacie znajduje się specjalny wycinek przeznaczony do odbierania bodźców czuciowych z jednego obszaru ciała. Tę samą zasadę stosuje się do innych ośrodków zmysłowych kory. Rozprostowana miałaby powierzchnię około trzydziestokrotnie większą niż w formie złożonej. mową i złożonymi operacjami myślowymi. Podwzgórze odbiera sygnały o obniżeniu temperatury i wysyła impuls do tarczycy. by zmieścić się w puszce czaszki. dotyku i smaku . Mięśnie całego ciała zaczynają na przemian kurczyć się i rozkurczać. nakazując jej przyspieszenie metabolizmu. Głęboko. Ośrodek termoregulacyjny podwzgorza Kierunek mięśnie i skóra Wzrost aktywności tarczycy i przyspieszeni^ metabolizmu Mięśnie zaczynają się na przemian szybko kurczyć rozkurczać epfzywtosowe I kurcią siej powodując j . kolan.wzroku. słuchu. są bardziej wrażliwe od innych. Płaty skroniowe są związane ze słuchem oraz węchem. Każdy płat spełnia co najmniej jedno konkretne zadanie. Ponadto korowe ośrodki przedruchowe i ruchowe współpracują z innymi obszarami układu nerwowego ośrodkowego i obwodowego w celu koordynacji ruchów. płaty potyliczne ze wzrokiem. U ludzi osiągnęła takie rozmiary. płaty ciemieniowe z dotykiem i smakiem. że musiała się wielokrotnie zawinąć. Zatem to właśnie w korze mózgowej informacje nadsyłane ze wszystkich pięciu zmysłów . Zjawiskiem dreszczy kierują cztery mechanizmy. płaty czołowe zaś z ruchem. np. pofałdowaną warstwą istoty szarej.UKŁAD NERWOWY/49 Powstawanie dreszczy z obszarami zawiadującymi pozostałymi zmysłami. zachowaniem oraz organizacją pamięci. niezbędnej dla wykonywania wszelkich świadomych czynności. powonienia. Pomiędzy fałdami kory istnieją liczne głębokie bruzdy dzielące każdą z półkul na pięć obszarów zwanych płatami. w szczelinie bocznej mózgu leży ukryty piąty płat zwany wyspą. a także ośrodków ruchowych. tak by inne części ciała mogły w razie potrzeby odpowiednio na nie zareagować. Wyjaśnia to. dlaczego niektóre części ciała. kciuk.

płynu krążącego w komo- . zakłócającym nasze postrzeganie. przez co otrzymamy pomniejszone. że światło to pewnego rodzaju nośnik informacji. lecz wierne obrazy przedmiotów. Bez względu na źródło rozchodzi się we wszystkich kierunkach i odbija od przedmiotów.jedna z dwóch soczewek ocznych. Naczyniówka to cienka błona wyściełająca przestrzeń pomiędzy zewnętrzną.Oko W celu wyjaśnienia mechanizmu działania oka często porównuje sieje do aparatu fotograficznego najwyższej klasy. oraz produkcja cieczy wodnistej . jak to się dzieje. Jest wypełniona naczyniami krwionośnymi i tworzy drobną siatkę. który odpowiada powłoce skórnej. choć ma zaledwie pół milimetra grubości w części środkowej i milimetr w miejscach zejścia się z białkiem oka zwanym twardówką. że zrąb pomaga pokonywać zapalenia rogówki. odpowiednio ukształtowane soczewki aparatu lub soczewki tkankowe w oku ludzkim. Najlepiej przyjąć. obejmującą swym zasięgiem niemal całą gałkę oczną. Ostatnia. że świat zewnętrzny jest widoczny wewnątrz •niewielkiej komory w środku gałki ocznej. pierwszą przeszkodą. Następną po zrębie warstwą jest śródbłonek o grubości zaledwie jednej komórki. Bez łez rogówka byłaby pozbawiona ochrony przed drobnoustrojami bakteryjnymi. Po przejściu przez rogówkę promień światła wpada do jedej z dwóch komór wewnętrznych oka. włóknista warstwa Bowmana. Ciało rzęskowe to pierścieniowate zgrubienie powstałe z fragmentu błony naczyniowej. Rogówka Kiedy promień światła wpada do oka. pozwalając w ten sposób je zobaczyć. jest okrągłe. następnie twarda (najgrubsza) warstwa zrębowa zbudowana z kolagenu. Jej komórki nie mają zdolności regeneracyjnych. ochronną twardówką a siatkówką. np. Należy tutaj również wspomnieć. gdyż są siedliskiem różnych typów antygenów zwalczających zakażenia. będącą w ciągłym obiegu. zapobiega to wielokrotnym odbiciom światła w tylnej części oka. i zapewnia zrównoważony poziom wody napływającej od oka do rogówki. zanieczyszczeniami i ku- Komora przednia Tęczówka Soczewka Obwódka rzęskowa Mięsień rzęskowy \ rzem. ciało rzęskowe i tęczówkę. Pod nim leży elastyczna. Nabłonek jest pokryty warstwą cieczy łzowej. należy zacząć od podstaw. Zręby zapobiegają infekcjom rogówki. Moc optyczna rogówki stanowi około dwóch trzecich całkowitej mocy optycznej oka. by rogówka była stale przezroczysta. Wypełniona jest ona wodnistą cieczą. Błona naczyniowa Błona naczyniowa to nazwa używana na określenie obszaru obejmującego trzy oddzielne struktury położone w centrum gałki ocznej: naczyniówkę. W jej skład wchodzą tkanki pomocnicze zawierające zmienną ilość barwnika. Co więcej. może ulegać załamaniu przechodząc przez niektóre substancje. pozwalająca uzyskać ostry obraz przedmiotów. Zewnętrzną warstwę o grubości pięciu komórek stanowi nabłonek przedni. Zadaniem tego narządu jest akomodacja soczewki (poprzez ruchy mięśnia rzęskowego). Ciecz łzowa stanowi również warstwę optyczną . dlatego uszkodzenia lub choroby śródbłonka grożą trwałym kalectwem oka. Rogówka jest silną soczewką o stałej ogniskowej. na jaką napotyka. czyli skupione. Promienie światła mogą zostać załamane do środka.zwane rogówką . które łącznie bywają nazywane warstwą naczyniową. że chociaż zazwyczaj światło porusza się po prostej drodze. Rogówka składa się z pięciu warstw. stopień załamania można precyzyjnie regulować poprzez zmiany krzywizn soczewki. sprężysta warstwa nosi nazwę blaszki granicznej tylnej lub błony Descemeta. Ta cienka powłoka dba o to. określanej w terminologii medycznej komorą przednią. podejrzewa się również.w wypadku jej braku nabłonek traci przezroczystość i matowieje. Aby jednak w pełni pojąć. przezroczyste „okno" .

Jest to część oka. Te ostatnie są również odpowiedzialne za czytelność obrazu. rach oka pomiędzy soczewką a wewnętrzną powierzchnią rogówki. W świetle przyćmionym źrenica rozszerza się. wewnętrzna komora oka. Jest to stosunkowo mało istotny narząd.Siatkówka Po prawej: Przekrój przez gałkę oczną (przy .mającą galaretowatą konsystencję. gdyż większość promieni ulega skupieniu już wcześniej . Za soczewką znajduje się główna.tęczówka. Pręciki są wrażliwe na światło o niskiej intensywności i nie posiadają zdolności interpretacji barw. decydując o ilości i intensywności światła docierającego do siatkówki.odwiniętej" do tyłu twardówce) ukazuje naczynia krwionośne naczyniówki.na rogówce.pozostałość przewodu.UKŁAD NERWOWY / 51 naszej woli.zwaną ciałem szklistym . Wewnętrzna krzywizna gałki w części ciągnącej się ku tyłowi jest wyścielona światłoczułą powłoką zwaną siatkówką. które są odczytywane tylko przez czopki. że pod palcami oko zdaje się być twarde i gumowate. ze względu na swój kształt noszące nazwę pręcików i czopków. elastyczna. Powyżej: Powiększona fotografia tarczy nerwu wzrokowego . której zabarwienie stanowi o kolorze oczu. Funkcjonuje na zasadzie przysłony w aparacie fotograficznym: jej włókna mięśniowe rozszerzają lub zwężają źrenicę. strachu oraz przyjmowanie niektórych farmaceutyków również powodują zmianę średnicy źrenicy. którym prowadziła tętnica w czasie rozwoju płodowego. Jeśli na siatkówkę padnie zbyt silne światło. źrenica zwęża się niezależnie od Rogówka Źrenica Nerw wzrokowy Twardówka Siatka tętnic i żył naczyniówki . tworząca ścianę przednią komory tylnej..miejsca wychodzenia z siatkówki nerwu wzrokowego. Stan podniecenia. W istocie tworzą ją dwa typy komórek światłoczułych. Wypełniona jest substancją .Naczynia krwionośne siatkówki Komora wewnętrzna Nerw wzrokowy Dołek środkowy Żyta środkowa siatkówki Tętnica środkowa siatkówki U góry: Przekrój pionowy przez gałkę oczną człowieka z ukazaniem nerwu wzrokowego. Ich największa koncentracja występuje w tylnej części oka zwanej doł- Budowa oka Ciało szkliste i siatkówka . przezroczysta soczewka. Tarcza nerwu wzrokowego Ukrwienie błony naczyniowej • Naczyniówka Tęczówka ri . Przez środek oka przebiega kanał ciała szklistego . Tuż za tęczówką położona jest miękka. która sprawia. Do ciała rzęskowego przyczepiony jest trzeci wyspecjalizowany narząd .

52 / UKŁAD NERWOWY O s t r o ś ć widzenia Soczewka Rogówkd Mechanizm widzenia Mięsień rzęskowy Obwódka rzęskowa Obraz na siatkówce Obraz na siatkówce oka lewego Obraz na siatkówce oka prawego Powyżej: Promienie światła odbite od przedmiotu umieszczonego blisko oka rozchodzą się pod dużym kątem.. kiem środkowym. a obraz zostaje odwrócony. widzeniem obwodowym. a zatem obszar najlepszego widzenia. plamki. Ski/v/ov\. Kiedy promienie światła padają na siatkówki oczu. Następnie wędrują wzdłuż nerwu wzrokowego do skrzyżowania nerwów wzrokowych. który leży w obrębie tzw. by łatwiej było je skupić. połowy zamieniają się stronami. polegającym na tym. Wszystkie informacje pochodzące z bocznej połowy pola widzenia każdego oka są przekazywane wzdłuż dróg wzrokowych poprzez ciało kolankowate boczne i promienistość wzrokową do okolicy wzrokowej kory mózgowej po tej samej stronie. jednak im bliżej jej krańców.boczr1 mózgowej . Później obrazy nakładają się na siebie i zostają zinterpretowane przez mózg. Każde z nich jest podzielone na połowę prawą i lewą. W partiach otaczających dołek środkowy siatkówka również odbiera ostre obrazy. tym bardziej mamy do czynienia z tzw. Jest to też miejsce ogniskowania przez soczewkę najostrzejszych obrazów. Wszystkie włókna nerwowe zbiegają się w tyle oka i tworzą jeden główny „kabel". gdzie informacje o wzorach.irnr nerwów wzrokowych — — Ciało kolankowarai. czyli Po prawej: Pola widzenia oka lewego i prawego nieznacznie się różnią. więc powierzchnia soczewki wysklepia się (u góry). Promienie biegnące od dalszego przedmiotu są prawie równoległe i ich skupienie wymaga mniejszej pracy soczewki (powyżej). kolorach i kształtach są przetwarzane. że przedmioty znajdujące się na obrzeżach postrzegamy połowicznie. Widzenie środkowe i obwodowe łącznie dają kompletny obraz świata zewnętrznego. Nerw wzrokowy Każda światłoczuła komórka w siatkówce jest połączona za pomocą nerwu z mózgiem.

Nerw wzrokowy to nic innego jak wiązka włókien nerwowych przenoszących niewielkie impulsy elektryczne po cieniutkich kablach. Wadę koryguje się soczewką wklęsłą. Odpowiadająca jej żyła środkowa siatkówki wstępuje do nerwu wzrokowego i dołącza do tętnicy. % \ •V Poniżej: Najczęściej spotykaną przyczyną krótkowzroczności (1) jest wydłużenie gałki ocznej w poziomie. zwane ciałem kolankowym bocznym. ciągnąca się przez całą jego długość.) Krótkowzroczność Nadwzroczność . Tuż za punktem skrzyżowania znajduje się pierwsze przełączenie. tworząc promienistość wzrokową. (Obraz odwrócony powstały na siatkówce zostaje zinterpretowany przez mózg jako prosty. by przejść przez punkt głównej wymiany . a (f) w górę i na zewnątrz. Nosi nazwę tętnicy środkowej siatkówki. Nerwy opuszczające siatkówkę należą do typu czuciowych. Potem lekko zakręcają i spotykają się. nerw wzrokowy.UKŁAD NERWOWY/53 Po prawej: Gałkę oczną porusza sześć głównych mięśni. W środku głównego kabla biegnie grubsza tętnica. biegną do przeciwnych stron mózgu. Nerwy od skroniowej strony siatkówki nie krzyżują się i pozostają po tej samej stronie mózgu. nerwy wzrokowe po drodze do mózgu tworzą więcej niż jedno przełączenie. Biegnie on od gałki oczon od gałki ocznej poprzez tunel kostny w czaszce i wyłania się wewnątrz czaszki tuż pod mózgowiem. w wyniku czego promienie światła po załamaniu rzucają obraz przed siatkówką. Impulsy z prawej i lewej strony są stąd częściowo ponownie przekazywane z jednej strony na drugą. podczas gdy włókna od tej strony oka. a (d) w dół. w okolicach przysadki mózgowej. (b) w kierunku do nosa.. Nerwy z obu stron krzyżują się następnie z sobą. która . Ruchy gałki ocznej J Funkcja tego przełączenia wiąże się z reakcjami odruchowymi źrenicy. (c) obraca ją w górę. przez co część informacji z lewego oka przechodzi do prawej połowy mózgu i odwrotnie. Mięsień (a) obraca ją od nosa w kierunku do boku. Stamtąd nerwy zdążają ku tylnej stronie mózgowia do okolicy wzrokowej kory mózgowej. (e) porusza oko w dół i na zewnątrz. rodzaj „stacji komórkowej".torebkę wewnętrzną. Soczewka wypukła pozwala ogniskować promienie na siatkówce. pokrywając całą powierzchnię siatkówki coraz drobniejszymi naczyniami.widzi" najwięcej. gdzie dochodzi do koncentracji wszelkich informacji czuciowych i ruchowych. Dochodzi do tylnej strony oka. Tu dołącza do niego drugi nerw wzrokowy. zebrawszy uprzednio krew z siatkówki. W przeciwieństwie do ruchowch. dotyczących wszystkich części ciała. Od ciała kolankowego bocznego włókna nerwowe rozchodzą się wachlarzowato po obu stronach i wokół płata skroniowego. tak że obraz powstaje poza nią. W przypadku nadwzroczności (zwanej potocznie dalekowzrocznością) gałka oczna jest zbyt „krótka". po czym rozgałęzia się. Pierwsze z nich leży zaraz za miejscem wymiany informacji. izolowanych osłonką mielinową. zwanym skrzyżowaniem nerwów wzrokowych i ulokowanym w pobliżu przysadki mózgowej.

drugi zaś za dźwięki. tj. mierzonej w decybelach (dB). natomiast elementy struktury ucha wewnętrznego interpretujące pozycję głowy i odczytujące dźwięki są od siebie odseparowane. Indywidualny poziom słuchu to wyrażona w decybelach różnica między najsłabszym słyszanym pojedynczym dźwiękiem a tonem standardowym wytwarzanym w specjalnym urządzeniu zwanym audiometrem. Od jamy bębenkowej do jamy gardła prowadzi trąbka słuchowa. W ich skład wchodzą: młoteczek. Jest to organ niezwykle złożony. ucho środkowe z przypominającymi mechanizm dźwigniowy kosteczkami słuchowymi. tym wyższy dźwięk. to fale akustyczne wytwarzane przez drgania cząsteczek powietrza. wzmacniacza (ucho środkowe) oraz przekaźnika (ucho wewnętrzne).Ucho Ucho nie tylko służy nam jako narząd zmysłu słuchu. W jej środku znajduje się przewód słuchowy zewnętrzny prowadzący do błony bębenkowej. przetwarzające drgania akustyczne w impulsy elektryczne oraz ustalające aktualną pozycję głowy. W celu pomiaru utraty słuchu zostały opracowane międzynarodowe normy poziomu słuchu. Zakres dźwięków słyszanych przez osoby młode zamyka się w przedziale od 20 do 20000 Hz. mimo że znajdują się razem w jednym narządzie. To. Trąbka słuchowa (Eustachiusza) \ Narząd ślimakowy (Cortiego) z zakończeniami nerwów słuchowych . Ze ścian przewodu wydzielana jest woskowina . Otrzymane bodźce są przekazywane do mózgu za pośrednictwem pary biegnących równolegle nerwów: przedsionkowego i ślimakowego . Zdolność słyszenia wysokich dźwięków słabnie z wiekiem lub w następstwie długiego przebywania w ponadnormatywnym hałasie. Słuch Ucho spełnia rolę odbiornika (ucho zewnętrzne). zbierające dźwięki jak antena radaru. Cały mechanizm wzmacnia drgania błony bębenkowej dwudziestokrotnie. ucho środkowe je wzmacnia. Funkcja ucha zewnętrznego i środkowego ma związek głównie ze słuchem. Częstotliwość wyraża się w cyklach na sekundę lub hercach (Hz). strzemiączko. przyczepiony do błony bębenkowej. oraz kowadełko. co słyszymy. Wielkość i natężenie fal decyduje o głośności dźwięków. od 500 do 4 000 Hz. połączone z uchem wewnętrznym. Budowa ucha Ucho zewnętrzne _L Ucho środkowe Ucho wewnętrzne X Okienko ślimaka Ucho zewnętrzne odbiera dźwięki.substancja mająca za zadanie zapobiegać wysuszeniu i łuszczeniu się skóry.pierwszy z nich jest odpowiedzialny za zmysł równowagi. dzielący się na trzy zasadnicze części: ucho zewnętrzne. zaś ucho wewnętrzne przesyła impulsy do mózgu. które wzmacniają odbierane dźwięki. ale również jako narząd równowagi. Ilość drgań lub cykli przypadających na sekundę to częstotliwość dźwięku: im więcej wibracji. chociaż ucho najbardziej jest wyczulone na dźwięki mieszczące się w środkowej części przedziału. Odbiornik stanowi mięsista część ucha małżowina. ucho wewnętrzne. niewielka kosteczka służąca jako łącznik pomiędzy pozostałymi dwoma. Wzmacniacz tworzy system dźwigienek z trzech kosteczek słuchowych. zwana trąbką W odpowiedzi na drgania śródchtonki i blaszki podstawnej włosowate receptory wysyłają informacje do mózgu za pośrednictwem pobliskiego nerwu.

stanowiące zasadniczą część narządu ślimakowego (Cortiego).UKŁAD NERWOWY / 55 Ułożenie i budowa wyrostków sutkowatych Po lewej: Wyrostki sutkowate to twory kostne lezące za uchem. Młoteczek ucha środkowego Komórki sutkowe (powietrzne) Błona bębenkowa Gardło Trąbka Eustachiusza Kosteczki słuchowe Młoteczek Strzemiaczko Ślimak Słyszenie dźwięków Kowadełko Fale akustyczne Schody bębenka Błona bębenkowa Schody przedsionka Włoski komórek receptorowych Okienko ślimaka _ . Narząd słuchu i równowagi tworzą wspólną jamę wypełnioną płynem. pulsujące ruchy błony zamykającej okienko okrągłe wyrównują ciśnienie wewnątrz ucha wewnętrznego. przekazującym od ucha środkowego do receptora słuchu zmiany ciśnienia wywieranego przez fale dźwiękowe. wywołanymi zmianami ciśnienia w uchu środkowym. Eustachiusza. które wzmacniają ciśnienie fal akustycznych i przekazują drgania okienku owalnemu przesłaniającemu wejście do ucha wewnętrznego. Wibracje te są przenoszone przez kosteczki słuchowe. Jej działanie możemy zaobserwować. Połączone są z uchem środkowym i przypuszcza się. zjeżdżając gwałtownie windą: przytkanie uszu jest spowodowane niewielkimi ruchami błony bębenkowej. zmierzające nerwem ślimakowym do mózgu. której wylot znajduje się za nozdrzami tylnymi i która ma za zadanie wyrównanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej. że pomagają utrzymać głowę w pozycji równowagi na szyi. Fale dźwiękowe dochodzące przez przewód słuchowy zewnętrzny wprawiają błonę bębenkową w drgania. np. Część przekaźnikowa ucha jest bardziej skomplikowana. wzbudzają one impulsy nerwowe. doprowadzająca tysiące maleńkich włókienek nerwowych do nerwu ślimakowego. Fale powstałe w płynie (przychłonce) przenoszą się na schody przedsionka i dalej na schody bębenka. Na całej długości ślimaka ciągnie się cienka błona . Część słuchowa jest ulokowana w jednym końcu jamy i tworzy zwinięty twór przypominający wyglądem muszlę ślimaka.blaszka podstawna. Równoczesne. wprawiając w wibracje rozdzielającą je blaszkę podstawna. Błona ta jest wyposażona we włosowate komórki rzęsate (słuchowe).

gdy taka informacja dotrze do mózgu. Sposób. Rozpoczynanie i kończenie ruchu Od łagiewki odchodzą trzy przewody półkoliste wypełnione cieczą. Kiedy jednak głowa przestaje się ruszać. autobusem lub samochodem. gdy ciało porusza się do przodu lub do tyłu. określane jako choroba lokomocyjna. w jaki fale akustyczne są kodowane jako impulsy elektryczne. Kiedy pochylimy głowę w przód. zabierający prawie dwa pierwsze lata życia i jeszcze kolejny rok potrzebny do dokładnego opanowania sztuki stania na jednej nodze. Uczenie się równowagi Jest to długi proces. Delikatne narządy równowagi. może wysłać rozkaz mięśniom. a następnie dekodowane. Mechanizm równowagi sprawia. adekwatnie nazwanej uchem wewnętrznym. Ucho wewnętrzne Trąbka słuchowa (Eustachiusza) Zmiany wysokości lub głośności dźwięków są wychwytywane przez drobne komórki rzęskowe rozmieszczone na blaszce podstawnej dzięki temu. w miarę konieczności. U podstawy każdego z nich znajduje się owalna galaretowata bańka. gdyż dostarczają istotnych informacji o fizycznej relacji pomiędzy ciałem a otoczeniem. zwłaszcza gdy zatrzymuje się po kilkakrotnych obrotach. Powierzchnie obu tych jam są wyścielone warstwą komórek. Włoski te łączą się z nerwem przedsionkowym. W bańkach są ukryte zakończenia włosków zmysłowych. w lewo.56/UKŁAD NERWOWY Utrzymanie równowagi ciata Przewody półkoliste Podczas ruchów ciała płyn śródchłonkowy wypełniający kanały półkoliste powoduje uginanie się włosków komórek nerwowych w masie galaretowatej. co ma szczególne znaczenie w przypadku drobnych. napierając jedynie na włoski zmysłowe. że oczy następnie wracają w lewą stronę. jak i mięśnie muszą być tak rozwinięte. Kiedy głowa zaczyna poruszać się np. co prowokuje napady nudności i wymioty. Łagiewka i woreczek służą jako detektor położenia głowy. woreczek i przewody półkoliste. Nie można też mieć pewności co do tego. W tym momencie zostaje wysłana inna informacja do mózgu. wywołując zawroty głowy. pod wpływem przyciągania ziemskiego kamyczki naciskają na włoski komórek nerwowych w substancji galaretowatej. nie jest w pełni wyjaśniony. noszącą miano błony kamyczkowej ze względu na osadzone w niej drobne kamyczki błędnikowe . Impulsy płynące nerwem ślimakowym dochodzą do wyspecjalizowanego obszaru kory mózgowej zwanego ośrodkiem słuchowym. jest odpowiedzialne za nieustanną kontrolę pozycji i ruchów głowy. Zanim osiągniemy doskonałą równowagę. Kiedy głowa zaczyna się poruszać w jedną stronę. Włoski wysyłają wówczas do mózgu impulsy nerwowe z wiadomością „pozycja pionowa". leżą w najgłębszej części ucha. które wysyłają do mózgu sygnał do rozpoczęcia działań. jak ucho rozróżnia wysokość dźwięków od ich głośności. Łagiewka pracuje również wtedy. Niepoślednią rolę odgrywają tu również oczy. by zapewnić właściwą siłę i koordynację ruchów. np. kiedy głowa rozpoczyna i zaprzestaje wykonywania ruchów. Zmysł równowagi Ucho. Ośrodek kontroli Obszarem mózgowia w największym stopniu odpowiedzialnym za czynności mięśni zmierzające do utrzymania równowagi ciała jest móżdżek. kamyczki napierają na włoski. płyn faluje wewnątrz przewodów półkolistych jeszcze przez niemal minutę lub dłużej. wysyła on sygnał do mięśni. Taki ruch oczu tłumaczy częściowo. dobrze chronione przez kości czaszki. ruch płynu w przewodach półkolistych powoduje skierowanie wzroku w prawo. Spośród wszystkich struktur trzy są związane ze zmysłem równowagi: łagiewka. każda na innym poziomie i w in- nej płaszczyźnie. Przewody półkoliste odbierają informacje o tym. szybkich ruchów.skupienia kryształów związków wapnia. jako narząd równowagi. by zająć pozycję stosowną do pozycji głowy. Z chwilą. pokrytych galaretowatą substancją. Znajduje się tam labirynt rurek wypełnionych płynem. dziecko zaczyna biec. że ciśnienie fal akustycznych jest przekazywane przez śródchłonkę przepływającą tam i z powrotem przez ślimak. siła bezwładności odrzuca kamyczki w tył. by odpowiednio dopasowały pozycję całego ciała. że komórki narządu Cortiego dokonują pomiaru ciśnienia fal w śródchłonce i zamieniają je w bodźce elektryczne. Gdy ciało znajduje się w pozycji pionowej. Obecnie obowiązująca teoria głosi. w tył lub w bok. Cała operacja przebiega odwrotnie w przypadku. Czytanie przeciwstawia się owym naturalnym ruchom oczu. płyn w przewodach pozostaje z reguły nieruchomy. Jeśli np. który. który ostrzega mózg o konieczności przywrócenia ciału równowagi. zginając je w innym kierunku. Płyn srodchlfllowy jąc im pochylenie ciała w przód i powrót do stanu równowagi. dziecko zachwieje się do tyłu na krześle. dlaczego wielu ludzi ma mdłości przy próbach czytania podczas podróży środkami lokomocji. gdy np. Prawidłowa kontrola dokładnego położenia głowy gwarantuje utrzymanie ciała człowieka w stanie równowagi. nakazu- LJ . które uginają się w rezultacie poruszenia głową i ruchów płynu w przewodach. jak gdyby przy upadku do przodu. zarówno mózg.

Błona ślu:owa dba. o to jest zapach Vby posiadać zapach.np. by osiadły w śluzie otaczającym rzęski. jak to się izieje. sól są bezwonne lub mają słaby zapach. >rzy czym jeden jego obwód działa niezaeżnie od drugiego. Znalazłszy się tam.np. Nie zawsze jesteśmy świadomi bliskich iwiązków powonienia ze zmysłem smam. cząsteczki muszą się rozpuścić. która wyspecjalizowała się jako sortownia naszych Reakcji emocjonalnych. UKŁAD NERWOWY / 57 Powonienie Substancja lotna (zapach) Błona stttzowa pokrywająca całą jam notową 3kolica węchowa kory mózgowej Okolica węchowa Opuszka węchowa Nerw węchowy Pasmo węchowe Komórki węchowe (receptory zmysłowe) Komórki nabłonkowe Włoski węchowe . Silniej pachną również ciała mokre. ściśle wiążąca zapachy obiektów z przeżyciami. W miarę parowania woda unosi wraz Substancje lotne rozpuszczają się w śluzie otaczającym włoski komórek węchowych. ale również zanika zdolność odbierania wrażeń smakowych. Podobnie jak zagadką pozostaje to. i działa ako pułapka na substancje zapachowe. Rzęski zwiększają efektywną powierzchlię komórki węchowej. by były stale wilgotne. a zarazem najmniej poznanym z naszych pięciu zmysłów. Związki chemiczne łatwo ulatniające się . która następnie jest przekazywana po złożonych obwodach drogi węchowej do kory mózgowej. benzyna . Każda z nich wsiada około tuzina włosków wnikająsych w warstwę błony śluzowej. są to substancje złożone. Nie wiadomo dokładnie. gdzie sgromadzone informacje są przetwarzane przesyłane do kory mózgowej przez skomplikowany system drogi węchowej. można je wciągnąć w głąb nozdrzy. W tym momencie zapach dochodzi do naszej świadomości. Zmysł węchu odgrywa również kluczor ą rolę w odbieraniu podniet płciowych. Generalnie rzecz biorąc. Obecie powonienie spełnia funkcję systemu osItrzegawczego i ośrodka informacji: ostrzega nas o niebezpieczeństwie i gromadzi :enne wiadomości o otaczającym świecie. substancje muszą vydzielać cząsteczki związków chemicznych. i Włókna nerwu węchowego biegną jako pici węchowe i przenoszą impulsy poprzez otworki w kości sitowej do dwóch ppuszek węchowych w mózgowiu.Receptory węchowe i smakowe 'owonienie jest chyba najstarszym. aparat węchowy jest parzysty. że komórki wytwarzaą impulsy elektryczne.o rola została znacznie osłabiona. zwany okolicą węchovą. Podczas ewolucji zachowało bołączenie z tą częścią mózgu.są postrzegane zazwyczaj jako silnie wonne. że nie tylko przestajemy wyczuwać tapachy. Dopiero przy przeziębieniach odkrywamy. Bodźce przechodzą włóknami nerwowymi przez kość sitową do opuszki węchowej. Tu następuje przetwarzanie informacji. 'owonienie 'odobnie jak w przypadku wielu innych larządów. Dokładny mechanizm molekularny rząIZTY powonieniem jest właściwie nieznaly.howe są umieszczone na sklepieniu jamy losowej. Komórki odbierające podniety zapa. ociaż w wyniku ewolucji człowieka ta je. a naitępnie powodują. tuż pod płatami czołowymi móz. Dochodzi wówczas do reakcji chemicznej pobudzającej komórki węchowe do generowania impulsów elektrycznych. wzyklejają do włosków węchowych. iż cząsteczki tych subitancji rozpuszczają się w śluzie błony.owia. Jważa się jednak. że śladowe ilości substancji chemiczrych wywołujące wrażenie zapachu pomdzają do czynności komórki węchowe. ponieważ do komórek węchowych docierają w dużych stężeniach. a co za tym idzie również naszą wrażliwość na zapachy. Proste substancje chemiczne . by aparat węchowy mógł stwierdzić ich obecność. jest gęsto zapełniony milionami maleńtich komórek węchowych. N korze impulsy zostają odczytane i fakt stnienia zapachu dociera do naszej świalomości. z których się składają. Obszar ten. Dopiero gdy cząsteczki substancji unoszą się w powietrzu w formie lotnej. y jaki sposób komórki receptorowe potraią wychwycić tysiące różnych woni i wyzuć minimalne różnice pomiędzy nimi.

lecz również na podniebieniu. a silniejsze doznania wywołuje dopiero po rozpuszczeniu się w ślinie. zawierają liczne kubki smakowe. niż aby wyczuć jej zapach. a nawet w gardle. muszą one być w stanie płynnym. Choć dokładnie nie wiadomo. nastroje i pamięć. jako że obszary mózgu odpowiedzialne za przetwarzanie wspomnień i ich przywoływanie są jednocześnie zespolone z układem rąbkowym. doznania smakowe są wywoływane przez substancje chemiczne zawarte w pożywieniu i napojach.takimi jak faktura czy temperatura. są modyfikowane przez bodźce węchowe i analizowane w sąsiednim płacie skronio- Zmysl smaku Migdalki podniebienny i językowy Nagłośnia Kwaśny — Różne typy brodawek Słony Słodki Każda brodawka zawiera sto do dwustu kubków smakowych Brodawki na jęzku zwiększają powierzchnię kontaktową z pokarmem. np. Są jednak wyjątki. następnie zaś informacja zostaje podana do tej części kory mózgowej. Woń świeżo upieczonego ciasta może wywoływać nagłe uczucie głodu. zgniłych jaj. . Analiza smaku Oba nerwy przenoszące bodźce smakowe od języka (nerw twarzowy oraz językowo-gardłowy) kierują się najpierw ku wyspecjalizowanym komórkom w pniu mózgu. słony i gorzki zapewnia odbieranie szerokiej gamy wrażeń. a ponadto daje nam mniej informacji na temat otoczenia niż pozostałe zmysły. Większość niuansów odczuć smakowych jest pochodną wrażeń zapachowych.włosków smakowych . gdzie zostają zdekodowane. Szczególnie ostre zapachy wielu gatunków serów pleśniowych wabią ich zagorzałych wielbicieli: im bardziej ser czuć.wprawiać w stan oczekiwania na doznania seksualne. Rezultaty tej analizy. zaopatrzonych w mnóstwo cienkich. Powonienie dodaje kolorytu czterem podstawowym smakom rozróżnianym przez nasze kubki smakowe. które miały specjalne znaczenie emocjonalne. np. Kora zajmuje się jednocześnie innymi wrażeniami zmysłowymi dochodzącymi z języka . włoskowatych wypustek .bez względu na przyczynę -jest mniej dotkliwa niż utrata węchu. kwaśny. Jest bardzo ograniczony pod względem zakresu doznań i wszechstronności. Dwie różne wiązki nerwów tworzące nerw twarzowy i nerw językowo-gardłowy przekazują impulsy do mózgu. aby ułatwić ulatnianie. natomiast kubki odbierające smak słony. stając się źródłem niezwykle subtelnych doznań. by różne obszary języka były wrażliwe na poszczególne typy smaków: słodki. Obszar ten stanowi zarazem pierwszy przystanek dla innych doznań nadchodzących z jamy ustnej. głównie na górnej powierzchni języka. że aby rozpoznać smak substancji w jamie ustnej. Cała powierzchnia języka jest gęsto usiana drobnymi naroślami zwanymi brodawkami. Niektóre z silniejszych smaków. czyli tym obszarem mózgowia. słodki i gorzki. może również przywoływać przyjemne wspomnienia. komórki receptorowe potrzebują jej 25 000 razy więcej. Zapach. kwaśny. Wewnątrz nich kryją się kubki smakowe. doświadczanych podczas spożywania posiłków. emocje i pamięć Część mózgu analizująca bodźce nadsyłane z komórek odbiorczych w nosie jest ściśle powiązana z układem rąbkowym (limbicznym). iż ludzie przejawiają naturalną skłonność do pamiętania rzeczy. powstają w wyniku podrażnienia językowych zakończeń nerwów bólowych. co z kolei prowadzi do generowania impulsów elektrycznych w włóknach nerwowych. W porównianiu z innmi doznaniami zmysłowymi (zwłaszcza węchu) nasz zmysł smaku nie jest szczególnie wrażliwy. które działają odpychająco. jedno jest pewne: aby wyczuć te substancje. Kubki wyczuwające dany rodzaj smaku mają swoje miejsce: kubki odczuwające smak słodki są ulokowane na szczycie języka. Związek między tymi organami wyjaśnia. Wrażenia te prawdopodobnie ulegają integracji z podstawowymi doznaniami smakowymi. W istocie wyłączną funkcją tego zmysłu jest selekcja pożywienia i delektowanie się nim. Odwrotnie z zapachami nieprzyjemnymi. Dzieje się tak dlatego. wym. że związki chemiczne zawarte w jedzeniu powodują zmiany potencjału elektrycznego na powierzchni komórek receptorowych. Tutaj dochodzi do kolejnego „przekazu" polegającego na dalszej analizie bodźców. Kubki z kolei posiadają receptory smakowe rozmieszczone tak. w czym jest dodatkowo wspomagany przez bardziej wrażliwy zmysł powonienia. natomiast perfum . a nawet wywołują mdłości. tym większą stanowi atrakcję. Człowiek dorosły ma około 9000 kubków. ostry smak potraw pikantnych. Analiza w mózgu polega bowiem na określeniu względnej mocy smaków podstawowych. która bierze udział w świadomym postrzeganiu doznań smakowych. Sercem tego mechanizmu są kubki smakowe. w jaki sposób kubki smakowe reagują na związki chemiczne w pożywieniu i jak inicjują bodźce nerwowe. Niektóre zapachy powodują natłok wspomnień dawno zapomnianych okoliczności i sytuacji. Smak Zmysł smaku to najprymitywiejszy ze zmysłów. Każdy kubek jest zbudowany z grupy komórek receptorowych.wystających na powierzchnię języka poprzez otwory smakowe w brodawkach. Kubki smakowe Podobnie jak w przypadku powonienia. W efekcie utrata zdolności czucia smaku . kwaśny i gorzki. przeprowadzanej w dolnej partii płata ciemieniowego. Obliczono. którego domeną są emocje. który z kolei komunikuje się z węchowymi ośrodkami mózgowymi. kwaśny i gorzki położone są kolejno w kierunku nasady języka. Dziś powszechne jest przekonanie. Sucha żywność stanowi nikłą podnietę smakową. dlaczego zapachom nadaje się często znaczenie emocjonalne. Mimo to kombinacja czterech typów kubków smakowych reagujących na podstawowe smaki: słodki. Zapach wiosennego deszczu wprawia ludzi w dobry nastrój i wzbudza w nich energię. Perfumy są celowo robione jako związki złożone.58 / UKŁAD NERWOWY z sobą ich cząsteczki. Kubki smakowe odbierają jedynie cztery podstawowe smaki: słony. Ich cząsteczki są wychwytywane w jamie ustnej i zamieniane na impulsy nerwowe przesyłane za pośrednictwem nerwów do mózgu. słony. Po wstępnym przetworzeniu w ośrodku pnia impulsy smakowe zostają przekazane drugą wiązką włókien nerwowych na przeciwną stronę pnia i wstępują do wzgórza. Z wyjątkiem brodawek umieszczonych centralnie. Ze względu na ogromną liczbę wzajemnych połączeń pomiędzy włóknami nerwowymi a komórkami nabłonka siatka jest istną gmatwaniną nerwów. U podstawy komórka smakowa łączy się z siatką włókien nerwowych.

by w pełni docenić ich walory. Ostrygi. okazałyby się mdłe i praktycznie bez smaku. zniknęłyby również wszelkie doznania smakowe.UKŁAD NERWOWY / 59 Przekrój poprzeczny przez język •*Brodawki Rowek okalający brodawkę wypełnia się śliną Kubek smakowy Kubki smakowe pobudzone przez rozpuszczone cząsteczki pożywienia Gdybyśmy utracili zmysł powonienia. . podczas spożywania których zapach jest absolutnie niezbędny.

tłumiący bodźce bólu za pośrednictwem nadciągających do rdzenia niektórych typów impulsów dotykowych. stawów oraz palców. bardziej złożone pod względem budowy receptory. Możemy więc precyzyjnie określić wielkość nacisku i położenie jego przyczyny. czyli postrzeganą pozycją kończyn. Wrażenia dotykowe . Receptory występujące w większych ilościach w partiach skóry bezwłosowej. są utworzone z wielu błon okręconych „na cebulkę" wokół zakończeń nerwowych i są wrażliwe na bardziej długotrwały nacisk. który idzie praktycznie wprost do pnia mózgu. W kolejnych polach projekcyjnych powstaje pełny obraz miejsca. Stąd też konieczność wysyłania informacji bezpośrednio do wyższych ośrodków mózgowych. Analiza w rdzeniu kręgowym polega na filtrowaniu wrażeń. Surowe dane ze wzgórza podlegają projekcji na wąski pasek przedniej części płata ciemieniowego. Receptory dotykowe w skórze przesyłają impulsy do kory mózgowej dwoma drogami w rdzeniu kręgowym: jedna przekazuje wrażenia dotykowe miejscowe. zmierzają wprost do pnia mózgu. które reagują na każde pobudzenie włosa. W ten sposób drogi dotykowe prowadzące do mózgu zostają podzielone na dwa strumienie: jeden. który zostaje wstępnie przeanalizowany przez komórki rdzenia kręgowego. Tłumaczy to. czy doznania czuciowe nadchodzą ze skóry drogą bezpośrednią. których zaczynamy być wówczas Plat ciemieniowy Kora mózgowa świadomi. Obraz zostaje następnie skorelowany ze wspomnieniami wrażeń z przeszłości. Pozwala to wyższym ośrodkom kory mózgowej na stworzenie zintegrowanego obrazu doznań czuciowych. się-analiza wrażeń Rdzeń kręgowy Ciałko Paciniego (nacisk ciągły) Wolne zakończenia nerwowe (lekki dotyk i ból) . ostatecznie kończą swą drogę w zbitym skupisku istoty szarej wzgórza. Szlak bezpośredni bodźca precyzyjnego czucia dotyku Pośrednia droga czucia rozproszonego i bólu Wlokna czucia ból i dotyku spotykają. dlaczego nasz zmysł dotyku zdaje się być nieco przytępiony w niskiej temperaturze. druga przenosi informacje o bardziej rozsianych (rozproszonych) bodźcach dotykowych. Spotkanie się w rdzeniu kręgowym bodźców bólowych i czucia somatycznego pozwala na scalenie tych dwóch doznań.wchodzą do istoty szarej rdzenia kręgowego i tam napotykają na siatkę komórek analizujących wstępnie nadesłane informacje. gdy nacisk się utrzymuje. np. mają postać maleńkich krążków. by wrażenia miejscowe zostały oszacowane bez ingerencji analizatorów rdzenia kręgowego. Istota szara rdzenia kręgowego służy tutaj jako układ bramkujący. Dzięki temu człowiek zachowuje zdolność po- dotykowe strzegania niewielkich nawet różnic między doznaniami dotykowymi. które następnie są wysyłane w górę do mózgu. Sortownia wrażeń zmysłowych Bez względu na to. Szlaki nerwowe Niektóre z włókien czucia somatycznego wchodzą do rdzenia kręgowego i nie zatrzymując się. zapobiegając w ten sposób przedostaniu się nadmiernej ilości bodźców bólowych do ośrodków bólu. a także je rozróżniać. czy też po analizie wstępnej z rdzenia kręgowego. Inne włókna nerwowe . gdzie strzępy informacji z różnego typu receptorów skórnych zostają zebrane i skoordynowane. Sterują głównie doznaniami wywołanymi bodźcami mechanicznymi.przynoszące informacje o bardziej rozsianych bodźcach dotykowych . następnie zaś przekazuje je do pól drugoi trzeciorzędowych.są na tym etapie skoordynowane z czuciem głębokim. który otrzymuje impulsy od receptorów bólu w skórze i innych organach. w jakiej działają. zwłaszszcza posiadającymi konkretny punkt nacisku. Inne. jakim go postrzegamy. za sprawą połączenia w rdzeniu kręgowym zostają „włączone" analizatory bólu. ponieważ pozwala nam określić rozmiary i kształty przedmiotów. Osadzenie włókien nerwowych wewnątrz krążków spowalnia reakcję na nacisk i powoduje nieprzerwane wytwarzanie impulsów. Jeśli działanie bodźca przedłuża się. Jeżeli jednak bodziec mechaniczny jest zbyt wielki lub zbyt gwałtowny. rodzaju i znaczenia wrażenia czuciowego. jest to niezwykle ważne. przestają wkrótce reagować. Owe receptory dotykowe pod względem struktury są najmniej skomplikowane ze wszystkich komórek odbiorczych. Jest to ten sam obszar. To pierwszorzędowe pole czuciowe kory mózgowej przetwarza informacje. na opuszkach palców lub na wargach.nie mniej istotne . oraz drugi. jak również zintegrowany z bodźcami wzrokowymi i słuchowymi.Receptory Owinięte wokół podstawy cienkich włosków skórnych leżą wolne zakończenia nerwowe. Ponadto rodzaj informacji wysyłanej przez nie do układu nerwowego zmienia się na ogół pod wpływem temperatury.

Zdolność . Podczas jedzenia lub picia krtań szczelnie się zamyka. Krtań człowieka jest skrzynią głosową wyposażoną w struny.mówieniem i rozumieniem . Krtań jest organem niezwykle delikatnym. który następnie jest modelowany przez system rurek i otworów w instrumencie.jest zaworem broniącym wstępu do płuc. wytwarzając podstawowy dźwięk. że mechanizm zawodzi. z powrotem się otwiera. Chrząstki nalewkowate zmieniają swą pozycję. Gdy istnieje potrzeba wykonania wdechu lub wydechu. Podobnie dzieje się ze strunami głosowymi . a wychodzące sygnały i instrukcje kierują się do setek mięśni w krtani. Kiedy muzyk wtłoczy powietrze w ustnik. Zbudowana jest z 3 chrząstek nieparzystych i 3 parzystych. Najważniejszymi organami są krtań. gdy człowiek wydobywa głos. np. Cały układ oddechowy i konstrukcja mięśniowa od podbrzusza aż po nos odgrywają mniejszą lub większą rolę w artykulacji dźwięków mowy.miękka „klapa" opadająca w dół w celu zamknięcia wejścia do krtani . co prowadzi do powstania dźwięku. Czynności nagłośni są automatycznie sterowane przez mózg. Pełni również mniej skomplikowaną funkcję . które wprawione w drgania wytwarzają głoski. a lub e) nie wymagają przerwania strumienia powietrza. k lub t. Chrząstki mają zdolność napinania lub rozluźniania strun głosowych. gdzie słowa zostają odszyfrowane. Struny (fałdy) głosowe pełnią funkcję podobną do ustnika w instrumentach dętych. ośrodki mowy. że pożywienie i napoje ześlizgują się w głąb przełyku wiodącego wprost do żołądka. mają niższe głosy niż kobiety. Całością mowy . rzecz jasna. To w korze mózgowej istnieją tzw. klarnetu. Wewnątrz krtani schowane są struny głosowe osadzone na specjalnie ukształtowanych tworach chrząstkowych. natomiast drugi . wargi oraz podniebienie miękkie. jabłko Adama). Naturalna barwa i tembr głosu są efektem kształtu i wielkości nosa. Artykulacja spółgłosek. można go wykrztusić z powrotem. a powstały dźwięk ulega „obróbce" w gardle. nosie i jamie ustnej. Krtań jest umiejscowiona mniej więcej w środkowej części szyi na szczycie tchawicy. stanowiącej część grdyki (tzw. z jaką powietrze jest wyrzucane z płuc. gardła oraz jamy ustnej: dlatego mężczyźni. Proces ten nosi nazwę fonacji. polega na nagłym odcięciu przez język i podniebienie dopływu powietrza z krtani. a wtedy płyny lub cząsteczki jedzenia wpadają do niewłaściwego kanału. np. wydobywającym się z krtani. które otwierają się i zamykają. którzy na ogół posiadają pokaźniejsze krtanie. przepuszczając przechodzące przez nie powietrze. Powietrze przechodzące podczas wydechu w ich pobliżu wprawia struny w drgania. regulując w ten sposób wysokość dźwięków. język. które biorą udział w tworzeniu wypowiedzi.drgają.Mowa Mowa to jedna z najbardziej złożonych i delikatnych operacji dokonywanych przez ciało na nasze polecenie. gdyż to ona nadaje formę dźwiękom Przedni i boczny widok krtani. by utkwić w przewodzie poniżej krtani. a jego wysokość zależy od długości i napięcia strun głosowych. których krtanie są mniejszych rozmiarów. O ile pokarm nie jest na tyle duży. natomiast samogłoski (np.otworu łączącego dolną część jamy gardła z jamą krtani. Jama ustna jest ściśle związana z mową. Struny głosowe składają się z dwóch fałdów wyglądem przypominających wargi. Jeden koniec przyczepiony jest do ruchomych chrząstkek nalewkowatych. Poszczególne dźwięki w każdym języku są określone przez minimalnie odmienne ruchy warg.steruje mózg. lecz odpowiedniej pozycji języka i zębów. Leży do przodu od części krtaniowej gardła. cienkie części drewniane lub plastikowe poczynają wibrować. języka i żuchwy. W jej górnej części znajduje się nagłośnia . Drgania strun głosowych podczas mówienia powstają w wyniku zwężenia szpary głośni podczas wyrzucania powietrza z płuc przez krtań. czasami jednak zdarza się. krtań. powodując. Głośność dźwięku jest uwarunkowana siłą. gardle i jamie ustnej.trwale przymocowany Krtań UKŁAD NERWOWY/61 Położenie i budowa krtani Gardło Część krtaniowa gardła Kość gnykowa Kieszonka krtaniowa Chrząstka tarczowata (jabłko Adama) Krtań do chrząstki tarczowatej. tak że przestrzeń pomiędzy nimi i strunami (szpara głośni) może przyjmować kształt od rozszerzonej litery V (podczas mówienia po zamkniętą szczelinę w trakcie przełykania).

i odwodzą struny głosowe Powstawanie dźwięku wysokiego A Napięte struny głosowe • &£» osób niesłyszących do czytania z ust dowodzi roli. podniebienia miękkiego oraz kształtowi ust. Obszar ten jest podzielony na ośrodek ruchowy mowy (Broca). zatkawszy nos efekt komiczny.nagrane zostają bowiem jedynie dźwięki przenoszone drogą powietrzną. W przypadku osób praworęcznych jest to na ogół lewa półkula.prawa.część fal akustycznych. zaś u osób leworęcznych . nosowa. języka. dlaczego nasz głos zarejestrowany na taśmie magnetofonowej zdaje się brzmieć tak obco . Dźwięki wytwarzane przez struny głosowe przekształcają się w słowa dzięki pracy warg. Właściwości rezonacyjne różnych komór w jamie ustnej i układzie oddechowym stanowią o indywidualnych cechach naszego głosu. podobnie jak część jest wyłapywana przez uszy. które ściśle z sobą współdziałają z niewiarygodną wręcz szybkością. podniebienia miękkiego i komór rezonansowych. jaką odgrywają usta w procesie mówienia.wokalizacja tzw. stąd też biorą się różnice w brzmieniu głosów. ą) jest uzależniona od swobodnego rezonansu wjamie nosowej. c. gardło (odcinek pomiędzy jamą ustną a przełykiem) oraz . a ponadto tłumaczy. mięśni twarzy i krtani Ośrodek czuciowy mowy interpretuje słowa Ośrodek ruchowy mowy (formułuje odpowiedź) Pozycja warg języka i podniebienia podczas wypowiadania dźwięku „ L " Powstawanie dźwięku niskiego Chrząstka tarczowataa w pozycji swobodnej Struny głosowe i T~ L Chrząstki nalewkowate rozsuwają się . Kora ruchowa wysyła szczegółowe instrukcje do warg. Artykulacja dźwięków Zamiana prostych dźwięków wytwarzanych w krtani na zrozumiałe słowa odbywa się przy istotnym udziale warg. że przestrzeń jamy nosowej. n. gdyż pozwala nam słyszeć to. Kontrolę nad tymi wszystkimi narządami możemy sprawować dzięki setkom niewielkich mięśni. W pobliżu nich są też umiejscowione ośrodki odpowiedzialne za koordynację: słuchu (dzięki którym rozumiemy mowę innych). klatki piersiowej oraz ust. jedynie kiedy jest wypełniona powietrzem.klatka piersiowa. udowadnia. Podczas mówienia rezonują również kości czaszki .w mniejszym stopniu . wizji (umożliwiające rozpozna- . Zjawisko to jest nie bez znaczenia. Do tych ostatnich należą: cała jama ustna. które sami wytwarzamy. który w ten sposób uzyskamy. interpretujący sygnały dźwiękowe nadchodzące drogami słuchowymi.62 / UKŁAD NERWOWY Polecenia wydawane przez okolicę ruchową w korze mózgowej sterują za pomocą impulsów nerwowch wszystkimi skomplikowanymi czynnościami składającymi się na proces mówienia. co sami mówimy. głosek nosowych (m. języka. gwarantuje naszej mowie poprawną dykcję i zrozumiałość. Ludzie różnią się między sobą kształtem nosa. Na dowód tego spróbujmy powiedzieć coś. zawiadujący mięśniami jamy ustnej i gardła. Rola mózgu Mowa i pokrewne jej operacje zazwyczaj są skoncentrowane w jednej półkuli. języka. oraz ośrodek czuciowy mowy (Wernickego). W dużym uproszczeniu na mowę składają się samogłoski i spółgłoski wszystkie samogłoski należą do głosek dźwięcznych. Przykładowo . jest przenoszona owymi kośćmi.

tak by inne części mózgu biorące udział w procesie również mogły je rozpoznać i sformułować odpowiedź. Gardziel Brodawki nadające górnej powierzchni języka chropowatą fakturę Mięśnie podniebienno-językowy i rylcowc-językowy pociągają język ku górze i tyłowi Mięsień gnykowo-językowy opuszcza język do pozycji spoczynku Kośćgnykowa . regulującymi ciśnienie powietrza wpływającego i wypływającego z płuc. języka i podniebienia miękkiego. Rozmowa to operacja niezwykle skomplikowana. również język bierze udział w artykulacji mowy-jest narządem nieodzownym dla komunikacji międzyludzkiej. a następnie otwieramy je. Podczas szeptu struny głosowe są rozstawione szeroko. a jedynie powodują lekkie tarcie. które rozszerzają płuca. Podczas wydechu powietrza ośrodki ruchowe mowy dają równocześnie strunom głosowym sygnał do wkroczenia w strumień powietrza.np. i ściąga wargi Pociąga w górę i w bok górną wargę Wysuwa do przodu dolną wargę Obniża wargę dolną Poniżej: Położenie języka i otaczających go mięśni. wypowiadając dźwięk b najpierw zaciskamy razem wargi. należy szukać w sprawności działania mięśni języka. tak by zatrzymać prąd wychodzącego powietrza. pierwszą naszą czynnością jest rozpoznanie mieszaniny nadchodzących od uszu bodźców dźwiękowych dokonujące się w ośrodkach słuchowych kory mózgowej. tak że praktycznie nie drgają przy pędzie powietrza.im szybszy prąd powietrza. szeleszczącym s. Kiedy ktoś się do nas odzywa. do akcji wchodzą ośrodek ruchowy mowy i pień mózgowy. Wielkość nacisku wywieranego na płuca podczas wydechu reguluje prędkość. czystym s a niewyraźnym. grę na instrumentach muzycznych itp. wydając dźwięk. z jaką powietrze przechodzi przez szparę głośni .). Podobnie jak krtań i wargi. jak i mięśniami brzucha. Ośrodek czuciowy mowy dekoduje słowa.™ Mięsień bródkowo-językowy wysuwa język . Wargi odgrywają ważną rolę w produkcji mowy . Ułożenie języka łie znaków pisarskich) oraz złożonych ruchów rąk (pozwalające na pisanie. Kiedy odpowiedź jest „wymyślona". który wprawia je w wibracje i generuje prosty dźwięk. Przyczyn różnicy pomiędzy ostrym. tym głośniejszy uzyskany dźwięk. wypowiadanym przez osobę sepleniącą.UKŁAD NERWOWY / 63 Mięśnie poruszające wargami Unosi górną wargę Po lewej: Ruchem warg rządzą pokazane obok mięśnie. Fizyczną postać słowom nadają w głównej mierze ruchy warg. znajdujące się pod nadzorem kory mózgowej. Pień mózgowy steruje zarówno mięśniami międzyżebrowymi.

Ruchy oka współdziałają ze wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi. Po pierwsze musimy najpierw zorientować się. Taka mapa orientacyjna powinna zostać teraz odczytana przez mózg. np. Oznacza to.Koordynacja ruchów Zwinne ruchy czołowych gimnastyków lub lekkoatletów udowadniają. powodując właściwe zmiany w tonusie mięśni. że mózg musi stworzyć sobie „mapę" otoczenia. musi je Wysoki poziom koordynacji pracy mięśni osiągany przez czołowych sportowców (takich jak widoczny poniżej płotkarz). By ruchy łączyły się w logiczną całość. Podczas ruchów zapoczątkowanych przez „planujące" partie mózgu nieprzerwany strumień informacji napływa ze wszystkich nerwów czuciowych w mięśniach i stawach. musi być stale kontrolowany i koordynowany. pochylanie się nad stołem w celu sięgnięcia po szklankę herbaty. nosi nazwę uzgadniania. jest możliwy przy udziale większej części mózgu. by zapewnić stabilność reszcie ciała. pozwalające na wykonanie ruchu pochylającego. musimy również pochylić się do przodu. ludzki mózg w drodze ewolucji wykształcił złożony system kontroli i wspomagania. Wszystkie te informacje muszą być na bieżąco porządkowane i przekazywane dalej w celu aktualizacji mapy i nanoszenia wszelkich koniecznych poprawek. że schemat napięcia wszystkich innych mięśni. by opracować strategię wzięcia szklanki ze stołu do ręki. inna rozkurcza. Taki plan działania należy następnie przełożyć na język szczegółowych poleceń wydawanych mięśniom. Przykładem odruchów pozostałych u osoby dorosłej może być reakcja natychmiastowego wycofania ręki. powiadamiając mózg o ich pozycji i etapie skurczu. Na ten prosty odruch nakładają się ruchy kierowane bezpośrednio przez mózg. Proces. Znaczy to. czyli koordynacji ruchów. Aby poruszyć ręką i podnieść szklankę. nie biorących bezpośredniego udziału w czynności podnoszenia szklanki. gdzie znajdują się szklanka i ręka oraz jaka jest pomiędzy nimi relacja. zanim nauczy się koordynować wszelkie ruchy zamierzone. zajść musi wiele zdarzeń. . Dzieci przychodzą na świat wyposażone jedynie w umiejętność reagowania odruchowego. które następnie uzgodniają ruchy z nerwami i mięśniami pozwalającymi na precyzyjną kontrolę ruchów reszty ciała i ich koordynację w czasie. pozwalającą zaplanować niezbędne ruchy. Wymaga to przemieszczenia środka ciężkości ciała. w wyniku którego mózg synchronizuje ruchy wszystkich mięśni. W jaki sposób mózg steruje tą na pozór prostą czynnością? Zanim szklanka znajdzie się w naszej ręce. jak precyzyjnie nasz mózg potrafi sterować setkami mięśni tułowia i kończyn. gdy dotkniemy przypadkiem gorącego garnka. a jeszcze inne pozostają napięte. by kurczyły się we właściwej kolejności. Mechanizm koordynacji Dla lepszego zrozumienia zasady działania koordynacji przeanalizujmy czynność znaną z życia codziennego. przy którym bledną współczesne komputery. Przy każdej wykonywanej czynności pewna grupa mięśni kurczy się. nakazanego przez mózg. Pierwszy etap koordynacji Nasze ciało. Zjawisko to zwie się postrzeganiem przestrzennym. by umożliwiać niczym nie zakłócone przeprowadzanie czynności. Cały działający na zasadzie odruchu mechanizm równowagi musi zostać uruchomiony.

by umożliwić ruchy ręki. odruch rozkładania rąk w obliczu zaskoczenia). W dużej jednak mierze różnice w opanowaniu bardziej złożonych typów koordynacji ruchowej przez poszczególne osoby zależą od ich zdolności koncentracji podczas budowania wzorców (programów) ruchowych. wymagający udziału większości mózgowia. Pierwsze próby poruszania się nie są koordynowane: kończyny dosłownie „rozjeżdżają się" na wszystkie strony. jest ostatnią sprawnością opanowywaną przez dziecko. np. której pora się nauczyć i która wymaga wielu prób i błędów. wzorce zachowań są kodowane również w mózgu. Po osiągnięciu tego etapu polecenia wysyłane z mózgu do mięśni mogą być sys- tematycznie ulepszane do chwili. zmieniamy ułożenie stopy przez założenie butów na wysokich obcasach). Móżdżek kontroluje przebieg akcji. angażujących do pracy mózg. Stanowi podstawę dla nauki bardziej skomplikowanych ruchów. Pojawiają się one w wyniku wyostrzenia zmysłów dziecka. że wyciągnięcie ręki nie wystarcza. Szklanka zostaje podniesiona Diagram pokazuje. Wyższe współdziałanie Obejmuje ono uzgadnianie ruchów oka z wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi mózgowia. jest dla dziecka dostępne. stosowanych w wielu dyscyplinach sportowych czy innych umiejętnościach. Jeżeli do wyuczonego układu ruchów wprowadzamy jakieś innowacje (np. Nie ulega wątpliwości. Oddzielne etapy każdego aktu ruchowego opanowane w ten sposób zostają zaprogramowane w rdzeniu kręgowym. aż wszystko. grze na instrumentach muzycznych. Mózg musi następnie rozwiązać problem: jak poruszyć ręką i podnieść szklankę. nerwy i mięśnie.UKŁAD NERWOWY / 65 tJak mózg kieruje sięganiem po szklankę herbaty Okolica przedruchowa W okolicy przedruchowej dokonuje się rozwiązanie problemu i plan działania zostaje przekazany do okolicy ruchowej. jak chodzenie stanowiły nie lada trudność ruchową dla małego dziecka. Płat skroniowy z okolicami słuchowymi Móżdżek Podczas całego ruchu móżdżek weryfikuje informacje wysyłane do ręki i w miarę potrzeb nanosi na nie poprawki. że nawet najprostsze wykonywane przez nas czynności w rzeczywistości składają się z licznych aktów ruchowych. które prowadzą do skoordynowanego już raczkowania. Mózgi niektórych ludzi pod wieloma względami zdają się być lepiej wyposażone w chwili urodzenia niż mózgi innych. Móżdżek Jądra podstawy mózgu Pozycja pozostałych części ciała zostaje tak dostosowana. Następnie dziecko odkrywa. Chodzenie to kolejna umiejętność. Warunkiem koniecznym dla ich uzgadniania jest logiczny układ. podobnie jak orkiestra musi posiadać dyrygenta. podczas których móżdżek. Nawet tak zwykłe czynności. aby wszystkie jej instrumenty zgodnie zagrały melodyjny utwór. jak podnieść szklankę. Zabawka przyciąga wzrok niemowlaka. a wszystko to odbywa się w przeciągu ułamka sekundy. by dosięgnąć przedmiotu i że należy podejść w jego stronę. jednak jest to proces coraz bardziej mimowolny. że może się wyprostować do pozycji pionowej.ośrodki przedruchowe wydają polecenie „Idź!" i uruchomiony zostaje odpowiedni schemat poleceń. aąjpierw przećwiczyć. Kiedy dziecko odkrywa. Okolica ruchowa Okolica przedruchowa Ośrodek ruchowy mowy Płat przedni Postrzeganie przestrzenne czucie somatyczne emieniowy czuciowy mowy potyliczny •bejmujący okolicę -zrokową Płat ciemieniowy Płat ciemieniowy otrzymuje informacje od narządów zmysłów pozwalające skonstruować mapę ułożenia ciała w odniesieniu do szklanki herbaty. ponieważ jej ostre kolory stanowią silny bodziec dla ośrodków wzrokowych. Okolica ruchowa Okolica ruchowa wysyła informacje do mięśni ręki ze wskazówką. co wymaga pewnej koncentracji uwagi. gdy okolica ruchowa kory otrzymuje instrukcje zachowania się w nowej sytuacji. Pozwala to jednak wykształcić się pewnym połączeniom mózgowym. co znajduje się na podłodze. . prowadzący do automatycznego wykonania wielu skomplikowanych czynności. zostają stopniowo wypierane przez bardziej złożone sposoby poruszania się. wypracowuje odpowiednie wzorce komunikowania się z mięśniami. pierwotne odruchy. należy przeprogramować wzorzec. Gdy te względnie proste umiejętności zostaną opanowane do perfekcji. z którymi się rodzimy (np. iż ten typ koordynacji. a następnie ruchami pozostałych części ciała. tak że od tej pory nie wymagają koncentracji umysłowej . móżdżek musi zacząć analizować nowy zestaw wiadomości dochodzących od ośrodków równowagi w pniu mózgowym. W miarę rozwoju mózgu dziecka i wzrostu jego powiązań z innymi narządami. współdziałając z ośrodkami ruchowymi kory mózgowej.

ich działania są tak skorelowane. czyli dokrewne. umożliwiają przekazywanie wiadomości do narządów i pobudzają je do przeprowadzania rozmaitych procesów życiowych. by wspólnie przynosiły pożądane efekty. w tym tak podstawowych. Ponieważ fizjologicznie wszystkie hormony łączą się z metabolizmem. jak wzrost czy rozmnażanie. zwane hormonami. Uwalniane przez nie do krwi substancje chemiczne. UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Wodór .Rozdział 5 Nad wieloma funkcjami naszego organizmu czuwają gruczoły wewnątrzwydzielnicze. które pomagają zapewnić harmonijne współdziałanie różnych narządów.

lub decydowania. wodoru oraz gla. creślania szybkości. Do tych ostatnich zaliczają się irmony płciowe oraz hormony wydzielane : korę nadnerczy. Gruczoły. Jednym z przykładów hormonu tkankowego jest sekretyna. Ujmując rzecz bardzo ogóle. Ustrój wytwaRozszerzone źrenice Bledniecie twarzy Spierzchnięte usta Pot Ptuco (pobudzające oddychanie) Nadnercze Serce (podwyższone ciśnienie krwi.neuroprzekaźnika . Hormony ^wpływają na część autonomicznego adu nerwowego. lokalnych. czy powinny idukować mleko. które są wydzielane przez tówne gruczoły dokrewne i które swym iałaniem wywierają przemożny wpływ cały organizm. Oddziałuje na ustrój już bhwilą uwolnienia przez gruczoł. nie zaś za pośredjjjictwem przewodu lub kanału. jak gruoły zewnątrzwydzielnicze. tzw. i prawej: Adrenalina. iulina i hormony płciowe. Owe „powolne" horony biorą udział w podstawowych prosach życiowych. pochodne białka i sterydy. zwanych tak.wraz z krwią do innych komórek somatycznych. albo ucić się do ucieczki. z jaką zużywają te substancje pokarmowe i wyzwalają lergię. to grupa bezprzewodowych gruczołów dokrewnych. Innym przykładem hormonu tkankowego .in. takich jak wzrost czy zmnażanie. produkowana w dwunastnicy w obecności pokarmu. gdzie wywołują określone skutki. iałanie hormonów W odróżnieniu od nerwów działanie więszości hormonów jest wolniejsze i bardej długotrwałe. zwanych wykonawczymi. rola hormonów sprowadza się do nitroli i regulacji przemian chemicz[ ch w komórkach wykonawczych. Poszczególne sterydy nią się między sobą jedynie odmienną frdową odchodzących od pierścieni gałęzi.in. których głównym zadaniem jest wytwarzanie oraz uwalnianie większości hormonów ustrojowych. Hormon ten wędruje z krwią do pobliskiej trzustki i pobudza ją do wydzielenia wodnistych soków zawierających enzymy (katalizatory chemiczne) niezbędne w procesach trawiennych. czy inne prokty metaboliczne.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 67 Hormony Hormony to chemiczni „posłańcy" naszego ustroju. Zahamowanie jej produkcji i dłuższy czas może mieć groźne stępstwa dla całego ustroju. ale również w sytuacjach Iresowych. rozprowadzane zaś . . Adrenalina jest varzana nie tylko w obliczu zagrożenia ycznego. Produkowane są w specjalnych gruczołach rozsianych po całym organizmie. Należą do nich m. Wedle klasycznej definicji hormony :aściwe to te. włosy. Konstrukcja cząsteczki jest oparta |17 atomach węgla ułożonych w cztery Ączone pierścienie. ttada się ona z atomów tlenu. znana jest jako „hormon alki i ucieczki". przyspieszone akcja serca i tętno) Mięśnie (wzmożenie aktywności) Wątroba (podwyższony poziom glukozy i kwasów tłuszczowych) Żołądek (zamknięty w wyniku odcięcia dopływu krwi) Podwzgórze (otrzymujące ostrzeżenie o stresie lub niebezpieczeństwie) Śledziona (do przodu od nerki) Zwężenie powierzchniowych naczyń krwionośnych (ograniczony przepływ krwi) i lewej: Model cząsteczki sterydu. wydzielana przez |zeń nadnerczy. pośrednik w przekazywaniu komórkom mięśniowym pobudzenia nerwowego z rozkazem skurczu. rza też wiele innych hormonów. ormony to białka. ponieważ swą wydzielinę wyprowadzają ezpośrednio do krwi. których oddziaływanie ogranicza się do okolic ich powstawania.jest acetylocholina. tak ze w nagłej trzebię organizm człowieka jest gotowy bo stawić czoło niebezpieczeństwu. Wszystkie sterydy siadają tę samą strukturę cząsteczki. m.

czyli korę nadnerczy. Dotarłszy do punktu docelowego. Hormony płciowe i hormony wydzielane przez zewnętrzną część. powoduje przyjęcie i spalenie glukozy przez komórki.tych samych hormonów. należą do kategorii sterydowych. I nie jest chyba przypadkiem. Insulina z kolei to białko.są wydzielane w podwzgórzu pod ścisłą kontrolą bodźców nerwowych. że jest to również czas najwyższej płodności u kobiet i najwyższej pobudliwości seksualnej. podczas gdy glukagon. również wytwarzany w trzustce. muszą zadziałać na komórki płata przedniego przysadki. w bezpośrednim następstwie dochodzenia do mózgu bodźców przyjemnościowych. jest prawdopodobnie w dużej mierze przyczyną objawów. który następuje tuż przed krwawieniem. hormon może zacząć działać jedynie pod warunkiem znalezienia w błonie komórki wykonawczej siedliska o odpowiednim kształcie. które.68/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Białka i sterydy Wszystkie hormony działają w ilościach śladowych. zmuszając je do uwolnienia hormonów. natomiast hormony tarczycy wytwarzane są na podstawie białka i są pochodnymi białkowymi. które zawiadują menstruacjami. dlaczego istnieje tak zdecydowany związek pomiędzy Ważniejsze hormony wydzielane w układzie dokrewnym Fioletowy . Rola podwzgórza Podwzgórze stanowi pomost pomiędzy układem nerwowym a gruczołami dokrewnymi. Poziom hormonów może jednak ule- Oprócz sekrecji własnych hormonów przysadka mózgowa wywiera ogromny wpływ na wiele innych gruczołów dokrewnych. nerki. może mieć ogromny wpływ na nastrój kobiety. przystępuje do wypełniania swej misji. że działanie cAMP polega na uaktywnianiu enzymów wewnątrzkomórkowych dla przeprowadzania konkretnych reakcji i wytwarzania wymaganych produktów.hormon antydiuretyczny (ADH) i oksytocyna . jak np. Tak więc cAMP. czyli meno- . Nagły spadek poziomu hormonu. aby doszło do sekrecji hormonu. Tymczasem sama myśl o akcie płciowym z osobą fizycznie odpychającą działa dosłownie jak „wyłącznik". po czym zostają albo wydalone. albo wykorzystane jako materiał na cząsteczki nowych hormonów. Istnieje również związek komórek nerwowych podwzgórza z funkcjami wydzielniczymi przedniego płata przysadki. Specjalne komórki nerwowe podwzgórza wydzielają czynniki uwalniające. Pod względem chemicznym istnieją dwie kategorie hormonów: hormony będące białkami lub pochodnymi białek oraz hormony 0 budowie pierściennej. W niektórych przypadkach do wypełnienia zadania wystarczy jedna milionowa grama tej substancji. Kiedy osiądzie w receptorze błonowym.Hormony przysadki wywierające bezpośredni wpływ na ustrój Czerwony . Uważa się. ponieważ hamuje produkcję hormonów. powoduje uwolnienie glukozy z komórek 1 gromadzenie się jej we krwi. tarczycy i gruczołów płciowych. rośnie poziom estrogenu i progesteronu. że podczas miłosnej gry wstępnej. że stany przygnębienia lub lęku prowadzą nierzadko do zakłóceń w cyklu miesiączkowym. gać zmianom pod wpływem czynników emocjonalnych. podczas gdy wysokie poziomy hormonów w środkowej fazie cyklu mogą być wytłumaczeniem dobrego samopoczucia kobiet w tym okresie.Hormony produkowane niezależnie Niebieski OKSYTOCYNA Rozpoczyna akcję porodową HORMON ANTYDIURETYCZNY Utrzymuje poziom wody w organizmie HORMON TARCZYCY Pobudza wszystkie układy do aktywności PARATHORMON Reguluie gospodarkę wapniową ustroiu ADRENALINA Mobilizuje ciało do wysiłku fizycznego KORTYZON Pomaga przeciwdziałać stresowi ALDOSTERON Kontoroluje poziom sodu we krwi INSULINA Obniża poziom cukru we krwi ESTROGEN I PROGESTERON Regulują cykl menstruacyjny i utrzymują ciążę (Męskie cechy płciowe znajdują się pod kontrolą testosteronu) hormonami a emocjami. Reakcja każdej komórki zależy od jej składu chemicznego. Niektóre z mediatorów chemicznych uwalnianych przez komórki nerwowe mózgu docierają do podwzgórza. Jedną z jego głównych funkcji jest przekazywanie impulsów i bodźców na drodze pomiędzy mózgiem i takimi narządami. Po wykonaniu zadania hormony zostają unieczynnione przez samą komórkę lub odtransportowane do wątroby. Hormony tropowe przysadki wpływają na aktywność nadnerczy. Sądzi się. czyli pobudza wytwarzanie cAMP (cyklicznego adenozynomonofosforanu).Produkcja hormonów regulowana przez przysadkę Decyduje o wzroście ustroju Brązowy Szary PROLAKTYNA Odpowiedzialna za produkcję mleka Zielony . gdzie zostaje zużytkowana jako paliwo dostarczające energii dla czynności fizycznych. gdzie następuje ich dezaktywacja i rozkład. Poziom estrogenu i progesteronu . Dwa hormony uwalniane przez płat tylny przysadki . zwanych napięciem przedmenstruacyjnym. produkowany pod wpływem obecności insuliny.Hormony tropowe przysadki (oddziałujące na gruczoły podległe) Żółty HORMON WZROSTU Pomarańczowy . Wpływ na stany emocjonalne Silna korelacja mózgu z przysadką w dużym stopniu tłumaczy. Wiele kobiet zauważyło zapewne. czyli sterydowej. W okresie przekwitania.

kobieta nierzadko doświadcza sporych wahań emocjonalnych. że nagłe wycofanie hormonów z systemu po porodzie może mieć podobne skutki psychiczne jak menopauza. pauzy.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 69 Powiększenie zrazika gruczołowego Mięsień • Dodatkowa tkanka tłuszczowa i gruczołowa Powiększone pęcherzyki gruczołowe Przewody mleczne w zwiększonej liczbie i wielkości Po p r a w e j : Za produkcję mleka w gruczole mlecznym są odpowiedzialne dwa hormony przysadki mózgowej: prolaktyna pobudzająca pierś do wytwarzania mleka. Sekrecja mleka następuje w warstwie wyściełającej pęcherzyki gruczołowe (powyżej). że jajniki przestają reagować na hormon folikulotropowy i zaprzestają produkcji estrogenu oraz progesteronu. oraz oksytocyna . W trakcie karmienia dziecko ssące brodawkę sutkową ściąga mleko w dół przewodami mlecznymi. Jest to spowodowane częściowo tym. Zmiany nastroju mogą być również wywołane czynnikami psychicznymi. . Ciekawostką może być jednak to.powodująca wydzielanie pokarmu.

Jest związana z uwalnianiem tylko dwóch głównych hormonów. Jest połączona z podwzgórzem za pomocą lejka zbudowanego z tkanki nerwowej i ściśle współdziała z tym obszarem mózgu. Budowa i funkcja Przysadka jest osadzona w ochronnym zagłębieniu zwanym siodłem tureckim. Układ ten rozciąga się pomiędzy podwzgórzem a przysadką. Tylna część. Stamtąd wędrują wyspecjalizowanymi włóknami nerwowymi do płata tylnego przysadki. Są przenoszone przez specjalną siatkę żył zwanych przysadkowym układem wrotnym. Mimo że większość poleceń dotyczących uwalniania hormonów nadchodzi z podwzgórza. działające na przysadkę. Taki mechanizm. Przysadka i podwzgórze wspólnie kontrolują wiele aspektów metabolizmu ustrojowego. zwany ujemnym sprzężeniem zwrotnym. a więc rozmaitych procesów chemicznych. czyli hormonu pobudzającego wytwarzanie danego hormonu obwodowego. Położenie i budowa przysadki mózgowej Tętnice przysadkowe górne Skrzyżowanie nerwów wzrokowych Podwzgórze Ptat tyl ny przy sadki 1 Żyły wo!i e Ciało suteczkowate Opona twarda I Lejek Przysadka mózgowa jest podwieszona od spodu mózgowia. których zadaniem jest zapewnienie sprawnego funkcjonowania wszystkich części organizmu. Przedni płat przysadki wydziela hormony uaktywniające inne gruczoły w organizmie. która uwalnia je w momencie. części. Nie tylko wytwarza własne hormony. gdy podwzgórze otrzyma odpowiednie dane o stanie organizmu. Przysadka leży u podstawy mózgu. gdyż ujemne sprzężenie zwrotne. działającymi na położoną o parę milimetrów dalej przysadkę. czyli kontrolujących wydzielanie hormonów. stanowi niezwykle ważną zasadę sterowania wieloma hormonami przysadkowymi. płat przedni w znacznym stopniu posiada zdolność samodzielnego stanowienia o sekrecji. jego działanie jest uzależnione od serii czyników uwalniających i hamujących. zwana płatem tylnym przysadki. ale również wpływa na produkcję hormonalną pozostałych gruczołów. Oznacza on. dopingujący tarczycę umieszczoną w szyi do produkcji jej własnego hormonu. Chociaż nie jest połączony bezpośrednio z podwzgórzem. że poziom hormonu obwodowego wyprodukowanego w gruczole podległym przysadce nigdy nie może przekroczyć pewnej wartości. Powiększenie siodła jednoznacznie wskazuje na zmiany chorobowe przysadki i konieczność przeprowadzenia badań. Skoro płat przedni nie posiada bezpośrednich dróg nerwowych łączących go z podwzgórzem. Uwolnienie niektórych hormonów bywa hamowane przez substancje krążące wraz z krwią. . Za przykład może służyć hormon tyreotropowy (TSH). jest połączona z podwzgórzem za pomocą lejka. a ponadto produkuje jeden lub dwa hormony oddziałujące wprost na tkanki. Gruczoł ten jest podzielony na dwie. które faktycznie są wytwarzane w podwzgórzu. przerwie produkcję odpowiedniej tropiny. Ostania ją zagłębienie w kości zwane siodłem tureckim. Niektóre z tych czynników same są hormonami podwzgórzowymi. Płat tylny i podwzgórze stanowią zatem swoisty układ scalony. istnieje między nimi relacja funkcjonalna. które z łatwością da się zobaczyć na zdjęciach rentgenowskich czaszki.Gruczoły dokrewne Przysadka mózgowa jest „głównodowodzącym" gruczołem ustroju. praktycznie niezależne od siebie pod względem czynnościowym. gdy jego poziom we krwi jest wysoki. Uwolnienie TSH przez przysadkę zostaje zahamowane.

. Wpływa na zdolność kanalików nerkowych do zatrzymywania lub uwalniania wody. natomiast gruczoł kory nadnerczy pozostaje pod wpływem hormonu ACTH (adrenokortykotropowego). jak „prawdziwe" hormony. nadnerczy i gonad (jąder u mężczyzn i jajników u kobiet). Część owego hormonu powróci do przysadki i na zasadzie sprzężenia zwrotnego dokona regulacji produkcji. Pozostała ilość przejdzie przez podwzgórze. któremu podlega przysadka. Odgrywa też istotną rolę w pobudzaniu wydzielania mleka przez gruczoł mleczny w procesie laktacji. których znaczenie nie zostało do końca poznane. Wytwarza również wiele substancji zwanych neurofizynami. które powędrują do żył wrotnych i powrócą do przysadki. Ogólny poziom hormonu tarczycy i kortyzonu z kory nadnerczy jest utrzymywany dzięki układowi regulacyjnemu (sprzężenie zwrotne). W rzeczywistości jej rola w ustroju męskim nie jest do końca jasna. Określane są one mianem gonadotropin. Po sekrecji AiDH do krwi nerki zatrzymują wodę. które w organizmie kobiecym sprawują kontrolę nad cyklem miesiączkowym. W przypadku braku hormonu wraz z moczem wydalane jest więcej wody z organizmu. Oznacza to. że działają one tak. w sytuacji stresowej. Nie ma jednak dowodu na to. chociaż wiadomo. Przedni płat przysadki uwalnia również hormony FSH (folikulostymulinę) oraz LH (hormon luteinizujący). W przypadku mężczyzn Cztery z hormonów przysadkowych działają pobudzająco na inny narząd wytwarzający pokrewny hormon. że jej nadmiar prowadzi do zaburzeń chorobowych. prolaktyna łączy się blisko z funkcjami rozrodczymi organizmu. rozpoczynając wytwarzanie neurohormonów. oraz dodatkowym sygnałom nadchodzącym z podwzgórza. Daje sygnał do rozpoczęcia akcji porodowej i powoduje skurcze macicy. by kontrolować uwalnianie różnych hormonów. bez uprzedniego pobudzania innych gruczołów.są związane z kontrolą podległych im gruczołów: tarczycy. a więc hormonów regulujących pracę gruczołów płciowych. że tkanka nerki może w miarę konieczności bardziej lub mniej nasiąkać wodą odciąganą z moczu opuszczającego kanaliki. Przypuszcza się. prolaktyna odgrywa znacznie bardziej złożoną rolę w organizmie kobiecym niż w męskim. Podobnie jak gonadotropiny. Tak jak gonadotropiny. Pobudzają sekrecję dwóch głównych hormonów płciowych: estrogenu i progesteronu. Rola oksytocyny jest mniej jasna.hormony tropowe . ADH jest związany z gospodarką wodną ustroju. że u osobników męskich oksytocyna może być związana z wywoływaniem orgazmu. Cztery z nich . Hormony przysadkowe Przedni płat przysadki mózgowej produkuje sześć zasadniczych hormonów.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 71 Czynności hormonalne przysadki mózgowej ^Naczynia włosowate podwzgónza Ko jelnicze podwzgórza Tętnica podwzgorzowa Neurohormony podwzgórza przepływają włóknami nerwowymi Układ wrotny przysadki Oksytocyna: Odpowiedzialna za rozpoczęcie akcji porodowej i wydzielanie mleka Płat przedni przysadk Żyła przysadkowa ADH: Kieruje gospodarką wodną ustroju TSH: Dopinguje gruczoł > tarczowy do produkc i ACTH: Pobudza wydzielanie hormonu nadnerczy- Prolaktyna: Przyczynia się do wytwarzania mleka Hormon wzrostu: Reguluje wzrostorganizmu FSHiLH: Kontrolują produkcję estrogenu. FSH i LH stymulują wytwarzanie hormonów męskich i nasienia. które wydają się oddziaływać bezpośrednio na tkanki. Prolaktyna jest jednym z dwóch hormonów płata przedniego. progesteronu i testosteronu Progestęron Estrogen — Testosteron Tylny płat przysadki mózgowej uwalnia dwa hormony: antydiuretyczny (ADH) oraz oksytocynę. np. Aktywność gruczołu tarczowego jest wywołana przez TSH.

TarPoniżej: Rysunek anatomiczny ilustruje położenie gruczołu tarczowego względem sąsiednich części gardła.substancji białkowej. Jak sugeruje nazwa. Miąższ tarczycy.poziom TSH będzie wzrastać w miarę uwalniania hormonu tropowego TRH (tyreotropiny) z podwzgórza. Jest niezwykle ważny w okresie dzieciństwa i dorastania. w efekcie czego ilość hormonu tarczycy we krwi jest względnie stała. że jest niezbędna dla życia. Na powiększeniu widzimy wycinek tarczycy z ukazaniem komórek produkujących i magazynujących główny hormon . Niedobór jodu w diecie powoduje zaburzenia pracy tarczycy i nadmierny rozrost gruczołu określany mianem wola nagminnego. jest zbudowany z pęcherzyków: są to wysepki tkankowe zawierające skupienia koloidu . zwany pospolicie tarczycą. oglądany przez mikroskop. Hormon uwalniany z tarczycy ma na ogól formę tyroksyny. przekształcana w tkankach w T3. jednak jego rola nie zanika w późniejszym okresie życia . Sama przysadka z kolei pozostaje pod wpływem podwzgórza . ma on dbać o właściwy wzrost organizmu. głównym jej produktem jest • T4. jabłka Adama i tchawicy. zwaną „odwróconą" T3. nawet jeśli jego zawartość we krwi jest wystarczająca. Trudno jest sprowadzić rolę tyroksyny do jednej czynności. Składa się z dwóch płatów położonych na przedniej i bocznych powierzchniach tchawicy. nieco poniżej krtani. Wyprodukowany przez przysadkę TSH zwiększa ilość hormonu tarczycy. Najaktywniejszym hormonem na poziomie komórkowym jest jednakże trójjodotyronina (T3). Sytuacja ta ulega dalszym komplikacjom z uwagi na fakt. Podobnie jak wiele innych gruczołów dokrewnych. składającej się z czterech atomów jodu. Zadaniem tego gruczołu jest produkcja hormonu . posiadająca trzy atomy jodu. Niekiedy dochodzi do odwrócenia procesu przemiany i T4 zostaje zamieniona w nieczynną pochodną. natomiast zmniejsza się w przypadku jej wzrostu. z którą wiąże się hormon tarczycy i od której jest odszczepiany pod wpływem enzymów. w zależności od zawartej liczby atomów jodu. jest jod.72/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO U kobiet prolaktyna pobudza wydzielanie mleka. Pociąga to za sobą obniżenie poziomu aktywności hormonu tarczycy w tkankach. Uwolniwszy się z gruczołu. wiadomo. tarczyca poddaje się kontroli przysadki mózgowej. Ostatecznie działanie hormonu przejawia się w zwiększeniu zużycia energii przez komórkę. Oba płaty połączone są mostem tkankowym zwanym węziną.tyroksynę.określa on sposoby przemiany węglowodanów w tkankach somatycznych. Zwiększa on również ilość produkowanego przez nią białka. znajduje się w szyi. Czasami odchodzi od niej dodatkowy środkowy płat piramidowy. jeśli chodzi o funkcjonowanie gruczołu tarczowego. czyli czterojodotyroniny (T4). Powierzchnia jąder owych komórek pokryta jest receptorem reagującym na obecność hormonu. zostaje ona prawdopodobnie przechwycona z krwi przez komórki somatyczne. Dlatego też kobiety karmiące piersią mają niewielkie szansę na zajście w ciążę (choć z drugiej strony karmienie nie jest absolutnie niezawodną metodą antykoncepcyjną). Składnikiem niezastąpionym. Stężenie wytworzonego TSH wzrasta wraz ze spadkiem poziomu tyroksyny w ustroju. czyca osoby dorosłej waży około 20 gramów. Obecna w dużych ilościach hamuje również owulację i cykle miesiączkowe. Tarczyca to jedyny narząd wymagający jodu. że hormon tarczycy występuje w dwóch wersjach. Drugi wspomniany hormon płata przedniego to hormon wzrostu. Choć dokładna funkcja tyroksyny nie jest znana. którego każdą ilość bardzo sprawnie wychwytuje z krwi. Pomimo że tarczyca uwalnia do krwi pewne ilości T3. Gruczoł tarczowy Przekrój przez tarczycę Lewy i prawy płat tarczycy Tętnica Komórki produkujące tyroksynę Jama wypełniona koloidem przechowującym tyroksynę Luk aorty Tętnice tarczowe .tyroksyny. Gruczoł tarczowy Gruczoł tarczowy.

Stężenie wapnia w organizmie musi być utrzymane w stałych granicach. że ledwo dostrzegalne. Odwrotnie .UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 73 Przytarczyce pomagają sprawować kontrolę nad stężeniem wapnia w ustroju. obniżając poziom pierwiastka. Dola para natomiast .przy nadpodaży wapnia przytarczyce ograniczają lub wstrzymują sekrecję PTH. Gruczoły przytarczyczne dolne Tchawica przytarczyczne cjorne W^^ Współzależność przysadki i tarczycy Gruczoły przytarczyczne Przytarczyce to dwie pary niedużych gruczołów usytuowanych za tarczycą. czyli tężyczki.może być ukryta wewnątrz tarczycy (patrz rysunek) lub w gardle. lecz również z uwagi na kluczową rolę w pracy mięśni i komórek nerwowych. że stanowi główny budulec kości i zębów. . Chrząstka tarczowata Gruczoły przytarczyczne Absorbcja wapnia do krwi jest regulowana przez witaminę D 3 . To właśnie jest obszar działania gruczołów przytarczycznych: pilnują one równowagi poziomu wapnia. Hormon tyreotropowy (TSH) Gdy spada poziom hormonu tarczycy (po lewej). Wapń to niezwykle istotny pierwiastek: nie tylko z racji tego. co prowadzi do wzrostu jego stężenia we krwi. Górna para znajduje się za tarczycą. której źródłem jest światło słoneczne i niektóre pokarmy. w przeciwnym bowiem wypadku mięśnie przestają funkcjonować i może dojść do nadmiernej pobudliwości skurczowej mięśni. Odgrywają one główną rolę w sterowaniu gospodarką wapniową ustroju. Przytarczyce są tak niewielkie. Gdy ilość hormonu tarczycy jest zadowalająca (po prawej). dolna zaś może być ukryta w utkaniu tarczycy lub niekiedy po prostu w głębi ściany gardła. Górna para jest umieszczona za gruczołem tarczowym. a także hormon wytwarzany przez gruczoły przytarczyczne zwany parathormonem (PTH). przysadka wstrzymuje sekrecję TSH. Przy zbyt niskim stężeniu wapnia przytarczyce wydzielają zwiększoną ilość PTH uwalniającego wapń z kości.co ciekawe . przysadka mózgowa wydziela TSH (hormon tyreotropowy) pobudzający jego produkcję.

produkują również hormon o nazwie glukagon. Typ pierwszy to diabetes mellitus . Wokół głowy trzustki okręcona jest dwunastnica. wktoiym przewód żółciowy wspólny i główny pizewod trzustkowy uchodzą razem do dwunastnicy Pęcherzyk żółciowy Żołądek . stąd też zwana jest cukrzycą młodzieńczą. zatem częścią kuracji jest odpowiednia dieta prowadząca do ograniczenia zapasów cukru. Pomiędzy zrazikami odnaleźć można niewielkie grupy komórek zwane wyspami Langerhansa: stanowią one podstawę „drugiego wcielenia" trzustki jako narządu dokrewnego wydzielającego insulinę. niezwykle rzadko spotykana. Zaczyna ona wówczas przeciwdziałać skutkom działania innych hormonów. nie wiadomo. Jest ona gruczołem dokrewnym. aparat wysepkowy odpowiada uwolnieniem insuliny do krwi. jednakże obniża się wrażliwość tkanek na jej działanie. aparat wysepkowy.chorobę. spowodowaną uszkodzeniem komórek produkujących insulinę. Aktywność insuliny powoduje przeniesienie cukru z krwi do komórek somatycznych. Niedobór tego hormonu wywołuje cukrzycę . Wyróżnia się dwa typy schorzenia zwanego diabetes . jednak nieustannie prowadzi się badania nad tym zagadnieniem. gdzie zostaje spalony jako źródło energii. by razem dołączyć do głównego przewodu ciągnącego się środkiem trzustki. Podstawowym składnikiem trzustki są zraziki . Trzustka pełni dwojaką funkcję: produkuje hormony-insulinę i glukagon-pozwalające utrzymać zrównoważony poziom cukru w ustroju. Wysepki. czyli schorzenie. wynikająca z zaburzeń w czynnościach przysadki mózgowej. kortyzonu i adrenaliny. niezbędną dla ustroju. gdyż cukier znajdujący się we krwi nie może zostać przekształcony w paliwo dla komórek. Rodzaj cukrzycy rozwijającej się niespodziewanie w następstwie bezwzględnego niedoboru insuliny najczęściej dotyczy ludzi młodych i dzieci.moczówka cukrowa. Większość diabetyków cierpi na niedobór insuliny wywołany niewydolnością trzustki. np. infekcja. Wydaje się. Typ drugi to moczówka prosta (diabetes insipidus). Każdy przewodzik łączy się z przewodzikami biegnącymi od innych zrazików. nierzadko w normalnych ilościach. tworzące wspólnie tzw. Pozostała jej część składa się z trzonu i ogona. Nie wiadomo dokładnie. np. które podwyższają stężenie cukru w krwiobiegu. które na ogół rozumie się pod nazwą cukrzycy. Na szczęście może ona być opanowana za pomocą zastrzyków insuliny otrzymywanej z trzustki świń lub bydła. Prawie wszystkie jej komórki pełnią funkcję sekrecyjną.74/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Trzustka Trzustka to jeden z największych gruczołów organizmu. do przodu od górnej części aorty brzusznej i żyły głównej dolnej. którą leczyć da się tylko przez zastrzyki insuliny uzyskiwanej od zwierząt lub produkowanej sztucznie. który ciągnie się w lewo od kręgosłupa. którego działanie polega na podnoszeniu poziomu cukru. Zazwyczaj dodatkowym zabezpieczeniem są środki farmakologiczne pobudzające trzustkę do wzmożonej produkcji insuliny. nie zaś do krwi. Jakie dokładnie znaczenie ma glukagon dla naszych codziennych czynności.moczówka. którego najważniejszym hormonem jest insulina. oraz odgrywa ważną rolę w procesie trawienia jako gruczoł wydzielający do jelita cienkiego enzymy trawienne. jako że pomaga ona utrzymać stały poziom cukru. że niektóre osoby są bardziej podatne na rozwój cukrzycy niż inne oraz że wywołać ją może nawet pojedyncze wydarzenie. Choroba ta często idzie w parze z otyłością. Większość diabetyków cierpi na tzw. W przypadku nieobecności insuliny w ustroju zanika mechanizm równoważenia poziomu cukru. Trzustka jest położona na tylnej ścianie brzucha. Położenie trzustki ' Punkt. jak dochodzi do takiego uszkodzenia. a właściwie dwa zespolone gruczoły. Jeśli poziom cukru we krwi zaczyna przekraczać wartość progową. cukrzycę typu dorosłych.zgrupowania komórek zewnątrzwydzielniczych skupionych wokół ślepych zakończeń krótkich przewodzików. Jest również gruczołem zewnątrzwydzielniczym. Prowadzi to wprost do cukrzycy. przed kręgosłupem. Celem insuliny jest obniżanie stężenia cukru we krwi do poziomu normalnego. co prowadzi do wzrostu poziomu cukru we krwi. W przypadku tej odmiany trzustka produkuje co prawda insulinę. który wydziela do jelit.

może swobodnie gromadzić się w wątrobie. a co za tym idzie na glukozę. Tkanki o • Przedstawiony powyżej podział cukrzyc na dwa typy jest niestety wielkim uproszczeniem.niezbędna komórkom do spalania w przemianie materii . zostaje ona uwolniona z wątroby. natomiast pacjenci w podeszłym wieku na ogół wymagają iniekcji insulinowych dla obniżenia poziomu cukru. . przeważnie cierpią na cukrzycę młodzieńczą.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO/75 Produkcja insuliny w organizmie Tętnica śledzionowa transportująca natlenowaną krew Przewód żółciowy wspólny Żyta krezkowa dolna Komórki B wytwarzające insulinę Komórki A wydzielające glukagon Zraziki produkujące enzymy trawienne. Niektórzy. odprowadzane do jelita poprzez przewód trzustkowy 9 O Insulina Glukagon Rola insuliny Powyżej: Insulina i glukagon powstają w wysepkach Langerhansa. W wypadku zwiększonego zapotrzebowania komórek na energię. a insulina umożliwia komórkom jej zużycie. Przedostają się do żyły wrotnej poprzez żyłę śledzionową i regulują poziom cukru w ustroju. Insulina działająca normalnie Po lewej: W trakcie produkcji insuliny w trzustce glukoza . Niedobór insuliny wywołuje cukrzycę: jej leczenie polega na uzupełnianiu tego niedoboru. w tym również dzieci. W rzeczywistości oba te rodzaje występują łącznie.

kierując główny strumień krwi ku sercu . że jest to gruczoł odpowiedzialny za mobilizację organizmu do działań natychmiastowych.76/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Hormony nadnerczy i ich działanie Źródło Rdzeń nadnerczy Hormon Adrenalina Działanie Mobilizuje organizm do wysiłku fizycznego Gruczoły nadnerczowe albo nadnercza. Sól decyduje o objętości krwi będącej w obiegu. Rdzeń nadnerczy jest ściśle związany z układem nerwowym. są zarówno natury fizycznej.stąd też nierzadko mówimy. przezwyciężyć stres lub wykonać trudne zadanie. Powoduje to podwyższenie ciśnienia i równoczesne zwężenie obwodowych naczyń krwionośnych. Stresy i zagrożenia. Aldosteron: Istnieją trzy typy sterydów. organizm pozostaje w stanie mobilizacji. co z kolei odbija się na sprawności serca jako pompy tłoczącej. posiadające trzy całkiem odmienne funkcje fizjologiczne. Pierwsze. są umieszczone nad nerkami. Kora nadnerczy Okalająca rdzeń kora nadnerczy wydziela kilka hormonów znanych jako sterydy (streoidy). Zasadniczym hormonem tej grupy jest aldosteron. Bez względu jednak na ich rodzaj reakcje organizmu są zawsze fizyczne. Gwałtownie wzrasta produkcja adrenaliny przyspieszającej i wzmacniającej bicie serca. z których każdy ma odmienne zadanie. potrzebnego. co nie powinno dziwić zważywszy. iż utrata dużej ilości soli pociąga za sobą odwodnienie ustroju. jak i psychicznej. np. Efektem działania adrenaliny jest ponadto zamiana zmagazynowanego w wątrobie i mięśniach glikogenu w glukozę . Oznacza to. jak sama nazwa wskazuje. Razem znane są jako „hormony walki lub ucieczki". Rdzeń nadnerczy jest miejscem sekrecji adrenaliny i pokrewnej jej noradrenaliny. Gdy niebezpieczeństwo mija lub znika przyczyna stresu. by stawić czoło niebezpieczeństwu. zwiększają gromadzenie wody w ustroju. Serce napotyka wówczas trudności Gruczoły nadnerczowe Noradrenalina Utrzymuje jednakowe ciśnienie krwi Kora nadnerczy Aldosteron Reguluje wydalanie soli przez nerki Zapewnia równowagę sodowo-potasową w ustroju Kortyzon Pobudza wytwarzanie i przechowywanie glukozy będącej źródłem energii Bierze udział w rozkładzie tłuszczów w organizmie Bierze udział w przemianie węglowodanów i białek Hormony płciowe Uzupełniają działanie hormonów płciowych wydzielanych przez gonady . Każdy gruczoł składa się z dwóch wyraźnie odrębnych części: środkowego rdzenia i zewnętrznej osłony kory. z których najważniejsze to aldosteron i kortyzon. produkcja adrenaliny spada i organizm powraca do normalnego stanu. zwane hormonami elektrolitów. w obliczu których staje współczesny człowiek. Jeśli jednak zagrożenie lub stres są długotrwałe. płasko spoczywając na ich biegunach. Każdej cząsteczce soli w organizmie towarzyszy duża liczba cząsteczek wody. a w następstwie ograniczenie objętości i ciśnienia krążącej krwi. co w rezultacie prowadzić może do rozwoju zaburzeń stresopochodnych. że ktoś „blednie ze strachu". względnie żyjemy pod stałą presją.szybki materiał energetyczny. ponieważ przygotowują ciało do wykonania dodatkowego wysiłku. Części te wydzielają różne hormony. nadciśnienia tętniczego. lub jeśli jesteśmy nieustannie w stanie nadpobudzenia emocjonalnego. działający jako przekaźnik chemiczny w wydawaniu nerkom polecenia ograniczenia ilości soli wydalanej z moczem.

jak również produkcję sterydów -jest przysadka mózgowa. przysadka uwalnia ACTH i jego poziom wzrasta. gdy jego poziom jest za wysoki. Kortyzon. Czynność ta jest kontrolowana przez hormon nadnerczy aldosteron. Nerki utrzymują poziom równowagi pomiędzy ilością soli wydalanej z moczem lub z potem a ilością soli zatrzymywanej w organizmie.hormon wytwarzany w nerkach. Z uwagi na tę nierównowagę. tj. jak np. Główny męski hormon płciowy . oprócz tego. a ponadto rzutuje na ilość krwi będącej w obiegu. Organizm sam nie potrafi produkować zwiększonych ilości kortyzonu. który nakazuje nerkom zredukowanie ilości wydalanej soli w przypadku. spada stopień aktywności reninotwórczej nerek i stężenie aldosteronu we krwi powraca do normy. jeżeli poziom jest zbyt wysoki. a więc cukrzycy. Dla kontrastu . istnieje większe prawdopodobieństwo wystąpienia niedoboru hor- monu obniżającego. Gdy zatem zwiększa się zapotrzebowanie energetyczne. insulina.męskie i żeńskie gruczoły płciowe. Hormony płciowe: Ostatnią grupą hormonów powstających w nadnerczach są tzw. obie te substancje podlegają mechanizmowi sprzężenia zwrotnego. kortyzon rozpoczyna akcję przemiany białek w glukozę. w celu zapobieżenia odrzuceniu przeszczepu). lecz nie jedynym. stanowiącego system obrony ustroju przed zakażeniami i uszkodzeniami. odporność na zakażenia obniża się. Kortyzon jest ważnym. Sekrecja aldosteronu jest kontrolowana przez reninę .in. Kortyzon: Hormony cukrowe. . Regulacja kortyzonowa Kortyzon jest tak ważny dla funkcjonowania organizmu. która leczona jest przez podawanie tabletek lub zastrzyków insulinowych. Wydziela je kora nadnerczy. Układ ten działa niejako na zasadzie huśtawki: przy niskim poziomie aldosteronu nerki produkują reninę i poziom hormonu zaczyna się podnosić. Glukoza stanowi podstawowy surowiec energetyczny organizmu.to testosteron. że pełni kluczową rolę w metabolizmie (procesach przemiany materii niezbędnych dla podtrzymania życia). są odpowiedzialne za podnoszenie poziomu glukozy we krwi. że jego sekrecja musi być pod ścisłą kontrolą. Usuwa on sód z wnętrza komórki. Jeżeli jednak w wyniku powziętych działań medycznych normalny poziom kortyzonu zostanie podwyższony (np. Taki układ potencjałów jest niezbędnym warunkiem do przekazywania impulsów nerwowych poprzez błonę komórkową. odpowiedzialny za zwiększanie masy mięśniowej. androgeny nadnerczowe.obecny również w mniejszych ilościach u kobiet . Sterydy ana- boliczne są sztucznymi pochodnymi m. jest też nieodzowny dla układu odpornościowego. Gdy zawartość kortyzonu w ustroju jest zbyt niska.funkcjonuje wyłącznie jeden hormon obniżający poziom cukru. w sytuacjach stresowych. gruczoł ogranicza produkcję i stężenie kortyzonu maleje. pozostawiając w niej komplementarne jony potasowe. Przysadka wydziela hormon ACTH.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 77 Chlorek sodu (sól kuchenna) jest istotnym składnikiem płynu. Utrzymywane są tam za pomocą układu nośników zwanego pompą sodowo-potasową. hormonem podnoszącym poziom cukru. gdy jej poziom w ustroju jest zbyt niski. pobudzający wytwarzanie kortyzonu. by wspomagały pracę hormonów płciowych produkowanych w jeszcze większych ilościach przez gonady . w którym zanurzone są komórki. spośród których najważniejszy to kortyzon. męskich hormonów płciowych. Podobnie jak w przypadku aldosteronu i reniny. Mechanizmem regulującym jego produkcję . Większość jonów sodu znajduje się w płynie zewnątrzkomórkowym. Regulacja poziomu soli Równowaga elektrolityczna w komórce (pompa sodowo-potasowa) Utrata soli z potem Potas wchodzący do :omórki zrównoważon1 przez opuszczający ją sód Błona komórkowa Płyn zewnątrzkomórkowy Nadnercze • Nerka Torebka ciałka nerkowego (Bowmana) Moczowód Pęcherz- Krew tętnicza Krew żylna Wchłanianie zwrotne soli w kanalikach nefronu w dotłoczeniu wystarczającej ilości krwi do tkanek.

jamę ustną. gardło. angażuje do pracy płuca i przeponę oraz górne drogi oddechowe: nos. Rysunek pokazuje położenie trąbki słuchowej (Eustachiusza) względem jamy nosowej. czyli oddychaniem. jest rozcięta pionową przegrodą nosową na dwie połowy: prawą i lewą.Rozdział 6 Tlen jest najważniejszą substancją chemiczną. a uboczne produkty jego przemiany są usuwane podczas wydechu. od której zależy życie naszego organizmu . Tlen wprowadzamy do ustroju wdychając powietrze. przechodząca w dolnej części w przedsionek zakończony nozdrzami przednimi.jest niezbędny każdej komórce i każdej tkance. Proces zwany respiracją. ODDECHOWY Jama nosowa Ucho środkowi. Trąbka słuchowa prawa Po prawej: Jama nosowa. które produkują energię konieczną dla podtrzymania życia. Każda połowa jest podzielona trzema małżowinami na trzy przewody nosowe. łączące się z tyłu z przewodem nosowo-gardłowym. Żuchwa Ujście gardłowe lewej trąbki słuchowej . krtań i tchawicę.

niewielkimi receptorami nerwu węchowego.Nos Nos oprócz tego. przekrój poprzeczny nosa (powyżej po prawej) oraz wewnętrzne unaczynienie nosa (po prawej). Są bardzo wąskie . zwłaszcza mężczyzn. W górnej części jamy są umieszczone cienkie blaszki kostne z licznymi. silnie unaczynioną.są połączone z wnętrzem nosa. Zatoki. tworząc grzbiet nosa. Przekrój przez nos Komórka sitowa -i Małżowina nosowa Małżowina nosowa górna Oczodo Kość nosowa Chrząstka boczna nosa Chrząstka przegrody Oczodół Małżowina nosowa dolna Przegroda nosowa Zatoka szczękowa Chrząstki skrzydłowe mniejsze Chrząstki skrzydłowe większe Tętnica sitowa przednia Tętnica sitowa tylna Tętnica klinowo-podniebienna Powyżej i po prawej: Ilustracje pokazujące kości i chrząstki nosa (powyżej).przestrzenie w przedniej części czaszki . które strzegą wejścia do nosa. na dwie wąskie komory. która stanowi przedłużenie warstwy wyściełającej nozdrza. a w konsekwencji także zmysł smaku. Powierzchnia wewnętrzna nozdrzy jest porośnięta sztywnymi włoskami skierowanymi w dół. do tyłu od połączenia z jamą nosową. Drugi z nich . biegnącą od przodu ku tyłowi. Śluz i rzęski wychwytują cząsteczki kurzu.mają poniżej 6 milimetrów szerokości. służy także jako naturalna droga przedostawania się powietrza do organizmu podczas spoczynkowego oddychania. Dwie kości nosowe (po jednej z każdej strony) są wysunięte w dół. często są znakomicie widoczne. u góry zaś schodzą się między oczami. Zatoki . Wyściełane są błoną śluzową. Pokrywają ją tysiące maleńkich włosków zwanych rzęskami.uchodzi w ścianie gardła. Od przewodów nosowych odchodzą dwa inne kanały. zmniejszają siłę uderzeń w twarz. co pozwala nawilżać i ogrzewać wdychane powietrze. Leżą za brwiami i w szczękach w trójkącie utworzonym przez nos i oczy. kurz z ustroju. wyrzuca np. U niektórych osób. Nos jest twardy. że jest narządem zmysłu powonienia. Dwie komory oddzielone przez przegrodę tworzą łącznie jamę nosową.trąbka słuchowa . kierując się w tylnej części w dół. Wnętrze nosa jest podzielone kostno-chrzęstną przegrodą. by nie dopuścić do uszkodzenia płuc. o wydłużonym kształcie i przebiegają wzdłuż osi nosa. choć do pewnego stopnia giętki dzięki leżącym poniżej kości chrząstkom nosa i nozdrzy. Błona wydziela około 0. Przegroda jest pokryta miękką i delikatną błoną śluzową. Nos zewnętrzny składa się częściowo z kości. Podczas przeziębienia receptory są pokryte gęstym śluzem ograniczającym powonienie. Przestrzenie UKŁAD ODDECHOWY / 79 Przewody nosowe pomiędzy poszczególnymi małżowinami to przewody nosowe. a częściowo z chrząstki. U Przedsionek nosa . niczym amortyzator.5 litra śluzu dziennie. Są one cienkie. Tylny odcinek jamy nosowej jest podzielony na trzy części przez trzy fałdy kostne zwane małżowinami nosowymi. które następnie są przesuwane dalej i połykane. które jednocześnie decydują o jego kształcie. Ponadto chroni przed czynnikami drażniącymi: prowokując kichanie. Kanał nosowo-łzowy odprowadza łzy z oczu (dlatego też musimy wydmuchiwać nos podczas płaczu).

Rola krtani w oddychaniu jest widoczna w czynnościach strun głosowych: poruszane odpowiednimi mięśniami mogą się zacisnąć i odciąć dopływ powietrza. Najważniejszą z nich jest przewodzenie pokarmu do przełyku oraz powietrza do płuc . zawiera wiele gruczołów śluzotwórczych. że gardło rozciąga się od jamy ustnej i nosowej aż do przełyku i tchawicy.trąbkowymi Jama gardłowa . np. ustnej i krtani. Części gardła biorące udział w trawieniu omówione są w Rozdziale 9. by powierzchnia jamy ustnej i gardłowej była podczas jedzenia i mówienia zawsze pokryta śluzem. Gardło spełnia różnorakie funkcje. Jej dolną granicę wyznacza samo podniebienie miękkie: w chwili przełykania podnosi się i zamyka część nosową gardła. będąca przedłużeniem warstwy wyściełającej jamę ustną. Niefortunne skutki awarii tego mechanizmu koordynującego można czasami zaobserwować podczas kichania. który ciągnie się około 12 centymetrów poniżej podstawy czaszki.) Przekrój poprzeczny dolnej części szyi Tkanka tłuszczowa Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy Żyła szyjna wewnętrzna Nerw błędny Tętnica szyjna wspólna Tarczyca Tchawica Mięśnie szyi Trzon kręgu szyjnego Żyła szyjna zewnętrzna Rdzeń kręgowy Wyrostek kolczysty Budowa przedniej ściany gardła Migdałek gardłowy Przegroda nosowa Część nosowa gardła Języczek podniebienia Migdatek podniebienny Nagłośnia Cieśń gardziel Część krtaniowa gardła \? Jama gardłowa to przestrzeń do tyłu od jamy nosowej. Wyłożona jest grubą warstwą mięśniową i posiada kształt zbliżony do odwróconego stożka. krtań i tchawicę.Gardło Gardło to nazwa popularnie stosowana na określenie jamy prowadzącej w głąb układu trawiennego i oddechowego. Wewnętrzna warstwa tkankowa okrywająca gardło. (Bardziej szczegółowe informacje dotyczące budowy krtani i jej roli w procesie mówienia znaleźć można na strome 61. ciągnąca się nieco w głąb szyi. podczas kaszlu. gdzie łączy się z przełykiem. szersza część jamy gardłowej jest twarda dzięki otaczającym kościom czaszki. Z reguły przyjmuje się. zwane migdałkami . natomiast w odcinku dolnym i węższym jej mięśnie są przyczepione do chrząstek krtani. Dla naszych potrzeb cały omawiany obszar podzielimy na trzy odcinki: jamę gardłową. które dbają o to. Część najwyższa .nosowa leży nad poziomem podniebienia miękkiego i do tyłu od nosa. W części nosowej znajdują się 3 skupiska tkankowe. by zapobiec przedostaniu się pożywienia do nosa. W anatomii w obszarze tym wyróżnia się dwie odrębne części: krtań i jamę gardłową. Górna. Topograficznie i fizjologicznie jama gardłowa dzieli się na trzy odcinki.tym zadaniem obarczona jest następnie krtań i tchawica. szczególnie widoczne u dzieci. które wraz z jamą ustną i nosową tworzą górne drogi oddechowe.

W górnej części szyi krtań jest pokryta chrząstką tarczowata (jabłko Adama). nosa i gardła mają łatwy dostęp do uszu. gdzie zostają połknięte. Poniżej po lewej: Główną częścią jamy gardłowej jest umięśniona rura ciągnąca się od podstawy czaszki po przełyk. Takie rozmieszczenie narządów bywa przyczyną wielu chorób.części gardła sprowadza się do udziału w przełykaniu. które usuwają wszelkie zarazki i kurz z powrotem do gardła. . która składa się z chrząstek. Koordynacja taka jest możliwa dzięki układowi nerwów zwanemu splotem gardłowym. utrzymujących drożność światła tego sprężystego narządu. Od tego miejsca tchawica ciągnie się w dół aż do oskrzeli.oddechowego i połykania. Podobnie jak nos. Najważniejszymi organami części ustnej są dające się wielu z nas we znaki migdałki podniebienne .krtaniowej . znacznie bardziej ruchliwych niż mięśnie części nosowej. Kanałem tym przechodzi wszystko. Skurcze i rozkurczę mięśni tego odcinka.jest fragmentem drogi powietrznej łączącej usta z płucami.do przełyku. by gwarantowały powietrzu dotarcie do płuc. i gardłowym („trzeci migdałek"). Efektem tego są częste zapalenia ucha środkowego. Odcinek jamy gardła znajdujący się za jamą ustną . Tu też schodzą się drogi oddechowe i pokarmowe. które często ponoszą winę za powikłania chorób gardła u dzieci.część ustna gardła . gdyż drobnoustroje chorobotwórcze z jamy ustnej. Wspomagane przez ruchy języka umożliwiają również wtło- czenie pokarmu do otworu przełyku. Rola najniższej . pomagają nadać fizyczny kształt dźwiękom wychodzącym z krtani. co jemy i wdychamy. Ruchy krtani muszą być tak zgrane. po obu jej stronach. która kojarzy informacje nadchodzące z wyższych ośrodków mózgowych .UKŁAD ODDECHOWY/81 Po lewej: Przekrój poprzeczny przez gardło. Do części nosowej gardła. Gardło komunikuje się również z uszami za pośrednictwem Tchawica kanału wyrównującego trąbki słuchowej. Jego czynnościami zawiaduje niższa część pnia mózgu. która pomaga ujednolicić ciśnienie powietrza po obu stronach błon bębenkowych. Trąbka słuchowa łącząca ucho środkowe z gardłem Ujście gardłowe trąbki słuchowej — Część nosowa r Część ustna Gardło Część krtaniowa Jabłko Adama Po prawej: Schemat jamy (chrząstka tarczowata) gardłowej ukazujący jej położenie względem dróg Przełyk nosowych i ustnych. jest wyłożona błoną śluzową zbudowaną z komórek posiadających rzęski. Tchawica Powyżej tchawicy do przodu od gardła leży krtań.kanał łączący gardło z uchem środkowym. Łatwo je wyczuć palcami u nasady szyi. uchodzi również trąbka słuchowa (Eustachiusza) .dwa zgrubienia tkanki. natomiast pokarmowi .

tzw. W stanie rozdętym utrzymuje je napięcie powierzchniowe płynu wydzielanego przez cienką błonę okrywającą płuca i wewnętrzną ścianę klatki piersiowej . Wokół pęcherzyków płucnych tworzą siatkę naczyń włosowatych. Ich zakończenie stanowią pęcherzyki płucne. w następstwie czego opłucna płucna i ścienna ocierają się o siebie w czasie oddychania.opłucną. tzw. lewe do lewego. środkowy i dolny. a te rozgałęziają się na coraz mniejsze odnogi zwane oskrzelikami. Oskrzele prawe biegnie do prawego płuca. oraz zewnętrzna. łatwo się rozdzielają. wysiękowe zapalenie opłucnej. natomiast lewe płuco . Na tej samej zasadzie działają płuca: jeśli tylko pomiędzy nimi a ścianą znajdzie się cienka warstwa płynu. szczeliny międzypłatowe. Funkcjonowanie płuc Gdyby płuca usunąć z klatki piersiowej. że powierzchnia opłucnej zostaje pozbawiona płynu. Jedyny sposób na ich oddzielenie to rozsunięcie ślizgiem. w tym również szczeliny. .dwa: górny i dolny. że silnie do siebie przylegają. następnie segmentowe. Podczas wydechu mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne stopniowo rozkurczają się. które wpadają do płuc wraz z oskrzelami. tzw. Jedna z postaci zapalenia opłucnej polega na wypełnieniu jamy nadmierną ilością płynu . płuca gwałtownie odskoczyłyby z powrotem. chyba że celowo pozostaną puste. Opłucna płucna okrywa całą powierzchnię zewnętrzną płuc. a granice między nimi wyznaczają wgłębienia na ich powierzchni. opłucna jest wyposażona w receptory bólu. wywołując ból. Każdy rodzaj zapalenia sprawia. skurczyłyby się niczym przebity balon. by pomieścić niewielkie ilości płynu zwilżającego powierzchnie blaszek. ponieważ po lewej stronie część przestrzeni klatki zajmuje serce. Same płuca są niczym więcej jak gęstą konstrukcją kratową złożoną z rurek. Jeśli położymy je na sobie suche. Płaty są rozdzielone od siebie. U osób zdrowych obie blaszki opłucnej są w stałym kontakcie i prześlizgują się po sobie w miarę.naczynia krwionośne. Opłucna Wokół płuc dają się wyróżnić dwa typy błony opłucnej: wewnętrzna. Każde płuco dzieli się na płaty — prawe posiada trzy płaty: górny. biegnące wraz z oskrzelikami. istnieje między nimi pewna przestrzeń wolna zwana jamą opłucnej. tak by się po sobie bez trudu przesuwały. jak płuca poruszają się w rytm oddechu.Płuca Większą część klatki piersiowej wypełniają dwa płuca.tylko taka. napięcie powierzchniowe wody sprawia. Wewnątrz płuc oskrzela główne rozwidlają się na płatowe. wyobraźmy sobie dwie szklane szyby. opłucna płucna. By lepiej to zrozumieć. Obie blaszki opłucnej spotykają się wokół wnęki płuca. Gdyby pozwolić im rozkurczyć się całkowicie. gdzie płuco łączy się z tchawicą za pomocą oskrzela głównego i z sercem za pośrednictwem naczyń krwionośnych płucnych. W przypadku przedostania się powietrza do jamy opłucnej (potencjalnej przestrzeni między opłucną ścienną a płucną) napięcie powierzchniowe maleje i płuca zapadają się (odma płucna). o czym najlepiej wiedzą cierpiący na zapalenie opłucnej. Równolegle do drzewa oskrzelowego układ rurek tworzą tętnice płucne. Rzecz jasna. z których prawe jest nieco większe. pozostają „otwarte". U osób zdrowych jama opłucnej jest minimalna . Największe z nich to oskrzela główne. Opłucna ścienna wyścieła wewnętrzną powierzchnię ścian klatki pierTętnica szyjna wspólna Obojczyk I żebro Gruczoł tarczowy . w miejscu. W przeciwieństwie do płuc. jeśli jednak je zmoczymy. Grasica I Płuco lewe " w worku opłucnej Przepona Osierdzie otaczające serce siowej. opłucna ścienna. Rozszerzenie klatki piersiowej powoduje rozciągnięcie płuc i wpłynięcie powietrza do pęcherzyków. One również dzielą się na mniejsze rurki .jest to tzw. Na pozostałym obszarze są od siebie oddzielone. które powstają w wyniku rozgałęzienia tchawicy pomiędzy płucami.

czyli zwężenie umięśnionych ścian oskrzelików. w którym pęcherzyki płucne wypełniają się płynem. odma. astma.UKŁAD ODDECHOWY / 83 Budowa płuc i zaburzenia rzele Żyta płucna Naczynia włosowate W płucu zdrowym (powyżej) tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających każdy pęcherzyk płucny (po lewej). czyli zapalenie oskrzeli. bronchit. polegającą na zapadaniu się ścian pęcherzyków. . nowotwór oskrzeli. Do typowych zaburzeń pracy płuc (powiększenia) należą: zapalenie płuc. podczas którego oskrzela wypełniają się wydzieliną śluzową.

szczelnie odgradzający klatkę piersiową od jamy brzusznej. krtań i tchawicę. polecenia skurczu lub rozkurczu przepona otrzymuje od układu nerwowego. tak by zaczerpnąć więcej tlenu. Przepona oglądana od przodu ma kształt wysklepionej kopuły. produktu wewnętrznych przemian chemicznych. do których jest przymocowana. W ciągu doby wdychamy i wydychamy ponad 8 tysięcy litrów powietrza. Wydech następuje w wyniku prostego rozluźnienia mięśni.cienki mięsień z tkanki włóknistej. a mianowicie dwutlenek węgla i woda. a w przypadku nurkowania nawet do śmierci przez utonięcie. czy podczas snu. Znalazłszy się w płucach. mózg nie może się bez niego obyć. Górną część „obudowy" mieszczącej serce i płuca tworzą żebra. Po kilku pierwszych głębokich oddechach poziom dwutlenku węgla obniża się. Większość pracy związanej z wdechem wykonuje przepona . serca i naczyń krwionośnych jest związana przede wszystkim z dostarczaniem tlenu z powietrza do wszystkich tkanek. a następnie jego usuwania jest pobranie tlenu niezbędnego dla podtrzymania życia i pozbycie się z ustroju zbędnego dwutlenku węgla. czy to celowe (podczas nurkowania). natomiast dno stanowi przepona. Tempo oddychania Częstotliwość oddychania podlega regulacji przez ośrodek oddechowy mózgu (rdzeń przedłużony) i jest zależna od stężenia dwutlenku węgla. HM mr . i dostosowuje do niej tempo oddychania. kaszlenie i czkawka wymagają innego rodzaju oddychania. Gdyby spojrzeć na przeponę od góry. Praca serca ulega przyspieszeniu. następnie oddech zostaje wstrzymany i zanika pobudzanie mózgu. podczas śpiewu. powodującego uchodzenie powietrza jak z balonu. by został wypchnięty na zewnątrz przez płuca. a czerwone ciałka uwalniają ładunek dwutlenku węgla z powrotem do pęcherzyków. Dowolne modyfikacje częstotliowści oddychania mają miejsce. Jakkolwiek niektóre tkanki są zdolne do funkcjonowania przez jakiś czas bez dopływu tlenu. podczas znacznego wysiłku fizycznego. Produkty końcowe takiej reakcji chemicznej są identyczne w przypadku oddychania komórkowego i spalania benzyny. Oddechy stają się wtedy głębsze i częstsze. Nerwy unerwiające przeponę zwane są lewym i prawym nerwem przeponowym. Podobna jest do słońca z promieniami rozchodzącymi się w kierunku żeber. Dzięki temu zwiększa się objętość płuc i powietrze zostaje wciągnięte przez nos. są odmianami rytmu oddechowego wywołanymi przez bodźce emocjonalne. Włókna mięśniowe przepony kurczą się podczas wdechu i spłaszczają kopułę. wzmaga się obieg krwi i usunięty zostaje dwutlenek węgla. np. Po zakończonym wysiłku poziom dwutlenku węgla spada i oddechy wracają do normy. Przepona Nerwy przeponowe Przepona Żyla główna dolna Aorta Przepona oddziela klatkę piersiową od jamy brzusznej oraz reguluje objętość płuc w trakcie wdychania i wydychania powietrza. Podobnie jak wszystkie inne mięśnie. gdzie zachodzi wymiana tlenu na dwutlenek węgla. Tlen łączy się z hemoglobiną krwi. w celu uzyskania energii. Może to doprowadzić do utraty przytomności. W wyniku urazu lub przebytych chorób może dojść do uszkodzenia nerwów przeponowych. i tlenu. przymocowany włóknami mięśniowymi do wewnętrznej części dolnych sześciu żeber. zobaczylibyśmy duży. Mózg reaguje na wzmożoną produkcję dwutlenku węgla. Celem wprowadzania powietrza do organizmu. pochodzą z wyższego odcinka rdzenia kręgowego. W trakcie wytężonego wysiłku fizycznego tempo oddychania znacznie rośnie. Tak jak samochód spala benzynę przy udziale tlenu. czy mimowolne (w następstwie ataku nerwowego). np. wędruje do pęcherzyków płucnych. Ziewanie. przyczepionej do żeber sznurami z mięśni. Wstrzymywanie oddechu. której nasz ustrój wymaga dla podtrzymania funkcji życiowych. oddychamy średnio 12 razy na minutę.za pomocą tlenu. Tlen stanowi około jednej piątej składu wdychanego powietrza. a kominek ogrzewa pokój dzięki obecności i węgla. jeśli pływak nie zdąży powrócić na powierzchnię wody. centralny obszar włóknisty. mówienia i jedzenia. ściągając jej najwyższy punkt centralny w kierunku jamy brzusznej. a zatem muszą odbyć długą drogę od szyi ku dolnej części klatki piersiowej. Śmiech i płacz.zazwyczaj w postaci cukru . gdzie jest potrzebny do produkcji energii. Co ciekawe. gardło. nawet do 80 razy na minutę. również wywołuje zakłócenia w rytmie oddechowym. nie zaś tlenu we krwi. w przypadku których po długich oddechach następują krótkie „spazmatyczne" wydechy.Oddychanie Czy to w stanie czuwania. wzdychanie. a praca płuc. tak samo komórki wykorzystują tlen: spalają swoje paliwo .

oskrzela i oskrzeliki dociera do pęcherzyków płucnych. w zamian za produkt przemiany materii . gdzie tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających pęcherzyk. Gaz zostaje odtransportowany z powrotem żyłami do prawej połowy serca i na ostanim etapie krew wpływa tętnicą płucną do płuca. Tlen przenoszony przez czerwone ciałka krwi zostaje oddany tkankom.UKŁAD ODDECHOWY/85 Obieg tlenu w organizmie Tchawica Oskrzele Aorta Płuco Tętnica płucna . . Nasycona tlenem krew płynie do żyły płucnej.Zyty płucne Prawy _ przedsionek Lewy przedsionek Oskrzeliki Lewa komora Prawa komora Pęcherzyk płucny -"^ r Powietrze / wpływające wypływające z pęcherzyka Erytrocyty niosące tlen Pęcherzyk płucny Naczynie włosowate Wnętrze pęcherzyka płucnego wypełnione powietrzem Erytrocyty przenoszące dwutlenek węgla Strumień tlenu do komórek Dwutlenekwęgla uwalniany z komórek Powyżej: Powietrze wdychane przez tchawicę. W pęcherzyku powracająca z obiegu krew oddaje dwutlenek węgla. pobiera zaś nową porcję tlenu. Krew okrąża całe ciało tętnicami aż do naczyń włosowatych. który następnie wydychamy. a następnie do lewej połowy serca.dwutlenek węgla. które wtłacza ją do aorty.

Serce. żył. ale działa również jako środek komunikacji. przenosząc informacje chemiczne w postaci hormonów przebywających drogę z gruczołów dokrewnych do narządów i tkanek. zbudowane prawie w całości z tkanki mięśniowej.Rozdział 7 KRWIONOŚNY Układ krwionośny składa się z serca i systemu naczyń krwionośnych. jest odpowiedzialne za tłoczenie krwi wokół ciała. przedsionków i komór. Itr—> Żyla główna dolna Aorta . Krew nie tylko transportuje substancje odżywcze i gazy z jednych części ciała do drugich. Luk aorty — Lewa tętnica płucna Żyła główna górna Lewy przedsionek Zastawka pólksiężycowata pnia płucnego i Prawy przedsionek Zastawka pólksiężycowata Aorty Zastawka trójdzielna Prawa komora Przegroda międzykomorowa Mięśniówka Tkanka tłuszczowa Po prawej: Przekrój przez serce z ukazaniem aorty i jej gałęzi oraz ważniejszych zastawek.

pokarmu i innych ważnych substancji do tkanek. Krew ma też swój udział w zwalczaniu drobnoustrojów chorobotwórczych. Dlatego też osocze jest w istocie wodnym roztworem substancji mineralnych. Albumina jest wytwarzana w wątrobie. w którym unoszą się krwinki czerwone (erytrocyty). oraz krążenie wielkie (duży krwiobieg). Swą przysłowiową gęstość zawdzięcza obecności milionów komórek. Jak prawie całe ciało ludzkie. podobnie jak kości czy mięśnie. a dalej do komórek. dostarczając tlenu. np. krwinki białe (leukocyty) oraz maleńkie płytki krwi (trombocyty). Jej składnikami są: przezroczysty płyn . Jest nie tylko źródłem pokarmu komórek. które utrzymuje płynne składniki krwi w łożysku naczyniowym.hemoglobiny. Serce zaczyna ją pompować przez wewnętrzny system tętnic i żył już w okresie życia płodowego i czyni to aż do śmierci. w którym są zanurzone wszystkie komórki ciała. Najważniejszymi globulinami są te. ważny budulec barwnika wiążącego tlen . zawsze w najbliższej okolicy znajdzie się wystarczająca ich ilość. zatrzymująca niezbędne ilości wody w krwiobiegu i przeciwdziałająca przekształceniu się ciała w rozmokłą. . galaretowatą masę. Płytki krwi to najmniejsze komórki ciała.Krew Krew jest absolutnie niezbędna dla funkcjonowania organizmu. osocze składa się głównie z wody. W zamian zabiera dwutlenek węgla i inne zbędne produkty przemiany materii. które działają jako przeciwciała zapobiegające infekcjom. W litrze osocza występuje około 75 gramów białka dwóch głównych frakcji: albuminy i globuliny. których właściwości fizjologiczne decydują o tym. Krew jest płynem. które mogłyby być toksyczne dla ustroju. czyli kapilar. prowadzące krew z serca do każdej części ciała i z powrotem. Żyła szyjna wewnętrzna Tętnice szyjne Prawa tętnica szyjna wspólną Tętnica podobojczykowa Pień płucny Żyły wątrobowe Żyla główna dolna Tętnica ramienna Nerka Tętnica jądrowa Żyła szyjna wewnętrzna Aorta Żyła główna górna Serce Żyła odpromieniowa Tętnica nerkowa Żyła odłokciowa Żyła nerkowa Tętnica krezkowa dolna Aorta brzuszna Tętnice promieniowa i łokciowa Tętnica udowa Żyła jądrowa Żyła odpiszczelowa Żyły powierzchowne Tętnica piszczelowa przednia Po lewej: Układ krwionośny jest zbudowany z naczyń krwionośnych i serca. których funkcje są związane z tłoczeniem krwi wokół ciała. ma zdolność przenikania przez ściany drobnych naczyń krwionośnych. ponieważ przybywa dowodów na to.osocze. że albumina jest jak krążąca z krwią płynna gąbka. odżywczych i niewielkich ilości innych ważnych związków (np. Można przyjąć.glukozę i podstawowe tłuszcze. żelazo. Stąd też jej pokrewieństwo z płynem zewnątrzkomórkowym. Z osoczem po ciele rozprowadzane są i inne substancje. Drogi cyrkulacji krwi dzielą się na: krążenie płucne (małe). Mechanizm działania płytek bardzo intrygu- UKŁAD KRWIONOŚNY / 87 Płytki krwi je lekarzy. Niektóre globuliny białkowe wraz z krwinkami biorą udział w procesie krzepnięcia krwi.białka. np. że związki mineralne i inne substancje mogą się przenosić za pośrednictwem osocza z komórki do komórki po całym ciele. że krew klasyfikuje się jako tkankę. że mogą odgrywać istotną rolę w arteriosklerozie . w którym krew wędruje pomiędzy sercem a płucami. zapobiegając ich ucieczce do tkanek. chorobie nagminnej w cywilizacji zachodniej. Ponieważ jest cieczą. a przez zdolność do krzepnięcia pełni ważną rolę jako element mechanizmu obronnego organizmu. Trombocyty występują we krwi w takiej obfitości. Trombocyty pełnią jedną podstawową funkcję: doprowadzać do krzepnięcia krwi tamującego krwawienie. włośniczek. oraz wiele innych. hormonów) oraz dodatkowo jednego niezwykle istotnego elementu . które stanowi jego zasadniczy składnik. Osocze Osocze jest środkiem transportującym „paliwa" ustrojowe . Oznacza to.stwardnieniu tętnic. Jeden mililitr krwi zawiera około 250 milionów płytek. każda zaś płytka ma średnicę około 3 mikronów (1 mikron -jedna tysięczna część milimetra). że gdziekolwiek doszłoby do krwawienia. ale także wywiera ciśnienie onkotyczne.

wielkojądrzaste komórki zwane hemocytobla^tami (komórki macierzyste krwinek). zaokrąglone. Krwinki czerwone rozpoczynają żyw oi jako nieregularne. Czynniki krzepliwości są składnikami płynnej części krwi . które zabierają je żyłami do płuc. Białe ciałka krwi Białe krwinki . Do osiągnięcia dojrzałości krwinki czerwone wytwarza szpik we wszystkich kościach. Natleniona krew dociera tętnicami do tkanek. są wysyłane do wątroby w celu dokończenia procesu ich rozkładu. czyli koagulacji. Krwinki czerwone Czerwone krwinki służą jako nośniki tlenu na drodze z płuc do tkanek. Leukocyty dzielą się na trzy kategorie: granulocyty. W trakcie wędrówki w krwiobiegu czerwone krwinki często ulegają zużyciu. W płucach tlen wiąże się bardzo szybko z hemoglobiną. Ropa gromadząca się w miejscu zakażenia jest wynikiem aktywności granulocytów. kwasu foliowego i białek. a co za tym idzie do zapobiegania wykrwawieniu organizmu w przypadku nadwyrężenia naczynia. żeber i mostka. dostosowując ją do swych potrzeb. a więc krwawienia. Jednocześnie zawarte w ich wnętrzu ziarnistości rozpoczynają produkcję związków niszczących złapaną w potrzask bakterię. Pozostałe ciałka krwi zaczynają wchodzić pomiędzy sobą w reakcje w celu wytrącenia fibryny. aż do całkowitego zaniknięcia. witaminy B 1 2 . Zaburzenia procesu krzepnięcia mogą być dwojakiego rodzaju: niemożność uformowania się skrzepu oraz zakrzepica. Produkcja czerwonych ciałek krwi rozpoczyna się w pierwszych paru tygodniach od chwili poczęcia. stąd konieczność ich stałego odnawiania. że lekkoatleci mogą mieć nawet dwa razy więcej czerwonych ciałek krwi niż osoby prowadzące siedzący tryb życia. Jest to możliwe dzięki zawartym w erytrocytach milionom cząsteczek hemoglobiny. Po tym czasie komórki pochodzące ze szpiku kostnego i śledziony atakują „stare" krwinki. natomiast inne. Wabione przez substancje chemiczne wydzielane przez bakterie „napływają" do miejsca infekcji i zaczynają je otaczać. Do produkcji erytrocytów ustrój potrzebuje żelaza . które podążają w kierunku miejsca urazu. Pod wpływem zetknięcia się trombocyty przylegają do ścian i do siebie nawzajem (agregacja). pośród których najważniejszą jest protrombina. Granulocyty stanowią 50-75 procent wszystkich białych ciałek i również dzielą się na trzy grupy. gdzie odbywa się do końca życia. Najliczniejsza z nich to granulocyty obojętnochłonne (neutrofile). Uwalniają się tkankowe czynniki krzepliwości i wkraczają na teren działania wraz z czynnikami osoczowymi (B). niżenia poziomu tlenu docierającego do komórek (w następstwie niedoczynności serca lub przebywania na dużych wysokościach). lepkie ciatka krwi). by zatamować krwawienie (A). Komórki te przechodzą następnie mnóstwo szybkich podziałów. Obliczenia liczby krwinek czerwonych pokazują.leukocyty . jest wynikiem połączonych wysiłków trombocytów i kilkunastu substancji biochemicznych. Zbudowana jest w większości z martwych krwinek białych. gdyż zabierają dwutlenek węgla.88/UKŁAD KRWIONOŚNY Ściany naczyń krwionośnych są wyłożone gładką warstwą komórek śródbłonkowych. W przypadku przerwania śródbłonka. a dopiero po sześciu miesiącach życia płodowego przeniesiony zostaje do szpiku kostnego. produkt uboczny działalności komórek i niosą z powrotem do płuc. Reakcja trombocytów. Biorą czynny udział w systemie obrony ustroju przed chorobami. Skrzep zapobiega wtargnięciu bakterii i wywiązaniu się zakażenia.osocza. Niektóre pozostałości chemiczne powracają zaraz do osocza dla powtórnego wykorzystania. którym wypływa krew. gdyż wzrasta jego zapotrzebowanie na tlen. obu typów czynników krzepliwości i innych substancji biorących udział w procesie zmierza ku zamianie fibrynogenu (rodzaj białka) w pasma fibryny. korkując otwór. Organizm doskonale panuje nad ilością czerwonych krwinek w krwiobiegu. W przypadku dużych ubytków krwi. uszkodzenia części szpiku kostnego lub obPoniżej: W przypadku zranienia z przerwanych naczyń krwionośnych zaczyna wypływać krew i trombocyty (maleńkie. składniki krwi wchodzą w kontakt z innymi częściami ściany naczynia krwionośnego. Schwytane weń płytki krwi i krwinki wydzielają surowicę (osocze pozbawione czynników krzepliwości). Fibryna (nierozpuszczalna) Skrzep .głównego składnika hemoglobiny. lecz po około 20. skąd zostaje wydalony. szpik kostny natychmiast intensyfikuje produkcję erytrocytów. Przez pierwsze trzy miesiące cały proces ma miejsce w wątrobie. Po odtransportowaniu go nie wracają wolne. Fibryna tworzy galaretowaty konglomerat pokrywający miejsce przerwania ciągłości naczynia (C). zwanych czynnikami krzepliwości. podczas których jądro staje się coraz mniejsze. polegająca na tworzeniu się zakrzepów wewnątrz naczyń kwionośnych. która wspomaga tworzenie skrzepu (D). limfocyty i monocyty. Nawet wytężona.są większe i całkowicie odmienne od krwinek czerwonych. nadając krwinkom jasnoczerwony kolor. Każdy erytrocyt żyje przeciętnie 120 dni. czyli włóknika. Ńeutrofile przystępują do pracy w przypadku infekcji bakteryjnej. w tym hemoglobina. czyli włóknika stanowiącego trwalszy środek zaradczy. roku życia produkcja erytrocytów zostaje ograniczona do kości kręgosłupa. Zdolność krwi do krzepnięcia. od którego wywodzi się ich nazwa. Za pomocą enzymów zawartych w krwinkach czerwonych dwutlenek węgla i woda (drugi zbędny produkt przemian komórkowych) łączą się z erytrocytami. codzienna gimnastyka pobudza organizm do wzmożonej produkcji czerwonych krwinek. W przeciwieństwie do erytrocytów nie są identyczne i poruszają się ruchem pełzającym.

Ostatnią grupą krwinek białych są monocyty. Trzeci typ granulocytów .komórki o gęstych. Krew. Produkcja krwinek Wytwarzaniem ciałek krwi w organizmie zajmuje się wiele narządów . że zaburzenia ustrojowe i choroby uwidaczniają się w zmianach we krwi. żeber. Długość życia monocytów wciąż nie jest dokładnie znana. Czynności limfocytów w postępowaniu z drobnoustrojami inwazyjnymi i innymi substancjami noszą nazwę odpowiedzi immunologicznej. że utrata nawet jednej czwartej objętości krwi nie grozi poważniejszym długotrwałym uszczerbkiem na zdrowiu (pomimo braku transfuzji). zwane eozynofilami. stanowiące do 8 procent ogólnej liczby białych ciałek. kręgosłupa. czy zewnętrznych. Proces ten stabilizuje się dopiero u dorosłych i ma miejsce głównie w kościach czaszki. Żyją średnio 200 dni. czas efektywnej walki z zakażeniami bakteryjnymi . płytki krwi. że jest zwierciadłem stanu zdrowia organizmu.UKŁAD KRWIONOŚNY / 89 Drugą grupą są granulocyty kwasochłonne. Miejsce produkcji białych ciałek krwi Szpik kostny jest miejscem produkcji części białych krwinek.inne u dzieci. Stanowią one jedynie 1-4 procent białych ciałek i oprócz zwalczania bakterii spełniają drugą. nie mniej istotną rolę. Kolejnym ważnym zadaniem limfocytów jest produkcja przeciwciał oraz substancji chemicznych. śledzionie i węzłach chłonnych.2 do 3 godzin. mostka oraz w końcach większych kości. Co więcej. Niemniej jednak są niezbędne do życia jako producenci heparyny . a wytwarzane są w grasicy. Kiedy przeciwciała połączą się z antygenami. Krwotoków. Limfocyty Około 25 procent wszystkich białych ciałek krwi to limfocyty . oprócz tego. które dają komórkom odporność na infekcje bakteryjne. Zarówno monocyty. czerwonych i płytek krwi.granulocyty zasadochłonne. . jednakże wbudowany mechanizm samozachowawczy organizmu sprawia. kości ramiennej. ponieważ. śledzionie oraz niektórych innych narządach: migdałkach i węzłach chłonnych rozrzuconych po całym ciele. (Zjawisko to omówiono szczegółowo w Rozdziale 8. z których każde wymaga rozpoznania i odpowiedniej kuracji.związku zapobiegającego krzepięciu krwi wewnątrz naczyń krwionośnych. osocze. sama również może ulegać rozmaitym schorzeniom dotykającym krwinki czerwone. Tworzą się z mieloblastu w wyniku wielokrotnego podziału. nie należy co prawda lekceważyć. Największe monocyty zawierają duże jądra. Czynności granulocytów i monocytów w postępowaniu z bakteriami chorobotwórczymi noszą nazwę odpowiedzi zapalnej. Okres życia granulocytu wynosi przeciętnie 12 godzin. nie powinno dziwić. np. czy to wewnętrznych. jaką mu zapewniają dzięki produkcji antytoksyn neutralizujących potencjalnie szkodliwe skutki działania silnych substancji trujących lub związków chemicznych wytwarzanych przez niektóre bakterie. kulistych jądrach. granulki tych granulocytów barwią się na kolor różowy. inne u dorastających. pojawiają się przeciwciała zwalczające antygeny lub neutralizujące skutki ich obecności. Eozynofile niwelują szkodliwe działanie histaminy. eozynofile usuwają resztki chemiczne. pożerają (fagocytują) bakterie i usuwają szczątki ciał obcych. Powstają tu wszystkie trzy typy granulocytów.eozyną. Tam szpik kostny produkuje wszystkie typy krwinek białych. jeśli zmieszać krew z barwnikiem kwaśnym . A ponieważ krew niczym dostawca kursuje między tkankami.stanowią mniej niż 1 procent ciałek białych. Białe ciałka krwi powstają tez w grasicy. białe. W przypadku wtargnięcia bakterii produkcja limfocytów wzrasta odpowiednio do zapotrzebowania organizmu. jak i płytki krwi powstają w szpiku kostnym. ponieważ jej nadmiar może wywoływać reakcje uczuleniowe. czyli bazofile .) Oba typy reakcji mogą być uruchamiane jednocześnie. część natomiast w osoczu. że część swego istnienia spędzają w tkankach. Jeżeli do krwi przedostanie się jakiekolwiek obce białko lub antygen. Są niezastąpione w organizmie ze względu na ochronę immunologiczną. przy rozumieniu zapalenia jako reakcji organizmu na uraz na poziomie lokalnym. ponieważ wydaje się. organizm ludzki jako nigdy nie zatrzymująca się linia produkcyjna wymienia miliony trombocytow przeciętnie co 4 dni. Równocześnie wyzwalana jest histamina.

W prawej połowie serca występuje zastawka półksiężycowatą pnia płucnego i zastawka trójdzielna. Następnie serce wtłacza krew do drugiego obiegu. Natleniona krew płynie powtórnie do serca. Każda z nich ma postać worka mięśniowego o ścianach zdolnych do kurczenia się. natomiast wolnymi brzegami styka się z płatkami sąsiednimi.i trójdzielna są bardziej skomplikowane. ale cienkiej tkanki włóknistej. przedzielone jedynie odcinkami ściany zwanymi odpowiednio przegrodami: międzyprzedsionkową i międzykomorową. która pompuje ją do tętnicy. do którego wpływa krew z żył. właściwa praca serca jest uzależniona od szeregu „zaworów" w formie zastawek sercowych. Najpierw pompuje krew do tętnic przez aortę. gotowa. w istocie jest ulokowane asymetrycznie na linii środkowej: większa część jest przesunięta w lewo. Rzut prawego brzegu serca leży nieco na prawo od prawego brzegu mostka.trzy. że serce znajduje się po lewej stronie. ile pracy dana jama musi wykonać. Zastawki dwu. W sercu dają się wyróżnić cztery jamy związane funkcyjnie z kolejnymi etapami tłoczenia. Skurcze prawej komory wyrzucają krew do tętnic płucnych przez zastawkę pnia płucnego i stąd przepływa ona przez płuca. tym razem do płuc. Krew powraca do serca z płuc żyłami płucnymi z odnowionym zapasem tlenu. oddawszy uprzednio cały tlen.Serce Serce to duży narząd zbudowany z tkanki mięśniowej.które biegną w dół komory i zapobiegają odskoczeniu zastawki (pod ciśnieniem krwi) do przedsionka. Choć często uważa się. dostarczając im pokarmu i tlenu. Złożone są z trzech płatków twardej. gdzie otrzymuje nowy ładunek tlenu. Wpada do prawego przedsionka. Opisany proces odbywa się 50-60 razy na minutę. który kurcząc się. Zastawka dwudzielna posiada dwa płatki. Potem krew zmierza do tkanek. Zastawki Czynności tłoczące serca Żyła płucna Vl -\ Przedsionki wypełniają się krwią Zyla główna dolna Zastawka trójdzielna Przedsionki kurczą się i krew wpływa do komór Zastawka mitralna - Zastawka pnia płucnego Rdzeń płucny Aorta Zastawka aorty Praca serca Komory kurczą się tłocząc krew do płuc i dużego krwiobiegu Komory rozkurczają się i cykl rozpoczyna się od początku . trójdzielna zaś . który kurczy się i pompuje krew przez zastawkę trójdzielną do prawej komory. Podobnie do innych pomp. przesłaniając światło ujścia i zamykając tym samym zastawkę. położony w środku klatki piersiowej. Owe wolne brzegi i powierzchnie komorowe płatków są przyczepione również do wielu cienkich sznureczków strun ścięgnistych . Każdy płatek jest przymocowany podstawą do pierścienia. Następnie powraca do serca żyłami płucnymi. natomiast z głowy żyłą główną górną. Nosi ono nazwę uderzenia koniuszkowego serca. pozwalając krwi jedynie na wyjście przez otwartą zastawkę półksiężycowatą do aorty. a przez to do wypychania krwi na zewnątrz. Waży około 340 gramów u mężczyzn i nieco mniej u kobiet. by uzupełnić brak tlenu. uniemożliwiając jej cofnięcie. gdzie oddaje tlen. Każda z tych zastawek jest położona w pierścieniu ujścia przedsionkowo-komorowego. Najgrubsze ściany ma lewa komora. Wpada do lewego przedsionka. po czym wraca do serca żyłami. główną tętnicę ciała. Każda posiada cienkościenny przedsionek. Zadaniem serca jest tłoczenie krwi do dwóch oddzielnych obiegów. Zastawki pnia płucnego i aorty mają zbliżoną budowę. Oba przedsionki leżą nad komorami i są w stosunku do nich nieco przesunięte w tył. Lewa komora również kurczy się i w tym momencie zastawka dwudzielna zamyka się. po lewej natomiast zastawka półksiężycowatą aorty i zastawka dwudzielna. Krew krąży przez wszystkie narządy i tkanki. Grubość ściany mięśniowej jest uzależniona od tego. choć również podobne do siebie. gdyż musi dotłoczyć krew do najodleglejszych partii ciała. Jamy są ułożone parami. Z ciała krew powraca do serca dużą żyłą. Wszystkie cztery zastawki otwierają się i zamykają automatycznie. Łatwo wyczuć pulsowanie towarzyszące każdemu skurczowi serca. Część serca na lewo od mostka ma kształt zbliżony do spłaszczonego stożka. by zacząć całą drogę od początku. Każdy przedsionek tłoczy krew przez zastawkę do komory o grubszych ścianach. którego wierzchołek (koniuszek serca) leży tuż pod lewym sutkiem. zwaną żyłą główną dolną. wypycha ją przez zastawkę dwudzielną do lewej komory. Obydwa przedsionki i komory sąsiadują z sobą. wpuszczają i wypompowują krew z przedsionków i komór.

Prawy przedsionek Zastawka dwudzielna Lewa komora Zastawka trójdzielna Prawa komora \ Żyła główna dolna" . zastawka pnia płucnego i trójdzielna sterują przepływem krwi odtlenionej przez prawą połowę. Główną kontrolę nad nim sprawuje węzeł zatokowo-przedsionkowy położony w prawym przedsionku. Po przejściu przez pęczek i jego odnogi.widok od góry Zastawka pólksiężycowata pnia płucnego Położenie zastawek . impuls rozchodzi się po mięśniach komór. a następnie tzw. włókna Purkinjego. Następnie kurczą się obie komory. Złożone są z dwóch lub trzech płatków. nakazując im skurcz w chwilę po skurczu przedsionków.UKŁAD KRWIONOŚNY/91 Z każdym uderzeniem serca oba przedsionki równocześnie się kurczą i zapełniają komory krwią. Impuls przepływa z węzła zatokowo-przedsionkowego do przedsionkowo-komorowego za pośrednictwem kurczącej się mięśniówki „roboczej" przedsionków. Zjawiska elektryczne Zastawki .przedsionkowo-komorowy. Węzeł przedsionkowo-komorowy powoduje opóźnienie impulsu wywołującego skurcz i przesyła go dalej wiązką włókien przewodzących w przegrodzie międzykomorowej zwanej pęczkiem Hisa. Zastawka dwudzielna i półksiężycowata aorty kierują przepływem krwi natlenionej przez lewą połowę serca. które zwierają się z chwilą przepłynięcia krwi. ulokowany w miejscu zejścia się przedsionków z komorami. Taka kolejność skurczów jest uzależniona od skomplikowanego „zegara" elektrycznego. Obok niego istnieje drugi węzeł .widok od przodu Żyla główna górna Luk aorty Struny ścięgniste Tętnice płucne Zastawka aorty Lewy przedsionek — Zastawka pnia płucnego — Lewe uszko Zastawki zapewniają przepływ krwi przez serce w jednym tylko kierunku i nie dopuszczają do jej cofania się. Wysyłane przez niego impulsy powodują kurczenie się obu przedsionków.

Na skutek przecięcia lub zadrapania. jalną rolę . Pierwsze gałęzie odchodzą od niej już zaraz za sercem. przez które przepływa krew od serca do tkanek. są niewiele szersze od pojedynczej komórki.Naczynia krwionośne Tętnice i żyły to dwa typy dużych naczyń krwionośnych w ciele. tuż powyżej kciuka. by niektóre substancje bez trudu przenikały przez nie z krwi i do krwi. stara się wyczuć miarowość pracy serca pompującego krew wokół ciała przez system tętnic. Dodatkowo pośród tkanki elastycznej (śródbłonka) widnieją biegnące okrężnie włókna mięśniowe. Tętno często mierzy się na tętnicy szyjnej. aby przyjąć uderzenie czoła fali. dostarczając krew do każdej jego partii. pozostawiając na skórze fioletowa we plamy lub czerwonawe linie. tętnice wieńcowe. Ucisk wywierany przez mankiet gumowy stosowany przy pomiarze ciśnienia jest taki sam jak maksymalna siła skurczu lewej komory przy każdym uderzeniu serca. następnie zaś na naczynia włosowate zwane włośniczkami lub kapilarami. umożliwiających swobodny przepływ krwi. Wszystkie ściany kapilar są na tyle cienkie. Naczynia włosowate Naczynia włosowate (włośniczki). który czasami ujawnia szmer naczyniowy .aorty. gdzie oddaje ciepło i ulega ostudzeniu. Można do tego wykorzystać stetoskop. nigdy jednak nie kciuk. Pod nią znajduje się sprężysta warstwa z tkanki mięśniowej. następuje wylew krwi z naczyń włosowatych. Każda kapilara jest zbudowana z bardzo cienkiej warstwy tkanki zwiniętej w rurkę i otoczonej równie cienką błoną. Pozostałe tętnice transportują krew do wszystkich części ciała. Budowa tętnic Tętnice muszą posiadać grube ściany. dzieląc się najpierw na odgałęzienia . a w przerwach pomiędzy kolejnymi skurczami popychają krew dalej. Lewa komora jest źródłem ogromnego ciśnienia. Obok wymiany związków chemicznych naczynia włosowate skóry odgrywają spec- Żywiczny model siatki naczyniowej mózgu. Najczęściej wykorzystuje się w tym celu tętnicę promieniową w nadgarstku. Objaw ten wskazuje na częściową blokadę tętnicy. Grube elastyczne ściany mają ogromne znaczenie dla funkcjonowania całego układu.pomagają regulować ciepłotę ciała. ewentualnie uderzenia. zaopatrujące w krew samo serce. Sprężyste ściany wielkich tętnic przejmują na siebie główną siłę ciśnienia wywołanego skurczem serca. Puls da się wyczuć w wielu tętnicach powierzchniowych. Na wewnętrzną błonę składa się warstewka z komórek gładkich. Sińce są następstwem gromadzenia się w skórze krwi z uszkodzonych kapilar. zwłaszcza dotyczy to naczyń włosowatych skóry. stanowiąca umocnienie naczynia. pomimo że wyczuwalne tętno wydaje się być całkowicie w normie. Tętnica ramienna również posiada łatwo wyczuwalne tętno. Komórki mózgowe pozbawione natlenionej krwi obumierają w ciągu kilku minut.5 centymetra poniżej kąta żuchwy. okolica podkolanowa. W dalszym etapie skurczu sercowego ściany zapadają się i w ten sposób przyczyniają do swobodnego przepływu krwi przez cały układ. Kontrolę nad kapilarami sprawują mięśnie. posiadają jednak w pewnym stopniu zdolność do samoodnawiania się. by wytrzymać działanie wysokiego ciśnienia wywieranego przez silne skurcze serca.komora lewa .tętniczki.wyrzuca krew do największej tętnicy naszego ciała . Sprężyste ściany tętnic rozszerzają się. Tak więc w rezultacie otrzymujemy trzy tętnice wieńcowe — prawą i dwie gałęzie lewej. wewnętrzna strona stawu skokowego i powierzchnia grzbietowa stopy. Przyjęło się przykładać do niej jeden lub dwa palce. Innymi miejscami pomiaru tętna bywają: pachwiny. U osób w podeszłym wieku lub od dłuższego czasu nadużywających alkoholu naczynia włosowate często kruszeją. umożliwiając większej niż zazwyczaj ilości krwi dotarcie do skóry. Tętnice przypominają rurki. krew powraca do serca żyłami. które umożliwia wtłoczenie krwi do wszystkich odnóg siatki naczyniowej. którego własne tętno może wprowadzić nas w błąd. Od zewnątrz tętnica jest otoczona luźną powłoką z tkanki włóknistej.regularny odgłos towarzyszący każdemu uderzeniu serca. Przeszedłszy przez naczynia włosowate. Główna komora tłocząca serca . . Kiedy jest nam gorąco. Tętno Kiedy lekarz mierzy puls. W dalszym swym przebiegu opasują dokładnie serce i penetrują je. najlepiej w wewnętrznej części dołu łokciowego na przedłużeniu linii małego palca. około 2. Mając bardzo cienkie ścianki. podczas gdy żyły służą jako szlak powrotny. podobnie jak fala biegnie po tafli jeziora. włośniczki są narażone na uszkodzenia. Są to tzw. Prawie natychmiast po odejściu od aorty lewa tętnica wieńcowa rozdziela się na dwie duże gałęzie. Siła każdego uderzenia serca jest przenoszona po ścianach tętnic. kapilary skóry rozszerzają się. czyli regeneracji. mierzące zaledwie osiem tysięcznych milimetra. Naczynia włosowate mogą zostać naruszone również w wyniku poparzenia.

Ściana żyły dzieli się na błonę zewnętrzną (przydankę). są znacznie mniejsze niż odpowiadających im żył. natomiast ich światło. Istnieją jednakże między nimi zasadnicze różnice._ Miejsce badania tętna Tętnica łokciowa Tętnica międzykostna przednia Mechanizm krążenia krwi w tętnicach Zastawka sercowa otwarta Przepływ krwi I Poszerzone ściany tętnicy Zwężenie mięśni ściany tętnicy £ ^ i _ ^ Krew popchnięta wzdłuż tętnicy Zastawka sercowa zamknięta Budowa i czynności tętnic . błonę środkową z włókien mięśniowych i wewnętrzną warstwę wyściełającą .błonę wewnętrzną. czyli przepustowość. Poniżej: Ściany tętnic są zbudowane z kilku warstw mięśniowych. Zasadniczo istnieją trzy tętnice wieńcowe: dwa odgałęzienia tętnicy wieńcowej lewej oraz tętnica wieńcowa prawa.tętnice i żyły unaczyniające dany narząd lub tkankę często mają równoległy przebieg. które przyspieszają przepływ krwi w łożysku naczyń po każdym uderzeniu serca. Po prawej: Tętnice wieńcowe zaopatrują mięsień sercowy w potrzebny mu tlen i składniki pokarmowe. Żyły Tętnice wieńcowe - Luk aorty Kierunek przepływu krwi 1 Gałęzie lewej tętnicy J wieńcowej rPrzydanka (btona zewnętrzna) Zewnętrzna warstwa sprężysta Warstwa mięśniowa (btona środkowa) Wewnętrzna warstwa sprężysta Zgmacze Warstwa wyścielająca (błona wewnętrzna) Budowa tętnicy Tętnica promieniowa (miejsce wyczuwania tętna) _. wiele żył jest wyposażonych w zastawki. Warstwa mięśniowa żył jest niezwykle cienka. Ściany tętnic są zawsze grubsze niż ściany żył tej samej wielkości.UKŁAD KRWIONOŚNY/93 Żyły są podobne do tętnic pod względem rozmieszczenia w organizmie . Przykładowo. Zjawisko to najlepiej da się zaobserwować w miejscu pomiaru pulsu na tętnicy promieniowej w nadgarstku. Żyły to rury z tkanki mięśniowej i włóknistej. których tętnice nie posiadają.

Krążenie krwi
Krew rozpoczyna drogę po ustroju w chwili opuszczenia lewej komory. Na tym etapie jest bogata w tlen, pokarm rozłożony na cząsteczki i inne ważne substancje, np. hormony. Rozdzieliwszy się na tętnice wieńcowe, aorta kieruje się w górę, po czym zakręca z powrotem w dół, tworząc łuk aorty. Od łuku odchodzą pień ramienno-głowowy, tętnica szyjna wspólna lewa i lewa tętnica podobojczykowa. Potem aorta zstępuje w dół klatki piersiowej i jamy brzusznej. W jamie brzusznej tworzą się trzy główne tętnice, wiodące do jelit i wątroby, oraz po jednej do obu nerek. Następnie aorta rozwidla się na prawą i lewą tętnicę biodrową wspólną, które dowożą krew do miednicy i kończyn dolnych. Z tętnic krew płynie dalej tętniczkami prowadzącymi do każdego narządu i tkanki w ustroju, nie wyłączając serca, przechodzącymi następnie w rozległą siatkę naczyń włosowatych. W naczyniach włosowatych krwinki płyną „gęsiego", oddając cały tlen i pozostałe substancje i zabierając w zamian dwutlenek węgla i inne zbyteczne produkty przemiany materii. Gdy ciało znajduje się w stanie spoczynku, krew na ogół przepływa tzw. anastomozami, czyli naczyniami włosowatymi o większej niż przeciętna wielkości. W przypadku zapotrzebowania na dodatkowy tlen w danej części ciała krew przepływa niemal wszystkimi dostępnymi arteriami unaczyniającymi ten obszar. Po przejściu przez kapilary krew wkracza do układu żylnego. Początkowo biegnie naczyniami cienkimi - żyłkami, żylnymi odpowiednikami tętniczek. Następnie wpływa do żył mniejszych i zmierza z powrotem ku sercu żyłami już tak dużymi, że łatwo je dostrzec pod powierzchnią skóry. Duże żyły, prócz żył głowy i szyi, posiadają zastawki, które powstrzymują krew przed cofaniem się do tkanek. Mają one maleńkie, półksiężycowate listki zachodzące na światło żyły, pozwalające na przepływ krwi tylko w jednym kierunku. Żyły nadchodzące ze wszystkich zakątków ciała ostatecznie łączą się w dwa duże naczynia: żyłę główną górną i dolną. Pierwsza z nich odprowadza krew z głowy, kończyn górnych i szyi, druga zaś zbiera krew wracającą z dolnych partii ciała. Krew z obu tych żył wpada do prawej połowy serca, skąd jest tłoczona do pnia płucnego (jedynej tętnicy przewodzącej krew odtlenioną), kierując krew do płuc. W końcowym etapie podróży natleniona krew przepływa przez żyły płucne (jedyne żyły niosące krew natlenioną) i zmierza do lewej połowy serca. Obieg krwi w płucach jest zwany krążeniem płucnym (małym), a cyrkulacja po pozostałych częściach ciała - krwiobiegiem (krążeniem) dużym. Tętnicami dużego i małego krążenia płynie krew w kierunku od serca, a żyłami dużego i małego obiegu - krew powracająca.

Na skróty

Opuściwszy jelita, krew nie płynie bezpośrednio do serca, lecz jest odciągana do tzw. wątrobowego układu wrotnego żył. Umożliwia on krwi, która może być bogata w przetrawiony pokarm, transport wprost do wątroby. Dotarłszy z trzustki do wątroby, krew przepływa pomiędzy komórkami wątroby w specjalnych naczyniach włosowatych - tzw. naczyniach zatokowych, po czym uchodzi do kolejnego układu - żył wątrobowych. Te z kolei wiodą ostatecz-

nie do żyły głównej dolnej, a potem do serca. Układ taki gwarantuje najsprawniejszy sposób dostarczania wątrobie pokarmu, przechodzącego z jelit do systemu żylnego. Szczególne układy żył znajdują się również w krańcowych częściach ciała: dłoniach, stopach, uszach i nosie. Można tam znaleźć bezpośrednie połączenia pomiędzy drobnymi tętnicami i żyłami, przez które krew może przedstawać się bez konieczności przepływania przez system włośniczek w tkankach. Główna funkcja tych połączeń (anastomoz tętniczożylnych) wiąże się z kontrolą ciepłoty ciała. Przy ich otwarciu zwiększa się wytracanie ciepła z organizmu.

Układ tętniczy

Tętnica szyjna wspólna prawa

Tętnica szyjna wspólna lewa Tętnica podobojczykowa Tętnica płucna

Luk aorty

Tętnica wieńcowa prawa I

Tętnica ramięnna Gałąź tętnicy wieńcowej lewej

Tętnica krezkowa górna

Aorta Tętnica nerkowa

Tętnica krezkowa dolna

UKŁAD KRWIONOŚNY/95 Układ żylny
Zyla szyina wewnętrzna Zyla płucna Zatoka wieńcowa Żyla podobojczykowa Żyla główna górna Zyla odlokciowa

ło 59 procent znajduje się w żyłach, 15 procent w tętnicach, 5 procent we włośniczkach i pozostałe 9 procent w sercu. Podobnie tempo przepływu krwi nie wszędzie jest jednakowe. Jest ona wyrzucana z serca i pompowana przez aortę z szybkością 33 centymetrów na sekundę, jednak zanim osiągnie kapilary, jej prędkość obniża się do zaledwie 0,3 centymetra na sekundę. Szybkość prądu powrotnego krwi stopniowo wzrasta, tak że docierając do serca, porusza się już z prędkością 20 centymetrów na sekundę.

W dolnej części mózgu znajduje się obszar zwany ośrodkiem naczynio-ruchowym, który steruje krążeniem krwi, a zatem i jej ciśnieniem. Spośród naczyń krwionośnych, odpowiedzialnymi za kontrolę sytuacji są tętniczki, ogniwo pośrednie pomiędzy małymi tętnicami a naczyniami włosowatymi krwiobiegu. Ośrodek naczynio-ruchowy otrzymuje informacje o wysokości ciśnienia od nerwów czuciowych w aorcie i tętnicach szyjnych, następnie wysyła polecenia do tętniczek.

Regulacja krążenia

Żyla wątrobowa

Poniżej: Na rysunku żyły głębokie kończyny dolnej zaznaczono kolorem jasnoniebieskim. Szereg zastawek otwierających się i zamykających na zasadzie śluzy, w odpowiedzi na nieustanne zmiany w ciśnieniu krążącej krwi, zapewnia nieprzerwany przepływ, przeciwstawiając jej ruch sile grawitacji. Przekrój przez podudzie (rys. dolny) ilustruje relację topograficzną między żyłami głębokimi i powierzchniowymi.
Zyla udowa

Zyla podkolanowa

Zyla odpiszczelowa

- Żyla udowa

W niektórych częściach ciała, np. w kończynach górnych i dolnych, tętnice i ich odgałęzienia biegną parami, tak by mogły się dublować i stanowiły drogę alternatywną dla krwi na wypadek, gdyby jedna z pary uległa uszkodzeniu. Zjawisko to nosi nazwę krążenia obocznego. W przypadku zniszczenia tętnicy gałąź sąsiednia, która przejmuje jej rolę, poszerza się, przyspieszając krążenie krwi. Jeśli organizm znajduje się w stanie napięcia fizycznego (np. podczas ruszania do biegu), naczynia krwionośne w mięśniach kończyn dolnych rozszerzają się, natomiast naczynia narządów trzewnych zamykają, tak by krew kierowała się tylko do miejsca, gdzie jest najbardziej potrzebna. W trakcie np. poobiedniego odpoczynku odbywa się proces odwrotny, wspomagany przez wiele połączeń omijających, czyli anastomoz. Dystrybucja i przepływ Krew nie jest rozprowadzana równomiernie po całym ciele. W każdym momencie około 12 procent krwi znajduje się w tętnicach i żyłach krążenia płucnego, oko-

Mechanizm zabezpieczenia przeciwurazowego

- Żyla odpiszczelowa

- Żyla odstrzalkowa

- Żyla podkolanowa

Żyla piszczelowa przednia

- Żyla piszczelowa tylna Żyla strzałkowa

Rozdział 8

Układ limfatyczny jest drugim, obok układu krwionośnego, systemem naczyń przenoszących płyny w obrębie ciała. Naczynia limfatyczne są odpowiedzialne za transport nadmiaru płynu, obcych elementów i innych substancji z tkanek i komórek ciała. Układ jest zaangażowany w procesy neutralizacji potencjalnie szkodliwych cząstek. Przy realizacji tego zadania współpracuje ściśle z krwią, a szczególnie z limfocytami krwinkami białymi, ważnymi dla obrony organizmu przed chorobą.

LEiFATYCZNY
Wejście do prawego —7 przewodu limfatyczncgo

Naczynia limfatyczne

Po prawej: Układ limfatyczny tworzy sieć cienkich naczyń, które zbierają nadmiar płynu (limfę, chłonkę) z komórek i tkanek organizmu i przenoszą z powrotem do krwi. Dwa największe naczynia limfatyczne (prawy przewód limfatyczny i przewód piersiowy) uchodzą do żył w pobliżu serca. Powiększenie pokazuje przekrój węzłów chłonnych, będących skupieniami tkanki limfatycznej, rozmieszczonych w różnych częściach ciała wzdłuż naczyń limfatycznych.

kości. zostają w nich odfiltrowane i zniszczone. w dołach pachowych. tak że duże cząsteczki i cząstki . a limfa opuszczająca węzeł chłonny jest wzbogacona w limfocyty i przeciwciała .Tak więc układ naczyń chłonnych doprowadza limfę z tkanek do krwi. które nie mogą przejść przez ścianę włośniczek do krwi są transportowane z limfą. np. Chociaż są rodzajem krwinek białych. W ściankach niektórych naczyń limfatycznych występują mięśnie gładkie. powodują ruch limfy. w tym grasica. podczas gdy chłonka jelitowa UKŁAD LIMFATYCZNY / 97 jest pełna tłuszczu.w tym i bakterie.Naczynia limfatyczne W skład układu limfatycznego wchodzą naczynia limfatyczne oraz wysoko wyspecjalizowane tkanki i narządy.najdrobniejsze nazywane są włośniczkami oplatają ścianki żył i tętnic. Stąd właśnie pochodzą krwinki białe . odgrywają także rolę w układzie limfatycznym i można je znaleźć w wielu narządach tego układu: w migdałkach oraz śledzionie. Drobne naczynia limfatyczne . który przesączył się z komórek i tkanek. Zbierają z tkanek nadmiar płynu nazywanego limfą lub chłonką. Są wyczuwalne w tych miejscach. Rodzaje limfocytów Limfocyt Immunoglobuliny (przeciwciała) Komórka szpiku kostnego Limfocyt T-cytotoksyczny Limfocyt T-supresyjny " Limfokiny Limfocyt T-pomocniczy Po lewej: Limfocyty są odpowiedzialne za odporność organizmu.które uchodzą do kątów żylnych w pobliżu serca. Węzły chłonne można odnaleźć w tkance otaczającej duże żyły. nazywanego mleczem (ma kolor mlecznobiały). Na przykład w naczyniach drenujących kończyny jest zawarty bogaty w białka płyn. Ściany włośniczek limfatycznych są cienkie i bardzo przepuszczalne. z wyjątkiem centralnego systemu nerwowego.białkowe substancje odpowiedzialne za unieczynnienie obcych cząstek. które kurcząc się rytmicznie w jednym kierunku. Bakterie oraz inne obce cząstki. nazywanymi węzłami chłonnymi. tworząc dwa duże przewody .limfocyty krążące w organizmie w naczyniach chłonnych i krwionośnych. gdzie naczynia przebiegają pod powierzchnią skóry. które wraz z limfą wpływają do węzłów chłonnych. Wszystkie naczynia limfatyczne łączą się. chrząstek i zębów. . który powstał w przewodzie pokarmowym podczas trawienia. Na wewnętrznych powierzchniach ścianek znajdują się zastawki zapobiegające wstecznemu ruchowi chłonki. pachwinach i na karku. Naczynia limfatyczne można znaleźć we wszystkich częściach ludzkiego ciała.przewód piersiowy po stronie lewej oraz prawy przewód chłonny . W różnych miejscach swego przebiegu naczynia limfatyczne łączą się ze skupieniami tkanki limfatycznej. śledziona i migdałki. Skład chłonki jest zależny od lokalizacji naczyń.

Dlatego też odgrywa bardzo istotną rolę. retikulocyty (komórki siateczkowe) mogą dokonać oczyszczenia krwi ze wszystkich zużytych bądź starych krwinek. które wiążą się z obcą cząstką i unieruchamiając ją. Dotyczy to głównie erytrocytów (krwinek czerwonych). czyli ochronę przed atakiem jakichkolwiek czynników chorobotwórczych. przebiegając przez miazgę śledziony. Poza tym śledziona bierze udział w wytwarzaniu przeciwciał białek krążących we krwi. że krew z drobnych tętniczek jest wylewana wprost do miazgi śledziony. w jaki śledziona zaopatruje się w krew.u pacjenta leżącego na plecach lekarz zaczyna palpację (dotykanie. co można zbadać przez powłoki brzuszne. są bardzo ściśle związane z tkanką limfatyczną. Po pierwsze. Wtedy to wątroba i śledziona stają się głównymi miejscami produkcji krwinek czerwonych. Te drobne naczynia. są także zdolne do wyeliminowania jakiejkolwiek nieprawidłowej komórki. Jedyne co można wyodrębnić z tej masy. Powiększenie śledziony może także być wykryte podczas zwykłego badania rentgenowskiego albo badania z użyciem izotopów promieniotwórczych. zaraz pod przeponą. Co więcej . co z kolei uruchamia produkcję przeciwciał. W pewnych okolicznościach śledziona może także przejmować funkcję wytwarzania nowych krwinek. obmacywanie) od dolnej części brzucha. żebra. a jej oś długa przebiega wzdłuż 10. Ciągle jeszcze nie wiadomo. ułatwiają jej zniszczenie przez krwinki białe zwane fagocytami. że jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania układu limfatycznego. w życiu płodowym to właśnie śledziona wytwarza znaczną część krwi płodu. to drobne ziarnistości zwane ciałkami Malpighiego. a powiększona może dochodzić aż do dwóch i więcej kilogramów. Funkcje śledziony Śledziona pełni funkcję jednego z głównych filtrów krwi.w odróżnieniu od innych tętniczek nie dzielą się. Po drugie. Jako że śledziona przemieszcza się podczas wykonywania ruchów oddechowych. Narząd ten jest również odpowiedzialny za usuwanie wszelkiego rodzaju nieprawidłowych cząstek mogących pojawić się we krwi. Dzieje się tak wtedy. Grasica W ciągu ostatnich dwudziestu lat stało się jasne. Sposób postępowania jest prosty . co nie występuje w zdrowym. którą lekarz może wybadać podczas badania palpacyjnego brzucha. odpowiedzialnej za obronę immunologiczną ustroju. będące skupiskami limfocytów. Niezwykły sposób. Śledziona jest położona tuż pod przeponą. dorosłym organizmie. utworzonej przez współpracujące z sobą tkanki i narządy układu limfatycznego. pewne jest jednak. gdy szpik kostny zostaje zaatakowany przez proces chorobowy. bezkształtną masę. tworząc sieci włośniczek. tak by możliwe stało się wyczucie tego ruchu. przez to. w górnej części jamy brzusznej po lewej stronie. Długość śledziony wynosi zwykle około 13 centymetrów. co więcej . Jej głównym zadaniem jest spełnianie roli filtra krwi oraz wytwarzanie przeciwciał. dzięki temu. jednak w razie konieczności śledziona może także dokonać selekcji krwinek białych oraz płytek krwi. ale wylewają krew bezpośrednio w macierz śledziony. Poniżej: Śledziona znajduje się w lewym górnym rogu jamy brzusznej. Oglądana gołym okiem wygląda jak włóknista torebka otaczająca czerwoną. Śledziona jest zaopatrywana w krew za pośrednictwem tętnicy śledzionowej. która jak każda inna dzieli się na mniejsze tętnice i tętniczki. Istnieje jednak wiele chorób powodujących powiększenie tego narządu.powiększona śledziona. często sugeruje występowanie jakiegoś schorzenia w organizmie i konieczność wykonania dalszych badań. Badanie śledziony W przypadku normalnych zdrowych ludzi śledziony nie bada się. W takim położeniu jest ona względnie odsłonięta. w jaki sposób grasica spełnia swoje funkcje. Co więcej. powoli przesuwając dłonie w kierunku lewego górnego rogu. Położenie śledziony Przepona Śledziona Tętnica śledzionowa Jelito cienkie . Przeciwciała są wytwarzane w obrębie ciałek Malpighiego. chociażby w procesie oczyszczania organizmu z bakterii chorobotwórczych. Waży przeciętnie około 200 gramów u dorosłych. że drobne tętniczki są jakby owinięte tkanką limfatyczną. umożliwia jej wypełnianie dwu podstawowych funkcji. prosi się pacjenta 0 wykonanie głębokiego wdechu. że grasica spoczywa w centrum swoistej pajęczyny. dlatego też często dochodzi do jej uszkodzenia w wypadkach 1 czasami musi zostać usunięta.Tkanki i narządy Śledziona jest integralną częścią układu limfatycznego. szczególnie podczas kilku pierwszych lat życia. Makrofagi nie tylko usuwają stare i zużyte krwinki. dochodzi do bezpośredniego kontaktu tego układu ze wszystkimi obcymi białkami zawartymi we krwi.

UKŁAD LIMFATYCZNY/99 Rozmiar i położenie grasicy Lewy i prawy płat grasicy Dziecko on największy w okresie dojrzewania. że około 95 procent powstałych w grasicy limfocytów zostaje przez nią samą zniszczonych. a są nimi dwa rodzaje limfocytów.kora zawiera głównie limfocyty. nadzorując limfocyty T. tak by nie były aktywowane przez własne tkanki ustroju. Grasica leży w górnej części klatki piersiowej. Budowa i funkcja W grasicy występuje wiele rodzajów limfocytów ważnych dla obrony organizmu przed schorzeniami. U dziecka grasica jest bardzo duża w porównaniu z resztą ciała i może sięgać za mostkiem w dół klatki piersio-wej. Obecnie coraz rzadziej poddaje się w wątpliwość wpływ grasicy na powstawanie i rozwój systemów obronnych we wczesnych latach życia. Otóż wydaje się. a następnie do okresu dojrzewania wzrost masy narządu następuje znacznie wolniej. hormonalnego i odpornościowego. są odpowiedzialne za rozpoznawanie obcych substancji oraz za wiele sposobów ich atakowania. Grasica wytwarza też hormony oddziałujące zarówno na limfocyty T. jaką posługuje się grasica. w odróżnieniu od wewnętrznej nazywanej rdzeniem. Obserwuje się przemieszczanie się ich do tkanek w czasie reakcji zapalnych. zanim jeszcze mają one możliwość opuszczenia tego narządu. W wieku dorosłym dochodzi do rzeczywistego jej zmniejszenia. To proste stwierdzenie odkrywa najbardziej zadziwiający fakt dotyczący tego narządu. U góry: Porównanie względnych rozmiarów grasicy u dorosłego i dziecka unaocznia jej wpływ na powstanie układu odpornościowego we wczesnych latach życia. węzłach chłonnych. W organizmie wyróżnić można dwa główne typy komórek odpornościowych. Otóż w odróżnieniu od innych organów jest . co nazywane jest inwolucjąU ludzi starszych jedyną pozostałością tkanki grasicy może być strzępek tkanki łącznej i tłuszczu. zależne od grasicy. które niszczą substancje obce i pochodzące z zewnątrz. Wpływ układu wewnątrzwydzielniczego na grasicę uwidacznia się również w opóźnieniu jej inwolucji u kobiet po licznych porodach. Limfocyty typu T. W organizmie młodego dorosłego człowieka waży ona około 15 gramów i ma parę centymetrów długości. Poza tym narządem komórki te znaleźć można we krwi. Metoda. Prawdopodobnie te podlegające eliminacji komórki miałyby szansę zaatakowania własnych tkanek organizmu. jak i na struktury wewnątrzwydzielnicze podwzgórza. w której poza limfocytami występują też inne komórki typowe dla tego narządu.wydaje się ona także odpowiedzialna za kontrolę tych systemów. Poniżej: Małe powiększenie przekroju przez prawidłową grasicę pozwala zobaczyć jej budowę. Dowodzi to współzależności układu nerwowego. kiedy to może osiągać wagę do 45 gramów. Co więcej . Zewnętrzna warstwa grasicy . grasica zaś zachowuje wyłącznie te komórki. Po zakończeniu procesu dojrzewania obserwuje się zmniejszanie się rozmiarów grasicy. Inny rodzaj komórek immunologicznych to limfocyty typu B. wytwarzające przeciwciała dla obcych substancji. śledzionie i szpiku kostnym. roku życia. nie jest dokładnie znana poza jednym ważnym mechanizmem. Powiększa się bardzo szybko aż do 7. tuż za mostkiem.

by poddawać dokładnej analizie połykane pożywienie i reagować na te substancje. a po okresie pokwitania migdałki stopniowo zmniejszają swoje rozmiary. rozpoczyna się zapalenie przewlekłe. że każdy wdychany drobnoustrój może go zaatakować. który otacza w gardle wejście do dróg oddechowych i przewodu pokarmowego. a nawet oddychanie. co wskazuje na ich rolę w obronie organizmu przed zakażeniem.100/UKŁAD LIMFATYCZNY Migdałki są częścią pierścienia tkanki limfatycznej (pierścienia Waldeyera). W tym położeniu układ limfatyczny tworzy kolejny system obronny. utrudniając przez to połykanie. leżące w części nosowej gardła. Najłatwiej zauważalny jest pomiędzy pierwszym a czwartym rokiem życia. Jest migdałkiem nieparzystym. Zajmują doskonałe położenie do tego. czyli w okresie. stosować dietę lekkostrawną oraz przyjmować środki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe. wydaje się jednak oczywiste. które wydają się być zagrożeniem dla organizmu. Nieomal każdy przebył przynajmniej raz w swoim życiu zapalenie migdałków (anginę). Jakkolwiek obecne już u noworodka. że mają one znaczący udział w formowaniu bariery obronnej ustroju. większość zwykłych antybiotyków wykazuje w takich przypadkach skuteczne działanie i poprawa następuje w drugiej lub trzeciej dobie kuracji. W celu złagodzenia objawów należy wypijać większe niż zwykle ilości płynów. są wtedy względnie małe. Mikroorganizmem wywołują- Migdałki cym tę chorobę jest zwykle paciorkowiec (Streptococcus). Do dziś nie udało się precyzyjnie ustalić funkcji migdałków. gdy dziecko ciągle jest narażone na kontakt z nowymi typami wirusów i bakterii. Migdałek gardłowy to skupisko tkanki limfatycznej. a nawracające stany zapalne migdałka prowadzą do obrzęku nasilającego dolegliwości. zwykle zanika on przed rozpoczęciem okresu dojrzewania. W razie zakażenia stają się zaczerwienione i obrzęknięte. jak na przykład aspirynę. . Niewiele jeszcze wiadomo. jeden z rodzajów bakterii. pewne jest jedynie. o ile to możliwe. Szybkie ich powiększanie przypada na wczesne lata życia. Gdy dojdzie do trwałego uszkodzenia. Odpowiedź immunologiczna Odpowiedź immunologiczna jest to reakcja organizmu na atak obcych substancji pod postacią mobilizacji krwinek bia- Lokalizacja migdałków Trąbka Eustachiusza Podniebienie miękkie Język Migdałek podniebii e n 2ĆŁ Migdałek językowy Nagłośnia Po lewej: Migdałki otaczają wejście do dróg oddechowych i pokarmowych. Odpowiedź immunologiczną współtworzą powstające w migdałkach limfocyty i działające miejscowo przeciwciała. jaka jest przyczyna zapalenia migdałka gardłowego. Chociaż migdałek gardłowy jest obecny od urodzenia. Jednak nie zawsze się to udaje. Dzięki swojej lokalizacji wyłapuje on szkodliwe substancje z wdychanego powietrza i. natychmiast je unieszkodliwia. Szczęśliwie. nigdy jednak nie zanikają. Do miejscowych objawów procesu zapalnego zaliczyć można powiększenie i zaczerwienienie migdałków oraz pojawienie się na ich powierzchni nalotów ropnych. a migdałek gardłowy jest wypełniony komórkami odpornościowymi. na granicy jej ściany górnej i tylnej.

produkują białka odpornościowe (globuliny). . ale ostatnie lata poszerzyły wiedzę immunologów o kilka nowych informacji. są także obecne w węzłach chłonnych. i niszczenia przeszczepionej tkanki (odrzucenie przeszczepu).UKŁAD LIMFATYCZNY /101 Jak działają komórki układu odpornościowego Limfocyty B Limfocyt (plazmocyt) w szpiku kostnym Komórka pomocnicza przenosi informację do plazmocytu Atak bakterii. Proces ten jest nazywany odpornością humoralną.. co prowadzi do ich naciekania Powyżej: plazmocyty. które mają zdolność niszczenia każdej obcej tkanki i organizmu. jak i wytworzone w węzłach chłonnych limfocyty T pobudzane są do ataku przez komórki wspomagające. które przemieszczają się z prądem krwi. w odróżnieniu od zależnej od komórek T odporności komórkowej. Chociaż limfocyty powstają w szpiku kostnym. histaminę. Dzięki takim mechanizmom nasz organizm buduje swój system obronny. oraz komórki supresyjne (suppressor) hamujące produkcję przeciwciał. W tych przypadkach substancje zasadniczo nieszkodliwe. Tam dochodzi do różnicowania monocytów albo do ich przekształcenia w makrofagi. Tak limfocyty B. które otaczają. Limfocyty różnicują się w dwa odmienne typy komórek. Pierwszy wytwarzający przeciwciała znany jest jako komórki B albo limfocyty B. że gdy w obrębie naszego ciała pojawi się jakikolwiek obcy organizm. rejestrują je w swej „chemicznej" pamięci i w przypadku ponownej infekcji są zdolne do szybkiej reakcji. ale różniący się funkcją. Wiele musimy się jeszcze nauczyć o istocie i mechanizmach działania odpowiedzi immunologicznej. wywołują niepożądane reakcje mięśniówki naczyń krwionośnych. W przypadku następnej podobnej infekcji są zdolne do natychmiastowego rozpoznania antygenu oraz rozpoczęcia wielokrotnych podziałów. Limfocyty te nazywane są później komórkami immunokompetentnymi. W tym przypadku limfocyty także rozpoznają ją jako obcą. które uwalniając w tkankach różne substancje. Nadwrażliwość i reakcje odrzucania przeszczepów Działanie mechanizmów odporności komórkowej może prowadzić do odmiennych rezultatów.in. identyczny co do wyglądu. Po zetknięciu się z antygenem limfocyty B przekształcają się w plazmocyty. Podobnie odporność humoralną zwraca się w pewnych sytuacjach przeciwko własnemu organizmowi. tworzą limfocyty T. m. albo grasiczozależne. pobudzają produkcję przeciwciał. a następnie pochłaniają (fago- cytują) „najeźdźcę". W czasie tego procesu limfocyty T i B zapisują w swej „chemicznej pamięci" antygeny. natychmiast zostaje on przekazany do najbliżej leżącego węzła chłonnego lub też drogą naczyń limfatycznych do śledziony. bądź też przez łączenie tkanki dawcy z tkanką biorcy. niszczą organizm „obcego". Dlatego są częściami składowymi dwóch układów: sercowo-naczyniowego i limfatycznego. która jest wystarczająca dla jego unieszkodliwienia. aby odeprzeć atak bakterii. wirusów albo innych mikrobów Specyficzna globulina niszcząca albo unieszkodliwiająca „najeźdźcę" .Najeźdźca" unieszkodliwiony przez globuliny Limfocyty T : w „Najeźdźca" wchłonięty i zniszczony przez limfocyt Komórka pomocnicza przenosi informację do węzła chłonnego Limfocyt T w węźle chłonnym łych . czyli skład białek charakterystycznych dla intruza. nazywane są cytotoksycznymi (killer). Wydaje się. Limfocyty B i T. mających doprowadzić do wytworzenia takiej ilości limfocytów T i B. gdy tkanka innego osobnika jest użyta jako przeszczep. Limfocyty. to krążą w naczyniach krwionośnych i limfatycznych. które łącząc się z antygenami. zwane pomocniczymi (helper). Rozpoczynają produkcję gamma-globulin. a przez to swoiście przedstawiają go komórkom T i B. Drugi. jak na przykład pyłki kwiatowe. co może prowadzić do stanów nadwrażliwości (alergii). powstałe z limfocytów B. Podobnie limfocyty T dzieli się na dwie grupy: te. wirusów albo mikrobów. bądź to przez stosowanie kuracji hormonalnej. Podejmowane są próby przezwyciężenia tego procesu. specyficzny dla wielu obcych substancji.limfocytów. czyli przeciwciał. które przenoszą informacje o wtargnięciu obcych organizmów. które współdziałają z limfocytami B przy produkcji przeciwciał. które zetkną się z antygenami „najeźdźców".

język oraz gruczoły ślinowe. zęby. Ząb sieczny (siekacz) Kieł Ząb przedtrzonowy Położenie gruczołów ślinowych J . a skurcze mięśni policzkowych napinają policzki i utrzymują jedzenie w jamie ustnej w czasie żucia. o. podczas gdy mięsień skrzydłowy zewnętrzny wywołuje ruchy do przodu. gruczołów oraz ich enzymów w celu przekształcenia pokarmu w oddzielne części. Mięsień skroniowy TRAWIENNY . Gryzienie kontrolują dwa mięśnie żwacz i skroniowy. które następnie mogą być łatwo wchłonięte przez Mięsień skrzydłowy zewnętrzny krew z jelita cienkiego i odtransportowane do natychmiastowego wykorzystania albo zmagazynowania.Rozdział 9 Proces trawienia pozwala tkankom i komórkom na wykorzystanie substancji energetycznych i odżywczych zawartych w pożywieniu. a część mięśnia skroniowego przesuwa ją do tyłu. Mięsień skrzydłowy wewnętrzny porusza żuchwę na boki. Działanie układu pokarmowego jest zależne od współdziałania wielu różnych organów. Mięsień policzkowy Po prawej: W żuciu udział biorą niektóre mięśnie twarzy.

W jelicie cienkim Pokarm opuszczający żołądek i przechodzący do dwunastnicy . Enzymy są odpowiedzialne za większość reakcji chemicznych. ma postać gęstej. Objętość wydzielanego soku żołądkowego i soku jelitowego jest zależna od obecności pokarmu w przewodzie pokarmowym. gdy jest na nią zapotrzebowanie. Śluz chroni wyściółkę żołądka przed szkodliwym działaniem kwasu solnego. którego zadaniem jest ochronić jej błonę śluzową przed działaniem zawartego w miazdze pokarmowej kwasu oraz innych enzymów. Gdy tylko pożywienie znajdzie się w żołądku. Powyżej pewnego poziomu zakwaszenia gastryna hamuje dalsze wydzielanie kwasu. Proces opiera się na działaniu substancji zwanych enzymami.pepsyny. ale impulsy nerwowe inicjują nową serię reakcji chemicznych. obejmuje wszystkie struktury od ust aż do końca jelita cienkiego.początku jelita cienkiego. jakie mają miejsce w czasie trawienia. układ trawienny. gdzie zostaje zanurzony w mieszaninie śluzu. Ptialina przestaje już działać. które są wytwarzane przez narządy swoiście dołączone do dróg pokarmowych. zakwaszonej treści żołądkowej. Pozostałe części są zaangażowane w usuwanie nie strawionych resztek pokarmowych i można je zaliczyć do układu wydalniczego. W czasie żucia gruczoły ślinowe zlokalizowane pod językiem nasilają wydzielanie śliny i zawartego w niej enzymu . Pierwszy. Trawienie rozpoczyna się już w jamie ustnej. Do dwunastnicy spływają także soki trawienne z trzustki i znaczne ilości żółci wytwarzanej w wątrobie i magazynowanej w pęcherzyku żółciowym aż do chwili. Następnie pokarm przesuwa się przez gardło i dalej w dół przełyku aż do żołądka. Gastryna jest hormonem.Trawienie Trawienie jest to proces. Po prawej: Przewód pokarmowy to rura mięśniowa długości około 1 0 metrów. Usta UKŁAD TRAWIENNY /103 Przewód pokarmowy Dno jamy ustnej Przełyk Żołądek Wątroba Część wpustowa Trzustka Dwunastnica Jelito czcze Okrężnica- Jelito kręte Zastawka krętniczokątnicza Kątnica- . Dwunastnica wytwarza i uwalnia bardzo duże ilości śluzu. który stymuluje komórki żołądkowe do wydzielania kwasu solnego i pepsyny. od bodźców nerwowych oraz od wydzielania hormonów. W rzeczywistości wchodzi w skład dwu układów.ptialiny. Okrężnica esowata Wyrostek robaczkowy • Odbytnica Zwieracz odbytu • . wzrostu lub wykonania naprawy. w którym dochodzi do rozłożenia spożytego pokarmu na substancje łatwe do wchłonięcia i późniejszego wykorzystania przez organizm dla uzyskania energii. kwasu solnego i kolejnego enzymu . a kończy odbytem. która rozpoczyna się ustami. może natychmiast ulec rozłożeniu do peptonów. która rozpoczyna rozbijanie węglowodanów na małe cząstki znane jako maltoza i glukoza.

występującej w ziemniakach i chlebie skrobi) na cukry proste. którego ściana wewnętrzna posiada miliony małych wypustek zwanych kosmkami. Enzymy trzustkowe są wytwarzane w odpowiedzi na działanie innego hormonu . Z kapilar krew spływa do żyły wrotnej. Gdy kosmek styka się ze strawionym pokarmem. Narząd ten wykorzystuje tylko część substancji dla własnych potrzeb. a spływająca do dwunastnicy żółć rozbija kulki tłuszczu. Wszystkie powodują rozpoczęcie albo zahamowanie uwalniania glukozy z wątroby. ślepo zakończone odgałęzienie układu limfatycznego — naczynie mleczowe. enzymy trzustkowe pomagają także w trawieniu węglowodanów i białek. Wchłanianie odbywa się głównie w jelicie krętym. W czasie trawienia skrobi przez amylazę powstają dwucukry. którym zostają odtransportowane do układu limfatycznego. częściowo strawioną miazgę pokarmową. Ostatecznie cukry są przenoszone do wątroby. a następnie do krwi. Sekretyna wpływa na wytwarzanie dużych ilości alkalicznych płynów. W naszym organizmie istnieje wiele mechanizmów zapewniających odpowiedni (zgodny z potrzebami) poziom glukozy we krwi. która rozkłada tłuszcze na małe cząstki kwasów tłuszczowych i glicerolu. lipazę. insulina hormon uwalniany przez trzustkę - powoduje. trzustka uwalnia inny hormon . pozostałą przekazuje do komórek i tkanek organizmu. który powoduje rozkład glikogenu na glukozę. Aminokwasy (powstałe podczas trawienia białek) oraz cukry proste (uzyskane z węglowodanów) przechodzą bezpośrednio do kapilar wraz z witaminami i ważnymi minerałami. Każdy kosmek zawiera naczynia włośniczkowe (kapilary) oraz cienkie. które neutralizują kwaśną. że nadmiar zostaje zmagazynowany w postaci glikogenu w wątrobie. która przekształca je w glukozę. gdzie działa rozkładający skrobię enzym śliny . Enzymy trawienne są tutaj uwalniane z komórek spoczywających w małych zagłębieniach w ścianie jelita. kwasy tłuszczowe i rozpuszczone w nich witaminy dostają się do naczynia mleczowego. Jeżeli poziom glukozy we krwi jest wysoki.glukagon. który jest luźnym splotem Metabolizm skrobi Glikogen (zmagazynowana glukoza) Ślinianki: podżuchwowa i podjęzykowa Enzym amylaza Okrężnica Odbytnica (prostnica) Powyżej: Podczas trawienia skrobia jest rozkładana do glukozy przez enzym amylazę. . gdzie zachodzą końcowe etapy procesu trawienia. zwanych kryptami Lieberkuhna.104 / UKŁAD TRAWIENNY Uwalnianie soków trzustkowych stymulują dwa hormony. przenosząc te związki bezpośrednio do wątroby. Glukoza jest tam magazynowana w postaci związku zwanego glikogenem. Rozkład skrobi Jednym z ważniejszych zadań układu trawiennego jest rozkład węglowodanów złożonych (m.pankreozyminy. glicerol. Poza tłuszczami. wapń i jod. Kiedy zaś poziom glukozy jest niższy niż potrzebny. Jeszcze więcej amylazy zostaje wymieszane z pokarmem podczas jego przejścia przez dwunastnicę. Strawiony pokarm przechodzi następnie do jelita czczego i krętego.in. Do tych enzymów zalicza się trypsynę rozbijającą peptony na mniejsze peptydy. oraz amylazę trawiącą węglowodany. tak że wchłonięte zostają jedynie cukry proste. Proces rozpoczyna się już w jamie ustnej. które są dalej rozkładane przez enzymy jelita cienkiego. Glukoza wraz z krwią jest przenoszona do wątroby.amylaza. takimi jak żelazo.

tak też i energia uzyskana ze spalenia glukozy musi zostać zachowana w każdej komórce. gdzie może być zużytkowana jako źródło energii (produktem ubocznym jest woda). Hormony kontrolują poziom glukozy we krwi. Zbyt wysoki poziom glukozy powodować może cukrzycę. produkowane przez nadnercza oraz hormon wzrostu wydzielany przez przysadkę mózgową. które w razie potrzeby mogą łatwo zostać rozbite. Organizm nasz rozwiązuje ten problem na dwa różne sposoby. podczas gdy woda pozostaje w organizmie. fruktozy i galaktozy. . Utrzymywanie stałego poziomu glukozy we krwi jest wynikiem wspomagania działania insuliny (która obniża ten poziom. Źródła energii w sytuacjach kryzysowych Zasoby glikogenu w organizmie nie są zbyt duże i jeśli ulegną wyczerpaniu. podobnie jak glukoza. cząsteczek glukozy. Do najważniejszych należą adrenalina i hydrokortyzon. Kiedy glukoza znajdzie się wewnątrz komórki. Po drugie w tkankach może rozpocząć spala- Kontrola poziomu glukozy we krwi Jako że glukoza jest tak istotnym źródłem energii. wprowadzając glukozę do wnętrza komórek) przez dużą grupę hormonów. a przez to podnoszących jej poziom we krwi.głównego składnika strukturalnego . które są wchłaniane do krwi w jelicie cienkim. >4« Insulina obniża poziom glukozy we krwi przez wprowadzanie jej do komórek Wątroba przekształca galaktozę i fruktozę w glukozę utlenek węgla Białka mogą być rozłożone do glukozy Glukoza magazynowana jako glikogen Do płuc Prąd krwi Adrenalina i hydrokortyzon podnoszą poziom glukozy we krwi przez uwalnianie jej z wątroby i mięsni. albo zmagazynowana jako ATP.UKŁAD TRAWIENNY/105 Jak organizm zużywa glukozę Enzymy. Wątroba przekształca je na glukozę. wytwarzana jest ona w trzustce przez komórki szczególnej tkanki zgrupowane w tak zwanych wyspach Langerhansa. Komórki rozwiązują ten problem.) Woda W czasie trawienia enzymy rozkładają węglowodany do glukozy. Zachowywanie tego poziomu jest jednym z czynników sprzyjających zdrowiu organizmu. Tłuszcze. Podobnie jak amylaza. jednak w tym procesie powstają (jako produkt uboczny) ciała ketonowe. jej poziom we krwi musi być utrzymywany na określonym poziomie. W odróżnieniu od amylazy jest wydzielana wprost do krwi. a nie do jelita. Dwutlenek węgla zostaje następnie przeniesiony wraz z krwią do płuc i wydalony z wydychanym powiet- rzem. a energia odzyskana. która może być zmagazynowana w postaci glikogenu w wątrobie i mięśniach albo przekazana do komórek. czyli adenozynotrójfosforan) funkcjonują jak akumulator.zjawisko znane jako hipoglikemia (niedocukrzenie). Glikogen jest także gromadzony w mięśniach. potrzebne są inne źródła energii.w glukozę. tworząc wysokoenergetyczne związki fosforanowe. (Patrz strona 116. na przykład na skutek głodzenia. a z kolei jego duże obniżenie upośledza pracę komórek mózgu i prowadzi do utraty przytomności . są dobrym źródłem energii. od razu jest wyłapywana przez komórki. zostaje spalona przy udziale tlenu w celu wytworzenia energii. Tak jak wątroba gromadzi glukozę w postaci glikogenu. Związki fosforanowe (najpowszechniejszy to ATP. dostarczając w miarę potrzeb małych ilości energii. Jeśli tylko glukoza pojawi się we krwi. Woda i dwutlenek węgla są produktami ubocznymi tej reakcji. wpływających na uwalnianie glukozy z wąttroby. Kolejne spalone cząstki glukozy uzupełniają wyczerpaną baterię. Do tego procesu niezbędna jest insulina. by później stopniowo zużywana umożliwiała przeprowadzanie życiowo ważnych reakcji chemicznych. Po pierwsze może rozpocząć przekształcanie białek . • • • Nadmiar glukozy przechowywany jako tłuszcz Energia magazynowana jest w postaci ATP (adenozynotrójfosforanu) nie tłuszczów zamiast glukozy.

Ciągłe wydzielanie tych gruczołów. skąd następnie przechodzi przez przełyk do żołądka. że pozwala na dodatkowe zamknięcie dróg oddechowych podczas połykania. podjęzykowe oraz podżuchwowe. Funkcja tych komórek jest różna w poszczególnych śliniankach. z którymi jest złączony. pozwala utrzymać stałą wilgotność wnętrza jamy ustnej. które mogą powodować pewną ruchliwość języka. Przednią część powierzchni górnej jamy ustnej stanowi podniebienie twarde. żyła i nerw językowy Po prawej: Rysunek (bardziej na prawo) przedstawia sposób osadzenia języka w jamie ustnej. Błona wyściełająca wewnętrzne powierzchnie policzków wytrzymać musi różne obciążenia. a także od sposobu jego stabilizacji w jamie ustnej. a podjęzykowe spoczywają pod językiem na dnie jamy ustnej.największe spośród tych gruczołów są osadzone przed małżowiną uszną. zwęża się i jest nieomal szpiczasty na koniuszku. Każdy taki gruczoł jest złożony z wielu rozgałęziających się kanalików. Wargi pokrywa rodzaj zmienionej skóry. a przez to ich zgniatanie i mieszanie. że ślina ma słabe właściwości antyseptyczne. w pobliżu kąta żuchwy i sięgają aż do kości jarzmowej. podczas gdy drugie wyjście łączy się ze szlakami prowadzącymi do przewodu pokarmowego i dróg oddechowych. Powierzchnia górna środkowej części języka jest lekko zaokrąglona. oraz związek chemiczny zwany lizozymem. Jakkolwiek ślinianki przyuszne są największe. Język tworzą pasma mięśniowe biegnące podłużnie i poprzecznie. Można więc powiedzieć. Aktywność języka jest zależna od mięśni go tworzących oraz tych.podniebienie miękkie. pod żuchwą i poniżej zębów trzonowych. Język Przekrój języka Brodawki grzybowate Brodawki nitkowate Wędzidelko przytwierdzające język do dna jamy ustnej Tętnica. spoczywa on wewnątrz jamy ustnej. Za wydzielanie śliny odpowiedzialne są trzy pary ślinianek zlokalizowane w obrębie twarzy i szyi: przyuszne.7 litra śliny . czyli chroni przed zachłyśnięciem. zawierającą gruczoły produkujące lepki płyn nazywany śluzem. które dają im niezwykłą wrażliwość. Ślina ze ślinianki podjęzykowej jest bardzo lepka'. Koniuszek języka może się swobodnie poruszać. będąc jednocześnie narządem mowy. . produkują zaledwie jedną czwartą wytwarzanej śliny. jakie one wytwarzają. Ślinianki przyuszne . Po bokach jest połączony ze ścianami gardła -jamy. która stanowi przedłużenie jamy ustnej ku tyłowi. jest przymocowany do żuchwy i do kości gnykowej. język przepycha kęs do gardła. jednak gdy człowiek nie mówi i nie je. czyli korzeniem. Jego rzeczywista funkcja pozostaje do dziś tajemnicą. nie mają takiego samego składu. Zostaje to osiągnięte poprzez ruchy wypuklania i zagłębiania się języka. która rozpoczyna trawienie. Kiedy zadanie to zostanie wykonane (szybciej u błyskawiczBrodawki okolone w obrębie podstawy języka nie „łykających" jedzenie).wodnej wydzieliny zawierającej śluz. a w porównaniu z wydzieliną innych ślinianek jest bardziej wodnista i zawiera więcej ptialiny . jak i przyjmowanie pokarmu. Umożliwia językowi przyciskanie pokarmów do twardej powierzchni. w którym znajdują się język i zęby. który dezynfekuje jamę ustną.Jama ustna Jama ustna człowieka jest rodzajem zagłębienia. Powiększenie przekroju języka (na prawo) pokazuje brodawki i kubki smakowe na jego powierzchni oraz mięśnie i gruczoły ślinowe poniżej. będący w istocie tworem pośrednim pomiędzy prawdziwą skórą a błoną śluzową wyściełającą wnętrze jamy ustnej. gruczołów potowych ani łojowych. splecionych z tkanką elastyczną i licznymi zakończeniami nerwowymi. Podstawą. zapobiegając ich przesunięciu się w kierunku części nosowej gardła. jak wskazuje nazwa. Jama ustna jest wyłożona błoną śluzową. wyłożonych warstwą komórek wydzielniczych. Przez ten związek z dwoma najważniejszymi dla organizmu układami jama ustna jest zaangażowana zarówno w oddychanie. Ślina spływa z nich przewodami uchodzącymi na wewnętrznej powierzchni policzków. Zbudowane są z włókien mięśniowych. Elastyczność podniebienia miękkiego zezwala na jego ruch do góry podczas połykania pokarmów. dlatego cechuje ją znaczna zdolność do regeneracji. Mięsień rylcowo-językowy powoduje ruch języka do góry i tyłu. Większe możliwości wykonywania różnorodnych ruchów zapewniają językowi skurcze mięśni zlokalizowanych z tyłu i na bocznych powierzchniach szczęk i żuchwy. a jego powierzchnia dolna jest przymocowana do dna jamy ustnej przez cienki pasek elastycznej tkanki zwany wędzidełkiem. Ze środka podniebienia miękkiego zwisa w dół strzępek tkanki zwany języczkiem. ale niektórzy przypuszczają. podczas gdy mięsień gnykowo-językowy przywraca go do pozycji spoczynkowej. Ślinianki podżuchwowe leżą. Poza tym w obrębie jamy ustnej rozrzucone są liczne drobne gruczoły. Podniebienie twarde jest utworzone przez wyrostki podniebienne kości szczękowych. opierając się na przednich zębach. Posiada ona enzym ptialinę. Ślinianki Nasz organizm wytwarza codziennie około 1. dlatego płyny. Z jednej strony jest zamknięta przez wargi.enzymu rozkładającego skrobię . Te dwie pary gruczołów wylewają swoją wydzielinę po obu stronach wędzidełka języka (cienkiego paska tkanki uwypuklającego się z dolnej powierzchni języka i łączącego się z wyściółką dna jamy ustnej). W odróżnieniu od zwykłej skóry nie ma ona włosów. wspomagane przez ślinianki. Język ma kształt zbliżony do trójkąta szeroki u podstawy. Podczas jedzenia główną funkcją języka jest wsuwanie pokarmu pomiędzy zęby (do żucia) oraz formowanie z tego rozdrobnionego pożywienia gotowych do połknięcia kulistych kęsów. To wargi nadają ustom wyraz. a tylną .

Dzięki ślinie możliwe jest także „smakowanie" pokarmów i płynów. Jeżeli jednak kulka pokarmu jest zbyt duża i nie może zostać całkowicie spenetrowana przez kwas. podczas gdy dominujący w produkcji śliny gruczoł podżuchwowy wytwarza ślinę będącą mieszaniną równych części śluzu i płynu zawierającego ptialinę. aby ślina najpierw rozpuściła jakąś część pożywienia. Funkcje śliny Najważniejszą funkcją śliny jest udział w procesach trawienia. Roz- bija wiązania skrobi. Działają jednak jedynie w odpowiedzi na płyny i dlatego pokarm stały w suchej jamie ustnej nie wywołuje żadnych wrażeń smakowych. wywołać w nich powstanie impulsów. Organem zmysłu smaku są tysiące kubków smakowych. ptialina kontynuuje rozkładanie skrobi. przekształcając ją w prostsze cukry. Dopiero płyn zawierający cząstki pokarmowe może. a jej działanie jest hamowane przez kwaśny odczyn treści żołądkowej. że jama ustna jest odpowiednio zwilżona podczas jedzenia. Sprawia. Małe ilości śliny są stale wytwarzane w ciągu dnia i nocy pod kontrolą autonomicznego układu nerwowego. będąca składnikiem śliny. Śluz w niej zawarty działa jak smar.UKŁAD TRAWIENNY /107 Budowa jamy ustnej Trąbka Eustachiusza Migdatek gardłowy Podniebienie twarde Podniebienie miękkie Gardło Błona śluzowa Ząb Warga Podniebienie miękkie Języczek Migdatek Język Podniebienie Nagłośnia i— I Szczęka dolna (żuchwa) Krtań Przełyk Język V Ślinianka podżuchwowa Tchawica śluzowata. które następnie przekazywane na drodze chemicznej do mózgu umożliwiają rozpoznawanie smaku pokarmów. Pierwszy etap trawienia rozpoczyna ptialina. w większości ulokowanych w obrębie błony śluzowej pokrywającej język. pokrywając kęs pokarmowy. co widzimy w lustrze po otwarciu ust. Tak więc niezbędne jest. omywając kubki smakowe. Powyżej: Obrazek po lewej pokazuje nam to. a także nasącza suchy pokarm. czyniąc go łatwiejszym do przeżucia i połknięcia. Na prawo ukazane są elementy wewnętrznej budowy jamy ustnej. który zawiaduje wszystkimi nieświadomymi .

wypełnionej dobrze unerwioną tkanką łączną . Przez ten właśnie otwór do wnętrza komory zęba wnikają drobne naczynia krwionośne oraz nerwy. Jednak sposób przymocowania jest dość skomplikowany i biorą w nim udział włókna tworzące więzadło okołozębowe. Takiemu sposobowi umocowania zębów zawdzięczamy ich niewielką ruchliwość własną. która jest twardym. Rodzaje zębów Można wyróżnić dwie główne grupy zębów. Pobudzenie układu sympatycznego (współczulnego) powoduje zmniejszenie tej objętości. który dodatkowo stabilizuje korzeń w zębodole. Przednie zęby posiadają tylko jeden korzeń. Podobny efekt można osiągnąć przez wywołanie odruchu warunkowego (nabytego) oglądaniem lub „zwykłym" myśleniem o jedzeniu. Szczególnie ważnym obszarem jest szyjka zęba. Środek zęba ma kształt wydrążonej komory. Zęby stałe zajmują miejsce mlecznych. który leży w wyrostku zębodołowym szczęki lub części zębodołowej żuchwy. Składa się ono z grupy mocnych włókien kolagenowych. zawierającym także żywe komórki. gdyż nie zwilżony język i wargi nie mogą się swobodnie poruszać. łączących cement pokrywający korzeń z częścią kostną zębodołów. nie unerwionej i bezkomórkowej substancji. oraz korzenia zatopionego w zębodole. Obecny w ślinie enzym . pomiędzy kłami i trzonowcami. Mankiet utworzony przez dziąsło szczelnie otacza to miejsce.niezwykle twardej. gdy wjamie ustnej znajdzie się jedzenie. podobnym do kości materiałem. chroniąc leżące poniżej tkanki przed zakażeniem i innymi szkodliwymi czynnikami. które ponadto zawierają naczynia krwionośne i nerwy. Główny element strukturalny zębów jest zbudowany ze zwapniałej tkanki zwanej zębiną. Każdy ząb składa się z dwu części: korony. Ślina pozwala na utrzymanie wilgoci wjamie ustnej i nasączenie suchego pokarmu.108/UKŁAD TRAWIENNY Ślinianki Zęby to twarde kościopodobne twory osadzone w zębodołach szczęk i żuchwy. co nazywane jest odruchem wrodzonym (bezwarunkowym). aż do końca korzenia i otwiera się na jego końcu. Zębina jest tkanką unerwioną i jej termiczne albo chemiczne drażnienie może prowadzić do powstania bodźców bólowych. Można je uporządkować w podobny sposób jak mleczne. Korzeń jest otoczony przypominającym zębinę cementem. zależnie od potrzeby. gdzie korona stapia się z korzeniem. obecne w okresie dzieciństwa. co objawia się uczuciem suchości w jamie ustnej podczas zdenerwowania. Zębodoły Każdy ząb jest umocowany swym korzeniem w zębodole. . Z drugiej strony wzrost wydzielania śliny następuje na drodze odruchu przenoszonego włóknami nerwowymi układu parasympatycznego (przywspółczulnego). a ponadto wyróżnia się zęby przedtrzonowe — pośrednie co do kształtu i lokalizacji. W takiej sytuacji mówienie sprawia trudność. przy czym korzeń jest zwykle częścią dłuższą. zmieniać objętość śliny. widocznej w obrębie jamy ustnej.miazgą zęba. podczas gdy tylne najczęściej dwa lub trzy. W obrębie korony zębina jest pokryta ochronną warstwą szkliwa . Dzieli się je na trzy zasadnicze rodzaje: siekacze. Impulsy nerwowe mogą. później są zwykle wszystkie tracone. Uchodzą one w kilku miejscach w górnej części policzków oraz na dnie jamy ustnej. Pobudzenie wydzielania śliny poprzez ten układ następuje wtedy. Zęby Ślinianka przyuszna Przewód przyuszny Wędzidełko języka Ujście przewodu podjęzykowego Ślinianka podżuchwowa Komórki ślinianki wydzielające śluz Powyżej: Ślina dopływa do jamy ustnej poprzez przewody prowadzące od ślinianek. Przeplecione są pasmami tkanki łącznej. Zęby mleczne.ptialina rozpoczyna proces trawienia przez rozbijanie wiązań produktów skrobiowych. W ciągu życia pojawiają się dwa kolejne ich komplety. która rozciąga się od korony w dół. Jej działanie kończy się jednak pod wpływem kwaśnej treści soku żołądkowego. czyli miejsce. co stanowi rodzaj zderzaka chroniącego zęby i kości przed uszkodzeniem podczas gryzienia. czynnościami. kły oraz trzonowce.

Rozwój zębów Pierwsze oznaki rozwoju zębów pojawiają się u sześciotygodniowego płodu. roku życia większość ludzi ma już wszystkie zęby stałe. Stałe trzonowce pojawiają się nie na miejscu mlecznych. W wielu miejscach. po których wkrótce pojawiają się górne. Następnie. co dla wielu niemowląt jest dość bolesne. może być różny. Około szóstego miesiąca życia pojawia się pierwszy z dolnych siekaczy i rozpoczyna się wyrzynanie zębów. ostatecznie wyznaczając ułożenie korzeni zębów. tnąc jak ostrza nożyczek. Pierwszy wyrzyna się około szóstego roku życia. Spośród stałych zębów najwcześniej ukazują się trzonowce w wieku około sześciu lat . podczas gdy pozostałe zapoczątkowują powstawanie szkliwa.UKŁAD TRAWIENNY /109 Dla siekaczy charakterystyczny jest podobny do brzytwy. U około 25 procent populacji nie pojawia się nigdy jeden lub więcej zębów mądrości. w którym to zachodzi. Pączki przybierają następnie kielichowaty kształt i stopniowo rozrastają się w taki sposób. Wiek. Zęby tworzą w jamie ustnej równy. podczas gdy kształt trzonowców i przedtrzonowców lepiej sprawdza się podczas rozdrabniania pokarmów. zwany też zębem mądrości. następnie kły i trzonowce. Zjawisko to mogą tłumaczyć teorie ewolucyjne . ale z tyłu za nimi.a następnie pojawiają się inne.chociaż i ta kolejność może się zmieniać. zaczynają się pokazywać górne siekacze. Budowa kłów jest idealna do rozrywania i szarpania. Niewielka liczba dzieci ma po kilka zębów już przy urodzeniu. a następnie kły i trzonowce . odpowiadających poszczególnym zębom. Pomiędzy drugim a trzecim rokiem życia większość dzieci ma już komplet 20 zębów mlecznych. .wraz ze zmniejszaniem się wielkości szczęki następowało zmniejszanie się liczby zębów. konieczne może być ich usunięcie. Niektóre zęby mądrości mogą nigdy nie przebić się przez dziąsła. owalny łuk z siekaczami i kłami w przedniej części. Gdy proces wyrzynania dolnych siekaczy jest już ukończony. tworzące razem pełny zestaw 20 zębów mlecznych. a jeżeli dojdzie do ich wklinowania pod dziąsłem. Brzegi tych kielichowatych zawiązków wrastają coraz głębiej. stałym zębom. 3 lata <&> 6 lat . że podczas gryzienia przeciwległe zęby stykają się. a położone w przeciwległych szczękach i żuchwie współpracują. które zostają zastąpione przez zęby stałe. proces ten kończy się dopiero około roku po pojawieniu się mlecznych zębów.1- 9 lat 12 lat 21 lat Zęby mleczne zaczynają się wyrzynać około połowy pierwszego roku życia. Również i w czasie wyrzynania się zębów staNoworodek 9 miesięcy \ łych jest zauważalna znacząca zmienność. U noworodka jedynym objawem zamknięcia zawiązków zębowych są pogrubienia w obrębie dziąseł zwane „poduszeczkami". a potem dolne siekacze. komórki te tworzą pączkowate wrośla w tkankę leżącą pod nabłonkiem. po szóstym roku życia wypadają najpierw górne. przedtrzonowcami i trzonowcami coraz bardziej do tyłu. Czasami u około 25 procent dorosłych nie pojawiają się nigdy zęby mądrości. Problemy z ząbkowaniem dotyczyć mogą każdego z zębów mlecznych. zaostrzony brzeg. Około 20. Na tym etapie komórki nabłonkowe prymitywnej jeszcze jamy ustnej namnażają się i tworzą gruby wałeczek w kształcie łuku zębowego. jakby wyznaczały miejsce ostatecznego połączenia pomiędzy zębiną a szkliwem. co zdarza się u około 50 procent ludzi. Prawidłowo powinny być rozmieszczone w sposób zapewniający dość miejsca większym. w miarę wypadania mlecznych zębów. a trzeci. drugi około dwunastego. Pierwszymi zębami są dolne siekacze. około osiemnastego roku życia. Prawidłowe łuki zębowe są tak dopasowane. podczas gdy u innych mogą się one nie pojawić do końca pierwszego roku życia. Część z tych komórek zaczyna później tworzenie zębiny.

) Kiet (16-20 m." (10-12 r.ż. a zęby mądrości czasami w ogóle nie wyrastają. 4 przedtrzonowce i 6 trzonowców. W okresie wyrzynania się zębów stałych.) Po zakończeniu procesu wyrzynania się mlecznych zębów części szczęk podtrzymujące je nie ulegają już więcej zauważalnemu powiększeniu. dopiero więc gdy pojawią się stałe siekacze.ż.ż. Zmiany ułożenia zębów Przekrój zęba trzonowego Korona zęba Szyjka Korzeń Ząb trzonowy . kły szarpią.ż.ż. gdy ukażą się wszystkie zęby stałe. można to łatwo stwierdzić.. a ich układ w żuchwie i szczękach jest identyczny: 4 siekacze. czyli 10 zębów w żuchwie i szczękach.) Pierwszy ząb przedtrzonowy (10-12 r. Niemowlęta i małe dzieci mają tylko 20 zębów mlecznych.) Pierwszy ząb Uzonowy(6-7r. jako że twarz rośnie.ż.) *'*mu\.Korona Korzeń • v Ząb przedtrzonowy Siekacz Kiet Teoretycznie wszyscy mamy 32 zęby.110/UKŁAD TRAWIENNY Zęby mleczne i stale Siekacz przyśrodkowy (7-9 rok życia) _ Siekacz boczny (7-9 r.ż.) .ż. Zęby mleczne są zwykle mniejsze niż ich następcy. W procesie ewolucji zmieniły się zęby człowieka: kły są znacznie mniej ostre. Kość zębodotu Więzadła okołozębowe Cement (kostniwo) Naczynia krwionośne .) Drugi ząb trzonowy (1113ż) ' Ząb mądrości (17 r. podczas gdy wielkość zębów nie zmienia się.) Przedni ząb trzonowy (12-16 m. która zwykle zanika wraz z wyrzynaniem się stałych kłów. pomiędzy górnymi siekaczami może występować przerwa. a trzonowce i przedtrzonowce rozdrabniają pokarm.) Tylny ząb trzonowy (2O40m. Siekacze tną. 2 kły. widoczny jest ostateczny kształt łuku zębowego. Jeśli górne siekacze mają jakąkolwiek skłonność do wystawania. gdyż większe stałe zęby uwypuklą każdą nieprawidłowość. co może trwać około sześciu lat.) Siekacz boczny (8-10 m. Stałe górne siekacze wyglądają zwykle na nieproporcjonalnie duże w stosunku do twarzy dziecka. gdy mleczne zęby są zastępowane stałymi.ż. wśród których podobnie wyróżniamy 4 siekacze. Drugi ząb przedtrzonowy . czyli razem 16 zębów.ż. 2 kły i 4 trzonowce. Podobnie stłoczenie zębów jest widoczne dopiero wtedy.ż. gdyż powodują one ścieśnianie siekaczy.) Siekacz przyśrodkowy (6-8 m. jednak później wrażenie to znika. Szczęka górna Kiel (9-12 r.

rozpoczyna się silny kaszel. Jeśli to nastąpi. Ostatnia czynność zapewnia drożność tchawicy i krtani. jest zbudowany z czterech warstw. zamykając nosową część gardła. . gdy nagłośnia nie zamknie wejścia do krtani odpowiednio wcześnie. przyciskając kęs pokarmowy do górnego sklepienia. Tuż poniżej wcięcia szyjnego w górnej części klatki piersiowej przełyk zagina się lekko w lewo i krzyżuje od tyłu z oskrzelem głównym lewym. który usuwa połknięte substancje. Jeśli tylko jedzenie przesunęło się poza tylną część języka. Następny etap połykania jest przeprowadzany automatycznie i nie mamy na niego wpływu. podnoszą jednocześnie podniebienie miękkie (ruchomy fragment tego sklepienia). przepycha- UKŁAD TRAWIENNY/111 jąc kęs do górnej części przełyku. dzięki któremu możemy pić i połykać pokarmy. powiększona macica wpycha górną część żołądka do klatki piersiowej. pokarm albo płyn dostają się do krtani . Przesuwanie się pokarmu nie jest więc mechanizmem zależnym od siły ciężkości. Część ta leży dokładnie do tyłu od krtani i jej warstwa wewnętrzna łączy się z chrząstkami . ff/~ Kęs pokarmowy w gardle Przełyk Tchawica Nagłośnia Poniżej: W czasie połykania jedzenie jest wpychane do przełyku przez mięśnie ustnej części gardła. Spychają go serie falowych skurczów zwanych perystaltycznymi. Kurczą się mięśnie gardła. których ruchy pomagają w wytwarzaniu dźwięków mowy. które mają zapobiec nałożeniu się aktu połykania i oddychania. Żołądek został popchnięty do góry przez powiększoną macicę. Kęs pokarmu nie zsuwa się biernie w dół przełyku aż do żołądka. Podniebienie miękkie obniża się Kęs pokarmowy Nagłośnia opada w dół zamykając krtań. blokując wejście do części nosowej gardła. Gdy jedzenie znajdzie się w gardle. zamiast •ą w jamie brzusznej. Wejście do przełyku znajduje się bezpośrednio za tchawicą. gdy język. rozpoczyna się odruch bezwarunkowy. podtrzymywana przez błonę podśluzową. Podobnie jak reszta przewodu pokarmowego.5 centymetra. Czasami. Przełyk Zapalenie wywołane przez zarzucanie steczne treści żołądkowej Prawidłowe położenie żołądka i przepony Ujście trąbki Eustachiusza Część nosowa gardła Część ustna t / gardła" Podniebienie miękkie Nagłośnia Część-/1 krtaniowa.zjawisko to zwane jest zakrztuszeniem się. Gardło w czasie połykania Ta część żołądka | znajduje się w klatce i piersiowej. zapobiegając przez to przesuwaniu kęsa pokarmowego do przestrzeni w tylnej części nosa i zamykając nagłośnią uniesione wejście do krtani. tak że pokarm nie może tam wrócić. kierując na dalsze etapy trawiennej podróży. / U góry: Zarzucanie treści żołądkowej do przełyku jest często spotykane w okresie ciąży. umożliwiająca łatwe przesuwanie pokarmu. zawracając jego zawartość do przełyku. zabezpieczając stały dopływ tlenu. Podniebienie miękkie przemieszcza się. Wyścieła go błona śluzowa. jak i siedząc.Przełyk i żołądek Faza ustna trawienia kończy się.tarczowatą i pierścieniowatą. krtaniowej części gardła jest udział w połykaniu pokarmów. zarówno stojąc na głowie. Jest to proces czynny. przepycha go jednocześnie w stronę leżącej za jamą ustną cieśni gardzieli. Zaciskające ruchy mięśni gardła przepychają kęsy do dołu. przykryte od zewnątrz włóknistą warstwą ochronną (przydanką łącznotkankową). W tym samym czasie inne mięśnie gardła i głowy przyciskają język do sklepienia jamy ustnej. Następnie przechodzi przez przeponę i łączy się z wpustem żołądka. Względnie grubą warstwę mięśniową tworzą włókna okrężne i podłużne. a nagłośnia zamyka jamę krtani. Funkcją położonej niżej. Przełyk jest elastyczną rurą o długości około 25 centymetrów i średnicy przekroju równej 2. w ciągu paru sekund następuje po sobie wiele czynności. gardl Podniebienie twarde Jama ustna Przełyk Podniebienie miękkie przesuwa się.

dochodzi do wystąpienia refluksów. Chociaż ze względu na częstość występowania refluks żołądkowy (dający . a zawiera kwas i enzymy. z dwunastnicą . Jedzenie jest mieszane w żołądku z sokiem tak długo. kwaśnymi sokami trawiennymi. Zwieracz odźwiernika nadzorujący wyjście z żołądka nigdy nie jest całkowicie zamknięty. Żołądek Żołądek jest workiem mięśniowym. czyli zarzucania treści żołądkowej do przełyku. który rozpoczyna trawienie.zwieracz odźwiernika . Fałdy błony wewnętrznej zawierającej komórki wydzielające śluz i soki trawienne Śliska warstwa okrywająca Podłużne — -— i okrężne warstwy mięśni ściany żołądka j Pomiędzy żołądkiem i przełykiem nie można odnaleźć struktury podobnej do typowego zwieracza (np. Jest to worek mięśniowy. W miejscu połączenia tych dwóch organów widoczny jest rodzaj pierścienia utworzonego z mięśni (zwieracz odźwiernika).pierwszą częścią jelita cienkiego. w chwili rozkurczu przepuszcza on miazgę pokarmową do dwunastnicy. zostaje zaciśnięta. Jakkolwiek refluks kwaśnej zawartości żołądka jest najpospolitszy. ale często też dokucza osobom w średnim wieku. Jego górna część zwana wpustem łączy się z przełykiem. podobne problemy mogą pojawić się również w innych układach. gdy w jakimkolwiek miejscu w organizmie następuje przepływ płynu w złym kierunku. jaką jest przełyk. ze śliską warstwą okrywającą oraz pofałdowaną błoną wewnętrzną. pierścienia mięśniowego tworzącego zwieracz odbytu). aż powstanie miazga. Następnie jest ona przepychana przez dalsze odcinki jelita. Tak więc podczas przechodzenia fali perystaltycznej przez żołądek małe ilości jego treści stale wydostają się do jelita cienkiego. Lekarze używają pojęcia refluks. Zarzucanie treści żołądkowej do przełyku jest najczęstsze u niemowląt oraz ludzi starszych. to jednak może prowadzić do wystąpienia zaburzeń trawiennych. która następnie zostaje przepchnięta do dwunastnicy.112/UKŁAD TRAWIENNY Budowa i położenie żołądka Żołądek jest położony wyżej. że przy przechodzeniu przez przeponę rurka. leżącym w górnej części jamy brzusznej. Jeśli zawiodą te mechanizmy. czyli odźwiernik. niż sądzi większość ludzi-leży tuż pod przeponą. Błona wyściełająca wytwarza duże ilości specjalnego soku. Żołądek jest przede wszystkim zbiornikiem pokarmu.przechodzi do dwunastnicy. która następnie przez pierścień mięśniowy . wyłożonej specjalną błoną śluzową z licznymi fałdami. która warstwą śluzu chroni się przed własnymi. gdy powiększona macica wypycha zawartość żołądka do góry. Powrotowi treści żołądkowej do przełyku zapobiega aktywność warstwy mięśniowej ściany przełyku oraz to. Ściana żołądka składa się z grubej warstwy mięśni. aż zostanie całkowicie rozłożona. Powodować też może dolegliwości w okresie ciąży. a dolna. służący jako zbiornik jedzenia. Soki przekształcają trafiające do żołądka jedzenie w papkę. Płuca Przełyk Przepona Wątroba Śledziona Warstwa śluzu wyścielającego żołądek objawy nazywane potocznie zgagą) uznawany bywa za zjawisko normalne.

których wysokość i gęstość maleje w kierunku jelita grubego. Mnożą się szybciej niż jakiekolwiek inne komórki ludzkiego organizmu: co godzinę na każde 100 komórek jest wymieniana jedna. Krypty Lieberkuhna wydzielają enzymy trawienne oraz soki alkaliczne neutralizujące kwas żołądkowy. .końcową część układu trawiennego. które następnie przechodzi w jelito kręte. Dwunastnica mierzy około 25 centymetrów. jelito czcze i kręte tworzą jelito cienkie . -. zawierająca liczne gruczoły zwane gruczołami Brunnera. Jelito grube jest także częścią przewodu pokarmowego. Sok ma także neutralizować kwaśny odczyn treści żołądkowej. Najbardziej wewnętrzną warstwą jest błona śluzowa. Ma kształt podkowy otaczającej głowę trzustki. Tutaj jest on neutralizowany przez własne soki dwunastnicy oraz przez działanie soku trzustkowego i żółci.i Naczynia krwionośne i limfatyczne zaopatrujące komórki dwunastnicy Przekrój ściany dwunastnicy Kosmki. Średnica jelita czczego wynosi około 3. Błona śluzowa jelita cienkiego posiada liczne fałdy okrężne.kontynuującą procesy trawienia. • .8 centymetra. Od niej rozpoczyna się jelito czcze. Trawienie Częściowo nadtrawiony i upłynniony pokarm wchodzący do dwunastnicy zawiera duże ilości kwasu solnego. Gruczoły Brunnera wydzielają śluz ochronny. . które wydzielają ochronny śluz. Dwunastnica łączy żołądek z jelitem czczym. UKŁAD TRAWIENNY /113 Dwunastnica Błona podśluzówkowa Warstwa mięśniowa przesuwa pokarm przez dwunastnicę. Te trzy rodzaje płynów są odpowiedzialne za dalszy etap trawienia. chociaż oba posiadają dwie zewnętrzne warstwy mięśniówki i wewnętrzną warstwę błony śluzowej wyściełającą światło. Dwie warstwy mięśni w jej ścianie kurczą się i rozkurczają naprzemiennie. wydzielająca alkaliczny sok dwunastniczy. które są transportowane z trzustki przewodem trzustkowym i z pęcherzyka żółciowego przewodem żółciowym wspólnym. To pierwsze ma także grubsze ściany. Pomaga on uchronić dwunastnicę od samostrawienia i uszkodzenia przez kwasy żołądkowe.dzięki wydzielanym Okrężnica enzymom .. <lóre zwiększają powierzchnię błony wewnętrznej.Jelito cienkie Dwunastnica przyłączona do dalszej części żołądka stanowi pierwszy odcinek jelita cienkiego i w znaczący sposób wpływa na proces trawienia. wyznacza ją wiele stopniowo pojawiających się zmian. długości około 2. przesuwając tym samym pokarm wzdłuż jej światła. Wewnątrz znajduje się warstwa podśluzówkowa. Komórki śluzówki muszą ciągle być zastępowane nowymi. Granica pomiędzy nimi nie jest ostra. Wspólne ujście przewodu żółciowego wspólnego i trzustkowego do dwunastnicy Jelito cienkie i grube Dwunastnica Powyżej: Wężopodobna dwunastnica jest pierwszą częścią jelita cienkiego przyjmującą masę pokarmową Jelitoczcze z żołądka i . Jelito kręte Okrężnica Kątnica Wyrostek robaczkowy — Prostnica (odbytnica) Po lewej: Dwunastnica.5 metra. ale spełnia wyłącznie funkcje wydalnicze. bogaty w niektóre enzymy trawienne. podczas gdy jelito kręte jest trochę węższe.

ale łączą się z innymi żyłami jelitowymi. przez który przechodzi pokarm w drodze do jelita grubego. tworząc żyłę wrotną. najpierw zostają wykorzystane i przetworzone w wątrobie. Każdy kosmek posiada w środku kanał limfatyczny zwany też naczyniem mleczowym.114/UKŁAD TRAWIENNY Jelito czcze i kręte jest przyczepione do tylnej ściany brzucha przez wachiarzowaty twór zwany krezką. która lepiej lub gorzej jest jednak przymocowana do tylnej ściany brzucha. musi być v. wynosi prawie 20 centymetrów. Podobnie jak substancje odżywcze do krwi. Pęcherz moczowy Odbytnica Wnętrze jelita czczego tworzy szereg okrężnych fałd. Ma około 3. tak tłuszcze zostają wchłonięte przez naczynie limfatyczne biegnące w kosmku. przy czym żyły zbierające krew nie prowadzą wprost do serca. jelito czcze i kręte są podtrzymywane przez elastyczną błonę zwaną krezką. w którym następuje wchłonięcie z pokarmu substancji odżywczych potrzebnych organizmowi. Koniec podtrzymujący jelita ma natomiast około 5. Tętnice i żyły prowadzące krew do i ze ścian jelita biegną w krezce. Wnętrze składa się z dwóch warstw mięśni odpowiedzialnych za przesuwanie trawionego pokarmu wzdłuż jelita. Szerokość krezki. Funkcja jelita czczego Jelito czcze jest miejscem. których powierzchnia oglądana pod mikroskopem okazuje się być złożona z delikatnych. Dlatego też ta część przewodu pokarmowego jest bardzo dobrze zaopatrzona w krew. dostarczaną przez liczne żyły i tętnice.dolna część jelita cienkiego . co pozostaje. Ma on około 15 centymetrów długości i jest przytwierdzony do tylnej ściany jamy brzusznej. mierzona od jej podstawy aż do jelit. jest głównie woda i resztki pokarmowe. Szczególny rodzaj bogatej w tłuszcze limfy. Wchłanianie Jako że funkcją jelita czczegc jest przenoszenie substancji odżywcz} h z pożywienia do krwi. Proces wchłaniania zostaje zakończony w jelicie krętym. dzięki której w kontakt z pokarmem wchodzi możliwie największa powierzchnia i wchłanianie jest niesłychanie wydajne. Powierzchnia wchłaniania jest jeszcze większa. Każdy taki kosmek mierzy około 1 milimetra.5 metrów długości łączy jelito czcze i dwunastnicę z jelitem grubym i stanowi prawie połowę długości całego jelita cienkiego. . warstwy śluzówki i warstwy komórek wyściełającej światło jelita. jest nazywany mleczem. Jelito kręte Jelito kręte . Ten wachlarzopodobny twór składa się z dwu warstw otrzewnej.5 metra długości. palczastych wypustek zwanych kosmkami. gdyż powierzchnia komórek pokrywających kosmki jest uformowana w strukturę zwaną „brzeżkiem szczoteczkowym''. Oznacza to. To właśnie w jelicie czczym z pokarmu do krwi przechodzą składniki odżywcze. Lokalizacja jelit Pęcherzyk żółciowy Okrężnica Dwunastnica Jelito kręte Krezka W odróżnieniu od dwunastnicy.ystarczająco dobrze w nią zaopatrzone. Budowa jelita krętego jest podobna do budowy dwu pozostałych części jelita cienkiego. która biegnie do wątroby.jest ostatnim etapem. Pozwala to obu częściom jelita cienkiego na wykonywanie w miarę swobodnych ruchów w jamie brzusznej. Do wypełniania tej funkcji jelito cienkie posiada odpowiednio wyspecjalizowaną błonę wewnętrzną. Tym.błonę wyściełającą całą jamę brzuszną. że zanim wchłonięte substancje trafią do innych części ciała. Powierzchnia zewnętrzna jest chroniona przez otrzewną . odpływającej z jelit.

umożliwiające szybkie wchłanianie substancji odżywczych do krwi w naczyniach włosowatych (poniżej. po prawej).UKŁAD TRAWIENNY/115 Położenie i budowa jelita krętego Tętnica Otrzewna Dwunastnica Naczynie limfatyczne Jelito czcze Gruczoł Okrężnica Jelito kręte Światło jelita Okrężnica Rzęski Warstwy śluzówki Komórki śródbłonka Warstwy mięśni Jelito kręte jest ostatnią częścią jelita cienkiego. palczastymi wypustkami nazywanymi kosmkami (poniżej. przez którą przechodzi pokarm. Jego warstwa wewnętrzna (śluzówka) jest pokryta małymi. Włośniczki (kapilary) Rzęski Naczynie mleczowe Krypty Lieberkuxhna . po lewej). Efektem tego jest zwiększenie powierzchni Kosmki jelita.

tak pochodzenia zwierzęcego. są trujące i hepatocyty od razu je neutralizują. co nazywamy wodobrzuszem. które gromadzą się w hepatocycie. dla wytwarzania hormonów. Gdy brakuje glukozy. Aceton . Gdy zabraknie glukozy. Wykonuje to zadanie. dlatego jego poziom we krwi musi być precyzyjnie nadzorowa-' ny i konieczne jest jego magazynowanie na okres wzmożonego zapotrzebowania (głodzenie. Wybadanie całego dolnego brzegu wątroby przeważnie nie jest możliwe. które następnie przenoszone z krwią do wątroby ulegają tam przebudowie do ciał ketonowych. które znikną z krwi po obfitym śniadaniu. przy czym prawy jest zawsze większy i zajmuje zwykle całą górną część prawej strony jamy brzusznej. Niektóre z nich. by mogło być łatwo zużyte.pochodzą produkty uboczne. Odpady z krwi i przetworzonych tłuszczów trafiają do żółci. Często w takich sytuacjach stosuje się dożylne podawanie roztworu glukozy. Występują w pokarmach skrobiowych i cukrowych. wysuwa się spod prawego łuku żebrowego i może być wyczuwany przy uciskaniu brzucha. wytwarzania białek.takich jak alkohol i oczywiście lekarstw. chemicznych informatorów naszego ciała oraz enzymów. Tłuszcz poza tym jest także magazynem energii. jako że wysoki poziom ketonów we krwi zmniejsza tempo akcji porodowej. w tym też odpowiedzialnych za krzepliwość krwi. Drugim jest substancja podobna do glukozy .glikogen. a potrzebujemy ich do wytwarzania energii.rozbijane są białka i węglowodany. Kobiety w czasie porodu często ulegają takiemu zakwaszeniu. zbudowaną z trzech pierwiastków . serce.do tego procesu niezbędny jest tlen. Nasze mięśnie podczas pracy spalają cukier lub cukropodobne związki . Spożywamy białka w różnych postaciach. jak i roślinnego. nagły wysiłek). przekształcając węglowodany w dwa rodzaje związków blisko spokrewnionych z czystym cukrem. np. a więc przenoszącej wszystkie odżywcze substancje wchłonięte z pożywienia. będący swoistym magazynem energii. Tylko w przypadku uszkodzenia komórek wątrobowych nie następuje odnowa. To samo dotyczy rzeczywistych trucizn. tak zwany układ wrotny. bakterie. zsyntetyzowania nowych białek przez enzymy wątrobowe i przekazania ich z powrotem do krwi. Wątroba posiada niezwykłą zdolność regeneracji . tlenu i wodoru. sprowadza się do pobrania przez hepatocyty surowych białek z krwi przynoszonej przez żyły układu wrotnego. Funkcją wątroby jest zorganizowanie paliwa w taki sposób. skąd pobierają je niektóre narządy (mięśnie. Wątroba jest największym narządem organizmu . Lewy jest mniejszy i sięga zwykle środka tej okolicy po stronie lewej. podczas stosowania diety . zwykle warstwę podskórną.8 kilograma. W zdrowiu i chorobie Ketony pojawiają się we krwi dopiero kilka godzin po posiłku. tkanka tłuszczowa jest rozkładana do kwasów tłuszczowych. a przeciwnie . Są wyspecjalizowane w posługiwaniu się podstawowymi dla naszego organizmu substancjami .z samej krwi. Przekształcenia tłuszczów Tłuszcze są także niezbędne dla naszego organizmu.3 a 1. gromadzenie się w jamie brzusznej płynu. która działa jako izolator i amortyzuje urazy. musi albo być opornym w stosunku do enzymów wątrobowych.w wyniku choroby . nie jest trudne.białkami. Podobnie. które spełniają funkcję „odkurzacza" krwi. jakie spożywamy . jest wytwarzany równocześnie z ciałami ketonowymi. Z wszystkich wymienionych powyżej źródeł .podstawowych elementów budulcowych żywej materii: węgla. Później są uwalniane do krwiobiegu. Wyobrażenie sobie skutków niewydolności wątroby. Narząd ten staje na drodze każdej kropli krwi opuszczającej jelita.Wątroba Wątroba spełnia dwie ważne funkcje: wytwarza nowe związki oraz unieszkodliwia trucizny i odpadki. Spadek poziomu cukru we krwi prowadzi do uszkodzenia mózgu. mózg) i zużywają dla potrzeb energetycznych. Rezerwy białkowe (głównie w mięśniach) nie są zbyt duże i dlatego wiele tkanek przestawia się na korzystanie z alternatywnego źródła energii. Podczas stosowania diety odchudzającej albo ostrzejszych form głodzenia można zaobserwować silniej wyrażoną kwasicę ketonową. jak np. tłuszczów i w mniejszym stopniu węglowodanów .po operacyjnym usunięciu jednego płata zostaje on zastąpiony przez nową tkankę w ciągu paru tygodni.np. Wyróżnić można trzy rodzaje ketonów: dwa typy ciał ketonowych (kwas acetooctowy i kwas betahydroksymasłowy) oraz aceton. albo też całkowicie omijać wątrobę. Załamanie produkcji białek. . który powstaje podczas rozpadu białek. co hamuje tworzenie ketonów. Upraszczając. jesteśmy zwykle trochę zakwaszeni ketonami: małe ich ilości są obecne we krwi i moczu. Jest schowana pod przeponą i chroniona przez dolne żebra przed uszkodzeniem. powoduje u pacjenta skłonność do krwawień oraz pojawianie się innych komplikacji. nadmiar zostaje szybko usunięty i zmagazynowany. Jeśli lek ma mieć długie działanie. Pierwszy to energia „instant". czyli glukoza. W naukach medycznych twórcze komórki wątroby są nazywane hepatocytami.waży między 1. Przekształcane są przez wątrobę do formy. a także nadmiar krwinek czerwonych (nasze ciało „normalnie" wytwarza ich zbyt dużo) i od razu przekazują je do przeróbki hepatocytom. najpierw je rozbijając.następuje jej powiększenie. tak jak amoniak. gdy najpierw przejdzie przez system żył w wątrobie. Innymi słowy krew z jelit dopiero wtedy może trafić z powrotem do serca i płuc. Kiedy spożycie glukozy jest niskie .produkt rozpadu tłuszczów. Usuwanie odpadków Żyły wątroby są wyściełane warstwą komórek (od ich odkrywcy nazywanych komórkami Kupffera). . gdzie tworzą się ciała ketonowe. wydalając do krwi nieszkodliwy mocznik. jakim jest spalanie produktów rozpadu tłuszczów nazywanych ketonami. w tkance tłuszczowej wytwarzane są ketony. Ketony Niezbędny dla organizmu jest stały dopływ glukozy do krwi w celu realizacji wszystkich funkcji życiowych oraz dostarczania tkankom energii. Wytwarzanie białek Białka są niezbędne dla odnowy i tworzenia komórek w całym organizmie. czyli synteza białek. w przypadku zbyt dużej ilości cukru we krwi. Wyróżnia się dwie jej części zwane płatami: lewym i prawym. Niedobór cukru szybko prowadzi do uszkodzenia mózgu. nie spełnia jednak żadnej użytecznej funkcji. Większość energii zużytej podczas porannej gimnastyki będzie pochodzić ze spalonych przez mięśnie ciał ketonowych. w której mogą zostać wbudowane lub mogą odnowić istniejącą tkankę tłuszczową. Ciała ketonowe zaś są natychmiast wykorzystywane jako źródła energii.dochodzi do ostrej niewydolności funkcjonowania narządu. Produkty uboczne tego procesu nie zostają przekazane do krwi. za podtrzymywanie procesów życiowych odpowiadają komórki działające na poziomie mikroskopowym. Gdy budzimy się rano. które następnie są przenoszone do wątroby. i z tych „surowych" białek wątroba musi stworzyć białka odpowiednie dla naszego organizmu. Funkcje Podobnie jak w każdym narządzie. Wytwarzanie węglowodanów Węglowodany są dużą grupą związków chemicznych. Wyławiają różne zanieczyszczenia. ujemnie wpływając na zdolność macicy do efektywnych skurczów. a następnie przebudowując. ale jeśli . gdy zna się wielość jej funkcji. tłuszczami i węglowodanami. proces ten.

Substancje przetworzone są także wylewane do zatoki i transportowane przez żyły śródzrazikowe..— — — * wego Substancje odżywcze i odpadki przenikają z zatoki Hepatocyty uwalniają zsyntetyzowane substancje . Zrazik wątrobowy Od tętnicy wątrobowej i żyły wrotnej I Odpadki z hepatocytow wydalane kanalikami żółciowymi Do żyły wątrobowej Żyła środkowa biegnąca do żyły wątrobowej Dopę.paliwo" komórek . Hepatocyt : Żyła wrotna — Kanaliki żółciowe Żyła miedzyzrazikowa Zrazik wątrobowy Żyła miedzyzrazikowa prowadząca do żyły środkowej Gałąź tętnicy wątrobowej .Przerobiona" krew gromadzi się w żyłach wątrobowych i powraca do serca. Odgałęzienia tętnicy wątrobowej i żyły wrotnej dostarczają utlenowana krew i substancje odżywcze do zatok wewnątrz zrazika. a odpadki są zbierane przez przewody żółciowe. Odpadki są zbierane przez przewody żółciowe.:.Przewód żółciowy Gałąź żyły wrotnej Płaty wątroby dzielą się na zraziki. które są zbiornikiem omywającym rzędy komórek wątrobowych (hepatocytow). Tętnica wątrobowa _ Pęcherzyk żółciowy Przewód żółciowy wspólny Gałąź tętnicy wątrobowej — Gałąź żyty wrotnej Zatoka .. które są otoczone przez żyły i tętnice. cherzyka I żóldo.przez tętnicę wątrobową właściwą. a utlenowana krew . .UKŁAD TRAWIENNY /117 Jak pracuje wątroba Przepona Substancje odżywcze są dostarczane do wątroby poprzez żyłę wrotną.

a działa w jelitach. Mimo że 95 procent składu stanowi woda. Następnie łączą się one w przewodziki międzyzrazikowe zbierające żółć z czynnościowych elementów wątroby . Żółć nie przez ścianę jelita. która opuszcza wątrobę przewodem wątrobowym wspólnym. częściowo strawionej treści żołądkowej.zwieracz Oddiego . w tym i dwuwęglany.leżącej tuż pod wątrobą przechowalni. Funkcje żółci Zawarte w żółci sole mineralne. która szybko przechodzi w żółto-brązową bilirubinę. wytwarza ona hormon . spływa do pęcherzyka żółciowego . gdzie pozostaje aż do chwili. Nie są niszczone po użyciu. Gdy ma to miejsce. magazynowana w pęcherzyku żółciowym. gdy ma szansę odegrać rolę w procesie rozkładu tłuszczów. które z chemicznego punktu widzenia są solami sodowymi kwasów glikocholowego i taurocholowego. gorzkim płynem barwy żółtej lub zielonkawej.w 80-90 procentach są przenoszone z powrotem wraz z krwią do wątroby. Każdego dnia powstaje około 1 litra żółci. D.hemoglobina . Jeśli żółć nie jest natychmiast potrzebna do trawienia. pomagają w neutralizacji kwaśnej. jest niezbędna do trawienia tłuszczów. Jako że zawiera resztki po zużytych i starych krwinkach czerwonych. Uwalniana z niego do jelita cienkiego w odpowiedzi na pojawienie się pokarmu. Codziennie w wątrobie powstaje około litra żółci. staje się też częścią układu wydalniczego.szczególnie ten zawierający tłuszcze . Sole żółciowe. E i K. gdzie pobudzają wydzielanie żółci i jeszcze raz są wykorzystywane. czerwony barwnik krwi . wytwarzanym w wątrobie i magazynowanym w pęcherzyku żółciowym. Wypływając z komórek. Wytwarzana jest w wątrobie.jest chemicznie rozbijana i tworzy się zielona biliwerdyna. Poza funkcją detergentów solom żółciowym jest także przypisywana rola przenośników w dalszych częściach jelita. to jednak zawiera ona w sobie szeroki wachlarz związków chemicznych. które nadają jej tak charakterystyczną barwę.pojawi się w dwunastnicy (pierwszej części jelita cienkiego). Hormon wędruje z krwią do pęcherzyka żółciowego i. Gdy pokarm .zrazików. rozbijają tłuszcze. Nasz organizm jest bardzo konserwatywny w metodach wykorzystywania soli żółciowych. Podczas trawienia sole żółciowe dwukrotnie wracają do wątroby z krwią przynoszoną przez żyłę wrotną. Z tych kanałów żółć spływa do zbiorczych przewodów nazywanych przewodami wątrobowymi.118 / UKŁAD TRAWIENNY Żółć jest gęstym.przechodzi do światła jelita cienkiego. Transport żółci Okrężnica .cholecystokinę. Transportują także witaminy: A. cholesterol oraz barwniki żółciowe. co umożliwiałoby tłuszczom przechod-zeBez żółci nasz organizm nie mógłby trawić tłuszczów. Zabarwienie Zabarwienie żółci wynika z obecności w niej barwnika zwanego bilirubiną. wyciska żółć. Jedną z wielu funkcji wątroby jest rozbijanie starych i zniszczonych krwinek czerwonych. gromadzi się w maleńkich kanalikach zlokalizowanych pomiędzy grupami komórek i nazywanych kanalikami żółciowymi. która następnie spływa w dół kanału zwanego przewodem żółciowym wspólnym i przez mały otwór . wliczając w to sole żółciowe. sole mineralne. Wytwarzana jest nieprzerwanie w małych ilościach przez każdą komórkę wątroby. wywołując silne skurcze jego ścian. ułatwiając pracę enzymom trawiennym. wręcz przeciwnie .

zwykle niewielkie. które przekształcają ją w urobilinogen. są utworzone przede wszystkim z cholesterolu. powstające już we wnętrzu pęcherzyka żółciowego. W świetle jelit bilirubina podlega działaniu kolonizujących nasz przewód pokarmowy bakterii. Położenie pęcherzyka żółciowego Przewody wątrobowe Naczynia krwionośne Przewód wątrobowy wspólny Przewód pęcherzykowy Kamienie żółciowe Fałdy błony śluzowej Nawet podczas normalnego wytwarzania żółci w wątrobie mogą się pojawić nieprawidłowości w funkcjonowaniu pęcherzyka żółciowego. . a także wzmaga aktywność jelit. przez krew transportowany do nerek i uwalniany z moczem. stolec zatem ma kolor bladoszary. Najczęściej są to twory pojedyncze. jak nazwa wskazuje. układając się ciasno w pęcherzyku żółciowym. Są to twarde grudki zbudowane głównie z cholesterolu (złożonego związku chemicznego). nie przetworzona część biliwerdyny nadaje żółci charakterystyczny zielonkawy odcień. Wytwarzane w seriach. Pojawiają się zazwyczaj w przebiegu schorzeń zaburzających skład krwi. przylegają do siebie ściankami.UKŁAD TRAWIENNY /119 Pozostała. Najczęstsze są problemy związane z tworzeniem się kamieni żółciowych. którego sole działają tak jak detergenty. Kamienie barwnikowe. Oprócz tego zabarwia oraz częściowo odpowiada za zapach stolca. zawierające zielony barwnik żółciowy oraz związek powstający w organizmie podczas rozbijania tłuszczów. czyli cholesterol. które jednak mogą osiągać nawet do 1. Po lewej: Żółć jest zielonkawym płynem. Pęcherzyk żółciowy może pomieścić około pół litra żółci. Najpospolitsze są kamienie mieszane. powodując czasami całkowite zamknięcie Pęcherzyk żółciowy żółciowy wspólny Przewód trzustkowy światła przewodu pęcherzykowego lub nawet żółciowego wspólnego. Kiedy dochodzi do jakiegokolwiek zaburzenia w obrębie wątroby lub przewodów wątrobowych. składają się z połączonych z sobą cząstek zielonego barwnika żółci. W takim przypadku za mało żółci spływa do jelit. Wyróżnia się trzy odmiany kamieni żółciowych.25 centymetra średnicy. podobnie jak czynią to detergenty. liczących nawet do dwunastu sztuk. Żółć może rozbić albo zemulgować tłuszcze. poziom bilirubiny we krwi podnosi się. Obecność barwników żółciowych wpływa na kolor moczu. ale bardzo liczne. Kamienie cholesterolowe. Podczas trawienia rozbijają globulki tłuszczu. Opróżnia się do światła jelita przez otwór w ścianie dwunastnicy pod wpływem zawartych w niej pokarmów tłuszczowych. co manifestuje się żółtym zabarwieniem skóry oraz białkówek oczu.

którym mocz przechodzi z pęcherza moczowego do ujścia cewki moczowej.przewodu. które nie usunięte mogłyby doprowadzić do zatrucia. . które składają się z organów i gruczołów służących do wydalania substancji resztkowych. Składa się z nerek. a także jelito grube.Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Organizm posiada kilka sposobów wydalania produktów przemiany materii. Proces ten dokonuje się poprzez różne układy wydalnicze. pęcherza moczowego i cewki moczowej . pęcherzyk żółciowy i gruczoły potowe w skórze. Kłębuszek nerkowy Po prawej: Układ moczowy jest jednym z głównych układów wydalania. Są to: układ moczowy z jego głównymi częściami składowymi pęcherzem moczowym i nerkami. moczowodów.

jak i w nocy. soli oraz innych cennych substancji jest z powrotem wchłonięta przez krew. nerki. przy rozkładzie którego w substancjach resztkowych zawsze pojawia się azot. Za usunięcie z krwi zużytych substancji zawierających azot są odpowiedzialne nerki. włączając płuca. Filtrowany płyn przechodzi przez długie cewki nerek. ma za zadanie do tego nie dopuścić. Nerki otrzymują około 1 litra krwi w każdej Układ moczowy minucie. jeśli organizm nie chce spowodować samozatrucia. które muszą zostać usunięte. tak że składnik wodny krwi (osocze) wchodzi do cewek. w rezultacie czego większość wody. wówczas krew stałaby się bardzo kwaśna. Ich zadaniem jest również regulowanie ilości wody. Część wody. Zjawisko to jest nazwane niewydolnością oddechową i może być ostatnim stadium w przewlekłym zapaleniu oskrzeli. Gdyby większa niż normalnie ilość dwutlenku węgla rozpuściła się we krwi. Działania nerek są kompleksowe. ale ilość ta może się zmieniać. zarówno w dzień. wątrobę i jelito grube. gdzie następuje jej rozdział. za pomocą którego ciało pozbywa się ubocznych produktów przemiany materii. mocznika i innych zużytych produktów jest przekazywana w formie moczu wzdłuż dwóch kanałów do pęcherza moczowego. Dziwnym może wydawać się myślenie o płucach jako narządzie wydalania. Większość komórek naszego organizmu używa w reakcjach chemicznych białka. podczas gdy większość pozostałych składników zostaje we krwi. Różne części organizmu nieustannie wytwarzają własne substancje resztkowe. W ciągu doby mogą wytworzyć około 2 litrów. która wydostaje się z organizmu. Krew ostatecznie dociera do filtra na końcu jednej z cewek (których jest 2 miliony w każdej nerce). i utrzymywanie odpowiedniej równowagi soli w ustroju.UKŁADY WYDALNICZE /121 Mężczyzna Kobieta Nerka Moczowód Macica Spojenie tonowe Prącie Pochwa Wydalanie Wydalanie jest procesem. ale dwutlenek węgla jest najważniejszym produktem przemiany materii wydalanym z organizmu. Sytuacja ta sparaliżowałaby wiele procesów chemicznych zachodzących w organizmie i mogłaby doprowadzić do śmierci. Delikatna . Nerki nieustannie produkują mocz. Wiele organów.

aż staje się płynną papką. że żółć zawiera substancje. Jednak jeśli ktoś nie pociłby się wcale przez cały dzień. Jest to długi.Pęcherzyk żółciowy I Pęcherz moczowy Cewka moczowa Jelito grube poprzez odbyt wydala kał . i pewne ilości wody poprzez tchawicę. jest ona później poprzez żółć wydalona w kale. pochodzącą z rozkładu hemoglobiny w śledzionie. który wydalają do dwunastnicy. Ptuco Wątroba Skóra wydala wodę i sól. . Jak organizm oczyszcza się z pozostałości przemiany materii Skóra Tchawica Oto metody oraz układy. W końcu przemieszcza się do okrężnicy.po usunięciu z niego składników odżywczych. Tak więc działanie żółci nie tylko eliminuje w pożyteczny sposób zbędne produkty z wątroby. Spornym jest. Gruczoły potowe W gorące dni organizm traci dużo soli i wody w postaci potu. Wątroba i pęcherzyk żółciowy wydalają bilirubinę. szeroki kanał. które rozkładają duże kulki tłuszczu na mniejsze drobiny. Nerki poprzez pęcherz i cewkę moczową wydalają mocznik. który jest uwalniany do krwi przez tylny płat przysadki mózgowej. krtań. czyli masy kałowej. Dlatego też z całą pewnością można powiedzieć. których jedyną funkcją jest regulowanie temperatury ciała. Płuca wydalają dwutlenek węgla. W przypadku odwodnienia organizmu polecenie wchłonięcia większej ilości wody pochodzi od hormonu ADH (hormon antydiuretyczny). dolnym rogu jamy brzusznej. ale również odgrywa ważną rolę w trawieniu pokarmu (patrz strona 118). filtrowanego płynu. czyli odbytu.pozostałość jedzenia . pochodzące z pożywienia. zależy od tego. oddziaływuje na nefron i sprawia. który zaczyna się w prawym.122/UKŁADY WYDALNICZE kontrola równowagi poziomu wody zawartej w organizmie dokonuje się dzięki kanalikom nefronów. Po wejściu pożywienia do żołądka jest ono rozkładane przez kwasy. stopniowo utwardza się. pochodzący z wykorzystania przez komórki białka. wówczas nadmiar soli i wody zostałby z łatwością wydalony przez nerki. czy proces ten można nazywać wydalaniem. Bardzo podobny system kontroluje równowagę poziomu soli. a mianowicie hormon zwany aldosteronem. . oraz wodę i sole mineralne. Następnie przechodzi do jelita cienkiego. następnie idzie w górę i zakręca na kształt podkowy. Pęcherzyk żółciowy Jelita co pozostało po właściwym pożywieniu. dzięki którym organizm pozbywa się zużytych substancji głównie skutków trawienia i różnych procesów metabolicznych koniecznych dla utrzymania życia. Całkowita objętość wydalanego moczu pozostaje na prawie tym samym poziomie. Żółć jest składowana w pęcherzyku żółciowym. ale jelito z pewnością posiada prawdziwe wydaliny. które mogą pochłaniać mniejszą lub większą ilość przepływającego przez nie. Dzieje się tak dlatego. Pot jest wytwarzany przez znajdujące się w skórze gruczoły potowe. które zawierają produkty metabolizmu komórkowego w postaci żółci. gdzie ma miejsce prawdziwy proces trawienia i wchłaniania wszystkich potrzebnych składników odżywczych. Większość składników kału to po prostu resztki jedzenia po usunięciu z nich składników odżywczych. wydzielany przez usytuowane tuż nad nerkami nadnercza. ponieważ zawarta w nim woda przechodzi do krwi przez ściankę jelita. ale może on być rozpuszczony w mniejszej lub większej ilości wody i stąd posiadać odpowiednio mniejsze lub większe stężenie. ponieważ organizm pozbywa się ciepła wraz z parowaniem potu ze skóry. że stają się łatwiejsze do wchłonięcia proces ten nazywa się emulsyfikacją. pochodzący ze spalania glukozy jako paliwa. ile wody zostało wchłonięte. czyli inaczej jelita grubego. zanim dojdzie do swego końca. gdy spożyjemy pokarm zawierający tłuszcze. poprzez pory gruczołów potowych. że pot nie spełnia niezbędnych funkcji w oczyszczaniu ciała z produktów ubocznych. Końcowa postać niepotrzebnych produktów. Podczas przejścia przez jelito grube to. co sprawia. gardło i jamę nosową. że wchłania on dawkę soli zgodną z potrzebami organizmu.

dochodząc do miednicy. Zadaniem okrężnicy jest przesuwanie masy kałowej do odbytnicy. do 40. drugi zakręt. oraz przewlekłe albo wrzodziejące zapalenie okrężnicy . Jelito ślepe oraz wyrostek robaczkowy.' Kość krzyżowa Wyrostok iobacz<ovvv Powyżej i na lewo: Okrężnica i odbytnica. Przewlekłe zapalenie okrężnicy częściej występuje u ludzi od 20. Część okrężnicy. Dopływy żyły wrotnej przekazują krew z jelit do wątroby.3 metra. jelito ślepe. tuż pod wątrobą okrężnica skręca w lewo. oraz pochłanianie soli i wody dostarczonych z jelita cienkiego. który od niego odchodzi. Okrężnica wstępują- UKŁADY WYDALNICZE /123 Okrężnica poprzeczna 0<ri. Dalsza część jelita grubego to okrężnica wstępująca. ale może pojawić się u osób w każdym wieku. Około 2 do 3 centymetrów od niższego końca znajduje się złączenie w kształcie litery T. ca i 2/3 poprzecznej. co odbywa się za pomocą ruchów robaczkowych. gdyż może wywołać poważne komplikacje i wymaga długiego leczenia. . Obydwa naczynia krwionośne są gałęziami aorty. górnej części jamy brzusznej. Okrężnica przesuwa pozostałości przemiany materii w kierunku odbytu przez odbytnicę. Okrężnica jest zdecydowanie największą częścią jelita grubego. które jest często skutkiem infekcji lub alergii i trwa tylko krótką chwilę. stąd też część biegnącą w dół organizmu określa się jako okrężnicę zstępującą. Pierwszy zakręt okrężnicy po prawej stronie jest nazwany zgięciem wątrobowym. która przecina organizm. jest nazwana poprzecznicą. są zamkniętymi drogami nie posiadającymi żadnej znanej funkcji w organizmie. Okrężnica zstępująca Kręgosłup "Hrerz biodrow. Zapalenie okrężnicy Zapalenie okrężnicy jest zapaleniem błony śluzowej okrężnicy. o długości 1. W prawej.Jelito grube Naukowcy dzielą jelito grube na cztery części: wyrostek robaczkowy.o wiele bardziej niebezpieczne. roku życia. Następnie przechodzi w poprzek organizmu pod żołądkiem i biegnie w dół po lewej stronie ciała.j Wstępują: . Biegnie prosto wzdłuż prawej strony jamy brzusznej. gdzie jej przedłużeniem jest odbytnica. wtedy gdy skręca w dół zgięciem śledzionowym. Istnieją dwa rodzaje tego schorzenia: ostre zapalenie okrężnicy.viin. W tej części układu wydalniczego często wywiązują się stany zapalne prowadzące do wrzodziejącego zapalenia okrężnicy (ilustracja po lewej). razem z jelitem cienkim są zaopatrywane w krew z tętnicy krezkowej górnej. okrężnicę i odbytnicę. Woda pochodząca z płynnych resztek procesu trawienia jest wchłaniana przez krew. gdzie jelito kręte (ostatnia część jelita cienkiego) uchodzi do jelita grubego. Od zgięcia śledzionowego krew przechodzi tętnicą krezkową dolną do pozostałej części jelita.

Barwniki żółci pomagają również w wyjaławianiu i odwadnianiu kału. który łączy odbytnicę. Odbyt jest tylko wąskim otworem otoczonym przez pierścień mięśnia. Głównym zadaniem odbytu jest wstrzymywanie kału. tak jak reszta jelita. najniższą część jelita grubego. Masa kałowa składa się zwykle z 75 procent wody i 25 procent substancji stałych. tak aby ułatwić jego wydostanie się na zewnątrz. 1/3 stanowią nie przetrawione tłuszcze i białka. które nie zostały strawione. Przy normalnie działającym odbycie i odbytnicy człowiek może opróżniać jelita w dogodnym dla siebie momencie. a pozostała część to błonnik albo niestrawne resztki pokarmu lub fragmenty jedzenia pochodzenia roślinnego. który wydziela typowy zapach „zgniłego jaja". Nabłonek w odbytnicy zawiera gruczoły. a który ułatwia wydostanie się stolca z organizmu. ze środowiskiem zewnętrznym. Sama odbytnica. którym wysmarowany jest prze- wód pokarmowy. Odbytnica które produkują śluz potrzebny do smarowania stolca. a nie w chwili gdy masa kałowa zakończy wędrówkę przez jelito grube. Przechodzą przez niego nie strawione resztki pokarmu wydalane w postaci stolca. . Daje to możliwość działania odbytnicy jako zbiornika kału. składa się z umięśnionego przewodu wyłożonego nabłonkiem błony śluzowej. Kolor kału jest określany przez barwniki żółci (produkty rozpadu chemicznego czerwonych krwinek) zwane sterkobiliną i bilirubiną.124 / UKŁADY WYDALNICZE Anatomia odbytnicy i odbytu Zwieracz wewnętrzny odbytu Splot żylny odbytniczy zewnętrzny Wiele problemów nastręcza laikom odróżnienie odbytnicy od odbytu. podczas gdy odbytnica funkcjonuje jako jego zbiornik. ale w innych sytuacjach jest zdolna do napinania się i wydłużania. Część zawartej w niej wody jest śluzem. Przykry zapach kału jest wywołany przez działanie bakterii w jelicie (które wytwarzają różnorodne związki azotowe) oraz siarkowodoru. Mięśniowa część odbytnicy kurczy się podczas oddawania kału. Z substancji stałych około 1/3 to bakterie. Odbyt Kanał odbytowy (długości około 3 cm) jest końcową częścią odbytnicy.

Inne zwierzęta w tym samym Poniżej: Wyrostek robaczkowy jest bezużyteczną częścią jelita grubego o nieznanych funkcjach. Na końcu odbytu znajdują się dwa pierścienie mięśni zwane zwieraczami . Jedynym momentem. zezwalając w ten sposób na jego wyjście. rozluźnia się. zdają się przeczyć sobie nawzajem. wraz ze spożywaniem mniejszej ilości błonnika zastępowanego mięsem. który przesyła sygnały do mięśnia zwieracza zewnętrznego. jakie posiadamy na temat wyrostka robaczkowego. Koniuszek wyrostka jest zamknięty. aby pozostawał zamknięty do czasu. stopniowo staje się coraz gęstszy.wewnętrzny i zewnętrzny. kiedy odczuwamy. zawiera dużo tkanki chłonnej służącej do tego celu. Podobnie jak migdałki i węzły limfatyczne. ale w trakcie wypróżnienia.UKŁADY WYDALNICZE /125 Kontrola jelit Kontrola jelit jest kierowana przez mózg. Występuje tylko u ludzi. Wyrostek może mieć długość do 10 centymetrów i około 1 centymetra średnicy. Z drugiej strony posiadanie wyrostka robaczkowego nie jest koniecznym warunkiem naszego zdrowia. Sygnały te nawet przez kilka godzin tłumią chęć pozbycia się kału. Zwieracz zewnętrzny jest celowo zamknięty (zdolność. którego skutkiem może być konieczność jego usunięcia. czyli usuwania kału. Zwieracz wew Zwieracz zewnęlr/n. a stałe odpady popychane w kierunku odbytnicy. w którym możemy wydalić kał. rozluźniają się. Aby ułatwić mu wyjście z odbytu. który funkcjonuje jako dodatkowy żołądek i w którym błonnik. Położenie wyrostka robaczkowego Okręznica poprzeczna Wyrostek robaczkowy w stanie zapalnym Odbytnica Okręznica esowata . Zapalenie wyrostka robaczkowego Wiadomości. drugi koniec łączy się z jelitem ślepym. które wyznaczyła mu natura. ten specjalny narząd nie był już potrzebny w procesie trawienia. Z tych powodów wyrostek robaczkowy może być opisany jako pozostałość po procesie ewolucji człowieka. jest trawiony przez bakterie. tkanka wyściełająca kanał wydziela płyn nawilżający zwany śluzem. pewnych gatunków małp i u wombatów. że jego głównym zadaniem. jest jego stan zapalny (zbliżenie w kółku). miejscu co wyrostek robaczkowy posiadają narząd. Zwieracz wewnętrzny (który jest kontrolowany przez układ autonomiczny). Z jednej strony wydaje się. że posiadamy ten fragment jelit. Można sądzić. gdy stwierdzi obecność kału. Wyrostek może zostać usunięty we wczesnym okresie życia. następuje zapalenie. która jest umiejscowiona na początku jelita grubego. równocześnie jednak w chwili. że w trakcie naszej ewolucji w ciągu wieków. umożliwiając mu przejście do odbytu. W warunkach fizjologicznych wyrostek robaczkowy niemal zupełnie się kurczy w wieku około 40 lat. co nie odbija się na funkcjonowaniu organizmu. której uczymy się w okresie niemowlęcym) aż do dogodnego momentu. gdy wyrostek robaczkowy ulega zakażeniu. kiedy zaistnieje możliwość wypróżnienia się. ponieważ płyny są wchłaniane przez organizm. odbytu Odbyt Jak dochodzi do usunięcie kału W czasie gdy kał zbliża się do końca swojej wędrówki wzdłuż jelit. Wyrostek robaczkowy Wyrostek robaczkowy jest wąskim fragmentem jelita w kształcie rurki przypominającej ogon. Zwykle te dwa zwieracze zamykają odbyt. jest obrona przed infekcją w niższej części jelit. czyli włóknista część roślin.

Nerki
Człowiek posiada dwie nerki, które leżą na tylnej ścianie jamy brzusznej. Z wnętrza każdej nerki wychodzi przewód zwany moczowodem, który biegnie wzdłuż tylnej ściany jamy brzusznej i wchodzi do pęcherza moczowego. Kanalik wychodzący z pęcherza jest nazywany cewką moczową. U kobiet jej otwór znajduje się do przodu od ujścia pochwy, a u mężczyzn na końcu prącia. Nerki zawierają tysiące maleńkich jednostek filtrujących, czyli nefronów. Każdy nefron może być podzielony na dwie ważne części: kłębuszek nerkowy oraz cewkę, w których woda i potrzebne składniki odżywcze są odciągane z krwi. Kłębuszek nerkowy składa się z kłębka małych naczyń włosowatych, które posiadają bardzo cienkie ścianki. Woda i produkty przemiany materii mogą zatem łatwo przenikać do cewki znajdującej się po drugiej stronie. System naczyń włosowatych nerek jest tak duży, że jest zdolny do przefiltrowania około 130 mililitrów krwi w każdej minucie. Otwory w ściankach naczyń włosowatych tworzą sito biologiczne i są tak małe, że drobiny powyżej pewnego rozmiaru nie mogą przez nie przenikać. Gdy nerki zostają zainfekowane, kłębuszki nerkowe znajdują się w stanie zapalnym i sito przestaje działać wybiórczo, pozwalając większym cząsteczkom przechodzić do moczu. Albumina jest jedną z najmniejszych drobin białka, która znajduje się w moczu. Dlatego też lekarze, aby sprawdzić, czy nerki funkcjonują prawidłowo, badają poziom zawartości białka w naszym moczu. Cewki przechodzą między kłębuszkami nerkowymi do układu odprowadzającego mocz, którym ostatecznie odpływa on do pęcherza moczowego. Każdy kłębuszek nerkowy jest otoczony przez torebkę Bowmana, która jest początkiem jego cewki. Właśnie tutaj prawie cała przefiltrowana woda i sól są powtórnie wchłaniane, powodując w ten sposób odpowiednie stężenie moczu. Wtórna absorbcja wody odbywa się dzięki bardzo skomplikowanemu systemowi posiadanemu przez nasz organizm, w którym hormon uwalniany do krwi przez przysadkę mózgową zmienia przepuszczalność cewki (jej zdolność do ponownego wchłaniania wody). W czasie gdy hormon znajduje się we krwi, cewka pozwala na wtórną absorbcję znacznej ilości wody. Gdy hormon jest „wyłączony", cewka staje się mniej przepuszczalna i większość wody przechodzi w skład moczu. Proces ten jest nazwany diurezą, a odpowiedzialny za niego hormon nazwano hormonem antydiuretycznym (ADH). W pewnych warunkach, takich jak moczówka prosta (diabetes insipidus, której nie należy mylić z diabetes mellitus, czyli cukrzycą), hormonu tego może brakować. Wtedy pacjent nie może utrzymać wody i traci jej znaczną ilość w moczu, a więc musi uzupełniać brak poprzez większe spożycie płynów. Inny hormon, aldosteron, wydzielany przez nadnercze umieszczone tuż nad nerkami, jest odpowiedzialny za wymianę soli sodowej na sól potasową, pomagając w ten sposób kontrolować ciśnienie krwi i równowagę poziomu soli w organizmie. Hormon przytarczyc, inny hormon wydzielany przez cztery małe gruczoły schowane za tarczycą, reguluje wchłanianie niezbędnego wapnia, z kórego są zbudowane nasze kości i zęby. Wysokie ciśnienie krwi Nerki regulują poziom soli w organizmie i wytwarzają hormon zwany reniną. Poziom reniny zależy od poziomu soli, który z kolei jest regulowany przez oddziaływanie hormonu nadnerczy - aldosteronu na cewki nerkowe. Renina uaktywnia inny hormon, angiotensynę, który ma podwójne działanie: po pierwsze zwęża tętniczki i powoduje wzrost ciśnienia krwi; po drugie sprawia, że nadnercze wydziela aldosteron, powodując w ten sposób zatrzymanie przez nerki soli i przez to dalszy wzrost ciśnienia krwi. Na lewo: Nerki wydzielają reninę, która uaktywnia angiotensynę, kiedy ciśnienie jest małe, przez co zwężają się tętnice, powodując wzrost ciśnienia. W tym samym czasie nadnercze produkuje aldosteron przyczyniający się do zatrzymanie soli, co również podnosi ciśnienie krwi i wstrzymuje wytwarzanie reniny. Po prawej: Nerka i jej części składowe. Tętnica nerkowa przenosząca krew do nerki dzieli się na tętnice łukowate i w końcu na tętniczki doprowadzające. Wszystkie kończą się w kłębuszkach nerkowych (patrz zbliżenie). Krew jest filtrowana przez ścianę kłębuszka i przechodzi do kanalika nerkowego. Podstawowe składniki krwi (białko, krwinki białe i czerwone) są zbyt duże, aby przeniknąć przez półprzepuszczalną błonę kłębuszka nerkowego, ale większość substancji (np. woda, sole i hormony) może przez nią przejść. Następny etap nazywa się selektywnym zwrotnym wchłanianiem (dalej na prawo). Surowce konieczne dla organizmu są wchłaniane przez kapilary poprzez ścianę kanalika. Gdy krew jest dokładnie przefiltrowana, opuszcza nerkę żyłą nerkową, a substancje resztkowe są wydalane w moczu.

W jaki sposób nerki kontrolują ciśnienie krwi

Nadnercze

Krew pod niskim ciśnieniem

.Wydalanie moczu o mniejszej zawartości soli

Pęcherz moczowy

Renina Angiotensyna Aldosteron

Zwężenie tętniczek i wzrost ciśnienia krwi

UKŁADY WYDALNICZE /127 Układ filtracyjny nerek

Filtrat przepływający z układu i - , krwionośnego^' kanalika nerkowego

Pożyteczne — składniki filtratu są wchlniane dokrw

Moczowód -;—

Mocz

Pęcherz
Pęcherz moczowy jest umięśnionym organem o grubych ściankach, który leży w dolnej części miednicy pomiędzy spojeniem łonowym i odbytnicą. Jest to worek o czterech ścianach w kształcie lejka przypominający piramidę wywróconą szczytem ku dołowi. Podstawą tej piramidy jest powierzchnia, na której spoczywa jelito cienkie, lub w przypadku kobiet -macica. Ściany pęcherza składają się z licznych warstw mięśni, które są w stanie rozciągać się, podczas gdy pęcherz napełnia się, a następnie kurczyć się w trakcie opróżniania. Nerki przepuszczają prawie stały strumyk moczu płynący moczowodami do pęcherza. Pęcherz nie działa jednak jak balon, którego ciśnienie w trakcie napełniania ciągle wzrasta. Włókna mięśniowe pęcherza pozwalają bowiem na znaczne jego powiększanie poprzez dostosowywanie się do ilości moczu aż do momentu, kiedy jest prawie pełny. Gdy zaczyna stawiać opór, odczuwamy konieczność oddania moczu. Dwa moczowody - przewody, poprzez które mocz przechodzi z nerek do pęcherza, wchodzą do niego niedaleko tylnych rogów górnej powierzchni. Uchodząc do pęcherza, przebijają skośnie jego ścianę, wskutek czego rozciągnięcie pęcherza zamyka ich ujścia, zapobiegając cofaniu się moczu. Mocz wydostaje się z organizmu przez cewkę moczową, która ma swój początek w najniższym punkcie pęcherza. Normal-

moczowy
nie otwór ten jest zamknięty przez zwieracz - okrężny mięsień, który kurczy się w celu zagrodzenia ujścia. W czasie oddawania moczu zwieracz rozluźnia się wraz ze skurczem mięśni ścian pęcherza. Cewka moczowa dorosłego mężczyzny osiąga przeciętnie 20 centymetrów długości i składa się z trzech części. Pierwsza lub sterczowa część ma długość około 3-4 centymetrów i przechodzi od otworu u wylotu pęcherza, przez środek gruczołu krokowego. Środkowa część cewki u mężczyzn ma długość tylko 12 milimetrów i jest często nazywana częścią błoniastą cewki moczowej. Ostatnia, najdłuższa część (około 12 centymetrów) nazwana jest częścią gąbczastą cewki moczowej. Znajduje się w obrębie prącia i otwiera się ujściem zewnętrznym na szczycie żołędzi. U kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i funkcjonuje tylko jako kanał do wydalania moczu. Ma średnicę 1 centymetra i jest otoczona przez gruczoły śluzowe. Fakt, że jest tak krótka, a jej ujście znajduje się na stosunkowo odkrytym i zanieczyszczonym obszarze, wyjaśnia, dlaczego kobiety często cierpią na zakażenie dróg moczowych. jak mocznik i kwasy, są ciągle wytwarzane przez organizm i muszą być wyeliminowane, tak aby utrzymać ich koncentrację we krwi na dopuszczalnym poziomie. Zawartość innych substancji, takich jak sól i woda, musi być również utrzymywana w ścisłych granicach. Proces ten, zwany homeostazą, jest głównym zadaniem nerek. Bez wątpienia organizm potrzebuje podatnego na zmiany, elastycznego systemu, szczególnie, że pobór płynów waha się od zera aż do 10 litrów dziennie. Skład moczu ostatecznie wydalanego zależy od tego, jakie substancje toksyczne wytwarza organizm. W rzeczywistości wszystko, co znajduje się w moczu, jest również obecne we krwi, różne jest tylko stężenie - to w moczu musi być bardzo zmienne, tak aby to we krwi utrzymywać w ścisłych granicach. Przykry zapach, często łączony z moczem, jest związany z jego rozkładaniem przez bakterie pochodzące z powietrza. Zapach świeżego moczu nie jest tak nieprzyjemny. . Cały proces jest niezmiernie delikatny i złożony, a jego końcowym efektem jest płyn, w którym substancje resztkowe i zmienna ilość innych produktów, takich jak sód, mogą być usunięte z organizmu. Codziennie około 1200 litrów krwi przepływa przez nerki i w efekcie tworzy się około 110 litrów filtratu, który prawie w całości jest ponownie wchłaniany do krwi, pozostawiając jedynie około 1 litra moczu. Przechodzi on nieprzerwanie z nerek przez moczowody do pęcherza i jest średnią ilością wydalaną w ciągu jednego dnia. Kontrola pęcherza W normalnych warunkach pęcherz moczowy dorosłego człowieka może utrzymać bez żadnego poczucia niewygody około 1/4 litra moczu, a opróżnianie (oddawanie moczu) następuje, zanim zbierze się 1/2 litra. W trakcie napełniania pęcherza napięcie mięśni ścian przesyła sygnały do rdzenia kręgowego. U małego dziecka sygnały te powodują automatyczne opróżnianie, co jest czynnością odruchową. Po nabyciu umiejętności oddawania moczu w toalecie odruch jest stopniowo eliminowany dzięki kontroli z wyższych ośrodków w mózgu. Jeśli sygnał pochodzący z pełnego pęcherza pojawi się w niewygodnej dla nas chwili, mózg wysyła bodziec nakazujący ścianom pęcherza rozluźnienie i w ten sposób pozwala na dalsze wypełnianie, zanim ponownie dotrze do niego nowy sygnał. Na lewo: Cewka moczowa u kobiet i mężczyzn narysowana w odpowiedniej skali. Zauważ odległość pęcherza moczowego od ujścia cewki moczowej na każdym rysunku: u kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i w związku z tym bardziej narażona na zakażenia.

Mocz

Zawartość płynu wewnątrzkomórkowego podlega bardzo ścisłym ograniczeniom. Pewne substancje toksyczne, takie

Męska

Przekrój cewki moczowej
Pęcherz Gruczoł krokowy

Część sterczowa cewki moczowej Wzgórek nasienny Dno miednicy Część błoniasta cewki moczowej Gruczoł Cowpera

Żeńska

Ujście gruczołu Cowpera Pęcherz Ciało jamiste

Zwieracz cewki moczowej

Otwory gruczołów śluzowych Cewka moczowa

Ciało gąbczaste

I
Pochwa | Ujście cewki moczowej

Dno miednicy

Zołądż

.'

Dlatego nie tylko muszą uzupełnić utracony płyn. Inaczej może dojść do ostrych skurczów mięśni i bólów głowy . jak i wilgotno. pot nie ma szans na wyschnięcie i warstwa potu. działając według zasady.gruczoły potowe typu ekrynowego. Metoda ta nie jest specjalnie podatna na zmiany. W zasadzie większość ciepła traconego w ciągu dnia jest uwalniana dzięki poceniu się. ale gęsta. Możliwe jest jednak dostosowanie się do warunków gorącego klimatu. że odczuwamy lepkość naskórka i jest nam gorąco. gdy jesteśmy podekscytowani. Przyczyną tego jest reakcja mlecznej substancji z bakteriami obecnymi na skórze. a skutkiem parowania potu jest zużycie pewnej ilości ciepła i energii. stąd gorączkujące osoby mocno się pocą. która pokrywa skórę. ale również sól . jak i przez niektóre hormony. podobnie jak przy zamianie gotującej się wody w parę wodną. a temperatura wnętrza ciała bardzo wzra- Przekrój gruczołu potowego sta. a nawet śmierć . . Nie są połączone z układem nerwowym. że normalna temperatura ciała wynosi 37° C. Jeśli jest zarówno gorąco. że pot zaczyna się z nas „lać".objawów znanych jako wstępna faza udaru cieplnego. Jeśli nie doprowadzi się do szybkiego spadku temperatury. oznacza to. Właśnie to pocenie umożliwia utratę ciepła. dokuczliwa woń. Wiele z tych gruczołów znajdujących się w gruboskórnych częściach. Nie trudno jednak wyobrazić sobie. i nieoczekiwane klimakteryczne napady zaczerwienienia twarzy. Utrzymywanie chłodu Zasada wydalania potu. jest bardziej nieprzyjazny dla człowieka niż gorący i suchy. jest kontrolowanych tak przez system nerwowy. że ciecz. mleczna substancja. a skutkiem ubocznym tego oddziaływania jest niemiła. aby parować. powoduje przykry zaSkóra właściwa Tworzenie korfttrak Wyściółka przewodu UKŁADY WYDALNICZE /129 • Włos Naskórek . Przed okresem dojrzewania funkcjonuje tylko jeden ich zestaw .w takich wypadkach polecane są tabletki zawierające sól. aby normalna temperatura albo temperatura wnętrza ciała była utrzymywana na mniej więcej stałym poziomie. temperatura wnętrza ciała nie zmienia się dzięki pozbyciu się ciepła przez gruczoły potowe w formie potu. gruczoły apokrynowe. znajdują się pod pachami. organizm sam przystosowuje się do tego i wydala mniej soli. pach ciała. że działają zarówno pod wpływem zmian temperatury. może nastąpić uszkodzenie mózgu. działa najlepiej w suchym powietrzu. Podnosi to temperaturę wnętrza ciała. jak i innych warunków .składa się z bogatego wachlarza substancji chemicznych znajdujących się w organizmie. może dojść do udaru cieplnego. Gdy jesteśmy tak rozgrzani. mogą utracić do 5 litrów płynu w ciągu dnia. przy którym organizm zaprzestaje wydalania potu. zwiększając kontrolę cieplną. i pracuje na najwydajniejszym stopniu fazy zwanej „nieodczuwalną". Ważne jest. w którym niemożliwe jest utrzymanie chłodu. jako własnego systemu chłodzenia ciała. gdy tylko temperatura na zewnątrz wzrasta. są o wiele bardziej skomplikowane od gruczołów typu ekry nowego. potrzebuje energii. takich jak wewnętrzna strona dłoni i podeszwy stóp. gdyż nie można zwiększyć oddychania.na szczęście jest to wyjątkowo rzadka sytuacja. chociaż istnieją pewne różnice i fluktuacje w zależności od osoby.Gruczoły potowe Tradycyjnie przyjmuje się. Jeśli temperatura na zewnątrz zbytnio wzrasta. Pod mikroskopem wyglądają jak mocno zwinięte zwoje glist. które powoduje nasze ochłodzenie. Jest to bardzo ciężki przypadek. jeśli nie jest ono regularnie myte. Drugie. do którego może znosić tę sytuację. które bardzo pocą się podczas pracy albo przebywają w gorącym środowisku. na które organizm reaguje. Osoby. że jest to dość mało wydajny sposób utraty ciepła. zanim może być zauważony i z tego powodu proces ten jest nazywany „nieodczuwalnym poceniem". Podobnie obcisłe ubrania sprawiają. Jeśli organizm nie przyzwyczai się w pełni do wysokiej temperatury otoczenia. że układ osiągnął moment krytyczny. z których najważniejsza jest sól. Oznacza to. Rodzaje gruczołów potowych Ciało jest pokryte gruczołami potowymi wytwarzającymi płyn. jaką wytwarzają. U ludzi energia ta pochodzi z powierzchni skóry.stąd spocone dłonie. które są rozmieszczone na całym ciele z wyjątkiem warg i niektórych części narządów płciowych. Niewielka ilość ciepła jest wydalana każdego dnia bezpośrednio przez płuca i poprzez skórę bez udziału gruczołów potowych. Rozwijają się i zaczynają funkcjonować w okresie dojrzewania. przestaje działać chłodzące Oto dlaczego gorący i wilgotny klimat. Przegrzanie może nastąpić przy wysokiej temperaturze ciała związanej z chorobą. a nasza skóra jest owinięta warstwą potu. Ciekły pot paruje zwykle ze skóry. tak jakbyśmy znajdowali się w lesie tropikalnym. Bakterie i wirusy wytwarzają substancje toksyczne. w pachwinach i w obwodzie piersi. Przegrzanie Pot z gruczołów potowych typu ekrynowego to nie tylko woda .71 Przewód wyprowadzający gruczołu R«łowego Przewód wyprowadzający gruczołu potowego Zaopatrzenie gruczołu potowego w krew Tkanka podskórna Powyżej: Z naczyń krwionośnych substancje resztkowe są usuwane i wydzielane poprzez komórki gruczołów potowych w postaci potu.

Napletek L Cewka moczowa . w których wytwarzany jest męski hormon płciowy .testosteron. gruczoł krokowy. Moczowód Pęcherz Pęcherzyk nasienny ROZRODCZY Kość łonowa Mięsień opuszkowo-gąbczasty Ciało gąbczaste /. ale tworzą gruczoły płciowe.Rozdział 11 Aktywność seksualna jest podstawowym popędem i tym.Zolądź prącia Jądro . pęcherzyki nasienne i różne kanaliki łączące drogi płciowe. U ludzi narządy rozrodcze i odpowiednie gruczoły zaczynają się rozwijać w okresie wzrostu. Po prawej: Męskie narządy rozrodcze to prącie. Wywołuje ją potrzeba rozmnażania konieczna dla zachowania gatunku. co łączy ludzi z wszystkimi zwierzętami. Jądra są nie tylko częścią narządów płciowych. poczęciu i ciąży. moszna. zwanym okresem dojrzewania. Precyzyjnie nastawiony mechanizm odmierzania czasu u kobiet kontroluje główne fizyczne procesy rozmnażania i jest widoczny przy menstruacji.

Męski układ rozrodczy ma za zadanie wytwarzać nasienie i wprowadzać je do ciała kobiety. pomarszczonym woreczkiem. Kiedy mężczyzna jest podniecony seksualnie. Hormony płciowe przyczyniają się do rozwoju genitaliów. takiej jak rozrost krtani u mężczyzn (który prowadzi do zmiany głosu) czy pierwszej miesiączki. Kiedy jest pobudzone seksualnie. tak że mocz wydostaje się tylko wtedy. Erekcja Większa część prącia składa się z trzech ciał odpowiedzialnych za erekcję. pogrubia i usztywnia prącie.UKŁAD ROZRODCZY /131 Cewka moczowa Gruczoły Cowpera . pęcherzyków nasiennych i dróg wydalania nasienia umieszczonych wewnątrz jamy miednicy. gdy ciśnienie wewnętrzne wzrasta. Gruczoł Cowpera . W okresie dojrzewania gruczoły płciowe zaczynają rosnąć i stają się aktywne pod wpływem hormonów gonadotropowych wytwarzanych w przysadce. Po wytrysku nasienia i po ustąpieniu podniecenia seksualnego przepływ krwi zmniejsza się do poziomu normalnego. Cewka moczowa łączy pęcherz. Dolna ilustracja pokazuje przekrój podłużny prącia. Z nich dostaje się do cewki przewodami wytryskowymi. Nasienie płynie w kierunku cewki moczowej podczas stosunku płciowego przez parę kanałów zwanych nasieniowodami. kiedy tego chcemy. Prącie jest zazwyczaj wiotkie i zwisa przed moszną. . którym prącie łączy się z podbrzuszem. Gonady u mężczyzn są reprezentowane przez jądra. przyczyniając się jednocześnie do jego podnoszenia w chwili. prącia to trzon. ujścia przewodów Pęcherzyk nasienny wytryskowych /.zewnętrzne i wewnętrzne. Jego koniuszek . nazywamy korzeniem. gdzie jest gromadzony mocz. główna długość Powyżej: Szczegółowy obraz prącia (na górze) przedstawiający wszystkie jego części. który kryje jądra.cewki moczowej . które łączą się z nią zaraz po opuszczeniu pęcherza. Przekrwienie wydłuża. Ilustracja w środku jest przekrojem poprzecznym trzonu prącia i pokazuje trzy grupy tkanek odpowiedzialnych za wzwód. Jego długość wynosi wtedy od 10 do 20 centymetrów.przez który przechodzi mocz w trakcie opróżniania pęcherza (oddawanie moczu lub mikcja). Mężczyźni Męskie narządy płciowe składają się z prącia i moszny. czyli menarche u kobiet. w którym cewka moczowa jest wyraźnie widoczna. a u kobiet przez jajniki. Hormony na zmianę stymulują wytwarzanie hormonów płciowych: testosteronu lub androgenów u mężczyzn i estrogenu lub progesteronu u kobiet. a z chwilą odpłynięcia dodatkowej krwi . Moczowód Wzgórek nasienny. lub przez który przesuwa się nasienie w czasie stosunku płciowego. oraz gruczo"•'m^Kjkcwcgo.s I I— i— Ciała jamiste Ciato gąbczaste Zołądź Zołądź Ciała jamiste Cewka moczowa Tętnica Ciało gąbczaste » . ilość krwi napływającej do tych obszarów wzrasta przy równoczesnym powstrzymywaniu przed odpływem.żołądź jest najbardziej wrażliwym miejscem. Ciasny pierścień mięśnia przy otworze łączącym pęcherz z cewką moczową utrzymuje przejście zamkniętym. Jego długość waha się od 6 do 12 centymetrów. które znajdują się na zewnątrz organizmu. . staje się sztywne i wyprostowane i przy tym zwykle lekko skierowane ku górze. a odcinek. Prącie składa sie z centralnego kanału . Obszary te są zaopatrzone w gęstą sieć naczyń krwionośnych. Wgłębienie za żołędzia to rowek zażołędny.<\ _ I Narządy rozrodcze Narządy rozrodcze kobiety i mężczyzny dzielą się na dwie części . z otworem znajdującym się na końcu prącia (ujście cewki). jak również drugorzędnej cechy płciowej.

tworząc papkę o serowatej konsystencji i nieprzyjemnej woni. która działa jako substancja nawilżająca ułatwiająca przesuwanie napletka po żołędzi. Ważne jest.132/UKŁAD ROZRODCZY Jądro i droga nasienia Mięsień dźwigacz jądra Powrózek — nasienny .u niektórych mężczyzn mastka ma tendencje do gromadzenia się. Skóra na żołędzi i napletek wytwarzają tłustą wydzielinę zwaną mastką. które opuszcza nasieniowodami tuż przed ejakulacją. które produkują męski hormon testosteron. . w jaki sposób jądra są połączone z prąciem. tak aby pozostawić odsłoniętą żołądź. Wraz z powiększaniem się prącia w trakcie wzwodu zwija się do tyłu. wystawiając ją w ten sposób na bodźce. Nasienie jest przetrzymywane w najądrzach. (powodującej wzwód) prącie wraca do swojego zwiotczałego stanu. w których wytwarzane są plemniki. Schemat w ramce pokazuje. doprowadzające do orgazmu. może ona spowodować pieczenie V. i komórek śródmiąższowych jądra. aby zmywać ją regularnie .Nasieniowód Nasieniowód Tętnica jądrowa Najądrze Jądro Najądrze Zrazi ki jądra Moszna Śródjądrze Jądro Moszna Powyżej: Jądra składają się z cewek nasiennych krętych. Napletek i żołądź Delikatna żołądź jest chroniona przez luźny płat skóry zwany napletkiem.

wędrują stopniowo w dół wewnątrz brzucha. Można również zauważyć stopniową zmianę w kształcie ciała. Wszystkie te struk- Poniżej: Przedstawione postacie męskie wyszczególniają 5 etapów fizycznego rozwoju chłopca i podkreślają wygląd i rozwój drugorzędnej cechy płciowej owłosienia łonowego. które zwykle jest wykonywane ze względów społecznych lub religijnych. Kanaliki łączą się razem. Interesujące jest prześledzenie różnic w proporcjach prącia i moszny względem siebie w okresie od dzieciństwa do dojrzałości. Jądra Normalny mężczyzna posiada dwa jądra. t \ . tak że w momencie narodzin każde z jąder zwykle znajduje się już w docelowym miejscu.UKŁAD ROZRODCZY /133 lub zakażenie napletka . które wytwarzają męski hormon płciowy testosteron.tt • • < T • " . tworząc jeden kanał zwany nasieniowodem. który przenosi nasienie w kierunku podstawy pęcherza. zwany najądrzem. czyli w mosznie. Po pierwsze są miejscem wytwarzania nasienia. Powtarzające się lub stałe zapalenie żołędzi jest czasami powodem do przeprowadzenia obrzezania. Najądrze składa się z szeregu mikroskopijnych kanalików zbierających nasienie z jąder. Kiedy jądra są uformowane. Działania jąder są dwutorowe. obniżenie wysokości głosu i typowy rozkład tłuszczu. które rozwijają się w zarodku z fałdu tkanek znajdujących się na tylnej ścianie brzucha. Po drugie jądra zawierają komórki. jak: porost włosów na twarzy i tułowiu. gdzie każdy plemnik zawiera wszystkie informacje genetyczne konkretnego mężczyzny. Z tyłu każdego z nich jest przytwierdzony organ w kształcie długiego przecinka. odpowiadający za rozwój takich cech charakterystycznych. I. Jądra mają kształt owalny.typowe objawy zapalenia żołędzi. Funkcje te są realizowane przez dwa zupełnie oddzielne zestawy komórek wewnątrz każdego z jąder.

Plemnik Plemnik jest męską komórką rozrodczą. po drugie odprowadza nowo utworzone nasienie z jądra.134/UKŁAD ROZRODCZY Jak dojrzewa plemnik Akrosom czapeczka na główce plemnika ' A Moszna Jądro Cewki nasienne kręte Cewka nasienna kręta Plemnik. co osiąga. zanim przejdą przez kanaliki do najądrza. Każdy plemnik o długości około 0. Struktury te są otoczone pierścieniem mięśnia zwanego dźwigaczem jądra. W rezultacie Powyżej: Od okresu dojrzewania mężczyzny nasienie jest stale produkowane w kanalikach nasiennych. Część środkowa (wstawka) zawiera struktury zwane mitochondriami. Powrózek nasienny służy dwóm celom: po pierwsze zaopatruje jądra w krew. Nasienie składa się z licznych substancji chemicznych i materiału genetycznego . poruszając się ruchem falującym. Jedyną funkcją ogona (witki) jest napędzanie plemnika. Jego jedynym celem jest dokonanie zapłodnienia poprzez zespolenie z komórką żeńską. Przód głowy. Plemnik przekazuje informacje genetyczne określające płeć dziecka. zawiera specjalne enzymy umożliwiające nasieniu przenikanie w głąb jaja w celu dokonania zapłodnienia. Każde jądro jest zawieszone w mosznie za pomocą powrózka nasiennego składającego się głównie z nasieniowodu. tętnicy jądrowej i splotu żylnego tworzącego żyłę jądrową.po pierwszym etapie podziału komórki Spermatogonia . dojrzały plemnik (powyżej na prawo) ma główkę. są bardzo małe. które przenoszą kopię kodu genetycznego ojca. czyli jajem. podstawowe komórki plemnikowe przechodzą przez trzy etapy podziału komórki (zobacz zbliżenie). .po drugim etapie podziału komórki Spermatocyt. wstawkę i witkę. Wytwarzanie nasienia Wytwarzanie plemników wymaga temperatury około 3°C niższej niż temperatura pozostałych części ciała. Składa się z trzech głównych części: główki.05 milimetra ma ksztal 1 kijanki. części środkowej i ogona. Normalny.chromosomów. które przechowują energię potrzebną plemnikowi w jego drodze do jaja. wytwarzając przy tym prędkość około 3-3. gdzie są przechowywanie.komórka plemnikotwórcza tury. z wyjątkiem nasieniowodu. Aby stać się plemnikiem. czyli akrosom (czapeczka na główce plemnika).5 milimetra na minutę.produkt końcowego etapu podziału komórki Spermatyda .

jak potrafi przez szyjkę do jamy macicy. tak aby zapłodnienie łatwiej przebiegało. Zauważ pozycję nasieniowodu i moczowodu. plemnik bowiem potrzebuje od 60 do 72 godzin na osiągnięcie pełnej dojrzałości. większego obszaru magazynowania . Wydzielina.drj. Jest to prosta metoda badania lekarskiego używana do sprawdzenia stanu gruczołu krokowego w przypadku występowania jakichkolwiek problemów. Gruczoł krokowy Gruczoł krokowy jest strukturą w kształcie orzecha włoskiego. . który miesza się z plemnikami.zdolność do spontanicznego poruszania się . W chwili ejakulacji sperma i płyn nasienny są wypchnięte z bańki przez przeNasieniowód Położenie gruczołu krokowego Odbytnica Pęcherzyk nasienny — ° . Chociaż dokładna funkcja tego gruczołu nie jest jasna. Ejakulacja (wytrysk nasienia) Zanim nastąpi ejakulacja. które są ulokowane za jądrami. Dolegliwość ta jest częściej spotykana u starszych mężczyzn. Jeśli ejakulacja nie ma miejsca. Właśnie w tym miejscu może mieć miejsce zapłodnienie pod warunkiem. dwóch kanałów łączących jądra z gruczołem krokowym. Tutaj sperma otrzymuje wydzielinę z pęcherzyka nasiennego .dwóch skręconych kanałów przyległych do bańki. wędruje tak szybko. wód wytryskowy do cewki moczowej serią skurczów mięśniowych. że problemy z nim związane często dotyczą funkcjonowania pęcherza moczowego.UKŁAD ROZRODCZY/135 proces ten przebiega poza organizmem w mosznie. Nowo utworzone plemniki przechodzą następnie przez te kanaliki do najądrzy. wytwarza niewielką ilość podobnej wydzieliny dającej nasieniu pełną ruchliwość. Otaczające tkanki pomagają regulować temperaturę jąder wewnątrz moszny poprzez podciąganie ich do góry w przypadku zimna bądź zwiększanie zaopatrzenia naczyń krwionośnych. co rozprasza ciepło. Gruczoł produkuje płyn. Wytwarzanie plemników w ilości od 10 do 30 miliardów miesięcznie ma miejsce w kanalikach nasiennych w jądrach. Jego miejsce w organizmie powoduje. nasienie przesuwa się wzdłuż nasieniowodów. że plemniki napotkają jajeczko. Gruczoł krokowy. tworząc część płynu nasiennego.vqfK'<:<. Najądrze może być opróżniane przez trzy albo cztery wytryski nasienia w ciągu 12 godzin. uważa się. nasienie rozpada się i jest ponownie wchłaniane. Najądrze służy jako magazyn i miejsce rozwoju. zwana płynem nasiennym. Poniżej: Rysunek pokazuje badanie odbytu. kiedy temperatura staje się zbyt wysoka. pobudza ruchliwość . do dalszego. Umiejscowiony jest pod pęcherzem i otacza cewkę moczową.plemników i pomaga im przetrwać w wydzielinie z pochwy.bańki nasieniowodu. a ponowne napełnienie zajmuje mu około 2 dni. że jednym z jego zadań jest wspomaganie utrzymania aktywności plemników. Jeśli nasienie zostało wytryśnięte w pochwie kobiety. przez który przechodzi nasienie podczas wytrysku. właściwą tylko mężczyznom. gdzie toruje sobie drogę do jajowodu. Zbliżenie wyraźniej pokazuje jego ułożenie w stosunku do pęcherza moczowego.owy Prucie J Powyżej: Widok z boku ukazujący gruczoł krokowy i jego położenie w odniesieniu do innych organów. '. j * .

Gruczoły te .zwykle wielkości groszku . Mogą jednak dosyć łatwo ulegać zakażeniom wenerycznym i innym. Łechtaczka i gruczoły Łechtaczka jest w zasadzie podobna w budowie do prącia. Zewnętrzne większe składają się z grubych fałdów skóry. które znajdują się zaraz pod łechtaczką i wydzielają płyn alkaliczny zmniejszający naturalną kwasowość sromu.136 / UKŁAD ROZRODCZY Budowa sromu wiadają na pobudzenie seksualne: wargi sromowe mniejsze posiadają tkanki jamiste zwane opuszkami przedsionka. który prowadzi ze sromu do macicy. Budowa pochwy Pochwa ma długość 7-9 centymetrów i jest otoczona przez tkankę włóknistą i mięśniową. tak aby umożliwić rodzenie dziecka. stykają się z sobą i są znacznie pofałdowane. zwanych estrogenami. Wyściółka ściany pochwy jest cieńsza u dziecka i u kobiety po menopauzie niż u kobiety w okresie zdolności do rozmnażania. które zakrywają i ochraniają pozostałe części. Pochwa odgrywa ważną rolę podczas stosunku płciowego i porodu. lecz również wyprodukować jajeczko. musi utrzymać. Jej funkcja podczas porodu jest stosunkowo bierna. Obszar między wargami mniejszymi tworzy przestrzeń nazwaną przedsionkiem pochwy. które zakrywają kość łonową albo wzgórek łonowy. odpowiednik napletka. "Wargi większe "Przedsionek • Błona dziewicza Pochwa Krocze -Odbyt Pochwa Kobiety W celu zapłodnienia układ rozrodczy kobiety musi nie tylko otrzymać nasienie. Obejmuje ono dolną (albo pochwową) część szyjki macicy. większa para znajduje się na dnie przedsionka. wydzielanych przez jajnik. Pierwsza to gruczoły Skene'go. które. Jest to głównie organ podniecenia seksualnego. jakie zachodzą w pochwie podczas stosunku płciowego. co może wymagać nacięcia i uwolnienia ropy. tak że wejście do pochwy staje się wilgotne. Ściany pochwy normalnie są zapadnięte.nie są wystające. Łączą się na szczycie i tworzą ochronny napletek nad wrażliwą łechtaczką. W niektórych przypadkach w jednym z gruczołów może utworzyć się ropień Bartholina. przedsionek jest oddzielony od pochwy błoną zwaną błoną dziewiczą. jakie wiele kobiet ma powyżej przedsionka. Strzępki skóry. Łechtaczka jest niezmiernie wrażliwa. Do wewnątrz od warg większych znajdują się wargi sromowe mniejsze. Największą częścią sromu są dwie pary warg. Sklepienie jest najgłębsze w części tylnej. a przy jej pobudzeniu gąbczaste komórki napełniają się krwią. które często ulega rozerwaniu podczas porodu. że posiada osłonę z warg sromowych mniejszych. ale wyściełaną warstwą komórek zwanych nabłonkiem płaskim. Tworzą one fałdy skóry. tam też zazwyczaj jest deponowane nasienie podczas stosunku płciowego. gdzie łączą się z kroczem. czerwone i wrażliwe na ucisk. kiedy kobieta jest podniecona seksualnie. Górne zakończenie pochwy nosi nazwę sklepienia. Zanim kobieta staje się aktywna seksualnie.łechtaczką. które wydzielają płyn w czasie. Są to gruczoły Bartholina. Zmiany te są w dużym stopniu uzależnione od grupy hormonów. kiedy pochwa tworzy dolną część kanału porodowego i jest zdolna do otwierania się. Pochwa dziecka jest oczywiście mniejsza niż dorosłej kobiety. doprowadzając do erekcji. Cewka moczowa leży na przedniej ścianie pochwy. Druga. nawet do tego stopnia. dzieląc się na fałdy. jeśli jest zapłodnione. Zapalenie gruczołów Bartholina wymaga leczenia antybiotykami. które razem noszą nazwę sromu. aby zarodek mógł się rozwijać. które pokrywają i osłaniają wrażliwe wnętrze razem z głównym narządem podniecenia seksualnego . . które często powiększają się w czasie stosunku. które ją otaczają. Właściwość ta ułatwia pochwie rozciąganie się podczas stosunku albo porodu. tworząc wędzidełko warg sromowych. Pocieranie łechtaczki w stanie wzwodu przez prącie w czasie stosunku albo innymi środkami zwykle doprowadza do orgazmu. rozmiarze i gru- Powyżej: Usytuowany przy wejściu do pochwy srom składa się głównie z zewnętrznych i wewnętrznych warg. Podczas życia kobiety pochwa przechodzi kilka zmian. Stosunkowo niedawno zaczęto rozumieć niektóre zmiany. U szczytu wargi zewnętrzne łączą się ze skórą i owłosieniem na podściółce komórek tłuszczowych. a gruczoł Bartholina uaktywnia się. Różni się ona w kształcie. Ochraniają również ujście cewki moczowej. Wzgórek łonowy — Napletek łechtaczki Łechtaczka• -Wędzidełko łechtaczk Wargi mniejsze •» . a odbytnica na górnej 1/3 jej ściany tylnej. są pozostałościami błony dziewiczej i są określane jako strzępki po błonie dziewiczej. U swego końca wargi mniejsze łączą się. Ujście pochwy leży do tyłu od ujścia cewki moczowej w przedsionku pochwy. i małe. Zewnętrzne żeńskie narządy płciowe to łechtaczka i wargi. przez co może łatwiej przyjąć prącie. Pomiędzy sromem a odbytem znajduje się okolica zwana kroczem. Stają się cieńsze u podstawy. stając się obrzmiałe. bości. łączące pasmo zwane wędzidełkiem. Istnieją dwie pary gruczołów związanych ze sromem. często określany jako wzgórek Wenery. Inne części sromu również odpo- Pochwa jest kanałem.

masturbacja albo wkładanie tamponu może również spowodować jej rozerwanie. a ilość wydzieliny z pochwy wzrasta. Następnie macica mocno się zwęża. Sprawia to. który kontaktuje się z obszarem rozrodczym genitaliów. W tym samym czasie duże włókna mięśni są powstrzymywane przed skurczami. umożliwiając wzrost płodu.5 centymetra i ma cienki kanał biegnący wzdłuż niej. Rzadko odnotowuje się sytuację. W czasie orgazmu mięśnie miednicy. szyjka jest wyczuwalna jako mały dołeczek. a jej ilość wzrasta podczas owulacji i podniecenia seksualnego. U kobiety. może wniknąć przez szczelinę w błonie dziewiczej i przejść dalej w górę pochwy. ale często leczenie trwa wiele miesięcy. a po poro- Macica dzie zmienia swój kształt na szczelinę z otworem w kształcie krzyża. na przykład w wyniku intensywnego pettingu. Błona dziewcza nie ma żadnych znanych funkcji fizjologicznych. szczególnie wargi mniejsze i dolna część pochwy. mięśnie otaczające pochwę przechodzą w stan skurczu. W czasie ciąży macica powiększa się. Macica zmienia swoją rolę. w których może być wiarygodnym dowodem niewinności. Błona jest zwykle cienka i sitowata i może być łatwo uszkodzona podczas dużego wysiłku fizycznego. aby nastąpiło to wcześniej niż 36 dni po porodzie. W czasie porodu rozciąga się. aby umożliwić przejście dziecka. Po porodzie szybko powraca do poprzedniego stanu i jest gotowa do przyjęcia następnego zapłodnionego jajeczka. Mimo iż stan błony nie jest dowodem dziewictwa. który uchodzi do jamy macicy powyżej i do pochwy poniżej. ale w okresie przedpokwitaniowym i po menopauzie pochwa staje się lekko zasadowa. ale zyskała duże znaczenie w prawie wszystkich kulturach jako oznaka dziewictwa. równocześnie chroniąc go i karmiąc. biegania czy jazdy konnej. tak aby zamknąć duże naczynia krwionośne. np. umięśnionym kanałem usytuowanym pomiędzy macicą i sromem. Szyjka macicy ma kształt cylindra. nosi tę nazwę na cześć greckiego boga małżeństwa Hymena. to jednak bardzo często jest ona po raz pierwszy przerywana podczas stosunku płciowego. kiedy płód jest dojrzały. a seks bolesny. a jej dolna część wchodzi do pochwy. stają się przekrwione. zwany również błoną dziewiczą. Od okresu dojrzewania do menopauzy śluzowka macicy rozwija się każdego miesiąca. Ma to wpływać na zahamowanie rozwoju szkodliwych bakterii w pochwie. która nie rodziła dzieci. aby dostarczyć pożywienie dla zapłodnionego jaja. Błona może występować w różnych kształtach i rozmiarach i nie ma sytuacji. że pochwa jest węższa. które zaopatrywały łożysko. Pewna ilość wydzieliny z pochwy jest normalna u kobiet. W przeciwieństwie do obiegowej opinii.zjawisko zwane zanikowym zapaleniem pochwy. Czynności pochwy Podczas podniecenia seksualnego organy rozrodcze. Podczas stosunku wydzielina przecieka również przez nabłonek do światła pochwy. Budowa pochwy Jajowód Macica Jajnik— Szyjka macicy Mięśnie - Pochwa Przedsionek Srom . Jeśli kobieta jest szczególnie niecierpliwa podczas stosunku. wówczas śluzówka macicy jest wydalana podczas menstruacji i powoli odbudowywana podczas następnego cyklu miesiączkowego. W takich warunkach bakterie mogą się rozwijać i czasami przyczyniać do wywołania bólu w pochwie oraz uczucia dyskomfortu . Zaczyna wtedy kurczyć się w celu otwarcia szyjki i umożliwienia dziecku i łożysku wyjścia na zewnątrz. Macica składa się z dwóch głównych części: trzonu narządu oraz szyjki macicy i jest zdolna do przechodzenia znacznych zmian podczas okresu reprodukcyjnego kobiety.UKŁAD ROZRODCZY/137 W okresie reprodukcyjnym wydzielina pochwy jest lekko kwaśna. Zaburzenia te są nazwane pochwicą i mogą być leczone przez lekarza seksuologa. zanim kobieta w pełni może cieszyć się seksem. ujście macicy jest okrągłe i dość małe. Szyjka jest długa na około 2. Jeśli włożyć palec do pochwy. Ściany pochwy są dobrze zwilżone wydzielinami z kanału szyjki macicy i gruczołów Bartholina. Hymen. kiedy to posiadanie dziecka byłoby dla kobiety nieodpowiednie psychicznie i fizycznie. Macica zdaje się nie pełnić niemal żadnej funkcji przed okresem dojrzewania i po menopauzie. Intensywny petting. Po prawej: Pochwa jest mocnym. mimowolnie kurczą się. Plemnik. Jeśli jajeczko nie zostanie zapłodnione. włączając te okalające pochwę. Pofałdowana budowa nadaje jej zadziwiającą elastyczność potrzebną przy porodzie. nietknięta błona dziewicza nie zapobiega ciąży.

Nad każdym jajnikiem znajduje się otoczone strzępkami ujście brzuszne jajowodu. szyjka macicy wydziela zabezpieczające przeciwciała. aby umożliwić późniejszy wzrost jajeczka (w sytuacji gdy jest ono zapłodnione). tylnej i przedniej za pomocą pasm tkanki łącznej. kiedy kobieta przechodzi miesiączkę. W ten sposób macica tworzy część kanału pomiędzy jamą brzuszną i środowiskiem zewnętrznym. Macica jest normalnie podtrzymywana wewnątrz miednicy przez mięśnie. które również zarządzają postacią śluzówki macicy. rozpoczyna się nowe ludzkie życie. które są przytwierdzone do szyjki macicy. która wsuwa się do pochwy. Jajniki to dwa szaroróżowe narządy kształtu migdałowatego. W ciągu pierwszych dni po narodzeniu macica noworodka kurczy się i pozostaje w tym stanie aż do roku lub dwóch przed pierwszą miesiączką. a tył leży niedaleko odbytnicy. które przenoszą co miesiąc jajeczko uwalniane przez jeden z dwóch jajników. które otwiera się do jamy otrzewnej. Po menopauzie macica kurczy się. Podczas pierwszej połowy cyklu miesiączkowego śluzówka zwiększa swoją grubość aż do czasu. W momencie. Każdy jajnik jest utrzymywany przez mocne. Przód macicy opiera się na pęcherzu. a po blisko 2 tygodniach od urodzenia wraca do stanu sprzed porodu. a pozostała część tworzy trzon macicy. osiąga rozmiar macicy dorosłej kobiety. Znajdują się w miednicy. a od strony ściany bocznej. Istnieje specjalny mechanizm. Po pierwsze. Są one również istotną częścią układu hormonalnego organizmu. każdy o długości 3 i grubości około 1 centymetra. która kurczy się ponownie po menopauzie. zwane prostaglandyną. Jeśli nie dochodzi do zapłodnienia.jej umięśnione ściany są grube. Wąski koniec gruszki jest równoważny z szyjką macicy. który zabezpiecza rozwój zakażeń przenoszonych tą drogą do jamy brzusznej. kiedy zostaje uwolnione jajeczko. W okresie od pierwszej miesiączki do menopauzy normalne jajniki wytwarzają jedno jajeczko każdego miesiąca. wciąż nie jest całkowicie zrozumiały.138 / UKŁAD ROZRODCZY Po urodzeniu W wieku 4 lat Po menopauzie Po urodzeniu dziecka Naturalne zmiany macicy Po lewej: Płód płci żeńskiej przezywa przyspieszony wzrost macicy podczas ostatnich dwóch miesięcy przed porodem prawdopodobnie z powodu obecności dużej ilości hormonów matki. gdy jajniki zaczynają wytwarzać hormony. Następnie przestaje rosnąć. Ciąża powiększa macicę. Kiedy dziewczyna ma około 1 5 lat. wyściółka macicy jest wydalana. Jajniki są częścią układu rozrodczego kobiety i ich zadaniem jest wytwarzanie i wypuszczanie dojrzałych jajeczek. tak aby utrzymać płód i worek owodniowy. jamie organizmu ograniczonej przez kości miedniczne. W czasie ciąży ściany powiększają się w znacznym stopniu. zwane mięśniami dna miednicy. Podczas ciąży macica powiększa się. Jest on połączony z jajowodami. które są wytwarzane w tkankach macicy. w jaki substancje te oddziaływują na siebie. Sposób. po drugie. elestyczne więzadła. W okresie około 38 tygodnia zwykle dosięga otworu dolnego klatki piersiowej. Jajowód Jajnik Pęc heiz moczowy Pochwa Macica dorosłej kobiety Macica przy zaawansowanej ciąży Wszystkie zmiany w funkcjonowaniu macicy są kierowane przez hormony wydzielane przez przysadkę i jajniki oraz podobne substancje. ale do 12 tygodnia może być wyczuwalna tylko wewnątrz jamy brzusznej nad spojeniem łonowym. Różnice w rozmiarach są kontrolowane przez wydzielanie hormonów płciowych. Macica dorosłej kobiety nie będącej w ciąży jest zwykle przechylona do przodu pod kątem 90° . za to rozpoczyna wydzielanie substancji bogatych w składniki odżywcze. Pozycja macicy U dorosłej kobiety macica jest narządem o rozmiarze i kształcie zbliżonym do gruszki i znajdującym się wewnątrz miednicy. śluzówka jest złuszczana i wydalana w czasie menstruacji. Chociaż Jajniki . i leżą równolegle po bokach od macicy. kiedy jajeczko zostaje zapłodnione przez plemnik. a jama jest jedynie szczeliną. a naturalna kwasowość pochwy powstrzymuje rozwój szkodliwych bakterii.

Wówczas produkcja FSH zaczyna się od nowa i cały cykl jest powtórzony. progesteron. Komórki. który podtrzymuje ciążę. gdzie są otaczane błoną pęcherzyka. Dojrzała komórka jajowa . Owulacja Pod mikroskopem dojrzewające pęcherzyki jajnika mogą wyglądać jak małe piłeczki zawierające niewielkie skupisko komórek. Estrogen pobudza również budowę substancji białkowych oraz prowadzi do zatrzymywania płynów.UKŁAD ROZRODCZY/139 znajdują się blisko siebie. rośnie i wydziela hormon. Każdego miesiąca dojrzewa jeden pęcherzyk. Pod wpływem estrogenu wyściółka macicy pogrubia się. hormon luteinizujący (LH). Przysadka najpierw wytwarza hormon zwany folikulotropowym (FSH). przechodzą do wnętrza jajnika. W trakcie powiększania się tych pęcherzyków i po uwolnieniu jajeczek wytwarzają one na powierzchni jajnika charakterystyczne guzy. Właśnie z tych komórek znajdujących się na krawędzi jajników jest tworzone jajeczko. produkcja progesteronu zanika i wyściółka macicy jest złuszczana i wydalana w czasie comiesięcznej menstruacji.) Z kolei ciałko żółte wytwarza i wydziela własny hormon. budowa i funkcjonowanie jajników \ Jajowód Odżywiające naczynia krwionośne Ciałko białkowe (obumarłe ciałko żółte) Jajnik Macica BJ L B • B B B B B r ^^ Bf Bj Bj BJ Komórka jajowa łożyska. które mają przekształcić się w jajeczka. W centrum tego skupiska znajduje się komórka jajowa w swojej ostatecznej formie dojrzewania. Kiedy pęcherzyk i jajeczko są dojrzałe. ciałko żółte kurczy się. oglądając ich budowę wewnętrzną pod mikroskopem. która działa jako podpora dla zawierającej pęcherzyki warstwy zewnętrznej.Rozwijające się ciałko żółte Dojrzale ciałko żółte . które rozwija się z pęcherzyka po uwolnieniu jajeczka. Położenie. czyli pęcherzyku jajnikowym. Po dojrzeniu i pęknięciu pęcherzyka jajnikowego kolejny hormon przysadkowy. Jeśli jajeczko nie jest zapłodnione w ciągu dwóch tygodni. Jajniki pokrywa warstwa komórek nazwanych nabłonkiem płciowym. Jajeczko jest następnie unoszone przez strzępki jajowodu do jego ujścia brzusznego. który następnie pęka na powierzchni jednego z jajników i jest opróżniany. Środek jajnika jest wypełniony elastyczną tkanką włóknistą. Dokładny przebieg tego procesu jest nadal tajemnicą. Znacznie lepiej widoczne są pęcherzyki jajnika zawierające jajeczka w różnych stadiach dojrzewania. skupione niedaleko brzegu jajnika. Można to zaobserwować. przygotowując do przyjęcia zapłodnionego jajeczka. FSH pobudza rozwój pęcherzyków jajnikowych oraz powoduje wydzielanie hormonu . Oprócz swojej roli producenta jajeczek jajniki również działają jako gruczoły hormonalne. U dojrzałej kobiety jajniki mają guzowaty wygląd. ciałko żółte. który z krwią jest przemieszczany w stronę jajników. zaczyna działać. każde w okrągłej obudowie. nie ma bezpośredniego połączenia pomiędzy jajnikami a ujściami jajowodów. komórki na krawędzi pęcherzyka pozwalają na uwolnienie jaja. Jeśli jednak jajeczko zostało zapłodnione. Można dostrzec tysiące niedojrzałych jajeczek. wówczas ciałko żółte kontynuuje swoją pracę aż do momentu ukształtowania się Poniżej: Jajniki są pokryte warstwą komórek. (Ciałko żółte pomaga zajść w ciążę. Pracują pod kontrolą przysadki znajdującej się w podstawie mózgu.estrogenu. wywołując rozwój ciałka żółtego w pustym pęcherzyku. W przypadku zapłodnienia.

Nie zawsze rozwój musi przebiegać w takim samym tempie.hormonu płciowego. Wewnątrz organizmu wzrost i spadek poziomu estrogenu i hormonów przysadkowych rozpoczyna tworzenie wzoru wzajemnych oddziaływań. a każdy z nich posiada niedojrzałe jajeczko. rozwój owłosienia łonowego czy poszerzenie bioder. pobudzenie wzrostu owłosienia łonowego i za przebudowę wy ściółki macicy. Wzrastanie osiąga swój szczyt 2 lata przed pierwszym krwawieniem i maleje tuż przed rozpoczęciem miesiączkowania. co powoduje jej złuszczenie i wydalenie na zewnątrz wraz z krwią menstruacyjną. dziewczyna mogłaby być na trzecim etapie rozwoju piersi i tylko na pierwszym etapie rozwoju owłosienia łonowego. jego jajniki zawierają razem od 40 do 300 tysięcy pęcherzyków jajnikowych pierwotnych. pozostawiając wytworzoną wy ściółkę macicy bez potrzebnego wsparcia.Menstruacja Rozwój jajnika jest w dużej mierze zakończony do czasu. takie jak wzrost piersi. nie są jeszcze zdolne do wyprodukowania dojrzałego jajeczka. Kiedy jajniki po raz pierwszy zaczynają wytwarzać estrogen. kiedy poziom estrogenu spada.da początek ludzkiemu życiu. Pierwsze wydzielenie estrogenu zapoczątkowuje zmiany fizyczne w okresie dojrzewania. Jednak najwyżej około 500 z nich będzie w ogóle uwolnionych i prawdopodobnie nie więcej niż pół tuzina . że estrogen zaczął pobudzać uwalnianie pierwszego dojrzałego jajeczka. ale przed okresem dojrzewania nastąpi jeszcze kilka większych zmian. Około 4 lub 5 lat przed pierwszą menstruacją podwzgórze poleca przysadce wydzielać hormon wzrostu. Towarzyszy to innym zewnętrznym i wewnętrznym zmianom występującym w czasie. Około 1 roku przed pierwszą miesiącz- Pierwsza miesiączka ką dziewczęta mogą zauważyć delikatne upławy z pochwy. które będą utrzymywały cykl miesiączkowy. jak i wykształcone piersi. kiedy dziewczyna staje się dojrzała płciowo. który jest w dużym stopniu odpowiedzialny za powiększenie się biustu. •I V •* v j . Rozwój kobiety w okresie dojrzewania. W czasie kiedy żeńskie niemowlę rodzi się. kiedy płód w macicy ma 3 miesiące. Hormony przysadkowe również skłaniają komórki znajdujące się w jajniku do wydzielania estrogenu . Dziewczyna poniżej posiada zarówno rozwinięte owłosienie tonowe.to tylko jedna z faz cyklu miesiączkowego. Rozpoczęcie krwawienia miesiączkowego (menstruacji) z macicy znane jako menarche . Pierwsza menstruacja pojawia się.jeśli w ogóle tyle . Zmiany te zaczynają się przynajmniej 1 rok przed pierwszą miesiączką i są znakiem. który jest kierowany przez hormony przysadki mózgowej i jajników.

i spada po 20. gdy menstruacja i cały cykl dobiegają końca. gdy rozwija się pęcherzyk (A i B). że gruczoły wyściełające macicę wydzielają płyn. które funkcjonuje ja- ko zegar miesiączkowania. polegające na wchłanianiu tłuszczu. są otoczone przez komórki produkujące hormony. (C). gotowej do przyjęcia następnego jajeczka. Od tej pory funkcjonują jako ciałko żółte. który produkuje pęcherzyk jajnikowy jest różna w każdym okresie cyklu miesiączkowego. to jednak jajnik nie wytwarza jeszcze żadnego dojrzałego jajeczka. Są następnie wydalane razem z pewną ilością krwi. Jeśli jajeczko ulegnie zapłodnieniu przez plemnik. Jeśli jajeczko nie ulegnie zapłodnieniu. Wzrasta znowu. ciałko żółte rozpada się. ale jego poziom stopniowo wzrasta. który staje się zbyt gęsty dla nasienia. Komórki jajnika. Progesteron ma dwie główne funkcje w cyklu miesiączkowym. Cykl miesiączkowy Czas od pierwszego dnia jednej menstruacji do pierwszego dnia następnej jest znany jako cykl miesiączkowy. Około 15 dni przed wystąpieniem następnej miesiączki przysadka uwalnia dużą ilość hormonu luteinizującego. dniu. które dojrzewają podczas cyklu miesiączkowania. Małe naczynia krwionośne w tym obszarze kurczą się. Ten skomplikowany cykl działania jest kontrolowany przez część w mózgu zwaną podwzgórzem. będzie odżywiane przez wydzieliny z komórek wyściełających macicę aż do chwili. który (około 36 godzin później) pobudza uwalnianie jajeczka z jajnika. ale teraz dołączają do tego produkcję hormonu zwanego progesteronem. jest nazwane pęcherzykiem Graafa. a młodej dziewczynie osiągnięcie pełnej dojrzałości płciowej. Pozwala to na powstanie nowej wyściółki. które umożliwiają jajeczku opuszczenie jajnika i transport do macicy. a nawet rok zajmuje jajnikowi dojście do pełnego funkcjonowania. aby weszło do macicy. chyba że jajeczko zostało zapłodnione. drugą jest sprawienie. wyściółka macicy jest wydalana z krwią menstruacyjną. Gruczoł ten uwalnia kilka hormonów. podczas gdy drugi stymuluje uwalnianie już dojrzałych. Pierwszą jest zmiana śluzu w szyjce macicy. które utworzyły pęcherzyk Graafa. W czasie tego cyklu narządy rozrodcze przechodzą serię zmian. Zmienia ona również wydzieliny w szyjce macicy. . ułatwiając plemnikom wpłynięcie do niej i spotkanie jajeczka. Nadal wytwarzają estrogen. Jeden pobudza wzrost i dojrzewanie kilku małych jajeczek w jajniku. komórki wyściełające macicę nie otrzymują tlenu i obumierają. który ma odżywiać nowo zapłodnione jajeczko. Mechanizm ten działa poprzez mały gruczoł zwany przednią częścią przysadki. z których dwa są szczególnie ważne dla rozmnażania. kiedy zagnieździ się w wyściółce macicy i zacznie być karmione przez krew matki. razem z tymi komórkami. Z początku pęcherzyk wytwarza bardzo mało estrogenu. i osiąga szczyt w dniu 1 3. Zapłodnienie ma zwykle miejsce w jajowodzie. przechodzą teraz zmiany. Jajeczka. Jajeczko następnie podróżuje wzdłuż jajowodu do macicy. musi ona jeszcze dojrzeć fizycznie i emocjonalnie). W czasie owulacji (D) poziom estrogenu nagle spada. Ilość estrogenu.UKŁAD ROZRODCZY /141 Produkcja estrogenu i rozwój jajeczka Dzień 25/26: Ciałko żółte rozpada się z powodu nie zajścia w ciążę \ Dzień 20 t Jajnik 1 dzień miesiączki: Pęcherzyk jajnikowy zaczyna się rozwijać Poziom estrogenu Dzień 4/5: Rozwija się pęcherzyk jajnikowy D '"«•» Dzień 16/17: Ciałko żółte (pozostałość pęcherzyka jajnikowego) jest całkowicie rozwinięte Dzień 14: Owulacja Dzień 12/13: Pęcherzyk jajnikowy jest w pełni rozwinięty Chociaż pierwsza miesiączka niesie z sobą ten sam rodzaj krwawienia jak pozostałe cykle menstruacyjne. Głównym hormonem wytwarzanym przez pęcherzyk jest estrogen. Jeśli jajeczko nie jest zapłodnione. Kilka miesięcy. Wszystkie hormony uwolnione podczas cyklu mogą wpłynąć na zegar miesiączkowania. Podczas cyklu zwiększona produkcja estrogenu powoduje utworzenie i rozwój gruczołów w wyściółce macicy. kiedy rozwija się ciałko żółte. kiedy jej układ rozrodczy jest całkowicie rozwinięty (mimo tego. usytuowany u podstawy mózgu. Jajeczko.

brzuchu i pośladkach jako przyszłego źródła energii. Mężczyzna podczas ejakulacji wyrzuca około 400 milionów plemników. tygodnia łożysko jest osobnym organem . które sugerują. Łożysko działa również jak bariera. Po przejściu przez jamę macicy wędrują w górę jajowodu. Po 4 dniach od momentu zapłodnienia trofoblast produkuje hormon zwany ludzką gonadotropiną kosmówkową (HCG). Niektóre z plemników nie docierają do celu wędrówki. Plemniki mogą przeżyć w jajowodzie do 3 dni gotowe do połączenia z komórką jajową. substancje resztkowe i hormony przechodzą od płodu do matki. jeśli owulacja będzie miała miejsce. W czasie tego okresu wytwarza mały występ. Ta istotna funkcja wymiany jest przeprowadzana przez łożysko. tłuszcze i aminokwasy) oraz hormony od matki do płodu.. które dotarły do macicy. Dwutlenek węgla. Przygotowują również rozwój piersi przed mającym nastąpić karmieniem oraz doprowadzają do odkładania tłuszczu na udach. ale mimo to wiele lekarstw może przejść przez łożysko i uszkodzić płód. która ochrania płód przed potencjalnie Powyżej: Zapłodnione jajeczko dzieli się. Niektóre z przeciwciał matki również przechodzą przez łożysko. zapłodnienie jest bardzo prawdopodobne. który informuje jajnik. reszta plemników obumiera. Kiedy jajeczko jest zapłodnione. Od 12. Droga ta. który pomaga mu zagnieździć się w wyściółce macicy. Poruszają się żywiołowo. jest ukończony. . Zapłodnienie jest osiągnięte. dzień w 28-dniowym cyklu). Inne hormony pobudzają wzrost macicy i prawdopodobnie zapobiegają jej kurczeniu się. zapobiegają uwolnieniu innych jajeczek albo występowaniu miesiączek w czasie. Są one otoczone przez płyn nasienny. do którego płód jest przytwierdzony za pomocą pępowiny. że nastąpiło zapłodnienie i który Tworzenie blastocysty Blastocysta zatopiona wwyściótce macicy . że ilość hormonów uwalnianych przez łożysko może być ważnym czynnikiem w określaniu początku porodu. Łożysko wytwarza kilka hormonów. tworząc morulę (grupę komórek). Rozwój płodu Płód to nazwa określającą nie narodzone dziecko od chwili. natychmiast następuje zapłodnienie. tak aby uczynić łatwiejszym przeniknięcie pojedynczego plemnika. kiedy da się rozpoznać jako rozwijająca się istota ludzka (od . . Zapłodnienie Miliony plemników. około 20 centymetrów. składniki odżywcze (proste węglowodany. gąbczastego krążka. . Każdy plemnik posiada enzym. zagnieżdża się w ścianie macicy matki.Zapłodnienie i rozmnażanie Zapłodnienie jest połączeniem plemnika i jajeczka. tak aby blastocyta mogła kontynuować swój rozwój. Łożysko Łożysko tworzy się. który pomaga topić zewnętrzną powierzchnię jajeczka. Zapłodnione jajko wędruje w ciągu następnych 7 dni do macicy (jest to 21. są odżywiane przez zasadowy śluz kanału szyjki macicy. które m. która zagnieżdża się w wyściółce macicy. szkodliwymi substancjami. kończy się również poczęcie. Ta następnie dzieli się. W chwili umieszczenia w pochwie plemniki natychmiast zaczynają podróż w głąb przez szyjkę macicy. Jest to naturalny sposób zabezpieczenia przed zapłodnieniem jajeczka przez uszkodzone lub niezdrowe plemniki. lecz obumierają w kwasowym otoczeniu pochwy.in. który zabezpiecza je przed kwasowością pochwy. aby zakończył się sukcesem. zwana trofoblastem.M°rula . która później zacznie dzielić się na dwie komórki. Gdy jajeczko znajduje się już w jajowodzie. zanim zacznie się poród. Jajeczko i plemnik (który teraz odrzucił swój ogon) łączą się i tworzą zygotę. Jest to złożony proces. Są również dowody. w którym. tlen. wykorzystując swoje „ogony". zabiera im około 45 minut i tylko 2 tysiące plemników może w zasadzie przetrwać. Dwie warstwy komórek utrzymują krążenie krwi płodu odzielone od krwi matki w łożysku. aby utworzyć blastocystę. zwany nidacją (implantacją). kiedy plemnik przeniknie przez powierzchnię jajeczka. Czynności łożyska Wszystkie substancje odżywcze i tlen płód otrzymuje od matki i jest zdolny do wydalenia wszystkich produktów przemiany materii z powrotem do jej ciała. gdzie może być odżywiane i ciąża może się rozpocząć. W ciągu 72 godzin komórki kontynuują podział aż do momentu utworzenia 64-komórkowej formy zwanej morulą. Gdy ten proces. Jeśii stosunek płciowy ma miejsce mniej więcej w czasie owulacji. muszą być spełnione różne warunki. ' z b l t a 9 r u P a komórek) Podział zygoty Jajowód Zygota Plemnik zapladniający komórkę jajową Pusty pęcherzyk jajnikowy /jT ' / i I | V ' s Pęcherzyk Graafa = Etapy w dojrzewaniu pęcherzyka Macica Kosmki kosmówki (występ z wyściólki blastocysty) Trofoblast (wyściólka blastocysty) Napełniona płynem grupa komórek / Wyściółka macicy utrzymuje dopływ krwi do wyściółki macicy. kiedy wyspecjalizowana część jajka. Utworzona z zapłodnionego jajka blastocysta może być teraz odżywiana przez obfity dopływ krwi obecnej w wyściółce macicy.w czasie narodzin dziecka waży około 500 gramów i ma kształt ciemnoczerwonego. gdy kobieta jest w ciąży. jednak wiele substancji może przejść od matki do dziecka.

rozpoczyna rozwijać się w łożysko. Nadal trwa tworzenie układu trawiennego. Mózg ma postać 3 pęcherzyków.3 centymetra. Zaczynają formować się komórki krwi i wytwarzane są podwaliny pod pierwsze komórki serca. Tydzień 7: Łożysko. po to aby utworzyć wklęsłą bryłę komórek zwaną blastocystą. zagnieżdżają się w wyściółce macicy w celu zapewnienia wyżywienia zarodka. ale wkrótce całkiem równomiernie i szybciej niż serce matki. Tydzień 6: Rozwój głowy przyspiesza się. a nasycona tlenem (czerwona) dociera do płodu poprzez żyłę pępkową. Tydzień 2: Blastocystą zatapia się w śluzówce macicy: nazywa się to zagnieżdżeniem (implantacją). dniem cyklu miesiączkowego (kiedy kobieta najprawdopodobniej ma owulację i jest najbardziej płodna). trwa ciągły rozwój mózgu i kręgosłupa. na początku nieregularnie. tworząc odgałęzienia i przytwierdzając zarodek mocno do ściany macicy. tlenu i substancji resztkowych ma miejsce w obszarze między naczyniami krwionośnymi. tak aby utworzyć małą grupę komórek zwaną morulą. ramienny i łokciowy. występy z jej pokrycia. ale wątroba i nerki nie mogą jeszcze funkcjonować. że śluzówka macicy staje się grubsza. Łożysko składa się z naczyń krwionośnych matki znajdujących się w ścianie macicy i naczyń krwionośnych płodu z pępowiny. Anatomia łożyska Krążenie krwi w łożysku Tętnice matczyne Żyły matczyne Krew w przestrzeni między naczyniami krwionośnymi matki i płodu . Wyczuwalne są małe ruchy kręgosłupa. które nie są połączone. Naczynia krwionośne zarodka łączą się z innymi w rozwijającym się łożysku. która przekształci się w powieki). Kręgosłup i zawiązek systemu nerwowego zaczynają się formować w zarodku. Kończyny ukazują się jako małe zawiązki. Kosmki. Tydzień 4: Worek owodniowy jest już dobrze rozwinięty. chociaż wciąż w bardzo prostym stanie. Zarodek. Zawiązki kończyn urosły i jest teraz możliwe zobaczenie zaczątków rąk i stóp. powstają stawy: biodrowy. a później płód będą w nim przebywać w czasie ciąży w stałej temperaturze wygodnie podtrzymywane i osłonięte przed wstrząsami w płynie owodniowym. w której rozwija się cewa nerwowa. Kończyny rozwijają się. a serce i krwiobieg są już wyraźnie ukształtowane. które później staną się nozdrzami. zwana trofoblastem. Tydzień 5: Tworzą się pierwsze narządy. a wiele wewnętrznych narządów. Rosną płuca. Przed tym okresem rozwijająca się zygota jest nazywana zarodkiem (embrionem). który teraz ma długość około 7 milimetrów. dzieląc się ciągle. Rośnie połączona z kręgosłupem głowa. są tylko małe zagłębienia na oczy i uszy. już istnieje. Na tym etapie zygota składa się z pojedynczej zapłodnionej komórki lub jajeczka. Usta i szczęki zaczynają się formować. Tydzień 3: Zmiany hormonalne powodują. stąd ciąża może się właściwie zacząć podczas drugiego tygodnia pierwszego trymestru. ale w tym momencie mają jeszcze zwartą budowę. Zewnętrzna wyściółka blastocysty. kolanowy. a 14. aby utworzyć pępowinę. Dzieli się na nowo. Pierwszy trymestr Przez następne 3 dni morula unosi się w macicy. która już jest widoczna gołym okiem. a krew z niej odżywia blastocystę. rozpoczynając tworzenie od żołądka i części jelit. Pod koniec tygodnia zarodek ma długość około 1. Jest to ważny okres dla rozwoju oczu i części ucha wewnętrznego. jest teraz dobrze rozwinięte. Wymiana pożywienia. Serce już bije. Przez około 3 dni po zapłodnieniu zygota porusza się wzdłuż jajowodu w kierunku macicy. ale zapłodnienie ma miejsce między 10. zaczynają się rozwijać. również serce bije mocniej. a dodając do tego 9 miesięcy kalendarzowych i 7 dni podaje przybliżoną datę porodu. Ciąża jest dzielona na trzy trymestry (okresy trzymiesięczne w życiu zarodka i płodu). twarz nadal się tworzy i można zobaczyć zaczątki ust. Wewnętrzne części ucha i oczu nadal się tworzą (te drugie są pokryte skórą. Odtleniona krew (niebieska) opuszcza płód wzdłuż tętnic pępkowych. W samym zarodku (teraz o długości około 10 milimetrów) zaczął rozwijać się układ trawienny. Lekarz określa początek ciąży jako pierwszy dzień ostatniej miesiączki. Nie ma jeszcze rozpoznawalnej twarzy. przez które zarodek pobiera pożywienie z obiegu matki i oddaje substancje resztkowe do wydalenia. Kontynuowany jest rozwój układu trawiennego i moczowego. Małe dziurki.UKŁAD ROZRODCZY /143 około 2 miesięcy po zapłodnieniu jajeczka). Kosmki kontynuują zwiększanie swej ilości.

Zaczął się tworzyć układ rozrodczy. złączonymi błoną. a dłoń ie zaczynają się fałdować. Duża w porównaniu z resztą ciała głowa jest pochylona w dół. Tydzień 10: Układ naczyniowy zapewnia krążenie krwi w obrębie ciała płodu. Tworzenie wewnętrznej części ucha jest zakończone. Objętość płynów w worku owodniowym wzrasta pomiędzy 11. ale tylko wewnątrz organizmu: zewnętrzne narządy płciowe nie są jeszcze widoczne. mm 7 mm . Wszystkie główne narządy wewnętrzne organizmu nadal się rozwijają. Można zobaczyć oddzielone palce u nóg i rąk. ale ciągle pokryte na wpół rozwiniętymi powiekami. w stronę klatki piersiowej. ale ciąża nie jest jeszcze widoczna. a kończyny są już wyraźnie uformowane wraz z malutkimi. tygodnia płód mierzy 5. a powieki ukształtowane. tygodniem ciąży. Od tego czasu łożysko jest oddzielnym narządem. a płód ma zawiązek ręki. Ruchy są bardziej żywiołowe. Macica może być teraz wyczuwalna. ale wciąż jeszcze nie mogą być odczuwane przez matkę. Do trzynastego tygodnia poduszeczki zmniejszają się i tworzą się łożyska paznokci. Tydzień 9: Pępowina jest całkowicie utworzona i odżywia system krążenia płodu krwią. zaczyna się tworzyć część zewnętrzna. Pod koniec 10. Do szóstego tygodnia ciąży wypustki ramion rosYią. W siódmym tygodniu zaczyna tworzyć się zarys ręki. Zaczynają się tworzyć mięśnie. Płód w 28 dniu Płód w 24 dniu Po prawej: Rozwój płodu od trzeciego do siódmego tygodnia. Tygodnie 12 -14: Niemal wszystkie wewnętrzne narządy są utworzone.5 centymetra długości. rozpoczął się rozwój zewnętrznych narządów płciowych. a 14. W tym czasie płód ma około 4. wzrastając ponad kośćmi miednicy.5 centymetra długości. palcami kończyn rąk i stóp. Płód ma obecnie około 4 centymetrów długości. W ósmym tygodniu palce i kciuk z ich szerokimi poduszeczkami oddzielają się od siebie.144 / UKŁAD ROZRODCZY Rozwój ręki Tydzień 8: Oczy są niemal w pełni rozwinięte. a kończyny są zdolne do małych ruchów. Tydzień 11: Twarz jest niemal zupełnie uformowana. a kształt fizyczny przypomina istotę ludzką. miękką podkładką tkanek. a macica zwiększyła rozmiary. Twarz kontynuuje swój rozwój. Twarz nadal się rozwija. W tym krótkim czasie trzykrotnie wzrasta jego wielkość. teraz istnieją zaczątki nosa. ale nie mogą jeszcze funkcjonować niezależnie od matki. są widoczne krawędzie palców.

Płód w 6 tygodniu Płód w 7 tygodniu Płód w 5 tygodniu 10 mm 2 cm . może to jeszcze nie nastąpić. a na głowie zaczynają rosnąć włosy. delikatne włosy zwane meszkiem. wzrost zaczyna być szybszy: płód waży około 135 gramów i ma około 12 centymetrów długości. ponieważ miałby 5 procent szans na przeżycie. a cały płód pokrywają miękkie. włączając tlen. ale u kobiet. w celu zabezpieczenia go przed płynem owodniowym. że płód jest zdolny do życia. Proszę zauważyć maleńkie paluszki rąk i stóp. gdyby urodził się przedwcześnie. które już rodziły. Płód nadal nie jest zdolny do egzystowania niezależnie od matki. ponieważ płuca są w pełni ukształtowane. W większości przypadków dziecko obróciło się. chociaż w bardzo rzadkich wypadkach dzieci urodzone przedwcześnie (w tym okresie) i fachowo odżywiane przez lekarzy przeżyły. Płód ma około 21 centymetrów długości. przechodzą przez nie od matki do płodu. a płód ma fizyczne proporcje dziecka. Tydzień 28: Jest to moment. nazwaną mazią płodową. ponieważ podskórny tłuszcz jeszcze się nie rozwinął. Długość ciała wynosi teraz około 45 centymetrów. Rozwijają się paznokcie palców stóp i rąk. W widocznym na zdjęciu zaciemnieniu rozwiną się narządy wewnętrzne. Tydzień 24: Mięśnie są niemal zupełnie wykształcone. Mięśnie rozwijają się szybko. Jest jednak znacznie szczuplejszy. Po 16 tygodniach nerki zaczynają wytwarzać rozcieńczony mocz.UKŁAD ROZRODCZY /145 Drugi trymestr Tygodnie 14-16: Kontynuowane jest tworzenie kończyn. a produkty przemiany materii wracają do obiegu matki w celu wydalenia. kiedy uznaje się. Tydzień 36: Do tego czasu szansa przetrwania wzrosła do 90 procent. Po 14. Łożysko ciągle się rozrasta: wszystkie potrzebne składniki odżywcze. które matka będzie mogła odczuwać. a stawy są zdolne do wykonywania ruchów. aby spoczywać głową w dół macicy. Waga płodu wynosi 570 gramów. tygodniu łożysko jest w pełni uformowane. Trzeci trymestr Wzrost organizmu płodu dorównuje teraz rozwojowi głowy. Tydzień 20: Od tej pory płód jest zdolny do wykonywania żywiołowych ruchów kopania. Krążenie krwi matki i dziecka pozostaje niemal całkowicie rozdzielone. a dziecko urodzone w tym okresie ma 15 procent szans na przeżycie. chociaż jeszcze nie w pełni uformowane. ma teraz około 37 centymetrów długości. wej wzrosła. a długość około 33 centymetrów. Ilość mazi płodo- U dziewięciotygodniowego płodu obecne są już wszystkie części ciała. Pokryty tłustą warstwą.

że jest odporna na różyczkę. podobnie jak o jakichkolwiek innych objawach. Niektóre dzieci rodzą sie z delikatnym meszkiem na ramionach. w którym ma miejsce podstawowe kształtowanie płodu. Około 20. W trakcie rozwoju ciąży wzrost wagi i nacisk na narządy wewnętrzne może spowodować powstanie hemoroidów w odbytnicy i żylaków na nogach. Ważne dla matki jest odwiedzenie lekarza w początkowym okresie ciąży w celu dokonania dokładnych badań kontrolnych oraz zadbania o przedporodową opiekę. czy jest konieczne zażywanie dodatkowych witamin i żelaza. Zażywanie jakichkolwiek lekarstw powinno być konsultowane z lekarzem. aby odżywić rosnący zarodek. co może spowodować wady rozwojowe płodu. tygodnia przed wystąpieniem normalnej miesiączki może mieć miejsce małe krwawienie. Poród będzie miał miejsce w około 40. chociaż niektóre kobiety zaczynają go wcześniej lub później od wyznaczonej daty. w której może wieść własne życie poza macicą matki. Waga dziecka wzrasta o około 28 gramów dziennie. ważne jest. W tym czasie rośnie ponad 12-krotnie i dojrzewa do chwili. Ponieważ pierwszy trymestr ciąży jest okresem.te. Zanim nastąpi zapłodnienie. Około 1. zgagę i zaparcia i mogą być zmuszone do ułożenia diety pod kątem tych problemów. tygodniu. że pije znacznie więcej płynów niż zwykle. Matka Po prawej: Płód od ósmego do czterdziestego tygodnia ciąży.4 kilograma. Podczas drugiego trymestru matka będzie czuła ruchy płodu. Zarażenie się nią podczas ciąży może spowodować. Należy o tym powiadomić lekarza. jaką należy stosować dietę i sprawdzi. że dziecko urodzi się mocno upośledzone. że matka jest zdrowa. 24 tydzień 33 cm 28 tydzień 37 cm 30 tydzień 40 cm \ 20 tydzień 21 cm 1 6 tydzień 14 cm 1 2 tydzień 10 cm 8 tydzień 4 cm . aby matka unikała wszystkiego. nie powinny się martwić. a ilość mazi płodowej zwiększyła się. a podrażnienia przez nie wywołane mogą być leczone maściami lub czopkami przepisanymi przez lekarza. Hemoroidom można częściowo zapobiec poprzez unikanie zaparć. że sutki wydzielają żółty płyn zwany siarą. Na tym etapie ciąży niektóre matki mają niestrawność. wszystkim kobietom radzi sie rzucenie palenia i picia alkoholu zaraz po zajściu w ciążę. szczególnie zaraz przed zaśnięciem. Regularne badania moczu i ciśnienia krwi powinno się wykonywać dla upewnienia się. tygodnia piersi są gotowe do karmienia: wiele kobiet zauważa. Doradzi on również.146/UKŁAD ROZRODCZY Jądra dziecka płci męskiej obniżyły się do worka mosznowego. że ich zdolność do karmienia piersią będzie w jakikolwiek sposób ograniczona. ponieważ tworzą się nowe naczynia krwionośne. Jej własny układ krążenia zmienia się wraz z postępującym. Jeśli nie . Nie dotyczy to wszystkich ciężarnych . które mogą być potrzebne w okresie ciąży. kobieta powinna upewnić się. W tym okresie wiele kobiet zauważy. W chwili narodzin na ciele dziecka (z wyjątkiem oczu i ust) wciąż będą znajdować się plamy mazi płodowej. nogach i barkach. Dziecko będzie miało około 50 centymetrów długości i średnią wagę około 3. który zwykle znika w ostatnich tygodniach ciąży. które nie zaobserwują zjawiska. a niektóre będą musiały uzupełnić niedobory żelaza niezbędnego przy zwiększonej produkcji krwi.konieczne jest szczepienie przeciw tej chorobie. ciągłym wzrostem wytwarzania krwinek.

główny składnik białkowy osocza krwi.(łac: hymen) . 25 lat. potocznie zwany solą kuchenną. Niedobór albumin prowadzi do powstania obrzęków. a jedna para to chromosomy płciowe (u płci żeńskiej XX.choroba metaboliczna objawiająca się nadmiernym poziomem glukozy we krwi. jest prekursorem hormonów sterydowych i kwasów żółciowych. osłona mózgu. zawierają informację genetyczną o dziedzicznych właściwościach organizmu.podstawowe wielkocząsteczkowe składniki wszystkich żywych organizmów. pobudza perystaltykę przewodu pokarmowego. pokrywa powierzchnie stawowe niektórych stawów. jak np. inne fragmenty krtani.składniki jądra komórkowego u organizmów wyższych. CIECZ WODNISTA .związek chemiczny zawierający w cząsteczce jeden atom węgla i dwa tlenu. działa depresyjnie na serce. ALBUMINY .(łac: urethra) . u męskiej .dziedziczenie .adenozynotrójfosforan . zmniejsza wydzielanie gruczołowe. leczy się dietą i podawaniem insuliny lub doustnych leków przeciwcukrzycowych. ALDOSTERON .cienka warstwa substancji organicznych (błona komórkowa) lub blaszka tkanki oddzielająca struktury anatomiczne lub przestrzenie (np. zanika. CZASZKA . bezbarwna. ALERGIA . w organizmie tworzy się w procesach przemian związków organicznych.mikroby . gruźlica.pozostałość w jajniku po pęcherzyku Graafa. DZIEDZICZNOŚĆ . wydziela progesteron. u dorosłego pokrywa powierzchnie stawowe większości stawów.błony łącznotkankowe wypełniające nie skostniałe miejsca połączeń płaskich kości czaszki u noworodka. co jest przyczyną takich schorzeń alergicznych. wykazuje wahania zależnie od fazy pracy komór serca . który uwolnił komórkę jajową. u człowieka występują 23 pary chromosomów.Słownik ACETYLOCHOLINA . BAKTERIE . CIEMIĄCZKA . BIAŁKA . z czego 22 pary są identyczne u obu płci (autosomy). CHROMOSOMY . błona śluzowa i in.pierwsza część jelita cienkiego o długości 25-30 cm.białka wytwarzane w wątrobie.związek chemiczny będący podstawowym źródłem jonów sodowych i chlorkowych w pokarmach człowieka. CIAŁO SZKLISTE . długości kilku do kilkudziesięciu [im.hormon sterydowy kory nadnerczy. liczne bakterie są chorobotwórcze (m. że miały miejsce.kwas dezoksyrybonukleinowy . występuje w jądrze komórkowym jako główny składnik chromosomów. pojawienie się ich we krwi towarzyszy źle leczonej cukrzycy oraz głodzeniu.twór zbudowany z tkanki chrzestnej. mineralokortykosteryd.materiał genetyczny przenoszony z pokolenia na pokolenie. z którym organizm już wcześniej się zetknął.podstawowy steryd syntetyzowany w organizmie człowieka. choroba posurowicza itp. CHLOREK SODU .okres. Występuje uszkadzające działanie reakcji immunologicznej na tkanki. kwas acetooctowy i hydroksymasłowy. błona dziewicza. występuje w krążkach międzykręgowych.drobnocząsteczkowe związki chemiczne powstające z kwasu octowego. zwiększa ciśnienie krwi. jąk również jej brak nie dowodzi.XY). a 18. DWUNASTNICA . DNA . biorą udział we wszystkich zachodzących w nich procesach. CEWKA MOCZOWA .(łac. odcinki DNA nazywamy genami. chrząstki krtani) albo ze skórą (małżowina uszna). jego poziom wzrasta w przebiegu miażdżycy. CHRZĄSTKA WŁÓKNISTA twarda i wy trzymała na zgniatanie. przyspiesza pracę serca. DWUTLENEK WĘGLA . w przeciwnym przypadku przekształca się w ciałko żółte ciążowe.przekazywanie dziecku przez rodziców niektórych cech w materiale genetycznym. ich rolą jest przenoszenie wielu biologicznie czynnych związków i utrzymywanie odpowiedniego ciśnienia onkotycznego. ATP .hormon polipeptydowy przedniego płata przysadki mózgowej pobudzający korę nadnerczy do wytwarzania glikokortykoidów. tworzy szkielet zarodka.przewód odprowadzający mocz z pęcherza na zewnątrz. osłabia ruchy jelit. a także przyjmowany w wielu pokarmach. BŁONA . należą do nich: aceton. następnie chrząstki nasadowe kości. fizyczną i psychiczną . CIAŁA KETONOWE . Wśród objawów dominuje wzmożone pragnienie. ADRENALINA .in. choć istnieje również mięsień dwugłowy uda. zbudowane z kwasu DNA i białek. stanowi źródło energii koniecznej do przeprowadzenia niezbędnych reakcji chemicznych. miesiącem życia. ACTH . największe ciemiączko przednie . zbudowana głównie z włókien kolagenowych. CUKRZYCA . jednakże jej obecność nie wyklucza odbywanych stosunków płciowych.organizmy jednokomórkowe o rozmaitych kształtach. CIŚNIENIE TĘTNICZE KRWI .płyn wytwarzany przez ciało rzęskowe. wypełnia przednią i tylną komorę oka. kształt i liczba są cechami charakterystycznymi dla gatunku.ciśnienie wywierane przez krew na ściany naczyń tętniczych.). zwiększa wchłanianie zwrotne jonów sodu i chloru oraz wody i wydalanie jonów potasu w kanalikach nerkowych.przezroczysta.) dwugłowy . Dojrzewanie społeczne trwa do wieku ok. CIAŁKO ŻÓŁTE . jest jednym z zewnętrznych narządów płciowych żeńskich. są zbudowane z aminokwaBICEPS .kostne rusztowanie głowy. jest wydalany przez płuca z wydychanym powietrzem.nadwrażliwość . narządów zmysłów oraz początkowych odcinków przewodu pokarmowego i dróg oddechowych DOJRZEWANIE . rozszerza źrenice.błękitnobiała. rozszerza oskrzela. galaretowata substancja. .jeden z najważniejszych związków bogatych w energię. kurczy obwodowe naczynia krwionośne.cienka błona oddzielająca pochwę od jej przedsionka.pokwitanie . obniża ciśnienie krwi. CHRZĄSTKA SPRĘŻYSTA .nadmierna reaktywność na antygen. CHOLESTEROL . katar sienny. CHRZĄSTKA SZKLISTA . wypełniająca gałkę oczną do tyłu od soczewki. nie podlega kostnieniu. roku życia.podstawowy hormon rdzenia nadnerczy uwalniany również na zakończeniach pozazwojowych włókien współczulnych. istnieją też saprofity. wielomocz i uporczywe stany ropne (czyraki).zarasta między 12.związek chemiczny uwalniany z zakończeń włókien nerwowych autonomicznych przedzwojowych i przywspółczulnych pozazwojowych oraz niektórych zakończeń w ośrodkowym układzie nerwowym. rozkurcza naczynia. pobudza receptory autonomicznego układu nerwowego.potocznie tym mianem przyjęło się określać mięsień dwugłowy ramienia (łac: musculus biceps brachii).zawiera włók na sprężyste i kolagenowe.ciśnienie skurczowe i rozkurczowe.neurohormon . dur brzuszny. 20. błonica). Mięsień dwugłowy ramienia należy do przednich mięśni ramienia.kończy się ok. ich wielkość. trąbkę słuchową. błona bębenkowa. zbudowany z nukleotydów zawierających zasady purynowe (adenina i guanina) i pirymidynowe (tymina i cytozyna). jest wytwarzany i magazynowany w komórkach. tradycyjnie jest uważana za oznakę dziewictwa. tworzy nagłośnię. w którym organizm osiąga dojrzałość płciową. powstaje w procesie spalania. pokrzywka. BŁONA DZIEWICZA . może pokrywać powierzchnie stawowe (chrząstka stawowa) lub występować w połączeniu z mięśniami i więzadłami (np.hormon adrenokortykotropowy . we krwi jest przenoszony z albuminami. często uwarunkowana genetycznie. CHRZĄSTKA . tworzy się w trakcie każdego cyklu płciowego. ma zdolność kostnienia. gdy komórka jajowa nie zostaje zapłodniona. przezroczysta chrząstka.: astma.

białko włókniste . KLATKA PIERSIOWA . jest cukrem prostym.potoczna nazwa zewnętrznych narządów płciowych. obniża poziom glukozy we krwi.wydzielane w większości przez gruczoły płciowe. odchodzi od niej wyrostek robaczkowy. nasila rozpad białek i syntezę węglowodanów z aminokwasów. części nosowej i ustnej gardła. W piętrze gruczołowym leżą: wątroba z drogami żółciowymi. głównym zadaniem jest wchłanianie produktów trawienia.narządy odprowadzające wydzielinę przewodami na powierzchnię skóry lub błony śluzowej. wydziela też hormony.odcinek DNA kodujący ułożenie reszt aminokwasowych w polipeptydzie.pierwotny. GAMMA-GLOBULINY . leżące na górnych końcach nerek.żeńskie sterydowe hormony płciowe.narządy wytwarzające hormony uwalniane do krwi lub otoczenia. leżą na ścianach miednicy mniejszej w jamie otrzewnej. JĄDRA . GONADY . wewnątrzwydzielnicze wydzielają hormony do krwi lub swego otoczenia. występują w określonych częściach ciała (pod pachami.podstawowy element strukturalny organizmu . KERATYNA . jest podzielona na 2 piętra .nauka o dziedziczeniu i zmienności organizmów. GLUKOZA .druga . u żeńskiej . HEMOGLOBINA . najwyższe piętro w hierarchicznej budowie układu nerwowego. śledziona. materialna jednostka dziedziczności zapewniająca przekazywanie cech z pokolenia na pokolenie. wytwarzają ciecz obmywającą przednią powierzchnię rogówki i spojówkę.skrobia zwierzęca .glikokortykosteryd.rodzaj gruczołów potowych. a w następstwie .) wyprysk .powiększenie objętości komórek. JAJOWODY . powstaje w organizmie w wyniku rozkładu cukrów pokarmowych (sacharozy i skrobi) oraz glikogenu. nie posiadają przewodów wyprowadzających.gonady żeńskie.złożonego z nich narządu. wytwarzane przez dojrzałe pęcherzyki Graafa i łożysko. JELITO KRĘTE (BIODROWE) . stanowi 3/5 tego jelita. leży pod pęcherzem moczowym.4 jądra (zgrupowania ciał komórek nerwowych w ośrodkowym układzie nerwowym) leżące w kresomózgowiu: jądro ogoniaste. rogach itp. główne źródło energii.SŁOWNIK/149 EGZEMA . HORMONY . często jako wynik reakcji alergicznych. Jelito cienkie składa się z dwunastnicy.immunoglobuliny . macicy w ciąży itp. leżą w mosznie. KORTYZON .pozostałe części jelita cienkiego. wytwarzają komórki jajowe i żeńskie hormony płciowe. najczęściej 4. żołądek. kontrolują czynności narządów płciowych.duża część przewodu pokarmowego.górna część tułowia leżąca powyżej przepony. Znanych jest 5 klas: IgG. jelita czczego i krętego. lgM. IgD i IgE.znajdujący się w erytrocytach czerwony barwnik transportujący tlen do tkanek i dwutlenek węgla do płuc. podstawowa. JAJNIKI . GRUCZOŁ . bez zwiększenia ich liczby.podstawowy węglowodan krwi. pompujących do tętnic krew. w pachwinach. okrężnicy i odbytnicy. przez którą przechodzi pokarm.powierzchowny stan zapalny skóry powstały pod wpływem czynników wewnątrz. GRASICA . kończą się w sąsiedztwie jajników.warstwa istoty szarej pokrywająca kresomózgowie. np. występuje w skórze. włosach. gruczoły zewnątrzwydzielnicze mają przewody odprowadzające wydzielinę na zewnątrz. ich kora wytwarza hormony sterydowe (gliko.gruczoły skórne wydzielające pot. KORA MÓZGOWA . JĘZYCZEK podniebienny . a pierwsza jelita krezkowego.gruczoły płciowe: u płci męskiej jądra. wytwarza wydzielinę wchodzącą w skład GRUCZOŁY ŁOJOWE .część podniebienia miękkiego.erytrocyty ssaków) i organelle. a rdzeń adrenalinę i noradrenalinę.(łac. którą otrzymuje z odpowiedniego przedsionka.druga część jelita cienkiego. HIPERTROFIA . często mylony ze ślepą kiszką. płuca i serce. zawiera min. centralny narząd limfatyczny leżący w śródpiersiu i dolnej części szyi. część przełyku i część dwunastnicy. leży w prawym dole biodrowym.(łac. nerki. prawa komora tłoczy krew odtlenowaną do płuc. zaczynają działać w okresie pokwitania. Ściany jamy brzusznej są od wewnątrz pokryte otrzewną ścienną. JELITA . stanowią większość białek komórki. JAMA BRZUSZNA . wytwarzają plemniki i męskie hormony płciowe (głównie testosteron).nadnercza . wytwarzany w wątrobie i w mięśniach. są też wydzielane na zewnątrz komórek (np.cukier gronowy . GRUCZOŁY ŁZOWE . W IgG zawartych jest 80% przeciwciał krwi. wytwarzane przez żywe komórki gruczołowe w żywym ustroju. rozmieszczone prawie równomiernie w całej skórze .występuje u płci męskiej. GEN .związek chemiczny zbudowany z wielu cząsteczek glukozy. wytwarzają komórki rozrodcze (gamety) oraz hormony płciowe. GRUCZOŁY BRUNNERA .białka syntetyzowane po stymulacji antygenem. jelita ślepego. GLIKOGEN . pełni rolę „magazynu" glukozy.białkowe katalizatory przemian chemicznych w organizmach żywych. GENITALIA . KĄTNIC A . przechodzą przez nie komórki jajowe do macicy. GRUCZOŁY ZEWNĄTRZWYDZIELNICZE . trzustka.i mineralokortykosterydy oraz androgeny). przerost mięśni u kulturystów.jajniki. GRUCZOŁY APOKRYNOWE gruczoły zapachowe .małe gruczoły leżące w oczodołach. INSULINA . ENZYMY .małe gruczoły śluzowe w dwunastnicy. zbudowany z hemu i białka . HORMONY PŁCIOWE . W piętrze jelitowym . komórki o podobnej budowie i czynności tworzą tkankę. GRUCZOŁ KROKOWY (łac: prostata) stercz .globiny. wpływające na metabolizm i nie podlegające zużyciu jako źródło energii. wydzielają parathormon podwyższający poziom wapnia we krwi.przeciwciała .gruczołowe i jelitowe.niewielka część jelita grubego. ku dołowi bezpośrednio przechodzi w miednicę mniejszą. swoistego gatunkowo. GENETYKA .hormon polipeptydowy wytwarzany w wyspach Langerhansa w trzustce. wełnie.gruczoły skórne wydzielające łój. część jelita cienkiego krezkowego.) przerost . steruje komórkową odpowiedzią immunologiczną. JELITO CZCZE . GRUCZOŁY PRZYTARCZYCZNE przy tarczyce . jelito grube i moczowody.i trzeciorzędowych cech płciowych.dolna część tułowia leżąca poniżej przepony.zawiera dużo bogatej w siarkę cystyny.gonady męskie. a nawet osobniczo.szczególnie obficie na dłoniach i stopach.jelito ślepe . JĄDRA PODSTAWY . zwisa pośrodkowo na granicy jamy ustnej.lub zewnątrzpochodnych. biorą udział w regulacji cyklu miesiączkowego. enzymy trawienne). paznokciach. najczęściej ich przewody uchodzą do mieszków włosowych. przechodzi ku górze w okrężnicę. soczewkowate.substancje biologicznie czynne. przewód łączący żołądek z odbytem. KOMÓRKA . warunkują wytworzenie drugo.narząd obdarzony czynnością wydzielniczą. wytwarzany przez korę nadnerczy. ESTROGENY . obejmuje cewkę moczową. GRUCZOŁY NADNERCZOWE . w której znajduje się jądro komórkowe (wyjątek .dwa przewody łączące jamę macicy z jamą otrzewnej. GRUCZOŁY WEWNĄTRZWYDZIELNICZE . Jelito kręte uchodzi do jelita grubego na granicy jelita ślepego (kątnicy) i okrężnicy. a lewa wyrzuca utlenowaną przez aortę do całego organizmu.każda komórka jest zbudowana z błony komórkowej i cytoplazmy. IgA. nadnercza.małe gruczoły dokrewne leżące na tylnej powierzchni płatów tarczycy. w okolicy odbytu i narządów płciowych). jelito grube z wyrostka robaczkowego. KOMORA SERCA -jedna z dwóch jam serca. GRUCZOŁY POTOWE . może być wytwarzany z niektórych aminokwasów. przedmurze i ciało migdałowate. jest ostatnią częścią przewodu pokarmowego.gruczoły dokrewne. otoczona żebrami.

łączy się z kością ramienną. łączy się z kością miedniczną stawem biodrowym. wzdłuż osi miednicy mniejszej. LIMFOCYTY . ma część wewnętrzną .jedna z 2 kości przedramienia.3-0. jej ilość wzrasta pod wpływem promieni ultrafioletowych (opalanie). podczas zapłodnienia z 2 gamet powstaje zygota o diploidalnej liczbie chromosomów. MEJOZA . buduje tylną ścianę miednicy. Jama macicy jest miejscem rozwoju zarodka i płodu w trakcie ciąży.narząd leżący w szyi.podział jądrowy prowadzący do powstania gamet o haploidalnej liczbie chromosomów.pierścień włóknisty. do tyra od rdzenia przedłużonego i mostu. KOŚĆ STRZAŁKOWA . KOŚĆ PIĘTOWA . NADGARSTEK . w czasie połykania zamyka wejście do krtani.najwyżej leżąca chrząstka krtani . ŁOŻYSKO . odwodzenie i prostowanie w stawie biodrowym. MOSZNA . warunkuje zabarwienie skóry. mają zdolność fagocytozy bakterii.ciemny barwnik wytwarzany przez melanocyty z aminokwasu tyrozyny.skupiska tkanki chłonnej leżące w ścianach gardła.w większości są to mięśnie zależne od woli.ustanie miesiączkowania w wyniku przekwitania. NAJĄDRZE .wszystkie procesy syntezy (anabolizmu) i rozpadu (katabolizmu) odbywające się w żywym ustroju. KRYPTY LIEBERKUHNA gruczoły jelitowe . stoku. a nawet większych elementów.jedna z 2 kości przedramienia. złożony ze zrośniętych 4 lub 5 kręgów ogonowych. MIĘSIEŃ TROJGŁOWY RAMIENIA mięsień szkieletowy.podział redukcyjny .część ręki zbudowana z 8 kości ułożonych w 2 szeregach.świadczy o dojrzałości błony śluzowej macicy. MIESIĄCZKOWANIE . ich skurcze powodują ruch elementów szkieletu (stąd nazwa „szkieletowe"). MIĘŚNIE ZGINACZE . których skurcz powoduje prostowanie danego stawu. zakończony żołędzia. poniżej śródmózgowia. trzonu i wyrostka mieczykowatego. łokciową i kośćmi nadgarstka. NAGŁOŚNIA . KRZEPNIĘCIE KRWI . posiada guz tworzący piętę. chłonce oraz narządach limfatycznych.cytokinezy. np. jak komórka wyjściowa. przyczepia się do niego bezpośrednio 7 górnych par żeber i pośrednio następne 3 pary. W tym złożonym procesie biorą udział osoczowe czynniki krzepnięcia.ostatni odcinek kręgosłupa. obraca na zewnątrz oraz odwodzi lub przywodzi w stawie biodrowym. MOSTEK .nagłośniowa. a dla kolanowego prostownikiem. ruchy szkieletu zależne od woli lub mimowolne (ale świadome) są zadaniem mięśni szkieletowych.narząd leżący wzdłuż tylnego brzegu jądra.naj większy z mięśni pośladka. kości krzyżowej i guzicznej. wszelkie ruchy są wykonywane przez mięśnie. MACICA . bierze udział w tworzeniu stawu skokowego górnego.parzysty przewód odprowadzający mocz z miedniczki nerkowej do pęcherza moczowego. na tzw. a ruchy w obrębie naczyń i narządów wynikają ze skurczu mięśni gładkich. zbudowana głównie z chrząstki pokrytej z dwóch stron skórą. MIĘSIEŃ . do przodu od móżdżku. mejoza składa się z 2 kolejnych podziałów jądra komórkowego.5 mm występujące w błonie śluzowej jelita cienkiego i grubego. ze względu na rodzaj tej tkanki może być gładki.STRZAŁKA atawistyczna kość w obrębie podudzia po bocznej stronie piszczeli. mięsień prosty uda jest dla stawu biodrowego zginaczem. a stawem kolanowym z piszczelą i rzepką. szkieletowy lub sercowy. podczas którego dochodzi do cyklicznego wydalania złuszczonej błony śluzowej macicy wraz z krwią. miednicę mniejszą. MAKROFAGI .kość guziczna . powyżej tchawicy. zapalenie migdałków podniebiennych określa się mianem anginy. naczyń i w skórze (powodują „gęsią skórkę"). zbudowanej . leży w tylnym dole czaszki. KOŚĆ UDOWA . KOŚĆ OGONOWA .zespół reakcji enzymatycznych i zjawisk fizykochemicznych prowadzących do powstania skrzepu krwi. magazynowany w pęcherzu moczowym i wydalany z organizmu cewką moczową. warunkuje jego kształt. ŁECHTACZKA . worek skórny zawierający jądra z nąjądrzami i części powrózków nasiennych. łączą się z kośćmi śródręcza i z kością promieniową. zawiera w sobie tzw. do przodu od odbytnicy.zewnętrzny narząd płciowy męski. MÓŻDŻEK . METABOLIZM . łączy się z kością ramienną i promieniową. amortyzuje ruchy. występują w ścianach narządów wewnętrznych. złożona z rękojeści. MIĘŚNIE PRĄŻKOWANE . mają co najmniej jeden brzusiec i 2 ścięgna. do przodu od dolnej części gardła. MITOZA .okres w życiu kobiety. MAŁŻOWINA USZNA .narząd pośredniczący między matką a płodem w wymianie gazów oddechowych. MENOPAUZA .twór zbudowany z tkanki mięsnej. mięsień prostuje.kość leżąca w przedniej ścianie klatki piersiowej. czyli kariokinezy i podziału cytoplazmy .150 / SŁOWNIK KOŚĆ KRZYŻOWA . które są główną częścią narządu głosu. w której leży pęcherz moczowy. leży powyżej rdzenia przedłużonego. MOCZOWÓD .pierwsza miesiączka . MENARCHE .duże komórki jednojądrzaste należące do krwinek białych.podział komórek somatycznych. zwiększa ruchomość kręgosłupa.grupa mięśni szkieletowych powodujących zgięcie danego stawu.rodzaj krwinek białych znajdujących się w krwi. odbytnica i większość narządów płciowych . KRĄŻEK MIEDZ YKRĘGOWY twór leżący między trzonami kręgów. jego skurcz powoduje obrót na zewnątrz. MIGDALKI . należy do tylnych mięśni ramienia prostuje staw ramienny i łokciowy. często pierwsze cykle są bezowulacyjne. KOŚĆ ŁOKCIOWA . powyżej pęcherza moczowego. KOŚĆ PROMIENIOWA . MIĘŚNIE GŁADKIE . kształtu gruszkowatego leży centralnie. składa się z podziału jądra. którymi przyczepiają się do kości. wytwarzanie ciepła oraz dostarczenie energii wszystkim procesom życiowym.przemiana materii . pokryta z przodu i z tyłu błoną śluzową. MIEDNICA .część mózgowia. zawiera struny (fałdy) głosowe. substancji odżywczych i produktów przemiany materii. zawiera ośrodek równowagi i centrum regulacji napięcia mięśni szkieletowych. do makrofagów zalicza się monocyty i histiocyty. połączonych stawowo i więzadłowo. KRTAŃ . składa się z głowy.grupa mięśni szkieletowych. MIĘŚNIE PROSTOWNIKI . skupia fale dźwiękowe i przekazuje je do przewodu słuchowego zewnętrznego.największa kość organizmu ludzkiego.tłuszczowa wydzielina gruczołów łojowych. Komórki potomne mają taki sam skład chromosomów i genów. czyli guzicznych.zewnętrzny narząd płciowy żeński odpowiadający ciałom jamistym prącia.największa kość stopy.jądro miażdżyste i zewnętrzną . MELANINA .płyn wydzielany przez nerki. pełnią główną rolę w odporności. Wysunięcie się jądra miażdżystego potocznie jest nazywane wypadnięciem dysku. powstaje ze zrośnięcia się 5 kręgów krzyżowych.obręcz zbudowana z 2 kości miednicznych. w tym jony wapnia oraz trombocyty (płytki krwi).gruczoły wielkości 0. MOST . ŁÓJ . MIĘSIEŃ GRUSZKO WATY mięsień szkieletowy należący do mięśni obręczy kończyny dolnej. może ulegać erekcji.wewnętrzny narząd płciowy żeński. jest to związane ze zdolnością rozrodczą kobiety.trójkątna kość stanowiąca przedostatni odcinek kręgosłupa. zapewniają wzrost.niewielkie mięśnie kurczące się niezależnie od woli. w otoczeniu połączenia gardła z jamą nosową i ustną. jest też gruczołem wewnątrzwydzielniczym. MIĘSIEŃ POŚLADKOWY WIELKI .największa część ucha zewnętrznego. MOCZ . poniżej nasady języka i kości gnykowej.druga część pnia mózgu.

uchodzi poprzez przewód wytryskowy do cewki moczowej. a czasem nawet bólowe. w skład pnia wchodzi rdzeń przedłużony.pokrywa powierzchnie niektórych narządów. należy do obwodowego układu nerwowego.przednia część korzenia paznokcia.część mózgu. OSTEOBLASTY . łączy się stawowo z wyrostkiem barkowym łopatki i rękojeścią mostka.parzysty przewód odprowadzający nasienie z najądrza. ułatwia przewodnictwo.pierwiastek chemiczny. energetycznych i do regulacji wielu procesów w tych organizmach. PĘPEK . OPONY MÓZGOWE .odruch monosynaptyczny. wydzielany w żołądku.blizna w środkowym punkcie brzucha po pępowinie. których zadaniem jest przesyłanie do komór bodźca stymulującego do skurczu. OBLACZEK PAZNOKCIA . na którym jest zawieszona przysadka. poprzeczna.płynna (bezkomórkowa) część krwi. trawienie. pochodne nienasyconych kwasów tłuszczowych.dziecko rozwijające się w łonie matki od początku 3. polega na skurczu mięśnia czworogłowego uda w wyniku lekkiego uderzenia w jego ścięgno. występują głównie w okresie rozwoju tkanki kostnej. przedłuża się w nasieniowód. ma część przednią . POCHWICA . widoczna pod płytką paznokciową. oddzielona jamą osierdzia od zewnętrznej powierzchni serca.ośrodek ruchowy mowy w płacie czołowym mózgu.górna ściana jamy ustnej i dolna jamy nosowej. PODWZGÓRZE . przewód mięśniowo . NASIENIE .największa część jelita grubego. PĘCZEK HISA . zawiera 2 tętnice i 1 żyłę pępkową. PÓŁKULE M Ó Z G O W E części kresomózgowia pokryte korą mózgu.szczytowanie . otrzewna ścienna wyścieła ściany brzucha i miednicy. towarzyszy mu wytrysk nasienia. PROSTAGLANDYNY . w prawej okolicy podżebrowej. PŁÓD .stan szczytowego pobudzenia płciowego. PĘPOWINA .ekskrementy . chroni i izoluje włókna nerwowe. ODRUCH . mają cienkie ściany wysłane nabłonkiem oddechowym. PODNIEBIENIE .odpowiedź narządu wykonawczego (efektor) na bodziec działający na narząd odbiorczy (receptor). PEPSYNA . trzewna .część układu przewodzącego serca. nadrzędny ośrodek układu autonomicznego i wewnątrzwydzielniczego.pęczek wypustek komórek nerwowych (dendrytów i neurytów) wraz z osłonkami. opłucna ścienna zrasta się ze ścianą klatki piersiowej. działają regulująco na prawie wszystkie narządy i układy.pobieranie pokarmu przez żywe organizmy.SŁOWNIK /151 ze zrazików. za spojeniem łonowym. zbudowana z 2 blaszek. PĘCHERZYKI PŁUCNE . utworzonych przez poskręcany przewód najądrza. NERW . i tylną . PĘCHERZYK ŻÓŁCIOWY część zewnątrz wątrobowych dróg żółciowych.ośrodek czuciowy mowy leżący w płacie skroniowym mózgu.żeński narząd płciowy.produkty zbędne lub szkodliwe wydalane z organizmu jako mocz i stolec. łączy kresomózgowie z rdzeniem kręgowym i móżdżkiem. PRZECIWCIAŁA . w nich odbywa się wymiana gazowa. NERW WZROKOWY . POLE WERNICKEGO . potocznie nieprawidłowo nazywany woreczkiem.podniebienie twarde.twór łączący płód z łożyskiem. śródmózgowie i międzymózgowie. połączony z uczuciem rozkoszy. w jej skład wchodzą: okrężnica wstępująca.męskie gamety (komórki rozrodcze) obdarzone ruchem. PĘCHERZ MOCZOWY .najdrobniejsze elementy układu oddechowego. jego częścią jest lejek.trombocyty .łącznotkankowy długości 6-8 cm. most. PERYSTALTYKA . przesuwają się w postaci fali wzdłuż całego jelita.narząd o grubej ścianie mięśniowej.plazma krwi . bardziej zewnętrznie leży opona pajęcza i na zewnątrz opona twarda. przyswajanie i wykorzystywanie dla ich potrzeb budulcowych. powodujący wzrost ciśnienia tętniczego i częstości pracy serca.). somatyczny. stanowi 50-60% jej objętości. w obu płucach jest ich 400-725 min. NIEPRZYTOMNOŚĆ . powrózkową.ruchy jelita będące wynikiem skurczu mięśniówki okrężnej. zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego.bolesny odruchowy skurcz mięśni otaczających pochwę. ODŻYWIANIE . u osób dojrzałych pojawiają się przy gojeniu złamań kości.płyn wydalany przez mężczyznę podczas wytrysku. OWULACJA . PIEŃ MÓZGU . leży w miednicy mniejszej. barwy białawej.ruchy robaczkowe . wytwarzane w cewkach nasiennych krętych jądra. POLE BROCA .enzym trawiący białka. pachwinową i miedniczną.wypełnia te komory oraz przestrzeń podpajęczynówkową (między oponą pajęczą a naczyniową).stan braku kontaktu z otoczeniem z areakty wnością na bodźce słowne.kość kształtu esowatego leżąca u podstawy szyi. .dolna (podstawna) część międzymózgowia. leży pod wątrobą. powstaje zwykle na tle urazu psychicznego. jest wypełniony galaretą Whartona. POCHWA .sznur pępowinowy . w którym zbiera się mocz spływający kroplami z moczowodów. OSŁONKA MIELINOWA zewnętrzna osłonka nerwów z wyjątkiem autonomicznych pozazwojowych. przewodzi bodźce wzrokowe z komórek zwojowych siatkówki. OKRĘŻNIC A . pęcherzyki nasienne i in. gromadzi i zagęszcza żółć.podniebienie miękkie. jest głównym kationem wewnątrzkomórkowym. zwykle występuje 14 dni przed krwawieniem miesięcznym. zawiera plemniki oraz wydzielinę licznych gruczołów uchodzących do cewki moczowej (gruczoł krokowy. hamuje mięśniówkę przewodu pokarmowego.komórki kościotwórcze.błona surowicza otaczająca serce. NORADRENALINA . NASIENIOWÓD . w organizmie występuje jako kation.podstawowe wydatkowanie energii w spoczynku.3 błony otaczające mózgowie i rdzeń kręgowy: opona naczyniowa przylega ściśle do ich powierzchni.pęczek przedsionkowo-komorowy . PLEMNIKI . OSIERDZIE . a opłucna płucna z powierzchnią płuca. ma część jądrową. dzieli się na 2 odnogi.uwolnienie komórki jajowej z pęcherzyka jajnikowego (Graafa). u mężczyzny występuje podczas skurczu pęcherzyków nasiennych. ORGAZM . OSOCZE . PODSTAWOWA PRZEMIANA MATERII . PŁYN MÓZGOWO-RDZENIOWY płyn wytwarzany w komorach mózgu przez sploty naczyniówkowe . OBOJCZYK .błona surowicza występująca w jamie brzusznej. najwyższe piętro w strukturze ośrodkowego układu nerwowego.błona surowicza otaczająca płuco. OTRZEWNA . ODRUCH KOLANOWY .drugi nerw czaszkowy o charakterze zmysłowym. główną funkcją błony komórkowej jest utrzymanie równowagi między zawartym w komórce potasem a sodem zewnątrzkomórkowym. miesiąca ciąży do urodzenia. PŁYTKI KRWI . OPŁUCNA . zstępująca i esowata.amina katecholowa hormon rdzenia nadnerczy wydzielany również na zakończeniach włókien współczulnych pozazwojowych. pęczek wychodzi z węzła przedsionkowo-komorowego. oraz trzonu i ogona. wyzwolona za pośrednictwem układu nerwowego. obejmuje sklepieniem szyjkę macicy. oba rodzaje otrzewnej są połączone krezką.białka odpornościowe wytwarzane przez komórki plazmatyczne w odpowiedzi na obce antygeny.krwinki powstające w szpiku kostnym. między nimi leży szczelinowata jama opłucnej. biorą udział w procesie krzepnięcia. POTAS . ODCHODY .hormony tkankowe.

hormony kory nadnerczy. przezroczysta. spożyty tłuszcz ulega w dwunastnicy zemulgowaniu pod wpływem kwasów żółciowych.część ucha wewnętrznego. kwasy żółciowe.potocznie najczęściej nazwa dotyczy soli kuchennej (chlorek sodu).hormon wytwarzany w dwunastnicy. pobudza trzustkę do produkcji enzymów trawiennych.bezbarwna. TKANKA TŁUSZCZOWA . następnie jest trawiony przez lipazę trzustkową i resorbowany do naczyń chłonnych. krew.przedłużenie tętnicy biodrowej zewnętrznej. PRZEPONA . TĘTNICA SZYJNA WSPÓLNA . ŚRÓDRĘCZE . zawiera życiowo ważne ośrodki. przewodu pokarmowego. RZĘSKI . chrząstka. ŚLINA . SPOJÓWKA .rodzaj tkanki łącznej. do której jest przyczepiony..niewielka.najniższa część pnia mózgu.narząd leżący na tylnej ścianie brzucha. zawiera duże komórki wypełnione tłuszczem. niezbędny dla życia. składa się z 5 kości drugich. stanowiący ok. TRZUSTKA .gruczoł dokrewny leżący w szyi w otoczeniu tchawicy. STERYDY .szczękowa. TARCZYCA . PRZESZCZEP(TRANSPLANTACJA) wyrównanie ubytku w ustroju przez operacyjne przeniesienie tkanek lub narządów pobranych z tego samego lub innego organizmu. okrągława kość leżąca w ścięgnie mięśnia czworogłowego uda. są zbudowane z komórek i istoty międzykomórkowej. PRZYSADKA MÓZGOWA gruczoł dokrewny. PRZEWÓD BARTHOLINA przewód od prowadzający gruczołu przedsionkowego większego. zawiera m. największą tętnicą jest aorta. leży w górnej części jamy brzusznej po stronie lewej.dwie końcowe gałęzie tętnicy podkolanowej. jest podstawowym polisacharydem w pożywieniu człowieka. SZYJKI MACICY WYMAZ . dzieli się na 2 tętnice szyjne: zewnętrzną i wewnętrzną. 1/5 powietrza.żylną. jej zadaniem jest wyrównywanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej. są bardzo ważnymi biologicznie związkami o różnorodnym działaniu (np. SKROBIA -jeden z głównych węglowodanów zapasowych roślin. TŁUSZCZ -jeden z podstawowych składników organizmów żywych. z pęcherza do moczowodu itp. lewy przedsionek zawiera krew utlenowaną. np.metoda diagnostyczna .9%.elastyczna i przezroczysta struktura komórkowa. a ta w tętnicę ramienną.przewód mięśniowo-błoniasty o gwiazdkowatym świetle.in.głównie kości płaskich.płaski mięsień szkieletowy oddzielający jamę brzuszną od jamy klatki piersiowej. inne pełnią funkcję receptorową (narząd słuchu i równowagi).in. ŚLEDZIONA . naczynioruchowy i inne. zawierająca receptor słuchu .naczynie krwionośne.małe. którym płynie krew od serca na obwód ciała. ROGÓWKA . TLEN . hormony płciowe. zaliczane do tłuszczowców.dolna część macicy częściowo objęta sklepieniem pochwy. SÓL .błona śluzowa pokrywająca przednią powierzchnię twardówki gałki ocznej i tylne powierzchnie powiek. RDZEŃ PRZEDŁUŻONY . RDZEŃ KRĘGOWY . powyżej rdzenia kręgowego. REFLUKS (ZAWRACANIE) . połączone w zraziki tłuszczowe. leży w górnej części jamy brzusznej i unerwia większość narządów brzucha. leży poniżej podwzgórza. zawieszona na lejku. a wewnętrzna głównie mózg. TKANKA ŁĄCZNA . SEKRETYNA . po lewej stronie odchodzi od łuku aorty. unaczyniają podudzie i stopę.część ręki między nadgarstkiem a palcami.część ucha środkowego. przedłuża się w tętnicę pachową. w trzonie leży największa z zatok przynosowych . wchodzi w skład błon biologicznych. SZYJKA MACICY . ŚLUZ .przednia i tylna . ŚCIĘGNO .przednia część warstwy włóknistej gałki ocznej.męski hormon płciowy wytwarzany w jądrach. SOCZEWKA . rzęski w nabłonku dróg oddechowych przesuwają śluz w jednym kierunku. podobne do włosa wyrostki niektórych komórek. zwany „mózgiem brzusznym". są niezbędne do prawidłowego rozwoju.rytmiczne rozciąganie ścian naczyń krwionośnych wywołane nagłymi zmianami ciśnienia krwi w następstwie skurczów i rozkurczów komór serca. grupa witamin D i inne).część ośrodkowego układu nerwowego leżąca w kanale kręgowym. dróg oddechowych i in. zawiera głównie mucyny i mukopolisacharydy. znajduje się w ziarnach zbóż i bulwach ziemniaków. SIATKÓWKA . jest głównym mięśniem wdechu.puls .pierwiastek chemiczny.narząd pomocniczy mięśnia przenoszący siłę jego skurczu na kość. TĘTNICA PISZCZELOWA . gaz. m. zewnętrzna zaopatruje narządy szyi. TĘTNICA UDOWA . która dostarcza go do wszystkich tkanek organizmu. TESTOSTERON . a po prawej od pnia ramienno-głowowego. ma część szyjną. tkanka łączna wiotka i włóknista.związek chemiczny kwasu i zasady . dochodzą do niego korzenie tylne. wyścieła od wewnątrz naczyniówkę (część wzrokowa) oraz ciało rzęskowe i tęczówkę (część ślepa). leży w tylnym dole czaszki. do tkanek łącznych należą: kość. zazwyczaj bada się na tętnicy promieniowej.zespół wielu tkanek wywodzących się rozwojowo z mezenchymy. TCHAWICA . a prawy . wydziela hormony tropowe regulujące czynność innych gruczołów oraz uwalnia dwa hormony podwzgórzowe: oksytocynę i hormon antydiuretyczny (ADH).pręciki i czopki. sercowy. narząd spiralny Cortiego leżący wewnątrz przewodu ślimakowego wypełnionego śródchłonką.tkanka krwiotwórcza wypełniająca wnętrze kości . wchodzi w skład stawu kolanowego. lepka i ciągliwa substancja wydzielana przez komórki błon śluzowych np. uchodzi do przedsionka pochwy. zawiera receptory wzroku . RZEPKA . której fizjologiczne stężenie w krwi wynosi 0.polega na pobraniu niewielkiej liczby komórek z części pochwowej szyjki macicy w celu wczesnego wykrywania raka tej części macicy. leży do tyłu od tęczówki i źrenicy. łączący gardłoz żołądkiem. SZPIK KOSTNY .152 / SŁOWNIK PRZEDSIONEK SERCA -jedna z 4 jam serca zbierająca krew z żył i pompująca ją do komory. tkanka tłuszczowa i inne.największy splot układu autonomicznego. unaczynia udo i przechodzi w tętnicę podkolanową. kręgów i nasad kości długich. zawiera kanał szyjki rozwierający się przed porodem. TRĄBKA SŁUCHOWA (EUSTACHIUSZA) . łączy jamę bębenkową z częścią nosową gardła. należy do dolnych dróg oddechowych. która następnie dzieli się na 2 tętnice: promieniową i łokciową.związki organiczne pochodne steranu. z płuc przechodzi do krwi. TĘTNICA .przewód chrzestny przewodzący powietrze z krtani do drzewa oskrzelowego.najgłębsza warstwa ściany gałki ocznej. ŚLIMAK . gruczoł wewnątrz. piersiową i brzuszną. SZCZĘKA . enzym amylazę.największa parzysta kość twarzoczaszki zbudowana z trzonu i 4 wyrostków (w tym zębodołowego zawierającego 8 zębodołów). hormony tarczycy (tyroksyna i trójjodotyronina) wzmagają przemianę materii. TĘTNICA BIODROWA WSPÓLNA duża tętnica powstała z podziału aorty brzusznej.i zewnątrzwy dziel- . TĘTNICA PODOBOJCZYKOWA tętnica pro wadząca krew do kończyny gómej.narząd należący do układu krwionośnego i limfatycznego.parzysta największa tętnica w szyi. PRZEŁYK .płyn wydzielany do jamy ustnej przez gruczoły ślinowe. jak oddechowy. zawieszona na obwódce rzęskowej.tzw. z żołądka do przełyku. dzieli się następnie na tętnice biodrowe: wewnętrzną i zewnętrzną. SPLOT SŁONECZNY .przepływ substancji płynnej w organizmie w kierunku odwrotnym niż prawidłowy. twarz i część głowy. a wychodzą korzenie przednie nerwów rdzeniowych. silnie załamuje promienie świetlne. cholesterol. TĘTNO .

wytwarzanie i wydalanie żółci. zastawki występują w sercu.zastawka leżąca w ujściu aorty z lewej komory serca. WITAMINY . wchłania z jelit produkty trawienia tłuszczów.embrion . zwalnia pracę serca. odbiera impulsy elektryczne od mięśniówki przedsionka i przekazuje do pęczka Hisa. ZWÓJ .układ chłonny część układu krążenia składająca się z naczyń i narządów limfatycznych.pierwsza część jelita grubego.związki chemiczne niezbędne do prawidłowego przebiegu procesów życiowych.naczynie krwionośne. są rezonatorami głosu. generuje impulsy elektryczne. wchłanianie jest zależne od witaminy D3. główna rola w metabolizmie węglowodanów.część układu przewodzącego serca.zastawka dwudzielna . CZULNY . zapobiega cofaniu się krwi do lewej komory.SłOWNIK /153 niczy. zwykle termin odnosi się do gruczołów zewnątrzwydzielniczych. ośrodki układu współczulnego leżą w części piersiowej rdzenia kręgowego. TWARDÓWKA . stanowią strukturę mocującą ząb. UKŁAD LIMFATYCZNY .duże żyły odprowadzające krew z głowy.węzeł Keitha i Flacka . barwy białej.nowy organizm rozwijający się z zygoty. szyi i głowy oraz kończyn górnych. obok tłuszczów podstawowe źródło energii w pokarmie jako cukier i skrobia. a z ich połączenia powstaje żyła główna górna. leży w ścianie prawego przedsionka. główne funkcje: odtruwanie (usuwanie toksyn z krwi). np. WĘGLOWODANY . jego ściana pozwala na filtrację i wchłanianie. WŁOŚNICZKA . UKŁAD NERWOWY WSPÓŁCZULNY część układu autonomicznego. ZASTAWKA MITRALNA . UKŁAD ODPORNOŚCIOWY ogół struk tur broniących organizm głównie przed infekcją.substancja wytwarzana przez gruczoł i z niego wydalana. płynie nimi krew z dużego krwiobiegu. ŻYŁY GŁÓWNE .zastawka leżąca w lewym ujściu przedsionkowo-komorowym.organiczne związki chemiczne. pneumatyczne wysłane błoną śluzową. WĘZEŁ PRZEDSIONKOWO-KOMOROWY . ZARODEK . ogrzewają i nawilżają wdychane powietrze. WYDZIELINA . np. składa się z układu współczulnego i przywspółczulnego. w postaci kationu jest aktywatorem wielu enzymów. żyła główna dolna odprowadza krew z podprzeponowej części ciała. WŁÓKNO MIĘŚNIOWE . które umożliwiają skurcz. do krwi.duże żyły uchodzące do prawego przedsionka serca. zwieracz odbytu. k UKŁAD NERWOWY PRZYWSPÓL- ZATOKI PRZYNOSOWE przestrzenie . w okresach międzytrawiennych gromadzi się w pęcherzyku żółciowym.węzeł Aschoffa-Tavary . cewki moczowej i in. WAPŃ . wyposażona w struny ścięgniste. poziom regulowany przez parathormon i kalcytoninę.gładkie. odprowadza nadmiar płynu tkankowego w postaci limfy. ZWIERACZ . leżą w kościach otaczających jamę nosową. gruczołami i mięśniami gładkimi. przebita przez naczynia i nerwy. rozszerza źrenice.kapilara . zwęża źrenice. leży w przegrodzie międzyprzedsionkowej. stąd nazwa „migdałek brzuszny". a do dwunastnicy enzymy trawienne (amylazę.nadrzędna struktura układu przewodzącego serca. ZAPŁODNIENIE . sacharydy . a górna z klatki piersiowej. ośrodki tego układu leżą w pniu mózgu i części krzyżowej rdzenia kręgowego. zapobiega ciągłemu przepływowi treści przez przewód. łączą się z żyłami podobojczykowymi w żyły ramienno-głowowe. ŻUCHWA .struktura umożliwiająca jednokierunkowy przepływ płynu.największy narząd organizmu. przyspiesza perystaltykę jelit. kapilary krwionośne umożliwiają przekazywanie substancji transportowanych krwią do tkanek i resorpcję produktów przemiany materii.pierścień mięśniowy otaczający przewód u jego początku. w wyniku czego powstaje zygota. po przefiltrowaniu przez węzły chłonne. do końca 8. biorą udział w regulacji metabolizmu jako koenzymy. tygodnia życia wewnątrzmacicznego. nawet w jelicie (zastawka krętniczo-kątnicza).zgrupowanie ciał komórek nerwowych w obwodowym układzie nerwowym (poza obrębem ośrodkowego układu nerwowego). termin dotyczy rozwoju od końca 1.cukry. rolą żółci jest emulgacja tłuszczów i aktywacja nieczynnych enzymów trzustkowych.nieparzysta kość twarzoczaszki.część układu autonomicznego. ŻYŁA WROTNA . ujścia lub w trakcie jego przebiegu. nie są wytwarzane w organizmie. zwęża oskrzela.aktyny i miozyny. utożsamiany z układem limfoidalnym. ŻÓŁĆ .(Ca) . zawierają włókienka . śledziony. co umożliwia żucie. którym płynie krew w kierunku serca. zwalnia ruchy jelit itd. leży w piętrze gruczołowym jamy brzusznej.cienkościenne naczynie krwionośne lub chłonne. poprzecznie prążkowane lub mięśnia sercowego. zawiera 16 zębodołów. zawiera dużo grudek chłonnych. przyspiesza pracę serca. połączona z kośćmi skroniowymi 2 stawami. produkcja białek.mocne pasmo łącznotkąnkowe wzmacniające lub podtrzymujące różne narządy. ZASTAWKA AORTALNA .połączenie plemnika z komórką jajową. w żyłach (prócz głowy i szyi). niezbędny do skurczu mięśnia. których działanie zwykle jest antagonistyczne. trzustki i pęcherzyka żółciowego i odprowadzająca ją do wątroby. jest miejscem przyczepu mięśni poruszających gałką. ŻYŁY SZYJNE WEWNĘTRZNE . gdzie jest zagęszczana. jeden z głównych składników organizmów żywych.duża żyła zbierająca krew z brzusznej części przewodu pokarmowego. WIĘZADŁA OKOŁOZĘBOWE pasma tkanki łącznej biegnące od korzenia zęba do ścian zębodołu. zbudowane z białek .. zapobiega cofaniu się krwi do lewego przedsionka. naczyniach chłonnych. WIĘZADŁO . otrzewnowe i in. ZASTAWKA .komórki mięśniowe .większa część warstwy włóknistej ściany gałki ocznej. WYROSTEK ROBACZKOWY . nieprzezroczysta. tuż pod przeponą. WĄTROBA .pierwiastek chemiczny. lipazy.płyn wytwarzany w komórkach wątroby i przesyłany drogami żółciowymi do dwunastnicy. występuje głównie w kościach. które stymulują do skurczu przedsionki i przepływają przez roboczą mięśniówkę przedsionka do węzła przedsionkowo-komorowego. makroelement.miofibryle. ŻYŁA . do krwi wydziela insulinę i glukagon. więzadła stawowe. zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego. wiązanie bilirubiny. UKŁAD NERWOWY AUTONOMICZNY część układu nerwowego zawiadująca narządami wewnętrznymi. proteazy). ma 3 płatki półksiężycowate. odchodzi w jamie brzusznej od jelita ślepego i zwisa do miednicy mniejszej. WĘZEŁ ZATOKOWO-PRZEDSIONKOWY .

hormon uwalniający TSH (TRH). 112. 54. 46. 76. jelito czcze. 34. glos. 103. 76. ciała suteczkowale. I immunoglobuliny. 107. aldosteron. 18-19. 114. 26. zobacz także stawy i szkielet. 31. komórki nerwowe. 122. smak. glukoza. 15. 17. 61. krypty Licberkiihna. H hemocytoblasty. 29. 28. 58. 103-104. 131. 127. 25. 14. 23. 98-99. 92. krew. 71. błona śluzowa jamy ustnej. 28. aminokwasy. hormon folikulotropowy (FSH).Indeks Numery stron zaznaczone kursywą odnoszą się do ilustracji acetylocholina. 71. 25. glukagon. 31. hormon stymulujący tarczycę (TSH). klatka piersiowa. 53. kły. 20. gruczoł Cowpera. 30. 28. kości. 28. 47. 116. 71. 50. 142. 75. 104. kamienie żółciowe. dwunastnica. 68. 139.48. 49. 72. diamenty miozynowe. geny. 71. 135. 33. 74-75. 107. 101. 18. gastryna. 61. kość promieniowa. dwutlenek węgla. ciąża. języczek. ciemiączka. 26. kolba Krauzego. 26. 54. 88. 59. 15. 131. 26. 89. 137. hormon luteotropowy (lutenizujący) (LH). cukier.5/. błona surowicza. 87. adenozynotrójfosforan (ATP). 67. 136. 142. 26. 60. 126. 19. łzy. 113. łój. 14. homeostaza. kość biodrowa.77. 50. 106. 20. 97.17. 120. jąderko. biliwerdyna. bazofile. 106. 88. hipoglikemia. 76. 53. 33. kość udowa. 20. 33. 105. 134. komórki. gruczoły Brunnera. 70. 14. 26. 31. anabolizm. 68. 87. 32. 23. D histamina. 113. 43. hemoroidy. 28. 67. kość haczykowata. jabłko Adama patrz chrząstka tarczowata. 53. bilirubina. 62. 114. 18. 28. 40. gonadotropina kosmówkowa (HCG). 18. 19. 101. 113. 38.8/. brodawki sutkowe. 46-49. 66-77. 17. 32. hormony gonadotropowe. 121. 146. 62. kość łzowa. komórki Schwanna. 25. cytoplazma. 116. ketony. 81. 13. 137. 132. 34. 71. kość kulszowa. kość ogonowa. kość klinowata. 47. kość łódeczkowata. 72. 55. 46. 76. 74. 68. 54. 18. 131. 129. 116. ciśnienie krwi. 104. 72. 49. dotyk. 104. hormony. kłykieć kości udowej. 77. krtań. antygeny. kręgi. eozynofile. osocze. kortyzon. 63. 116. 62. istota biała. komórki alfa (A). 55. 17. 6<S. 98. 14. 61. krtaniowa część gardła. glikogen. komórki. 136. 116. 79. 47. 105. 14. ciało migdałowate. 63. 142. 19. 68. 39. jama klatki piersiowej. krezka. 18. 104. hormon antydiuretyczny (ADH). 122. krążek Merkela. dendryty. 111. 87. 25. 114. 142-147. 18-19. 61-62. akson. 30-31. 20. 78. 89. 12. 114. cewka moczowa. 113. albuminy. 72. 143. 73. 62. Ł M . 88. jajowody. 15. 23. 104. 69. aorta. 64-65. 137. 140. 105. koordynacja ruchów.104. 118-119. ciałka Paciniego. 71. kość piętowa. 64-65. 131. język. aorta brzuszna. estrogeny. kolagen. dalekowzroczność. 58. 88. 76-77. 72. 77. język. 104. 33. 104. jama brzuszna. jama czaszki. 54. 33. 68. 61. 69. 126. 126. 32. 117. 74-75. 705. centralny system nerwowy. ciałka Ruffiniego. czynności (reakcje) odruchowe. 112. 139. 142. kość ramienna. 33. 106. 17. gardło. 138. 74-75. 77. 128. 55. 87-88. 34. 51. globuliny. 57. 60. 119. 67. 105. 68. 71. 47. 89. fibryna. kość czworoboczna. amylaza. 17. jelito grube. ciało szkliste. kość łonowa. 88. kanały półkoliste. 104. 89. 40. chrząstka. 88. 21. czaszka. krew. jelita. 51. krążenie krwi. chrząstka włóknista. 57. 43. 25. 20. łokieć. gonady. łopatka. 26. insulina. 26. 26. 94. 29. hemoglobina. 18. kość jarzmowa. 14. 85. hepatocyty. enzymy. 58. 33. 28. 70-77. 14. 31. łożysko. 116. 52. język. ciało modzelowate. 43. krwawienie. 27. 56. 47. 87. gruczoły apokrynowe. 63. 29. 146. 103. 25. 13. istota czarna. 137-138.44. androgeny. chrząstka nalewkowata. 88. ciecz wodnista. krwinki czerwone. katabolizm. 134. 89. 76. 89. chrząstka tarczowata. 50. 47. 56. 15. 99. 85. 137. 34. 62. 26. 28. keratyna. laktacja. kość nosowa. 21. 68. 68. 15. 1 kowadełko. 13. 87-89. 46. glej. limfocyty. 50. 28. 14. 43. 101. błona Dcscemeta. 94. jajniki. 104. gruczoły Skene'go. istota szara. 116. 94. 76-77. 46. 32. 24. 118. kapilary. 97. 25. 35. akrosomy. 116. dreszcze. hormon wzrostu. 139. ciałka Meissnera. jelito cienkie. 81. 142. 128. 31. 60. 146. 25. 28. 71. 55. 23. heparyna. 71. 23. 107. 76-77. chlorek sodu (sól). 47. kość łokciowa. 28. 38. 20. 116. 103. 17. krótkowzroczność. 21. 40. 119. kaletki. 17. 90. jama nosa. kość trójgraniasta. 25-26. 61. 71. 109. gruczoły łojowe. kość skokowa. 80. 68. 18-19. 30. 88. 141. 26. limfokiny. 43. 139. 32. lizosomy. 126. jądra podstawy mózgu. 138. 12. 131. 88. 17. 126. energia. gruczoł nadnerczowy. 20. 80-81. 43. 89. 27. ciałko żółte. cukrzyca. 50. 71. \1. F fibroblasty. 51. 77. 49. hormony płciowe. 69. 137-138. łzowe kanaliki. błona śluzowa. 139. 26. kątnica. karmienie piersią. 61. błona bębenkowa. 136. 144. 15. 136. 121. 14. 68. 120. 113. 5/. 19. 76-77. 18-19. 76. 56. autonomiczny system nerwowy. 26. 129. podział. 105. 38. 43. 24. 18. 48. 62. 32. 14. 89. 28. 33. 59. 136. 103. kłębuszki. ciałka Malpighiego. gruczoły potowe. 104. 28. 28. drogi oddechowe. adrenalina. 62. 28. łechtaczka. kwas dezoksyrybonukleinowy (DNA). 130. 12. 80. 20. 38. ból. astma. macica. 76. 34. 103. 77. kość krzyżowa. 74. kość sześcienna. 75.40. 113-115. 21. 89. 123. 81. 105. 98. 23. 60. 136. kość sitowa. 134. B bańka kanału półkolistego. mowa. płytki. cholesterol. błona śluzowa nosa. 88-89. grasica. 40. gęsia skórka. 67. 126. 56. 139. 14. ciało kolankowate boczne. 75. 103. jądra. 72. kanaliki Havcrsa. 58. 20. 115. 129. 126. chrząstka sprężysta. 131. 87. 89. 89. 139. 79. 71. filamcnty aktynowe. 71. 137-138. 54. 114. 113-114. czopki. 29. gruczoły Bartholina. 39. 27. 68. łagiewka. 18. 97. chrząstka szklista. 71. 40. 82. 122. 28. 84. ciało rzęskowe. błona dziewicza. lizozym. 57. hormony tarczycy. 79. 87. 106. chrząstka pierścicniowata. 48. 68. 21. kora mózgowa. 28. jelito kręte. 113. dołek środkowy. koordynacja. 68. 31. 83. 58. 80. 88. kanał ciała szklistego. 54.5/. 98. 24-26. 123-125. krew. 141.105. 72. 123-125. 99. 122. 71. 55. 47. 56. 64-65. 71. 33. blaszka podstawna ślimaka. 104. 89. 51. 28. błona maziowa. 51. 60. krwinki białe. 46. kości twarzy. 105. 113. 68. 121. 17. 65. 60. 133-135. 103. 30. glicerol. 73. 72. 138-140. błony. 74. 28. 12. 87. 118-119. chromosomy. 35. hormon adrenokortykotropowy (ACTH). 103. kosteczki. alergia. 38. 61. acetylocholiny pęcherzyki. 89. komórki beta (B). 25. gruczoły endokrynne (wewnątrzwydzielnicze). 42. 116. 110. 103. 69. blastocysta. kora nadnerczy. 61-63. 94-95. czopki i pręciki. 126. 23-24. 116. 94-95. 128. 100-101. elastyna. kość gnykowa. kolano. K komórki Kupffera. jod. cykliczny AMP. 121. 61. 67. 98. 78. białka. 77. 23. 33. 14. 97.

55. otrzewna ścienna. 28. 38. 76. 52-55. 62. 128. rękojeść mostka. 142-147. 119. 40. przytarczyce. odwodnienie. 96. 82. 90-91. 44. naczyniówka oka. 139. pankreozymina. 63. 135. 28. 50. 45. mięsień prosty brzucha. mięsień podniebienno-językowy. neurony. 119. 41. 15. nerwy ślimakowe. 30. 58. 38. 40. barwa. przewody żółciowe. 121-122. 63. 30. 24. nadgarstek. 36. 36-40. protrombina. obojczyk. 725. 75. 123. 49. 31. mięsień rzęskowy. naskórek. 27. 43. 48. migdałki. 104. 40. 82. 58. smak. 144. 132. paliczek. 135. 140-141. 27. nerw językowo-gardłowy. podniebienie miękkie. 38. 30. 75. mięśnie międzyżebrowe. 96-97. 61. 14. nerwy piersiowe. rozedma. pęcherzyk żółciowy. 128. 36. 27. 46. 123. 33. 25-29. 96. 40. 89. 89. 31. 80. 113. sercowy mięsień. 38. 92-93. 88. 79. słuch. 72. obwodowy system nerwowy. sekretyna. nerwy przeponowe. 55.50. mitoza. 82. srom. 100-101. 68. StOpa.37. siodło tureckie. 55. 70. serca unerwienie autonomiczne. 103. nerwy ogonowe. 25. 28. płat potyliczny. 81. 17. 32. przywspółczulne (parasympatyczne) nerwy. 60. 35. 107. mięsień rylcowo-językowy. 28. 141. 28. 55-59. 28. 37. 137. 44.82. 57-58. prostaglandyny. 45. 50. 13. 88. pęczek Hisa. 55.135. 12. 68. 39. 22. 80. stolec. nabłonkowa tkanka. 75. mięsień okrężny oka. 41. 121. 45. 118. 102. nerwy zmysłowe. mięsień naramienny. renina. 111. staw zawiasowy. 58. mięsień lędźwiowy większy. mięsień napinacz powięzi szerokiej. 36. miednica. 66. 59. mózgu pień. nasienie. perystaltyka. 48. 38. 77. 70-77. 30. 48. 736. 72. 56. naczynia limfatyczne. pęcherz moczowy. 79. ochrzęstna. 62. 97. parathormon. 36. koordynacja. 28. serce. 26. 40. 77. 106. rany. panewka. 36. 45. nogi. 28. monocyty. 54. 46. 56. odbyt. płyn mózgowo-rdzeniowy. 123. 91. 104. opony. mięsień sercowy. neurony ruchowe. 75. mięsień piersiowy większy.40. 40. 80. 76-77. 136. nerki. 69. 102. 705. 12. pochwa. 44. odruchy. przysadka mózgowa. 68.84. 703. 42. 37. stawy. pamięć. 37. 92. melanina. 47. neuroglej. 101. 34. podniebienie twarde. 11. osłonka mielinowa. pragnienie. mikrotubulc. 136. 64-65. 37. 34. miesiączkowania rozpoczęcie. 82-85. 54. 15. 24. 60. 136-138. pętla Henlego. 15. sen. okrężnica esowata. 84. 40. nerwy szyjne. 135. 55. 121. ręka. 89.INDEKS/155 makrofagi. płód. płyn maziówkowy. melanocyty. 45. 69. spojówka. mózg. 35. pień ramienno-głowowy. opona miękka. rąbek. paliczki. 44. 777. 120. 77. przepona. piszczel. 42. 75. mięsień czołowy. 54. 13. mięsień dwugłowy ramienia. 35. mózg. 58. 707. mięsień trójgłowy ramienia. 124. mięsień brzuchaty łydki. 65. mięsień płaszczkowaty. 36. 114. 33-35. nerwy ruchowe. 30. 71. stęp. siekacze. 15. 770. rdzeń kręgowy. 50. 77. 12. 33. 15. płytka ruchowa. 21. 37. 60. 55. poziomy soli. 27. 97. 44. 65. peptony. 37. 106. 83. nerwy współczulne. 81. 56. równowaga. 71. 77. 115. 36. 106. 124. 27. 138. 139. 82. 54-56. skóra. nosowa część gardła. 48. 25. najądrza.14. 69. ogniskowanie. 142-146. 46. 130. i9. 15. 49. 67. 28. nabłonka komórki. reumatoidalne zapalenie stawów. 80. 68. mózgowej. mózgu ukrwienie. 19. 113. 131. 107-108. 46. maltoza. 135. 118.44. 85. 47. mięsień najszerszy grzbietu. sterydy anaboliczne. 126. 28. 15. 111-112. 65. 62. 35. pierścień Waldeyera. 57. 52: okolica ruchowa. 69. 141. prostnica (odbytnica). mięśnie przywodzące. 28. 68. palce stóp. 33. 36. 124. 41. 18. 130. 38. sól. 30-31. 134. prolaktyna. nerw podjęzykowy. mięsień pośladkowy wielki. 47. R P O moczu wydalanie. 70-72. 29. 60. 43. nerwy czaszkowe. 53. 61. 70. oskrzela. 35. 77. 72. 18. prącie. mięsień policzkowy. 58. nefrony. 18. 83. 14. 47. most. struny głosowe. 47. móżdżek. oskrzeliki. 42. (menarche) 140. 29. 18. przedtrzonowce. 727. 38. 106. mięśniowe włókna. 129. 63. 60. 88. 30. 14. 13. 126.15. okolica wzrokowa kory prostata. steroidy. 69. otrzewna trzewna. 36. ramię. 17. 39. 33-35. mózg. 70. 48. 103. 14. 24-26. 77. 103. 775. kontrola. nerwy rdzeniowe. 729. 35. pochewki ścięgniste. poziomy soli. 126. 21. 47. 40. menopauza. 34. 126. 119. 46. 50. 25. 103. 43. 44-45. moczowód. pęcherzyki nasienne. 21. 46. 36. 71. 107. 14. 44. 61. 82. 65.63. mostek. 73. 38. 126. 42. 138. 89. peptydy. 111. mięsień czworogłowy uda. 72. 121.50. 48. 25. 47. 88. 133-135. 46. 118. 30. 75. 29. mięśnie antagonistyczne. 131. odrzucenie przeszczepu. 101. 53. 82. 85. 134. 127. 34-35. 104. mięśnie skrzydłowe. skóra. 83. 56. przewód limfatyczny. 17. mięsień bródkowo-językowy. 44. 66. przełyk. 112. mięsień dżwigacz jądra. 48. 18. 71. mięśnie żwacze. 70. mięśnie. 43. 103. przeciwciała. 60. 147. 61. przewód pokarmowy. 80. 14. 46. 42. nasada kości. 38. 50. N nabłonek. 58. 24. okostna. 42. 40. 77. 34. 14. 36. 72. 56. Ul. 28. maziówka. 22. 52. 727. 44. 30. 141. oksytocyna. 55. 52. 131-133. 88. 89. 84. 42. ptialina. 67. 121. 134. 15. 11. 30. rdzeń przedłużony. 40. płuca. 51. 44. płat skroniowy. 34. 68. 134. 26. 27. 14. 73. 727. 128. 90-97. miesiączkowanie. 36-41. neutrofile. 51-52. 65. 72. dotyk. 60. 42. 122 pęcherzyki. 15. 102. 76-77. rozmnażanie. mięsień krawiecki. mięśnie gładkie. 76-77. 126. 16. 36. 57-53. 13. 46. 15. 50-53. stawowa chrząstka. 75. 725. 68. 126-127. 707. 41. 26. 50. 46. płat ciemieniowy. 63. 54. 81. mowa. 50-51. 725. rzepka. 43. 770. okostna czaszki. patrz chlorek sodu spojenie łonowe. 46-48. 48. 17. mięsień potyliczny. 49. 64-65.37. 33. mięsień okrężny ust. 44. 92-93. 73. 80. 130. mięsień zębaty przedni. 75. 84. równowaga. osteoblasty. 31. piegi. progesteron. otrzewna. 14. 71 -72. podwzgórze. 100. 68. 60. 119. 44. 63. mięsień piersiowy mniejszy. 17. 10. 139. moszna. 46. 27. powonienie. 103. plamka żółta. 55. 61-63. 46. 81. metabolizm skrobi. 52. 102. 20. 46. 140. 48-49. 124-125. 31. Ul. 103. 27. mitochondria.(57. 38. 25. 58. 53. 46. 24. 80. 122. 40. 46. 33. rogówka. 36. pęcherzyk Graafa. 54-56. 46. nerw błędny. 104. nerwy lędźwiowe. 134. 45. 35. 124. 146. 35. 117. przewód piersiowy. 100. 14. 105. 142. 21. siatkówka. 89. schody bębenka. paznokcie. 128. 80.14. 40. 101. 36. 40. 84. 130. 63. rybosomy. 25. rak płuca. nos. 50. 14. 26. 44. . 104. 36. 35. oddychanie. 17. 21. 25. 38. małżowina uszna. 61-63. mięsień prostujący włos. nagłośnia. nerw przedsionkowy. 27.105. 46. mocz. 120. 47. . reticulum endoplazmatyczne. mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy. 30. staw panewkowy. 121. 707. 36. 28. mięsień skroniowy. 55. 106. 132-133. mięsień obły większy. 71. 40. 88. 13. 122. skrzepy krwi. odpowiedź immunologiczna. nos. 46.128.39. 126. oczy. 21. 50. 14. schody przedsionka. pepsyna. palce. 46. napletek. mięsień czworoboczny. noradrenalina. 100. rdzeń nadnerczy. osteocyty. narządy płciowe. 14. 28. płat czołowy. 46. 114. mowa. skalp. 118. 30. 132. 36. 43. 76. 27. 109. skóra. narodziny. 40. 50. 727. 97. 775. 46. 130-133. opona twarda. smakowe kubki. 16. 71. owulacja. 126. młoteczek. metabolizm. 12. 109. naczynia krwionośne. mlecz. 124. 84. pajęczynówka. 28. 103. opłucna. 44. 56. 63. 29. 87. nerwy krzyżowe. 32. 29.

123. 31. 41. zawroty głowy. 42. 23. układ rozrodczy. 87. 52. 50. tkanka nerwowa. 70. tętnica ramienna. 87. 103. 94.96-101. 147. 87. 125. 21. 123. 94. 93. tęczówka. żebra szyjne. 95. 109. 40. 106. 130-147. 51. 22-32. 82. 16. 118. T węchowe pole. 87. 58. 118-119. 67. 777. 68-69. 106. trofoblast. 72. 16. 95. 94. 61. 72-73. 83. 87. 14.56. zwieracz odbytu. 86-96. 131. 15. 118. wzrokowe skrzyżowanie. 54-56. 44. 87. 72:?. zgięcie wątrobowe. 11. wysepki Langerhansa. żyła odpiszczelowa. 107. 57. 21. 737. 75. 142. 106-110. 54. 123. 706-770. 71. 41. 55. zapłodnienie. 21. źrenica. zastawki serca. 13. 90. 90-97. 90. włókna ruchowe. 24. ścięgna zginaczy. 15. 43. trzustka. tarcza nerwu wzrokowego. 14. 727. 33. 121-122. 79. 87. 34-35. 131. 33. 56. 81. 15. 52-53. 36. 98. 57. 95. 89. 60. 16. 95. tętnica szyjna. 124. 113. 727. 29. 15. 95. 118. 87. żyły. ślina. 94.51. 75. wyrostek robaczkowy. 72. 72. system wydalniczy. 118. tętnice. 87. utrzymanie równowagi. ż . 85. żyła nerkowa. zapalenie okrężnicy. 57. 62. szkielet. tętniczki. 18. trawienie. 87. zapalenie opłucnej. żyła podobojczykowa. 55. 59. trąbka słuchowa Eustachiusza. torebka Bowmana. 117. tętnice przysadki. włókna kolagenowe. włókna elastyczne. zwieracz Oddiego. węglowodany. 23. 27. 68. 16. układ limfatyczny. 772. ucho. 116. 31. 90-91. 44. 113. 74. 16. szczęka. 87. włosowe mieszki. zęby mleczne. 56. 142. 95. 81. 57. 52. żylaki. 15. 57. więzadła. ucho. testosteron. 63. zęby mądrości. 31-32. 118. 16. śródręczc. 41. trzeszczenia. usta. 70. 127. żyła płucna. 42-65. 67. 702. żyły krezkowe. 70. sznur pępkowy. 62. zapalenie oskrzeli. 87. 44. 47. 33.78-85. wzrokowy nerw. żyła główna. 33.156/INDEKS strzałka. 92. wargi. 88. #0. 14. 41. 56. mowa. wzrokowa promienistość. 52. 142. 71. węchowa opuszka. tętno. 108-110. 94. 95. 118. 82. twardówka. 88. 52-53. 74-75. synaptyczna szczelina. 56. 29. 73. 98. 95. 125. 104. ślimak. słyszenie. 90. U ucho. 120. 94. 95. tętnice wieńcowe. 74. żuchwa. żyła odstrzałkowa. 103. 94. 48. 50-53. 87. 17. układ somatyczny. system nerwowy. 57. 16. ścięgna. 47. tętnica płucna.77. #5. 707. 94. 14. 75. 97. 51. układ moczowy. tarczyca. 116-119. 50. 78. 57. 92. 121-122. 103. tętnica języka. tętnice krezkowe. 41. 81. 126. 89. 57. 32. 119. tętnica śledzionowa. żyła wrotna. śródstopie. 40. ścięgno piętowe (Achillesa). system endokrynny (wewnątrzwydzielniczy). 40. 121. 57. 106. worek owodni. uczucia a hormony. 98. 14. 106-108. zastawki aorty. 54 . zęby. włókna zmysłowe. 107. trzon kości długiej. 82. 71. 47. utkanie tkanki włóknistej. 78. węchowe komórki. tętnice biodrowe. tętnica podstawna. 21. 116. zastawka mitralna. 33. 87. 14. tętnica nerkowa.56. 56. zastawka krętniczo-kątnicza. 58. 94. synapsy. żyły wątrobowe. wole endemiczne. 35. usta. 113. 136. 95. 68. zgięcie śledzionowe. 107. S ścięgna prostowników. urobilinogen. 90-91. tyrozyna. 84. tlen. 81. żołądź prącia. 103-105. 80. 33. 103. zastawka trójdzielna. 57-58. 54. 104. 60. żyła nasienna. żołądek 75. 94. 125. 16. wzgórze. węchowy nerw. 28. 36. 50. 23. 50. układ oddechowy. 61. 43. 94. węzły limfatyczne. 50. 36. 94. tętnica udowa. 109. śródchłonka. wzgórek łonowy. 90-91. 55. 142. 102-119. 143. 16. 51. 89.778. tętnica nasienna. żyła odłokciowa. Z 54. 121. tetrajodotyronina (T4). 122. 93. W śluz. zapalenie pochewki ścięgna. 75. 90-97. szpik kostny. zagnieżdżenie. 95. wzrokowa droga. 16. 57. 90. 16. 117. 111. 130. 36-40. układ mięśniowy. 34. system trawienny. 95. 55. 89. włos. zatoka wieńcowa. 105. warstwa Bowmana. 14. żyły biodrowe. tłuszcze. 70. zakończenia nerwowe. 55. woda w organizmie. witaminy. 777. widzenie. 727. 12. trójjodotyronina (T3). wątroba. ślinianka podjęzykowa. 20. żyła podkolanowa. 37. 706. 28. wyrostki sutkowate. 66 . 35. wzrok. żółć. 54. 31. 20. 55. 87.81. 777. 27. 32. 57. tchawica. 81. 87. 54. 95. 54 . 132. żucie. 72. 56. 38. 104. 75. 26. 103. 117-119. 95. 61. 106. 104. śluzówka macicy. zatoki. 95. 54. 48. 89. 50. 40. tyroksyna. 144. 41. 44. 127. 61. 60. 41. 94. 52. 94. 107. 82. 26. 113. wydalanie. 83. 112. 52-53. strzemiączko. 94. 58. 705. tętnica piszczelowa. 110. zapalenie płuc. 103. 60. 46. 14. tętnica łukowata. trzustkowy przewód. 116. 33. węzeł Ranviera. 17. żyła szyjna. 20. 7J6. ustna część gardła. 62. 107. 24. 78. trzustkowe soki. śledziona. 95. żyła udowa. 106. 63. 112. 120-129. worek mosznowy. 73. 17. zwoje. zapach. żyła piszczelowa. 58. układ scrcowo-naczyniowy. zwieracz odźwiernika. uczucia a zapach. zastawki tętnicy płucnej. 62. 16. wędzidełko języka. żyły przysadki. 90-91. 43. 51. 29. 87. 709. ślinianka podżuchwowa. tętnica podobojczykowa. 14. 137. zatoka klinowa. 84. 95. 93. 72-73. tkanka łączna. 133. więzadło pierścieniowate. 50-53. trucizny. 33. 57. układ limbiczny. żebra. 109. 34. tętnica wątrobowa. 132-133. 33.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful