ATLAS ANATOMII

DR N. MED. TREYOR WESTON

bpis treści
WSTĘP Rozdział 1 BUDOWA CIAŁA Narządy wewnętrzne Układy organizmu Błony Komórki i chromosomy Metabolizm Homeostaza Rozdział 2 UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Kości i chrząstka Stawy i więzadła Skóra Rozdział 3 UKŁAD MIĘŚNIOWY Mięśnie Ścięgna Rozdział 4 UKŁAD NERWOWY Komórki nerwowe Obwodowy układ nerwowy Ośrodkowy układ nerwowy Ucho Receptory węchowe i smakowe Receptory dotykowe Mowa L Koordynacja ruchów
I|L f Rozdział 5
Oko 10

Rozdział 6 UKŁAD ODDECHOWY Nos Gardło Płuca Oddychanie Rozdział 7 UKŁAD KRWIONOŚNY Krew Serce Naczynia krwionośne Krążenie krwi Rozdział 8 UKŁAD LIMFATYCZNY Naczynia limfatyczne Tkanki i narządy Rozdział 9 UKŁAD TRAWIENNY Trawienie Jama ustna Przełyk i żołądek Jelito cienkie Wątroba Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Wydalanie Jelito grube Nerki Pęcherz moczowy Gruczoły potowe Rozdział 11 UKŁAD ROZRODCZY Narządy rozrodcze Menstruacja Zapłodnienie i rozmnażanie SŁOWNIK INDEKS

80 82 84

78 79

12 13 16 17 18 20 21 22 23 30 33
36 37 41

86 87 90 92 94 96 97 98

102 103 106 111 113 116 120 121 123 126 128 129 130 131 140 142 148 154

42 43 44 46 50 54 57 60 61 64

1

UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Hormony Gruczoły dokrewne

66 67 70

Wstęp

W czasach współczesnych w znacznym stopniu wzrasta ludzka wiedza o działaniu komputerów czy też budowie samochodów, w mniejszym zaś o procesach zachodzących w ich organizmach. Prawie każdy z nas zdobył wykształcenie, które pozwala pracować na swoje utrzymanie. Umiemy także miło i sensownie spędzać wolny czas. Dlatego tym bardziej zaskakujący jest fakt, jak niewielu z nas zna zasady funkcjonowania własnego organizmu lub potrafi określić rodzaj występujących w nim zaburzeń. Taki stan rzeczy jest nie tylko zadziwiający, ale i niepokojący. Dzisiaj częściej niż kiedykolwiek nasze zdrowie (a może nawet życie) spoczywa w naszych rękach. Możliwości lekarzy są nieporównywalnie większe niż kilka lat temu, lecz ich działanie będzie skuteczne tylko wtedy, gdy pacjenci będą dysponowali podstawową wiedzą dotyczącą funkcjonowania poszczególnych części ciała. Dzięki znajomości własnego organizmu można szybko rozpoznać stan chorobowy i zasięgnąć fachowej porady. Głównym celem ATLASU ANATOMII jest wprowadzenie w medyczne zagadnienia, ale przede wszystkim poprawienie stanu wiedzy w tej dziedzinie. Książka ta powinna znaleźć się w domu każdej odpowiedzialnej osoby, która dba nie tylko o zdrowie własne, ale także o zdrowie najbliższych. Opublikowanie ATLASU ANATOMII r zbiegło się w czasie ze wzrastającym zainteresowaniem społeczeństwa zaV gadnieniami medycznymi. Zaczyna ono dostrzegać, jak istotna jest relacja pomiędzy lekarzem a pacjentem. Ich współpraca przyniesie najlepsze rezultaty tylko wtedy, gdy pacjent będzie miał podstawy wiedzy medycznej. ATLAS ANATOMII to nie tylko cenny

kiedy jako student medycyny zacząłem odkrywać nieznany. Na sukces wydawniczy ATLASU ANATOMII wpłynął między innymi fakt. Zastosowana terminologia odpowiada tej. „Dobrze pamiętam zafascynowanie. by zadowolić najbardziej wybrednego odbiorcę. jakie ogarnęło mnie. Kolejną rzeczą wartą podkreślenia są wspaniałe ilustracje ludzkiego ciała. ale także zagadnienia fizjologiczne dotyczące funkcjonowania różnych części ludzkiego ciała. Wiedza w niej zawarta jest wyczerpująca. gdyż obejmuje swoim zakresem nie tylko anatomię. wspaniały świat ludzkiego wnętrza. że bardzo złożone procesy są opisane w taki sposób. doktor nauk medycznych . Książka ta może być także wykorzystana w szkołach. Jednocześnie podane fakty są tak opracowane. /? /• Trevor Weston. aby czytelnik nie zgubił się w gąszczu fachowych pojęć. jaką posługują się lekarze i pielęgniarki.informator w rodzinnej bibliotece. lecz bez zbędnych uproszczeń. Każda z nich to małe dzieło sztuki dokonale uzupełniające opisywaną strukturę ludzkiego organizmu. W taką wędrówkę możemy wyruszyć teraz w towarzystwie tej książki. Poznawanie tej dziedziny wiedzy jest jak niekończąca się podróż. podczas której ciągle ogarnia nas zdumienie i oczarowanie".

Narządy danego układu współpracują z towarzyszącymi im strukturami i pełnią w organizmie określoną funkcję. które są podstawowymi składnikami tkanek i narządów. Mostek Przepona Przełyk . Większość z nich może być zgrupowana w różne układy. która oddziela ją od jamy brzusznej. m. serce i płuca. BUDO W A CIAŁA Krtań Żyta szyjna wewnętrzna Opłucna Prawe ptuco Serce Żebro Jama klatki piersiowej rozciąga się od podstawy szyi aż po przeponę. Zdrowie człowieka i zachowanie wewnętrznej równowagi jego organizmu w ciągle zmieniających się warunkach zależy od wszystkich układów.in. a także od mikroskopijnych komórek. Żebra chronią przed uszkodzeniami narządy klatki piersiowej.Rozdział 1 Anatomia człowieka zajmuje się budową wielu zróżnicowanych narządów.

w tym przypadku będzie to trawienie pokarmu. Skóra Czaszka (kość) |—<ręg i Kręgi szyjne Jszczytowyl I—obrotowy . że anatomia i fizjologia są z sobą ściśle powiązane. Rozszerzeniem anatomii jest fizjologia. zbudowaną z różnych tkanek i spełniającą specyficzne funkcje. Wynika z tego. jaką odgrywa . jak dane elementy funkcjonują. Budowa określonego narządu czy też układu w dużej mierze zależy od funkcji. która odpowiada na pytanie.BUDOWA CIAŁA/13 Narządy wewnętrzne Ludzki organizm jest niezwykle złożoną strukturą.Tchawica Rdzeń kręgowy Grasica Naczynia krwionośne płucne Oskrzele płatowe Jamę czaszki wypełniają delikatne tkanki mózgu. np. Anatomia zajmuje się opisem poszczególnych części ciała i ich miejscem w organizmie. jaką spełnia on w organizmie. Przed przystąpieniem do szczegółów należy zwrócić uwagę na główne narządy. które znajdują się w trzech dużych jamach ciała: w czaszce. Opisując budowę jakiegoś narządu. klatce piersiowej i brzuchu. żołądka. przez który przechodzi rdzeń kręgowy dający podstawę dla pnia mózgu. które są chronione przez powłokę zwaną oponą twardą (poniżej). nie sposób pominąć roli. Oskrzeliki Kora mózgowa (zewnętrzna warstwa mózg . W dolnej części czaszki znajduje się otwór wielki. Naukę anatomii trzeba więc rozpocząć od przyjrzenia się poszczególnym elementom ludzkiego organizmu. Określony narząd stanowi różniącą się od pozostałych jednostkę.

która łatwo może ulec uszkodzeniu. kiedy to może sięgać nawet do przepony. zajmując stosunkowo niewielką powierzchnię. Czaszka składa się z dwóch części: z jamy czaszki. która jest podstawą dla oczu. Oskrzele każdego płuca rozgałęzia się następnie w kształcie gałęzi drzewa.jamy powietrzne. Od tyłu ogranicza ją kręgosłup. miesiącem życia błony stopniowo są zastępowane tkanką kostną. Przednia część jest pokryta grubą warstwą Przepona Wątroba Tętnica nerkowa Żyta nerkowa Aorta brzuszna Koniec usuniętego przewodu pokarmowego (odbytnica) Tętnica biodrowa zewnętrzna Żyła biodrowa ze' Pęcherz moczowy Wnętrze jamy brzusznej kobiety z pominięciem przewodu pokarmowego. Oprócz serca i płuc w klatce piersiowej znajduje się przełyk. Przez te najmniejsze kanaliki powietrze jest przenoszone do pęcherzyków płucnych. tętnice i żyły. Największy z nich. Tlen z powietrza przedostaje się do krwi. Początkowo kości czaszki są połączone błonami. które łączą się z tchawicą za pomocą oskrzeli. Chronią go kości czaszki oraz otaczająca go niezwykle mocna błona zwana oponą twardą. oraz twarzoczaszki. Wnętrze klatki piersiowej w większości wypełniają płuca . pomiędzy dwoma płucami. przez który pokarm przedostaje się z jamy ustnej i gardła do żołądka położonego tuż pod przeponą. jak jama nosowa. i znacznie mniejsze od niej . Tu znajdują się prawie wszystkie narządy płciowe żeńskie. Od tyłu żebra łączą się z kręgosłupem.prawe i lewe. która z klatki piersiowej przechodzi do szyi. Pomiędzy 18. Jama klatki piersiowej Klatka piersiowa jest konstrukcją kostną. Pomiędzy żebrami znajdują się warstwy mięśni międzyżebrowych. Jamę czaszki niemal całkowicie wypełnia mózgowie. Grasica rośnie do okresu dojrzewania płciowego. Serce jest położone z przodu. Podobne błony otaczają płuca i serce. W przypadku urazu mózgu i wystąpienia obrzęku okrywająca od zewnątrz tkanka kostna poprzez ucisk może spowodować dalsze jego uszkodzenie. Proces ten jest niezbędny dla funkcjonowania organizmu. Dzięki możliwościom rozszerzania się ścian klatki piersiowej przy skurczu mięśni wdechowych i następnie biernego ich powrotu do położenia wyjściowego powietrze jest zasysane i wypychane na zewnątrz poprzez tchawicę. będący zbędnym produktem procesów zachodzących w organizmie. Z lewej komory jest tłoczona do aorty. galaretowatej substancji. Szczęki zazwyczaj są rozpatrywane jako oddzielne struktury. W górnej części klatki piersiowej przed tchawicą znajduje się gruczoł zwany grasicą. będącej główną tętnicą ciała. nosa i ust. w środku której znajdują się najważniejsze narządy ciała: płuca i serce. które umożliwiają ich przemieszczanie. Podrażnienie opłucnej powoduje stan zapalny . w której znajduje się mózg. W podstawie czaszki znajduje się szereg otworów. Układ żeber kształtem przypomina dzwon całkowicie otaczający płuca i serce. jest z niej wydalany i wydychany do atmosfery.zapalenie opłucnej. aż ostatecznie czaszka stanie się sztywna. Czaszka zawiera też mniejsze przestrzenie. a następnie przez prawą komorę jest przepompowywana do płuc. jest miejscem przejścia rdzenia kręgowego. która rozciąga się od przepony aż po okolice pachwinowe. którego rozwój wpływa na jej kształt. W późniejszym okresie stopniowo zanika. i otoczone dwuwarstwowym workiem zwanym osierdziem. Jama brzuszna Brzuch to największa jama w organizmie. Należy zwrócić uwagę na rozmiary macicy w stosunku do wątroby. Ściana klatki piersiowej jest więc zbudowana z umięśnionego worka w kształcie dzwonu. zwany otworem wielkim. a gruba blaszka mięśniowa . Żebra są zlokalizowane tuż pod powierzchnią skóry klatki piersiowej i warstwą mięśni powierzchownych. Jama klatki piersiowej jest częściowo wyścielona błoną zwaną opłucną. natomiast dwutlenek węgla. opartego na kostnym rusztowaniu utworzonym przez żebra.14/BUDOWA CIAŁA Podstawową funkcją tych narządów jest dostarczanie tlenu z powietrza do tkanek. z którego wpływa do lewej komory. który jest głównym organem uczestniczącym w procesach odpornościowych ustroju. Jama czaszki Mózg składa się z delikatnej. a 24. zwane zatokami obocznymi nosa. Krew z organizmu dostaje się do serca przez jego prawy przedsionek. 4 . przez które przechodzą nerwy. a od góry przepona. Z płuc krew bogata w tlen wraca do lewego przedsionka.przepona oddziela zawartość klatki piersiowej od brzucha. gdzie następuje wymiana gazów. a jej tkanka limfatyczna jest zastępowana tkanką tłuszczową.

Dzięki otrzewnej poszczególne struktury wewnątrz jamy brzusznej mogą się swobodnie przemieszczać. W przypadku kobiety prawie wszystkie główne narządy płciowe mieszczą się wewnątrz brzucha. natomiast błona wyściełająca jamę brzuszną jest zwana otrzewną ścienną. które mogą być absorbowane przez krew i rozprowadzane do wszystkich części ciała. Prawie cały przewód pokarmowy. zwanej krezką. w jamie miednicy. Błona okrywająca organy nosi nazwę otrzewnej trzewnej. wyrostek robaczkowy. natomiast ból z otrzewnej trzewnej ma charakter rozlany i trudno ustalić miejsce. śledzionę. Każda z nich za pomocą moczowodu jest połączona z pęcherzem. Niewiarygodne wydaje się. Funkcją układu pokarmowego jest trawienie pokarmu oraz wydalanie nie strawionych resztek. Otrzewna trzewna nie jest tak wrażliwa. Położenie otrzewnej Wątroba Tętnice Otrzewna trzewna Otrzewna ścienna Żyta wrotna wątroby Żyta główna dolna Nerka prawa Kręgi kręgosłupa poprzeczny jamy brzusznej ukazujący powiązania pomiędzy różnymi narządami. żołądek. które można wyczuć pod naciskiem. ścienną i krezkową. a właściwie w jamie miednicy. Ważną rolę w procesie trawienia odgrywają gruczoły: wątroba i trzustka. . W jamie brzusznej znajduje się około 7 metrów jelit. jelita. znajduje się wewnątrz jamy brzusznej. W brzuchu znajduje się wiele organów ogólnie zwanych trzewiami. z którego pochodzi. kiedy dojdzie do rozciągnięcia lub rozdęcia jelita. Otacza wątrobę.BUDOWA CIAŁA/15 mięśni. U mężczyzny część narządów płciowych znajduje się na zewnątrz. W procesie trawienia pokarm jest rozkładany na czynniki podstawowe. że tak wiele ważnych organów zgrupowanych jest na stosunkowo małej powierzchni. Utrzymanie organów wewnętrznych w stałej pozycji jest możliwe dzięki tkance. Ból pochodzący z otrzewnej ściennej jest łatwy do zlokalizowania. Z tyłu przewodu pokarmowego są umiejscowione nerki. Przepona Wątroba Aorta brzuszna Krezka jelita cienkiego Sieć większa Jelito cienkie Otrzewna trzewna Odbytnica Macica Pęcherz moczowy Spojenie łonowe Po prawej: Przekrój strzałkowy jamy brzusznej. Diagram ukazuje wszystkie typy otrzewnej: trzewna. a kończąc na prostnicy (czyli odbytnicy). Ból może wystąpić tylko w przypadku. Ze względu na bardzo silne unerwienie otrzewnej ściennej każdy uraz lub jej stan zapalny jest odczuwany w postaci ostrego bólu. który jest wydalany na zewnątrz. Trzecim rodzajem otrzewnej jest otrzewna krezkowa tworząca krezki mocujące narządy i doprowadzające do nich naczynia i nerwy. Śledziona Siec mniejsza Aorta brzuszna Powyżej po lewej: Przekrój Zawartość jamy brzusznej Ift. Wszystkie narządy wewnętrzne otacza ogromna sieć naczyń krwionośnych. prawie całą macicę i jajowody. W pęcherzu gromadzi się mocz. Z układem moczowym ściśle powiązany jest układ rozrodczy. który znajduje się w dolnej części jamy brzusznej. pęcherzyk żółciowy. Niepotrzebne produkty przemiany materii są usuwane z organizmu. za pomocą której są one przyczepione do otrzewnej ściennej błony wyściełającej jamę brzuszną. począwszy od żołądka. Otrzewna trzewna okrywa każdy organ znajdujący się wewnątrzotrzewnowo.

oskrzela (kanały prowadzące do płuc). kubki smakowe. Każdy z nich jest oddzielnie omówiony w następnych rozdziałach. gruczoły opuszkowo-cowkowe Żeński: jajniki. wydalające nie strawione resztki pokarmu Męski: jądra. Tkanka nerwowa jest zbudowana z komórek tworzących wypustki. niewielkie obszary tkanek w jelitach Płuca. narządy słuchu i równowagi. dzięki czemu możliwy jest ruch całego ciała. krtań. tętnice. prącie. tarczyca. grasica Jama ustna. naczynia włosowate. układ wewnątrzwydzielniczy i układ rozrodczy. części jąder i jajników. Inne tkanki. gruczoł krokowy. układ oddechowy. które biorą udział w wydalaniu z organizmu zbędnych produktów przemiany materii: gruczoły potowe. układ mięśniowy. Układ Kostny Główne narządy i struktury Wszystkie kości ciała. cewka moczowa. takie jak np. Wyróżniamy cztery główne rodzaje tkanek. układ chłonny. cewka moczowa) oraz jelito grube. w jaki sposób różne narządy są z sobą powiązane. pęcherz. zwana nabłonkiem. pęcherzyk żółciowy. Zarówno ścięgna. która obejmuje kości i ścięgna. żołądek. język. układ wydalniczy. jest tkanką pokrywającą lub też wyściełającą narządy ciała.Układy organizmu Aby zrozumieć. że są zbudowane z podobnej tkanki. rdzeń kręgowy. Może występować w postaci luźnej. grudki chłonne. Dzięki tej tkance zapewniona jest szybka komunikacja i kontrola. należy przyjrzeć się poszczególnym układom. łączy. gardło. podobnie jak i narządów wewnętrznych. pomiędzy lub wewnątrz innych tkanek lub w postaci zbitej. skórę. chrząstki. nos. Tkanka nerwowa jest spotykana tylko w obrębie układu nerwowego. jednak żadna z nich nie przenika do jej wnętrza. Określony układ stanowi zgrupowanie organów. nadnercza. stawy i więzadła. Tkanka łączna. jak i więzadła są przykładem zbitej tkanki łącznej. m. inne pracują niezależnie od naszej woli (mięśnie gładkie) Mózg. że się z sobą łączą. gruczoły ślinowe. przełyk. przepona Serce.: węzły chłonne. tchawica. jelito cienkie. Poszczególne narządy w obrębie danego układu są zgrupowane razem nie tylko dlatego. nasieniowody. Tkanka nabłonkowa.in. układ krążenia. narządy zmysłów (oczy. naczynia chłonne. Jednym z najbardziej znanych jest układ trawienny. receptory węchu i dotyku). moczowody. jajowody. trzustka. zęby. układ moczowy (nerki. a czynności ciała są skoordynowane. macica. Serce prawie w całości jest zbudowane z tkanki mięśniowej. grasica. gardło. śledziona. tkanka łączna. Tkanka mięśniowa ma zdolność kurczenia się. a każdy narząd składa się przynajmniej z jednej z nich. współpracują z tkanką nerwową. żyły. pochwa. Wiele z nich wydziela substancje takie jak hormony. pęcherzyki nasienne. ale również dlatego. podtrzymuje oraz wypełnia struktury ciała. wątroba. migdałki. srom Męskie i żeńskie hormony rozrodcze wpływające na rozwój płciowy oraz wtórne cechy płciowe Mięśniowy Nerwowy Wydzielania wewnętrznego Oddechowy Krążenia Limfatyczny Trawienny Wydalniczy Rozrodczy . krew Narządy biorące udział w krążeniu limfy oraz czynnościach obronnych organizmu. które z sobą współpracują. które je z sobą łączą Układ moczowy Mięśnie ciała . Ponadto w organizmie wyróżniamy: układ kostny. nerwy Gruczoły wytwarzające hormony: przysadka mózgowa. trzustka Narządy i gruczoły.niektóre z nich działają pod wpływem naszej świadomości (mięśnie szkieletowe lub prążkowane). przytarczyce.

Błony surowicze otaczają narządy klatki piersiowej i brzucha. Kosmki błony śluzowej wyściełającej jelito cienkie (kolor różowy) zwiększają powierzchnię wchłaniania składników pokarmowych. przewodu pokarmowego. Błona śluzowa wyścieła drogi oddechowe. wykonując ruch w jedną stronę.BUDOWA CIAŁA /17 Błony Błony są warstwami tkanek. Niektóre błony śluzowe. będące mocnymi pasmami tkanek. Błony śluzowe są spotykane również w układzie rozrodczym. Rzęski. Błony maziowe występują w obrębie ruchomych stawów. posiadają pochewkę zbudowaną z błony maziowej. W pierwszej fazie życia każdego organizmu błony spełniają specyficzną funkcję. Wśród wielu jego funkcji jest również zwalczanie infekcji (zawiera przeciwciała spełniające funkcję ochronną). W jamie klatki piersiowej spotykamy dwie błony surowicze. zwanych kosmkami. Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca torebkę stawową wydziela płyn. nozdrzach i w przewodzie pokarmowym. chroniąc je przed chorobami oraz zmniejszając tarcie pomiędzy sąsiednimi organami. przesuwają zanieczyszczenia (np. Płód rozwijający się w macicy jest otoczony błoniastym workiem. Worek owodniowy wraz z łożyskiem zostaje wydalony na zewnątrz tuż po urodzeniu dziecka. zapobiega tarciu pomiędzy płucami a żebrami. które znacznie zwiększają powierzchnię wchłaniania składników odżywczych. są otoczone lub przedzielone jakimś typem błon. mają kształt woreczków wypełnionych płynem maziowym. Macica jest wyścielona śluzówką. które łączą mięśnie z kością. Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca macicę umożliwia odżywianie i rozwój zarodka. Błona surowicza. Mózg i rdzeń kręgowy okrywa specjalny rodzaj błon zwanych oponami. kurz) w kierunku gardła. mają komórki zaopatrzone w włosowate rzęski. a także utrzymywanie wilgoci w naszych gardłach. Opony (kolor pomarańczowy) okrywają delikatną tkankę mózgu i oddzielają go od twardych kości czaszki. które wydzielają śluz. która każdego miesiąca ulega złuszczeniu i wydaleniu podczas menstruacji. Rzęski (kolor czerwony) zapobiegają przedostaniu się zanieczyszczeń do płuc. zwłaszcza te wyściełające drogi oddechowe. Błony śluzowe wyściełają głównie wnętrza kanałów. który jest wypełniony płynem. Błony surowicze okrywają narządy klatki piersiowej i brzucha. które znajdują się w ich wnętrzu. Powierzchnię stawów i ścięgien pokrywają błony maziowe. wyściełają lub też oddzielają struktury organizmu. W płynnym środowisku płód jest znacznie mniej narażony na uszkodzenia. a także mikroskopijnie małe organelle. . Wszystkie narządy jamy brzusznej okrywa błona surowicza otrzewna. które pokrywają. Wyróżniamy pięć głównych typów błon. Ścięgna. Jak sama nazwa wskazuje. zwana opłucną (kolor purpurowy). błony śluzowe posiadają wyspecjalizowane komórki. np. Błony wyściełające jelita są pofałdowane w kształcie palczastych wypustek. który smaruje stawy i ułatwia ich ruch. Każda z milionów komórek budujących nasze ciało. skąd po odkaszleniu są usuwane na zewnątrz organizmu. zwanym workiem owodniowym.

półprzepuszczalną błonę. Komórki mięśniowe są długie i wąskie. a także komórek rozrodczych (jajeczka i plemniki) zawierających połowę materiału genetycznego. Zawierają enzymy. Średnica tych mikroskopijnych struktur wynosi średnio jedną setną milimetra. co w konsekwencji daje możliwość powstania dorosłego organizmu. Okrągłe. czy niebieskie oczy. każda komórka człowieka ma 46 chromosomów zgrupowanych w 23 pary.system kanalików pomiędzy jądrem a ścianą komórki Rybosom . uwidaczniają się jako parzyste struktury. takich jak hormony. a drugi od ojca. Jajeczko zawiera tylko chromosom X. Każda z nich spełnia odmienną i ważną funkcję. Ich zadaniem jest przetwarzanie tlenu i składników pokarmowych w energię niezbędną do wszystkich procesów zachodzących w komórce. w której osadzone jest jądro posiadające chromosomy. W końcowym etapie podziałowi ulega cytoplazma i formują się błony dwóch Budowa komórki Cytoplazma . Potrafią również poruszać się w tę samą stronę. które następnie rozdzielają się. Chromosomy ojca determinują płeć. Komórki rozrodcze (jajeczka i plemniki) mają tylko połowę liczby chromosomów. hormony).wytwarza białka na potrzeby komórki Lizosom gromadzi enzymy Jąderkowytwarza białka niezbędne do podziału komórki Jądro-zawiera informacje genetyczne (w chromosomach) Błona jądrowa Pory-umożliwiają przenikanie substancji do wnętrza i na zewnątrz komórki Błona komórkowa . Cytoplazma wszystkich komórek zawiera mikroskopijne organy . w czasie którego następuje jej podwojenie. kręcone lub proste włosy. Proces podziału komórki. Mają zdolność kurczenia się i rozkurczania. czy ktoś ma piwne. zachodzą liczne procesy chemiczne. a potrzebne w innej części organizmu (np. a informacja jest przekazywana z jednego pokolenia na drugie. ma również możliwości replikacyjne. Najwięcej mitochondriów występuje w komórkach mięśniowych. Zużyte komórki są zastępowane nowymi. urodzi się dziewczynka. będące systemem błon wypełniających cytoplazmę. W chwili zbliżania się podziału. a jej wnętrze wypełnia galaretowata substancja zwana cytoplazmą. jaką spełniają. Substancje. Jeden chromosom z każdej pary pochodzi od matki. Jest wiele komórek nerwowych. Ich funkcją jest przyspieszanie reakcji chemicznych. zwanym kwasem dezoksyrybonukleinowym (DNA). Błony niektórych komórek są zaopatrzone we włoskowate rzęski. W zależności od ich kształtu wyróżniamy chromosomy X i Y. Znajduje się w niej również wiele drobnych struktur zwanych organellami. Białka są niezbędne jako materiał budulcowy. chromosomy stają się krótsze oraz grubsze. Jeżeli plemnik zawierający chromosom X zapłodni jajeczko z chromosomem X. a koliste komórki trzustki produkują hormon zwany insuliną. Mitochondria produkują energię dzięki kompleksom białkowym enzymom. ale ich rola polega na przekazywaniu impulsów. Zapłodnione jajeczko ulega takim podziałom. Substancje wytworzone przez komórkę. Komórki organizmu różnią się rozmiarem. że zawiera kod genetyczny. są zbudowane w podobny sposób. kształtem oraz strukturą w zależności od funkcji.galaretowata substancja w której są zawieszone drobne struktury zwane organellami Mitochondriumwytwarza energię na potrzeby komórki Reticulum endoplazmatyczne . Wszystkie komórki zawierają reticulum endoplazmatyczne. dzięki czemu w chwili zapłodnienia nowy osobnik będzie miał właściwą ich liczbę. W wyniku połączenia jajeczka z plemnikiem zawierającym chromosom Y urodzi się chłopiec. która nie ulega podziałowi. są niewidoczne. Geny wpływają na kształtowanie nowego organizmu ludzkiego już od momentu zapłodnienia. W jamie nosowej rzęski te wychwytują cząsteczki kurzu. Żadna komórka nie jest w stanie sama funkcjonować poza organizmem (z wyjątkiem sztucznej hodowli w laboratoryjnych warunkach). Stanowią także część enzymów aktywizujących procesy chemiczne oraz biorą udział w wytwarzaniu złożonych cząstek. Każda potowa przesuwa się do przeciwległego krańca komórki. Najwięcej lizosomów mają komórki wątroby. które przedostają się do wnętrza lub na zewnątrz komórki. Błona komórkowa jest porowata i składa się z trzech warstw: białka. Z wyjątkiem dojrzałych czerwonych krwinek. Męskie komórki rozrodcze posiadają chromosom X albo Y. dzięki czemu organizm może się poruszać. Wszystkie komórki organizmu. Wzdłuż reticulum są rozsiane sferyczne struktury zwane rybosomami. zawierającej od 70 do 80 procent wody. Organelle kontrolują syntezę białek koniecznych do życia wszystkich komórek. Podział komórki DNA zawarty w chromosomach oprócz tego.Komórki i chromosomy Ciało każdego dorosłego osobnika jest zbudowane z ponad stu milionów komórek. mogą więc unosić substancje w określonym kierunku. które są także długie i wąskie. jest nazywany mitozą. czerwone krwinki transportują tlen i dwutlenek węgla. W cytoplazmie. Gen zawiera informację dotyczącą syntezy określonego białka. które tracą chromosomy w końcowej fazie procesu ich formowania. które spełniają rolę ich wewnętrznego „szkieletu". Dane białko może mieć niewielki wpływ na komórkę. Każdy chromosom posiada tysiące genów. który wchodzi w skład chromosomów. Dzięki temu komórki ulegają podwojeniu. zostają rozpuszczone w tłuszczach lub też przechodzą przez porowatą. pomimo różnic w funkcjonowaniu. Każda jest otoczona błoną. tłuszczu i białka. dzięki którym wykorzystują obecne w komórce składniki pokarmowe. Wiele komórek ma całą sieć drobnych kanalików.mitochondria. gromadzą się w strukturach zwanych aparatami Golgiego. podobnie jak i na złożoną strukturę organizmu. W cytoplazmie znajdują się również mikroskopijne lizosomy. normalną albo albinotyczną skórę. Chromosomy Każde jądro komórkowe zawiera informacje genetyczne zakodowane w związku chemicznym. Jednak od jednego białka może zależeć. Chromosomy komórki.

z wyjątkiem bliźniaków jednojajowych. z których zbudowany jest mózg. Każdy z genów _ zawiera informację o budowie białka naskórka i krwi ulegają całkowitej wymianie kilka razy w roku. Każde z nich. Nowo powstałe komórki ulegają jeszcze jednemu podziałowi. ale dzięki procesowi mitozy są one zastępowane innymi. że chromosom ojca znajduje się obok chromosomu matki. sprawia. Każda z nich posiada właściwą liczbę chromosomów. ' Chromosomy w jądrze Struktura chromosomu zbudowanego ze splątanych nici DNA chromosomu w znacznym powiększeniu nowo powstałych komórek. w tym te. układają się w pary i splatają. W pierwszym etapie mejozy chromosomy ulegają pogrubieniu i podziałowi. W czasie mejozy (sekwencja górna) chromosomy ulegają podwojeniu. W wyniku równego podziału każda nowa komórka zawiera kompletną informację genetyczną niezbędną przy powielaniu się czy zastępowaniu istniejących komórek organizmu. podobnie jak w mitozie. W procesie mitozy (dolna sekwencja) pary chromosomów dzielą się na dwie identyczne części. \ Pojedyncza nić DNA . Zawierają one połowę informacji genetycznej koniecznej do powstania nowego organizmu. Druga połowa zostaje uzupełniona w chwili zapłodnienia. posiada jedyną w swoim rodzaju strukturę kodu genetycznego. Każdy nowy chromosom posiada zarówno geny ojca. Następnie układają się w pary w taki sposób. Codziennie wiele komórek zamiera. dając komórki rozrodcze zawierające połowę właściwej człowiekowi liczby chromosomów (23). dając nowe komórki rozrodcze. Odcinki DNA są zwane genami. Wymiana materiału genetycznego. Komórki wątroby. nie mają możliwości replikacji. która następuje w czasie mejozy. jak i matki. W zależności od typu komórki podziały następują z różnym natężeniem. Po spleceniu się z sobą następuje kolejny ich podział. następnie połowy przemieszczają się do przeciwległych końców komórki. Komórki nerwowe.zwanego mejozą. Komórki zawierające połowę liczby chromosomów powstają w wyniku innego podziału . Następuje podział i chromosomy odsuwają się od siebie. że dzieci nie są całkowicie podobne do swoich rodziców.BUDOWA CIAŁA/19 Najbardziej istotne różnice pomiędzy dwoma typami podziału komórki są przedstawione powyżej w dużym powiększeniu. Ilustracja (po prawej) przedstawia szczegółową budowę chromosomu.

a także reprodukcja. Nadmierne wydatkowanie energii objawia się utratą wagi ciała. które następnie oddzielnie ulegają procesom katabolizmu. Białka zawarte w diecie są rozkładane na aminokwasy. gdzie fruktoza i galaktoza ulegają przekształceniu w glukozę (zobacz Rozdział 9. część jest tracona w postaci ciepła. strona 104). W.l U. a także wielu zbędnych produktów. Znaczna jej część pochodzi z rozkładu złożonych węglowodanów (występujących w takich produktach. które umożliwiają normalne funkcjonowanie naszego organizmu. jakie otrzymujemy z pożywienia. tłuszczów i białek. wzrost. które muszą być wydalona. która wytwarza zbyt małe ilości insuliny. w wyniku których jest możliwe jego funkcjonowanie. reprodukcji lub w procesach obronnych przeciwko infekcjom i chorobom. Cukry najpierw są transportowane do wątroby. cząsteczki tłuszczu są rozkładane na glicerol i kwasy tłuszczowe. W wątrobie glicerol zostaje przekształcony w glukozę i w ten sposób wkracza na drogę metabolizmu tego cukru. dzięki czemu niezbędne substancje stają się dostępne dla komórek. Przyczyną wielu zakłóceń metabolizmu jest niedobór enzymów. \u . Komórki uzyskują energię z rozkładu glukozy na substancję zwaną kwasem pirogronowym. jak chleb. W przypadku dostarczania organizmowi małej ilości węglowodanów jako źródło energii mogą być wykorzystane tłuszcze i białka. Zaburzenia w produkcji hormonów to kolejna często spotykana przyczyna nieprawidłowości w procesach metabolicznych. Rozkład węglowodanów Energia jest niezbędna do życia. Kiedy węglowodanowe zapasy energii wyczerpią się. nazywana jest cukrzycą.koi 1 v^lh. przy czym. W rezultacie może dojść do akumulacji szkodliwych dla organizmu substancji. Enzym wpływa na chemiczną konwersję. Potencjał uwolniony w czasie tego procesu jest tymczasowo gromadzony w postaci wysokoenergetycznego związku ATP. Insulina jest niezbędnym hormonem umożliwiającym komórkom absorbowanie i rozkład glukozy.Metabolizm Złożone procesy. są skutecznie stymulowane przez enzymy i hormony. np. fruktoza i galaktoza. lecz uzupełniające się procesy katabolizm i anabolizm. W przypadku dorosłego człowieka nie wykorzystana energia powoduje odkładanie się tłuszczu. Katabolizm polega na rozkładzie węglowodanów. Niewydolność trzustki. U rozwijającego się dziecka lub nastolatka potencjał pochodzący z rozkładu pokarmu zostaje całkowicie wykorzystany do procesów wzrostu. ziemniaki) na cukry proste. to: glukoza. konieczne do procesu wzrostu. Składniki pokarmowe przyswojone przez organizm i zgromadzone w postaci energii są wykorzystywane podczas wzrostu. Rozkład tłuszczów i białek Tłuszcze i białka stanowią ważną część spożywanego pokarmu. martwych komórek lub tkanek. Hormony z kolei są odpowiedzialne za przebieg wzrostu czy wykorzystanie zapasów energii. Anabolizm obejmuje procesy budowy. W wyniku tego powstaje energia umożliwiająca poruszanie się mięśni. Sposoby wykorzystania pokarmu przez organizm iałka QQ Węglowodany W procesach metabolizmu z każdego pokarmu powstają produkty. które aktywizują każdy proces metaboliczny zachodzący w komórce. Metabolizm to wszystkie reakcje chemiczne zachodzące wewnątrz organizmu. Na metabolizm składają się całkowicie odmienne. a także enzymy. Najczęściej spotykane cukry proste.

inne. Nadnercza również są pobudzane i zwiększają wytwarzanie aldosteronu. Układ nerwowy i wewnętrznego wydzielania pełnią najważniejszą rolę w procesach kontrolnych. że kilka różnych mechanizmów wykonuje podobne zadania. Z tego względu są czasem rozpatrywane jako jeden wspólny układ nerwowo-hormonalny. Kilka tysięcy systemów kontrolnych istniejących w organizmie człowieka reguluje właściwie wszystkie jego funkcje. Rozpoczyna się wydzielanie hormonów hamujących wydalanie wody przez nerki (zobacz strona 126) i pojawia się powiązane z tym uczucie pragnienia. który hamuje utratę soli. obwód elektryczny termostatu zamyka się. Zawartość wody w organizmie wynosi 70 procent. istota szara mózgu. Dostarczenie organizmowi wody w ilości gaszącej pragnienie uzupełnia jej zapas. a czas ich trwania zależy od sytuacji. Zdrowy organizm. Podwzgórze rejestruje tę zmianę i wpływa hamująco na wytwarzanie ADH i aldosteronu. jelit. Kiedy wymagana temperatura ustali się. kiedy działanie jednego lub kilku jego systemów ulegnie zachwianiu. Wszystkie komórki ciała znajdują się w środowisku płynnym. Oba układy mogą funkcjonować oddzielnie lub też współpracować. W pewnych okolicznościach poziom wody w organizmie ulega zmniejszeniu. Jeżeli poziom wody we krwi w stosunku do zawartości soli i innych substancji obniży się. jak warstwy odłożonego tłuszczu. Odpowiednie mechanizmy sygnalizują ubytek i potrzebę uzupełnienia niedoboru. Jeżeli temperatura w pokoju spada poniżej ustalonej wartości. podwzgórze odnotowuje zmianę poziomu wody we krwi. Homeostaza jest zatem stanem koordynacji utrzymującym normalne funkcjonowanie organizmu do chwili. jak np. posługując się terminami technicznymi. kto zetknie się z chorobą. właściwości płynu zewnątrzkomórkowego muszą być stałe. dzięki mechanizmom adaptacyjnym i odpornościowym. Obydwa układy są ściśle powiązane. Zebrane w całość formują jeden. Polega on na tym. Regulowanie zawartości wody w organizmie jest przykładem wykorzystania kilku systemów w celu utrzymania homeostazy. Wiele procesów organizmu reguluje mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego. dlaczego nie każdy. Powoduje on zmniejszenie wydalania wody przez nerki i pęcherz moczowy. jaką należy wypić. W przypadku ataku choroby organizm jest osłabiony i nie może się bronić. pęcherza moczowego. ogólny system odpowiedzialny za prawidłowe funkcjonowanie naszego organizmu. Powoduje to włączenie bojlera oraz pompy i obieg gorącej wody w systemie zostaje wznowiony. Jest to warunek zachowania zdrowia w nieustannie zmieniającym się środowisku. Każdy z wielu mechanizmów wzajemnego oddziaływania środowiska na nasz organizm może być postrzegany jako oddzielny system kontroli. Woda jest podstawowym składnikiem krwi (80 procent). termostat przerywa obwód. Płyn dostarcza im składników pokarmowych oraz odprowadza zbędne produkty. żołądka. narządów rozrodczych.Homeostaza W celu utrzymania wewnętrznej równowagi organizm ludzki wymaga ciągłego nadzoru. Podwzgórze pobudza tylny płat przysadki mózgowej. zależy od poziomu ubytku. Kieruje on w sposób Kiedy nastąpi odwodnienie organizmu. Stan takiej równowagi jest określany jako homeostaza. Reakcje autonomicznego układu nerwowego są szybkie. Ich sposób działania jest jednak odmienny. Efekty jego działania są jednak trwalsze. komórki te ulegają pobudzeniu. Tak zwane podwzgórze kieruje autonomicznym sys- temem nerwowym. W utrzymaniu stanu homeostazy szczególne znaczenie odgrywa autonomiczny system nerwowy. . Podatność organizmu na grypę w znacznym stopniu zależy od jego odporności. może zwalczyć chorobę. aby zaspokoić potrzeby organizmu. W przeciwieństwie do centralnego ogrzewania organizm jest wyposażony w system bezpieczeństwa. od razu ulega zarażeniu. który uwalnia hormon antydiuretyczny (ADH). Tłumaczy to. Efekt końcowy ogranicza lub hamuje specyficzny proces i w ten sposób zachowana jest kontrola. Aby komórki mogły prawidłowo funkcjonować. płuc. Rezultatem zaburzenia równowagi jest stan chorobowy. Ilość wody. BUDOWA CIAŁA/21 Układ limbiczny Sklepienie Nadnercze Nerka Pęcherz moczowy - niezależny pracą serca. Układ wewnętrznego wydzielania znacznie wolniej reaguje na określoną sytuację. a tym samym wody z nerek. tylko 25 procent. Przykładem takich zjawisk jest termostat normujący pracę systemu ogrzewania. Główny ośrodek kontroli powodujący uczucie pragnienia znajduje się w mózgu. a ich funkcjonowanie jest wzajemnie uzależnione. spełniający określoną funkcję. mają wyższą zawartość wody (do 85 procent). Określone komórki nerwowe tego gruczołu reagują na zawartość wody we krwi. Pojawia się uczucie pragnienia. Stan homeostazy łatwiej jest wytłumaczyć. Niektóre tkanki.

Miednica kobiety jest szersza. Budowla ta charakteryzuje się dużą wytrzymałością. czyli około 206.ma on szerokie barki i wąskie biodra. a dzięki stawom i więzadłom jest bardzo mobilna. a kształtem przypomina łódź. . co nadaje jej biodrom charakterystyczny kształt. Jest to największy organ ludzkiego ciała. Ciało od zewnątrz pokrywa skóra. Dzięki tym przystosowaniom może pomieścić rozwijający się w okresie ciąży płód.Rozdział 2 Szkielet podtrzymujący ludzkie ciało jest arcydziełem architektury. zależnie od jej specyficznej funkcji. Tam. jak i mężczyzna mają taką samą liczbę kości. kość została zastąpiona chrząstką. Ramiona kobiety są stosunkowo wąskie. Każda kość ma określony kształt. Szkielet żeński z reguły jest mniejszy i lżejszy. Skóra nie tylko chroni przed uszkodzeniem wewnętrzne struktury. ale też bierze udział w regulowaniu temperatury ciała. W przypadku mężczyzny proporcje są odwrotne . gdzie jest wymagana większa elastyczność. UKŁADKOSTNY ISKÓRA Po prawej: Zarówno kobieta.

W jamie szpikowej kości znajduje się szpik.Kości i chrząstka Szkielet przeciętnie zbudowanej dorosłej osoby składa się z około 206 kości. zbita substancja międzykomórkowa przesycona solami mineralnymi. Komórki te i twarda. tworzą tkankę kostną. Rozwiązanie to (stworzone przez naturę) jest powszechnie stosowane w budownictwie. słuchu i smaku. Kości tworzą strukturę. są zbudowane z komórek. Ciemiączka stopniowo zanikają po porodzie. Kości są mocne i pomimo podtrzymywania znacznych ciężarów nie ulegają złamaniom czy też deformacjom. Poniżej: Twarz. w którym zachodzi wytwarzanie komórek krwi. które nadają jej twardość i sztywność. nie zmieściłaby się w otworze miednicy. jednocześnie zachowując wszechstronne możliwości ruchowe. Kości. Szczęka . Są połączone stawami. która chroni delikatne narządy ciała. Prawie dwie trzecie składu kości stanowią sole mineralne. Kości te podtrzymują również mięśnie twarzy. Gdyby czaszka noworodka była tak sztywna jak u dorosłego. Z biegiem czasu niektóre z nich zrastają się z sobą. W rezultacie takiego połączenia kość jest strukturą twardą. Pozostała część kości jest utworzona z włókien kolagenowych. żucia czy też wyrażania emocji. Proces można prześledzić na przykładzie czaszki.zwana szpikiem miękka i delikatna. Zewnętrzna warstwa każdej kości jest gruba i twarda. Każdy z tych elementów wzmacnia swoją wytrzymałość dzięki właściwościom drugiego składnika. Szkielet nowo narodzonego dziecka ma więcej kości niż dorosła osoba. Dzięki obecności ciemiączek pomiędzy poszczególnymi częściami czaszki noworodka może się ona dostosować do kształtu kanału porodowego. Dodatkowo szkielet jest rusztowaniem podtrzymującym całe ciało. Rozwój kości W pierwszym etapie powstawania kości są pełne. W czasie porodu musi ona przejść przez wąski kanał. a w dużym stopniu redukuje wagę. Proces ten jedynie nie- UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/23 znacznie zmniejsza ich wytrzymałość. W chwili urodzenia drobną strukturę tworzy około 350 kości. chroni delikatne narządy zmysłów z receptorami wzroku. umożliwiając ruch w czasie mówienia. zbudowana z 14 kości. podobnie jak wszystkie organy ciała. wewnętrzna . a zarazem stosunkowo elastyczną. a przyczepione do nich mięśnie wprawiają układ szkieletowy w ruch. Dopiero później w ich wnętrzu powstaje jama.

Kształty i rozmiary kości Istnieje kilka różnych typów kości. Struktura chrząstki w obrębie całego szkieletu nie jest taka sama. że spełniają rolę ochronną (jak w czaszce) lub też stanowią płaszczyzny. Bardzo ważną cechą kości jest ich zdolność osiągania odpowiedniego kształtu. występujących np. Nie skostniałe. charakterystyczne dla kości tworzących twarz. niewielka twardość oraz sprężystość. jednak zarówno mężczyzna. Kości rożnokształtne najczęściej mają wygląd nieregularnej bryły. Jeżeli płytka wzrostowa ulegnie skostnieniu. Wraz ze wzrostem ulega ona stopniowej zamianie w kość. Umożliwiają przesuwanie się kości czaszki w czasie porodu. Proces kształtowania kości odbywa się Budowa kości długiej Naczynia krwionośne nasady kości Linia nasadowa (pozostałość po płytce wzrostowej) Okostna Kość gąbczasta Układ osteonów Osteocyty (komórki kostne) . Ich końce są szersze. gdzie zachodzą procesy wzrostu. Szkielet dziecka jest zbudowany nie tylko z kości. Jest to proces kostnienia. gdzie konieczna jest obecność materiału charakteryzującego się takimi cechami. a jednocześnie zapewnia wystarczającą powierzchnię wewnątrz dla rdzenia kręgowego. Linia dzieląca ciało na połowy u dorosłego człowieka przebiega na wysokości spojenia łonowego lub tuż nad genitaliami. a jego klatka piersiowa jest większa. Kostnienie płytek wzrostowych we wszystkich kościach ludzkiego organizmu odbywa się według określonej kolejności. Płaski kształt powoduje. jak i kobieta mają taką samą liczbę żeber. pomiędzy którymi znajduje się trzecia warstwa . Długość głowy u sześciotygodniowego płodu jest taka sama. Występuje we wszystkich strategicznych punktach szkieletu. Kości płaskie są zbudowane z dwóch warstw tkanki kostnej zbitej. Głowa noworodka jest wciąż nieproporcjonalnie duża w stosunku do reszty ciała. w nadgarstku. aby w okresie ciąży mogła zmieścić rosnący płód. Wzrost odbywa się poprzez wydłużanie kości kończyn górnych. Puste jamy. Płytka wzrostowa jest zbudowana w większym stopniu z chrząstki niż z kości. która jest znacznie bardziej elastyczna. dolnych i tułowia. a ich kształt zależy od spełnianej funkcji. daje im dużą wytrzymałość. Specyficzna budowa kręgów. Mężczyzna ma szersze ramiona. Kości długie kończyn mają kształt cylindrów zawierających w środku istotę gąbczastą kości. Ostateczny kształt szkieletu zostaje uformowany w wieku około 20 lat. Każdy z nich spełnia określone funkcje. Chrząstka Chrząstka jest jedną z tkanek. Są jednak bardziej masywne i dzięki temu posiadają duże możliwości ruchowe bez utraty wytrzymałości. Jest to niezmiernie ważne. Cechuje ją stałość konsystencji.gąbczasta. Środek ciała uległ jednak przesunięciu z brody na pępek. stanowiących podporę kończyn. do których są przyczepione mięśnie (np. które składają się na kręgosłup.24/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA głównie w czasie wzrostu. dalszy przyrost kości na długość jest niemożliwy. Z tego powodu miejsca te są niewidoczne na zdjęciach rentgenowskich. W czasie rozwoju człowieka zachodzą znaczne zmiany proporcji w szkielecie. Ogólne zasady budowy kości krótkich. Kości długie kończyn mają przy swoich końcach tak zwane płytki wzrostowe. Jej miednica jest proporcjonalnie szersza. jak długość jego ciała. gdyż zwiększa ich masywność w miejscach połączeń. ale również z chrząstki. Szkielet kobiety jest lżejszy oraz mniejszy niż mężczyzny. są takie same jak kości długich. z których zbudowany jest szkielet. pokrywając końce kości. Jej budowa jest uzależniona od funkcji spełnianej w ustroju. czynią je lekkimi. ale trwa przez całe życie. łopatki). Cecha ta ma wyjątkowo duże znaczenie w przypadku kości długich. który trwa aż do zakończenia wzrostu. błoniaste miejsca między kośćmi to tak zwane ciemiączka. U dorosłego człowieka występuje głównie w okolicach stawów.

są zbudowane z chrząstki szklistej. ich nazwa jest uzależniona od pozycji w szkielecie. W ten sposób bierze udział w oddychaniu. chrząstki dzieli się na chrząstkę szklistą. Ze względu na różne właściwości fizyczne. Osteoblasty. w której są osadzone komórki oraz włókna białkowe. pierścieniowatą i nalewkowatą.UKŁAD KOSTNY I SKORA/25 Pozycja chrząstki w krtani Ciężkie lub szybkie oddechy Nagłośnia (chrząstka sprężysta) Fałd przedsionkowy i głosowy - W krtani struktury chrząstkowe nie tylko spełniają rolę podtrzymującą. Kontrolują ilość powietrza przechodzącego przez krtań. zwanych kręgami. wytwarzają kość. Z niej uformowany jest koniec nosa. Jej ogromne możliwości rozwoju pozwalają około 45-centymetrowemu noworodkowi osiągnąć wzrost dorosłej osoby. Składniki pokarmowe przenikają do niej przez okrywającą ją błonę zwaną ochrzęstną. W porównaniu z pozostałymi typami zawiera najmniej komórek i włókien. Nagłośnię tworzy chrząstka sprężysta. a z zewnątrz jest okryty chrząstką włóknistą. a także twarde. Obie cechy są bardzo pożądane. Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości. Chrząstka włóknista Chrząstka włóknista charakteryzuje się obecnością wielu grubych pęczków twardych włókien kolagenowych. gęsty płyn. włóknistą oraz sprężystą. ale sprężyste chrząstki budujące otaczające tchawicę i prowadzące do płuc oskrzela. wewnątrz której znajduje się galaretowaty. która zajmuje miejsce istoty międzykomórkowej. a także umożliwia utrzymanie wyprostowanej postawy ciała. ale równie wytrzymały. Obecność krążków między kręgowych znacznie ogranicza wstrząsy kręgosłupa. Kręgi są oddzielone od siebie krążkami międzykręgowymi. Struny głosowe są zbudowane z elastycznych włókien. wpływając na wysokość wydawanego dźwięku. W chwili zakończenia procesów wzrostu chrząstka szklista występuje na zakończeniach kości w obrębie stawów w postaci bardzo cienkiej warstwy (1-2 milimetry). półprzeźroczystą tkanką. Podział chrząstki zależy od rodzaju włókien. przesuwają w dół kości i budują zwapniała substancję międzykomórkową. Błony wyściełające stawy wytwarzają maź. a pozostałe trzy organy. Poniżej: Komórki chrząstki szklistej obecne w płytce wzrostowej dzielą się. zwane chrząstką tarczowata. Następnie komórki te zamierają. ale również biorą udział w procesie wytwarzania głosu. Z chrząstki szklistej zbudowany jest szkielet płodu. Okres wydłużania się kości Zwapniała substancja międzykomórl . Cechą wspólną wszystkich typów chrząstki jest brak naczyń krwionośnych. umożliwiając ruchy klatki piersiowej. Dzięki takiej budowie ten typ chrząstki jest elastyczny. zbudowane z kolagenu lub elastyny. której powierzchnia jest sma- Chrząstka nalewko wata Chrząstka rścieniowata Crząstka tarczowata (jabłko Adama) Krtań Tchawica - Powyżej: Struktury podtrzymujące krtań są zbudowane z chrząstki. Każdy krążek międzykręgowy stanowi strukturę. gdyż tkanka włóknista jest niezbędna pomiędzy kręgami kręgosłupa. Wszystkie włókna wchodzące w jej skład są utworzone z kolagenu. Ten typ chrząstki spotykamy w drogach oddechowych. Chrząstka szklista stanowi przedłużenie końców żeber i łączy je z mostkiem. aby zapełnić tę przestrzeń. podobnymi do baniek z galarety. Chrząstka szklista Chrząstka szklista jest niebieskobiałą. Każdy kręg jest oddzielony od sąsiedniego krążkiem zbudowanym z tej chrząstki. pozostawiając wolną lukę. Część chrzestna. Wytwarzanie dźwięku wysokiego Każdy rodzaj chrząstki składa się z istoty międzykomórkowej.

Duża efektywność mechanizmu nie jest tak łatwo zauważalna. nerwami i skórą. Konstrukcja ta jest niezwykle mocna. która zamyka wlot do dróg oddechowych w chwili przełykania pokarmu. Dokładniejsze przyjrzenie się czaszce pozwala zauważyć. kiedy twarz pokryjemy mięśniami. w jaki sposób najdelikatniejsze organy są chronione przez jej kości. a jednocześnie posiada duże możliwości ruchowe. Chrząstka sprężysta Chrząstka sprężysta jest zbudowana. U kobiety chrząstka ta ma szczególne znaczenie. która łączy każde ucho z górną częścią gardła. zapobiega ścieraniu się kości kręgosłupa podczas ruchu. nosa i jamy ustnej. Z 29 kości czaszki 14 z nich formuje rusztowanie dla oczu. Kość ta jest ruchoma i wraz ze szczękami stanowi doskonały mechanizm rozgniatania pokarmu. ponieważ tworzą ją małe odcinki. Ilustracja przedstawia odcinek lędźwiowy kręgosłupa. ale wytrzymała. Chrząstka sprężysta jest plastyczna. Kręgi tworzące kręgosłup ochraniają również delikatny rdzeń kręgowy. które łączy obie kości miedniczne. Głębokie oczodoły znajdujące się pod czołem osłaniają gałki oczne. U niektórych zwierząt. Z grubej warstwy chrząstki włóknistej zbudowane jest spojenie łonowe. również z włókien elastyny. Budowa szkieletu Budowa każdej części szkieletu jest uzależniona od funkcji spełnianej w organizmie. ta część kręgosłupa jest znacznie dłuższa niż u człowieka i tworzy wyraźny ogon. podobnymi do baniek z galarety. kształtem przypominających szpulki nici. Kręgi są oddzielone od siebie krążkami międzykręgowymi. Chrząstka włóknista tworzy również mocne połączenie pomiędzy kością a więzadłem. oprócz włókien kolagenowych. Zadaniem czaszki jest ochrona mózgu. Nazwa ta dotyczy stawu zawiasowego łączącego kość ramienną z kością łokciową i stawu kulistego łączącego kość ramienną z kością promieniową.26/UKŁAD KOSTNY I SKORA Kości kończyny górnej składają się z kości ramiennej oraz kości promieniowej i łokciowej. • Kość ramienną Kość promieniowa Więzadło pierscieniowate Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości. Ich obecność nadaje jej charakterystyczny żółty kolor. W tym procesie biorą udział również zęby. który przebiega ich środkiem. Z jej komórek zbudowana jest nagłośnia. ich nazwa zależy od pozycji w szkielecie. Podobnie narząd węchu jest schowany wysoko za nozdrzami przednimi. dolnej części kręgosłupa znajduje się kość ogonowa. Górną i dolną część kończyny łączy z sobą łokieć. a także narządów wzroku i słuchu. Człowiek może wykonać skłon i dotknąć palców u nóg i właśnie dzięki kręgosłupowi zachowuje wyprostowaną postawę ciała. kręgosłup z tyłu oraz mostek umieszczony z przodu. takich jak kot czy pies. dzięki czemu głowa dziecka może przejść przez kanał rodny. W końcowej. Część czaszki tworząca twarz jest masywniejsza w okolicach oczu i nosa. Krążek międzykręgow Kręgi lędźwiowe . zwanych kręgami. gdzie wraz z chrząstką szklistą tworzy struktury podtrzymujące i biorące udział w wytwarzaniu głosu. Hormony wydzielane w okresie ciąży powodują rozluźnienie jej struktur. dzięki czemu kości twarzy zachowują stałą pozycję. Kość łokciowa rowana. Charakterystyczną cechą czaszki są duże rozmiary żuchwy. Szkielet klatki piersiowej tworzą żebra ograniczające ją po bokach. Płyn spełnia rolę amortyzatora wstrząsów. Chrząstka sprężysta występuje także w krtani. Kręgosłup jest zbudowany z serii małych kości zwanych kręgami. które tworzą dolną część kończyny zwaną przedramieniem. Stanowi centralną oś szkieletu. Chrząstka sprężysta tworzy również elastyczną część małżowiny usznej oraz stanowi konstrukcję podtrzymującą ściany kanału prowadzącego do ucha środkowego i trąbki Eustachiusza.

. . Żebra zbudowane w całości z kości byłyby zbyt sztywne. W sytuacji. Przy silnym wydechu mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się. wątrobę i żołądek. kiedy organizm ma zwiększone zapotrzebowanie na tlen (np.UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/27 Szkielet klatki piersiowej od przodu Udział żeber w oddychaniu Łopatka Rękojeść mostka I Trzon > mostka Łopatka Płuco Mięsień piersiowy mniejszy Chrząstka żebrowa Zebro . Umożliwia to przesunięcie mostka do przodu i zwiększenie obwodu klatki piersiowej. mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się. które ochraniają ważne organy: płuca. powodując zmniejszenie obwodu klatki piersiowej. Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne Wyrostek mieczykowaty Mięsień najszerszy grzbietu r Wątroba Mięsień — zębaty •i . serce.. w czasie ciężkiego treningu fizycznego). Wydechowi towarzyszy rozluźnienie tych mięśni. i przedni Żołądek Wyrostek mieczykowaty Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne 1 Wdech Szkielet klatki piersiowej od tylu Kręgosłup Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się -- £ebra unoszą się iwysuwają do przodu Obojczyk Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się Zebro Klatkę piersiową tworzą żebra. Dzięki chrząstce żebrowej klatka piersiowa może rozszerzać się i kurczyć podczas oddychania.

którą tworzą łopatka i obojczyk. łączących się w części tylnej kością krzyżową. Dwa najniżej położone żebra (jedenaste i dwunaste) są powiązane tylko z kręgosłupem. Dzięki temu możemy łapać przedmioty i wykonywać mnóstwo skomplikowanych ruchów. które znajdują się w jej wnętrzu. Tylny i dolny odcinek obręczy miednicznej tworzą kości kulszowe. najdłuższej kości szkieletu. Kończyny dolne są połączone z kręgosłupem miednicą zbudowaną z bardzo twardych kości. Kości podudzia to kość piszczelowa i znacznie cieńsza strzałka. Jest ono dodatkowo wzmocnione więzadłami. . masywnych kości miednicznych. W przedniej części miednicy dwie kości łonowe połączone chrząstką tworzą spojenie łonowe. Przez to miejsce przebiega kilka dużych nerwów i naczyń krwionośnych prowadzących do kończyn górnych. których lokalizacja i wzajemne połączenia są bardzo precyzyjne. zarówno pewnie i wygodnie stać. Po- Kończyny i miednica niżej panewki kość miedniczną ulega zakrzywieniu.28/UKŁAD KOSTNY I SKORA Żebra są połączone z kręgosłupem w sposób umożliwiający ruch w czasie oddychania. Ręka jest zbudowana z nadgarstka. Budowa nadgarstka i ręki Kość czworoboczna większa Kości kończyny dolnej są najdłuższymi i najcięższymi w catym szkielecie. Dzięki temu możemy. Panewka jest skierowana na zewnątrz. Ruchy te są jednak w dużym stopniu skoordynowane. zwane panewką. śródręcza i palców. Są to tak zwane żebra wolne. jak chodzić lub biegać. Ta część kości miednicznej jest nazywana kością łonową. jednocześnie wysuwając się do przodu. w czasie których każda z wielu części ręki porusza się w inny sposób. co zwiększa stabilność połączenia. Z mostkiem większość żeber łączy się stawowo. W zewnętrznej dolnej części kości miednicznej znajduje się zagłębienie. Pionowo ustawione stawy krzyżowo-biodrowe są wzmocnione włóknami i wieloma krzyżującymi się więzadłami. gdyż są zbyt krótkie i nie dochodzą do mostka. śródstopia i palców. Zebra pierwsze są ściśle połączone z obojczykiem i tworzą podstawę szyi. Pierścień miednicy składa się z dwóch ciężkich. zwiększając stabilność miednicy. nie tracąc równowagi. Powierzchnie tych kości idealnie do siebie pasują. Głównym zadaniem szkieletu klatki piersiowej jest ochrona serca i płuc. które formują podstawę pośladków. Stopa jest zbudowana z kości stepu. które nie biorą udziału w oddychaniu. którego kształt jest dopasowany do głowy kości udowej. tak więc kończyny dolne są oddalone od linii środkowej ciała. Kość czworoboczna • mniejsza Kość główkowata — Kość haczykowata Kośćgrochowata Kości kończyny dolnej i obręczy miednicznej Kość promieniowa Kość łokciowa Kość trójgraniasta Kość księżycowata Kość łódeczkowata Kość biodrowa Kość krzyżowa Kość udowa Kłykieć przyśrodkowy kości udowej Kostka przyśrodkowa Kostka boczna Stęp skokowa Ramiona łączą się z centralną osią_k^ęgosłupa za pomocą obręczy-ktTnćlEyngórnych. Inne więzadła łączą kości kulszowe z krzyżową. Skutki uszkodzenia tych organów mogłyby być bardzo groźne. co umożliwia utrzymanie równowagi i chodzenie. Zakrzywiony górny brzeg kości biodrowych jest z łatwością wyczuwalny pod skórą. Masywna kość górnej części kończyny zwana jest kością ramienną. Kość udowa łączy się poprzez panewkę stawu biodrowego z kością miedniczną. Łączy się w łokciu z dwiema kośćmi przedramienia: kością promieniową i kością łokciową.

zwanych kośćmi nadgarstka. ułożonych w dwa rzędy. którą można wyczuć pod skórą. Po lewej: Nadgarstek jest utworzony co najmniej z ośmiu oddzielnych kości. Ruch kości jest możliwy dzięki stawom i mięśniom. Kość grochowata jest jedyną z kości nadgarstka.UKŁAD KOSTNY I SKORA/29 Po lewej: Ręka ma czternaście paliczków (kości palców). i Paliczek Paliczki środkowe Paliczki bliższe Paliczki dalsze Piszczel Elastyczność ludzkiej stopy wypływa z jej skomplikowanej budowy anatomicznej. Ze względu na przenoszenie ciężaru ciała paliczki stopy są szersze i bardziej płaskie w porównaniu z paliczkami ręki. Każdy palec posiada trzy paliczki. Kość piętowa Paliczki Kość sześcienna Kości śródstopia Kości stopy . Kości nadgarstka są położone pomiędzy kośćmi śródręcza a kośćmi przedramienia . z wyjątkiem kciuka. który ma ich dwa.kością promieniową i łokciową. Ich kształt ułatwia utrzymanie równowagi.

Stawy i więzadta
Kości szkieletu łączą się z sobą za pomocą stawów. Połączenia muszą być solidne, powinny jednak zachować dużą swobodę ruchu. Dzięki stawom szkielet człowieka jest konstrukcją niezwykle sprawną. Połączenia kości dzielimy na dwa główne typy: ruchome (stawy) i stałe (więzozrosty, chrząstkozrosty i kościozrosty). Stawy, czyli połączenia ruchome, są wyścielone błoną maziową, dzięki czemu kości połączone stawem mogą wykonywać ruch w szerokim zakresie. Ruch połączeń włóknistych kości ogranicza tkanka włóknista. Oprócz stawów i więzozrostów w szkielecie występują połączenia chrząstkozrostowe. Duża elastyczność chrząstki umożliwia szeroki zakres ruchów bez obecności maziówki. Połączenia chrząstkowe występują m.in. pomiędzy żebrami a mostkiem. Stawy Podział stawów można przeprowadzić w zależności od zakresu ruchów kości. Stawy zawiasowe (obecne m.in. w łokciu i kolanie) są stawami jednoosiowymi i pozwalają na ruch zginania i prostowania. Stawy płaskie, których nazwa jest związana z płaską lub prawie płaską powierzchnią kości występujących w takim połączeniu, umożliwiają nieznaczne przesunięcia w wielu kierunkach. Połączenia takie występują w kręgosłupie, nadgarstku i pomiędzy kośćmi stepu. Specyficznym stawem jednoosiowym jest staw śrubowy występujący w szyi u podstawy czaszki. Ruchy wykonywane w tym stawie to ruchy obrotowe w obydwu kierunkach. Ten typ połączenia umożliwia odwracanie głowy. Praca polegająca na przykręcaniu śrub jest możliwa ze względu na staw obrotowy występujący w łokciu. Połączenia pozwalające na ruch we wszystkich kierunkach, jak np. staw ramienny, to tak zwane stawy kuliste. Stawy pomiędzy paliczkami palców są typowym przykładem stawów zawiasowych. Zakończenia kości są pokryte twardą, elastyczną chrząstką stawową. Twarda błona otacza cały staw, tworząc torebkę stawową, chroniącą go przed niepożądanymi ruchami i utrzymującą kości w określonym położeniu. Wnętrze torebki stawowej jest wyścielone maziówką. Warstwa tkanki maziowej jest czasami bardzo cienka. Wydziela płyn zwany mazią stawową, który nawilża stawy i zapobiega ich wyschnięciu. W określonych warunkach staw może funkcjonować bez mazi stawowej, nie ulegając uszkodzeniu. Do takiej sytuacji dochodzi podczas reumatoidalnego zapalenia stawów. Stan nieprawidłowego funkcjonowania warstwy maziowej musi być jednak krótkotrwały. Zdrowa błona maziowa jest niezwykle ważna w utrzymaniu stawu w dobrej kondycji. Duża liczba stawów znajduje się w ręce. Łatwo jest zaobserwować, w jaki sposób, w przypadku ostrego reumatoidalnego zapalenia stawów, może dojść do trwałych zniekształceń palców i nadgarstka. Staw kolanowy jest bardzo skomplikowanym stawem zawiasowym. Gładko zaokrąglone kłykcie kości udowej spoczywają w zagłębieniu kości piszczelowej. W obrębie stawu, pomiędzy kością udową a piszczelą znajdują się dwa pasma chrząstki (łękotki). Ich funkcją jest zwiększenie stabilności bez ograniczenia sprężystości. Ta część stawu kolanowego najczęściej ulega uszkodzeniu podczas sportowych wyczynów, co często kończy się operacją. Kolano pozbawione łękotek może nadal funkcjonować, jednak jest bardziej narażone na urazy. W późniejszym okresie życia może dojść do zmian zwyrodnieniowych stawu. Powierzchnie stawowe są smarowane mazią stawową. W obrębie stawu znajdują się także tak zwane kaletki wypełnione mazią, chroniące staw przed uszkodzeniami. Stabilność i wytrzymałość połączenia stawowego zapewniają pasma warstwy włóknistej zwane więzadłami. W prawidłowo funkcjonującym stawie kolanowym więzadła występują po obu jego stronach oraz w środku. Ruchy stawu kolanowego odbywają się dzięki mięśniom uda i podudzia.

Staw kolanowy

Przekrój ręki z zaznaczeniem stawów
Kości śródręcza„

Patoek bliższy ~>JStaw międzypaliczkowy "m I Staw ' ^ ^ r - | » międzypaliczkowy

Paliczek dalszy

Staw promieniowo-nadgarstkowy

UKŁAD KOSTNY I SKORA/31 Staw kolanowy

Kaletka nadrzepkowa

Ląkotki (często uszkadzane podczas wyczynów sportowych)

Więzadlo rzepki Chrząstka

Piszczel

Strzałka

Mięśnie z przodu uda odpowiadają za prostowanie kolana, a mięśnie z tyłu za jego zginanie. Są przyczepione od góry do kości miednicznej, a także wierzchołka kości udowej. W kierunku kolana następuje ich kondensacja w formie włóknistego ścięgna, które jest przyczepione do kości piszczelowej (patrz Rozdział 3). Aby ścięgno znajdujące się z przodu nie ocierało się w czasie ruchu o staw, jest zrośnięte z kością zwaną rzepką, leżącą do przodu od kłykci kości udowej. Ścięgno przebiega w rowku wyściełanym chrząstką i jest smarowane mazią stawową. Rolę amortyzatorów wstrząsów rzepki pełnią kolejne kaletki, które znajdują się w okolicy tej kości. Kolano ma szczególnie ważną funkcję w czasie procesu chodzenia. Wykonanie każdego kroku wiąże się z ugięciem kolana, dzięki czemu noga może być przeniesiona do przodu. Przemieszczanie się na sztywnych nogach wymagałoby odsuwania ich na zewnątrz i jednoczesnego odchylania miednicy. Połączenia nieruchome Połączenia nieruchome występują w kręgosłupie, w czaszce, a także pomiędzy niektórymi kośćmi miednicy. W połączeniach tych brak maziówki, a łączenie kości odbywa się przez twardą tkankę włóknistą. W zależności od jej rodzaju połączenia są nieruchome lub posiadają ograniczoną możliwość ruchu. Wyjątek to połączenia kości w kręgosłupie,

Po lewej: Kości, więzadła i chrząstka stawu kolanowego ukazane od przodu. Po prawej: Przekrój strzałkowy stawu kolanowego z uwzględnieniem szczegółowej budowy, m.in. kaletek i błony maziowej. które są na tyle elastyczne, że umożliwiają pewien zakres ruchu. Zachowują jednocześnie funkcję ochronną dla rdzenia kręgowego.

nia. Naciągnięcie lub przerwanie więzadła może okazać się tak bolesne, jak złamanie kości. Budowa Więzadła stanowią pewną formę tkanki łącznej. Zbudowane są głównie z twardego białka zwanego kolagenem oraz sprężystej, żółtawej elastyny. W przypadku większości więzadeł tkanka ta występuje w postaci włóknistych wiązek. Pęczki włókien przebiegają w określonych kierunkach, w zależności od rodzaju ruchu, jaki ograniczają. W więzadłach o kształcie cylindrycznym przebiegających wzdłuż pnia kręgosłupa włókna są ułożone podłużnie i kontrolują jego rozciąganie. Inne więzadła, których funkcją jest ograniczenie przemieszczania się kości na boki, przybierają postać płaskiej obręczy, w której włókna wzajemnie się z sobą krzyżują. Pomiędzy włóknami znajdują się wyspecjalizowane komórki zwane fibroblastami. Komórki te wytwarzają nowe włókna kolagenowe lub regenerują ewentualne uszkodzenia. Wiązki włókien są osadzone w tkance, przez którą przebiegają naczynia krwionośne, limfatyczne oraz nerwy.

Więzadła

Kości połączone stawem są wprawiane w ruch za pomocą mięśni, które są do nich przyczepione nierozciągliwymi ścięgnami. Więzadła mogą być w niewielkim stopniu rozciągliwe, a ich funkcją jest wzmocnienie połączenia stawowego. Ograniczają możliwości ruchowe stawów. W przypadku braku więzadła kości bardzo łatwo mogłyby ulec przemieszczeniu. Więzadła są obecne również w jamie brzusznej. Utrzymują we względnie stałej pozycji takie narządy, jak wątroba czy macica, równocześnie umożliwiając im przemieszczanie w niewielkim zakresie. Ma to duże znaczenie przy zmianie pozycji ciała, a także w czasie jedzenia, trawienia czy też ciąży. Więzadła występują również w okolicy klatki piersiowej. Podtrzymują piersi i zapobiegają ich obwiśnięciu. Obecność więzadeł często uświadamiamy sobie dopiero w chwili ich uszkodze-

32/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA
Więzadła łączą się z kośćmi stawu za pomocą włókien, które penetrują zewnętrzną warstwę kości zwaną okostną. W okostnej przebiega sieć naczyń krwionośnych i nerwów. Umożliwia ona dostarczenie kości składników pokarmowych oraz stanowi miejsce przyczepu dla więzadeł i mięśni. Ewentualne uszkodzenie więzadeł jest związane z uszkodzeniem okostnej, ponieważ więzadła silnie w nią wrastają. Różnym typom stawów występującym w organizmie towarzyszą wyspecjalizowane więzadła. W przypadku większych stawów, takich jak kolanowy, biodrowy, łokciowy, czy też połączeń pomiędzy paliczkami palców lub w kręgosłupie, torebki stawowe są szczególnie grube, co Każdy ruch trenującego sportowca jest uzależniony od współdziałania stawów, mięśni, ścięgien i więzadeł. Poniżej przedstawione są najważniejsze więzadła barku w fazie ruchu. Ilustracja poniżej (na prawo) ukazuje więzadła łokcia wykonującego ruch olimpijczyka Daleya Thompsona. bardzo wzmacnia połączenia. Wewnątrz lub na zewnątrz torebki stawowej znajdują się również więzadła. Spełniają indywidualną rolę ograniczającą określony rodzaj ruchu. Są to więzadła poboczne. Rola więzadeł Różnorodność ruchów, jakie może wykonać organizm, zależy od ukształtowania powierzchni kości tworzących staw, a także jego więzadeł. W przypadku niektórych stawów największe znaczenie odgrywają kości. W stawie łokciowym kość łokciowa, tworząca dolną część tego połączenia, jest półksiężycowato wycięta. Taki kształt panewki umożliwia jedynie proste ruchy do przodu i do tyłu. W tym przypadku więzadła zapobiegają jedynie bocznym wahaniom. Z kolei wyspecjalizowane więzadło pierścieniowate otacza jak kołnierz kość promieniową, łącząc ją z kością łokciową. Połączenie umożliwia ruch rotacyjny kości. W stawie kolanowym żaden kształt tworzących go kości nie ogranicza ruchów. Pomimo to, że kolano jest również stawem zawiasowym, ruchy są kontrolowane przez wyspecjalizowane więzadła krzyżowe. Zapobiegają one wysuwaniu się kości piszczelowej ze stawu kolanowego do tyłu lub przodu oraz hamują ruch obracania goleni do wewnątrz. Kości stawu są wprawiane w ruch dzięki temu, że jedne mięśnie kurczą się, a inne rozkurczają. Więzadła ograniczają pracę mięśni, zapobiegając nieprawidłowym ruchom. Więzadła nie mają możliwości kurczenia się. Funkcjonują zatem jako statyczne struktury organizmu, chociaż w nieznacznym stopniu mogą ulec rozciągnięciu w czasie pracy stawu. Kiedy zachodzi taka sytuacja napięcie więzadła wzrasta do chwili, gdy dalszy ruch jest niemożliwy. Istnieją także więzadła, których przeciwległe końce są przyczepione do tej samej kości i żaden ruch nie ma na nie wpływu. Utrzymują one w stałej pozycji oraz ochraniają takie struktury, jak naczynia krwionośne czy nerwy.

Więzadło i kruczo-oMjczykows-

Więzadło kruczo-ramienn

Komórka potrzebuje trzech do czterech tygodni. ledwo widoczne płytki. Gruczoły potowe odgrywają ważną rolę w termoregulacji. W miarę przesuwania się ku górze komórki ulegają spłaszczeniu. Zewnętrzna. a następnie tworzą zrogowaciałą warstwę zwaną keratyna. a także przed inwazją flory bakteryjnej. ciepła czy zimna. a kanał wyprowadzający gruczołu. -Najgłębiej położona jest warstwa rozrodcza. Połączenie obydwu podstawowych warstw skóry najwyraźniej uwidacznia się na opuszkach palców w postaci linii papilarnych. a zarazem elastyczną powłokę nieprzepuszczalną dla większości substancji rozpuszczalnych i gazowych. którego ujście znajduje się na powierzchni skóry. Zewnętrzna ochronna warstwa jest ściśle połączona z leżącą pod nią skórą właściwą. Unerwienie mieszka włosowego. a także naczynia krwionośne. będące komórkami produkującymi barwnik. które przekazują odczucia bólu. zwana naskórkiem. mogą powodować powstawanie piegów. gdzie komórki nieustannie dzielą się. 'jest zbudowana z kilku warstw komórek. Drobne brodawki skóry właściwej wnikają w zagłębienia naskórka. Chroni organizm przed niekorzystnym promieniowaniem słonecznym. Włosy i wyprowadzenia gruczołów wydostają się na powierzchnię poprzez kanaliki w skórze właściwej. Skóra właściwa jest zbudowana z pęczków włókien kolagenowych i elastynowych. jest wyłożony nabłonkiem. aby przemieścić się z najniżej położonych warstw na powierzchnię skóry. Gruczoły potowe znajdują się pod kontrolą układu nerwowego.UKŁAD KOSTNY I SKORA/33 Budowa skóry Ziarnistości barwnikowe Łuski martwej skóry (keratyna) Receptor bólowy Melanocyt Łodyga (trzon) włosa Gruczoł łojowy •— | . Każdy gruczoł potowy jest zwinięty na końcu w kłębek. Wydzielanie potu może być spowodowane stanem emocjonalnym lub też potrzebą utraty ciepła przez organizm (patrz strona 129). a następnie przemieszczają na powierzchnię skóry. Stanowi mocną. Melanocyty. Nerwy docierają również do naskórka.Naskórek Mięsień prostujący włos . Gruczoły apokrynowe rozwijają się w okresie osiągania dojrzałości płciowej i są uznawane za jedną z cech płciowych. łojowe i apokrynowe oraz mieszki włosowe. Skóra odgrywa przewodnią rolę iw termoregulacji .zatrzymuje lub oddaje ciepło w miarę potrzeb organizmu. Zrogowaciałe komórki . ostatecznie ulegają złuszczeniu jako płaskie. [Skóra składa się z dwóch podstawowych iczęści. natomiast gruczoły łojowe natłuszczają skórę i włosy. W tej warstwie skóry osadzone są gruczoły potowe. gruczołów potowych i receptorów skóry [Budowa skóry Skóra jest zbudowana z dwóch różnych warstw komórek: nabłonka i skóry właściwej. W obydwu warstwach znajdują się zakończenia nerwowe.Skóra właściwa Mieszek włosowy Gruczoł apokrynowy Cebulka wtosa Włośniczki żylne i tętnicze ' / \ Kolagen i włókna elastyczne Podskórna tkanka tłuszczowa Kolba Krausego (receptor odczuwania zimna) Skóra Powierzchnię organizmu oddziela od iświata zewnętrznego ochronna powłoka [wspólna. ucisku. Naczynia krwionośne są obecne tylko w skórze właściwej.

który może wyzwolić odruchy obronne. Paznokieć jest otoczony z trzech stron fałdem skórnym. W początkowej fazie wydzielają gęstą. Mięsień czołowy Mięsień potyliczny Poniżej: Paznokieć jest stru ktu rą ma rtwą. które produkują łój skórny. gdzie zakrywa korzeń paznokcia. mlekopodobną substancję. Trzon paznokcia Gruczoły łojowe mają ujście do torebki włosowej. twarzy. swędzenia oraz bólu. Uszkodzony paznokieć nie krwawi ani nie boli. Dzięki luźnej tkance łącznej mięśnie skalpu mogą go poruszać. U podstawy znajduje się białe pole.34/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Budowa skalpu Okostna Wiotka tkanka łączna Mięsień naczaszrj i czepiec ścięgnisty Szczegółowy przekrój skalpu ukazuje kilka warstw tworzących tę nietypową część skóry. jak i w skórze właściwej znajduje się sieć zakończeń nerwowych. tak zwany . Gruczoły te są najliczniejsze na głowie. Fałd ten jest najgłębszy od tyłu. jak i zimna. wytwarza ną przez żywe komórki skóry. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w czasie osiągania dojrzałości płciowej. Nerwy przekazują zarówno przyjemne odczucia ciepła i dotyku. Szczególnie silnie unerwione są opuszki palców. wytwarzaną przez żywe komórki skóry. Wydzielają substancje wonne i są uznawane za jedną z cech płciowych. Dzięki silnemu unerwieniu skóry znajdującej się pod paznokciem jest on wrażliwy na dotyk. a o jego kształcie decydują czynniki genetyczne. jak i paznokcie stanowią specyficzną formę keratyny. klatce piersiowej i plecach. Paznokcie są strukturą martwą. ucisku. Występują w skórze dołów pachowych. w okolicach piersi i narządów płciowych. Włosy i paznokcie Zarówno włosy. Widoczna część paznokcia zwana jest trzonem paznokcia. Mieszki włosowe (na powiększeniu po prawej) są odpowiedzialne za wytwarzanie i wzrost włosów (na powiększeniu po lewej). Zbudowane są z wyspecjalizowanych komórek naskórka. Zarówno w naskórku. zlokalizowane w okolicy korzenia paznokcia. Kontrolowane przez hormony płciowe natłuszczają włosy oraz skórę.

Paznokieć leży na podłożu. Anatomia paznokcia Obrąbek naskórkowy paznokcia Normalna reakcja skóry na światło słoneczne Korzeń paznokcia I— (miejsce jego ożywionego wzrostu) . które są zlokalizowane w naskórku. Miękkie i puszyste pokrywają całe ciało. O kolorze skóry decyduje ilość produkowanej melaniny. Niezależnie od rasy każda ludzka istota ma w przybliżeniu tę samą liczbę melanocytów. tak że naczynia krwionośne znajdujące się pod nim są niewidoczne. Im skóra jest ciemniejsza. To właśnie włosy w fazie spoczynku wydają się wychodzić garściami podczas mycia głowy. tym mniejsze prawdopodobieństwo poparzenia słonecznego. z wyjątkiem albinosów. zwanym macierzą. Dzielące się komórki końca korzenia. powodują wyprostowanie włosa i efekt tak zwanej „gęsiej skórki". jednak każdy człowiek. Wyprodukowany barwnik rozprzestrzenia się w skórze. może się opalić przy odpowiedniej dawce promieniowania. Kształt owalny mają włosy kręte lub pofalowane. utworzonym przez skórę właściwą. Siniejemy z zimna. rosną na głowie. Komórki wytwarzające keratynę tworzącą włosy należą do najszybciej dzielących się struktur organizmu. Powstały barwnik przemieszcza się do centrum komórki. miękki meszek pokrywa tylko niektóre części ciała. wystająca ponad skórę martwa część włosa (zwana łodygą) jest zbudowana z keratyny. o określonym zabarwieniu. Działanie światła słonecznego lub sztucznego ultrafioletowego stymuluje wytwarzanie melaniny. Zewnętrzna. Pigmentacja skóry Barwa skóry człowieka zależy od czarnego barwnika . jednocześnie powodując opaleniznę. Korzeń włosa będącego w fazie spoczynku przybiera kształt maczugi i traci swoje normalne ubarwienie. a kędzierzawe są spłaszczone. unaczynionej brodawce. powodują wzrost włosa. osadzone w łącznotkankowej.25 centymetra. Proste są w przekroju cylindryczne. dzięki czemu przybiera ona ciemniejsze zabarwienie. zachodzi przy zewnętrznej powierzchni każdego melanocytu. Co 5 lub 6 miesięcy włos przechodzi fazę spoczynku. z wyjątkiem dłoni i spodniej strony stóp. brodzie oraz w okolicy łonowej. zachodzące w chwilach strachu lub zimna. Bledniemy ze strachu. Wzrost włosów nie zachodzi bez przerwy.UKŁAD KOSTNY I SKORA / 35 obłączek. krótkie i sztywne tworzą brwi. Kolor skóry zależy również od ilości krwi przepływającej przez naczynia krwionośne skóry oraz od naturalnego. kiedy krew przepływająca przez naczynia zawiera więcej dwutlenku węgla. Złożony proces chemiczny.melaniny. Dorosły człowiek ma na głowie około 120 tysięcy włosów. U ras ciemnoskórych melanocyty są większe i produkują więcej barwnika. a blondyni więcej. Komórki macierzy dzielą się: ich górna warstwa grubieje i twardnieje. Skurcze tego mięśnia. Obłączek jest nieco grubszy niż pozostała część.najgrubsze i najbardziej szorstkie. Granulki barwnika są wytwarzane w naskórku przez komórki zwane melanocytami. Mieszki włosowe nie są uszkodzone i po pewnym okresie rozpoczyna się normalny wzrost włosa. natomiast w chwilach złości wzmożony przepływ krwi sprawia. Korzeń znajduje się w zagłębieniu skórnym zwanym mieszkiem włosa. Światło słoneczne intensyfikuje działanie melanocytów. podczas której wzrost zostaje zahamowany. Istnieją dwa rodzaje włosów. najwyraźniej widoczny na kciuku. Grube. Rodzaj włosów zależy od ich struktury. W przypadku uszkodzenia korzenia proces podziału zostaje zahamowany i włos może nigdy nie odrosnąć. Reakcje skóry wystawionej na działanie promieni słonecznych są osobnicze. Może on występować także we włosach i tęczówce oka. Najdelikatniejsze są włosy jasne. Barwnik jest produkowany przez komórki zwane melanocytami. Mełanina chroni skórę przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym. Delikatny. że gwałtownie czerwieniejemy. żółtawego zabarwienia naskórka. Długie włosy rosną na głowie. ponieważ małe naczynia krwionośne zwężają się. W ciągu miesiąca powodują przyrost włosa na głowie średnio do 1. W obrębie mieszka znajduje się gruczoł łojowy oraz gładkie mięśnie przywłosowe. natomiast czarne . Włos budują komórki zlokalizowane w kanale zwanym mieszkiem włosa. Ilość wytworzonej przez te komórki melaniny jest jednak bardzo zróżnicowana. W zależności od kształtu łodygi wyróżnia się włosy proste lub kręcone. Zniszczenie macierzy prowadzi do trwałej utraty paznokcia. w czasie którego aminokwas tyrozyna ulega przekształceniu w melaninę. gdzie stanowi osłonę dla bardzo wrażliwego jądra. Osoby rude mają ich trochę mniej. Około 10 procent naszego owłosienia na głowie znajduje się w danej chwili w spoczynku. a w momencie obumierania komórki tej warstwy tworzą paznokieć.

Pracą mięśni kieruje Mięsień złożony mechanizm. Możliwość kurczenia się mięśni ma decydujące znaczenie w procesie wprawiania kości w ruch. odbywa się dzięki mięśniom i ścięgnom. Biorą również udział w reakcjach odruchowych organizmu. Nawet podgrzebieniowy Mięsień obły większy najprostszy ruch głową jest skomplikowanym procesem.Rozdział 3 Każdy ruch ludzkiego ciała. MIĘŚNIOWY Mięsień potyliczny Mięsień czworoboczny Mięsień naramienny Mięsień trójglowy ramienia Mięsień najszerszy grzbietu Mięśnie proste nadgarstka i palcowi Mięsień pośladkowy wielki Mięsień brzuchaty łydki Ścięgno Achillesa Po prawej: Mięśnie poprzecznie prążkowane umożliwiają ruch kontrolowany przez naszą świadomość. począwszy od mrugnięcia powieką po skok wzwyż. odruch kolanowy. takich jak np. nerwy i narządy zmysłów. w którym bierze udział mózg. .

Biorą także udział w odruchowych reakcjach organizmu. a więc kurczeniem. Pierwszy typ to mięśnie szkieletowe. Rytmiczne skurcze mięśni gładkich są pożądane w procesach trawienia. ponieważ umożliwiają przesuwanie pokarmu w jelitach. Mięsień sercowy budową bardzo przypomina mięśnie szkieletowe. Praca tych mięśni nie jest kontrolowana przez naszą świadomość. Trzeci rodzaj to mięsień sercowy. które są odpowiedzialne za ruchy narządów wewnętrznych. Okres trwania skurczu musi być odpowiednio długi w celu utrzymania ciała w określonej pozycji. Mięśnie szkieletowe zwane są również poprzecznie prążkowanymi.UKŁAD MIĘŚNIOWY/37 Mięśnie U człowieka występują trzy rodzaje włókien mięśniowych. Mięsień czołowy . Druga grupa to mięśnie gładkie (nazwa pochodzi od ich struktury widocznej pod mikroskopem). które pod mikroskopem dają obraz charakterystycznych prążków. począwszy od mięśnia strzemiączkowego. Mięsień okrężny oka . jak na przykład wbieganie po schodach.po mięsień pośladkowy wielki. budujący najważniejszy narząd organizmu. Mięśnie szkieletowe występują w obrębie całego organizmu i stanowią około 25 procent jego wagi (nawet u noworodka). » T 8-400 KROSNO (0-13) Lewe uszko Zastawka aorty Zastawka dwudzielna Mięśnie prostowniki palców stopy Mięsień brodawkowy Mięśniówka komory Lewa komora . wrzecionowatą komórkę.£ i POŁOŻNYCH j B j| !& ) Jm * • i* T A A * V (• ^. który nadzoruje ruch filigranowej kości ucha środkowego tak zwanego strzemiączka . który tworzy pośladek i reguluje pracę stawu biodrowego. W przypadku mięśni gładkich każde włókno stanowi długą. Skurcz musi czasami nastąpić nagle. Ich praca nie jest kontrolowana przez naszą świadomość. Mięśnie te wraz z układem kostnym są odpowiedzialne za wszelkiego rodzaju ruchy uzależnione od naszej woli. Mięsień okrężny ust Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy Mięsień piersiowy większy Mięsień dwugłowy ramienia Mięsień skośny zewnętrzny brzucha Mięsień prosty brzucha Mięśnie zginaczę nadgarstka i palców Poniżej: Serce jest jedynym narządem ustroju zbudowanym z mięśnia sercowego. Wynika to z ułożenia formujących je włókien. CĘGOWA IZBA jvsfilARi!". Praca mięśni jest związana z procesem skracania ich długości. jak w przypadku mięśni nóg przy skoku. które są wytwarzane przez specyficzne tkanki znajdujące się wewnątrz tego organu. z tym że włókna tego pierwszego są krótsze i grubsze oraz tworzą gęstszą sieć. Impulsy te umożliwiają przetaczanie krwi do tętnic. takich jak jelita czy pęcherz moczowy. Można je porównać do sprężyn zaczepionych w różnych miejscach szkieletu. Skurcze serca są wywoływane przez bodźce. Pod ich kontrolą znajduje się ruch różnych kości.

podobnie jak izolacja otacza żyłę miedzi w kablu elektrycznym. Najmniejsze z nich to filamenty zbudowane z białek: aktyny i miozyny. Środkowa część mięśnia nosi nazwę brzuśca. Niektóre z tych impulsów powodują skurcze mięśni. Włókna mięśniowe są zgrupowane w wiązki otoczone tkanką łączną. który pobudza je do działania. Mięsień sercowy oglądany pod mikroskopem ma budowę podobną do mięśnia szkieletowego. Skurcze mięśnia gładkiego są również uzależnione od pracy filamentów miozynowych i aktynowych. odpowiedzialnych za wykonanie określonego ruchu. Mały mięsień może składać się tylko z kilku takich wiązek. kiedy filamenty zmniejszają swoją długość. inne hamują nerwy ruchowe i wywołują rozluźnienie mięśni antagonistycznych. Filamenty są zebrane w pęczki zwane miofibrylami. Szczelina synaptyczna . Każde z włókien jest połączone z nerwem. Składa się z luźno poukładanych. Mięsień kurczy się. Cały mięsień otacza tkanka włóknista. która przesyła impuls poprzez rdzeń kręgowy i nerwy ruchowe do mięśni szkieletowych. mięsień pośladkowy wielki. Duży.38 / UKŁAD MIĘŚNIOWY Ruch uzależniony od naszej woli zostaje zainicjowany w korze mózgowej. wrzecionowatych komórek. jest zbudowany z setek takich pęczków. Impuls elektryczny powoduje uwolnienie acetylocholiny zawartej w pęcherzykach obecnych w płytkowatym zakończeniu nerwu. tworząc zwartą sieć. w których zachodzą przemiany energetyczne. Substancja ta aktywuje mięsień. że można je wyodrębnić dopiero przy użyciu mikroskopu elektronowego. w których można wyróżnić jądra komórkowe. oraz mitochondria. przechodząc w przyczepione do kości ścięgno. jednak jego włókna wzajemnie się krzyżują. gdy zachodzi potrzeba. Miofibryle z kolei są zebrane w wiązki zwane włóknami mięśniowymi. który zwęża się przy końcach. jakim jest np. które łącznie tworzą określoną strukturę. Mięsień gładki nie ma tak uporządkowanej struktury filamentow i włókien tworzących skomplikowany układ geometryczny. będące depozytem energii mięśnia. Sposób zasygnalizowania ruchu Aktywacja mięśnia Budowa mięśni Mięśnie szkieletowe można opisać jako serię równolegle ułożonych pęczków włókien. Są właściwymi komórkami mięśniowymi. Stanowią podstawową jednostkę roboczą mięśnia i są tak małe. Pomiędzy nimi znajdują się cząstki glikogenu.

tworzą pęczki zwane miofibrylami.UKŁAD MIĘŚNIOWY / 39 Budowa mięśnia szkieletowego Naczynia krwionośne Jądro komórki mięśniowej Włókno mięśniowe (komórka mięśniowa) zbudowane z miofibryli Wiązki włókien mięśniowych Przed skurczem mięśnia Miof ibryle zbudowane z filamentów aktynowych i miozynowych Po skurczu mięśnia Ftlamenty miozynowe Filamenty aktynowe Filamenty miozynowe W mięśniu szkieletowym drobniutkie filamenty. . zbudowane z aktyny i miozyny. które regularnie się z sobą krzyżują. Mięsień sercowy tworzą włókna. Miozynowe i aktynowe filamenty mięśnia szkieletowego zachodzą za siebie jak zęby dwóch grzebieni. Mięsień gładki jest zbudowany z długich wrzecionowatych komórek. które z kolei zebrane w wiązki składają się na włókna mięśniowe będące komórkami mięśniowymi. Włókna mają jądra komórkowe i są otoczone tkanką łączną.

Z mózgu poprzez zstępującą drogę nerwową przesyłany jest impuls elektryczny. Niektóre z tych impulsów powodują kurczenie się określonych mięśni. W czasie chodzenia stopa jest zginana podeszwowo dzięki skurczom silnych mięśni podudzia . W rezultacie mięsień uda kurczy się błyskawicznie. dzięki czemu jest on w pewnym stopniu napięty. Każde włókno dociera do innej komórki mięśniowej. W ostatniej fazie ruchu mięśnie prostowniki palców powodują zgięcie grzbietowe palców stopy. Proces kurczenia mięśnia rozpoczyna się od uwolnienia jonów wapniowych. który po dotarciu do końca nerwu uwalnia acetylocholinę zgromadzoną w granulkach. Proces ten wymaga energii. Dalej impuls płynie przez włókna ruchowe wychodzące z rdzenia do mięśni uda. W każdej chwili kilka komórek danego mięśnia kurczy się. a tym samym kości przemieszczą się w stosunku do siebie. Nerwy ruchowe rozgałęziają się. Impulsy te z częstotliwoś cią około 72 razy na minutę powoduj.biorą udział w ruchu cofania kończyny dolnej do pozycji wyjściowej * Falistość tego procesu ułatwia np. Jego zginanie powoduje np. natomiast za wyprostowanie jest odpowiedzialny mięsień trójgłowy umiejscowiony na tylnej stronie ramienia. a następnie transportowana w postaci wysokoenergetycznego związku ATP (adenozynotrójfosforanu). gdzie nerw ruchowy dociera do każdej komórki mięśniowej. oraz mięsień krawiecki.krótki. Mięśnie dwugłowy i trójgłowy są nazywane mięśniami antagonistycznymi ze względu na fakt wykonywania przeciwnej pracy. . skurcze i przepompowywanie krwi. W celu wykonania ruchu w przeciwnym kierunku musi zostać pobudzony Zasada działania mięśni inny mięsień. Mięsień grzebieniowy Mięsień naprężacz powięzi szerokiej Mięsień krawiecki Mięsień przywodziciel krótki Mięsień Powyżej: Mięśnie podudzia i stopy. które neutralizują acetylocholinę. Trzy mięśnie przywodziciele . Przykładem może być staw łokciowy. cały mięsień się skróci. Mechanizm najprostszej reakcji odruchowej organizmu polega na bezpośredniej aktywacji nerwów ruchowych. w czasie którego nieustannie powstają i rozpadają się szeregi chemicznych wiązań pomiędzy miozynowymi i aktynowymi filamentami. Poszczególne mięśnie mogą się tylko kurczyć i nie mają możliwości wydłużania odległości pomiędzy punktami przyczepu. Rozluźnienie mięśnia następuje dzięki oddziaływaniu enzymów. W mięśniu gładkim impuls rozchodzi się w postaci fali. przesu wanie pokarmu w jelitach. Skurcze mięśnia sercowego są wywołane bodźcami wytwarzanymi przez specyficzne tkanki znajdujące się wewnątra serca.zwanych mikrotubulami . i będący najdłuższym mięśniem w organizmie człowieka. która jest uzyskiwana z przemian zachodzących w mitochondriach. Włókna tego mięśnia biegną od obręczy kończyny górnej aż do kolana. Lekkie uderzenie wykonane tuż pod rzepką jest zarejestrowane przez receptory jednego ze ścięgien związanych ze stawem kolanowym. Związek ten pokonuje niewielką odległość pomiędzy zakończeniem nerwu a mięśniem i dociera do receptorów mięśnia. pobudzając kilka komórek.i rozprzestrzeniają w obrębie miofibryli. jak długo acetylocholina będzie w kontakcie z receptorem. który utrzymuje się tak długo. Kiedy wystarczająca ilość włókien mięśniowych skurczy się. a ich włókna unerwiają mięśnie szkieletowe. wielki i długi . inne . Kurczenie się mięśnia to skomplikowany proces. Przykładem tego procesu może być odruch kolanowy. Mięśnie oddziałują na staw skokowo-goleniowy. Receptory czuciowe wysyłają impuls prosto do rdzenia kręgowego. powodując skurcz. jednak proces pobudzania zachodzi inaczej niż w przypadku mięśni szkieletowych.rozluźnienie. Mięśnie gładkie również są połączone z nerwami ruchowymi. mięsień dwugłowy ramienia. Receptory wysyłają impuls do rdzenia kręgowego i w nim pobudzają komórki ruchowe.40/UKŁAD MIĘŚNIOWY Mięśnie szkieletowe są pobudzane do działania przez nerwy ruchowe powiązane z rdzeniem kręgowym. a nerwy ruchowe nie biorą udziah w tym procesie. Energia jest gromadzona. powodując nagły ruch podudzia do przodu. Ruchy mięśni szkieletowych kontrolowane przez naszą świadomość są wywoływane przez impulsy przekazywane z mózgu w dół rdzenia kręgowego. które rozchodzą się w obrębie kanalików .mięśnia brzuchatego łydkij i mięśnia płaszczkowatego. który łączy miednicę z kością udową. który spełnia rolę dźwigni. Po lewej: W ruchu kończyny dolnej do przodu biorą udział: mięsień naprężacz powięzi szerokiej. W rezultacie zmniejszy się odległość pomiędzy punktami jego przyczepu.

Kontynuowanie ruchu będzie zarówno bolesne. Wynika to z faktu. sztywne pasmo. gdzie dużo stawów występuje na stosunkowo niewielkiej powierzchni. a jego obecność jest związana z mięśniem sercowym tworzącym ściany tego organu. Ścięgna często spotykane są w tej części ciała. Pomiędzy dwoma warstwami tworzącymi pochewkę znajduje się płyn umożliwiający swobodne przesuwanie się dwóch warstw względem siebie. może zakończyć się wyżej opisanym stanem zapalnym. że zajmują one znacznie mniej miejsca niż mięśnie. które znajdują się z tyłu kolana. które z drugiej strony mocno łączy się z odpowiednią kością. Unerwienie ścięgna jest niewielkie. Ścięgna stanowią swego rodzaju przedłużenie mięśni. . niezbędnych do uzupełnienia zapasów płynu smarującego. W związku z tym cała seria ścięgien występuje zarówno w przedniej. która spaja z sobą pęczki włókien mięśniowych. które łączą się na końcu mięśnia. Zasadniczo ścięgno łączy aktywny brzusiec mięśnia ze strukturą (zazwyczaj jest to kość). Część ścięgien ustroju jest zlokalizowana tuż pod skórą i łatwo można je wyczuć. Zabezpieczenie to umożliwia sprawne funkcjonowanie i wykluczenie powstania tarcia. Pochewki ścięgna Ścięgna w okolicy kostek i nadgarstka. Nietypowe ścięgno znajduje się w obrębie serca. a następnie przechodzi w bardzo twarde. jak i spowoduje objawy w postaci trzeszczenia. którego zadaniem jest ochrona ścięgna przez izolowanie i smarowanie. strukturami. Organizm człowieka nie jest jednak w stanie znieść nieustannego powtarzania tych samych ruchów. w miejscach gdzie się krzyżują lub znajdują się w bliskim kontakcie z innymi Powyżej: Pochewka ścięgna zapobiega ocieraniu się ścięgna o inne elementy budowy anatomicznej ciała. Niektóre z jego włókien właściwie wrastają w strukturę kości. Mięśnie przekazujące skurcze tym ścięgnom są umiejscowione w bliższych częściach kończyn. W rezultacie może dojść do zapalenia pochewki ścięgna. Dzieje się tak. Ścięgna i ich pochewki maziowe Mięśnie Ścięgna prostowników Ścięgna prostowników \ \ Ścięgna prostowników ręki umożliwiają wyprostowanie palców. dlatego też dochodzi do stanów zapalnych. Nagłe użycie określonego zespołu mięśni. Siła kurczących się włókien mięśniowych koncentruje się i zostaje przekazana poprzez ścięgno do punktu docelowego. Dzięki pochewce możliwość uszkodzenia ścięgna jest znacznie ograniczona. Niedobór płynu w systemie sprawia. jak i tylnej części ręki i stopy.UKŁAD MIĘŚNIOWY/41 Ścięgna Ścięgna odgrywają ważną rolę w wielu ruchach. bez wcześniejszego przygotowania. Pochewka ścięgna stanowi swego rodzaju rękaw o podwójnej ścianie. Włókna tego mięśnia są przytwierdzone do grubych pasm tkanki łącznej włóknistej formujących pierścienie i tworzących swego rodzaju szkielet serca. która ma być wprawiona w ruch. Zbudowane są z tkanki łącznej. gdy występuje brak okresów spoczynku. Brzusiec mięśnia kończy się ścięgnem. podobnie mało jest naczyń krwionośnych. Przykładem są ścięgna podkolanowe (kontrolujące proces zginania stawu kolanowego). tym samym powodując ruch. Ścięgno tworzą błony. że warstwy pochewki ścięgna zaczynają ocierać się o siebie i dochodzi do ich podrażnienia. są otoczone pochewką.

Rozdział 4 Topografia ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego Układ nerwowy jest nieodzowny dla naszego postrzegania zmysłowego. kończyny górne i przeponę Nerwy rdzeniowe piersiowe (12 par). jak doskonale chroniony jest rdzeń. np. a ponadto wspólnymi drogami wchodzą i opuszczają rdzeń kręgowy. Stanowi najważniejszy. NERWOWY Móżdżek Nerwy rdzeniowe szyjne (8 par). sprawujące najwyższą kontrolę nad całą tkanką nerwową w pozostałych częściach ciała. po prawej). Jego część centralną stanowią mózg i rdzeń kręgowy. Zakończenie | nerwowe Osłonka mielinowa . odchodzące do kończyn dolnych i narządów płciowych zewnętrznych Nerwy rdzeniowe guziczne (1 para). unerwiające okolicę guziczną Anatomia neuronu (komórki nerwowej) Połączenie mózgu i rdzenia kręgowego z obwodowym układem nerwowym widok od tyłu (powyżej. odczuwania przyjemności i bólu. sterowania ruchami oraz dla regulacji funkcji życiowych. Ich wzajemne relacje są niezwykle złożone (powyżej. zmierzające do kończyn dolnych oraz dolnego odcinka odcinka grzbietu Nerwy rdzeniowe krzyżowe (5 par). Ilustracja po prawej przedstawia neuron w osłonce mielinowej. odpowiedzialny za umiejętność myślenia i mówienia. a zarazem najbardziej złożony system wewnętrzny ciała ludzkiego. Rysunek wycinka kręgosłupa (skrajnie na prawo) pokazuje. Węzeł Ranviera wspomaga przekazywanie impulsów elektrycznych. unerwiające szyję. oddychania. unerwiające tułów i kończyny górne Nerwy rdzeniowe lędźwiowe (5 par). skrajnie na prawo): nerwy części somatycznej łączą się z nerwami części autonomicznej za pośrednictwem zwojów.

oraz neurony ruchowe (efektorowe). Początek nerwu trzewnego (wspólczulnego) Przekrój przez k Zwój przykręgowy (ciała komórkowe) układu współczulnego Wyrostek kolczysty Korzeń tylny (czuciowy) Korzeń przedni (ruchowy) Dendryty (odgałęzienia nerwowe) Płyn mózgowo-rdzeniowy Zwój współczulny przykręgowy . Są to dendryty. włókna biegną do i od rdzenia kręgowego. ale nie dotyka go. z których każda jest zakończona kilkoma niewielkimi guzkami. ' Czynne części układu nerwowego stanowią miliony nawzajem z sobą połączonych komórek nerwowych zwanych neuronami. półprzepuszczalną błoną komórkową. Dotarłszy do zakończeń guzkowatych. które powodują ruchy dowolne i mimowolne. ale wszystkie mają tę samą podstawową strukturę. Bodźce są wywoływane przez pobudzenie jednego lub więcej dendrytów. Każdy taki guzek znajduje się w dużej bliskości dendrytu innego neuronu. skurcz włókien mięśniowych). Impulsy są przekazywane przez synapsę za pośrednictwem związków chemicznych zwanych przekaźnikami lub mediatorami (neurotransmiterami). Następnie zostają wysłane z ciała komórkowego wzdłuż neurytu. która odgrywa ważną rolę w przekazywaniu bodźców. chronią i odżywiają. Obok nich z ciała komórkowego wyrasta też dłuższa wypustka osiowa zwana neurytem lub aksonem . Na końcu rozpada się on na wiele gałązek.główny „kabel przewodzący" neuronu. Ze względu na swe funkcje neurony dzielą się na trzy typy: neurony czuciowe. Neurony nie są jedynym typem komórek spotykanych w układzie nerwowym. Obydwa typy komórek łączą. Budowa neuronu Neurony są zróżnicowane pod względem wielkości i kształtu. gdzie są przekazywane dalszym neuronom albo wywołują reakcje czynnościowe (np. Każdy neuron jest otoczony cienką.Komórki nerwowe czuciowe układu somatycznego (przenoszą bodźce do ośrodkowego układu nerwowego) I UKŁAD NERWOWY/43 Zależności pomiędzy somatycznym i autonomicznym układem nerwowym Rdzeń kręgowy • Trzon kręgu Korzenie przednie nerwów rdzeniowych (przenoszą impulsy z ośrodkoweogo kładu nerwowego) Nerwy układu somatycznego Korzeń przedni i tylny. zawierają jądro zawieszone w bańkowatym ciele komórkowym (perykarionie). Ich funkcjonowanie jest w pewnym sensie zbliżone do przewodów w skomplikowanych urządzeniach elektrycznych: odbierają bodźce na jednym krańcu układu nerwowego i przesyłają do innego. przetwarzające odebraną informację. W ośrodkowym układzie w dużych ilościach występują neurogleje (albo gleje). w pewnych okolicznościach bodziec może przeskoczyć przez synapsę do dendrytu przyległego neuronu i w ten sposób kontynuować wędrówkę. przenoszące informacje z narządów zmysłów do ośrodkowego układu nerwowego. a także wspomagają neurony. neurony pośrednie. Miejsce styku nosi nazwę synapsy. po czym są przenoszone do ciała komórkowego. Na obwodzie od ciała komórkowego odchodzi pewna liczba wypustek tworzących drzewkowate rozgałęzienia. Dla przyspieszenia transmisji bodźców wiele aksonów posiada osłonkę mielinową. a w układzie obwodowym znaleźć można komórki Schwanna. Podobnie jak wszystkie komórki.

Unerwiają całe ciało poniżej szyi. mają swój początek w ośrodkowym układzie nerwowym: 12 par odchodzi z podstawy mózgu (nerwy czaszkowe). z których jeden tworzą włókna czuciowe. Ponadto każda jest zbudowana w inny sposób i inaczej oddziałuje na narząd. w wyniku wysiłku. jak: serce. Każda z nich wykorzystuje inny typ przekaźnika elektrochemicznego w miejscu.ma za zadanie przesyłać włóknami ruchowymi bodźce z ośrodkowego układu nerwowego do mięśni szkieletowych. np. nerw przywspółczulny unerwiający oskrzele prowadzące do płuc sprawia. Całość układu autonomicznego jest sterowana przez obszar mózgu zwany podwzgórzem. Zaraz za korzeniami włókna czuciowe i ruchowe łączą się. jak najdłuższe wypustki odpowiednich neuronów.swym obszarem działania obejmuje układ trawienny. W obwodowym układzie nerwowym włókna te to nic więcej. system współczulny lub przywspółczulny dostosowuje odpowiednio rytm serca. inne. (Nerwy czaszkowe również są przyczepione do podstawy mózgu za pomocą korzeni. jelita.ruchowe. Nerwy rdzeniowe są rozmieszczone przy rdzeniu odcinkowo i zawsze zawierają włókna czuciowe.jak dwa przewody w kablu elektrycznym. a przez to dostarczenie większej ilości utlenowanej krwi. płuca. Główne nerwy. Podwzgórze otrzymuje informacje na temat zakłóceń. Łączą układ ośrodkowy ze wszystkimi innymi częściami ciała oraz ze zwojami. Głównym nerwem przywspółczulnym jest nerw błędny. np. w liczbie 43. rozsianymi po układzie nerwowym. mają tylko włókna ruchowe. Impulsy pochodzące z receptorów są następnie przenoszone do ośrodkowego układu nerwogo za pośrednictwem włókien czuciowych. Regulacja pracy serca I Układ nerwowy przywspółczulny (hamuje pracę serca) Układ nerwowy współczulny (przyspiesza rytm serca) I Włókna czuciowe . Gdy nerwy czuciowe nadsyłają wiadomość do ośrodka kardioregulacyjnego w rdzeniu przedłużonym. Składa się w całości z nerwów ruchowych zorganizowanych w system przekaźników wiodących od rdzenia kręgowego do poszczególnych mięśni gładkich i gruczołów. jak obwodowy układ nerwowy kontroluje czynności serca. Jeżeli. by przywrócić stan równowagi w organizmie.Obwodowy układ nerwowy Podstawowym budulcem obwodowego układu nerwowego są nerwy. Nerwy współczulne prowadzące do tego samego obszaru powodują rozszerzanie się tych samych struktur. Po pierwsze . serce oraz oskrzela. np. w składzie chemicznym ustroju. mimo że działają całkowicie niezależnie od siebie . zawierają jedynie włókna czuciowe. chociaż jeden z najważniejszych nerwów czaszkowych — nerw błędny . Układ nerwowy autonomiczny dzieli się na dwie części: współczulną (sympatyczną) i przywspółczulną (parasympatyczną). podwzgórze nakazuje autonomicznemu układowi nerwowemu wzmożenie tempa pracy serca. że ulega ono obkurczeniu. tworząc razem nerw. żołądek. Nerwy czaszkowe unerwiają narządy zmysłów i mięśnie głowy. i tak dostosowuje układ autonomiczny do zaistniałych warunków. któremu służy. Układ somatyczny pełni podwójną rolę. czyli skupiskami komórek nerwowych. oka wyposażonego w specjalne komórki receptorowe) informacje o środowisku zewnętrznym. Nerw składa się z wiązki włókien czuciowych i ruchowych wraz z tkanką łączną i naczyniami krwionośnymi. coraz mniejsze gałęzie. Każdy nerw rdzeniowy jest przyczepiony do rdzenia kręgowego dwoma korzeniami. Przykładowo . Po drugie . pęcherz. tworząc siatkę promieniującą na całe ciało. pobudzając je do ruchu. natomiast drugi . nerw odwodzący. Np. hamujący tempo uderzeń serca. Układ autonomiczny jest związany z niezależnym od naszej woli oddziaływaniem na czynności narządów wewnętrznych. które jest częścią międzymózgowia.neuryty neuronu ruchowego w rdzeniu kręgowym mogą ciągnąć się nieprzerwanie aż do mięśnia w stopie. opada poziom tlenu.) Wkrótce po opuszczeniu otworu międzykręgowego każdy nerw rozgałęzia się kolejno na liczne. Układ somatyczny i autonomiczny Obwodowy układ nerwowy dzieli się na dwie części: somatyczny układ nerwowy będący pod naszą świadomą kontrolą oraz układ autonomiczny (wegetatywny) zawiadujący czynnościami niezależnymi od woli. nerw wzrokowy prowadzący do oka. ruchowe i współczulne. Poniżej: Diagram pokazuje. Niektóre nerwy czaszkowe. jednak włókna czuciowe i ruchowe często tworzą tam osobne nerwy. np. a 31 par powstaje z korzeni pochodzących z rdzenia kręgowego (nerwy rdzeniowe). Włókna ruchowe i czuciowe są jedynie częścią składową neuronów ruchowych i czuciowych.odbiera od narządów zmysłów (np. narządy płciowe i naczynia krwionośne. gdzie włókno nerwowe dociera do narządu wykonawczego.

UKŁAD NERWOWY/45 Obwodowy układ nerwowy 31 par nerwów rdzeniowych Nerwy rdzeniowej Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe szyjne Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe piersiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe lędźwiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe krzyżowe Obszary ciała kontrolowane przez nerwy rdzeniowe .

Obie czynności. Nie odgrywa żadnej roli w odczytywaniu impulsów czuciowych czy wysyłaniu bodźców ruchowych.przedostaje się do nieco szerszej komory IV. których zadaniem jest filtrowanie.czaszka mieszcząca w środku mózg . Chociaż wiele neuronów czuciowych kończy się. Czynności analityczne i przetwarzające mogą być stosunkowo proste w przypadku niektórych funkcji rdzenia kręgowego.Ośrodkowy układ nerwowy Obwodowy układ nerwowy działa wyłącznie jako przekaźnik bodźców zmysłowych i ruchowych pomiędzy układem ośrodkowym a mięśniami. Rdzeń kręgowy Rdzeń kręgowy to. angażującym do pracy tysiące różnych neuronów.wodociągiem mózgu . Płyn mózgowo-rdzeniowy to przejrzysta.i odmózgowe drogi czuciowe i ruchowe. Centrum przetwarzania informacji całego układu nerwowego stanowią mózg i rdzeń kręgowy. Największe są komory I i II (nazywane również bocznymi).oraz kręgosłup otaczający rdzeń kręgowy. analizowanie i przechowywanie informacji. wykonuje ośrodkowy układ nerwowy. Pierwszą z nich jest kość . Otrzymują dane za pośrednictwem włókien czuciowych biegnących od narządów zmysłów i receporów. Komory te. następnie zaś. wodnista ciecz opływająca opony Ogólny podział mózgu Obszar sprawujący kontrolę nad ruchami ciała t ciemieniowy Płat czołowy Ptat skroniowy Ptat potyliczny i rdzeń kręgowy oraz wypełniająca komory mózgowe. ogólnie ujmując. Płyn jest nieustannie wytwarzany z krwi w komorach mózgowych przez wyspecjalizowane komórki splotu naczyniówkowego. zostały ponumerowane kolejno od położonych najwyżej w kierunku do dołu. Stąd wydostaje się przez otwory w dachu komory ku wypełnionym płynem przestrzeniom (zbiornikom) wokół pnia u podstawy mózgu. Płyn działa jako amortyzator chroniący ważną tkankę mózgu przed urazami. wysyłają sygnały wywołujące odpowiednie reakcje w mięśniach i gruczołach. po czym opływa górą mózg (półkule mózgowe) i zostaje resorbowany do krwi żylnej przez specjalne wyrostki. gruczołami i narządami zmysłów. jednak dekodowanie mózgowe jest zazwyczaj procesem bardzo złożonym. cylindryczny słup z tkanki nerwowej o długości około 40 centymetrów. większość jego komórek nerwowych to neurony pośredniczące. Czynności odruchowe są efektem przejścia impulsu przez neuron wstawkowy. Okrywają cały mózg. Na drugą osłonę składają się trzy błony z tkanki włóknistej. Układ jest ponadto chroniony przez osłony dwojakiego rodzaju. Dla prawidłowego funkcjonowania cały ośrodkowy układ nerwowy wymaga stałych i obfitych dostaw krwi bogatej w tlen i substancje odżywcze. Płyn mózgowo-rdzeniowy wypływa z komór bocznych maleńkimi otworami międzykomorowymi i wpływa do komory III. zwane oponami. obok wielu innych. położone na oponie pajęczej. poprzez włókna ruchowe. zwane ziarnistościami pajęczynówki. . jednej z trzech opon. którymi są przekazywane bodźce. filtrują je i analizują. w przeciwień- Drogi nerwowe wstępujące (domózgowe) Droga zstępująca (odmózgowa) Korzeń tylny (czuciowy) Istota szara stwie do komór sercowych. który biegnie Istota biała Opona miękka Płyn mózgowordzeniowy Pajeczynówka Korzeń przedni (ruchowy) Opona twarda — Para nerwów rdzeniowych Przekrój poprzeczny przez rdzeń pokazuje do. a wiele ruchowych zaczyna w mózgu. a także rdzeń kręgowy. następnie zaś jeszcze węższym kanałem .

W jej skład wchodzą włókna zstępujące i wstępujące.działa jako dwukierunkowy system przekaźniczy komunikujący mózg z obwodowym układem nerwowym. W ten sposób głowa automatycznie zwraca się w kierunku przyczyny bólu. Istota szara jest otoczona istotą białą podzieloną na trzy sznury. Przekazują so- Polożenie jąder podstawy Mózgowie r A .w przekroju poprzecznym ma kształt litery H z rogami (słupami) przednimi i tylnymi odchodzącymi z każdej połowy. za pomocą których rdzeń kręgowy i mózg komunikują się w obu kierunkach. Jeśli na przykład przypadkiem położymy rękę na gorącej płycie kuchennej. których włókna ciągną się długimi wiązkami z różnych partii mózgu. Układ limbiczny (powiększenie) umiejscowiony m. Umożliwiają to neurony. Po pierwsze . Istota szara . których włókna ciągną się na niewielkich odległościach w górę i w dół rdzenia. które przekazują informacje bezpośrednio z komórek nerwowych czuciowych do ruchowych. należących do obwodowego układu nerwowego. Ciato migdałowate Ciało suteczkowate Twór siatkowaty Układ limbiczny Po lewej: Przekrój ukazujący główne struktury mózgu. receptory bólu znajdujące się w skórze wysyłają wiadomość włóknami czuciowymi do rdzenia kręgowego. Drugą funkcją rdzenia kręgowego jest kierowanie prostymi odruchami. Biegną one na odcinkach o różnej długości wzdłuż rdzenia kręgowego. Jest to możliwe za sprawą neuronów czuciowych i ruchowych. podczas gdy rogi tylne zawierają ciała komórkowe neuronów czuciowych i pośredniczących.nazwa stosowana na określenie skupienia komórek nerwowych . Czynności rdzenia kręgowego Rdzeń kręgowy pełni dwie zasadnicze funkcje. we wzgórzu jest przede wszystkim związany z pamięcią. W obrębie słupów przednich znajduje się wiele neuronów ruchowych. by na przeciwległych końcach spotkać się z włóknami lub ciałami komórkowymi neuronów czuciowych lub ruchowych. Zbudowany jest ze skupienia neuronów i wiązek włókien nerwowych. Kolejna część impulsów wędruje w górę wzdłuż rdzenia i jest przekazywana przez neurony pośredniczące do neuronów ruchowych odpowiedzialnych za ruchy szyi.in.UKŁAD NERWOWY / 47 Wewnętrzna budowa mózgu bie informacje poprzez synapsę między neuronami obwodowymi i rdzeniowymi. Drogi zstępujące wysyłają impulsy ruchowe z mózgu do obwodowego układu nerwowego. natomiast drogi wstępujące przekazują bodźce czuciowe do mózgu. wewnątrz kręgosłupa od mózgu do dolnego odcinka grzbietu. nauką i emocjami. oraz neurony pośredniczące. Część bodźców jest natychmiast przekazywana do neuronów ruchowych kontrolujących ruchy rąk i mięśnie dłoni i w tej chwili szybko i bezwiednie cofamy rękę.

Pień mózgu łączący mózgowie z rdzeniem kręgowym obejmuje część tyłomózgowia. Jest to narząd związany głównie z czynnościami ruchowymi. przełykaniem. Podwzgórze jest w rzeczywistości skupieniem wyspecjalizowanych ośrodków nerwowych. Kontrola snu Sygnały 2 mózgu Kora mózgu Niepokojące myśli Bodźce wzrokowe Ośrodek snu i czuwania (aktywujący układ siatkowaty) Bodźce pobudzające mózg do czuwania Alkohol i leki nasenne Monotonia Ciepło Bodźce wstępujące z rdzenia kręgowego Te skłaniają do snu Te pobudzają nas do czuwania Impulsy aktywujące rdzeń kręgowy Ból i inne dolegliwości fizyczne Pień mózgu Senność Lekki sen Głęboki sen Oczy zamknięte Czuwanie . gdy nachodzą nas niepokojące myśli. nawet monotonia. Współdziała również z obszarami ruchowymi mózgu w celu koordynacji ruchów. gdzie są zbierane. Podwzgórze jest wyposażone w drogi nerwowe łączące się z układem limbicznym (rąbkowym). ciśnieniem krwi. Mózg i podwzgórze Mózgowie Mózgowie można podzielić na trzy różne regiony: tyłomózgowie. Największym składnikiem tyłomózgowia jest móżdżek. jako że lewą połową naszego ciała zawiaduje prawa strona mózgu i na odwrót. Mózg człowieka. pamięci. Największą częścią całego mózgowia jest położone w przodomózgowiu kresomózgowie. co powoduje utratę świadomości. Zalew nadchodzących z otoczenia informacji jest przesiewany przez twór siatkowaty. świadomości i wyższych procesów umysłowych. a także z przysadką mózgową. jest narządem fundamentalnym dla funkcji myślenia. Drogi nerwowe prowadzące z całego organizmu przechodzą przez twór siatkowaty. że ogarnia nas senność. przekazuje je dalej do kory mózgowej. będącym stacją przekaźnikową między rdzeniem kręgowym a półkulami mózgowymi. niektóre środki farmakologiczne. kojarzone i gdzie zapoczątkowują odpowiednie reakcje. w efekcie czego. półkule mózgowe. Podwzgórze jest również ściśle powiązane z układem dokrewnym. Podwzgórze leży u podstawy mózgu. Zjawisko to zaobserwować można np. On też decyduje. które bodźce są na tyle ważne. połączonych z innymi ważnymi obszarami mózgu. o wrażeniach zmysłowych. będący na znacznie wyższym poziomie rozwoju ewolucyjnego niż mózg zwierząt. tzw.48/UKŁAD NERWOWY Pozostałe impulsy idą aż do mózgu i tam wywołują uświadomione wrażenie gorąca i bólu. Łączą się z sobą za pomocą grubego pęczka włókien nerwowych. pod obiema półkulami mózgowymi. jak jedzenie. W środku półkul mózgowych mieszczą się skupienia istoty szarej (komórek nerwowych) noszące miano jąder podstawy mózgu. Kresomózgowie jest podzielone na dwie równe części. Różnorodne struktury mózgowia w tym rdzeń przedłużony i most oraz układ siatkowaty aktywujący (twór siatkowaty śródmózgowia) . Fale mózgowe zmieniają się w zależności od stanu pobudzenia: senności. Kontrola stopnia świadomości jest jedną z najważniejszych funkcji mózgu. Znajduje się bezpośrednio pod innym ważnym narządem przodomózgowia. przewracamy się z boku na bok. by powiadamiać o nich korę mózgową. śródmózgowie i przodomózgowie. właściwych im ośrodków. nie mogąc zasnąć. sprawiają. oddychaniem i świadomością. W tym rejonie mózgu odbywa się regulacja tak ważnych czynności. Ośrodek snu reaguje również na impulsy odkorowe. sen i utrzymanie ciepłoty ciała. Sterują pracą serca. zwanego ciałem modzelowatym lub spoidłem wielkim mózgu.in. Stymulowany przez informacje m. Pozostałe części mózgowia nadsyłają tu wszelkie informacje w celu podjęcia decyzji. i nieustannie karmią go strumieniem impulsów elektrycznych powstających w komórkach nerwowych. W każdym z tych obszarów można z kolei wyróżnić odrębne obszary odpowiedzialne za całkowicie różne czynności organizmu. ściśle powiązanym z ośrodkami węchowymi mózgowia. Wysyła sygnały. Chociaż każda półkula jest lustrzanym odbiciem drugiej. które sterują napięciem mięśni koniecznym dla utrzymania pionowej postawy ciała i równowagi. całość śródmózgowia i część przodomózgowia. a porozumiewają się między sobą głównie za pośrednictwem ciała modzelowatego. wszystkie komunikujące się za pomocą misternej siatki połączeń z pozostałymi częściami mózgowia. kora mózgowa przechodzi w stan bezczynności. łącząc się z nim za pomocą odgałęzień włókien nerwowych. Ta część mózgu komunikuje się również Ośrodek snu i czuwania jest położony w pniu mózgowym. podczas kołysania ramion w trakcie marszu. kaszlem. tzn. posiadają one całkowicie odmienne funkcje. Stanowią one złożony system koordynacji czynności mięśni. a mianowicie wzgórzem. Jeśli siła napędowa tworu siatkowatego ulegnie osłabieniu lub jeśli zostanie on wyłączony. czyli układem wydzielania wewnętrznego (patrz Rozdział 5). snu lub czuwania.są odpowiedzialne za właściwe czynności życiowe. w mimice twarzy i ułożeniu kończyn przed wstawaniem lub chodzeniem. ciepło. Podobnie spokój. która decyduje o zapadaniu w sen lub pozostawaniu w stanie czuwania. To właśnie w pniu mózgu gromadzą się i krzyżują wszystkie informacje przybywające do mózgu i opuszczające go. który pozwala ciału wykonywać pewne typy ruchów w sposób swobodny i automatyczny. Takie działanie pobudza twór siatkowaty do „wystrzeliwania" impulsów do różych celów w mózgu.

Płaty skroniowe są związane ze słuchem oraz węchem. są bardziej wrażliwe od innych. Pomiędzy fałdami kory istnieją liczne głębokie bruzdy dzielące każdą z półkul na pięć obszarów zwanych płatami. Tę samą zasadę stosuje się do innych ośrodków zmysłowych kory. Głęboko. dlaczego niektóre części ciała. kolan. nakazując jej przyspieszenie metabolizmu. wytwarzając w ten sposób ciepło. W każdym płacie znajduje się specjalny wycinek przeznaczony do odbierania bodźców czuciowych z jednego obszaru ciała. Kora mózgowa Kora mózgowa jest grubą na trzy milimetry. zapobiegając tym samym uchodzeniu ciepła z ciała. że musiała się wielokrotnie zawinąć. Wówczas nerwy przekazują do skóry bodźce powodujące zwężanie się porów. Ponadto korowe ośrodki przedruchowe i ruchowe współpracują z innymi obszarami układu nerwowego ośrodkowego i obwodowego w celu koordynacji ruchów. słuchu. pofałdowaną warstwą istoty szarej. powonienia. np.wzroku. Ośrodek termoregulacyjny podwzgorza Kierunek mięśnie i skóra Wzrost aktywności tarczycy i przyspieszeni^ metabolizmu Mięśnie zaczynają się na przemian szybko kurczyć rozkurczać epfzywtosowe I kurcią siej powodując j . by zmieścić się w puszce czaszki. Rozprostowana miałaby powierzchnię około trzydziestokrotnie większą niż w formie złożonej. niezbędnej dla wykonywania wszelkich świadomych czynności. Zjawiskiem dreszczy kierują cztery mechanizmy. płaty potyliczne ze wzrokiem. Mięśnie całego ciała zaczynają na przemian kurczyć się i rozkurczać. Wyjaśnia to. płaty czołowe zaś z ruchem. dotyku i smaku . a także ośrodków ruchowych. Podwzgórze odbiera sygnały o obniżeniu temperatury i wysyła impuls do tarczycy. Każdy płat spełnia co najmniej jedno konkretne zadanie. mową i złożonymi operacjami myślowymi. w szczelinie bocznej mózgu leży ukryty piąty płat zwany wyspą. otulającej kresomózgowie od zewnątrz.jeżfniejsięwłosów J Obniża produkcja potu Bodźce hormonalne Proces powstawania dreszczy.ulegają analizie i przetworzeniu. U ludzi osiągnęła takie rozmiary. zachowaniem oraz organizacją pamięci. Przykładowo w płacie ciemieniowym istnieje maleńki kawałeczek przeznaczony wyłącznie do odbioru impulsów dotykowych nadsyłanych z kolana i większy kawałek zarezerwowany dla kciuka.UKŁAD NERWOWY/49 Powstawanie dreszczy z obszarami zawiadującymi pozostałymi zmysłami. Zatem to właśnie w korze mózgowej informacje nadsyłane ze wszystkich pięciu zmysłów . . tak by inne części ciała mogły w razie potrzeby odpowiednio na nie zareagować. jak np. kciuk. płaty ciemieniowe z dotykiem i smakiem.

określanej w terminologii medycznej komorą przednią. Należy tutaj również wspomnieć. zanieczyszczeniami i ku- Komora przednia Tęczówka Soczewka Obwódka rzęskowa Mięsień rzęskowy \ rzem. Jest wypełniona naczyniami krwionośnymi i tworzy drobną siatkę.jedna z dwóch soczewek ocznych. zapobiega to wielokrotnym odbiciom światła w tylnej części oka. że świat zewnętrzny jest widoczny wewnątrz •niewielkiej komory w środku gałki ocznej. dlatego uszkodzenia lub choroby śródbłonka grożą trwałym kalectwem oka. pozwalając w ten sposób je zobaczyć. Nabłonek jest pokryty warstwą cieczy łzowej. który odpowiada powłoce skórnej. może ulegać załamaniu przechodząc przez niektóre substancje. i zapewnia zrównoważony poziom wody napływającej od oka do rogówki. jak to się dzieje. Następną po zrębie warstwą jest śródbłonek o grubości zaledwie jednej komórki. Bez względu na źródło rozchodzi się we wszystkich kierunkach i odbija od przedmiotów. by rogówka była stale przezroczysta. następnie twarda (najgrubsza) warstwa zrębowa zbudowana z kolagenu. Rogówka jest silną soczewką o stałej ogniskowej. będącą w ciągłym obiegu. Wypełniona jest ona wodnistą cieczą. oraz produkcja cieczy wodnistej . Pod nim leży elastyczna. lecz wierne obrazy przedmiotów. Ciecz łzowa stanowi również warstwę optyczną . przez co otrzymamy pomniejszone. ciało rzęskowe i tęczówkę. że światło to pewnego rodzaju nośnik informacji. należy zacząć od podstaw. pozwalająca uzyskać ostry obraz przedmiotów. czyli skupione. włóknista warstwa Bowmana.zwane rogówką . Ta cienka powłoka dba o to. które łącznie bywają nazywane warstwą naczyniową. Promienie światła mogą zostać załamane do środka. Zadaniem tego narządu jest akomodacja soczewki (poprzez ruchy mięśnia rzęskowego). na jaką napotyka. W jej skład wchodzą tkanki pomocnicze zawierające zmienną ilość barwnika.płynu krążącego w komo- . Aby jednak w pełni pojąć. Zewnętrzną warstwę o grubości pięciu komórek stanowi nabłonek przedni. Błona naczyniowa Błona naczyniowa to nazwa używana na określenie obszaru obejmującego trzy oddzielne struktury położone w centrum gałki ocznej: naczyniówkę. gdyż są siedliskiem różnych typów antygenów zwalczających zakażenia. choć ma zaledwie pół milimetra grubości w części środkowej i milimetr w miejscach zejścia się z białkiem oka zwanym twardówką. Najlepiej przyjąć.w wypadku jej braku nabłonek traci przezroczystość i matowieje. podejrzewa się również. sprężysta warstwa nosi nazwę blaszki granicznej tylnej lub błony Descemeta. Naczyniówka to cienka błona wyściełająca przestrzeń pomiędzy zewnętrzną. że zrąb pomaga pokonywać zapalenia rogówki. Zręby zapobiegają infekcjom rogówki. obejmującą swym zasięgiem niemal całą gałkę oczną. Ciało rzęskowe to pierścieniowate zgrubienie powstałe z fragmentu błony naczyniowej. Rogówka Kiedy promień światła wpada do oka. jest okrągłe. Po przejściu przez rogówkę promień światła wpada do jedej z dwóch komór wewnętrznych oka. zakłócającym nasze postrzeganie.Oko W celu wyjaśnienia mechanizmu działania oka często porównuje sieje do aparatu fotograficznego najwyższej klasy. Rogówka składa się z pięciu warstw. przezroczyste „okno" . np. stopień załamania można precyzyjnie regulować poprzez zmiany krzywizn soczewki. ochronną twardówką a siatkówką. Ostatnia. Jej komórki nie mają zdolności regeneracyjnych. pierwszą przeszkodą. że chociaż zazwyczaj światło porusza się po prostej drodze. odpowiednio ukształtowane soczewki aparatu lub soczewki tkankowe w oku ludzkim. Moc optyczna rogówki stanowi około dwóch trzecich całkowitej mocy optycznej oka. Co więcej. Bez łez rogówka byłaby pozbawiona ochrony przed drobnoustrojami bakteryjnymi.

tworząca ścianę przednią komory tylnej. Za soczewką znajduje się główna. elastyczna. Te ostatnie są również odpowiedzialne za czytelność obrazu. Do ciała rzęskowego przyczepiony jest trzeci wyspecjalizowany narząd . że pod palcami oko zdaje się być twarde i gumowate. Jest to część oka. Funkcjonuje na zasadzie przysłony w aparacie fotograficznym: jej włókna mięśniowe rozszerzają lub zwężają źrenicę. Jeśli na siatkówkę padnie zbyt silne światło. Ich największa koncentracja występuje w tylnej części oka zwanej doł- Budowa oka Ciało szkliste i siatkówka .zwaną ciałem szklistym . strachu oraz przyjmowanie niektórych farmaceutyków również powodują zmianę średnicy źrenicy. którym prowadziła tętnica w czasie rozwoju płodowego. przezroczysta soczewka. źrenica zwęża się niezależnie od Rogówka Źrenica Nerw wzrokowy Twardówka Siatka tętnic i żył naczyniówki . która sprawia. Jest to stosunkowo mało istotny narząd.Naczynia krwionośne siatkówki Komora wewnętrzna Nerw wzrokowy Dołek środkowy Żyta środkowa siatkówki Tętnica środkowa siatkówki U góry: Przekrój pionowy przez gałkę oczną człowieka z ukazaniem nerwu wzrokowego. W świetle przyćmionym źrenica rozszerza się. gdyż większość promieni ulega skupieniu już wcześniej .odwiniętej" do tyłu twardówce) ukazuje naczynia krwionośne naczyniówki. rach oka pomiędzy soczewką a wewnętrzną powierzchnią rogówki.na rogówce.mającą galaretowatą konsystencję. Wewnętrzna krzywizna gałki w części ciągnącej się ku tyłowi jest wyścielona światłoczułą powłoką zwaną siatkówką. ze względu na swój kształt noszące nazwę pręcików i czopków.Siatkówka Po prawej: Przekrój przez gałkę oczną (przy . Przez środek oka przebiega kanał ciała szklistego . Tuż za tęczówką położona jest miękka. Powyżej: Powiększona fotografia tarczy nerwu wzrokowego . decydując o ilości i intensywności światła docierającego do siatkówki. Wypełniona jest substancją . wewnętrzna komora oka. które są odczytywane tylko przez czopki.miejsca wychodzenia z siatkówki nerwu wzrokowego. której zabarwienie stanowi o kolorze oczu.. Tarcza nerwu wzrokowego Ukrwienie błony naczyniowej • Naczyniówka Tęczówka ri . W istocie tworzą ją dwa typy komórek światłoczułych. Stan podniecenia.tęczówka.pozostałość przewodu.UKŁAD NERWOWY / 51 naszej woli. Pręciki są wrażliwe na światło o niskiej intensywności i nie posiadają zdolności interpretacji barw.

który leży w obrębie tzw. Później obrazy nakładają się na siebie i zostają zinterpretowane przez mózg. a zatem obszar najlepszego widzenia. Widzenie środkowe i obwodowe łącznie dają kompletny obraz świata zewnętrznego. Wszystkie informacje pochodzące z bocznej połowy pola widzenia każdego oka są przekazywane wzdłuż dróg wzrokowych poprzez ciało kolankowate boczne i promienistość wzrokową do okolicy wzrokowej kory mózgowej po tej samej stronie. Ski/v/ov\. kolorach i kształtach są przetwarzane. że przedmioty znajdujące się na obrzeżach postrzegamy połowicznie. polegającym na tym. Promienie biegnące od dalszego przedmiotu są prawie równoległe i ich skupienie wymaga mniejszej pracy soczewki (powyżej). widzeniem obwodowym. Nerw wzrokowy Każda światłoczuła komórka w siatkówce jest połączona za pomocą nerwu z mózgiem. gdzie informacje o wzorach. Każde z nich jest podzielone na połowę prawą i lewą.boczr1 mózgowej . plamki. Następnie wędrują wzdłuż nerwu wzrokowego do skrzyżowania nerwów wzrokowych.52 / UKŁAD NERWOWY O s t r o ś ć widzenia Soczewka Rogówkd Mechanizm widzenia Mięsień rzęskowy Obwódka rzęskowa Obraz na siatkówce Obraz na siatkówce oka lewego Obraz na siatkówce oka prawego Powyżej: Promienie światła odbite od przedmiotu umieszczonego blisko oka rozchodzą się pod dużym kątem.. tym bardziej mamy do czynienia z tzw. kiem środkowym. W partiach otaczających dołek środkowy siatkówka również odbiera ostre obrazy. czyli Po prawej: Pola widzenia oka lewego i prawego nieznacznie się różnią. Jest to też miejsce ogniskowania przez soczewkę najostrzejszych obrazów. Wszystkie włókna nerwowe zbiegają się w tyle oka i tworzą jeden główny „kabel". połowy zamieniają się stronami. więc powierzchnia soczewki wysklepia się (u góry). by łatwiej było je skupić. a obraz zostaje odwrócony.irnr nerwów wzrokowych — — Ciało kolankowarai. jednak im bliżej jej krańców. Kiedy promienie światła padają na siatkówki oczu.

przez co część informacji z lewego oka przechodzi do prawej połowy mózgu i odwrotnie. by przejść przez punkt głównej wymiany . Soczewka wypukła pozwala ogniskować promienie na siatkówce. Mięsień (a) obraca ją od nosa w kierunku do boku. Dochodzi do tylnej strony oka. biegną do przeciwnych stron mózgu. która . dotyczących wszystkich części ciała. podczas gdy włókna od tej strony oka.torebkę wewnętrzną. izolowanych osłonką mielinową. w okolicach przysadki mózgowej. tworząc promienistość wzrokową. gdzie dochodzi do koncentracji wszelkich informacji czuciowych i ruchowych. Stamtąd nerwy zdążają ku tylnej stronie mózgowia do okolicy wzrokowej kory mózgowej. (e) porusza oko w dół i na zewnątrz.. Odpowiadająca jej żyła środkowa siatkówki wstępuje do nerwu wzrokowego i dołącza do tętnicy. W środku głównego kabla biegnie grubsza tętnica. zebrawszy uprzednio krew z siatkówki. nerwy wzrokowe po drodze do mózgu tworzą więcej niż jedno przełączenie. Wadę koryguje się soczewką wklęsłą. zwane ciałem kolankowym bocznym. rodzaj „stacji komórkowej". Tuż za punktem skrzyżowania znajduje się pierwsze przełączenie. Impulsy z prawej i lewej strony są stąd częściowo ponownie przekazywane z jednej strony na drugą. Nerwy z obu stron krzyżują się następnie z sobą. po czym rozgałęzia się.UKŁAD NERWOWY/53 Po prawej: Gałkę oczną porusza sześć głównych mięśni. (b) w kierunku do nosa. Pierwsze z nich leży zaraz za miejscem wymiany informacji. a (f) w górę i na zewnątrz.) Krótkowzroczność Nadwzroczność .widzi" najwięcej. (c) obraca ją w górę. (Obraz odwrócony powstały na siatkówce zostaje zinterpretowany przez mózg jako prosty. ciągnąca się przez całą jego długość. nerw wzrokowy. Nerw wzrokowy to nic innego jak wiązka włókien nerwowych przenoszących niewielkie impulsy elektryczne po cieniutkich kablach. Nerwy opuszczające siatkówkę należą do typu czuciowych. Od ciała kolankowego bocznego włókna nerwowe rozchodzą się wachlarzowato po obu stronach i wokół płata skroniowego. Biegnie on od gałki oczon od gałki ocznej poprzez tunel kostny w czaszce i wyłania się wewnątrz czaszki tuż pod mózgowiem. pokrywając całą powierzchnię siatkówki coraz drobniejszymi naczyniami. w wyniku czego promienie światła po załamaniu rzucają obraz przed siatkówką. Nerwy od skroniowej strony siatkówki nie krzyżują się i pozostają po tej samej stronie mózgu. Tu dołącza do niego drugi nerw wzrokowy. zwanym skrzyżowaniem nerwów wzrokowych i ulokowanym w pobliżu przysadki mózgowej. Potem lekko zakręcają i spotykają się. W przypadku nadwzroczności (zwanej potocznie dalekowzrocznością) gałka oczna jest zbyt „krótka". W przeciwieństwie do ruchowch. % \ •V Poniżej: Najczęściej spotykaną przyczyną krótkowzroczności (1) jest wydłużenie gałki ocznej w poziomie. a (d) w dół. tak że obraz powstaje poza nią. Ruchy gałki ocznej J Funkcja tego przełączenia wiąże się z reakcjami odruchowymi źrenicy. Nosi nazwę tętnicy środkowej siatkówki.

Zakres dźwięków słyszanych przez osoby młode zamyka się w przedziale od 20 do 20000 Hz. Ze ścian przewodu wydzielana jest woskowina . Odbiornik stanowi mięsista część ucha małżowina. ucho środkowe z przypominającymi mechanizm dźwigniowy kosteczkami słuchowymi. przetwarzające drgania akustyczne w impulsy elektryczne oraz ustalające aktualną pozycję głowy. dzielący się na trzy zasadnicze części: ucho zewnętrzne.pierwszy z nich jest odpowiedzialny za zmysł równowagi. Funkcja ucha zewnętrznego i środkowego ma związek głównie ze słuchem. to fale akustyczne wytwarzane przez drgania cząsteczek powietrza. przyczepiony do błony bębenkowej. wzmacniacza (ucho środkowe) oraz przekaźnika (ucho wewnętrzne). od 500 do 4 000 Hz. Indywidualny poziom słuchu to wyrażona w decybelach różnica między najsłabszym słyszanym pojedynczym dźwiękiem a tonem standardowym wytwarzanym w specjalnym urządzeniu zwanym audiometrem. W ich skład wchodzą: młoteczek. które wzmacniają odbierane dźwięki. niewielka kosteczka służąca jako łącznik pomiędzy pozostałymi dwoma. tj. oraz kowadełko. mimo że znajdują się razem w jednym narządzie. Jest to organ niezwykle złożony. połączone z uchem wewnętrznym.Ucho Ucho nie tylko służy nam jako narząd zmysłu słuchu. strzemiączko. zbierające dźwięki jak antena radaru.substancja mająca za zadanie zapobiegać wysuszeniu i łuszczeniu się skóry. mierzonej w decybelach (dB). chociaż ucho najbardziej jest wyczulone na dźwięki mieszczące się w środkowej części przedziału. ale również jako narząd równowagi. ucho środkowe je wzmacnia. Słuch Ucho spełnia rolę odbiornika (ucho zewnętrzne). Trąbka słuchowa (Eustachiusza) \ Narząd ślimakowy (Cortiego) z zakończeniami nerwów słuchowych . zaś ucho wewnętrzne przesyła impulsy do mózgu. ucho wewnętrzne. Ilość drgań lub cykli przypadających na sekundę to częstotliwość dźwięku: im więcej wibracji. tym wyższy dźwięk. W jej środku znajduje się przewód słuchowy zewnętrzny prowadzący do błony bębenkowej. co słyszymy. zwana trąbką W odpowiedzi na drgania śródchtonki i blaszki podstawnej włosowate receptory wysyłają informacje do mózgu za pośrednictwem pobliskiego nerwu. Wielkość i natężenie fal decyduje o głośności dźwięków. To. Wzmacniacz tworzy system dźwigienek z trzech kosteczek słuchowych. Częstotliwość wyraża się w cyklach na sekundę lub hercach (Hz). natomiast elementy struktury ucha wewnętrznego interpretujące pozycję głowy i odczytujące dźwięki są od siebie odseparowane. Zdolność słyszenia wysokich dźwięków słabnie z wiekiem lub w następstwie długiego przebywania w ponadnormatywnym hałasie. Od jamy bębenkowej do jamy gardła prowadzi trąbka słuchowa. Cały mechanizm wzmacnia drgania błony bębenkowej dwudziestokrotnie. Otrzymane bodźce są przekazywane do mózgu za pośrednictwem pary biegnących równolegle nerwów: przedsionkowego i ślimakowego . drugi zaś za dźwięki. Budowa ucha Ucho zewnętrzne _L Ucho środkowe Ucho wewnętrzne X Okienko ślimaka Ucho zewnętrzne odbiera dźwięki. W celu pomiaru utraty słuchu zostały opracowane międzynarodowe normy poziomu słuchu.

Na całej długości ślimaka ciągnie się cienka błona . Młoteczek ucha środkowego Komórki sutkowe (powietrzne) Błona bębenkowa Gardło Trąbka Eustachiusza Kosteczki słuchowe Młoteczek Strzemiaczko Ślimak Słyszenie dźwięków Kowadełko Fale akustyczne Schody bębenka Błona bębenkowa Schody przedsionka Włoski komórek receptorowych Okienko ślimaka _ . zjeżdżając gwałtownie windą: przytkanie uszu jest spowodowane niewielkimi ruchami błony bębenkowej. Połączone są z uchem środkowym i przypuszcza się. Błona ta jest wyposażona we włosowate komórki rzęsate (słuchowe). Fale dźwiękowe dochodzące przez przewód słuchowy zewnętrzny wprawiają błonę bębenkową w drgania. wprawiając w wibracje rozdzielającą je blaszkę podstawna. przekazującym od ucha środkowego do receptora słuchu zmiany ciśnienia wywieranego przez fale dźwiękowe. które wzmacniają ciśnienie fal akustycznych i przekazują drgania okienku owalnemu przesłaniającemu wejście do ucha wewnętrznego. której wylot znajduje się za nozdrzami tylnymi i która ma za zadanie wyrównanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej. pulsujące ruchy błony zamykającej okienko okrągłe wyrównują ciśnienie wewnątrz ucha wewnętrznego. Eustachiusza. doprowadzająca tysiące maleńkich włókienek nerwowych do nerwu ślimakowego. Część przekaźnikowa ucha jest bardziej skomplikowana. zmierzające nerwem ślimakowym do mózgu. stanowiące zasadniczą część narządu ślimakowego (Cortiego). wywołanymi zmianami ciśnienia w uchu środkowym. wzbudzają one impulsy nerwowe. Równoczesne. Wibracje te są przenoszone przez kosteczki słuchowe. np. że pomagają utrzymać głowę w pozycji równowagi na szyi. Narząd słuchu i równowagi tworzą wspólną jamę wypełnioną płynem.blaszka podstawna.UKŁAD NERWOWY / 55 Ułożenie i budowa wyrostków sutkowatych Po lewej: Wyrostki sutkowate to twory kostne lezące za uchem. Jej działanie możemy zaobserwować. Fale powstałe w płynie (przychłonce) przenoszą się na schody przedsionka i dalej na schody bębenka. Część słuchowa jest ulokowana w jednym końcu jamy i tworzy zwinięty twór przypominający wyglądem muszlę ślimaka.

Taki ruch oczu tłumaczy częściowo. co ma szczególne znaczenie w przypadku drobnych. Prawidłowa kontrola dokładnego położenia głowy gwarantuje utrzymanie ciała człowieka w stanie równowagi. Powierzchnie obu tych jam są wyścielone warstwą komórek. zwłaszcza gdy zatrzymuje się po kilkakrotnych obrotach.skupienia kryształów związków wapnia. Ucho wewnętrzne Trąbka słuchowa (Eustachiusza) Zmiany wysokości lub głośności dźwięków są wychwytywane przez drobne komórki rzęskowe rozmieszczone na blaszce podstawnej dzięki temu. dlaczego wielu ludzi ma mdłości przy próbach czytania podczas podróży środkami lokomocji. Delikatne narządy równowagi. Z chwilą. adekwatnie nazwanej uchem wewnętrznym. jest odpowiedzialne za nieustanną kontrolę pozycji i ruchów głowy. Zanim osiągniemy doskonałą równowagę. U podstawy każdego z nich znajduje się owalna galaretowata bańka. Włoski te łączą się z nerwem przedsionkowym. Obecnie obowiązująca teoria głosi. ruch płynu w przewodach półkolistych powoduje skierowanie wzroku w prawo. Płyn srodchlfllowy jąc im pochylenie ciała w przód i powrót do stanu równowagi. szybkich ruchów. by zapewnić właściwą siłę i koordynację ruchów. siła bezwładności odrzuca kamyczki w tył. Kiedy głowa zaczyna poruszać się np. Uczenie się równowagi Jest to długi proces. wysyła on sygnał do mięśni. Sposób. gdy np. gdy taka informacja dotrze do mózgu. W tym momencie zostaje wysłana inna informacja do mózgu. gdyż dostarczają istotnych informacji o fizycznej relacji pomiędzy ciałem a otoczeniem. np. by zająć pozycję stosowną do pozycji głowy. Niepoślednią rolę odgrywają tu również oczy. Cała operacja przebiega odwrotnie w przypadku. co prowokuje napady nudności i wymioty. płyn faluje wewnątrz przewodów półkolistych jeszcze przez niemal minutę lub dłużej. Znajduje się tam labirynt rurek wypełnionych płynem. dziecko zaczyna biec. Czytanie przeciwstawia się owym naturalnym ruchom oczu. że ciśnienie fal akustycznych jest przekazywane przez śródchłonkę przepływającą tam i z powrotem przez ślimak. napierając jedynie na włoski zmysłowe. który ostrzega mózg o konieczności przywrócenia ciału równowagi. noszącą miano błony kamyczkowej ze względu na osadzone w niej drobne kamyczki błędnikowe . wywołując zawroty głowy. Mechanizm równowagi sprawia. zginając je w innym kierunku. zabierający prawie dwa pierwsze lata życia i jeszcze kolejny rok potrzebny do dokładnego opanowania sztuki stania na jednej nodze. które uginają się w rezultacie poruszenia głową i ruchów płynu w przewodach. jak i mięśnie muszą być tak rozwinięte. które wysyłają do mózgu sygnał do rozpoczęcia działań. autobusem lub samochodem. płyn w przewodach pozostaje z reguły nieruchomy. jak ucho rozróżnia wysokość dźwięków od ich głośności. Kiedy pochylimy głowę w przód. w jaki fale akustyczne są kodowane jako impulsy elektryczne. dziecko zachwieje się do tyłu na krześle. Gdy ciało znajduje się w pozycji pionowej. w miarę konieczności. Nie można też mieć pewności co do tego. W bańkach są ukryte zakończenia włosków zmysłowych. Zmysł równowagi Ucho. Spośród wszystkich struktur trzy są związane ze zmysłem równowagi: łagiewka. Kiedy jednak głowa przestaje się ruszać. jak gdyby przy upadku do przodu. który. Rozpoczynanie i kończenie ruchu Od łagiewki odchodzą trzy przewody półkoliste wypełnione cieczą. woreczek i przewody półkoliste. pokrytych galaretowatą substancją. że oczy następnie wracają w lewą stronę. Impulsy płynące nerwem ślimakowym dochodzą do wyspecjalizowanego obszaru kory mózgowej zwanego ośrodkiem słuchowym. Jeśli np. może wysłać rozkaz mięśniom. gdy ciało porusza się do przodu lub do tyłu. Łagiewka pracuje również wtedy. pod wpływem przyciągania ziemskiego kamyczki naciskają na włoski komórek nerwowych w substancji galaretowatej. Przewody półkoliste odbierają informacje o tym. Ośrodek kontroli Obszarem mózgowia w największym stopniu odpowiedzialnym za czynności mięśni zmierzające do utrzymania równowagi ciała jest móżdżek. zarówno mózg. w tył lub w bok. każda na innym poziomie i w in- nej płaszczyźnie. jako narząd równowagi. w lewo. że komórki narządu Cortiego dokonują pomiaru ciśnienia fal w śródchłonce i zamieniają je w bodźce elektryczne.56/UKŁAD NERWOWY Utrzymanie równowagi ciata Przewody półkoliste Podczas ruchów ciała płyn śródchłonkowy wypełniający kanały półkoliste powoduje uginanie się włosków komórek nerwowych w masie galaretowatej. nie jest w pełni wyjaśniony. Włoski wysyłają wówczas do mózgu impulsy nerwowe z wiadomością „pozycja pionowa". Kiedy głowa zaczyna się poruszać w jedną stronę. kamyczki napierają na włoski. nakazu- LJ . dobrze chronione przez kości czaszki. kiedy głowa rozpoczyna i zaprzestaje wykonywania ruchów. a następnie dekodowane. leżą w najgłębszej części ucha. określane jako choroba lokomocyjna. by odpowiednio dopasowały pozycję całego ciała. Łagiewka i woreczek służą jako detektor położenia głowy.

ociaż w wyniku ewolucji człowieka ta je. Dochodzi wówczas do reakcji chemicznej pobudzającej komórki węchowe do generowania impulsów elektrycznych. sól są bezwonne lub mają słaby zapach. tuż pod płatami czołowymi móz. ale również zanika zdolność odbierania wrażeń smakowych. Obecie powonienie spełnia funkcję systemu osItrzegawczego i ośrodka informacji: ostrzega nas o niebezpieczeństwie i gromadzi :enne wiadomości o otaczającym świecie. by były stale wilgotne. Tu następuje przetwarzanie informacji. wzyklejają do włosków węchowych. Proste substancje chemiczne . a co za tym idzie również naszą wrażliwość na zapachy. by aparat węchowy mógł stwierdzić ich obecność. że komórki wytwarzaą impulsy elektryczne. Podobnie jak zagadką pozostaje to. benzyna . N korze impulsy zostają odczytane i fakt stnienia zapachu dociera do naszej świalomości.np. Związki chemiczne łatwo ulatniające się . Znalazłszy się tam.np. Nie zawsze jesteśmy świadomi bliskich iwiązków powonienia ze zmysłem smam. Obszar ten. substancje muszą vydzielać cząsteczki związków chemicznych. Generalnie rzecz biorąc. gdzie sgromadzone informacje są przetwarzane przesyłane do kory mózgowej przez skomplikowany system drogi węchowej. Nie wiadomo dokładnie.howe są umieszczone na sklepieniu jamy losowej. Jważa się jednak. cząsteczki muszą się rozpuścić. można je wciągnąć w głąb nozdrzy.owia. 'owonienie 'odobnie jak w przypadku wielu innych larządów.są postrzegane zazwyczaj jako silnie wonne. zwany okolicą węchovą.o rola została znacznie osłabiona. są to substancje złożone. iż cząsteczki tych subitancji rozpuszczają się w śluzie błony. i działa ako pułapka na substancje zapachowe. Podczas ewolucji zachowało bołączenie z tą częścią mózgu. ponieważ do komórek węchowych docierają w dużych stężeniach. a zarazem najmniej poznanym z naszych pięciu zmysłów. która następnie jest przekazywana po złożonych obwodach drogi węchowej do kory mózgowej. Komórki odbierające podniety zapa. y jaki sposób komórki receptorowe potraią wychwycić tysiące różnych woni i wyzuć minimalne różnice pomiędzy nimi.Receptory węchowe i smakowe 'owonienie jest chyba najstarszym. ściśle wiążąca zapachy obiektów z przeżyciami. >rzy czym jeden jego obwód działa niezaeżnie od drugiego. Dopiero gdy cząsteczki substancji unoszą się w powietrzu w formie lotnej. by osiadły w śluzie otaczającym rzęski. aparat węchowy jest parzysty. Zmysł węchu odgrywa również kluczor ą rolę w odbieraniu podniet płciowych. Błona ślu:owa dba. o to jest zapach Vby posiadać zapach. Silniej pachną również ciała mokre. Każda z nich wsiada około tuzina włosków wnikająsych w warstwę błony śluzowej. Bodźce przechodzą włóknami nerwowymi przez kość sitową do opuszki węchowej. W miarę parowania woda unosi wraz Substancje lotne rozpuszczają się w śluzie otaczającym włoski komórek węchowych. z których się składają. jak to się izieje. i Włókna nerwu węchowego biegną jako pici węchowe i przenoszą impulsy poprzez otworki w kości sitowej do dwóch ppuszek węchowych w mózgowiu. Dokładny mechanizm molekularny rząIZTY powonieniem jest właściwie nieznaly. jest gęsto zapełniony milionami maleńtich komórek węchowych. że śladowe ilości substancji chemiczrych wywołujące wrażenie zapachu pomdzają do czynności komórki węchowe. UKŁAD NERWOWY / 57 Powonienie Substancja lotna (zapach) Błona stttzowa pokrywająca całą jam notową 3kolica węchowa kory mózgowej Okolica węchowa Opuszka węchowa Nerw węchowy Pasmo węchowe Komórki węchowe (receptory zmysłowe) Komórki nabłonkowe Włoski węchowe . że nie tylko przestajemy wyczuwać tapachy. Dopiero przy przeziębieniach odkrywamy. W tym momencie zapach dochodzi do naszej świadomości. a naitępnie powodują. która wyspecjalizowała się jako sortownia naszych Reakcji emocjonalnych. Rzęski zwiększają efektywną powierzchlię komórki węchowej.

. Ich cząsteczki są wychwytywane w jamie ustnej i zamieniane na impulsy nerwowe przesyłane za pośrednictwem nerwów do mózgu. czyli tym obszarem mózgowia. Analiza smaku Oba nerwy przenoszące bodźce smakowe od języka (nerw twarzowy oraz językowo-gardłowy) kierują się najpierw ku wyspecjalizowanym komórkom w pniu mózgu. doświadczanych podczas spożywania posiłków. co z kolei prowadzi do generowania impulsów elektrycznych w włóknach nerwowych. Kubki smakowe odbierają jedynie cztery podstawowe smaki: słony.takimi jak faktura czy temperatura. nastroje i pamięć. zawierają liczne kubki smakowe. Wewnątrz nich kryją się kubki smakowe. Analiza w mózgu polega bowiem na określeniu względnej mocy smaków podstawowych. jako że obszary mózgu odpowiedzialne za przetwarzanie wspomnień i ich przywoływanie są jednocześnie zespolone z układem rąbkowym. Odwrotnie z zapachami nieprzyjemnymi. Sercem tego mechanizmu są kubki smakowe. W porównianiu z innmi doznaniami zmysłowymi (zwłaszcza węchu) nasz zmysł smaku nie jest szczególnie wrażliwy. ostry smak potraw pikantnych. iż ludzie przejawiają naturalną skłonność do pamiętania rzeczy. Jest bardzo ograniczony pod względem zakresu doznań i wszechstronności. Smak Zmysł smaku to najprymitywiejszy ze zmysłów. Z wyjątkiem brodawek umieszczonych centralnie. słodki i gorzki.wprawiać w stan oczekiwania na doznania seksualne. Obszar ten stanowi zarazem pierwszy przystanek dla innych doznań nadchodzących z jamy ustnej. którego domeną są emocje. a nawet w gardle. Dziś powszechne jest przekonanie.58 / UKŁAD NERWOWY z sobą ich cząsteczki. Związek między tymi organami wyjaśnia. w czym jest dodatkowo wspomagany przez bardziej wrażliwy zmysł powonienia. emocje i pamięć Część mózgu analizująca bodźce nadsyłane z komórek odbiorczych w nosie jest ściśle powiązana z układem rąbkowym (limbicznym). Kora zajmuje się jednocześnie innymi wrażeniami zmysłowymi dochodzącymi z języka . Każdy kubek jest zbudowany z grupy komórek receptorowych. Powonienie dodaje kolorytu czterem podstawowym smakom rozróżnianym przez nasze kubki smakowe. tym większą stanowi atrakcję. stając się źródłem niezwykle subtelnych doznań. gdzie zostają zdekodowane. że związki chemiczne zawarte w jedzeniu powodują zmiany potencjału elektrycznego na powierzchni komórek receptorowych. Dwie różne wiązki nerwów tworzące nerw twarzowy i nerw językowo-gardłowy przekazują impulsy do mózgu.wystających na powierzchnię języka poprzez otwory smakowe w brodawkach. muszą one być w stanie płynnym. U podstawy komórka smakowa łączy się z siatką włókien nerwowych. Perfumy są celowo robione jako związki złożone. w jaki sposób kubki smakowe reagują na związki chemiczne w pożywieniu i jak inicjują bodźce nerwowe. a nawet wywołują mdłości. Kubki smakowe Podobnie jak w przypadku powonienia. Wrażenia te prawdopodobnie ulegają integracji z podstawowymi doznaniami smakowymi. dlaczego zapachom nadaje się często znaczenie emocjonalne. np. głównie na górnej powierzchni języka. które miały specjalne znaczenie emocjonalne. a ponadto daje nam mniej informacji na temat otoczenia niż pozostałe zmysły. Niektóre zapachy powodują natłok wspomnień dawno zapomnianych okoliczności i sytuacji. Woń świeżo upieczonego ciasta może wywoływać nagłe uczucie głodu. kwaśny. natomiast perfum . Zapach. Szczególnie ostre zapachy wielu gatunków serów pleśniowych wabią ich zagorzałych wielbicieli: im bardziej ser czuć. komórki receptorowe potrzebują jej 25 000 razy więcej. W istocie wyłączną funkcją tego zmysłu jest selekcja pożywienia i delektowanie się nim. Cała powierzchnia języka jest gęsto usiana drobnymi naroślami zwanymi brodawkami. Dzieje się tak dlatego. lecz również na podniebieniu. który z kolei komunikuje się z węchowymi ośrodkami mózgowymi. Mimo to kombinacja czterech typów kubków smakowych reagujących na podstawowe smaki: słodki. Rezultaty tej analizy. Choć dokładnie nie wiadomo. Są jednak wyjątki. które działają odpychająco. wym. jedno jest pewne: aby wyczuć te substancje. zgniłych jaj.bez względu na przyczynę -jest mniej dotkliwa niż utrata węchu. Kubki wyczuwające dany rodzaj smaku mają swoje miejsce: kubki odczuwające smak słodki są ulokowane na szczycie języka. kwaśny i gorzki położone są kolejno w kierunku nasady języka.włosków smakowych . Obliczono. natomiast kubki odbierające smak słony. niż aby wyczuć jej zapach. powstają w wyniku podrażnienia językowych zakończeń nerwów bólowych. Zapach wiosennego deszczu wprawia ludzi w dobry nastrój i wzbudza w nich energię. aby ułatwić ulatnianie. słony i gorzki zapewnia odbieranie szerokiej gamy wrażeń. Ze względu na ogromną liczbę wzajemnych połączeń pomiędzy włóknami nerwowymi a komórkami nabłonka siatka jest istną gmatwaniną nerwów. następnie zaś informacja zostaje podana do tej części kory mózgowej. są modyfikowane przez bodźce węchowe i analizowane w sąsiednim płacie skronio- Zmysl smaku Migdalki podniebienny i językowy Nagłośnia Kwaśny — Różne typy brodawek Słony Słodki Każda brodawka zawiera sto do dwustu kubków smakowych Brodawki na jęzku zwiększają powierzchnię kontaktową z pokarmem. by różne obszary języka były wrażliwe na poszczególne typy smaków: słodki. kwaśny. np. W efekcie utrata zdolności czucia smaku . doznania smakowe są wywoływane przez substancje chemiczne zawarte w pożywieniu i napojach. włoskowatych wypustek . kwaśny i gorzki. że aby rozpoznać smak substancji w jamie ustnej. Tutaj dochodzi do kolejnego „przekazu" polegającego na dalszej analizie bodźców. Po wstępnym przetworzeniu w ośrodku pnia impulsy smakowe zostają przekazane drugą wiązką włókien nerwowych na przeciwną stronę pnia i wstępują do wzgórza. zaopatrzonych w mnóstwo cienkich. która bierze udział w świadomym postrzeganiu doznań smakowych. słony. a silniejsze doznania wywołuje dopiero po rozpuszczeniu się w ślinie. Kubki z kolei posiadają receptory smakowe rozmieszczone tak. Niektóre z silniejszych smaków. może również przywoływać przyjemne wspomnienia. Większość niuansów odczuć smakowych jest pochodną wrażeń zapachowych. przeprowadzanej w dolnej partii płata ciemieniowego. Sucha żywność stanowi nikłą podnietę smakową. Człowiek dorosły ma około 9000 kubków.

by w pełni docenić ich walory. Ostrygi. . okazałyby się mdłe i praktycznie bez smaku.UKŁAD NERWOWY / 59 Przekrój poprzeczny przez język •*Brodawki Rowek okalający brodawkę wypełnia się śliną Kubek smakowy Kubki smakowe pobudzone przez rozpuszczone cząsteczki pożywienia Gdybyśmy utracili zmysł powonienia. zniknęłyby również wszelkie doznania smakowe. podczas spożywania których zapach jest absolutnie niezbędny.

są na tym etapie skoordynowane z czuciem głębokim. dlaczego nasz zmysł dotyku zdaje się być nieco przytępiony w niskiej temperaturze. czy doznania czuciowe nadchodzą ze skóry drogą bezpośrednią. Jeżeli jednak bodziec mechaniczny jest zbyt wielki lub zbyt gwałtowny. które reagują na każde pobudzenie włosa. jak również zintegrowany z bodźcami wzrokowymi i słuchowymi. zapobiegając w ten sposób przedostaniu się nadmiernej ilości bodźców bólowych do ośrodków bólu. który zostaje wstępnie przeanalizowany przez komórki rdzenia kręgowego. oraz drugi. bardziej złożone pod względem budowy receptory.wchodzą do istoty szarej rdzenia kręgowego i tam napotykają na siatkę komórek analizujących wstępnie nadesłane informacje. czyli postrzeganą pozycją kończyn. gdzie strzępy informacji z różnego typu receptorów skórnych zostają zebrane i skoordynowane. są utworzone z wielu błon okręconych „na cebulkę" wokół zakończeń nerwowych i są wrażliwe na bardziej długotrwały nacisk. jakim go postrzegamy. zwłaszszcza posiadającymi konkretny punkt nacisku. Osadzenie włókien nerwowych wewnątrz krążków spowalnia reakcję na nacisk i powoduje nieprzerwane wytwarzanie impulsów. Stąd też konieczność wysyłania informacji bezpośrednio do wyższych ośrodków mózgowych. mają postać maleńkich krążków. ponieważ pozwala nam określić rozmiary i kształty przedmiotów. Inne włókna nerwowe . Szlak bezpośredni bodźca precyzyjnego czucia dotyku Pośrednia droga czucia rozproszonego i bólu Wlokna czucia ból i dotyku spotykają. Szlaki nerwowe Niektóre z włókien czucia somatycznego wchodzą do rdzenia kręgowego i nie zatrzymując się. To pierwszorzędowe pole czuciowe kory mózgowej przetwarza informacje. które następnie są wysyłane w górę do mózgu. ostatecznie kończą swą drogę w zbitym skupisku istoty szarej wzgórza. się-analiza wrażeń Rdzeń kręgowy Ciałko Paciniego (nacisk ciągły) Wolne zakończenia nerwowe (lekki dotyk i ból) . W kolejnych polach projekcyjnych powstaje pełny obraz miejsca. Receptory występujące w większych ilościach w partiach skóry bezwłosowej. Sterują głównie doznaniami wywołanymi bodźcami mechanicznymi. Surowe dane ze wzgórza podlegają projekcji na wąski pasek przedniej części płata ciemieniowego. zmierzają wprost do pnia mózgu. druga przenosi informacje o bardziej rozsianych (rozproszonych) bodźcach dotykowych. Spotkanie się w rdzeniu kręgowym bodźców bólowych i czucia somatycznego pozwala na scalenie tych dwóch doznań. Sortownia wrażeń zmysłowych Bez względu na to. Receptory dotykowe w skórze przesyłają impulsy do kory mózgowej dwoma drogami w rdzeniu kręgowym: jedna przekazuje wrażenia dotykowe miejscowe. Ponadto rodzaj informacji wysyłanej przez nie do układu nerwowego zmienia się na ogół pod wpływem temperatury. tłumiący bodźce bólu za pośrednictwem nadciągających do rdzenia niektórych typów impulsów dotykowych. Pozwala to wyższym ośrodkom kory mózgowej na stworzenie zintegrowanego obrazu doznań czuciowych. Dzięki temu człowiek zachowuje zdolność po- dotykowe strzegania niewielkich nawet różnic między doznaniami dotykowymi. Istota szara rdzenia kręgowego służy tutaj jako układ bramkujący. by wrażenia miejscowe zostały oszacowane bez ingerencji analizatorów rdzenia kręgowego. Obraz zostaje następnie skorelowany ze wspomnieniami wrażeń z przeszłości. czy też po analizie wstępnej z rdzenia kręgowego. Jest to ten sam obszar. jest to niezwykle ważne. Owe receptory dotykowe pod względem struktury są najmniej skomplikowane ze wszystkich komórek odbiorczych.nie mniej istotne . następnie zaś przekazuje je do pól drugoi trzeciorzędowych. W ten sposób drogi dotykowe prowadzące do mózgu zostają podzielone na dwa strumienie: jeden. których zaczynamy być wówczas Plat ciemieniowy Kora mózgowa świadomi.Receptory Owinięte wokół podstawy cienkich włosków skórnych leżą wolne zakończenia nerwowe. który otrzymuje impulsy od receptorów bólu w skórze i innych organach. Analiza w rdzeniu kręgowym polega na filtrowaniu wrażeń. Możemy więc precyzyjnie określić wielkość nacisku i położenie jego przyczyny. Wrażenia dotykowe . a także je rozróżniać. Tłumaczy to. stawów oraz palców. przestają wkrótce reagować. np. rodzaju i znaczenia wrażenia czuciowego. Jeśli działanie bodźca przedłuża się.przynoszące informacje o bardziej rozsianych bodźcach dotykowych . gdy nacisk się utrzymuje. Inne. za sprawą połączenia w rdzeniu kręgowym zostają „włączone" analizatory bólu. który idzie praktycznie wprost do pnia mózgu. na opuszkach palców lub na wargach. w jakiej działają.

regulując w ten sposób wysokość dźwięków. a wychodzące sygnały i instrukcje kierują się do setek mięśni w krtani.drgają. wydobywającym się z krtani. Powietrze przechodzące podczas wydechu w ich pobliżu wprawia struny w drgania. Krtań jest umiejscowiona mniej więcej w środkowej części szyi na szczycie tchawicy. by utkwić w przewodzie poniżej krtani. Struny głosowe składają się z dwóch fałdów wyglądem przypominających wargi.mówieniem i rozumieniem . Krtań jest organem niezwykle delikatnym. a powstały dźwięk ulega „obróbce" w gardle. z jaką powietrze jest wyrzucane z płuc. To w korze mózgowej istnieją tzw. Gdy istnieje potrzeba wykonania wdechu lub wydechu. Cały układ oddechowy i konstrukcja mięśniowa od podbrzusza aż po nos odgrywają mniejszą lub większą rolę w artykulacji dźwięków mowy. a jego wysokość zależy od długości i napięcia strun głosowych. gardła oraz jamy ustnej: dlatego mężczyźni. mają niższe głosy niż kobiety. W jej górnej części znajduje się nagłośnia . cienkie części drewniane lub plastikowe poczynają wibrować. które wprawione w drgania wytwarzają głoski. natomiast samogłoski (np.jest zaworem broniącym wstępu do płuc.steruje mózg. języka i żuchwy. Struny (fałdy) głosowe pełnią funkcję podobną do ustnika w instrumentach dętych. wytwarzając podstawowy dźwięk. Podobnie dzieje się ze strunami głosowymi . z powrotem się otwiera. O ile pokarm nie jest na tyle duży. polega na nagłym odcięciu przez język i podniebienie dopływu powietrza z krtani. które otwierają się i zamykają. czasami jednak zdarza się. język. Zbudowana jest z 3 chrząstek nieparzystych i 3 parzystych.trwale przymocowany Krtań UKŁAD NERWOWY/61 Położenie i budowa krtani Gardło Część krtaniowa gardła Kość gnykowa Kieszonka krtaniowa Chrząstka tarczowata (jabłko Adama) Krtań do chrząstki tarczowatej. lecz odpowiedniej pozycji języka i zębów. Jeden koniec przyczepiony jest do ruchomych chrząstkek nalewkowatych.Mowa Mowa to jedna z najbardziej złożonych i delikatnych operacji dokonywanych przez ciało na nasze polecenie. k lub t. którzy na ogół posiadają pokaźniejsze krtanie. przepuszczając przechodzące przez nie powietrze. że pożywienie i napoje ześlizgują się w głąb przełyku wiodącego wprost do żołądka. gdyż to ona nadaje formę dźwiękom Przedni i boczny widok krtani. Naturalna barwa i tembr głosu są efektem kształtu i wielkości nosa. Podczas jedzenia lub picia krtań szczelnie się zamyka. jabłko Adama). Całością mowy . np. Głośność dźwięku jest uwarunkowana siłą. tak że przestrzeń pomiędzy nimi i strunami (szpara głośni) może przyjmować kształt od rozszerzonej litery V (podczas mówienia po zamkniętą szczelinę w trakcie przełykania). np. a wtedy płyny lub cząsteczki jedzenia wpadają do niewłaściwego kanału. natomiast drugi .miękka „klapa" opadająca w dół w celu zamknięcia wejścia do krtani . powodując. Chrząstki mają zdolność napinania lub rozluźniania strun głosowych. Artykulacja spółgłosek. Zdolność . Najważniejszymi organami są krtań. które biorą udział w tworzeniu wypowiedzi. że mechanizm zawodzi. Proces ten nosi nazwę fonacji. krtań. Pełni również mniej skomplikowaną funkcję . Czynności nagłośni są automatycznie sterowane przez mózg. Wewnątrz krtani schowane są struny głosowe osadzone na specjalnie ukształtowanych tworach chrząstkowych. nosie i jamie ustnej. gardle i jamie ustnej. gdzie słowa zostają odszyfrowane. który następnie jest modelowany przez system rurek i otworów w instrumencie. rzecz jasna. stanowiącej część grdyki (tzw. ośrodki mowy. Poszczególne dźwięki w każdym języku są określone przez minimalnie odmienne ruchy warg. których krtanie są mniejszych rozmiarów. można go wykrztusić z powrotem. Leży do przodu od części krtaniowej gardła. co prowadzi do powstania dźwięku. wargi oraz podniebienie miękkie. Drgania strun głosowych podczas mówienia powstają w wyniku zwężenia szpary głośni podczas wyrzucania powietrza z płuc przez krtań. a lub e) nie wymagają przerwania strumienia powietrza. gdy człowiek wydobywa głos. Kiedy muzyk wtłoczy powietrze w ustnik. Krtań człowieka jest skrzynią głosową wyposażoną w struny. Chrząstki nalewkowate zmieniają swą pozycję. klarnetu.otworu łączącego dolną część jamy gardła z jamą krtani. Jama ustna jest ściśle związana z mową.

podobnie jak część jest wyłapywana przez uszy.wokalizacja tzw.nagrane zostają bowiem jedynie dźwięki przenoszone drogą powietrzną. Obszar ten jest podzielony na ośrodek ruchowy mowy (Broca). i odwodzą struny głosowe Powstawanie dźwięku wysokiego A Napięte struny głosowe • &£» osób niesłyszących do czytania z ust dowodzi roli.część fal akustycznych. jedynie kiedy jest wypełniona powietrzem. Rola mózgu Mowa i pokrewne jej operacje zazwyczaj są skoncentrowane w jednej półkuli. klatki piersiowej oraz ust. gdyż pozwala nam słyszeć to. podniebienia miękkiego oraz kształtowi ust.62 / UKŁAD NERWOWY Polecenia wydawane przez okolicę ruchową w korze mózgowej sterują za pomocą impulsów nerwowch wszystkimi skomplikowanymi czynnościami składającymi się na proces mówienia. jest przenoszona owymi kośćmi. n. Dźwięki wytwarzane przez struny głosowe przekształcają się w słowa dzięki pracy warg. co sami mówimy. podniebienia miękkiego i komór rezonansowych. języka. oraz ośrodek czuciowy mowy (Wernickego). Kontrolę nad tymi wszystkimi narządami możemy sprawować dzięki setkom niewielkich mięśni. Do tych ostatnich należą: cała jama ustna. gwarantuje naszej mowie poprawną dykcję i zrozumiałość. nosowa. języka. języka. zatkawszy nos efekt komiczny. który w ten sposób uzyskamy. które sami wytwarzamy. ą) jest uzależniona od swobodnego rezonansu wjamie nosowej. gardło (odcinek pomiędzy jamą ustną a przełykiem) oraz . a ponadto tłumaczy. udowadnia. Artykulacja dźwięków Zamiana prostych dźwięków wytwarzanych w krtani na zrozumiałe słowa odbywa się przy istotnym udziale warg.w mniejszym stopniu . głosek nosowych (m.klatka piersiowa. że przestrzeń jamy nosowej.prawa. c. mięśni twarzy i krtani Ośrodek czuciowy mowy interpretuje słowa Ośrodek ruchowy mowy (formułuje odpowiedź) Pozycja warg języka i podniebienia podczas wypowiadania dźwięku „ L " Powstawanie dźwięku niskiego Chrząstka tarczowataa w pozycji swobodnej Struny głosowe i T~ L Chrząstki nalewkowate rozsuwają się . Zjawisko to jest nie bez znaczenia. zaś u osób leworęcznych . dlaczego nasz głos zarejestrowany na taśmie magnetofonowej zdaje się brzmieć tak obco . które ściśle z sobą współdziałają z niewiarygodną wręcz szybkością. Na dowód tego spróbujmy powiedzieć coś. Przykładowo . interpretujący sygnały dźwiękowe nadchodzące drogami słuchowymi. Ludzie różnią się między sobą kształtem nosa. W pobliżu nich są też umiejscowione ośrodki odpowiedzialne za koordynację: słuchu (dzięki którym rozumiemy mowę innych). Właściwości rezonacyjne różnych komór w jamie ustnej i układzie oddechowym stanowią o indywidualnych cechach naszego głosu. Kora ruchowa wysyła szczegółowe instrukcje do warg. W przypadku osób praworęcznych jest to na ogół lewa półkula. zawiadujący mięśniami jamy ustnej i gardła. W dużym uproszczeniu na mowę składają się samogłoski i spółgłoski wszystkie samogłoski należą do głosek dźwięcznych. wizji (umożliwiające rozpozna- . Podczas mówienia rezonują również kości czaszki . jaką odgrywają usta w procesie mówienia. stąd też biorą się różnice w brzmieniu głosów.

Fizyczną postać słowom nadają w głównej mierze ruchy warg. Kiedy ktoś się do nas odzywa. wypowiadając dźwięk b najpierw zaciskamy razem wargi. z jaką powietrze przechodzi przez szparę głośni . wydając dźwięk. Podobnie jak krtań i wargi. czystym s a niewyraźnym. również język bierze udział w artykulacji mowy-jest narządem nieodzownym dla komunikacji międzyludzkiej.im szybszy prąd powietrza.). Przyczyn różnicy pomiędzy ostrym. tak by inne części mózgu biorące udział w procesie również mogły je rozpoznać i sformułować odpowiedź. tak by zatrzymać prąd wychodzącego powietrza. Podczas szeptu struny głosowe są rozstawione szeroko. języka i podniebienia miękkiego. grę na instrumentach muzycznych itp. które rozszerzają płuca. tak że praktycznie nie drgają przy pędzie powietrza. do akcji wchodzą ośrodek ruchowy mowy i pień mózgowy. Gardziel Brodawki nadające górnej powierzchni języka chropowatą fakturę Mięśnie podniebienno-językowy i rylcowc-językowy pociągają język ku górze i tyłowi Mięsień gnykowo-językowy opuszcza język do pozycji spoczynku Kośćgnykowa . Kiedy odpowiedź jest „wymyślona". szeleszczącym s. Rozmowa to operacja niezwykle skomplikowana. Wielkość nacisku wywieranego na płuca podczas wydechu reguluje prędkość. Podczas wydechu powietrza ośrodki ruchowe mowy dają równocześnie strunom głosowym sygnał do wkroczenia w strumień powietrza. Ułożenie języka łie znaków pisarskich) oraz złożonych ruchów rąk (pozwalające na pisanie. regulującymi ciśnienie powietrza wpływającego i wypływającego z płuc. wypowiadanym przez osobę sepleniącą.™ Mięsień bródkowo-językowy wysuwa język . a następnie otwieramy je. Wargi odgrywają ważną rolę w produkcji mowy . znajdujące się pod nadzorem kory mózgowej. i ściąga wargi Pociąga w górę i w bok górną wargę Wysuwa do przodu dolną wargę Obniża wargę dolną Poniżej: Położenie języka i otaczających go mięśni. tym głośniejszy uzyskany dźwięk.UKŁAD NERWOWY / 63 Mięśnie poruszające wargami Unosi górną wargę Po lewej: Ruchem warg rządzą pokazane obok mięśnie. który wprawia je w wibracje i generuje prosty dźwięk. Pień mózgowy steruje zarówno mięśniami międzyżebrowymi.np. pierwszą naszą czynnością jest rozpoznanie mieszaniny nadchodzących od uszu bodźców dźwiękowych dokonujące się w ośrodkach słuchowych kory mózgowej. Ośrodek czuciowy mowy dekoduje słowa. należy szukać w sprawności działania mięśni języka. a jedynie powodują lekkie tarcie. jak i mięśniami brzucha.

jest możliwy przy udziale większej części mózgu. Na ten prosty odruch nakładają się ruchy kierowane bezpośrednio przez mózg. musimy również pochylić się do przodu. jak precyzyjnie nasz mózg potrafi sterować setkami mięśni tułowia i kończyn. Pierwszy etap koordynacji Nasze ciało. powodując właściwe zmiany w tonusie mięśni. Przykładem odruchów pozostałych u osoby dorosłej może być reakcja natychmiastowego wycofania ręki. by zapewnić stabilność reszcie ciała. Zjawisko to zwie się postrzeganiem przestrzennym. Po pierwsze musimy najpierw zorientować się. by opracować strategię wzięcia szklanki ze stołu do ręki. Przy każdej wykonywanej czynności pewna grupa mięśni kurczy się. Oznacza to. a jeszcze inne pozostają napięte. musi je Wysoki poziom koordynacji pracy mięśni osiągany przez czołowych sportowców (takich jak widoczny poniżej płotkarz). że mózg musi stworzyć sobie „mapę" otoczenia. W jaki sposób mózg steruje tą na pozór prostą czynnością? Zanim szklanka znajdzie się w naszej ręce. Ruchy oka współdziałają ze wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi. np. Znaczy to. Dzieci przychodzą na świat wyposażone jedynie w umiejętność reagowania odruchowego. . Taka mapa orientacyjna powinna zostać teraz odczytana przez mózg. Aby poruszyć ręką i podnieść szklankę. Mechanizm koordynacji Dla lepszego zrozumienia zasady działania koordynacji przeanalizujmy czynność znaną z życia codziennego. powiadamiając mózg o ich pozycji i etapie skurczu. Wszystkie te informacje muszą być na bieżąco porządkowane i przekazywane dalej w celu aktualizacji mapy i nanoszenia wszelkich koniecznych poprawek. zanim nauczy się koordynować wszelkie ruchy zamierzone. Wymaga to przemieszczenia środka ciężkości ciała. czyli koordynacji ruchów. w wyniku którego mózg synchronizuje ruchy wszystkich mięśni. Proces. które następnie uzgodniają ruchy z nerwami i mięśniami pozwalającymi na precyzyjną kontrolę ruchów reszty ciała i ich koordynację w czasie. ludzki mózg w drodze ewolucji wykształcił złożony system kontroli i wspomagania. nakazanego przez mózg. Podczas ruchów zapoczątkowanych przez „planujące" partie mózgu nieprzerwany strumień informacji napływa ze wszystkich nerwów czuciowych w mięśniach i stawach. przy którym bledną współczesne komputery. by umożliwiać niczym nie zakłócone przeprowadzanie czynności. Cały działający na zasadzie odruchu mechanizm równowagi musi zostać uruchomiony. zajść musi wiele zdarzeń. nosi nazwę uzgadniania. że schemat napięcia wszystkich innych mięśni. gdy dotkniemy przypadkiem gorącego garnka. inna rozkurcza. pozwalające na wykonanie ruchu pochylającego. By ruchy łączyły się w logiczną całość. Taki plan działania należy następnie przełożyć na język szczegółowych poleceń wydawanych mięśniom.Koordynacja ruchów Zwinne ruchy czołowych gimnastyków lub lekkoatletów udowadniają. pozwalającą zaplanować niezbędne ruchy. pochylanie się nad stołem w celu sięgnięcia po szklankę herbaty. by kurczyły się we właściwej kolejności. nie biorących bezpośredniego udziału w czynności podnoszenia szklanki. musi być stale kontrolowany i koordynowany. gdzie znajdują się szklanka i ręka oraz jaka jest pomiędzy nimi relacja.

W miarę rozwoju mózgu dziecka i wzrostu jego powiązań z innymi narządami. stosowanych w wielu dyscyplinach sportowych czy innych umiejętnościach. Wyższe współdziałanie Obejmuje ono uzgadnianie ruchów oka z wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi mózgowia. Nie ulega wątpliwości. aby wszystkie jej instrumenty zgodnie zagrały melodyjny utwór. W dużej jednak mierze różnice w opanowaniu bardziej złożonych typów koordynacji ruchowej przez poszczególne osoby zależą od ich zdolności koncentracji podczas budowania wzorców (programów) ruchowych. Mózg musi następnie rozwiązać problem: jak poruszyć ręką i podnieść szklankę. by umożliwić ruchy ręki. jest ostatnią sprawnością opanowywaną przez dziecko. wzorce zachowań są kodowane również w mózgu. Móżdżek kontroluje przebieg akcji. podczas których móżdżek. współdziałając z ośrodkami ruchowymi kory mózgowej. jednak jest to proces coraz bardziej mimowolny. zostają stopniowo wypierane przez bardziej złożone sposoby poruszania się. której pora się nauczyć i która wymaga wielu prób i błędów. by dosięgnąć przedmiotu i że należy podejść w jego stronę. jak podnieść szklankę. np. Płat skroniowy z okolicami słuchowymi Móżdżek Podczas całego ruchu móżdżek weryfikuje informacje wysyłane do ręki i w miarę potrzeb nanosi na nie poprawki. odruch rozkładania rąk w obliczu zaskoczenia). że nawet najprostsze wykonywane przez nas czynności w rzeczywistości składają się z licznych aktów ruchowych. aąjpierw przećwiczyć. Mózgi niektórych ludzi pod wieloma względami zdają się być lepiej wyposażone w chwili urodzenia niż mózgi innych. móżdżek musi zacząć analizować nowy zestaw wiadomości dochodzących od ośrodków równowagi w pniu mózgowym. . angażujących do pracy mózg. Pierwsze próby poruszania się nie są koordynowane: kończyny dosłownie „rozjeżdżają się" na wszystkie strony. jak chodzenie stanowiły nie lada trudność ruchową dla małego dziecka. z którymi się rodzimy (np. co wymaga pewnej koncentracji uwagi. Kiedy dziecko odkrywa. które prowadzą do skoordynowanego już raczkowania. gdy okolica ruchowa kory otrzymuje instrukcje zachowania się w nowej sytuacji. Pozwala to jednak wykształcić się pewnym połączeniom mózgowym. zmieniamy ułożenie stopy przez założenie butów na wysokich obcasach). Po osiągnięciu tego etapu polecenia wysyłane z mózgu do mięśni mogą być sys- tematycznie ulepszane do chwili. Jeżeli do wyuczonego układu ruchów wprowadzamy jakieś innowacje (np. tak że od tej pory nie wymagają koncentracji umysłowej . Oddzielne etapy każdego aktu ruchowego opanowane w ten sposób zostają zaprogramowane w rdzeniu kręgowym. nerwy i mięśnie. należy przeprogramować wzorzec. Móżdżek Jądra podstawy mózgu Pozycja pozostałych części ciała zostaje tak dostosowana.ośrodki przedruchowe wydają polecenie „Idź!" i uruchomiony zostaje odpowiedni schemat poleceń.UKŁAD NERWOWY / 65 tJak mózg kieruje sięganiem po szklankę herbaty Okolica przedruchowa W okolicy przedruchowej dokonuje się rozwiązanie problemu i plan działania zostaje przekazany do okolicy ruchowej. pierwotne odruchy. Pojawiają się one w wyniku wyostrzenia zmysłów dziecka. podobnie jak orkiestra musi posiadać dyrygenta. iż ten typ koordynacji. Stanowi podstawę dla nauki bardziej skomplikowanych ruchów. co znajduje się na podłodze. ponieważ jej ostre kolory stanowią silny bodziec dla ośrodków wzrokowych. Okolica ruchowa Okolica ruchowa wysyła informacje do mięśni ręki ze wskazówką. wymagający udziału większości mózgowia. Zabawka przyciąga wzrok niemowlaka. Szklanka zostaje podniesiona Diagram pokazuje. Okolica ruchowa Okolica przedruchowa Ośrodek ruchowy mowy Płat przedni Postrzeganie przestrzenne czucie somatyczne emieniowy czuciowy mowy potyliczny •bejmujący okolicę -zrokową Płat ciemieniowy Płat ciemieniowy otrzymuje informacje od narządów zmysłów pozwalające skonstruować mapę ułożenia ciała w odniesieniu do szklanki herbaty. Nawet tak zwykłe czynności. Warunkiem koniecznym dla ich uzgadniania jest logiczny układ. że może się wyprostować do pozycji pionowej. prowadzący do automatycznego wykonania wielu skomplikowanych czynności. grze na instrumentach muzycznych. wypracowuje odpowiednie wzorce komunikowania się z mięśniami. jest dla dziecka dostępne. a wszystko to odbywa się w przeciągu ułamka sekundy. aż wszystko. Następnie dziecko odkrywa. a następnie ruchami pozostałych części ciała. Gdy te względnie proste umiejętności zostaną opanowane do perfekcji. że wyciągnięcie ręki nie wystarcza. Chodzenie to kolejna umiejętność.

jak wzrost czy rozmnażanie.Rozdział 5 Nad wieloma funkcjami naszego organizmu czuwają gruczoły wewnątrzwydzielnicze. które pomagają zapewnić harmonijne współdziałanie różnych narządów. UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Wodór . Ponieważ fizjologicznie wszystkie hormony łączą się z metabolizmem. w tym tak podstawowych. ich działania są tak skorelowane. by wspólnie przynosiły pożądane efekty. czyli dokrewne. umożliwiają przekazywanie wiadomości do narządów i pobudzają je do przeprowadzania rozmaitych procesów życiowych. Uwalniane przez nie do krwi substancje chemiczne. zwane hormonami.

Produkowane są w specjalnych gruczołach rozsianych po całym organizmie. . znana jest jako „hormon alki i ucieczki". takich jak wzrost czy zmnażanie. i prawej: Adrenalina. wodoru oraz gla. iałanie hormonów W odróżnieniu od nerwów działanie więszości hormonów jest wolniejsze i bardej długotrwałe. przyspieszone akcja serca i tętno) Mięśnie (wzmożenie aktywności) Wątroba (podwyższony poziom glukozy i kwasów tłuszczowych) Żołądek (zamknięty w wyniku odcięcia dopływu krwi) Podwzgórze (otrzymujące ostrzeżenie o stresie lub niebezpieczeństwie) Śledziona (do przodu od nerki) Zwężenie powierzchniowych naczyń krwionośnych (ograniczony przepływ krwi) i lewej: Model cząsteczki sterydu. Hormony ^wpływają na część autonomicznego adu nerwowego. Poszczególne sterydy nią się między sobą jedynie odmienną frdową odchodzących od pierścieni gałęzi. z jaką zużywają te substancje pokarmowe i wyzwalają lergię. które są wydzielane przez tówne gruczoły dokrewne i które swym iałaniem wywierają przemożny wpływ cały organizm. tzw. włosy. pochodne białka i sterydy. creślania szybkości. to grupa bezprzewodowych gruczołów dokrewnych. Należą do nich m.neuroprzekaźnika . Do tych ostatnich zaliczają się irmony płciowe oraz hormony wydzielane : korę nadnerczy. Konstrukcja cząsteczki jest oparta |17 atomach węgla ułożonych w cztery Ączone pierścienie. rza też wiele innych hormonów. ponieważ swą wydzielinę wyprowadzają ezpośrednio do krwi. wydzielana przez |zeń nadnerczy. Gruczoły. Adrenalina jest varzana nie tylko w obliczu zagrożenia ycznego. których głównym zadaniem jest wytwarzanie oraz uwalnianie większości hormonów ustrojowych. tak ze w nagłej trzebię organizm człowieka jest gotowy bo stawić czoło niebezpieczeństwu.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 67 Hormony Hormony to chemiczni „posłańcy" naszego ustroju.wraz z krwią do innych komórek somatycznych. czy inne prokty metaboliczne. Wedle klasycznej definicji hormony :aściwe to te. Jednym z przykładów hormonu tkankowego jest sekretyna. nie zaś za pośredjjjictwem przewodu lub kanału. lub decydowania. rozprowadzane zaś . rola hormonów sprowadza się do nitroli i regulacji przemian chemicz[ ch w komórkach wykonawczych. m. ormony to białka. Oddziałuje na ustrój już bhwilą uwolnienia przez gruczoł. Zahamowanie jej produkcji i dłuższy czas może mieć groźne stępstwa dla całego ustroju. zwanych tak. zwanych wykonawczymi.in.in. Hormon ten wędruje z krwią do pobliskiej trzustki i pobudza ją do wydzielenia wodnistych soków zawierających enzymy (katalizatory chemiczne) niezbędne w procesach trawiennych. których oddziaływanie ogranicza się do okolic ich powstawania. Wszystkie sterydy siadają tę samą strukturę cząsteczki. produkowana w dwunastnicy w obecności pokarmu.jest acetylocholina. Ujmując rzecz bardzo ogóle. Owe „powolne" horony biorą udział w podstawowych prosach życiowych. albo ucić się do ucieczki. ttada się ona z atomów tlenu. pośrednik w przekazywaniu komórkom mięśniowym pobudzenia nerwowego z rozkazem skurczu. Ustrój wytwaRozszerzone źrenice Bledniecie twarzy Spierzchnięte usta Pot Ptuco (pobudzające oddychanie) Nadnercze Serce (podwyższone ciśnienie krwi. lokalnych. jak gruoły zewnątrzwydzielnicze. gdzie wywołują określone skutki. iulina i hormony płciowe. ale również w sytuacjach Iresowych. czy powinny idukować mleko. Innym przykładem hormonu tkankowego .

w bezpośrednim następstwie dochodzenia do mózgu bodźców przyjemnościowych. nerki. czyli meno- . albo wykorzystane jako materiał na cząsteczki nowych hormonów. rośnie poziom estrogenu i progesteronu. Niektóre z mediatorów chemicznych uwalnianych przez komórki nerwowe mózgu docierają do podwzgórza. Rola podwzgórza Podwzgórze stanowi pomost pomiędzy układem nerwowym a gruczołami dokrewnymi. ponieważ hamuje produkcję hormonów. jest prawdopodobnie w dużej mierze przyczyną objawów. produkowany pod wpływem obecności insuliny. Uważa się. również wytwarzany w trzustce. czyli sterydowej. gdzie następuje ich dezaktywacja i rozkład. które zawiadują menstruacjami. gać zmianom pod wpływem czynników emocjonalnych. Istnieje również związek komórek nerwowych podwzgórza z funkcjami wydzielniczymi przedniego płata przysadki. zmuszając je do uwolnienia hormonów. Specjalne komórki nerwowe podwzgórza wydzielają czynniki uwalniające.Produkcja hormonów regulowana przez przysadkę Decyduje o wzroście ustroju Brązowy Szary PROLAKTYNA Odpowiedzialna za produkcję mleka Zielony . hormon może zacząć działać jedynie pod warunkiem znalezienia w błonie komórki wykonawczej siedliska o odpowiednim kształcie. czyli pobudza wytwarzanie cAMP (cyklicznego adenozynomonofosforanu). że stany przygnębienia lub lęku prowadzą nierzadko do zakłóceń w cyklu miesiączkowym. aby doszło do sekrecji hormonu. Nagły spadek poziomu hormonu.68/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Białka i sterydy Wszystkie hormony działają w ilościach śladowych. czyli korę nadnerczy. powoduje przyjęcie i spalenie glukozy przez komórki.Hormony tropowe przysadki (oddziałujące na gruczoły podległe) Żółty HORMON WZROSTU Pomarańczowy . tarczycy i gruczołów płciowych. który następuje tuż przed krwawieniem.hormon antydiuretyczny (ADH) i oksytocyna .są wydzielane w podwzgórzu pod ścisłą kontrolą bodźców nerwowych. że jest to również czas najwyższej płodności u kobiet i najwyższej pobudliwości seksualnej. zwanych napięciem przedmenstruacyjnym. Po wykonaniu zadania hormony zostają unieczynnione przez samą komórkę lub odtransportowane do wątroby. Wiele kobiet zauważyło zapewne. Kiedy osiądzie w receptorze błonowym. I nie jest chyba przypadkiem. Pod względem chemicznym istnieją dwie kategorie hormonów: hormony będące białkami lub pochodnymi białek oraz hormony 0 budowie pierściennej. Poziom hormonów może jednak ule- Oprócz sekrecji własnych hormonów przysadka mózgowa wywiera ogromny wpływ na wiele innych gruczołów dokrewnych. dlaczego istnieje tak zdecydowany związek pomiędzy Ważniejsze hormony wydzielane w układzie dokrewnym Fioletowy .tych samych hormonów. może mieć ogromny wpływ na nastrój kobiety. które. gdzie zostaje zużytkowana jako paliwo dostarczające energii dla czynności fizycznych. podczas gdy wysokie poziomy hormonów w środkowej fazie cyklu mogą być wytłumaczeniem dobrego samopoczucia kobiet w tym okresie. Tymczasem sama myśl o akcie płciowym z osobą fizycznie odpychającą działa dosłownie jak „wyłącznik". przystępuje do wypełniania swej misji. muszą zadziałać na komórki płata przedniego przysadki. podczas gdy glukagon. Jedną z jego głównych funkcji jest przekazywanie impulsów i bodźców na drodze pomiędzy mózgiem i takimi narządami. Reakcja każdej komórki zależy od jej składu chemicznego. W okresie przekwitania. Sądzi się.Hormony przysadki wywierające bezpośredni wpływ na ustrój Czerwony .Hormony produkowane niezależnie Niebieski OKSYTOCYNA Rozpoczyna akcję porodową HORMON ANTYDIURETYCZNY Utrzymuje poziom wody w organizmie HORMON TARCZYCY Pobudza wszystkie układy do aktywności PARATHORMON Reguluie gospodarkę wapniową ustroiu ADRENALINA Mobilizuje ciało do wysiłku fizycznego KORTYZON Pomaga przeciwdziałać stresowi ALDOSTERON Kontoroluje poziom sodu we krwi INSULINA Obniża poziom cukru we krwi ESTROGEN I PROGESTERON Regulują cykl menstruacyjny i utrzymują ciążę (Męskie cechy płciowe znajdują się pod kontrolą testosteronu) hormonami a emocjami. Hormony płciowe i hormony wydzielane przez zewnętrzną część. należą do kategorii sterydowych. Wpływ na stany emocjonalne Silna korelacja mózgu z przysadką w dużym stopniu tłumaczy. Hormony tropowe przysadki wpływają na aktywność nadnerczy. Tak więc cAMP. Insulina z kolei to białko. Dwa hormony uwalniane przez płat tylny przysadki . Poziom estrogenu i progesteronu . że podczas miłosnej gry wstępnej. po czym zostają albo wydalone. natomiast hormony tarczycy wytwarzane są na podstawie białka i są pochodnymi białkowymi. W niektórych przypadkach do wypełnienia zadania wystarczy jedna milionowa grama tej substancji. Dotarłszy do punktu docelowego. że działanie cAMP polega na uaktywnianiu enzymów wewnątrzkomórkowych dla przeprowadzania konkretnych reakcji i wytwarzania wymaganych produktów. powoduje uwolnienie glukozy z komórek 1 gromadzenie się jej we krwi. jak np.

Ciekawostką może być jednak to. Jest to spowodowane częściowo tym. .powodująca wydzielanie pokarmu. pauzy. Zmiany nastroju mogą być również wywołane czynnikami psychicznymi. oraz oksytocyna . że jajniki przestają reagować na hormon folikulotropowy i zaprzestają produkcji estrogenu oraz progesteronu. kobieta nierzadko doświadcza sporych wahań emocjonalnych. Sekrecja mleka następuje w warstwie wyściełającej pęcherzyki gruczołowe (powyżej). W trakcie karmienia dziecko ssące brodawkę sutkową ściąga mleko w dół przewodami mlecznymi.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 69 Powiększenie zrazika gruczołowego Mięsień • Dodatkowa tkanka tłuszczowa i gruczołowa Powiększone pęcherzyki gruczołowe Przewody mleczne w zwiększonej liczbie i wielkości Po p r a w e j : Za produkcję mleka w gruczole mlecznym są odpowiedzialne dwa hormony przysadki mózgowej: prolaktyna pobudzająca pierś do wytwarzania mleka. że nagłe wycofanie hormonów z systemu po porodzie może mieć podobne skutki psychiczne jak menopauza.

Uwolnienie niektórych hormonów bywa hamowane przez substancje krążące wraz z krwią. a więc rozmaitych procesów chemicznych. Powiększenie siodła jednoznacznie wskazuje na zmiany chorobowe przysadki i konieczność przeprowadzenia badań. części. których zadaniem jest zapewnienie sprawnego funkcjonowania wszystkich części organizmu. istnieje między nimi relacja funkcjonalna. Skoro płat przedni nie posiada bezpośrednich dróg nerwowych łączących go z podwzgórzem. praktycznie niezależne od siebie pod względem czynnościowym. Położenie i budowa przysadki mózgowej Tętnice przysadkowe górne Skrzyżowanie nerwów wzrokowych Podwzgórze Ptat tyl ny przy sadki 1 Żyły wo!i e Ciało suteczkowate Opona twarda I Lejek Przysadka mózgowa jest podwieszona od spodu mózgowia. płat przedni w znacznym stopniu posiada zdolność samodzielnego stanowienia o sekrecji. przerwie produkcję odpowiedniej tropiny. zwana płatem tylnym przysadki. Płat tylny i podwzgórze stanowią zatem swoisty układ scalony. zwany ujemnym sprzężeniem zwrotnym. jest połączona z podwzgórzem za pomocą lejka. Przysadka leży u podstawy mózgu. Jest połączona z podwzgórzem za pomocą lejka zbudowanego z tkanki nerwowej i ściśle współdziała z tym obszarem mózgu. która uwalnia je w momencie. Ostania ją zagłębienie w kości zwane siodłem tureckim. że poziom hormonu obwodowego wyprodukowanego w gruczole podległym przysadce nigdy nie może przekroczyć pewnej wartości. Są przenoszone przez specjalną siatkę żył zwanych przysadkowym układem wrotnym. działające na przysadkę. jego działanie jest uzależnione od serii czyników uwalniających i hamujących. Przysadka i podwzgórze wspólnie kontrolują wiele aspektów metabolizmu ustrojowego. Nie tylko wytwarza własne hormony. a ponadto produkuje jeden lub dwa hormony oddziałujące wprost na tkanki. działającymi na położoną o parę milimetrów dalej przysadkę. gdy jego poziom we krwi jest wysoki. Układ ten rozciąga się pomiędzy podwzgórzem a przysadką. Jest związana z uwalnianiem tylko dwóch głównych hormonów. Stamtąd wędrują wyspecjalizowanymi włóknami nerwowymi do płata tylnego przysadki. gdy podwzgórze otrzyma odpowiednie dane o stanie organizmu. które z łatwością da się zobaczyć na zdjęciach rentgenowskich czaszki. stanowi niezwykle ważną zasadę sterowania wieloma hormonami przysadkowymi. które faktycznie są wytwarzane w podwzgórzu. Mimo że większość poleceń dotyczących uwalniania hormonów nadchodzi z podwzgórza. Gruczoł ten jest podzielony na dwie. . Przedni płat przysadki wydziela hormony uaktywniające inne gruczoły w organizmie. czyli kontrolujących wydzielanie hormonów. gdyż ujemne sprzężenie zwrotne. dopingujący tarczycę umieszczoną w szyi do produkcji jej własnego hormonu. Chociaż nie jest połączony bezpośrednio z podwzgórzem. Taki mechanizm. Oznacza on. ale również wpływa na produkcję hormonalną pozostałych gruczołów. czyli hormonu pobudzającego wytwarzanie danego hormonu obwodowego. Za przykład może służyć hormon tyreotropowy (TSH). Tylna część. Budowa i funkcja Przysadka jest osadzona w ochronnym zagłębieniu zwanym siodłem tureckim.Gruczoły dokrewne Przysadka mózgowa jest „głównodowodzącym" gruczołem ustroju. Niektóre z tych czynników same są hormonami podwzgórzowymi. Uwolnienie TSH przez przysadkę zostaje zahamowane.

np.są związane z kontrolą podległych im gruczołów: tarczycy. Prolaktyna jest jednym z dwóch hormonów płata przedniego. że tkanka nerki może w miarę konieczności bardziej lub mniej nasiąkać wodą odciąganą z moczu opuszczającego kanaliki. rozpoczynając wytwarzanie neurohormonów. Podobnie jak gonadotropiny. Wytwarza również wiele substancji zwanych neurofizynami. bez uprzedniego pobudzania innych gruczołów. Pozostała ilość przejdzie przez podwzgórze. Ogólny poziom hormonu tarczycy i kortyzonu z kory nadnerczy jest utrzymywany dzięki układowi regulacyjnemu (sprzężenie zwrotne). Wpływa na zdolność kanalików nerkowych do zatrzymywania lub uwalniania wody. prolaktyna odgrywa znacznie bardziej złożoną rolę w organizmie kobiecym niż w męskim. że działają one tak. które w organizmie kobiecym sprawują kontrolę nad cyklem miesiączkowym. . Tak jak gonadotropiny. Aktywność gruczołu tarczowego jest wywołana przez TSH. W przypadku braku hormonu wraz z moczem wydalane jest więcej wody z organizmu. że u osobników męskich oksytocyna może być związana z wywoływaniem orgazmu. chociaż wiadomo. progesteronu i testosteronu Progestęron Estrogen — Testosteron Tylny płat przysadki mózgowej uwalnia dwa hormony: antydiuretyczny (ADH) oraz oksytocynę. że jej nadmiar prowadzi do zaburzeń chorobowych. Hormony przysadkowe Przedni płat przysadki mózgowej produkuje sześć zasadniczych hormonów. nadnerczy i gonad (jąder u mężczyzn i jajników u kobiet). których znaczenie nie zostało do końca poznane.hormony tropowe . Po sekrecji AiDH do krwi nerki zatrzymują wodę. W przypadku mężczyzn Cztery z hormonów przysadkowych działają pobudzająco na inny narząd wytwarzający pokrewny hormon. Cztery z nich . które wydają się oddziaływać bezpośrednio na tkanki. Część owego hormonu powróci do przysadki i na zasadzie sprzężenia zwrotnego dokona regulacji produkcji. Daje sygnał do rozpoczęcia akcji porodowej i powoduje skurcze macicy. prolaktyna łączy się blisko z funkcjami rozrodczymi organizmu. Odgrywa też istotną rolę w pobudzaniu wydzielania mleka przez gruczoł mleczny w procesie laktacji. Nie ma jednak dowodu na to. Oznacza to. Przedni płat przysadki uwalnia również hormony FSH (folikulostymulinę) oraz LH (hormon luteinizujący). W rzeczywistości jej rola w ustroju męskim nie jest do końca jasna. ADH jest związany z gospodarką wodną ustroju. w sytuacji stresowej. które powędrują do żył wrotnych i powrócą do przysadki. oraz dodatkowym sygnałom nadchodzącym z podwzgórza. jak „prawdziwe" hormony. Pobudzają sekrecję dwóch głównych hormonów płciowych: estrogenu i progesteronu. by kontrolować uwalnianie różnych hormonów. natomiast gruczoł kory nadnerczy pozostaje pod wpływem hormonu ACTH (adrenokortykotropowego).UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 71 Czynności hormonalne przysadki mózgowej ^Naczynia włosowate podwzgónza Ko jelnicze podwzgórza Tętnica podwzgorzowa Neurohormony podwzgórza przepływają włóknami nerwowymi Układ wrotny przysadki Oksytocyna: Odpowiedzialna za rozpoczęcie akcji porodowej i wydzielanie mleka Płat przedni przysadk Żyła przysadkowa ADH: Kieruje gospodarką wodną ustroju TSH: Dopinguje gruczoł > tarczowy do produkc i ACTH: Pobudza wydzielanie hormonu nadnerczy- Prolaktyna: Przyczynia się do wytwarzania mleka Hormon wzrostu: Reguluje wzrostorganizmu FSHiLH: Kontrolują produkcję estrogenu. Rola oksytocyny jest mniej jasna. któremu podlega przysadka. Przypuszcza się. FSH i LH stymulują wytwarzanie hormonów męskich i nasienia. Określane są one mianem gonadotropin. a więc hormonów regulujących pracę gruczołów płciowych.

Oba płaty połączone są mostem tkankowym zwanym węziną. że hormon tarczycy występuje w dwóch wersjach. Składnikiem niezastąpionym. czyca osoby dorosłej waży około 20 gramów. Powierzchnia jąder owych komórek pokryta jest receptorem reagującym na obecność hormonu. wiadomo. Obecna w dużych ilościach hamuje również owulację i cykle miesiączkowe. którego każdą ilość bardzo sprawnie wychwytuje z krwi. tarczyca poddaje się kontroli przysadki mózgowej. czyli czterojodotyroniny (T4). Sama przysadka z kolei pozostaje pod wpływem podwzgórza . Stężenie wytworzonego TSH wzrasta wraz ze spadkiem poziomu tyroksyny w ustroju. Jest niezwykle ważny w okresie dzieciństwa i dorastania. Składa się z dwóch płatów położonych na przedniej i bocznych powierzchniach tchawicy. Wyprodukowany przez przysadkę TSH zwiększa ilość hormonu tarczycy. jabłka Adama i tchawicy. w efekcie czego ilość hormonu tarczycy we krwi jest względnie stała. że jest niezbędna dla życia. posiadająca trzy atomy jodu. Zwiększa on również ilość produkowanego przez nią białka. Ostatecznie działanie hormonu przejawia się w zwiększeniu zużycia energii przez komórkę. w zależności od zawartej liczby atomów jodu.tyroksyny. Uwolniwszy się z gruczołu. zostaje ona prawdopodobnie przechwycona z krwi przez komórki somatyczne. Pomimo że tarczyca uwalnia do krwi pewne ilości T3. TarPoniżej: Rysunek anatomiczny ilustruje położenie gruczołu tarczowego względem sąsiednich części gardła. zwaną „odwróconą" T3.tyroksynę.substancji białkowej. Tarczyca to jedyny narząd wymagający jodu. z którą wiąże się hormon tarczycy i od której jest odszczepiany pod wpływem enzymów. ma on dbać o właściwy wzrost organizmu. Dlatego też kobiety karmiące piersią mają niewielkie szansę na zajście w ciążę (choć z drugiej strony karmienie nie jest absolutnie niezawodną metodą antykoncepcyjną). Drugi wspomniany hormon płata przedniego to hormon wzrostu. natomiast zmniejsza się w przypadku jej wzrostu. Sytuacja ta ulega dalszym komplikacjom z uwagi na fakt. jest jod. Czasami odchodzi od niej dodatkowy środkowy płat piramidowy. Niekiedy dochodzi do odwrócenia procesu przemiany i T4 zostaje zamieniona w nieczynną pochodną. głównym jej produktem jest • T4. Pociąga to za sobą obniżenie poziomu aktywności hormonu tarczycy w tkankach. Hormon uwalniany z tarczycy ma na ogól formę tyroksyny. jeśli chodzi o funkcjonowanie gruczołu tarczowego. oglądany przez mikroskop. Podobnie jak wiele innych gruczołów dokrewnych. zwany pospolicie tarczycą. Niedobór jodu w diecie powoduje zaburzenia pracy tarczycy i nadmierny rozrost gruczołu określany mianem wola nagminnego. jednak jego rola nie zanika w późniejszym okresie życia . składającej się z czterech atomów jodu. jest zbudowany z pęcherzyków: są to wysepki tkankowe zawierające skupienia koloidu . Trudno jest sprowadzić rolę tyroksyny do jednej czynności. Najaktywniejszym hormonem na poziomie komórkowym jest jednakże trójjodotyronina (T3). Gruczoł tarczowy Gruczoł tarczowy. Miąższ tarczycy. nieco poniżej krtani. Na powiększeniu widzimy wycinek tarczycy z ukazaniem komórek produkujących i magazynujących główny hormon .określa on sposoby przemiany węglowodanów w tkankach somatycznych.poziom TSH będzie wzrastać w miarę uwalniania hormonu tropowego TRH (tyreotropiny) z podwzgórza. Zadaniem tego gruczołu jest produkcja hormonu . nawet jeśli jego zawartość we krwi jest wystarczająca. Gruczoł tarczowy Przekrój przez tarczycę Lewy i prawy płat tarczycy Tętnica Komórki produkujące tyroksynę Jama wypełniona koloidem przechowującym tyroksynę Luk aorty Tętnice tarczowe . znajduje się w szyi. Jak sugeruje nazwa.72/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO U kobiet prolaktyna pobudza wydzielanie mleka. przekształcana w tkankach w T3. Choć dokładna funkcja tyroksyny nie jest znana.

czyli tężyczki. Hormon tyreotropowy (TSH) Gdy spada poziom hormonu tarczycy (po lewej).przy nadpodaży wapnia przytarczyce ograniczają lub wstrzymują sekrecję PTH. Stężenie wapnia w organizmie musi być utrzymane w stałych granicach. Górna para jest umieszczona za gruczołem tarczowym. Odwrotnie .co ciekawe . że ledwo dostrzegalne. Dola para natomiast . co prowadzi do wzrostu jego stężenia we krwi. że stanowi główny budulec kości i zębów. lecz również z uwagi na kluczową rolę w pracy mięśni i komórek nerwowych. Przy zbyt niskim stężeniu wapnia przytarczyce wydzielają zwiększoną ilość PTH uwalniającego wapń z kości. przysadka mózgowa wydziela TSH (hormon tyreotropowy) pobudzający jego produkcję.może być ukryta wewnątrz tarczycy (patrz rysunek) lub w gardle.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 73 Przytarczyce pomagają sprawować kontrolę nad stężeniem wapnia w ustroju. To właśnie jest obszar działania gruczołów przytarczycznych: pilnują one równowagi poziomu wapnia. Górna para znajduje się za tarczycą. Gdy ilość hormonu tarczycy jest zadowalająca (po prawej). Wapń to niezwykle istotny pierwiastek: nie tylko z racji tego. Przytarczyce są tak niewielkie. Chrząstka tarczowata Gruczoły przytarczyczne Absorbcja wapnia do krwi jest regulowana przez witaminę D 3 . Gruczoły przytarczyczne dolne Tchawica przytarczyczne cjorne W^^ Współzależność przysadki i tarczycy Gruczoły przytarczyczne Przytarczyce to dwie pary niedużych gruczołów usytuowanych za tarczycą. a także hormon wytwarzany przez gruczoły przytarczyczne zwany parathormonem (PTH). . przysadka wstrzymuje sekrecję TSH. której źródłem jest światło słoneczne i niektóre pokarmy. dolna zaś może być ukryta w utkaniu tarczycy lub niekiedy po prostu w głębi ściany gardła. obniżając poziom pierwiastka. w przeciwnym bowiem wypadku mięśnie przestają funkcjonować i może dojść do nadmiernej pobudliwości skurczowej mięśni. Odgrywają one główną rolę w sterowaniu gospodarką wapniową ustroju.

Typ drugi to moczówka prosta (diabetes insipidus). Zazwyczaj dodatkowym zabezpieczeniem są środki farmakologiczne pobudzające trzustkę do wzmożonej produkcji insuliny. nierzadko w normalnych ilościach. Podstawowym składnikiem trzustki są zraziki . Wokół głowy trzustki okręcona jest dwunastnica. Na szczęście może ona być opanowana za pomocą zastrzyków insuliny otrzymywanej z trzustki świń lub bydła. jednak nieustannie prowadzi się badania nad tym zagadnieniem. tworzące wspólnie tzw. by razem dołączyć do głównego przewodu ciągnącego się środkiem trzustki. Jest również gruczołem zewnątrzwydzielniczym. Wydaje się. Celem insuliny jest obniżanie stężenia cukru we krwi do poziomu normalnego. gdzie zostaje spalony jako źródło energii. Pomiędzy zrazikami odnaleźć można niewielkie grupy komórek zwane wyspami Langerhansa: stanowią one podstawę „drugiego wcielenia" trzustki jako narządu dokrewnego wydzielającego insulinę. jednakże obniża się wrażliwość tkanek na jej działanie. Wyróżnia się dwa typy schorzenia zwanego diabetes . Niedobór tego hormonu wywołuje cukrzycę . Trzustka jest położona na tylnej ścianie brzucha.moczówka. Prowadzi to wprost do cukrzycy. Każdy przewodzik łączy się z przewodzikami biegnącymi od innych zrazików. Rodzaj cukrzycy rozwijającej się niespodziewanie w następstwie bezwzględnego niedoboru insuliny najczęściej dotyczy ludzi młodych i dzieci.zgrupowania komórek zewnątrzwydzielniczych skupionych wokół ślepych zakończeń krótkich przewodzików. Jeśli poziom cukru we krwi zaczyna przekraczać wartość progową. np. Większość diabetyków cierpi na niedobór insuliny wywołany niewydolnością trzustki. przed kręgosłupem. spowodowaną uszkodzeniem komórek produkujących insulinę. Typ pierwszy to diabetes mellitus . jako że pomaga ona utrzymać stały poziom cukru.74/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Trzustka Trzustka to jeden z największych gruczołów organizmu. jak dochodzi do takiego uszkodzenia. zatem częścią kuracji jest odpowiednia dieta prowadząca do ograniczenia zapasów cukru. cukrzycę typu dorosłych. Aktywność insuliny powoduje przeniesienie cukru z krwi do komórek somatycznych. nie wiadomo. którą leczyć da się tylko przez zastrzyki insuliny uzyskiwanej od zwierząt lub produkowanej sztucznie. wynikająca z zaburzeń w czynnościach przysadki mózgowej. Większość diabetyków cierpi na tzw. którego działanie polega na podnoszeniu poziomu cukru. który ciągnie się w lewo od kręgosłupa.chorobę. niezbędną dla ustroju. niezwykle rzadko spotykana. aparat wysepkowy. produkują również hormon o nazwie glukagon. Nie wiadomo dokładnie. stąd też zwana jest cukrzycą młodzieńczą. Zaczyna ona wówczas przeciwdziałać skutkom działania innych hormonów. Wysepki. który wydziela do jelit. gdyż cukier znajdujący się we krwi nie może zostać przekształcony w paliwo dla komórek. a właściwie dwa zespolone gruczoły.moczówka cukrowa. kortyzonu i adrenaliny. Jakie dokładnie znaczenie ma glukagon dla naszych codziennych czynności. np. aparat wysepkowy odpowiada uwolnieniem insuliny do krwi. czyli schorzenie. Trzustka pełni dwojaką funkcję: produkuje hormony-insulinę i glukagon-pozwalające utrzymać zrównoważony poziom cukru w ustroju. oraz odgrywa ważną rolę w procesie trawienia jako gruczoł wydzielający do jelita cienkiego enzymy trawienne. W przypadku tej odmiany trzustka produkuje co prawda insulinę. wktoiym przewód żółciowy wspólny i główny pizewod trzustkowy uchodzą razem do dwunastnicy Pęcherzyk żółciowy Żołądek . infekcja. Pozostała jej część składa się z trzonu i ogona. które na ogół rozumie się pod nazwą cukrzycy. do przodu od górnej części aorty brzusznej i żyły głównej dolnej. Jest ona gruczołem dokrewnym. co prowadzi do wzrostu poziomu cukru we krwi. W przypadku nieobecności insuliny w ustroju zanika mechanizm równoważenia poziomu cukru. Choroba ta często idzie w parze z otyłością. którego najważniejszym hormonem jest insulina. Położenie trzustki ' Punkt. które podwyższają stężenie cukru w krwiobiegu. nie zaś do krwi. że niektóre osoby są bardziej podatne na rozwój cukrzycy niż inne oraz że wywołać ją może nawet pojedyncze wydarzenie. Prawie wszystkie jej komórki pełnią funkcję sekrecyjną.

natomiast pacjenci w podeszłym wieku na ogół wymagają iniekcji insulinowych dla obniżenia poziomu cukru. odprowadzane do jelita poprzez przewód trzustkowy 9 O Insulina Glukagon Rola insuliny Powyżej: Insulina i glukagon powstają w wysepkach Langerhansa. a insulina umożliwia komórkom jej zużycie. w tym również dzieci.niezbędna komórkom do spalania w przemianie materii . Niedobór insuliny wywołuje cukrzycę: jej leczenie polega na uzupełnianiu tego niedoboru. Tkanki o • Przedstawiony powyżej podział cukrzyc na dwa typy jest niestety wielkim uproszczeniem. Insulina działająca normalnie Po lewej: W trakcie produkcji insuliny w trzustce glukoza . Niektórzy.może swobodnie gromadzić się w wątrobie. Przedostają się do żyły wrotnej poprzez żyłę śledzionową i regulują poziom cukru w ustroju. . przeważnie cierpią na cukrzycę młodzieńczą. zostaje ona uwolniona z wątroby.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO/75 Produkcja insuliny w organizmie Tętnica śledzionowa transportująca natlenowaną krew Przewód żółciowy wspólny Żyta krezkowa dolna Komórki B wytwarzające insulinę Komórki A wydzielające glukagon Zraziki produkujące enzymy trawienne. W wypadku zwiększonego zapotrzebowania komórek na energię. W rzeczywistości oba te rodzaje występują łącznie. a co za tym idzie na glukozę.

z których każdy ma odmienne zadanie. by stawić czoło niebezpieczeństwu. Rdzeń nadnerczy jest ściśle związany z układem nerwowym. płasko spoczywając na ich biegunach. są umieszczone nad nerkami.stąd też nierzadko mówimy. przezwyciężyć stres lub wykonać trudne zadanie. Bez względu jednak na ich rodzaj reakcje organizmu są zawsze fizyczne. a w następstwie ograniczenie objętości i ciśnienia krążącej krwi. działający jako przekaźnik chemiczny w wydawaniu nerkom polecenia ograniczenia ilości soli wydalanej z moczem. Sól decyduje o objętości krwi będącej w obiegu. jak i psychicznej. zwane hormonami elektrolitów. kierując główny strumień krwi ku sercu . co w rezultacie prowadzić może do rozwoju zaburzeń stresopochodnych. co nie powinno dziwić zważywszy. co z kolei odbija się na sprawności serca jako pompy tłoczącej. iż utrata dużej ilości soli pociąga za sobą odwodnienie ustroju. Efektem działania adrenaliny jest ponadto zamiana zmagazynowanego w wątrobie i mięśniach glikogenu w glukozę .szybki materiał energetyczny. Każdy gruczoł składa się z dwóch wyraźnie odrębnych części: środkowego rdzenia i zewnętrznej osłony kory. ponieważ przygotowują ciało do wykonania dodatkowego wysiłku. Jeśli jednak zagrożenie lub stres są długotrwałe. Gwałtownie wzrasta produkcja adrenaliny przyspieszającej i wzmacniającej bicie serca. nadciśnienia tętniczego. lub jeśli jesteśmy nieustannie w stanie nadpobudzenia emocjonalnego. Gdy niebezpieczeństwo mija lub znika przyczyna stresu. Razem znane są jako „hormony walki lub ucieczki". jak sama nazwa wskazuje. Rdzeń nadnerczy jest miejscem sekrecji adrenaliny i pokrewnej jej noradrenaliny. Zasadniczym hormonem tej grupy jest aldosteron. że jest to gruczoł odpowiedzialny za mobilizację organizmu do działań natychmiastowych. Części te wydzielają różne hormony. Każdej cząsteczce soli w organizmie towarzyszy duża liczba cząsteczek wody. potrzebnego. Aldosteron: Istnieją trzy typy sterydów.76/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Hormony nadnerczy i ich działanie Źródło Rdzeń nadnerczy Hormon Adrenalina Działanie Mobilizuje organizm do wysiłku fizycznego Gruczoły nadnerczowe albo nadnercza. Powoduje to podwyższenie ciśnienia i równoczesne zwężenie obwodowych naczyń krwionośnych. w obliczu których staje współczesny człowiek. organizm pozostaje w stanie mobilizacji. że ktoś „blednie ze strachu". z których najważniejsze to aldosteron i kortyzon. produkcja adrenaliny spada i organizm powraca do normalnego stanu. posiadające trzy całkiem odmienne funkcje fizjologiczne. Stresy i zagrożenia. np. zwiększają gromadzenie wody w ustroju. Serce napotyka wówczas trudności Gruczoły nadnerczowe Noradrenalina Utrzymuje jednakowe ciśnienie krwi Kora nadnerczy Aldosteron Reguluje wydalanie soli przez nerki Zapewnia równowagę sodowo-potasową w ustroju Kortyzon Pobudza wytwarzanie i przechowywanie glukozy będącej źródłem energii Bierze udział w rozkładzie tłuszczów w organizmie Bierze udział w przemianie węglowodanów i białek Hormony płciowe Uzupełniają działanie hormonów płciowych wydzielanych przez gonady . względnie żyjemy pod stałą presją. Kora nadnerczy Okalająca rdzeń kora nadnerczy wydziela kilka hormonów znanych jako sterydy (streoidy). Oznacza to. są zarówno natury fizycznej. Pierwsze.

oprócz tego. Większość jonów sodu znajduje się w płynie zewnątrzkomórkowym.hormon wytwarzany w nerkach. Regulacja kortyzonowa Kortyzon jest tak ważny dla funkcjonowania organizmu.jak również produkcję sterydów -jest przysadka mózgowa. spada stopień aktywności reninotwórczej nerek i stężenie aldosteronu we krwi powraca do normy. jest też nieodzowny dla układu odpornościowego.męskie i żeńskie gruczoły płciowe. a ponadto rzutuje na ilość krwi będącej w obiegu. Mechanizmem regulującym jego produkcję . obie te substancje podlegają mechanizmowi sprzężenia zwrotnego. pozostawiając w niej komplementarne jony potasowe. Organizm sam nie potrafi produkować zwiększonych ilości kortyzonu. Hormony płciowe: Ostatnią grupą hormonów powstających w nadnerczach są tzw.in. Sterydy ana- boliczne są sztucznymi pochodnymi m. Taki układ potencjałów jest niezbędnym warunkiem do przekazywania impulsów nerwowych poprzez błonę komórkową. Kortyzon: Hormony cukrowe. że pełni kluczową rolę w metabolizmie (procesach przemiany materii niezbędnych dla podtrzymania życia). Z uwagi na tę nierównowagę. by wspomagały pracę hormonów płciowych produkowanych w jeszcze większych ilościach przez gonady . przysadka uwalnia ACTH i jego poziom wzrasta. Przysadka wydziela hormon ACTH. spośród których najważniejszy to kortyzon. w którym zanurzone są komórki. Wydziela je kora nadnerczy. Kortyzon jest ważnym. Nerki utrzymują poziom równowagi pomiędzy ilością soli wydalanej z moczem lub z potem a ilością soli zatrzymywanej w organizmie. kortyzon rozpoczyna akcję przemiany białek w glukozę. odporność na zakażenia obniża się. jak np. Kortyzon. jeżeli poziom jest zbyt wysoki. Glukoza stanowi podstawowy surowiec energetyczny organizmu.obecny również w mniejszych ilościach u kobiet . są odpowiedzialne za podnoszenie poziomu glukozy we krwi. w sytuacjach stresowych. Jeżeli jednak w wyniku powziętych działań medycznych normalny poziom kortyzonu zostanie podwyższony (np. lecz nie jedynym. a więc cukrzycy. Gdy zawartość kortyzonu w ustroju jest zbyt niska. Czynność ta jest kontrolowana przez hormon nadnerczy aldosteron. Dla kontrastu . w celu zapobieżenia odrzuceniu przeszczepu). istnieje większe prawdopodobieństwo wystąpienia niedoboru hor- monu obniżającego. który nakazuje nerkom zredukowanie ilości wydalanej soli w przypadku.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 77 Chlorek sodu (sól kuchenna) jest istotnym składnikiem płynu. gdy jego poziom jest za wysoki. hormonem podnoszącym poziom cukru.to testosteron. Regulacja poziomu soli Równowaga elektrolityczna w komórce (pompa sodowo-potasowa) Utrata soli z potem Potas wchodzący do :omórki zrównoważon1 przez opuszczający ją sód Błona komórkowa Płyn zewnątrzkomórkowy Nadnercze • Nerka Torebka ciałka nerkowego (Bowmana) Moczowód Pęcherz- Krew tętnicza Krew żylna Wchłanianie zwrotne soli w kanalikach nefronu w dotłoczeniu wystarczającej ilości krwi do tkanek. gdy jej poziom w ustroju jest zbyt niski. Usuwa on sód z wnętrza komórki. tj. Sekrecja aldosteronu jest kontrolowana przez reninę . androgeny nadnerczowe. . insulina. Główny męski hormon płciowy . Utrzymywane są tam za pomocą układu nośników zwanego pompą sodowo-potasową. że jego sekrecja musi być pod ścisłą kontrolą.funkcjonuje wyłącznie jeden hormon obniżający poziom cukru. Układ ten działa niejako na zasadzie huśtawki: przy niskim poziomie aldosteronu nerki produkują reninę i poziom hormonu zaczyna się podnosić. która leczona jest przez podawanie tabletek lub zastrzyków insulinowych. męskich hormonów płciowych. pobudzający wytwarzanie kortyzonu. stanowiącego system obrony ustroju przed zakażeniami i uszkodzeniami. odpowiedzialny za zwiększanie masy mięśniowej. gruczoł ogranicza produkcję i stężenie kortyzonu maleje. Podobnie jak w przypadku aldosteronu i reniny. Gdy zatem zwiększa się zapotrzebowanie energetyczne.

krtań i tchawicę. Tlen wprowadzamy do ustroju wdychając powietrze. Proces zwany respiracją. łączące się z tyłu z przewodem nosowo-gardłowym. Żuchwa Ujście gardłowe lewej trąbki słuchowej . od której zależy życie naszego organizmu .Rozdział 6 Tlen jest najważniejszą substancją chemiczną. jest rozcięta pionową przegrodą nosową na dwie połowy: prawą i lewą. angażuje do pracy płuca i przeponę oraz górne drogi oddechowe: nos. gardło. a uboczne produkty jego przemiany są usuwane podczas wydechu.jest niezbędny każdej komórce i każdej tkance. czyli oddychaniem. przechodząca w dolnej części w przedsionek zakończony nozdrzami przednimi. które produkują energię konieczną dla podtrzymania życia. ODDECHOWY Jama nosowa Ucho środkowi. Trąbka słuchowa prawa Po prawej: Jama nosowa. Każda połowa jest podzielona trzema małżowinami na trzy przewody nosowe. jamę ustną. Rysunek pokazuje położenie trąbki słuchowej (Eustachiusza) względem jamy nosowej.

o wydłużonym kształcie i przebiegają wzdłuż osi nosa.są połączone z wnętrzem nosa. Są one cienkie. a częściowo z chrząstki. które jednocześnie decydują o jego kształcie.mają poniżej 6 milimetrów szerokości. Przekrój przez nos Komórka sitowa -i Małżowina nosowa Małżowina nosowa górna Oczodo Kość nosowa Chrząstka boczna nosa Chrząstka przegrody Oczodół Małżowina nosowa dolna Przegroda nosowa Zatoka szczękowa Chrząstki skrzydłowe mniejsze Chrząstki skrzydłowe większe Tętnica sitowa przednia Tętnica sitowa tylna Tętnica klinowo-podniebienna Powyżej i po prawej: Ilustracje pokazujące kości i chrząstki nosa (powyżej). że jest narządem zmysłu powonienia.przestrzenie w przedniej części czaszki .5 litra śluzu dziennie. Nos jest twardy. tworząc grzbiet nosa. Kanał nosowo-łzowy odprowadza łzy z oczu (dlatego też musimy wydmuchiwać nos podczas płaczu). które strzegą wejścia do nosa. niczym amortyzator.trąbka słuchowa . U Przedsionek nosa . W górnej części jamy są umieszczone cienkie blaszki kostne z licznymi. Zatoki . często są znakomicie widoczne. Śluz i rzęski wychwytują cząsteczki kurzu. zmniejszają siłę uderzeń w twarz. Dwie kości nosowe (po jednej z każdej strony) są wysunięte w dół. Powierzchnia wewnętrzna nozdrzy jest porośnięta sztywnymi włoskami skierowanymi w dół. na dwie wąskie komory. służy także jako naturalna droga przedostawania się powietrza do organizmu podczas spoczynkowego oddychania. Dwie komory oddzielone przez przegrodę tworzą łącznie jamę nosową. kierując się w tylnej części w dół. choć do pewnego stopnia giętki dzięki leżącym poniżej kości chrząstkom nosa i nozdrzy. biegnącą od przodu ku tyłowi. by nie dopuścić do uszkodzenia płuc. Przegroda jest pokryta miękką i delikatną błoną śluzową. Są bardzo wąskie . Nos zewnętrzny składa się częściowo z kości. Ponadto chroni przed czynnikami drażniącymi: prowokując kichanie. silnie unaczynioną. U niektórych osób. Wyściełane są błoną śluzową. co pozwala nawilżać i ogrzewać wdychane powietrze. przekrój poprzeczny nosa (powyżej po prawej) oraz wewnętrzne unaczynienie nosa (po prawej). a w konsekwencji także zmysł smaku. u góry zaś schodzą się między oczami. niewielkimi receptorami nerwu węchowego. kurz z ustroju. Wnętrze nosa jest podzielone kostno-chrzęstną przegrodą. Drugi z nich .Nos Nos oprócz tego. wyrzuca np. Od przewodów nosowych odchodzą dwa inne kanały. Podczas przeziębienia receptory są pokryte gęstym śluzem ograniczającym powonienie. Pokrywają ją tysiące maleńkich włosków zwanych rzęskami. Błona wydziela około 0. Przestrzenie UKŁAD ODDECHOWY / 79 Przewody nosowe pomiędzy poszczególnymi małżowinami to przewody nosowe. do tyłu od połączenia z jamą nosową. Zatoki.uchodzi w ścianie gardła. które następnie są przesuwane dalej i połykane. która stanowi przedłużenie warstwy wyściełającej nozdrza. zwłaszcza mężczyzn. Tylny odcinek jamy nosowej jest podzielony na trzy części przez trzy fałdy kostne zwane małżowinami nosowymi. Leżą za brwiami i w szczękach w trójkącie utworzonym przez nos i oczy.

Wyłożona jest grubą warstwą mięśniową i posiada kształt zbliżony do odwróconego stożka. będąca przedłużeniem warstwy wyściełającej jamę ustną.nosowa leży nad poziomem podniebienia miękkiego i do tyłu od nosa. Z reguły przyjmuje się. (Bardziej szczegółowe informacje dotyczące budowy krtani i jej roli w procesie mówienia znaleźć można na strome 61. Dla naszych potrzeb cały omawiany obszar podzielimy na trzy odcinki: jamę gardłową. Jej dolną granicę wyznacza samo podniebienie miękkie: w chwili przełykania podnosi się i zamyka część nosową gardła. Część najwyższa . które wraz z jamą ustną i nosową tworzą górne drogi oddechowe. który ciągnie się około 12 centymetrów poniżej podstawy czaszki.tym zadaniem obarczona jest następnie krtań i tchawica. Gardło spełnia różnorakie funkcje. Topograficznie i fizjologicznie jama gardłowa dzieli się na trzy odcinki. że gardło rozciąga się od jamy ustnej i nosowej aż do przełyku i tchawicy. by zapobiec przedostaniu się pożywienia do nosa. zawiera wiele gruczołów śluzotwórczych.trąbkowymi Jama gardłowa . Wewnętrzna warstwa tkankowa okrywająca gardło. Niefortunne skutki awarii tego mechanizmu koordynującego można czasami zaobserwować podczas kichania. Najważniejszą z nich jest przewodzenie pokarmu do przełyku oraz powietrza do płuc . gdzie łączy się z przełykiem.) Przekrój poprzeczny dolnej części szyi Tkanka tłuszczowa Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy Żyła szyjna wewnętrzna Nerw błędny Tętnica szyjna wspólna Tarczyca Tchawica Mięśnie szyi Trzon kręgu szyjnego Żyła szyjna zewnętrzna Rdzeń kręgowy Wyrostek kolczysty Budowa przedniej ściany gardła Migdałek gardłowy Przegroda nosowa Część nosowa gardła Języczek podniebienia Migdatek podniebienny Nagłośnia Cieśń gardziel Część krtaniowa gardła \? Jama gardłowa to przestrzeń do tyłu od jamy nosowej. Górna. szersza część jamy gardłowej jest twarda dzięki otaczającym kościom czaszki. Rola krtani w oddychaniu jest widoczna w czynnościach strun głosowych: poruszane odpowiednimi mięśniami mogą się zacisnąć i odciąć dopływ powietrza. zwane migdałkami .Gardło Gardło to nazwa popularnie stosowana na określenie jamy prowadzącej w głąb układu trawiennego i oddechowego. krtań i tchawicę. podczas kaszlu. W anatomii w obszarze tym wyróżnia się dwie odrębne części: krtań i jamę gardłową. natomiast w odcinku dolnym i węższym jej mięśnie są przyczepione do chrząstek krtani. by powierzchnia jamy ustnej i gardłowej była podczas jedzenia i mówienia zawsze pokryta śluzem. W części nosowej znajdują się 3 skupiska tkankowe. Części gardła biorące udział w trawieniu omówione są w Rozdziale 9. ciągnąca się nieco w głąb szyi. np. które dbają o to. ustnej i krtani. szczególnie widoczne u dzieci.

część ustna gardła . Poniżej po lewej: Główną częścią jamy gardłowej jest umięśniona rura ciągnąca się od podstawy czaszki po przełyk. która składa się z chrząstek. Ruchy krtani muszą być tak zgrane.części gardła sprowadza się do udziału w przełykaniu. co jemy i wdychamy. nosa i gardła mają łatwy dostęp do uszu. uchodzi również trąbka słuchowa (Eustachiusza) . które usuwają wszelkie zarazki i kurz z powrotem do gardła. Łatwo je wyczuć palcami u nasady szyi. i gardłowym („trzeci migdałek"). by gwarantowały powietrzu dotarcie do płuc.UKŁAD ODDECHOWY/81 Po lewej: Przekrój poprzeczny przez gardło.dwa zgrubienia tkanki. gdyż drobnoustroje chorobotwórcze z jamy ustnej. Do części nosowej gardła.jest fragmentem drogi powietrznej łączącej usta z płucami. Takie rozmieszczenie narządów bywa przyczyną wielu chorób. Najważniejszymi organami części ustnej są dające się wielu z nas we znaki migdałki podniebienne . Rola najniższej . pomagają nadać fizyczny kształt dźwiękom wychodzącym z krtani. która kojarzy informacje nadchodzące z wyższych ośrodków mózgowych . Odcinek jamy gardła znajdujący się za jamą ustną . Trąbka słuchowa łącząca ucho środkowe z gardłem Ujście gardłowe trąbki słuchowej — Część nosowa r Część ustna Gardło Część krtaniowa Jabłko Adama Po prawej: Schemat jamy (chrząstka tarczowata) gardłowej ukazujący jej położenie względem dróg Przełyk nosowych i ustnych. Wspomagane przez ruchy języka umożliwiają również wtło- czenie pokarmu do otworu przełyku. Efektem tego są częste zapalenia ucha środkowego. Koordynacja taka jest możliwa dzięki układowi nerwów zwanemu splotem gardłowym. Od tego miejsca tchawica ciągnie się w dół aż do oskrzeli. Tu też schodzą się drogi oddechowe i pokarmowe.oddechowego i połykania. Kanałem tym przechodzi wszystko. gdzie zostają połknięte. .kanał łączący gardło z uchem środkowym. Jego czynnościami zawiaduje niższa część pnia mózgu. Gardło komunikuje się również z uszami za pośrednictwem Tchawica kanału wyrównującego trąbki słuchowej. W górnej części szyi krtań jest pokryta chrząstką tarczowata (jabłko Adama). Tchawica Powyżej tchawicy do przodu od gardła leży krtań.krtaniowej . Podobnie jak nos. która pomaga ujednolicić ciśnienie powietrza po obu stronach błon bębenkowych. po obu jej stronach. które często ponoszą winę za powikłania chorób gardła u dzieci. natomiast pokarmowi . Skurcze i rozkurczę mięśni tego odcinka. znacznie bardziej ruchliwych niż mięśnie części nosowej. utrzymujących drożność światła tego sprężystego narządu. jest wyłożona błoną śluzową zbudowaną z komórek posiadających rzęski.do przełyku.

z których prawe jest nieco większe.tylko taka. szczeliny międzypłatowe.jest to tzw. U osób zdrowych jama opłucnej jest minimalna . Funkcjonowanie płuc Gdyby płuca usunąć z klatki piersiowej. Wokół pęcherzyków płucnych tworzą siatkę naczyń włosowatych. natomiast lewe płuco . tzw. W stanie rozdętym utrzymuje je napięcie powierzchniowe płynu wydzielanego przez cienką błonę okrywającą płuca i wewnętrzną ścianę klatki piersiowej . Największe z nich to oskrzela główne. że powierzchnia opłucnej zostaje pozbawiona płynu. wyobraźmy sobie dwie szklane szyby. napięcie powierzchniowe wody sprawia. Jedna z postaci zapalenia opłucnej polega na wypełnieniu jamy nadmierną ilością płynu . opłucna ścienna. Same płuca są niczym więcej jak gęstą konstrukcją kratową złożoną z rurek. tzw. Rozszerzenie klatki piersiowej powoduje rozciągnięcie płuc i wpłynięcie powietrza do pęcherzyków. by pomieścić niewielkie ilości płynu zwilżającego powierzchnie blaszek. Jeśli położymy je na sobie suche. Płaty są rozdzielone od siebie. które wpadają do płuc wraz z oskrzelami. Podczas wydechu mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne stopniowo rozkurczają się. Obie blaszki opłucnej spotykają się wokół wnęki płuca.naczynia krwionośne. Na pozostałym obszarze są od siebie oddzielone. płuca gwałtownie odskoczyłyby z powrotem. Każde płuco dzieli się na płaty — prawe posiada trzy płaty: górny. w tym również szczeliny. pozostają „otwarte".Płuca Większą część klatki piersiowej wypełniają dwa płuca. Każdy rodzaj zapalenia sprawia. tak by się po sobie bez trudu przesuwały. w następstwie czego opłucna płucna i ścienna ocierają się o siebie w czasie oddychania. Oskrzele prawe biegnie do prawego płuca. że silnie do siebie przylegają. Równolegle do drzewa oskrzelowego układ rurek tworzą tętnice płucne. jak płuca poruszają się w rytm oddechu. lewe do lewego. Ich zakończenie stanowią pęcherzyki płucne. . w miejscu. Wewnątrz płuc oskrzela główne rozwidlają się na płatowe. jeśli jednak je zmoczymy. Jedyny sposób na ich oddzielenie to rozsunięcie ślizgiem. gdzie płuco łączy się z tchawicą za pomocą oskrzela głównego i z sercem za pośrednictwem naczyń krwionośnych płucnych. Opłucna ścienna wyścieła wewnętrzną powierzchnię ścian klatki pierTętnica szyjna wspólna Obojczyk I żebro Gruczoł tarczowy . opłucna płucna. By lepiej to zrozumieć. następnie segmentowe. Gdyby pozwolić im rozkurczyć się całkowicie. a te rozgałęziają się na coraz mniejsze odnogi zwane oskrzelikami. wysiękowe zapalenie opłucnej. One również dzielą się na mniejsze rurki . chyba że celowo pozostaną puste. W przypadku przedostania się powietrza do jamy opłucnej (potencjalnej przestrzeni między opłucną ścienną a płucną) napięcie powierzchniowe maleje i płuca zapadają się (odma płucna). Opłucna Wokół płuc dają się wyróżnić dwa typy błony opłucnej: wewnętrzna. łatwo się rozdzielają.opłucną. W przeciwieństwie do płuc. biegnące wraz z oskrzelikami. oraz zewnętrzna. wywołując ból. Rzecz jasna. Na tej samej zasadzie działają płuca: jeśli tylko pomiędzy nimi a ścianą znajdzie się cienka warstwa płynu. a granice między nimi wyznaczają wgłębienia na ich powierzchni. istnieje między nimi pewna przestrzeń wolna zwana jamą opłucnej. o czym najlepiej wiedzą cierpiący na zapalenie opłucnej.dwa: górny i dolny. skurczyłyby się niczym przebity balon. które powstają w wyniku rozgałęzienia tchawicy pomiędzy płucami. ponieważ po lewej stronie część przestrzeni klatki zajmuje serce. U osób zdrowych obie blaszki opłucnej są w stałym kontakcie i prześlizgują się po sobie w miarę. opłucna jest wyposażona w receptory bólu. tzw. Grasica I Płuco lewe " w worku opłucnej Przepona Osierdzie otaczające serce siowej. Opłucna płucna okrywa całą powierzchnię zewnętrzną płuc. środkowy i dolny.

odma. polegającą na zapadaniu się ścian pęcherzyków. . astma. czyli zapalenie oskrzeli. bronchit.UKŁAD ODDECHOWY / 83 Budowa płuc i zaburzenia rzele Żyta płucna Naczynia włosowate W płucu zdrowym (powyżej) tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających każdy pęcherzyk płucny (po lewej). Do typowych zaburzeń pracy płuc (powiększenia) należą: zapalenie płuc. podczas którego oskrzela wypełniają się wydzieliną śluzową. czyli zwężenie umięśnionych ścian oskrzelików. nowotwór oskrzeli. w którym pęcherzyki płucne wypełniają się płynem.

mózg nie może się bez niego obyć. następnie oddech zostaje wstrzymany i zanika pobudzanie mózgu. a zatem muszą odbyć długą drogę od szyi ku dolnej części klatki piersiowej. gdzie jest potrzebny do produkcji energii. Dowolne modyfikacje częstotliowści oddychania mają miejsce. Może to doprowadzić do utraty przytomności. a następnie jego usuwania jest pobranie tlenu niezbędnego dla podtrzymania życia i pozbycie się z ustroju zbędnego dwutlenku węgla. tak by zaczerpnąć więcej tlenu. Przepona oglądana od przodu ma kształt wysklepionej kopuły. mówienia i jedzenia. a czerwone ciałka uwalniają ładunek dwutlenku węgla z powrotem do pęcherzyków. i tlenu. Włókna mięśniowe przepony kurczą się podczas wdechu i spłaszczają kopułę. W ciągu doby wdychamy i wydychamy ponad 8 tysięcy litrów powietrza. Mózg reaguje na wzmożoną produkcję dwutlenku węgla.zazwyczaj w postaci cukru . a praca płuc. pochodzą z wyższego odcinka rdzenia kręgowego. polecenia skurczu lub rozkurczu przepona otrzymuje od układu nerwowego. czy mimowolne (w następstwie ataku nerwowego). W wyniku urazu lub przebytych chorób może dojść do uszkodzenia nerwów przeponowych. nie zaś tlenu we krwi. Przepona Nerwy przeponowe Przepona Żyla główna dolna Aorta Przepona oddziela klatkę piersiową od jamy brzusznej oraz reguluje objętość płuc w trakcie wdychania i wydychania powietrza. np. wzdychanie. wędruje do pęcherzyków płucnych. Podobnie jak wszystkie inne mięśnie. gdzie zachodzi wymiana tlenu na dwutlenek węgla. Po zakończonym wysiłku poziom dwutlenku węgla spada i oddechy wracają do normy. Śmiech i płacz. szczelnie odgradzający klatkę piersiową od jamy brzusznej. natomiast dno stanowi przepona. jeśli pływak nie zdąży powrócić na powierzchnię wody. wzmaga się obieg krwi i usunięty zostaje dwutlenek węgla. Większość pracy związanej z wdechem wykonuje przepona . Produkty końcowe takiej reakcji chemicznej są identyczne w przypadku oddychania komórkowego i spalania benzyny. przymocowany włóknami mięśniowymi do wewnętrznej części dolnych sześciu żeber. Nerwy unerwiające przeponę zwane są lewym i prawym nerwem przeponowym. Gdyby spojrzeć na przeponę od góry. centralny obszar włóknisty. a mianowicie dwutlenek węgla i woda. a w przypadku nurkowania nawet do śmierci przez utonięcie. podczas znacznego wysiłku fizycznego. i dostosowuje do niej tempo oddychania. Wstrzymywanie oddechu. produktu wewnętrznych przemian chemicznych. w celu uzyskania energii. Ziewanie. Tlen stanowi około jednej piątej składu wdychanego powietrza. a kominek ogrzewa pokój dzięki obecności i węgla. do których jest przymocowana. podczas śpiewu. Oddechy stają się wtedy głębsze i częstsze. HM mr . Wydech następuje w wyniku prostego rozluźnienia mięśni. by został wypchnięty na zewnątrz przez płuca. czy to celowe (podczas nurkowania). Po kilku pierwszych głębokich oddechach poziom dwutlenku węgla obniża się. czy podczas snu. Tlen łączy się z hemoglobiną krwi. Co ciekawe. Podobna jest do słońca z promieniami rozchodzącymi się w kierunku żeber. Tak jak samochód spala benzynę przy udziale tlenu. której nasz ustrój wymaga dla podtrzymania funkcji życiowych. również wywołuje zakłócenia w rytmie oddechowym. gardło. Górną część „obudowy" mieszczącej serce i płuca tworzą żebra. ściągając jej najwyższy punkt centralny w kierunku jamy brzusznej. Tempo oddychania Częstotliwość oddychania podlega regulacji przez ośrodek oddechowy mózgu (rdzeń przedłużony) i jest zależna od stężenia dwutlenku węgla. przyczepionej do żeber sznurami z mięśni. np. nawet do 80 razy na minutę. W trakcie wytężonego wysiłku fizycznego tempo oddychania znacznie rośnie. Znalazłszy się w płucach.cienki mięsień z tkanki włóknistej. w przypadku których po długich oddechach następują krótkie „spazmatyczne" wydechy. Jakkolwiek niektóre tkanki są zdolne do funkcjonowania przez jakiś czas bez dopływu tlenu.Oddychanie Czy to w stanie czuwania. serca i naczyń krwionośnych jest związana przede wszystkim z dostarczaniem tlenu z powietrza do wszystkich tkanek. oddychamy średnio 12 razy na minutę. tak samo komórki wykorzystują tlen: spalają swoje paliwo . zobaczylibyśmy duży. kaszlenie i czkawka wymagają innego rodzaju oddychania. powodującego uchodzenie powietrza jak z balonu. Praca serca ulega przyspieszeniu. Dzięki temu zwiększa się objętość płuc i powietrze zostaje wciągnięte przez nos.za pomocą tlenu. są odmianami rytmu oddechowego wywołanymi przez bodźce emocjonalne. krtań i tchawicę. Celem wprowadzania powietrza do organizmu.

a następnie do lewej połowy serca. w zamian za produkt przemiany materii . Nasycona tlenem krew płynie do żyły płucnej. Tlen przenoszony przez czerwone ciałka krwi zostaje oddany tkankom.Zyty płucne Prawy _ przedsionek Lewy przedsionek Oskrzeliki Lewa komora Prawa komora Pęcherzyk płucny -"^ r Powietrze / wpływające wypływające z pęcherzyka Erytrocyty niosące tlen Pęcherzyk płucny Naczynie włosowate Wnętrze pęcherzyka płucnego wypełnione powietrzem Erytrocyty przenoszące dwutlenek węgla Strumień tlenu do komórek Dwutlenekwęgla uwalniany z komórek Powyżej: Powietrze wdychane przez tchawicę. który następnie wydychamy. które wtłacza ją do aorty. W pęcherzyku powracająca z obiegu krew oddaje dwutlenek węgla. gdzie tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających pęcherzyk.UKŁAD ODDECHOWY/85 Obieg tlenu w organizmie Tchawica Oskrzele Aorta Płuco Tętnica płucna . Gaz zostaje odtransportowany z powrotem żyłami do prawej połowy serca i na ostanim etapie krew wpływa tętnicą płucną do płuca. pobiera zaś nową porcję tlenu. Krew okrąża całe ciało tętnicami aż do naczyń włosowatych. oskrzela i oskrzeliki dociera do pęcherzyków płucnych. .dwutlenek węgla.

Luk aorty — Lewa tętnica płucna Żyła główna górna Lewy przedsionek Zastawka pólksiężycowata pnia płucnego i Prawy przedsionek Zastawka pólksiężycowata Aorty Zastawka trójdzielna Prawa komora Przegroda międzykomorowa Mięśniówka Tkanka tłuszczowa Po prawej: Przekrój przez serce z ukazaniem aorty i jej gałęzi oraz ważniejszych zastawek. jest odpowiedzialne za tłoczenie krwi wokół ciała.Rozdział 7 KRWIONOŚNY Układ krwionośny składa się z serca i systemu naczyń krwionośnych. przenosząc informacje chemiczne w postaci hormonów przebywających drogę z gruczołów dokrewnych do narządów i tkanek. przedsionków i komór. ale działa również jako środek komunikacji. żył. Serce. Krew nie tylko transportuje substancje odżywcze i gazy z jednych części ciała do drugich. zbudowane prawie w całości z tkanki mięśniowej. Itr—> Żyla główna dolna Aorta .

oraz krążenie wielkie (duży krwiobieg). że gdziekolwiek doszłoby do krwawienia. krwinki białe (leukocyty) oraz maleńkie płytki krwi (trombocyty).Krew Krew jest absolutnie niezbędna dla funkcjonowania organizmu. że mogą odgrywać istotną rolę w arteriosklerozie . których właściwości fizjologiczne decydują o tym. podobnie jak kości czy mięśnie. ważny budulec barwnika wiążącego tlen . Krew ma też swój udział w zwalczaniu drobnoustrojów chorobotwórczych. Dlatego też osocze jest w istocie wodnym roztworem substancji mineralnych. że albumina jest jak krążąca z krwią płynna gąbka. zatrzymująca niezbędne ilości wody w krwiobiegu i przeciwdziałająca przekształceniu się ciała w rozmokłą. Drogi cyrkulacji krwi dzielą się na: krążenie płucne (małe). zapobiegając ich ucieczce do tkanek. czyli kapilar. hormonów) oraz dodatkowo jednego niezwykle istotnego elementu . Jak prawie całe ciało ludzkie.stwardnieniu tętnic. Jeden mililitr krwi zawiera około 250 milionów płytek. dostarczając tlenu. które mogłyby być toksyczne dla ustroju. Swą przysłowiową gęstość zawdzięcza obecności milionów komórek. np. W litrze osocza występuje około 75 gramów białka dwóch głównych frakcji: albuminy i globuliny. a dalej do komórek. które utrzymuje płynne składniki krwi w łożysku naczyniowym. Płytki krwi to najmniejsze komórki ciała. galaretowatą masę. Niektóre globuliny białkowe wraz z krwinkami biorą udział w procesie krzepnięcia krwi. które stanowi jego zasadniczy składnik. Z osoczem po ciele rozprowadzane są i inne substancje. chorobie nagminnej w cywilizacji zachodniej. Stąd też jej pokrewieństwo z płynem zewnątrzkomórkowym. np. że związki mineralne i inne substancje mogą się przenosić za pośrednictwem osocza z komórki do komórki po całym ciele. w którym krew wędruje pomiędzy sercem a płucami. zawsze w najbliższej okolicy znajdzie się wystarczająca ich ilość. ale także wywiera ciśnienie onkotyczne. włośniczek. każda zaś płytka ma średnicę około 3 mikronów (1 mikron -jedna tysięczna część milimetra). . prowadzące krew z serca do każdej części ciała i z powrotem. Żyła szyjna wewnętrzna Tętnice szyjne Prawa tętnica szyjna wspólną Tętnica podobojczykowa Pień płucny Żyły wątrobowe Żyla główna dolna Tętnica ramienna Nerka Tętnica jądrowa Żyła szyjna wewnętrzna Aorta Żyła główna górna Serce Żyła odpromieniowa Tętnica nerkowa Żyła odłokciowa Żyła nerkowa Tętnica krezkowa dolna Aorta brzuszna Tętnice promieniowa i łokciowa Tętnica udowa Żyła jądrowa Żyła odpiszczelowa Żyły powierzchowne Tętnica piszczelowa przednia Po lewej: Układ krwionośny jest zbudowany z naczyń krwionośnych i serca. ma zdolność przenikania przez ściany drobnych naczyń krwionośnych. Oznacza to. Albumina jest wytwarzana w wątrobie. Trombocyty występują we krwi w takiej obfitości. W zamian zabiera dwutlenek węgla i inne zbędne produkty przemiany materii. a przez zdolność do krzepnięcia pełni ważną rolę jako element mechanizmu obronnego organizmu. Najważniejszymi globulinami są te.glukozę i podstawowe tłuszcze.białka. osocze składa się głównie z wody. w którym są zanurzone wszystkie komórki ciała. Osocze Osocze jest środkiem transportującym „paliwa" ustrojowe . oraz wiele innych. Ponieważ jest cieczą.hemoglobiny.osocze. Można przyjąć. Krew jest płynem. które działają jako przeciwciała zapobiegające infekcjom. ponieważ przybywa dowodów na to. Jest nie tylko źródłem pokarmu komórek. żelazo. Mechanizm działania płytek bardzo intrygu- UKŁAD KRWIONOŚNY / 87 Płytki krwi je lekarzy. Serce zaczyna ją pompować przez wewnętrzny system tętnic i żył już w okresie życia płodowego i czyni to aż do śmierci. których funkcje są związane z tłoczeniem krwi wokół ciała. że krew klasyfikuje się jako tkankę. w którym unoszą się krwinki czerwone (erytrocyty). pokarmu i innych ważnych substancji do tkanek. odżywczych i niewielkich ilości innych ważnych związków (np. Jej składnikami są: przezroczysty płyn . Trombocyty pełnią jedną podstawową funkcję: doprowadzać do krzepnięcia krwi tamującego krwawienie.

Najliczniejsza z nich to granulocyty obojętnochłonne (neutrofile). czyli włóknika. składniki krwi wchodzą w kontakt z innymi częściami ściany naczynia krwionośnego. czyli koagulacji.88/UKŁAD KRWIONOŚNY Ściany naczyń krwionośnych są wyłożone gładką warstwą komórek śródbłonkowych. Do produkcji erytrocytów ustrój potrzebuje żelaza . od którego wywodzi się ich nazwa. niżenia poziomu tlenu docierającego do komórek (w następstwie niedoczynności serca lub przebywania na dużych wysokościach). obu typów czynników krzepliwości i innych substancji biorących udział w procesie zmierza ku zamianie fibrynogenu (rodzaj białka) w pasma fibryny. gdzie odbywa się do końca życia. Jest to możliwe dzięki zawartym w erytrocytach milionom cząsteczek hemoglobiny. Biorą czynny udział w systemie obrony ustroju przed chorobami. Pozostałe ciałka krwi zaczynają wchodzić pomiędzy sobą w reakcje w celu wytrącenia fibryny. Po odtransportowaniu go nie wracają wolne.osocza. Natleniona krew dociera tętnicami do tkanek. Krwinki czerwone rozpoczynają żyw oi jako nieregularne. podczas których jądro staje się coraz mniejsze. Zaburzenia procesu krzepnięcia mogą być dwojakiego rodzaju: niemożność uformowania się skrzepu oraz zakrzepica. stąd konieczność ich stałego odnawiania. korkując otwór. Organizm doskonale panuje nad ilością czerwonych krwinek w krwiobiegu. Przez pierwsze trzy miesiące cały proces ma miejsce w wątrobie. Krwinki czerwone Czerwone krwinki służą jako nośniki tlenu na drodze z płuc do tkanek. Po tym czasie komórki pochodzące ze szpiku kostnego i śledziony atakują „stare" krwinki. a dopiero po sześciu miesiącach życia płodowego przeniesiony zostaje do szpiku kostnego. W płucach tlen wiąże się bardzo szybko z hemoglobiną.leukocyty . pośród których najważniejszą jest protrombina. Każdy erytrocyt żyje przeciętnie 120 dni. Nawet wytężona. polegająca na tworzeniu się zakrzepów wewnątrz naczyń kwionośnych. Pod wpływem zetknięcia się trombocyty przylegają do ścian i do siebie nawzajem (agregacja). Jednocześnie zawarte w ich wnętrzu ziarnistości rozpoczynają produkcję związków niszczących złapaną w potrzask bakterię. W przypadku przerwania śródbłonka. żeber i mostka. Komórki te przechodzą następnie mnóstwo szybkich podziałów. Fibryna (nierozpuszczalna) Skrzep . dostosowując ją do swych potrzeb. limfocyty i monocyty. które zabierają je żyłami do płuc.głównego składnika hemoglobiny. gdyż zabierają dwutlenek węgla. że lekkoatleci mogą mieć nawet dwa razy więcej czerwonych ciałek krwi niż osoby prowadzące siedzący tryb życia. kwasu foliowego i białek. uszkodzenia części szpiku kostnego lub obPoniżej: W przypadku zranienia z przerwanych naczyń krwionośnych zaczyna wypływać krew i trombocyty (maleńkie. Granulocyty stanowią 50-75 procent wszystkich białych ciałek i również dzielą się na trzy grupy. która wspomaga tworzenie skrzepu (D). które podążają w kierunku miejsca urazu. roku życia produkcja erytrocytów zostaje ograniczona do kości kręgosłupa. W przypadku dużych ubytków krwi. lepkie ciatka krwi). Leukocyty dzielą się na trzy kategorie: granulocyty. Uwalniają się tkankowe czynniki krzepliwości i wkraczają na teren działania wraz z czynnikami osoczowymi (B). natomiast inne. Skrzep zapobiega wtargnięciu bakterii i wywiązaniu się zakażenia. Niektóre pozostałości chemiczne powracają zaraz do osocza dla powtórnego wykorzystania. lecz po około 20. Zbudowana jest w większości z martwych krwinek białych. czyli włóknika stanowiącego trwalszy środek zaradczy. produkt uboczny działalności komórek i niosą z powrotem do płuc. witaminy B 1 2 . by zatamować krwawienie (A). Ropa gromadząca się w miejscu zakażenia jest wynikiem aktywności granulocytów. wielkojądrzaste komórki zwane hemocytobla^tami (komórki macierzyste krwinek). a co za tym idzie do zapobiegania wykrwawieniu organizmu w przypadku nadwyrężenia naczynia. Obliczenia liczby krwinek czerwonych pokazują. W przeciwieństwie do erytrocytów nie są identyczne i poruszają się ruchem pełzającym. Czynniki krzepliwości są składnikami płynnej części krwi . Ńeutrofile przystępują do pracy w przypadku infekcji bakteryjnej. Schwytane weń płytki krwi i krwinki wydzielają surowicę (osocze pozbawione czynników krzepliwości). nadając krwinkom jasnoczerwony kolor. Wabione przez substancje chemiczne wydzielane przez bakterie „napływają" do miejsca infekcji i zaczynają je otaczać. W trakcie wędrówki w krwiobiegu czerwone krwinki często ulegają zużyciu. Zdolność krwi do krzepnięcia. szpik kostny natychmiast intensyfikuje produkcję erytrocytów. a więc krwawienia.są większe i całkowicie odmienne od krwinek czerwonych. zwanych czynnikami krzepliwości. zaokrąglone. skąd zostaje wydalony. gdyż wzrasta jego zapotrzebowanie na tlen. Produkcja czerwonych ciałek krwi rozpoczyna się w pierwszych paru tygodniach od chwili poczęcia. codzienna gimnastyka pobudza organizm do wzmożonej produkcji czerwonych krwinek. Fibryna tworzy galaretowaty konglomerat pokrywający miejsce przerwania ciągłości naczynia (C). którym wypływa krew. jest wynikiem połączonych wysiłków trombocytów i kilkunastu substancji biochemicznych. Za pomocą enzymów zawartych w krwinkach czerwonych dwutlenek węgla i woda (drugi zbędny produkt przemian komórkowych) łączą się z erytrocytami. Reakcja trombocytów. Do osiągnięcia dojrzałości krwinki czerwone wytwarza szpik we wszystkich kościach. aż do całkowitego zaniknięcia. w tym hemoglobina. są wysyłane do wątroby w celu dokończenia procesu ich rozkładu. Białe ciałka krwi Białe krwinki .

Tworzą się z mieloblastu w wyniku wielokrotnego podziału. Zarówno monocyty. kości ramiennej. Co więcej. kręgosłupa. jeśli zmieszać krew z barwnikiem kwaśnym . ponieważ.granulocyty zasadochłonne. W przypadku wtargnięcia bakterii produkcja limfocytów wzrasta odpowiednio do zapotrzebowania organizmu. jak i płytki krwi powstają w szpiku kostnym. kulistych jądrach. Żyją średnio 200 dni. Niemniej jednak są niezbędne do życia jako producenci heparyny . A ponieważ krew niczym dostawca kursuje między tkankami. czy to wewnętrznych. organizm ludzki jako nigdy nie zatrzymująca się linia produkcyjna wymienia miliony trombocytow przeciętnie co 4 dni. jednakże wbudowany mechanizm samozachowawczy organizmu sprawia. mostka oraz w końcach większych kości. że jest zwierciadłem stanu zdrowia organizmu. osocze. eozynofile usuwają resztki chemiczne. granulki tych granulocytów barwią się na kolor różowy.) Oba typy reakcji mogą być uruchamiane jednocześnie. Stanowią one jedynie 1-4 procent białych ciałek i oprócz zwalczania bakterii spełniają drugą. oprócz tego. śledzionie oraz niektórych innych narządach: migdałkach i węzłach chłonnych rozrzuconych po całym ciele. Jeżeli do krwi przedostanie się jakiekolwiek obce białko lub antygen. białe. Są niezastąpione w organizmie ze względu na ochronę immunologiczną. że utrata nawet jednej czwartej objętości krwi nie grozi poważniejszym długotrwałym uszczerbkiem na zdrowiu (pomimo braku transfuzji). Tam szpik kostny produkuje wszystkie typy krwinek białych.inne u dzieci. nie powinno dziwić. Kolejnym ważnym zadaniem limfocytów jest produkcja przeciwciał oraz substancji chemicznych. płytki krwi. inne u dorastających. część natomiast w osoczu. Krwotoków. nie należy co prawda lekceważyć. sama również może ulegać rozmaitym schorzeniom dotykającym krwinki czerwone.związku zapobiegającego krzepięciu krwi wewnątrz naczyń krwionośnych. . np. Produkcja krwinek Wytwarzaniem ciałek krwi w organizmie zajmuje się wiele narządów .UKŁAD KRWIONOŚNY / 89 Drugą grupą są granulocyty kwasochłonne. czerwonych i płytek krwi. Czynności limfocytów w postępowaniu z drobnoustrojami inwazyjnymi i innymi substancjami noszą nazwę odpowiedzi immunologicznej. śledzionie i węzłach chłonnych. pożerają (fagocytują) bakterie i usuwają szczątki ciał obcych. przy rozumieniu zapalenia jako reakcji organizmu na uraz na poziomie lokalnym. Limfocyty Około 25 procent wszystkich białych ciałek krwi to limfocyty . Długość życia monocytów wciąż nie jest dokładnie znana. jaką mu zapewniają dzięki produkcji antytoksyn neutralizujących potencjalnie szkodliwe skutki działania silnych substancji trujących lub związków chemicznych wytwarzanych przez niektóre bakterie. Największe monocyty zawierają duże jądra. z których każde wymaga rozpoznania i odpowiedniej kuracji. Miejsce produkcji białych ciałek krwi Szpik kostny jest miejscem produkcji części białych krwinek. Powstają tu wszystkie trzy typy granulocytów. Eozynofile niwelują szkodliwe działanie histaminy. czyli bazofile . stanowiące do 8 procent ogólnej liczby białych ciałek. Równocześnie wyzwalana jest histamina.komórki o gęstych. że zaburzenia ustrojowe i choroby uwidaczniają się w zmianach we krwi. nie mniej istotną rolę.stanowią mniej niż 1 procent ciałek białych. Kiedy przeciwciała połączą się z antygenami. Trzeci typ granulocytów . czas efektywnej walki z zakażeniami bakteryjnymi . a wytwarzane są w grasicy. żeber. które dają komórkom odporność na infekcje bakteryjne. zwane eozynofilami. Krew. pojawiają się przeciwciała zwalczające antygeny lub neutralizujące skutki ich obecności. ponieważ wydaje się. czy zewnętrznych. Ostatnią grupą krwinek białych są monocyty.eozyną.2 do 3 godzin. Proces ten stabilizuje się dopiero u dorosłych i ma miejsce głównie w kościach czaszki. że część swego istnienia spędzają w tkankach. Czynności granulocytów i monocytów w postępowaniu z bakteriami chorobotwórczymi noszą nazwę odpowiedzi zapalnej. (Zjawisko to omówiono szczegółowo w Rozdziale 8. ponieważ jej nadmiar może wywoływać reakcje uczuleniowe. Białe ciałka krwi powstają tez w grasicy. Okres życia granulocytu wynosi przeciętnie 12 godzin.

który kurcząc się. a przez to do wypychania krwi na zewnątrz. Najpierw pompuje krew do tętnic przez aortę. by zacząć całą drogę od początku. Wpada do lewego przedsionka. główną tętnicę ciała. Zastawki pnia płucnego i aorty mają zbliżoną budowę. natomiast z głowy żyłą główną górną.które biegną w dół komory i zapobiegają odskoczeniu zastawki (pod ciśnieniem krwi) do przedsionka. którego wierzchołek (koniuszek serca) leży tuż pod lewym sutkiem. W sercu dają się wyróżnić cztery jamy związane funkcyjnie z kolejnymi etapami tłoczenia. wypycha ją przez zastawkę dwudzielną do lewej komory. Złożone są z trzech płatków twardej. wpuszczają i wypompowują krew z przedsionków i komór. gdyż musi dotłoczyć krew do najodleglejszych partii ciała. pozwalając krwi jedynie na wyjście przez otwartą zastawkę półksiężycowatą do aorty. Każda posiada cienkościenny przedsionek. Natleniona krew płynie powtórnie do serca. Każda z tych zastawek jest położona w pierścieniu ujścia przedsionkowo-komorowego. Owe wolne brzegi i powierzchnie komorowe płatków są przyczepione również do wielu cienkich sznureczków strun ścięgnistych . Waży około 340 gramów u mężczyzn i nieco mniej u kobiet. że serce znajduje się po lewej stronie. przedzielone jedynie odcinkami ściany zwanymi odpowiednio przegrodami: międzyprzedsionkową i międzykomorową. Skurcze prawej komory wyrzucają krew do tętnic płucnych przez zastawkę pnia płucnego i stąd przepływa ona przez płuca. Grubość ściany mięśniowej jest uzależniona od tego. zwaną żyłą główną dolną. W prawej połowie serca występuje zastawka półksiężycowatą pnia płucnego i zastawka trójdzielna. Obydwa przedsionki i komory sąsiadują z sobą. Następnie powraca do serca żyłami płucnymi. w istocie jest ulokowane asymetrycznie na linii środkowej: większa część jest przesunięta w lewo. Choć często uważa się. choć również podobne do siebie. Nosi ono nazwę uderzenia koniuszkowego serca. dostarczając im pokarmu i tlenu. gdzie otrzymuje nowy ładunek tlenu. Jamy są ułożone parami. Rzut prawego brzegu serca leży nieco na prawo od prawego brzegu mostka. po lewej natomiast zastawka półksiężycowatą aorty i zastawka dwudzielna.trzy. Każda z nich ma postać worka mięśniowego o ścianach zdolnych do kurczenia się. oddawszy uprzednio cały tlen. Zastawka dwudzielna posiada dwa płatki. Podobnie do innych pomp. trójdzielna zaś . Z ciała krew powraca do serca dużą żyłą. po czym wraca do serca żyłami.Serce Serce to duży narząd zbudowany z tkanki mięśniowej. właściwa praca serca jest uzależniona od szeregu „zaworów" w formie zastawek sercowych. Krew krąży przez wszystkie narządy i tkanki. by uzupełnić brak tlenu. uniemożliwiając jej cofnięcie. przesłaniając światło ujścia i zamykając tym samym zastawkę. Wszystkie cztery zastawki otwierają się i zamykają automatycznie. położony w środku klatki piersiowej. Łatwo wyczuć pulsowanie towarzyszące każdemu skurczowi serca. Każdy przedsionek tłoczy krew przez zastawkę do komory o grubszych ścianach. Następnie serce wtłacza krew do drugiego obiegu. Zastawki dwu. Zadaniem serca jest tłoczenie krwi do dwóch oddzielnych obiegów. natomiast wolnymi brzegami styka się z płatkami sąsiednimi. Opisany proces odbywa się 50-60 razy na minutę. tym razem do płuc. Najgrubsze ściany ma lewa komora.i trójdzielna są bardziej skomplikowane. gotowa. Część serca na lewo od mostka ma kształt zbliżony do spłaszczonego stożka. do którego wpływa krew z żył. Potem krew zmierza do tkanek. ale cienkiej tkanki włóknistej. który kurczy się i pompuje krew przez zastawkę trójdzielną do prawej komory. która pompuje ją do tętnicy. Lewa komora również kurczy się i w tym momencie zastawka dwudzielna zamyka się. Oba przedsionki leżą nad komorami i są w stosunku do nich nieco przesunięte w tył. Krew powraca do serca z płuc żyłami płucnymi z odnowionym zapasem tlenu. gdzie oddaje tlen. ile pracy dana jama musi wykonać. Wpada do prawego przedsionka. Zastawki Czynności tłoczące serca Żyła płucna Vl -\ Przedsionki wypełniają się krwią Zyla główna dolna Zastawka trójdzielna Przedsionki kurczą się i krew wpływa do komór Zastawka mitralna - Zastawka pnia płucnego Rdzeń płucny Aorta Zastawka aorty Praca serca Komory kurczą się tłocząc krew do płuc i dużego krwiobiegu Komory rozkurczają się i cykl rozpoczyna się od początku . Każdy płatek jest przymocowany podstawą do pierścienia.

ulokowany w miejscu zejścia się przedsionków z komorami. Złożone są z dwóch lub trzech płatków. Taka kolejność skurczów jest uzależniona od skomplikowanego „zegara" elektrycznego.UKŁAD KRWIONOŚNY/91 Z każdym uderzeniem serca oba przedsionki równocześnie się kurczą i zapełniają komory krwią. zastawka pnia płucnego i trójdzielna sterują przepływem krwi odtlenionej przez prawą połowę. Zastawka dwudzielna i półksiężycowata aorty kierują przepływem krwi natlenionej przez lewą połowę serca.widok od przodu Żyla główna górna Luk aorty Struny ścięgniste Tętnice płucne Zastawka aorty Lewy przedsionek — Zastawka pnia płucnego — Lewe uszko Zastawki zapewniają przepływ krwi przez serce w jednym tylko kierunku i nie dopuszczają do jej cofania się.przedsionkowo-komorowy. Po przejściu przez pęczek i jego odnogi. Następnie kurczą się obie komory. a następnie tzw. Zjawiska elektryczne Zastawki . Główną kontrolę nad nim sprawuje węzeł zatokowo-przedsionkowy położony w prawym przedsionku. impuls rozchodzi się po mięśniach komór. włókna Purkinjego. Wysyłane przez niego impulsy powodują kurczenie się obu przedsionków. Impuls przepływa z węzła zatokowo-przedsionkowego do przedsionkowo-komorowego za pośrednictwem kurczącej się mięśniówki „roboczej" przedsionków. nakazując im skurcz w chwilę po skurczu przedsionków. Prawy przedsionek Zastawka dwudzielna Lewa komora Zastawka trójdzielna Prawa komora \ Żyła główna dolna" . Węzeł przedsionkowo-komorowy powoduje opóźnienie impulsu wywołującego skurcz i przesyła go dalej wiązką włókien przewodzących w przegrodzie międzykomorowej zwanej pęczkiem Hisa.widok od góry Zastawka pólksiężycowata pnia płucnego Położenie zastawek . które zwierają się z chwilą przepłynięcia krwi. Obok niego istnieje drugi węzeł .

by wytrzymać działanie wysokiego ciśnienia wywieranego przez silne skurcze serca. Sprężyste ściany tętnic rozszerzają się. Od zewnątrz tętnica jest otoczona luźną powłoką z tkanki włóknistej. podczas gdy żyły służą jako szlak powrotny. Główna komora tłocząca serca . pomimo że wyczuwalne tętno wydaje się być całkowicie w normie. Sprężyste ściany wielkich tętnic przejmują na siebie główną siłę ciśnienia wywołanego skurczem serca. Każda kapilara jest zbudowana z bardzo cienkiej warstwy tkanki zwiniętej w rurkę i otoczonej równie cienką błoną. umożliwiających swobodny przepływ krwi. Innymi miejscami pomiaru tętna bywają: pachwiny. Są to tzw.komora lewa .pomagają regulować ciepłotę ciała. Pierwsze gałęzie odchodzą od niej już zaraz za sercem. Mając bardzo cienkie ścianki. włośniczki są narażone na uszkodzenia. Naczynia włosowate Naczynia włosowate (włośniczki). W dalszym swym przebiegu opasują dokładnie serce i penetrują je. Najczęściej wykorzystuje się w tym celu tętnicę promieniową w nadgarstku.5 centymetra poniżej kąta żuchwy. dzieląc się najpierw na odgałęzienia . aby przyjąć uderzenie czoła fali. W dalszym etapie skurczu sercowego ściany zapadają się i w ten sposób przyczyniają do swobodnego przepływu krwi przez cały układ. Puls da się wyczuć w wielu tętnicach powierzchniowych. Siła każdego uderzenia serca jest przenoszona po ścianach tętnic. Lewa komora jest źródłem ogromnego ciśnienia. tuż powyżej kciuka. Sińce są następstwem gromadzenia się w skórze krwi z uszkodzonych kapilar. Ucisk wywierany przez mankiet gumowy stosowany przy pomiarze ciśnienia jest taki sam jak maksymalna siła skurczu lewej komory przy każdym uderzeniu serca.Naczynia krwionośne Tętnice i żyły to dwa typy dużych naczyń krwionośnych w ciele. Przyjęło się przykładać do niej jeden lub dwa palce. Kiedy jest nam gorąco. tętnice wieńcowe. najlepiej w wewnętrznej części dołu łokciowego na przedłużeniu linii małego palca. Pozostałe tętnice transportują krew do wszystkich części ciała. Tak więc w rezultacie otrzymujemy trzy tętnice wieńcowe — prawą i dwie gałęzie lewej. przez które przepływa krew od serca do tkanek. Przeszedłszy przez naczynia włosowate. Na wewnętrzną błonę składa się warstewka z komórek gładkich. okolica podkolanowa. który czasami ujawnia szmer naczyniowy . czyli regeneracji. Obok wymiany związków chemicznych naczynia włosowate skóry odgrywają spec- Żywiczny model siatki naczyniowej mózgu. a w przerwach pomiędzy kolejnymi skurczami popychają krew dalej. zaopatrujące w krew samo serce. Objaw ten wskazuje na częściową blokadę tętnicy. mierzące zaledwie osiem tysięcznych milimetra.wyrzuca krew do największej tętnicy naszego ciała . następnie zaś na naczynia włosowate zwane włośniczkami lub kapilarami. gdzie oddaje ciepło i ulega ostudzeniu. podobnie jak fala biegnie po tafli jeziora. około 2.aorty. jalną rolę . by niektóre substancje bez trudu przenikały przez nie z krwi i do krwi.regularny odgłos towarzyszący każdemu uderzeniu serca. krew powraca do serca żyłami.tętniczki. Pod nią znajduje się sprężysta warstwa z tkanki mięśniowej. Kontrolę nad kapilarami sprawują mięśnie. Tętnice przypominają rurki. Grube elastyczne ściany mają ogromne znaczenie dla funkcjonowania całego układu. nigdy jednak nie kciuk. U osób w podeszłym wieku lub od dłuższego czasu nadużywających alkoholu naczynia włosowate często kruszeją. Na skutek przecięcia lub zadrapania. Naczynia włosowate mogą zostać naruszone również w wyniku poparzenia. Dodatkowo pośród tkanki elastycznej (śródbłonka) widnieją biegnące okrężnie włókna mięśniowe. są niewiele szersze od pojedynczej komórki. zwłaszcza dotyczy to naczyń włosowatych skóry. kapilary skóry rozszerzają się. Tętnica ramienna również posiada łatwo wyczuwalne tętno. Prawie natychmiast po odejściu od aorty lewa tętnica wieńcowa rozdziela się na dwie duże gałęzie. Tętno często mierzy się na tętnicy szyjnej. następuje wylew krwi z naczyń włosowatych. stanowiąca umocnienie naczynia. które umożliwia wtłoczenie krwi do wszystkich odnóg siatki naczyniowej. posiadają jednak w pewnym stopniu zdolność do samoodnawiania się. Komórki mózgowe pozbawione natlenionej krwi obumierają w ciągu kilku minut. dostarczając krew do każdej jego partii. stara się wyczuć miarowość pracy serca pompującego krew wokół ciała przez system tętnic. Wszystkie ściany kapilar są na tyle cienkie. wewnętrzna strona stawu skokowego i powierzchnia grzbietowa stopy. ewentualnie uderzenia. którego własne tętno może wprowadzić nas w błąd. pozostawiając na skórze fioletowa we plamy lub czerwonawe linie. Można do tego wykorzystać stetoskop. . Tętno Kiedy lekarz mierzy puls. umożliwiając większej niż zazwyczaj ilości krwi dotarcie do skóry. Budowa tętnic Tętnice muszą posiadać grube ściany.

Istnieją jednakże między nimi zasadnicze różnice. Zjawisko to najlepiej da się zaobserwować w miejscu pomiaru pulsu na tętnicy promieniowej w nadgarstku. które przyspieszają przepływ krwi w łożysku naczyń po każdym uderzeniu serca.UKŁAD KRWIONOŚNY/93 Żyły są podobne do tętnic pod względem rozmieszczenia w organizmie . Przykładowo. Żyły Tętnice wieńcowe - Luk aorty Kierunek przepływu krwi 1 Gałęzie lewej tętnicy J wieńcowej rPrzydanka (btona zewnętrzna) Zewnętrzna warstwa sprężysta Warstwa mięśniowa (btona środkowa) Wewnętrzna warstwa sprężysta Zgmacze Warstwa wyścielająca (błona wewnętrzna) Budowa tętnicy Tętnica promieniowa (miejsce wyczuwania tętna) _. Po prawej: Tętnice wieńcowe zaopatrują mięsień sercowy w potrzebny mu tlen i składniki pokarmowe. Warstwa mięśniowa żył jest niezwykle cienka.tętnice i żyły unaczyniające dany narząd lub tkankę często mają równoległy przebieg. Poniżej: Ściany tętnic są zbudowane z kilku warstw mięśniowych. Ściany tętnic są zawsze grubsze niż ściany żył tej samej wielkości. są znacznie mniejsze niż odpowiadających im żył. Zasadniczo istnieją trzy tętnice wieńcowe: dwa odgałęzienia tętnicy wieńcowej lewej oraz tętnica wieńcowa prawa. błonę środkową z włókien mięśniowych i wewnętrzną warstwę wyściełającą . których tętnice nie posiadają._ Miejsce badania tętna Tętnica łokciowa Tętnica międzykostna przednia Mechanizm krążenia krwi w tętnicach Zastawka sercowa otwarta Przepływ krwi I Poszerzone ściany tętnicy Zwężenie mięśni ściany tętnicy £ ^ i _ ^ Krew popchnięta wzdłuż tętnicy Zastawka sercowa zamknięta Budowa i czynności tętnic . czyli przepustowość.błonę wewnętrzną. Ściana żyły dzieli się na błonę zewnętrzną (przydankę). Żyły to rury z tkanki mięśniowej i włóknistej. natomiast ich światło. wiele żył jest wyposażonych w zastawki.

Krążenie krwi
Krew rozpoczyna drogę po ustroju w chwili opuszczenia lewej komory. Na tym etapie jest bogata w tlen, pokarm rozłożony na cząsteczki i inne ważne substancje, np. hormony. Rozdzieliwszy się na tętnice wieńcowe, aorta kieruje się w górę, po czym zakręca z powrotem w dół, tworząc łuk aorty. Od łuku odchodzą pień ramienno-głowowy, tętnica szyjna wspólna lewa i lewa tętnica podobojczykowa. Potem aorta zstępuje w dół klatki piersiowej i jamy brzusznej. W jamie brzusznej tworzą się trzy główne tętnice, wiodące do jelit i wątroby, oraz po jednej do obu nerek. Następnie aorta rozwidla się na prawą i lewą tętnicę biodrową wspólną, które dowożą krew do miednicy i kończyn dolnych. Z tętnic krew płynie dalej tętniczkami prowadzącymi do każdego narządu i tkanki w ustroju, nie wyłączając serca, przechodzącymi następnie w rozległą siatkę naczyń włosowatych. W naczyniach włosowatych krwinki płyną „gęsiego", oddając cały tlen i pozostałe substancje i zabierając w zamian dwutlenek węgla i inne zbyteczne produkty przemiany materii. Gdy ciało znajduje się w stanie spoczynku, krew na ogół przepływa tzw. anastomozami, czyli naczyniami włosowatymi o większej niż przeciętna wielkości. W przypadku zapotrzebowania na dodatkowy tlen w danej części ciała krew przepływa niemal wszystkimi dostępnymi arteriami unaczyniającymi ten obszar. Po przejściu przez kapilary krew wkracza do układu żylnego. Początkowo biegnie naczyniami cienkimi - żyłkami, żylnymi odpowiednikami tętniczek. Następnie wpływa do żył mniejszych i zmierza z powrotem ku sercu żyłami już tak dużymi, że łatwo je dostrzec pod powierzchnią skóry. Duże żyły, prócz żył głowy i szyi, posiadają zastawki, które powstrzymują krew przed cofaniem się do tkanek. Mają one maleńkie, półksiężycowate listki zachodzące na światło żyły, pozwalające na przepływ krwi tylko w jednym kierunku. Żyły nadchodzące ze wszystkich zakątków ciała ostatecznie łączą się w dwa duże naczynia: żyłę główną górną i dolną. Pierwsza z nich odprowadza krew z głowy, kończyn górnych i szyi, druga zaś zbiera krew wracającą z dolnych partii ciała. Krew z obu tych żył wpada do prawej połowy serca, skąd jest tłoczona do pnia płucnego (jedynej tętnicy przewodzącej krew odtlenioną), kierując krew do płuc. W końcowym etapie podróży natleniona krew przepływa przez żyły płucne (jedyne żyły niosące krew natlenioną) i zmierza do lewej połowy serca. Obieg krwi w płucach jest zwany krążeniem płucnym (małym), a cyrkulacja po pozostałych częściach ciała - krwiobiegiem (krążeniem) dużym. Tętnicami dużego i małego krążenia płynie krew w kierunku od serca, a żyłami dużego i małego obiegu - krew powracająca.

Na skróty

Opuściwszy jelita, krew nie płynie bezpośrednio do serca, lecz jest odciągana do tzw. wątrobowego układu wrotnego żył. Umożliwia on krwi, która może być bogata w przetrawiony pokarm, transport wprost do wątroby. Dotarłszy z trzustki do wątroby, krew przepływa pomiędzy komórkami wątroby w specjalnych naczyniach włosowatych - tzw. naczyniach zatokowych, po czym uchodzi do kolejnego układu - żył wątrobowych. Te z kolei wiodą ostatecz-

nie do żyły głównej dolnej, a potem do serca. Układ taki gwarantuje najsprawniejszy sposób dostarczania wątrobie pokarmu, przechodzącego z jelit do systemu żylnego. Szczególne układy żył znajdują się również w krańcowych częściach ciała: dłoniach, stopach, uszach i nosie. Można tam znaleźć bezpośrednie połączenia pomiędzy drobnymi tętnicami i żyłami, przez które krew może przedstawać się bez konieczności przepływania przez system włośniczek w tkankach. Główna funkcja tych połączeń (anastomoz tętniczożylnych) wiąże się z kontrolą ciepłoty ciała. Przy ich otwarciu zwiększa się wytracanie ciepła z organizmu.

Układ tętniczy

Tętnica szyjna wspólna prawa

Tętnica szyjna wspólna lewa Tętnica podobojczykowa Tętnica płucna

Luk aorty

Tętnica wieńcowa prawa I

Tętnica ramięnna Gałąź tętnicy wieńcowej lewej

Tętnica krezkowa górna

Aorta Tętnica nerkowa

Tętnica krezkowa dolna

UKŁAD KRWIONOŚNY/95 Układ żylny
Zyla szyina wewnętrzna Zyla płucna Zatoka wieńcowa Żyla podobojczykowa Żyla główna górna Zyla odlokciowa

ło 59 procent znajduje się w żyłach, 15 procent w tętnicach, 5 procent we włośniczkach i pozostałe 9 procent w sercu. Podobnie tempo przepływu krwi nie wszędzie jest jednakowe. Jest ona wyrzucana z serca i pompowana przez aortę z szybkością 33 centymetrów na sekundę, jednak zanim osiągnie kapilary, jej prędkość obniża się do zaledwie 0,3 centymetra na sekundę. Szybkość prądu powrotnego krwi stopniowo wzrasta, tak że docierając do serca, porusza się już z prędkością 20 centymetrów na sekundę.

W dolnej części mózgu znajduje się obszar zwany ośrodkiem naczynio-ruchowym, który steruje krążeniem krwi, a zatem i jej ciśnieniem. Spośród naczyń krwionośnych, odpowiedzialnymi za kontrolę sytuacji są tętniczki, ogniwo pośrednie pomiędzy małymi tętnicami a naczyniami włosowatymi krwiobiegu. Ośrodek naczynio-ruchowy otrzymuje informacje o wysokości ciśnienia od nerwów czuciowych w aorcie i tętnicach szyjnych, następnie wysyła polecenia do tętniczek.

Regulacja krążenia

Żyla wątrobowa

Poniżej: Na rysunku żyły głębokie kończyny dolnej zaznaczono kolorem jasnoniebieskim. Szereg zastawek otwierających się i zamykających na zasadzie śluzy, w odpowiedzi na nieustanne zmiany w ciśnieniu krążącej krwi, zapewnia nieprzerwany przepływ, przeciwstawiając jej ruch sile grawitacji. Przekrój przez podudzie (rys. dolny) ilustruje relację topograficzną między żyłami głębokimi i powierzchniowymi.
Zyla udowa

Zyla podkolanowa

Zyla odpiszczelowa

- Żyla udowa

W niektórych częściach ciała, np. w kończynach górnych i dolnych, tętnice i ich odgałęzienia biegną parami, tak by mogły się dublować i stanowiły drogę alternatywną dla krwi na wypadek, gdyby jedna z pary uległa uszkodzeniu. Zjawisko to nosi nazwę krążenia obocznego. W przypadku zniszczenia tętnicy gałąź sąsiednia, która przejmuje jej rolę, poszerza się, przyspieszając krążenie krwi. Jeśli organizm znajduje się w stanie napięcia fizycznego (np. podczas ruszania do biegu), naczynia krwionośne w mięśniach kończyn dolnych rozszerzają się, natomiast naczynia narządów trzewnych zamykają, tak by krew kierowała się tylko do miejsca, gdzie jest najbardziej potrzebna. W trakcie np. poobiedniego odpoczynku odbywa się proces odwrotny, wspomagany przez wiele połączeń omijających, czyli anastomoz. Dystrybucja i przepływ Krew nie jest rozprowadzana równomiernie po całym ciele. W każdym momencie około 12 procent krwi znajduje się w tętnicach i żyłach krążenia płucnego, oko-

Mechanizm zabezpieczenia przeciwurazowego

- Żyla odpiszczelowa

- Żyla odstrzalkowa

- Żyla podkolanowa

Żyla piszczelowa przednia

- Żyla piszczelowa tylna Żyla strzałkowa

Rozdział 8

Układ limfatyczny jest drugim, obok układu krwionośnego, systemem naczyń przenoszących płyny w obrębie ciała. Naczynia limfatyczne są odpowiedzialne za transport nadmiaru płynu, obcych elementów i innych substancji z tkanek i komórek ciała. Układ jest zaangażowany w procesy neutralizacji potencjalnie szkodliwych cząstek. Przy realizacji tego zadania współpracuje ściśle z krwią, a szczególnie z limfocytami krwinkami białymi, ważnymi dla obrony organizmu przed chorobą.

LEiFATYCZNY
Wejście do prawego —7 przewodu limfatyczncgo

Naczynia limfatyczne

Po prawej: Układ limfatyczny tworzy sieć cienkich naczyń, które zbierają nadmiar płynu (limfę, chłonkę) z komórek i tkanek organizmu i przenoszą z powrotem do krwi. Dwa największe naczynia limfatyczne (prawy przewód limfatyczny i przewód piersiowy) uchodzą do żył w pobliżu serca. Powiększenie pokazuje przekrój węzłów chłonnych, będących skupieniami tkanki limfatycznej, rozmieszczonych w różnych częściach ciała wzdłuż naczyń limfatycznych.

Rodzaje limfocytów Limfocyt Immunoglobuliny (przeciwciała) Komórka szpiku kostnego Limfocyt T-cytotoksyczny Limfocyt T-supresyjny " Limfokiny Limfocyt T-pomocniczy Po lewej: Limfocyty są odpowiedzialne za odporność organizmu. Stąd właśnie pochodzą krwinki białe . tworząc dwa duże przewody . W ściankach niektórych naczyń limfatycznych występują mięśnie gładkie. zostają w nich odfiltrowane i zniszczone. nazywanego mleczem (ma kolor mlecznobiały).limfocyty krążące w organizmie w naczyniach chłonnych i krwionośnych. Wszystkie naczynia limfatyczne łączą się. w dołach pachowych. z wyjątkiem centralnego systemu nerwowego. odgrywają także rolę w układzie limfatycznym i można je znaleźć w wielu narządach tego układu: w migdałkach oraz śledzionie. np. a limfa opuszczająca węzeł chłonny jest wzbogacona w limfocyty i przeciwciała . który powstał w przewodzie pokarmowym podczas trawienia. . Bakterie oraz inne obce cząstki.przewód piersiowy po stronie lewej oraz prawy przewód chłonny . które nie mogą przejść przez ścianę włośniczek do krwi są transportowane z limfą. Są wyczuwalne w tych miejscach.najdrobniejsze nazywane są włośniczkami oplatają ścianki żył i tętnic. Na przykład w naczyniach drenujących kończyny jest zawarty bogaty w białka płyn. Naczynia limfatyczne można znaleźć we wszystkich częściach ludzkiego ciała. Drobne naczynia limfatyczne . które wraz z limfą wpływają do węzłów chłonnych. które kurcząc się rytmicznie w jednym kierunku. kości. tak że duże cząsteczki i cząstki .w tym i bakterie.które uchodzą do kątów żylnych w pobliżu serca.białkowe substancje odpowiedzialne za unieczynnienie obcych cząstek. nazywanymi węzłami chłonnymi. Węzły chłonne można odnaleźć w tkance otaczającej duże żyły. pachwinach i na karku. chrząstek i zębów. Ściany włośniczek limfatycznych są cienkie i bardzo przepuszczalne. w tym grasica. W różnych miejscach swego przebiegu naczynia limfatyczne łączą się ze skupieniami tkanki limfatycznej. gdzie naczynia przebiegają pod powierzchnią skóry. śledziona i migdałki. powodują ruch limfy. Chociaż są rodzajem krwinek białych. Na wewnętrznych powierzchniach ścianek znajdują się zastawki zapobiegające wstecznemu ruchowi chłonki. Skład chłonki jest zależny od lokalizacji naczyń.Naczynia limfatyczne W skład układu limfatycznego wchodzą naczynia limfatyczne oraz wysoko wyspecjalizowane tkanki i narządy. Zbierają z tkanek nadmiar płynu nazywanego limfą lub chłonką. podczas gdy chłonka jelitowa UKŁAD LIMFATYCZNY / 97 jest pełna tłuszczu. który przesączył się z komórek i tkanek.Tak więc układ naczyń chłonnych doprowadza limfę z tkanek do krwi.

chociażby w procesie oczyszczania organizmu z bakterii chorobotwórczych. Położenie śledziony Przepona Śledziona Tętnica śledzionowa Jelito cienkie . Po pierwsze. będące skupiskami limfocytów. Jej głównym zadaniem jest spełnianie roli filtra krwi oraz wytwarzanie przeciwciał. W takim położeniu jest ona względnie odsłonięta. prosi się pacjenta 0 wykonanie głębokiego wdechu. że grasica spoczywa w centrum swoistej pajęczyny. Dotyczy to głównie erytrocytów (krwinek czerwonych). dlatego też często dochodzi do jej uszkodzenia w wypadkach 1 czasami musi zostać usunięta. są także zdolne do wyeliminowania jakiejkolwiek nieprawidłowej komórki. Po drugie. że krew z drobnych tętniczek jest wylewana wprost do miazgi śledziony. która jak każda inna dzieli się na mniejsze tętnice i tętniczki. Co więcej . dochodzi do bezpośredniego kontaktu tego układu ze wszystkimi obcymi białkami zawartymi we krwi. że jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania układu limfatycznego. Przeciwciała są wytwarzane w obrębie ciałek Malpighiego.powiększona śledziona. pewne jest jednak. dorosłym organizmie. co nie występuje w zdrowym. tworząc sieci włośniczek. Jako że śledziona przemieszcza się podczas wykonywania ruchów oddechowych. co więcej . umożliwia jej wypełnianie dwu podstawowych funkcji. Śledziona jest zaopatrywana w krew za pośrednictwem tętnicy śledzionowej. w jaki sposób grasica spełnia swoje funkcje. którą lekarz może wybadać podczas badania palpacyjnego brzucha. ale wylewają krew bezpośrednio w macierz śledziony. Waży przeciętnie około 200 gramów u dorosłych. Powiększenie śledziony może także być wykryte podczas zwykłego badania rentgenowskiego albo badania z użyciem izotopów promieniotwórczych. Wtedy to wątroba i śledziona stają się głównymi miejscami produkcji krwinek czerwonych. obmacywanie) od dolnej części brzucha. Jedyne co można wyodrębnić z tej masy. Dlatego też odgrywa bardzo istotną rolę. w górnej części jamy brzusznej po lewej stronie. są bardzo ściśle związane z tkanką limfatyczną. przebiegając przez miazgę śledziony. Poniżej: Śledziona znajduje się w lewym górnym rogu jamy brzusznej. Dzieje się tak wtedy. Makrofagi nie tylko usuwają stare i zużyte krwinki. w życiu płodowym to właśnie śledziona wytwarza znaczną część krwi płodu. Ciągle jeszcze nie wiadomo. odpowiedzialnej za obronę immunologiczną ustroju. Co więcej. Sposób postępowania jest prosty . co można zbadać przez powłoki brzuszne.u pacjenta leżącego na plecach lekarz zaczyna palpację (dotykanie. Śledziona jest położona tuż pod przeponą.Tkanki i narządy Śledziona jest integralną częścią układu limfatycznego. zaraz pod przeponą. a powiększona może dochodzić aż do dwóch i więcej kilogramów. powoli przesuwając dłonie w kierunku lewego górnego rogu. Istnieje jednak wiele chorób powodujących powiększenie tego narządu. często sugeruje występowanie jakiegoś schorzenia w organizmie i konieczność wykonania dalszych badań. że drobne tętniczki są jakby owinięte tkanką limfatyczną. szczególnie podczas kilku pierwszych lat życia. tak by możliwe stało się wyczucie tego ruchu. Oglądana gołym okiem wygląda jak włóknista torebka otaczająca czerwoną. Poza tym śledziona bierze udział w wytwarzaniu przeciwciał białek krążących we krwi. jednak w razie konieczności śledziona może także dokonać selekcji krwinek białych oraz płytek krwi. W pewnych okolicznościach śledziona może także przejmować funkcję wytwarzania nowych krwinek. Narząd ten jest również odpowiedzialny za usuwanie wszelkiego rodzaju nieprawidłowych cząstek mogących pojawić się we krwi. Badanie śledziony W przypadku normalnych zdrowych ludzi śledziony nie bada się. dzięki temu. utworzonej przez współpracujące z sobą tkanki i narządy układu limfatycznego. w jaki śledziona zaopatruje się w krew. co z kolei uruchamia produkcję przeciwciał. a jej oś długa przebiega wzdłuż 10. Grasica W ciągu ostatnich dwudziestu lat stało się jasne. czyli ochronę przed atakiem jakichkolwiek czynników chorobotwórczych. żebra. Długość śledziony wynosi zwykle około 13 centymetrów. retikulocyty (komórki siateczkowe) mogą dokonać oczyszczenia krwi ze wszystkich zużytych bądź starych krwinek. ułatwiają jej zniszczenie przez krwinki białe zwane fagocytami. przez to. to drobne ziarnistości zwane ciałkami Malpighiego. bezkształtną masę. które wiążą się z obcą cząstką i unieruchamiając ją. Funkcje śledziony Śledziona pełni funkcję jednego z głównych filtrów krwi.w odróżnieniu od innych tętniczek nie dzielą się. Te drobne naczynia. gdy szpik kostny zostaje zaatakowany przez proces chorobowy. Niezwykły sposób.

wytwarzające przeciwciała dla obcych substancji. kiedy to może osiągać wagę do 45 gramów. tak by nie były aktywowane przez własne tkanki ustroju. a są nimi dwa rodzaje limfocytów. jaką posługuje się grasica. nadzorując limfocyty T. U góry: Porównanie względnych rozmiarów grasicy u dorosłego i dziecka unaocznia jej wpływ na powstanie układu odpornościowego we wczesnych latach życia. To proste stwierdzenie odkrywa najbardziej zadziwiający fakt dotyczący tego narządu. Obserwuje się przemieszczanie się ich do tkanek w czasie reakcji zapalnych. a następnie do okresu dojrzewania wzrost masy narządu następuje znacznie wolniej. Obecnie coraz rzadziej poddaje się w wątpliwość wpływ grasicy na powstawanie i rozwój systemów obronnych we wczesnych latach życia. jak i na struktury wewnątrzwydzielnicze podwzgórza. roku życia. Grasica leży w górnej części klatki piersiowej.wydaje się ona także odpowiedzialna za kontrolę tych systemów.UKŁAD LIMFATYCZNY/99 Rozmiar i położenie grasicy Lewy i prawy płat grasicy Dziecko on największy w okresie dojrzewania. w której poza limfocytami występują też inne komórki typowe dla tego narządu. Poniżej: Małe powiększenie przekroju przez prawidłową grasicę pozwala zobaczyć jej budowę. w odróżnieniu od wewnętrznej nazywanej rdzeniem. Co więcej . W organizmie wyróżnić można dwa główne typy komórek odpornościowych. Po zakończeniu procesu dojrzewania obserwuje się zmniejszanie się rozmiarów grasicy. Dowodzi to współzależności układu nerwowego. śledzionie i szpiku kostnym. W wieku dorosłym dochodzi do rzeczywistego jej zmniejszenia. Otóż wydaje się. Poza tym narządem komórki te znaleźć można we krwi. U dziecka grasica jest bardzo duża w porównaniu z resztą ciała i może sięgać za mostkiem w dół klatki piersio-wej. węzłach chłonnych. Otóż w odróżnieniu od innych organów jest . Prawdopodobnie te podlegające eliminacji komórki miałyby szansę zaatakowania własnych tkanek organizmu. są odpowiedzialne za rozpoznawanie obcych substancji oraz za wiele sposobów ich atakowania. Powiększa się bardzo szybko aż do 7. Zewnętrzna warstwa grasicy . W organizmie młodego dorosłego człowieka waży ona około 15 gramów i ma parę centymetrów długości. Grasica wytwarza też hormony oddziałujące zarówno na limfocyty T. zanim jeszcze mają one możliwość opuszczenia tego narządu. że około 95 procent powstałych w grasicy limfocytów zostaje przez nią samą zniszczonych. Limfocyty typu T. Wpływ układu wewnątrzwydzielniczego na grasicę uwidacznia się również w opóźnieniu jej inwolucji u kobiet po licznych porodach.kora zawiera głównie limfocyty. tuż za mostkiem. Inny rodzaj komórek immunologicznych to limfocyty typu B. co nazywane jest inwolucjąU ludzi starszych jedyną pozostałością tkanki grasicy może być strzępek tkanki łącznej i tłuszczu. które niszczą substancje obce i pochodzące z zewnątrz. Metoda. Budowa i funkcja W grasicy występuje wiele rodzajów limfocytów ważnych dla obrony organizmu przed schorzeniami. hormonalnego i odpornościowego. zależne od grasicy. grasica zaś zachowuje wyłącznie te komórki. nie jest dokładnie znana poza jednym ważnym mechanizmem.

Dzięki swojej lokalizacji wyłapuje on szkodliwe substancje z wdychanego powietrza i. Migdałek gardłowy to skupisko tkanki limfatycznej. Szczęśliwie. większość zwykłych antybiotyków wykazuje w takich przypadkach skuteczne działanie i poprawa następuje w drugiej lub trzeciej dobie kuracji. czyli w okresie. Do dziś nie udało się precyzyjnie ustalić funkcji migdałków. Niewiele jeszcze wiadomo. Szybkie ich powiększanie przypada na wczesne lata życia. nigdy jednak nie zanikają. W celu złagodzenia objawów należy wypijać większe niż zwykle ilości płynów. a nawracające stany zapalne migdałka prowadzą do obrzęku nasilającego dolegliwości. Do miejscowych objawów procesu zapalnego zaliczyć można powiększenie i zaczerwienienie migdałków oraz pojawienie się na ich powierzchni nalotów ropnych. o ile to możliwe. Najłatwiej zauważalny jest pomiędzy pierwszym a czwartym rokiem życia. gdy dziecko ciągle jest narażone na kontakt z nowymi typami wirusów i bakterii. rozpoczyna się zapalenie przewlekłe. a migdałek gardłowy jest wypełniony komórkami odpornościowymi. Nieomal każdy przebył przynajmniej raz w swoim życiu zapalenie migdałków (anginę). na granicy jej ściany górnej i tylnej. zwykle zanika on przed rozpoczęciem okresu dojrzewania. Gdy dojdzie do trwałego uszkodzenia. W tym położeniu układ limfatyczny tworzy kolejny system obronny. leżące w części nosowej gardła. co wskazuje na ich rolę w obronie organizmu przed zakażeniem. Jakkolwiek obecne już u noworodka. a po okresie pokwitania migdałki stopniowo zmniejszają swoje rozmiary. które wydają się być zagrożeniem dla organizmu. że każdy wdychany drobnoustrój może go zaatakować. który otacza w gardle wejście do dróg oddechowych i przewodu pokarmowego. Odpowiedź immunologiczną współtworzą powstające w migdałkach limfocyty i działające miejscowo przeciwciała. Odpowiedź immunologiczna Odpowiedź immunologiczna jest to reakcja organizmu na atak obcych substancji pod postacią mobilizacji krwinek bia- Lokalizacja migdałków Trąbka Eustachiusza Podniebienie miękkie Język Migdałek podniebii e n 2ĆŁ Migdałek językowy Nagłośnia Po lewej: Migdałki otaczają wejście do dróg oddechowych i pokarmowych. jak na przykład aspirynę. są wtedy względnie małe. stosować dietę lekkostrawną oraz przyjmować środki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe. Jednak nie zawsze się to udaje. jeden z rodzajów bakterii. Zajmują doskonałe położenie do tego. by poddawać dokładnej analizie połykane pożywienie i reagować na te substancje. Mikroorganizmem wywołują- Migdałki cym tę chorobę jest zwykle paciorkowiec (Streptococcus). utrudniając przez to połykanie. pewne jest jedynie. jaka jest przyczyna zapalenia migdałka gardłowego. . Jest migdałkiem nieparzystym. natychmiast je unieszkodliwia. że mają one znaczący udział w formowaniu bariery obronnej ustroju. Chociaż migdałek gardłowy jest obecny od urodzenia. W razie zakażenia stają się zaczerwienione i obrzęknięte. a nawet oddychanie. wydaje się jednak oczywiste.100/UKŁAD LIMFATYCZNY Migdałki są częścią pierścienia tkanki limfatycznej (pierścienia Waldeyera).

Po zetknięciu się z antygenem limfocyty B przekształcają się w plazmocyty.in. jak na przykład pyłki kwiatowe. które otaczają.Najeźdźca" unieszkodliwiony przez globuliny Limfocyty T : w „Najeźdźca" wchłonięty i zniszczony przez limfocyt Komórka pomocnicza przenosi informację do węzła chłonnego Limfocyt T w węźle chłonnym łych . Proces ten jest nazywany odpornością humoralną. Limfocyty te nazywane są później komórkami immunokompetentnymi. które przemieszczają się z prądem krwi. Dzięki takim mechanizmom nasz organizm buduje swój system obronny. Podobnie odporność humoralną zwraca się w pewnych sytuacjach przeciwko własnemu organizmowi. ale różniący się funkcją. wirusów albo innych mikrobów Specyficzna globulina niszcząca albo unieszkodliwiająca „najeźdźcę" . identyczny co do wyglądu. Podobnie limfocyty T dzieli się na dwie grupy: te. nazywane są cytotoksycznymi (killer). Dlatego są częściami składowymi dwóch układów: sercowo-naczyniowego i limfatycznego. co może prowadzić do stanów nadwrażliwości (alergii). Limfocyty B i T.limfocytów. co prowadzi do ich naciekania Powyżej: plazmocyty. czyli przeciwciał. natychmiast zostaje on przekazany do najbliżej leżącego węzła chłonnego lub też drogą naczyń limfatycznych do śledziony. ale ostatnie lata poszerzyły wiedzę immunologów o kilka nowych informacji. Nadwrażliwość i reakcje odrzucania przeszczepów Działanie mechanizmów odporności komórkowej może prowadzić do odmiennych rezultatów. które przenoszą informacje o wtargnięciu obcych organizmów. tworzą limfocyty T. Chociaż limfocyty powstają w szpiku kostnym. w odróżnieniu od zależnej od komórek T odporności komórkowej. które uwalniając w tkankach różne substancje. Limfocyty różnicują się w dwa odmienne typy komórek. a przez to swoiście przedstawiają go komórkom T i B. Podejmowane są próby przezwyciężenia tego procesu. histaminę. są także obecne w węzłach chłonnych. m.. powstałe z limfocytów B. Tak limfocyty B.UKŁAD LIMFATYCZNY /101 Jak działają komórki układu odpornościowego Limfocyty B Limfocyt (plazmocyt) w szpiku kostnym Komórka pomocnicza przenosi informację do plazmocytu Atak bakterii. W czasie tego procesu limfocyty T i B zapisują w swej „chemicznej pamięci" antygeny. która jest wystarczająca dla jego unieszkodliwienia. . że gdy w obrębie naszego ciała pojawi się jakikolwiek obcy organizm. które zetkną się z antygenami „najeźdźców". gdy tkanka innego osobnika jest użyta jako przeszczep. niszczą organizm „obcego". jak i wytworzone w węzłach chłonnych limfocyty T pobudzane są do ataku przez komórki wspomagające. albo grasiczozależne. W tym przypadku limfocyty także rozpoznają ją jako obcą. aby odeprzeć atak bakterii. Pierwszy wytwarzający przeciwciała znany jest jako komórki B albo limfocyty B. Wydaje się. W tych przypadkach substancje zasadniczo nieszkodliwe. bądź to przez stosowanie kuracji hormonalnej. wirusów albo mikrobów. Limfocyty. to krążą w naczyniach krwionośnych i limfatycznych. Wiele musimy się jeszcze nauczyć o istocie i mechanizmach działania odpowiedzi immunologicznej. oraz komórki supresyjne (suppressor) hamujące produkcję przeciwciał. wywołują niepożądane reakcje mięśniówki naczyń krwionośnych. Tam dochodzi do różnicowania monocytów albo do ich przekształcenia w makrofagi. i niszczenia przeszczepionej tkanki (odrzucenie przeszczepu). które współdziałają z limfocytami B przy produkcji przeciwciał. mających doprowadzić do wytworzenia takiej ilości limfocytów T i B. bądź też przez łączenie tkanki dawcy z tkanką biorcy. produkują białka odpornościowe (globuliny). specyficzny dla wielu obcych substancji. zwane pomocniczymi (helper). Drugi. Rozpoczynają produkcję gamma-globulin. a następnie pochłaniają (fago- cytują) „najeźdźcę". które mają zdolność niszczenia każdej obcej tkanki i organizmu. rejestrują je w swej „chemicznej" pamięci i w przypadku ponownej infekcji są zdolne do szybkiej reakcji. czyli skład białek charakterystycznych dla intruza. pobudzają produkcję przeciwciał. które łącząc się z antygenami. W przypadku następnej podobnej infekcji są zdolne do natychmiastowego rozpoznania antygenu oraz rozpoczęcia wielokrotnych podziałów.

podczas gdy mięsień skrzydłowy zewnętrzny wywołuje ruchy do przodu. Mięsień skrzydłowy wewnętrzny porusza żuchwę na boki. Gryzienie kontrolują dwa mięśnie żwacz i skroniowy. język oraz gruczoły ślinowe. zęby. które następnie mogą być łatwo wchłonięte przez Mięsień skrzydłowy zewnętrzny krew z jelita cienkiego i odtransportowane do natychmiastowego wykorzystania albo zmagazynowania. Działanie układu pokarmowego jest zależne od współdziałania wielu różnych organów. a skurcze mięśni policzkowych napinają policzki i utrzymują jedzenie w jamie ustnej w czasie żucia. o. Mięsień skroniowy TRAWIENNY . Ząb sieczny (siekacz) Kieł Ząb przedtrzonowy Położenie gruczołów ślinowych J . gruczołów oraz ich enzymów w celu przekształcenia pokarmu w oddzielne części. a część mięśnia skroniowego przesuwa ją do tyłu. Mięsień policzkowy Po prawej: W żuciu udział biorą niektóre mięśnie twarzy.Rozdział 9 Proces trawienia pozwala tkankom i komórkom na wykorzystanie substancji energetycznych i odżywczych zawartych w pożywieniu.

obejmuje wszystkie struktury od ust aż do końca jelita cienkiego. Do dwunastnicy spływają także soki trawienne z trzustki i znaczne ilości żółci wytwarzanej w wątrobie i magazynowanej w pęcherzyku żółciowym aż do chwili. Pozostałe części są zaangażowane w usuwanie nie strawionych resztek pokarmowych i można je zaliczyć do układu wydalniczego. która rozpoczyna się ustami. kwasu solnego i kolejnego enzymu . W czasie żucia gruczoły ślinowe zlokalizowane pod językiem nasilają wydzielanie śliny i zawartego w niej enzymu . Gdy tylko pożywienie znajdzie się w żołądku. gdzie zostaje zanurzony w mieszaninie śluzu. wzrostu lub wykonania naprawy. Dwunastnica wytwarza i uwalnia bardzo duże ilości śluzu. który stymuluje komórki żołądkowe do wydzielania kwasu solnego i pepsyny. które są wytwarzane przez narządy swoiście dołączone do dróg pokarmowych. Proces opiera się na działaniu substancji zwanych enzymami. może natychmiast ulec rozłożeniu do peptonów.ptialiny. Gastryna jest hormonem. Objętość wydzielanego soku żołądkowego i soku jelitowego jest zależna od obecności pokarmu w przewodzie pokarmowym. ale impulsy nerwowe inicjują nową serię reakcji chemicznych. gdy jest na nią zapotrzebowanie. zakwaszonej treści żołądkowej. układ trawienny. od bodźców nerwowych oraz od wydzielania hormonów. Okrężnica esowata Wyrostek robaczkowy • Odbytnica Zwieracz odbytu • .początku jelita cienkiego. która rozpoczyna rozbijanie węglowodanów na małe cząstki znane jako maltoza i glukoza. jakie mają miejsce w czasie trawienia. Enzymy są odpowiedzialne za większość reakcji chemicznych. którego zadaniem jest ochronić jej błonę śluzową przed działaniem zawartego w miazdze pokarmowej kwasu oraz innych enzymów. W rzeczywistości wchodzi w skład dwu układów. a kończy odbytem. Po prawej: Przewód pokarmowy to rura mięśniowa długości około 1 0 metrów. Powyżej pewnego poziomu zakwaszenia gastryna hamuje dalsze wydzielanie kwasu. Pierwszy. ma postać gęstej. Usta UKŁAD TRAWIENNY /103 Przewód pokarmowy Dno jamy ustnej Przełyk Żołądek Wątroba Część wpustowa Trzustka Dwunastnica Jelito czcze Okrężnica- Jelito kręte Zastawka krętniczokątnicza Kątnica- . w którym dochodzi do rozłożenia spożytego pokarmu na substancje łatwe do wchłonięcia i późniejszego wykorzystania przez organizm dla uzyskania energii.pepsyny. W jelicie cienkim Pokarm opuszczający żołądek i przechodzący do dwunastnicy . Trawienie rozpoczyna się już w jamie ustnej.Trawienie Trawienie jest to proces. Ptialina przestaje już działać. Następnie pokarm przesuwa się przez gardło i dalej w dół przełyku aż do żołądka. Śluz chroni wyściółkę żołądka przed szkodliwym działaniem kwasu solnego.

wapń i jod. Z kapilar krew spływa do żyły wrotnej. że nadmiar zostaje zmagazynowany w postaci glikogenu w wątrobie. trzustka uwalnia inny hormon . który powoduje rozkład glikogenu na glukozę. tak że wchłonięte zostają jedynie cukry proste. która rozkłada tłuszcze na małe cząstki kwasów tłuszczowych i glicerolu. przenosząc te związki bezpośrednio do wątroby. Wchłanianie odbywa się głównie w jelicie krętym. oraz amylazę trawiącą węglowodany. Rozkład skrobi Jednym z ważniejszych zadań układu trawiennego jest rozkład węglowodanów złożonych (m. którego ściana wewnętrzna posiada miliony małych wypustek zwanych kosmkami.pankreozyminy. występującej w ziemniakach i chlebie skrobi) na cukry proste. .amylaza. takimi jak żelazo. insulina hormon uwalniany przez trzustkę - powoduje. które są dalej rozkładane przez enzymy jelita cienkiego. częściowo strawioną miazgę pokarmową. która przekształca je w glukozę. a następnie do krwi. Strawiony pokarm przechodzi następnie do jelita czczego i krętego. Jeżeli poziom glukozy we krwi jest wysoki. Glukoza wraz z krwią jest przenoszona do wątroby. pozostałą przekazuje do komórek i tkanek organizmu. Narząd ten wykorzystuje tylko część substancji dla własnych potrzeb. gdzie działa rozkładający skrobię enzym śliny . enzymy trzustkowe pomagają także w trawieniu węglowodanów i białek. glicerol. W czasie trawienia skrobi przez amylazę powstają dwucukry. Proces rozpoczyna się już w jamie ustnej.glukagon. Gdy kosmek styka się ze strawionym pokarmem. Jeszcze więcej amylazy zostaje wymieszane z pokarmem podczas jego przejścia przez dwunastnicę. Każdy kosmek zawiera naczynia włośniczkowe (kapilary) oraz cienkie. Do tych enzymów zalicza się trypsynę rozbijającą peptony na mniejsze peptydy. Wszystkie powodują rozpoczęcie albo zahamowanie uwalniania glukozy z wątroby. Poza tłuszczami. Enzymy trzustkowe są wytwarzane w odpowiedzi na działanie innego hormonu . a spływająca do dwunastnicy żółć rozbija kulki tłuszczu. zwanych kryptami Lieberkuhna. Ostatecznie cukry są przenoszone do wątroby. ślepo zakończone odgałęzienie układu limfatycznego — naczynie mleczowe. które neutralizują kwaśną. którym zostają odtransportowane do układu limfatycznego.in. W naszym organizmie istnieje wiele mechanizmów zapewniających odpowiedni (zgodny z potrzebami) poziom glukozy we krwi.104 / UKŁAD TRAWIENNY Uwalnianie soków trzustkowych stymulują dwa hormony. Sekretyna wpływa na wytwarzanie dużych ilości alkalicznych płynów. gdzie zachodzą końcowe etapy procesu trawienia. który jest luźnym splotem Metabolizm skrobi Glikogen (zmagazynowana glukoza) Ślinianki: podżuchwowa i podjęzykowa Enzym amylaza Okrężnica Odbytnica (prostnica) Powyżej: Podczas trawienia skrobia jest rozkładana do glukozy przez enzym amylazę. Glukoza jest tam magazynowana w postaci związku zwanego glikogenem. kwasy tłuszczowe i rozpuszczone w nich witaminy dostają się do naczynia mleczowego. lipazę. Aminokwasy (powstałe podczas trawienia białek) oraz cukry proste (uzyskane z węglowodanów) przechodzą bezpośrednio do kapilar wraz z witaminami i ważnymi minerałami. Enzymy trawienne są tutaj uwalniane z komórek spoczywających w małych zagłębieniach w ścianie jelita. Kiedy zaś poziom glukozy jest niższy niż potrzebny.

tworząc wysokoenergetyczne związki fosforanowe. jednak w tym procesie powstają (jako produkt uboczny) ciała ketonowe. Tak jak wątroba gromadzi glukozę w postaci glikogenu. potrzebne są inne źródła energii. >4« Insulina obniża poziom glukozy we krwi przez wprowadzanie jej do komórek Wątroba przekształca galaktozę i fruktozę w glukozę utlenek węgla Białka mogą być rozłożone do glukozy Glukoza magazynowana jako glikogen Do płuc Prąd krwi Adrenalina i hydrokortyzon podnoszą poziom glukozy we krwi przez uwalnianie jej z wątroby i mięsni. gdzie może być zużytkowana jako źródło energii (produktem ubocznym jest woda). Kiedy glukoza znajdzie się wewnątrz komórki. Źródła energii w sytuacjach kryzysowych Zasoby glikogenu w organizmie nie są zbyt duże i jeśli ulegną wyczerpaniu. Wątroba przekształca je na glukozę.) Woda W czasie trawienia enzymy rozkładają węglowodany do glukozy. produkowane przez nadnercza oraz hormon wzrostu wydzielany przez przysadkę mózgową. wytwarzana jest ona w trzustce przez komórki szczególnej tkanki zgrupowane w tak zwanych wyspach Langerhansa. albo zmagazynowana jako ATP. dostarczając w miarę potrzeb małych ilości energii. tak też i energia uzyskana ze spalenia glukozy musi zostać zachowana w każdej komórce.UKŁAD TRAWIENNY/105 Jak organizm zużywa glukozę Enzymy.zjawisko znane jako hipoglikemia (niedocukrzenie). Do tego procesu niezbędna jest insulina. które są wchłaniane do krwi w jelicie cienkim. (Patrz strona 116.w glukozę. a nie do jelita. Po pierwsze może rozpocząć przekształcanie białek . a przez to podnoszących jej poziom we krwi. a z kolei jego duże obniżenie upośledza pracę komórek mózgu i prowadzi do utraty przytomności . Zachowywanie tego poziomu jest jednym z czynników sprzyjających zdrowiu organizmu. • • • Nadmiar glukozy przechowywany jako tłuszcz Energia magazynowana jest w postaci ATP (adenozynotrójfosforanu) nie tłuszczów zamiast glukozy. Glikogen jest także gromadzony w mięśniach. W odróżnieniu od amylazy jest wydzielana wprost do krwi. Związki fosforanowe (najpowszechniejszy to ATP. Dwutlenek węgla zostaje następnie przeniesiony wraz z krwią do płuc i wydalony z wydychanym powiet- rzem. Do najważniejszych należą adrenalina i hydrokortyzon. fruktozy i galaktozy. Zbyt wysoki poziom glukozy powodować może cukrzycę. zostaje spalona przy udziale tlenu w celu wytworzenia energii. są dobrym źródłem energii. wprowadzając glukozę do wnętrza komórek) przez dużą grupę hormonów. która może być zmagazynowana w postaci glikogenu w wątrobie i mięśniach albo przekazana do komórek. Komórki rozwiązują ten problem. Podobnie jak amylaza. Kolejne spalone cząstki glukozy uzupełniają wyczerpaną baterię. Po drugie w tkankach może rozpocząć spala- Kontrola poziomu glukozy we krwi Jako że glukoza jest tak istotnym źródłem energii. Tłuszcze. podobnie jak glukoza. podczas gdy woda pozostaje w organizmie. na przykład na skutek głodzenia. Utrzymywanie stałego poziomu glukozy we krwi jest wynikiem wspomagania działania insuliny (która obniża ten poziom. a energia odzyskana.głównego składnika strukturalnego . jej poziom we krwi musi być utrzymywany na określonym poziomie. . czyli adenozynotrójfosforan) funkcjonują jak akumulator. cząsteczek glukozy. Organizm nasz rozwiązuje ten problem na dwa różne sposoby. wpływających na uwalnianie glukozy z wąttroby. Hormony kontrolują poziom glukozy we krwi. Woda i dwutlenek węgla są produktami ubocznymi tej reakcji. od razu jest wyłapywana przez komórki. które w razie potrzeby mogą łatwo zostać rozbite. Jeśli tylko glukoza pojawi się we krwi. by później stopniowo zużywana umożliwiała przeprowadzanie życiowo ważnych reakcji chemicznych.

Zostaje to osiągnięte poprzez ruchy wypuklania i zagłębiania się języka. Język ma kształt zbliżony do trójkąta szeroki u podstawy. Kiedy zadanie to zostanie wykonane (szybciej u błyskawiczBrodawki okolone w obrębie podstawy języka nie „łykających" jedzenie).enzymu rozkładającego skrobię . Po bokach jest połączony ze ścianami gardła -jamy. która stanowi przedłużenie jamy ustnej ku tyłowi. Przednią część powierzchni górnej jamy ustnej stanowi podniebienie twarde. Wargi pokrywa rodzaj zmienionej skóry. Poza tym w obrębie jamy ustnej rozrzucone są liczne drobne gruczoły. Jama ustna jest wyłożona błoną śluzową. zwęża się i jest nieomal szpiczasty na koniuszku. język przepycha kęs do gardła. która rozpoczyna trawienie. Można więc powiedzieć. Ze środka podniebienia miękkiego zwisa w dół strzępek tkanki zwany języczkiem. podczas gdy drugie wyjście łączy się ze szlakami prowadzącymi do przewodu pokarmowego i dróg oddechowych. w pobliżu kąta żuchwy i sięgają aż do kości jarzmowej. Podczas jedzenia główną funkcją języka jest wsuwanie pokarmu pomiędzy zęby (do żucia) oraz formowanie z tego rozdrobnionego pożywienia gotowych do połknięcia kulistych kęsów. podjęzykowe oraz podżuchwowe. jak wskazuje nazwa. Jakkolwiek ślinianki przyuszne są największe. jakie one wytwarzają. Podniebienie twarde jest utworzone przez wyrostki podniebienne kości szczękowych. Jego rzeczywista funkcja pozostaje do dziś tajemnicą. wyłożonych warstwą komórek wydzielniczych. Elastyczność podniebienia miękkiego zezwala na jego ruch do góry podczas połykania pokarmów. dlatego płyny. który dezynfekuje jamę ustną. a jego powierzchnia dolna jest przymocowana do dna jamy ustnej przez cienki pasek elastycznej tkanki zwany wędzidełkiem. Język tworzą pasma mięśniowe biegnące podłużnie i poprzecznie. Powierzchnia górna środkowej części języka jest lekko zaokrąglona. pozwala utrzymać stałą wilgotność wnętrza jamy ustnej. że ślina ma słabe właściwości antyseptyczne. Każdy taki gruczoł jest złożony z wielu rozgałęziających się kanalików. Błona wyściełająca wewnętrzne powierzchnie policzków wytrzymać musi różne obciążenia. które dają im niezwykłą wrażliwość. wspomagane przez ślinianki. Za wydzielanie śliny odpowiedzialne są trzy pary ślinianek zlokalizowane w obrębie twarzy i szyi: przyuszne. W odróżnieniu od zwykłej skóry nie ma ona włosów.7 litra śliny . zapobiegając ich przesunięciu się w kierunku części nosowej gardła. Ślinianki podżuchwowe leżą. opierając się na przednich zębach. Ślinianki Nasz organizm wytwarza codziennie około 1. Ślinianki przyuszne . a podjęzykowe spoczywają pod językiem na dnie jamy ustnej. Ślina ze ślinianki podjęzykowej jest bardzo lepka'. Ślina spływa z nich przewodami uchodzącymi na wewnętrznej powierzchni policzków. Podstawą. To wargi nadają ustom wyraz. skąd następnie przechodzi przez przełyk do żołądka.wodnej wydzieliny zawierającej śluz. ale niektórzy przypuszczają. Przez ten związek z dwoma najważniejszymi dla organizmu układami jama ustna jest zaangażowana zarówno w oddychanie. Ciągłe wydzielanie tych gruczołów. pod żuchwą i poniżej zębów trzonowych.największe spośród tych gruczołów są osadzone przed małżowiną uszną. będący w istocie tworem pośrednim pomiędzy prawdziwą skórą a błoną śluzową wyściełającą wnętrze jamy ustnej. nie mają takiego samego składu. produkują zaledwie jedną czwartą wytwarzanej śliny. czyli chroni przed zachłyśnięciem. a w porównaniu z wydzieliną innych ślinianek jest bardziej wodnista i zawiera więcej ptialiny . Powiększenie przekroju języka (na prawo) pokazuje brodawki i kubki smakowe na jego powierzchni oraz mięśnie i gruczoły ślinowe poniżej. w którym znajdują się język i zęby. gruczołów potowych ani łojowych. . spoczywa on wewnątrz jamy ustnej. oraz związek chemiczny zwany lizozymem.podniebienie miękkie. zawierającą gruczoły produkujące lepki płyn nazywany śluzem. Mięsień rylcowo-językowy powoduje ruch języka do góry i tyłu. które mogą powodować pewną ruchliwość języka. Zbudowane są z włókien mięśniowych. a tylną . splecionych z tkanką elastyczną i licznymi zakończeniami nerwowymi. Z jednej strony jest zamknięta przez wargi. Umożliwia językowi przyciskanie pokarmów do twardej powierzchni. będąc jednocześnie narządem mowy. Funkcja tych komórek jest różna w poszczególnych śliniankach. jednak gdy człowiek nie mówi i nie je. dlatego cechuje ją znaczna zdolność do regeneracji. a przez to ich zgniatanie i mieszanie. Te dwie pary gruczołów wylewają swoją wydzielinę po obu stronach wędzidełka języka (cienkiego paska tkanki uwypuklającego się z dolnej powierzchni języka i łączącego się z wyściółką dna jamy ustnej). Aktywność języka jest zależna od mięśni go tworzących oraz tych. jest przymocowany do żuchwy i do kości gnykowej. czyli korzeniem. żyła i nerw językowy Po prawej: Rysunek (bardziej na prawo) przedstawia sposób osadzenia języka w jamie ustnej. Posiada ona enzym ptialinę. jak i przyjmowanie pokarmu. Język Przekrój języka Brodawki grzybowate Brodawki nitkowate Wędzidelko przytwierdzające język do dna jamy ustnej Tętnica. podczas gdy mięsień gnykowo-językowy przywraca go do pozycji spoczynkowej. Większe możliwości wykonywania różnorodnych ruchów zapewniają językowi skurcze mięśni zlokalizowanych z tyłu i na bocznych powierzchniach szczęk i żuchwy.Jama ustna Jama ustna człowieka jest rodzajem zagłębienia. że pozwala na dodatkowe zamknięcie dróg oddechowych podczas połykania. Koniuszek języka może się swobodnie poruszać. a także od sposobu jego stabilizacji w jamie ustnej. z którymi jest złączony.

UKŁAD TRAWIENNY /107 Budowa jamy ustnej Trąbka Eustachiusza Migdatek gardłowy Podniebienie twarde Podniebienie miękkie Gardło Błona śluzowa Ząb Warga Podniebienie miękkie Języczek Migdatek Język Podniebienie Nagłośnia i— I Szczęka dolna (żuchwa) Krtań Przełyk Język V Ślinianka podżuchwowa Tchawica śluzowata. Organem zmysłu smaku są tysiące kubków smakowych. a jej działanie jest hamowane przez kwaśny odczyn treści żołądkowej. Jeżeli jednak kulka pokarmu jest zbyt duża i nie może zostać całkowicie spenetrowana przez kwas. Małe ilości śliny są stale wytwarzane w ciągu dnia i nocy pod kontrolą autonomicznego układu nerwowego. Dopiero płyn zawierający cząstki pokarmowe może. Dzięki ślinie możliwe jest także „smakowanie" pokarmów i płynów. Funkcje śliny Najważniejszą funkcją śliny jest udział w procesach trawienia. ptialina kontynuuje rozkładanie skrobi. a także nasącza suchy pokarm. będąca składnikiem śliny. czyniąc go łatwiejszym do przeżucia i połknięcia. że jama ustna jest odpowiednio zwilżona podczas jedzenia. omywając kubki smakowe. Roz- bija wiązania skrobi. Pierwszy etap trawienia rozpoczyna ptialina. Sprawia. Na prawo ukazane są elementy wewnętrznej budowy jamy ustnej. wywołać w nich powstanie impulsów. aby ślina najpierw rozpuściła jakąś część pożywienia. w większości ulokowanych w obrębie błony śluzowej pokrywającej język. który zawiaduje wszystkimi nieświadomymi . co widzimy w lustrze po otwarciu ust. przekształcając ją w prostsze cukry. Działają jednak jedynie w odpowiedzi na płyny i dlatego pokarm stały w suchej jamie ustnej nie wywołuje żadnych wrażeń smakowych. które następnie przekazywane na drodze chemicznej do mózgu umożliwiają rozpoznawanie smaku pokarmów. podczas gdy dominujący w produkcji śliny gruczoł podżuchwowy wytwarza ślinę będącą mieszaniną równych części śluzu i płynu zawierającego ptialinę. Tak więc niezbędne jest. Powyżej: Obrazek po lewej pokazuje nam to. Śluz w niej zawarty działa jak smar. pokrywając kęs pokarmowy.

która rozciąga się od korony w dół. Jej działanie kończy się jednak pod wpływem kwaśnej treści soku żołądkowego. widocznej w obrębie jamy ustnej. Dzieli się je na trzy zasadnicze rodzaje: siekacze. pomiędzy kłami i trzonowcami. Mankiet utworzony przez dziąsło szczelnie otacza to miejsce.miazgą zęba. obecne w okresie dzieciństwa. Obecny w ślinie enzym . Pobudzenie wydzielania śliny poprzez ten układ następuje wtedy. podczas gdy tylne najczęściej dwa lub trzy. W obrębie korony zębina jest pokryta ochronną warstwą szkliwa . a ponadto wyróżnia się zęby przedtrzonowe — pośrednie co do kształtu i lokalizacji. łączących cement pokrywający korzeń z częścią kostną zębodołów. zawierającym także żywe komórki. Można je uporządkować w podobny sposób jak mleczne. Zębina jest tkanką unerwioną i jej termiczne albo chemiczne drażnienie może prowadzić do powstania bodźców bólowych. co objawia się uczuciem suchości w jamie ustnej podczas zdenerwowania. co nazywane jest odruchem wrodzonym (bezwarunkowym). gdy wjamie ustnej znajdzie się jedzenie. wypełnionej dobrze unerwioną tkanką łączną . Każdy ząb składa się z dwu części: korony. . Rodzaje zębów Można wyróżnić dwie główne grupy zębów. Podobny efekt można osiągnąć przez wywołanie odruchu warunkowego (nabytego) oglądaniem lub „zwykłym" myśleniem o jedzeniu. W ciągu życia pojawiają się dwa kolejne ich komplety. chroniąc leżące poniżej tkanki przed zakażeniem i innymi szkodliwymi czynnikami. Korzeń jest otoczony przypominającym zębinę cementem. Z drugiej strony wzrost wydzielania śliny następuje na drodze odruchu przenoszonego włóknami nerwowymi układu parasympatycznego (przywspółczulnego). W takiej sytuacji mówienie sprawia trudność. zmieniać objętość śliny. Zębodoły Każdy ząb jest umocowany swym korzeniem w zębodole. Zęby mleczne. gdzie korona stapia się z korzeniem. Jednak sposób przymocowania jest dość skomplikowany i biorą w nim udział włókna tworzące więzadło okołozębowe. kły oraz trzonowce. później są zwykle wszystkie tracone. nie unerwionej i bezkomórkowej substancji. Szczególnie ważnym obszarem jest szyjka zęba. gdyż nie zwilżony język i wargi nie mogą się swobodnie poruszać. Składa się ono z grupy mocnych włókien kolagenowych. aż do końca korzenia i otwiera się na jego końcu. Zęby stałe zajmują miejsce mlecznych. Takiemu sposobowi umocowania zębów zawdzięczamy ich niewielką ruchliwość własną. które ponadto zawierają naczynia krwionośne i nerwy.ptialina rozpoczyna proces trawienia przez rozbijanie wiązań produktów skrobiowych. Pobudzenie układu sympatycznego (współczulnego) powoduje zmniejszenie tej objętości. Przednie zęby posiadają tylko jeden korzeń. Ślina pozwala na utrzymanie wilgoci wjamie ustnej i nasączenie suchego pokarmu. który dodatkowo stabilizuje korzeń w zębodole. czyli miejsce. Impulsy nerwowe mogą. Uchodzą one w kilku miejscach w górnej części policzków oraz na dnie jamy ustnej. podobnym do kości materiałem. Główny element strukturalny zębów jest zbudowany ze zwapniałej tkanki zwanej zębiną. który leży w wyrostku zębodołowym szczęki lub części zębodołowej żuchwy.niezwykle twardej. zależnie od potrzeby. Przez ten właśnie otwór do wnętrza komory zęba wnikają drobne naczynia krwionośne oraz nerwy. czynnościami. która jest twardym. Przeplecione są pasmami tkanki łącznej.108/UKŁAD TRAWIENNY Ślinianki Zęby to twarde kościopodobne twory osadzone w zębodołach szczęk i żuchwy. przy czym korzeń jest zwykle częścią dłuższą. Środek zęba ma kształt wydrążonej komory. oraz korzenia zatopionego w zębodole. co stanowi rodzaj zderzaka chroniącego zęby i kości przed uszkodzeniem podczas gryzienia. Zęby Ślinianka przyuszna Przewód przyuszny Wędzidełko języka Ujście przewodu podjęzykowego Ślinianka podżuchwowa Komórki ślinianki wydzielające śluz Powyżej: Ślina dopływa do jamy ustnej poprzez przewody prowadzące od ślinianek.

a trzeci. Niewielka liczba dzieci ma po kilka zębów już przy urodzeniu. ale z tyłu za nimi. podczas gdy u innych mogą się one nie pojawić do końca pierwszego roku życia. około osiemnastego roku życia. owalny łuk z siekaczami i kłami w przedniej części. Około 20. co dla wielu niemowląt jest dość bolesne. które zostają zastąpione przez zęby stałe. Prawidłowe łuki zębowe są tak dopasowane. jakby wyznaczały miejsce ostatecznego połączenia pomiędzy zębiną a szkliwem. podczas gdy kształt trzonowców i przedtrzonowców lepiej sprawdza się podczas rozdrabniania pokarmów. następnie kły i trzonowce. Budowa kłów jest idealna do rozrywania i szarpania. zaczynają się pokazywać górne siekacze. U noworodka jedynym objawem zamknięcia zawiązków zębowych są pogrubienia w obrębie dziąseł zwane „poduszeczkami". Pomiędzy drugim a trzecim rokiem życia większość dzieci ma już komplet 20 zębów mlecznych. przedtrzonowcami i trzonowcami coraz bardziej do tyłu. . Problemy z ząbkowaniem dotyczyć mogą każdego z zębów mlecznych. Pierwszymi zębami są dolne siekacze. tnąc jak ostrza nożyczek. Stałe trzonowce pojawiają się nie na miejscu mlecznych.1- 9 lat 12 lat 21 lat Zęby mleczne zaczynają się wyrzynać około połowy pierwszego roku życia. że podczas gryzienia przeciwległe zęby stykają się. po których wkrótce pojawiają się górne. co zdarza się u około 50 procent ludzi. zaostrzony brzeg. Czasami u około 25 procent dorosłych nie pojawiają się nigdy zęby mądrości. roku życia większość ludzi ma już wszystkie zęby stałe. proces ten kończy się dopiero około roku po pojawieniu się mlecznych zębów. a potem dolne siekacze. a położone w przeciwległych szczękach i żuchwie współpracują. Na tym etapie komórki nabłonkowe prymitywnej jeszcze jamy ustnej namnażają się i tworzą gruby wałeczek w kształcie łuku zębowego. komórki te tworzą pączkowate wrośla w tkankę leżącą pod nabłonkiem.wraz ze zmniejszaniem się wielkości szczęki następowało zmniejszanie się liczby zębów. zwany też zębem mądrości. stałym zębom. Prawidłowo powinny być rozmieszczone w sposób zapewniający dość miejsca większym. drugi około dwunastego.chociaż i ta kolejność może się zmieniać. może być różny. podczas gdy pozostałe zapoczątkowują powstawanie szkliwa. a następnie kły i trzonowce . tworzące razem pełny zestaw 20 zębów mlecznych. Część z tych komórek zaczyna później tworzenie zębiny. Około szóstego miesiąca życia pojawia się pierwszy z dolnych siekaczy i rozpoczyna się wyrzynanie zębów. Pierwszy wyrzyna się około szóstego roku życia.a następnie pojawiają się inne. Wiek. W wielu miejscach. U około 25 procent populacji nie pojawia się nigdy jeden lub więcej zębów mądrości. Niektóre zęby mądrości mogą nigdy nie przebić się przez dziąsła. odpowiadających poszczególnym zębom. w miarę wypadania mlecznych zębów. Spośród stałych zębów najwcześniej ukazują się trzonowce w wieku około sześciu lat . ostatecznie wyznaczając ułożenie korzeni zębów. Pączki przybierają następnie kielichowaty kształt i stopniowo rozrastają się w taki sposób. konieczne może być ich usunięcie. Zjawisko to mogą tłumaczyć teorie ewolucyjne . w którym to zachodzi. Brzegi tych kielichowatych zawiązków wrastają coraz głębiej. Rozwój zębów Pierwsze oznaki rozwoju zębów pojawiają się u sześciotygodniowego płodu. Gdy proces wyrzynania dolnych siekaczy jest już ukończony. Również i w czasie wyrzynania się zębów staNoworodek 9 miesięcy \ łych jest zauważalna znacząca zmienność. 3 lata <&> 6 lat . Zęby tworzą w jamie ustnej równy.UKŁAD TRAWIENNY /109 Dla siekaczy charakterystyczny jest podobny do brzytwy. po szóstym roku życia wypadają najpierw górne. Następnie. a jeżeli dojdzie do ich wklinowania pod dziąsłem.

ż.ż. 2 kły. Siekacze tną.) *'*mu\. gdyż powodują one ścieśnianie siekaczy. a ich układ w żuchwie i szczękach jest identyczny: 4 siekacze. kły szarpią. widoczny jest ostateczny kształt łuku zębowego.) Siekacz boczny (8-10 m. jako że twarz rośnie. gdy mleczne zęby są zastępowane stałymi. 4 przedtrzonowce i 6 trzonowców. Szczęka górna Kiel (9-12 r. która zwykle zanika wraz z wyrzynaniem się stałych kłów.ż." (10-12 r. Zęby mleczne są zwykle mniejsze niż ich następcy.ż.ż. co może trwać około sześciu lat. Zmiany ułożenia zębów Przekrój zęba trzonowego Korona zęba Szyjka Korzeń Ząb trzonowy . 2 kły i 4 trzonowce. Stałe górne siekacze wyglądają zwykle na nieproporcjonalnie duże w stosunku do twarzy dziecka.) Tylny ząb trzonowy (2O40m. można to łatwo stwierdzić.110/UKŁAD TRAWIENNY Zęby mleczne i stale Siekacz przyśrodkowy (7-9 rok życia) _ Siekacz boczny (7-9 r.) Drugi ząb trzonowy (1113ż) ' Ząb mądrości (17 r. Niemowlęta i małe dzieci mają tylko 20 zębów mlecznych.ż. pomiędzy górnymi siekaczami może występować przerwa.) Po zakończeniu procesu wyrzynania się mlecznych zębów części szczęk podtrzymujące je nie ulegają już więcej zauważalnemu powiększeniu.ż.) .ż. dopiero więc gdy pojawią się stałe siekacze. W okresie wyrzynania się zębów stałych. Podobnie stłoczenie zębów jest widoczne dopiero wtedy.) Pierwszy ząb przedtrzonowy (10-12 r.ż. Drugi ząb przedtrzonowy ..ż. podczas gdy wielkość zębów nie zmienia się.) Przedni ząb trzonowy (12-16 m.Korona Korzeń • v Ząb przedtrzonowy Siekacz Kiet Teoretycznie wszyscy mamy 32 zęby.) Siekacz przyśrodkowy (6-8 m. Jeśli górne siekacze mają jakąkolwiek skłonność do wystawania. a trzonowce i przedtrzonowce rozdrabniają pokarm.) Pierwszy ząb Uzonowy(6-7r. jednak później wrażenie to znika.ż. W procesie ewolucji zmieniły się zęby człowieka: kły są znacznie mniej ostre. wśród których podobnie wyróżniamy 4 siekacze. a zęby mądrości czasami w ogóle nie wyrastają. czyli 10 zębów w żuchwie i szczękach. gdy ukażą się wszystkie zęby stałe. czyli razem 16 zębów. Kość zębodotu Więzadła okołozębowe Cement (kostniwo) Naczynia krwionośne . gdyż większe stałe zęby uwypuklą każdą nieprawidłowość.) Kiet (16-20 m.

Przesuwanie się pokarmu nie jest więc mechanizmem zależnym od siły ciężkości. rozpoczyna się odruch bezwarunkowy.Przełyk i żołądek Faza ustna trawienia kończy się. Następny etap połykania jest przeprowadzany automatycznie i nie mamy na niego wpływu. przepycha go jednocześnie w stronę leżącej za jamą ustną cieśni gardzieli. przyciskając kęs pokarmowy do górnego sklepienia. gardl Podniebienie twarde Jama ustna Przełyk Podniebienie miękkie przesuwa się.5 centymetra. Podobnie jak reszta przewodu pokarmowego. Jeśli tylko jedzenie przesunęło się poza tylną część języka. Względnie grubą warstwę mięśniową tworzą włókna okrężne i podłużne. Następnie przechodzi przez przeponę i łączy się z wpustem żołądka. Podniebienie miękkie przemieszcza się. kierując na dalsze etapy trawiennej podróży. jak i siedząc. Wyścieła go błona śluzowa. zawracając jego zawartość do przełyku. a nagłośnia zamyka jamę krtani. Jest to proces czynny. rozpoczyna się silny kaszel. których ruchy pomagają w wytwarzaniu dźwięków mowy. gdy nagłośnia nie zamknie wejścia do krtani odpowiednio wcześnie. Zaciskające ruchy mięśni gardła przepychają kęsy do dołu. Czasami. krtaniowej części gardła jest udział w połykaniu pokarmów. Przełyk jest elastyczną rurą o długości około 25 centymetrów i średnicy przekroju równej 2. tak że pokarm nie może tam wrócić. / U góry: Zarzucanie treści żołądkowej do przełyku jest często spotykane w okresie ciąży. dzięki któremu możemy pić i połykać pokarmy. Jeśli to nastąpi. Żołądek został popchnięty do góry przez powiększoną macicę. zabezpieczając stały dopływ tlenu. pokarm albo płyn dostają się do krtani . Część ta leży dokładnie do tyłu od krtani i jej warstwa wewnętrzna łączy się z chrząstkami . W tym samym czasie inne mięśnie gardła i głowy przyciskają język do sklepienia jamy ustnej. zamiast •ą w jamie brzusznej. Kęs pokarmu nie zsuwa się biernie w dół przełyku aż do żołądka. Funkcją położonej niżej. Ostatnia czynność zapewnia drożność tchawicy i krtani. powiększona macica wpycha górną część żołądka do klatki piersiowej. Podniebienie miękkie obniża się Kęs pokarmowy Nagłośnia opada w dół zamykając krtań. zamykając nosową część gardła. zapobiegając przez to przesuwaniu kęsa pokarmowego do przestrzeni w tylnej części nosa i zamykając nagłośnią uniesione wejście do krtani. Wejście do przełyku znajduje się bezpośrednio za tchawicą. Gdy jedzenie znajdzie się w gardle. Tuż poniżej wcięcia szyjnego w górnej części klatki piersiowej przełyk zagina się lekko w lewo i krzyżuje od tyłu z oskrzelem głównym lewym. gdy język. ff/~ Kęs pokarmowy w gardle Przełyk Tchawica Nagłośnia Poniżej: W czasie połykania jedzenie jest wpychane do przełyku przez mięśnie ustnej części gardła. Spychają go serie falowych skurczów zwanych perystaltycznymi. które mają zapobiec nałożeniu się aktu połykania i oddychania. przykryte od zewnątrz włóknistą warstwą ochronną (przydanką łącznotkankową). . który usuwa połknięte substancje. umożliwiająca łatwe przesuwanie pokarmu. Kurczą się mięśnie gardła. Przełyk Zapalenie wywołane przez zarzucanie steczne treści żołądkowej Prawidłowe położenie żołądka i przepony Ujście trąbki Eustachiusza Część nosowa gardła Część ustna t / gardła" Podniebienie miękkie Nagłośnia Część-/1 krtaniowa. w ciągu paru sekund następuje po sobie wiele czynności. jest zbudowany z czterech warstw. zarówno stojąc na głowie. Gardło w czasie połykania Ta część żołądka | znajduje się w klatce i piersiowej. blokując wejście do części nosowej gardła. podnoszą jednocześnie podniebienie miękkie (ruchomy fragment tego sklepienia). przepycha- UKŁAD TRAWIENNY/111 jąc kęs do górnej części przełyku.zjawisko to zwane jest zakrztuszeniem się. podtrzymywana przez błonę podśluzową.tarczowatą i pierścieniowatą.

Zarzucanie treści żołądkowej do przełyku jest najczęstsze u niemowląt oraz ludzi starszych. Zwieracz odźwiernika nadzorujący wyjście z żołądka nigdy nie jest całkowicie zamknięty. gdy w jakimkolwiek miejscu w organizmie następuje przepływ płynu w złym kierunku. że przy przechodzeniu przez przeponę rurka. Soki przekształcają trafiające do żołądka jedzenie w papkę.przechodzi do dwunastnicy. niż sądzi większość ludzi-leży tuż pod przeponą. który rozpoczyna trawienie. Chociaż ze względu na częstość występowania refluks żołądkowy (dający . a dolna. z dwunastnicą . Jest to worek mięśniowy. która następnie przez pierścień mięśniowy . Jeśli zawiodą te mechanizmy. zostaje zaciśnięta. czyli zarzucania treści żołądkowej do przełyku. gdy powiększona macica wypycha zawartość żołądka do góry. Fałdy błony wewnętrznej zawierającej komórki wydzielające śluz i soki trawienne Śliska warstwa okrywająca Podłużne — -— i okrężne warstwy mięśni ściany żołądka j Pomiędzy żołądkiem i przełykiem nie można odnaleźć struktury podobnej do typowego zwieracza (np. Jedzenie jest mieszane w żołądku z sokiem tak długo. pierścienia mięśniowego tworzącego zwieracz odbytu). dochodzi do wystąpienia refluksów.zwieracz odźwiernika . czyli odźwiernik. leżącym w górnej części jamy brzusznej. Błona wyściełająca wytwarza duże ilości specjalnego soku. ale często też dokucza osobom w średnim wieku. aż powstanie miazga.pierwszą częścią jelita cienkiego. Płuca Przełyk Przepona Wątroba Śledziona Warstwa śluzu wyścielającego żołądek objawy nazywane potocznie zgagą) uznawany bywa za zjawisko normalne. Jego górna część zwana wpustem łączy się z przełykiem. która warstwą śluzu chroni się przed własnymi. Lekarze używają pojęcia refluks. kwaśnymi sokami trawiennymi. Ściana żołądka składa się z grubej warstwy mięśni.112/UKŁAD TRAWIENNY Budowa i położenie żołądka Żołądek jest położony wyżej. jaką jest przełyk. podobne problemy mogą pojawić się również w innych układach. Tak więc podczas przechodzenia fali perystaltycznej przez żołądek małe ilości jego treści stale wydostają się do jelita cienkiego. Jakkolwiek refluks kwaśnej zawartości żołądka jest najpospolitszy. Powodować też może dolegliwości w okresie ciąży. w chwili rozkurczu przepuszcza on miazgę pokarmową do dwunastnicy. służący jako zbiornik jedzenia. która następnie zostaje przepchnięta do dwunastnicy. Żołądek Żołądek jest workiem mięśniowym. a zawiera kwas i enzymy. Żołądek jest przede wszystkim zbiornikiem pokarmu. to jednak może prowadzić do wystąpienia zaburzeń trawiennych. ze śliską warstwą okrywającą oraz pofałdowaną błoną wewnętrzną. W miejscu połączenia tych dwóch organów widoczny jest rodzaj pierścienia utworzonego z mięśni (zwieracz odźwiernika). Następnie jest ona przepychana przez dalsze odcinki jelita. wyłożonej specjalną błoną śluzową z licznymi fałdami. aż zostanie całkowicie rozłożona. Powrotowi treści żołądkowej do przełyku zapobiega aktywność warstwy mięśniowej ściany przełyku oraz to.

• . Wewnątrz znajduje się warstwa podśluzówkowa. Jelito grube jest także częścią przewodu pokarmowego. które wydzielają ochronny śluz. Błona śluzowa jelita cienkiego posiada liczne fałdy okrężne. jelito czcze i kręte tworzą jelito cienkie . które następnie przechodzi w jelito kręte. Dwie warstwy mięśni w jej ścianie kurczą się i rozkurczają naprzemiennie. Jelito kręte Okrężnica Kątnica Wyrostek robaczkowy — Prostnica (odbytnica) Po lewej: Dwunastnica. chociaż oba posiadają dwie zewnętrzne warstwy mięśniówki i wewnętrzną warstwę błony śluzowej wyściełającą światło.końcową część układu trawiennego.kontynuującą procesy trawienia. Dwunastnica mierzy około 25 centymetrów. Pomaga on uchronić dwunastnicę od samostrawienia i uszkodzenia przez kwasy żołądkowe. podczas gdy jelito kręte jest trochę węższe. Średnica jelita czczego wynosi około 3. . Sok ma także neutralizować kwaśny odczyn treści żołądkowej.i Naczynia krwionośne i limfatyczne zaopatrujące komórki dwunastnicy Przekrój ściany dwunastnicy Kosmki.Jelito cienkie Dwunastnica przyłączona do dalszej części żołądka stanowi pierwszy odcinek jelita cienkiego i w znaczący sposób wpływa na proces trawienia.8 centymetra. . Mnożą się szybciej niż jakiekolwiek inne komórki ludzkiego organizmu: co godzinę na każde 100 komórek jest wymieniana jedna.5 metra. zawierająca liczne gruczoły zwane gruczołami Brunnera. których wysokość i gęstość maleje w kierunku jelita grubego. Od niej rozpoczyna się jelito czcze. Te trzy rodzaje płynów są odpowiedzialne za dalszy etap trawienia. Tutaj jest on neutralizowany przez własne soki dwunastnicy oraz przez działanie soku trzustkowego i żółci. UKŁAD TRAWIENNY /113 Dwunastnica Błona podśluzówkowa Warstwa mięśniowa przesuwa pokarm przez dwunastnicę. wydzielająca alkaliczny sok dwunastniczy. bogaty w niektóre enzymy trawienne. Najbardziej wewnętrzną warstwą jest błona śluzowa. Dwunastnica łączy żołądek z jelitem czczym. które są transportowane z trzustki przewodem trzustkowym i z pęcherzyka żółciowego przewodem żółciowym wspólnym.dzięki wydzielanym Okrężnica enzymom . wyznacza ją wiele stopniowo pojawiających się zmian.. Granica pomiędzy nimi nie jest ostra. -. długości około 2. ale spełnia wyłącznie funkcje wydalnicze. Gruczoły Brunnera wydzielają śluz ochronny. przesuwając tym samym pokarm wzdłuż jej światła. Trawienie Częściowo nadtrawiony i upłynniony pokarm wchodzący do dwunastnicy zawiera duże ilości kwasu solnego. Wspólne ujście przewodu żółciowego wspólnego i trzustkowego do dwunastnicy Jelito cienkie i grube Dwunastnica Powyżej: Wężopodobna dwunastnica jest pierwszą częścią jelita cienkiego przyjmującą masę pokarmową Jelitoczcze z żołądka i . Krypty Lieberkuhna wydzielają enzymy trawienne oraz soki alkaliczne neutralizujące kwas żołądkowy. Ma kształt podkowy otaczającej głowę trzustki. <lóre zwiększają powierzchnię błony wewnętrznej. To pierwsze ma także grubsze ściany. Komórki śluzówki muszą ciągle być zastępowane nowymi.

. Ma on około 15 centymetrów długości i jest przytwierdzony do tylnej ściany jamy brzusznej. Podobnie jak substancje odżywcze do krwi. jest głównie woda i resztki pokarmowe.5 metra długości. palczastych wypustek zwanych kosmkami. To właśnie w jelicie czczym z pokarmu do krwi przechodzą składniki odżywcze. Lokalizacja jelit Pęcherzyk żółciowy Okrężnica Dwunastnica Jelito kręte Krezka W odróżnieniu od dwunastnicy. przy czym żyły zbierające krew nie prowadzą wprost do serca.5 metrów długości łączy jelito czcze i dwunastnicę z jelitem grubym i stanowi prawie połowę długości całego jelita cienkiego. Powierzchnia wchłaniania jest jeszcze większa. ale łączą się z innymi żyłami jelitowymi. Pozwala to obu częściom jelita cienkiego na wykonywanie w miarę swobodnych ruchów w jamie brzusznej. najpierw zostają wykorzystane i przetworzone w wątrobie. Funkcja jelita czczego Jelito czcze jest miejscem. że zanim wchłonięte substancje trafią do innych części ciała.błonę wyściełającą całą jamę brzuszną.ystarczająco dobrze w nią zaopatrzone. Pęcherz moczowy Odbytnica Wnętrze jelita czczego tworzy szereg okrężnych fałd. Tym. musi być v. jest nazywany mleczem. Wnętrze składa się z dwóch warstw mięśni odpowiedzialnych za przesuwanie trawionego pokarmu wzdłuż jelita. Oznacza to. Każdy kosmek posiada w środku kanał limfatyczny zwany też naczyniem mleczowym. która biegnie do wątroby. Wchłanianie Jako że funkcją jelita czczegc jest przenoszenie substancji odżywcz} h z pożywienia do krwi. Szerokość krezki. dzięki której w kontakt z pokarmem wchodzi możliwie największa powierzchnia i wchłanianie jest niesłychanie wydajne. Szczególny rodzaj bogatej w tłuszcze limfy. Proces wchłaniania zostaje zakończony w jelicie krętym. Koniec podtrzymujący jelita ma natomiast około 5. co pozostaje.114/UKŁAD TRAWIENNY Jelito czcze i kręte jest przyczepione do tylnej ściany brzucha przez wachiarzowaty twór zwany krezką. dostarczaną przez liczne żyły i tętnice. Budowa jelita krętego jest podobna do budowy dwu pozostałych części jelita cienkiego. tworząc żyłę wrotną. Dlatego też ta część przewodu pokarmowego jest bardzo dobrze zaopatrzona w krew. wynosi prawie 20 centymetrów. Do wypełniania tej funkcji jelito cienkie posiada odpowiednio wyspecjalizowaną błonę wewnętrzną. odpływającej z jelit. jelito czcze i kręte są podtrzymywane przez elastyczną błonę zwaną krezką. która lepiej lub gorzej jest jednak przymocowana do tylnej ściany brzucha. przez który przechodzi pokarm w drodze do jelita grubego. w którym następuje wchłonięcie z pokarmu substancji odżywczych potrzebnych organizmowi. Ma około 3. tak tłuszcze zostają wchłonięte przez naczynie limfatyczne biegnące w kosmku. Jelito kręte Jelito kręte . których powierzchnia oglądana pod mikroskopem okazuje się być złożona z delikatnych.jest ostatnim etapem. mierzona od jej podstawy aż do jelit. warstwy śluzówki i warstwy komórek wyściełającej światło jelita. Każdy taki kosmek mierzy około 1 milimetra. Tętnice i żyły prowadzące krew do i ze ścian jelita biegną w krezce.dolna część jelita cienkiego . Powierzchnia zewnętrzna jest chroniona przez otrzewną . gdyż powierzchnia komórek pokrywających kosmki jest uformowana w strukturę zwaną „brzeżkiem szczoteczkowym''. Ten wachlarzopodobny twór składa się z dwu warstw otrzewnej.

UKŁAD TRAWIENNY/115 Położenie i budowa jelita krętego Tętnica Otrzewna Dwunastnica Naczynie limfatyczne Jelito czcze Gruczoł Okrężnica Jelito kręte Światło jelita Okrężnica Rzęski Warstwy śluzówki Komórki śródbłonka Warstwy mięśni Jelito kręte jest ostatnią częścią jelita cienkiego. po prawej). po lewej). palczastymi wypustkami nazywanymi kosmkami (poniżej. Jego warstwa wewnętrzna (śluzówka) jest pokryta małymi. Efektem tego jest zwiększenie powierzchni Kosmki jelita. umożliwiające szybkie wchłanianie substancji odżywczych do krwi w naczyniach włosowatych (poniżej. Włośniczki (kapilary) Rzęski Naczynie mleczowe Krypty Lieberkuxhna . przez którą przechodzi pokarm.

białkami. Niektóre z nich. Ketony Niezbędny dla organizmu jest stały dopływ glukozy do krwi w celu realizacji wszystkich funkcji życiowych oraz dostarczania tkankom energii.następuje jej powiększenie.dochodzi do ostrej niewydolności funkcjonowania narządu. Kiedy spożycie glukozy jest niskie . które gromadzą się w hepatocycie.po operacyjnym usunięciu jednego płata zostaje on zastąpiony przez nową tkankę w ciągu paru tygodni. a potrzebujemy ich do wytwarzania energii. w przypadku zbyt dużej ilości cukru we krwi. a przeciwnie . która działa jako izolator i amortyzuje urazy. Aceton . tak zwany układ wrotny. by mogło być łatwo zużyte. jako że wysoki poziom ketonów we krwi zmniejsza tempo akcji porodowej. Wytwarzanie węglowodanów Węglowodany są dużą grupą związków chemicznych. Innymi słowy krew z jelit dopiero wtedy może trafić z powrotem do serca i płuc. tak jak amoniak. gromadzenie się w jamie brzusznej płynu. które spełniają funkcję „odkurzacza" krwi. Wyławiają różne zanieczyszczenia. Gdy zabraknie glukozy. jest wytwarzany równocześnie z ciałami ketonowymi. Drugim jest substancja podobna do glukozy . Odpady z krwi i przetworzonych tłuszczów trafiają do żółci. ujemnie wpływając na zdolność macicy do efektywnych skurczów.do tego procesu niezbędny jest tlen. Później są uwalniane do krwiobiegu. Wyróżnić można trzy rodzaje ketonów: dwa typy ciał ketonowych (kwas acetooctowy i kwas betahydroksymasłowy) oraz aceton. np. w tkance tłuszczowej wytwarzane są ketony.pochodzą produkty uboczne. które następnie są przenoszone do wątroby. wytwarzania białek. a następnie przebudowując. nadmiar zostaje szybko usunięty i zmagazynowany. Niedobór cukru szybko prowadzi do uszkodzenia mózgu. Lewy jest mniejszy i sięga zwykle środka tej okolicy po stronie lewej. i z tych „surowych" białek wątroba musi stworzyć białka odpowiednie dla naszego organizmu. Narząd ten staje na drodze każdej kropli krwi opuszczającej jelita. najpierw je rozbijając. Upraszczając. albo też całkowicie omijać wątrobę. jesteśmy zwykle trochę zakwaszeni ketonami: małe ich ilości są obecne we krwi i moczu. w tym też odpowiedzialnych za krzepliwość krwi.rozbijane są białka i węglowodany. który powstaje podczas rozpadu białek. To samo dotyczy rzeczywistych trucizn. jak i roślinnego. w której mogą zostać wbudowane lub mogą odnowić istniejącą tkankę tłuszczową. . Występują w pokarmach skrobiowych i cukrowych. Podobnie.waży między 1. Produkty uboczne tego procesu nie zostają przekazane do krwi. tkanka tłuszczowa jest rozkładana do kwasów tłuszczowych. Spadek poziomu cukru we krwi prowadzi do uszkodzenia mózgu. bakterie. które znikną z krwi po obfitym śniadaniu. które następnie przenoszone z krwią do wątroby ulegają tam przebudowie do ciał ketonowych. Tylko w przypadku uszkodzenia komórek wątrobowych nie następuje odnowa. Usuwanie odpadków Żyły wątroby są wyściełane warstwą komórek (od ich odkrywcy nazywanych komórkami Kupffera). tłuszczami i węglowodanami. Wyobrażenie sobie skutków niewydolności wątroby.glikogen. Przekształcenia tłuszczów Tłuszcze są także niezbędne dla naszego organizmu. Podczas stosowania diety odchudzającej albo ostrzejszych form głodzenia można zaobserwować silniej wyrażoną kwasicę ketonową. Jeśli lek ma mieć długie działanie. Wyróżnia się dwie jej części zwane płatami: lewym i prawym. gdy zna się wielość jej funkcji. gdy najpierw przejdzie przez system żył w wątrobie. co hamuje tworzenie ketonów. wydalając do krwi nieszkodliwy mocznik. chemicznych informatorów naszego ciała oraz enzymów. zwykle warstwę podskórną. nie spełnia jednak żadnej użytecznej funkcji. tak pochodzenia zwierzęcego. Wybadanie całego dolnego brzegu wątroby przeważnie nie jest możliwe. . Przekształcane są przez wątrobę do formy. Tłuszcz poza tym jest także magazynem energii. Spożywamy białka w różnych postaciach. ale jeśli . Załamanie produkcji białek. przekształcając węglowodany w dwa rodzaje związków blisko spokrewnionych z czystym cukrem. jakim jest spalanie produktów rozpadu tłuszczów nazywanych ketonami. Nasze mięśnie podczas pracy spalają cukier lub cukropodobne związki . są trujące i hepatocyty od razu je neutralizują.8 kilograma. sprowadza się do pobrania przez hepatocyty surowych białek z krwi przynoszonej przez żyły układu wrotnego. Pierwszy to energia „instant". dla wytwarzania hormonów. Wytwarzanie białek Białka są niezbędne dla odnowy i tworzenia komórek w całym organizmie. Gdy brakuje glukozy.podstawowych elementów budulcowych żywej materii: węgla.takich jak alkohol i oczywiście lekarstw. W zdrowiu i chorobie Ketony pojawiają się we krwi dopiero kilka godzin po posiłku. zbudowaną z trzech pierwiastków . Są wyspecjalizowane w posługiwaniu się podstawowymi dla naszego organizmu substancjami . a więc przenoszącej wszystkie odżywcze substancje wchłonięte z pożywienia.w wyniku choroby . zsyntetyzowania nowych białek przez enzymy wątrobowe i przekazania ich z powrotem do krwi. będący swoistym magazynem energii. nie jest trudne. tlenu i wodoru. Wykonuje to zadanie. dlatego jego poziom we krwi musi być precyzyjnie nadzorowa-' ny i konieczne jest jego magazynowanie na okres wzmożonego zapotrzebowania (głodzenie. musi albo być opornym w stosunku do enzymów wątrobowych.np. a także nadmiar krwinek czerwonych (nasze ciało „normalnie" wytwarza ich zbyt dużo) i od razu przekazują je do przeróbki hepatocytom. Ciała ketonowe zaś są natychmiast wykorzystywane jako źródła energii. proces ten. skąd pobierają je niektóre narządy (mięśnie.z samej krwi. Wątroba posiada niezwykłą zdolność regeneracji .3 a 1. co nazywamy wodobrzuszem.Wątroba Wątroba spełnia dwie ważne funkcje: wytwarza nowe związki oraz unieszkodliwia trucizny i odpadki. Większość energii zużytej podczas porannej gimnastyki będzie pochodzić ze spalonych przez mięśnie ciał ketonowych. Wątroba jest największym narządem organizmu . nagły wysiłek).produkt rozpadu tłuszczów. podczas stosowania diety . serce. W naukach medycznych twórcze komórki wątroby są nazywane hepatocytami. Często w takich sytuacjach stosuje się dożylne podawanie roztworu glukozy. mózg) i zużywają dla potrzeb energetycznych. powoduje u pacjenta skłonność do krwawień oraz pojawianie się innych komplikacji. jak np. przy czym prawy jest zawsze większy i zajmuje zwykle całą górną część prawej strony jamy brzusznej. Funkcją wątroby jest zorganizowanie paliwa w taki sposób. jakie spożywamy . Funkcje Podobnie jak w każdym narządzie. czyli glukoza. Rezerwy białkowe (głównie w mięśniach) nie są zbyt duże i dlatego wiele tkanek przestawia się na korzystanie z alternatywnego źródła energii. czyli synteza białek. tłuszczów i w mniejszym stopniu węglowodanów . za podtrzymywanie procesów życiowych odpowiadają komórki działające na poziomie mikroskopowym. Z wszystkich wymienionych powyżej źródeł . Jest schowana pod przeponą i chroniona przez dolne żebra przed uszkodzeniem. wysuwa się spod prawego łuku żebrowego i może być wyczuwany przy uciskaniu brzucha. Gdy budzimy się rano. Kobiety w czasie porodu często ulegają takiemu zakwaszeniu. gdzie tworzą się ciała ketonowe.

Tętnica wątrobowa _ Pęcherzyk żółciowy Przewód żółciowy wspólny Gałąź tętnicy wątrobowej — Gałąź żyty wrotnej Zatoka . Odgałęzienia tętnicy wątrobowej i żyły wrotnej dostarczają utlenowana krew i substancje odżywcze do zatok wewnątrz zrazika.. które są zbiornikiem omywającym rzędy komórek wątrobowych (hepatocytow). .Przewód żółciowy Gałąź żyły wrotnej Płaty wątroby dzielą się na zraziki. Zrazik wątrobowy Od tętnicy wątrobowej i żyły wrotnej I Odpadki z hepatocytow wydalane kanalikami żółciowymi Do żyły wątrobowej Żyła środkowa biegnąca do żyły wątrobowej Dopę. a odpadki są zbierane przez przewody żółciowe.— — — * wego Substancje odżywcze i odpadki przenikają z zatoki Hepatocyty uwalniają zsyntetyzowane substancje .. Substancje przetworzone są także wylewane do zatoki i transportowane przez żyły śródzrazikowe. a utlenowana krew . Hepatocyt : Żyła wrotna — Kanaliki żółciowe Żyła miedzyzrazikowa Zrazik wątrobowy Żyła miedzyzrazikowa prowadząca do żyły środkowej Gałąź tętnicy wątrobowej .Przerobiona" krew gromadzi się w żyłach wątrobowych i powraca do serca.UKŁAD TRAWIENNY /117 Jak pracuje wątroba Przepona Substancje odżywcze są dostarczane do wątroby poprzez żyłę wrotną. cherzyka I żóldo.:. Odpadki są zbierane przez przewody żółciowe.przez tętnicę wątrobową właściwą.paliwo" komórek . które są otoczone przez żyły i tętnice.

Z tych kanałów żółć spływa do zbiorczych przewodów nazywanych przewodami wątrobowymi. która opuszcza wątrobę przewodem wątrobowym wspólnym. pomagają w neutralizacji kwaśnej. Mimo że 95 procent składu stanowi woda. wręcz przeciwnie . Gdy pokarm . gromadzi się w maleńkich kanalikach zlokalizowanych pomiędzy grupami komórek i nazywanych kanalikami żółciowymi. wyciska żółć. co umożliwiałoby tłuszczom przechod-zeBez żółci nasz organizm nie mógłby trawić tłuszczów. czerwony barwnik krwi .zrazików. Hormon wędruje z krwią do pęcherzyka żółciowego i. wytwarza ona hormon . gdzie pobudzają wydzielanie żółci i jeszcze raz są wykorzystywane.leżącej tuż pod wątrobą przechowalni. która szybko przechodzi w żółto-brązową bilirubinę.przechodzi do światła jelita cienkiego.jest chemicznie rozbijana i tworzy się zielona biliwerdyna. Uwalniana z niego do jelita cienkiego w odpowiedzi na pojawienie się pokarmu. które nadają jej tak charakterystyczną barwę.hemoglobina .118 / UKŁAD TRAWIENNY Żółć jest gęstym. sole mineralne.szczególnie ten zawierający tłuszcze . staje się też częścią układu wydalniczego.pojawi się w dwunastnicy (pierwszej części jelita cienkiego). Nie są niszczone po użyciu. Podczas trawienia sole żółciowe dwukrotnie wracają do wątroby z krwią przynoszoną przez żyłę wrotną. Sole żółciowe. rozbijają tłuszcze.cholecystokinę. Jeśli żółć nie jest natychmiast potrzebna do trawienia. Jedną z wielu funkcji wątroby jest rozbijanie starych i zniszczonych krwinek czerwonych. wliczając w to sole żółciowe. spływa do pęcherzyka żółciowego . E i K. Nasz organizm jest bardzo konserwatywny w metodach wykorzystywania soli żółciowych. Każdego dnia powstaje około 1 litra żółci. Jako że zawiera resztki po zużytych i starych krwinkach czerwonych. częściowo strawionej treści żołądkowej. w tym i dwuwęglany. Wytwarzana jest nieprzerwanie w małych ilościach przez każdą komórkę wątroby. które z chemicznego punktu widzenia są solami sodowymi kwasów glikocholowego i taurocholowego. gdy ma szansę odegrać rolę w procesie rozkładu tłuszczów. Wytwarzana jest w wątrobie. wywołując silne skurcze jego ścian. Poza funkcją detergentów solom żółciowym jest także przypisywana rola przenośników w dalszych częściach jelita. gorzkim płynem barwy żółtej lub zielonkawej. Żółć nie przez ścianę jelita. Transportują także witaminy: A. Transport żółci Okrężnica . to jednak zawiera ona w sobie szeroki wachlarz związków chemicznych. cholesterol oraz barwniki żółciowe. ułatwiając pracę enzymom trawiennym.w 80-90 procentach są przenoszone z powrotem wraz z krwią do wątroby. magazynowana w pęcherzyku żółciowym. gdzie pozostaje aż do chwili. Gdy ma to miejsce. Następnie łączą się one w przewodziki międzyzrazikowe zbierające żółć z czynnościowych elementów wątroby . wytwarzanym w wątrobie i magazynowanym w pęcherzyku żółciowym.zwieracz Oddiego . D. która następnie spływa w dół kanału zwanego przewodem żółciowym wspólnym i przez mały otwór . Funkcje żółci Zawarte w żółci sole mineralne. Codziennie w wątrobie powstaje około litra żółci. Wypływając z komórek. Zabarwienie Zabarwienie żółci wynika z obecności w niej barwnika zwanego bilirubiną. a działa w jelitach. jest niezbędna do trawienia tłuszczów.

czyli cholesterol. co manifestuje się żółtym zabarwieniem skóry oraz białkówek oczu. W takim przypadku za mało żółci spływa do jelit.25 centymetra średnicy. powstające już we wnętrzu pęcherzyka żółciowego. Żółć może rozbić albo zemulgować tłuszcze. Kamienie cholesterolowe. Wyróżnia się trzy odmiany kamieni żółciowych. liczących nawet do dwunastu sztuk. . Oprócz tego zabarwia oraz częściowo odpowiada za zapach stolca. Kamienie barwnikowe. Opróżnia się do światła jelita przez otwór w ścianie dwunastnicy pod wpływem zawartych w niej pokarmów tłuszczowych. a także wzmaga aktywność jelit. Wytwarzane w seriach. jak nazwa wskazuje. Kiedy dochodzi do jakiegokolwiek zaburzenia w obrębie wątroby lub przewodów wątrobowych. którego sole działają tak jak detergenty. składają się z połączonych z sobą cząstek zielonego barwnika żółci. są utworzone przede wszystkim z cholesterolu. podobnie jak czynią to detergenty. nie przetworzona część biliwerdyny nadaje żółci charakterystyczny zielonkawy odcień. Położenie pęcherzyka żółciowego Przewody wątrobowe Naczynia krwionośne Przewód wątrobowy wspólny Przewód pęcherzykowy Kamienie żółciowe Fałdy błony śluzowej Nawet podczas normalnego wytwarzania żółci w wątrobie mogą się pojawić nieprawidłowości w funkcjonowaniu pęcherzyka żółciowego. Po lewej: Żółć jest zielonkawym płynem. powodując czasami całkowite zamknięcie Pęcherzyk żółciowy żółciowy wspólny Przewód trzustkowy światła przewodu pęcherzykowego lub nawet żółciowego wspólnego. Najpospolitsze są kamienie mieszane. Są to twarde grudki zbudowane głównie z cholesterolu (złożonego związku chemicznego). które przekształcają ją w urobilinogen. układając się ciasno w pęcherzyku żółciowym. Najczęściej są to twory pojedyncze. Podczas trawienia rozbijają globulki tłuszczu. Obecność barwników żółciowych wpływa na kolor moczu.UKŁAD TRAWIENNY /119 Pozostała. zawierające zielony barwnik żółciowy oraz związek powstający w organizmie podczas rozbijania tłuszczów. stolec zatem ma kolor bladoszary. poziom bilirubiny we krwi podnosi się. przylegają do siebie ściankami. które jednak mogą osiągać nawet do 1. zwykle niewielkie. Pojawiają się zazwyczaj w przebiegu schorzeń zaburzających skład krwi. Pęcherzyk żółciowy może pomieścić około pół litra żółci. przez krew transportowany do nerek i uwalniany z moczem. Najczęstsze są problemy związane z tworzeniem się kamieni żółciowych. W świetle jelit bilirubina podlega działaniu kolonizujących nasz przewód pokarmowy bakterii. ale bardzo liczne.

przewodu. które nie usunięte mogłyby doprowadzić do zatrucia. pęcherza moczowego i cewki moczowej . które składają się z organów i gruczołów służących do wydalania substancji resztkowych. a także jelito grube.Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Organizm posiada kilka sposobów wydalania produktów przemiany materii. Składa się z nerek. którym mocz przechodzi z pęcherza moczowego do ujścia cewki moczowej. Są to: układ moczowy z jego głównymi częściami składowymi pęcherzem moczowym i nerkami. pęcherzyk żółciowy i gruczoły potowe w skórze. Kłębuszek nerkowy Po prawej: Układ moczowy jest jednym z głównych układów wydalania. Proces ten dokonuje się poprzez różne układy wydalnicze. . moczowodów.

wówczas krew stałaby się bardzo kwaśna. włączając płuca. mocznika i innych zużytych produktów jest przekazywana w formie moczu wzdłuż dwóch kanałów do pęcherza moczowego. Nerki otrzymują około 1 litra krwi w każdej Układ moczowy minucie.UKŁADY WYDALNICZE /121 Mężczyzna Kobieta Nerka Moczowód Macica Spojenie tonowe Prącie Pochwa Wydalanie Wydalanie jest procesem. ale dwutlenek węgla jest najważniejszym produktem przemiany materii wydalanym z organizmu. które muszą zostać usunięte. Dziwnym może wydawać się myślenie o płucach jako narządzie wydalania. nerki. wątrobę i jelito grube. jeśli organizm nie chce spowodować samozatrucia. i utrzymywanie odpowiedniej równowagi soli w ustroju. Filtrowany płyn przechodzi przez długie cewki nerek. Sytuacja ta sparaliżowałaby wiele procesów chemicznych zachodzących w organizmie i mogłaby doprowadzić do śmierci. ale ilość ta może się zmieniać. soli oraz innych cennych substancji jest z powrotem wchłonięta przez krew. która wydostaje się z organizmu. za pomocą którego ciało pozbywa się ubocznych produktów przemiany materii. podczas gdy większość pozostałych składników zostaje we krwi. Działania nerek są kompleksowe. tak że składnik wodny krwi (osocze) wchodzi do cewek. Delikatna . Różne części organizmu nieustannie wytwarzają własne substancje resztkowe. Zjawisko to jest nazwane niewydolnością oddechową i może być ostatnim stadium w przewlekłym zapaleniu oskrzeli. zarówno w dzień. Nerki nieustannie produkują mocz. jak i w nocy. Krew ostatecznie dociera do filtra na końcu jednej z cewek (których jest 2 miliony w każdej nerce). W ciągu doby mogą wytworzyć około 2 litrów. gdzie następuje jej rozdział. w rezultacie czego większość wody. Ich zadaniem jest również regulowanie ilości wody. Za usunięcie z krwi zużytych substancji zawierających azot są odpowiedzialne nerki. ma za zadanie do tego nie dopuścić. przy rozkładzie którego w substancjach resztkowych zawsze pojawia się azot. Wiele organów. Część wody. Gdyby większa niż normalnie ilość dwutlenku węgla rozpuściła się we krwi. Większość komórek naszego organizmu używa w reakcjach chemicznych białka.

zależy od tego. Dlatego też z całą pewnością można powiedzieć. Dzieje się tak dlatego. i pewne ilości wody poprzez tchawicę. Żółć jest składowana w pęcherzyku żółciowym. aż staje się płynną papką. . gardło i jamę nosową. Gruczoły potowe W gorące dni organizm traci dużo soli i wody w postaci potu. ponieważ organizm pozbywa się ciepła wraz z parowaniem potu ze skóry. oddziaływuje na nefron i sprawia. pochodzący ze spalania glukozy jako paliwa. poprzez pory gruczołów potowych. następnie idzie w górę i zakręca na kształt podkowy. Następnie przechodzi do jelita cienkiego. ale jelito z pewnością posiada prawdziwe wydaliny. pochodzącą z rozkładu hemoglobiny w śledzionie. które zawierają produkty metabolizmu komórkowego w postaci żółci. oraz wodę i sole mineralne. ponieważ zawarta w nim woda przechodzi do krwi przez ściankę jelita. że żółć zawiera substancje. stopniowo utwardza się. ale również odgrywa ważną rolę w trawieniu pokarmu (patrz strona 118). które mogą pochłaniać mniejszą lub większą ilość przepływającego przez nie. Jak organizm oczyszcza się z pozostałości przemiany materii Skóra Tchawica Oto metody oraz układy.Pęcherzyk żółciowy I Pęcherz moczowy Cewka moczowa Jelito grube poprzez odbyt wydala kał . Tak więc działanie żółci nie tylko eliminuje w pożyteczny sposób zbędne produkty z wątroby. . szeroki kanał. pochodzący z wykorzystania przez komórki białka. czyli odbytu. Pot jest wytwarzany przez znajdujące się w skórze gruczoły potowe. filtrowanego płynu. Pęcherzyk żółciowy Jelita co pozostało po właściwym pożywieniu.po usunięciu z niego składników odżywczych. które rozkładają duże kulki tłuszczu na mniejsze drobiny. wydzielany przez usytuowane tuż nad nerkami nadnercza. ale może on być rozpuszczony w mniejszej lub większej ilości wody i stąd posiadać odpowiednio mniejsze lub większe stężenie. W końcu przemieszcza się do okrężnicy. krtań. że pot nie spełnia niezbędnych funkcji w oczyszczaniu ciała z produktów ubocznych. dzięki którym organizm pozbywa się zużytych substancji głównie skutków trawienia i różnych procesów metabolicznych koniecznych dla utrzymania życia. jest ona później poprzez żółć wydalona w kale. że stają się łatwiejsze do wchłonięcia proces ten nazywa się emulsyfikacją. Nerki poprzez pęcherz i cewkę moczową wydalają mocznik. Większość składników kału to po prostu resztki jedzenia po usunięciu z nich składników odżywczych. co sprawia. który wydalają do dwunastnicy. Jednak jeśli ktoś nie pociłby się wcale przez cały dzień. Podczas przejścia przez jelito grube to. że wchłania on dawkę soli zgodną z potrzebami organizmu. wówczas nadmiar soli i wody zostałby z łatwością wydalony przez nerki. Spornym jest. a mianowicie hormon zwany aldosteronem. czyli masy kałowej. Ptuco Wątroba Skóra wydala wodę i sól. czyli inaczej jelita grubego.122/UKŁADY WYDALNICZE kontrola równowagi poziomu wody zawartej w organizmie dokonuje się dzięki kanalikom nefronów. Płuca wydalają dwutlenek węgla.pozostałość jedzenia . Końcowa postać niepotrzebnych produktów. Jest to długi. W przypadku odwodnienia organizmu polecenie wchłonięcia większej ilości wody pochodzi od hormonu ADH (hormon antydiuretyczny). których jedyną funkcją jest regulowanie temperatury ciała. Całkowita objętość wydalanego moczu pozostaje na prawie tym samym poziomie. Bardzo podobny system kontroluje równowagę poziomu soli. Po wejściu pożywienia do żołądka jest ono rozkładane przez kwasy. który jest uwalniany do krwi przez tylny płat przysadki mózgowej. Wątroba i pęcherzyk żółciowy wydalają bilirubinę. dolnym rogu jamy brzusznej. czy proces ten można nazywać wydalaniem. ile wody zostało wchłonięte. gdy spożyjemy pokarm zawierający tłuszcze. gdzie ma miejsce prawdziwy proces trawienia i wchłaniania wszystkich potrzebnych składników odżywczych. zanim dojdzie do swego końca. który zaczyna się w prawym. pochodzące z pożywienia.

ale może pojawić się u osób w każdym wieku. jest nazwana poprzecznicą.o wiele bardziej niebezpieczne. Okrężnica wstępują- UKŁADY WYDALNICZE /123 Okrężnica poprzeczna 0<ri. Około 2 do 3 centymetrów od niższego końca znajduje się złączenie w kształcie litery T. Biegnie prosto wzdłuż prawej strony jamy brzusznej. które jest często skutkiem infekcji lub alergii i trwa tylko krótką chwilę. Od zgięcia śledzionowego krew przechodzi tętnicą krezkową dolną do pozostałej części jelita. Obydwa naczynia krwionośne są gałęziami aorty. co odbywa się za pomocą ruchów robaczkowych. o długości 1. Okrężnica zstępująca Kręgosłup "Hrerz biodrow. drugi zakręt. okrężnicę i odbytnicę. która przecina organizm. Następnie przechodzi w poprzek organizmu pod żołądkiem i biegnie w dół po lewej stronie ciała. razem z jelitem cienkim są zaopatrywane w krew z tętnicy krezkowej górnej.j Wstępują: . który od niego odchodzi.' Kość krzyżowa Wyrostok iobacz<ovvv Powyżej i na lewo: Okrężnica i odbytnica. Zadaniem okrężnicy jest przesuwanie masy kałowej do odbytnicy. wtedy gdy skręca w dół zgięciem śledzionowym. są zamkniętymi drogami nie posiadającymi żadnej znanej funkcji w organizmie. oraz przewlekłe albo wrzodziejące zapalenie okrężnicy . Pierwszy zakręt okrężnicy po prawej stronie jest nazwany zgięciem wątrobowym. Okrężnica przesuwa pozostałości przemiany materii w kierunku odbytu przez odbytnicę. Woda pochodząca z płynnych resztek procesu trawienia jest wchłaniana przez krew. Istnieją dwa rodzaje tego schorzenia: ostre zapalenie okrężnicy. Jelito ślepe oraz wyrostek robaczkowy. Dopływy żyły wrotnej przekazują krew z jelit do wątroby. stąd też część biegnącą w dół organizmu określa się jako okrężnicę zstępującą. ca i 2/3 poprzecznej.viin. W tej części układu wydalniczego często wywiązują się stany zapalne prowadzące do wrzodziejącego zapalenia okrężnicy (ilustracja po lewej). Część okrężnicy. Przewlekłe zapalenie okrężnicy częściej występuje u ludzi od 20. do 40. gdzie jelito kręte (ostatnia część jelita cienkiego) uchodzi do jelita grubego. gdyż może wywołać poważne komplikacje i wymaga długiego leczenia. jelito ślepe.Jelito grube Naukowcy dzielą jelito grube na cztery części: wyrostek robaczkowy. górnej części jamy brzusznej.3 metra. Okrężnica jest zdecydowanie największą częścią jelita grubego. gdzie jej przedłużeniem jest odbytnica. Dalsza część jelita grubego to okrężnica wstępująca. . dochodząc do miednicy. oraz pochłanianie soli i wody dostarczonych z jelita cienkiego. Zapalenie okrężnicy Zapalenie okrężnicy jest zapaleniem błony śluzowej okrężnicy. W prawej. tuż pod wątrobą okrężnica skręca w lewo. roku życia.

Barwniki żółci pomagają również w wyjaławianiu i odwadnianiu kału. . Daje to możliwość działania odbytnicy jako zbiornika kału. którym wysmarowany jest prze- wód pokarmowy. Przykry zapach kału jest wywołany przez działanie bakterii w jelicie (które wytwarzają różnorodne związki azotowe) oraz siarkowodoru. Odbytnica które produkują śluz potrzebny do smarowania stolca. Masa kałowa składa się zwykle z 75 procent wody i 25 procent substancji stałych. Sama odbytnica. najniższą część jelita grubego. Część zawartej w niej wody jest śluzem. które nie zostały strawione.124 / UKŁADY WYDALNICZE Anatomia odbytnicy i odbytu Zwieracz wewnętrzny odbytu Splot żylny odbytniczy zewnętrzny Wiele problemów nastręcza laikom odróżnienie odbytnicy od odbytu. Przy normalnie działającym odbycie i odbytnicy człowiek może opróżniać jelita w dogodnym dla siebie momencie. podczas gdy odbytnica funkcjonuje jako jego zbiornik. Nabłonek w odbytnicy zawiera gruczoły. Kolor kału jest określany przez barwniki żółci (produkty rozpadu chemicznego czerwonych krwinek) zwane sterkobiliną i bilirubiną. 1/3 stanowią nie przetrawione tłuszcze i białka. a który ułatwia wydostanie się stolca z organizmu. który wydziela typowy zapach „zgniłego jaja". tak jak reszta jelita. a pozostała część to błonnik albo niestrawne resztki pokarmu lub fragmenty jedzenia pochodzenia roślinnego. Głównym zadaniem odbytu jest wstrzymywanie kału. ze środowiskiem zewnętrznym. Odbyt Kanał odbytowy (długości około 3 cm) jest końcową częścią odbytnicy. Mięśniowa część odbytnicy kurczy się podczas oddawania kału. a nie w chwili gdy masa kałowa zakończy wędrówkę przez jelito grube. który łączy odbytnicę. składa się z umięśnionego przewodu wyłożonego nabłonkiem błony śluzowej. Z substancji stałych około 1/3 to bakterie. ale w innych sytuacjach jest zdolna do napinania się i wydłużania. tak aby ułatwić jego wydostanie się na zewnątrz. Odbyt jest tylko wąskim otworem otoczonym przez pierścień mięśnia. Przechodzą przez niego nie strawione resztki pokarmu wydalane w postaci stolca.

umożliwiając mu przejście do odbytu. ponieważ płyny są wchłaniane przez organizm. równocześnie jednak w chwili. Zwieracz wewnętrzny (który jest kontrolowany przez układ autonomiczny). Zapalenie wyrostka robaczkowego Wiadomości. Wyrostek robaczkowy Wyrostek robaczkowy jest wąskim fragmentem jelita w kształcie rurki przypominającej ogon. Wyrostek może mieć długość do 10 centymetrów i około 1 centymetra średnicy. Położenie wyrostka robaczkowego Okręznica poprzeczna Wyrostek robaczkowy w stanie zapalnym Odbytnica Okręznica esowata . rozluźniają się. rozluźnia się. zawiera dużo tkanki chłonnej służącej do tego celu. Z drugiej strony posiadanie wyrostka robaczkowego nie jest koniecznym warunkiem naszego zdrowia. którego skutkiem może być konieczność jego usunięcia.wewnętrzny i zewnętrzny. Na końcu odbytu znajdują się dwa pierścienie mięśni zwane zwieraczami . że jego głównym zadaniem. której uczymy się w okresie niemowlęcym) aż do dogodnego momentu. Jedynym momentem. która jest umiejscowiona na początku jelita grubego. stopniowo staje się coraz gęstszy. Sygnały te nawet przez kilka godzin tłumią chęć pozbycia się kału. Z tych powodów wyrostek robaczkowy może być opisany jako pozostałość po procesie ewolucji człowieka. że posiadamy ten fragment jelit. aby pozostawał zamknięty do czasu.UKŁADY WYDALNICZE /125 Kontrola jelit Kontrola jelit jest kierowana przez mózg. pewnych gatunków małp i u wombatów. czyli usuwania kału. który przesyła sygnały do mięśnia zwieracza zewnętrznego. Z jednej strony wydaje się. jest jego stan zapalny (zbliżenie w kółku). kiedy odczuwamy. Zwieracz wew Zwieracz zewnęlr/n. następuje zapalenie. gdy stwierdzi obecność kału. ten specjalny narząd nie był już potrzebny w procesie trawienia. miejscu co wyrostek robaczkowy posiadają narząd. w którym możemy wydalić kał. gdy wyrostek robaczkowy ulega zakażeniu. co nie odbija się na funkcjonowaniu organizmu. wraz ze spożywaniem mniejszej ilości błonnika zastępowanego mięsem. Koniuszek wyrostka jest zamknięty. który funkcjonuje jako dodatkowy żołądek i w którym błonnik. jakie posiadamy na temat wyrostka robaczkowego. czyli włóknista część roślin. a stałe odpady popychane w kierunku odbytnicy. ale w trakcie wypróżnienia. W warunkach fizjologicznych wyrostek robaczkowy niemal zupełnie się kurczy w wieku około 40 lat. Podobnie jak migdałki i węzły limfatyczne. Zwykle te dwa zwieracze zamykają odbyt. zezwalając w ten sposób na jego wyjście. drugi koniec łączy się z jelitem ślepym. Wyrostek może zostać usunięty we wczesnym okresie życia. jest obrona przed infekcją w niższej części jelit. które wyznaczyła mu natura. że w trakcie naszej ewolucji w ciągu wieków. Występuje tylko u ludzi. Aby ułatwić mu wyjście z odbytu. tkanka wyściełająca kanał wydziela płyn nawilżający zwany śluzem. odbytu Odbyt Jak dochodzi do usunięcie kału W czasie gdy kał zbliża się do końca swojej wędrówki wzdłuż jelit. jest trawiony przez bakterie. zdają się przeczyć sobie nawzajem. kiedy zaistnieje możliwość wypróżnienia się. Inne zwierzęta w tym samym Poniżej: Wyrostek robaczkowy jest bezużyteczną częścią jelita grubego o nieznanych funkcjach. Zwieracz zewnętrzny jest celowo zamknięty (zdolność. Można sądzić.

Nerki
Człowiek posiada dwie nerki, które leżą na tylnej ścianie jamy brzusznej. Z wnętrza każdej nerki wychodzi przewód zwany moczowodem, który biegnie wzdłuż tylnej ściany jamy brzusznej i wchodzi do pęcherza moczowego. Kanalik wychodzący z pęcherza jest nazywany cewką moczową. U kobiet jej otwór znajduje się do przodu od ujścia pochwy, a u mężczyzn na końcu prącia. Nerki zawierają tysiące maleńkich jednostek filtrujących, czyli nefronów. Każdy nefron może być podzielony na dwie ważne części: kłębuszek nerkowy oraz cewkę, w których woda i potrzebne składniki odżywcze są odciągane z krwi. Kłębuszek nerkowy składa się z kłębka małych naczyń włosowatych, które posiadają bardzo cienkie ścianki. Woda i produkty przemiany materii mogą zatem łatwo przenikać do cewki znajdującej się po drugiej stronie. System naczyń włosowatych nerek jest tak duży, że jest zdolny do przefiltrowania około 130 mililitrów krwi w każdej minucie. Otwory w ściankach naczyń włosowatych tworzą sito biologiczne i są tak małe, że drobiny powyżej pewnego rozmiaru nie mogą przez nie przenikać. Gdy nerki zostają zainfekowane, kłębuszki nerkowe znajdują się w stanie zapalnym i sito przestaje działać wybiórczo, pozwalając większym cząsteczkom przechodzić do moczu. Albumina jest jedną z najmniejszych drobin białka, która znajduje się w moczu. Dlatego też lekarze, aby sprawdzić, czy nerki funkcjonują prawidłowo, badają poziom zawartości białka w naszym moczu. Cewki przechodzą między kłębuszkami nerkowymi do układu odprowadzającego mocz, którym ostatecznie odpływa on do pęcherza moczowego. Każdy kłębuszek nerkowy jest otoczony przez torebkę Bowmana, która jest początkiem jego cewki. Właśnie tutaj prawie cała przefiltrowana woda i sól są powtórnie wchłaniane, powodując w ten sposób odpowiednie stężenie moczu. Wtórna absorbcja wody odbywa się dzięki bardzo skomplikowanemu systemowi posiadanemu przez nasz organizm, w którym hormon uwalniany do krwi przez przysadkę mózgową zmienia przepuszczalność cewki (jej zdolność do ponownego wchłaniania wody). W czasie gdy hormon znajduje się we krwi, cewka pozwala na wtórną absorbcję znacznej ilości wody. Gdy hormon jest „wyłączony", cewka staje się mniej przepuszczalna i większość wody przechodzi w skład moczu. Proces ten jest nazwany diurezą, a odpowiedzialny za niego hormon nazwano hormonem antydiuretycznym (ADH). W pewnych warunkach, takich jak moczówka prosta (diabetes insipidus, której nie należy mylić z diabetes mellitus, czyli cukrzycą), hormonu tego może brakować. Wtedy pacjent nie może utrzymać wody i traci jej znaczną ilość w moczu, a więc musi uzupełniać brak poprzez większe spożycie płynów. Inny hormon, aldosteron, wydzielany przez nadnercze umieszczone tuż nad nerkami, jest odpowiedzialny za wymianę soli sodowej na sól potasową, pomagając w ten sposób kontrolować ciśnienie krwi i równowagę poziomu soli w organizmie. Hormon przytarczyc, inny hormon wydzielany przez cztery małe gruczoły schowane za tarczycą, reguluje wchłanianie niezbędnego wapnia, z kórego są zbudowane nasze kości i zęby. Wysokie ciśnienie krwi Nerki regulują poziom soli w organizmie i wytwarzają hormon zwany reniną. Poziom reniny zależy od poziomu soli, który z kolei jest regulowany przez oddziaływanie hormonu nadnerczy - aldosteronu na cewki nerkowe. Renina uaktywnia inny hormon, angiotensynę, który ma podwójne działanie: po pierwsze zwęża tętniczki i powoduje wzrost ciśnienia krwi; po drugie sprawia, że nadnercze wydziela aldosteron, powodując w ten sposób zatrzymanie przez nerki soli i przez to dalszy wzrost ciśnienia krwi. Na lewo: Nerki wydzielają reninę, która uaktywnia angiotensynę, kiedy ciśnienie jest małe, przez co zwężają się tętnice, powodując wzrost ciśnienia. W tym samym czasie nadnercze produkuje aldosteron przyczyniający się do zatrzymanie soli, co również podnosi ciśnienie krwi i wstrzymuje wytwarzanie reniny. Po prawej: Nerka i jej części składowe. Tętnica nerkowa przenosząca krew do nerki dzieli się na tętnice łukowate i w końcu na tętniczki doprowadzające. Wszystkie kończą się w kłębuszkach nerkowych (patrz zbliżenie). Krew jest filtrowana przez ścianę kłębuszka i przechodzi do kanalika nerkowego. Podstawowe składniki krwi (białko, krwinki białe i czerwone) są zbyt duże, aby przeniknąć przez półprzepuszczalną błonę kłębuszka nerkowego, ale większość substancji (np. woda, sole i hormony) może przez nią przejść. Następny etap nazywa się selektywnym zwrotnym wchłanianiem (dalej na prawo). Surowce konieczne dla organizmu są wchłaniane przez kapilary poprzez ścianę kanalika. Gdy krew jest dokładnie przefiltrowana, opuszcza nerkę żyłą nerkową, a substancje resztkowe są wydalane w moczu.

W jaki sposób nerki kontrolują ciśnienie krwi

Nadnercze

Krew pod niskim ciśnieniem

.Wydalanie moczu o mniejszej zawartości soli

Pęcherz moczowy

Renina Angiotensyna Aldosteron

Zwężenie tętniczek i wzrost ciśnienia krwi

UKŁADY WYDALNICZE /127 Układ filtracyjny nerek

Filtrat przepływający z układu i - , krwionośnego^' kanalika nerkowego

Pożyteczne — składniki filtratu są wchlniane dokrw

Moczowód -;—

Mocz

Pęcherz
Pęcherz moczowy jest umięśnionym organem o grubych ściankach, który leży w dolnej części miednicy pomiędzy spojeniem łonowym i odbytnicą. Jest to worek o czterech ścianach w kształcie lejka przypominający piramidę wywróconą szczytem ku dołowi. Podstawą tej piramidy jest powierzchnia, na której spoczywa jelito cienkie, lub w przypadku kobiet -macica. Ściany pęcherza składają się z licznych warstw mięśni, które są w stanie rozciągać się, podczas gdy pęcherz napełnia się, a następnie kurczyć się w trakcie opróżniania. Nerki przepuszczają prawie stały strumyk moczu płynący moczowodami do pęcherza. Pęcherz nie działa jednak jak balon, którego ciśnienie w trakcie napełniania ciągle wzrasta. Włókna mięśniowe pęcherza pozwalają bowiem na znaczne jego powiększanie poprzez dostosowywanie się do ilości moczu aż do momentu, kiedy jest prawie pełny. Gdy zaczyna stawiać opór, odczuwamy konieczność oddania moczu. Dwa moczowody - przewody, poprzez które mocz przechodzi z nerek do pęcherza, wchodzą do niego niedaleko tylnych rogów górnej powierzchni. Uchodząc do pęcherza, przebijają skośnie jego ścianę, wskutek czego rozciągnięcie pęcherza zamyka ich ujścia, zapobiegając cofaniu się moczu. Mocz wydostaje się z organizmu przez cewkę moczową, która ma swój początek w najniższym punkcie pęcherza. Normal-

moczowy
nie otwór ten jest zamknięty przez zwieracz - okrężny mięsień, który kurczy się w celu zagrodzenia ujścia. W czasie oddawania moczu zwieracz rozluźnia się wraz ze skurczem mięśni ścian pęcherza. Cewka moczowa dorosłego mężczyzny osiąga przeciętnie 20 centymetrów długości i składa się z trzech części. Pierwsza lub sterczowa część ma długość około 3-4 centymetrów i przechodzi od otworu u wylotu pęcherza, przez środek gruczołu krokowego. Środkowa część cewki u mężczyzn ma długość tylko 12 milimetrów i jest często nazywana częścią błoniastą cewki moczowej. Ostatnia, najdłuższa część (około 12 centymetrów) nazwana jest częścią gąbczastą cewki moczowej. Znajduje się w obrębie prącia i otwiera się ujściem zewnętrznym na szczycie żołędzi. U kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i funkcjonuje tylko jako kanał do wydalania moczu. Ma średnicę 1 centymetra i jest otoczona przez gruczoły śluzowe. Fakt, że jest tak krótka, a jej ujście znajduje się na stosunkowo odkrytym i zanieczyszczonym obszarze, wyjaśnia, dlaczego kobiety często cierpią na zakażenie dróg moczowych. jak mocznik i kwasy, są ciągle wytwarzane przez organizm i muszą być wyeliminowane, tak aby utrzymać ich koncentrację we krwi na dopuszczalnym poziomie. Zawartość innych substancji, takich jak sól i woda, musi być również utrzymywana w ścisłych granicach. Proces ten, zwany homeostazą, jest głównym zadaniem nerek. Bez wątpienia organizm potrzebuje podatnego na zmiany, elastycznego systemu, szczególnie, że pobór płynów waha się od zera aż do 10 litrów dziennie. Skład moczu ostatecznie wydalanego zależy od tego, jakie substancje toksyczne wytwarza organizm. W rzeczywistości wszystko, co znajduje się w moczu, jest również obecne we krwi, różne jest tylko stężenie - to w moczu musi być bardzo zmienne, tak aby to we krwi utrzymywać w ścisłych granicach. Przykry zapach, często łączony z moczem, jest związany z jego rozkładaniem przez bakterie pochodzące z powietrza. Zapach świeżego moczu nie jest tak nieprzyjemny. . Cały proces jest niezmiernie delikatny i złożony, a jego końcowym efektem jest płyn, w którym substancje resztkowe i zmienna ilość innych produktów, takich jak sód, mogą być usunięte z organizmu. Codziennie około 1200 litrów krwi przepływa przez nerki i w efekcie tworzy się około 110 litrów filtratu, który prawie w całości jest ponownie wchłaniany do krwi, pozostawiając jedynie około 1 litra moczu. Przechodzi on nieprzerwanie z nerek przez moczowody do pęcherza i jest średnią ilością wydalaną w ciągu jednego dnia. Kontrola pęcherza W normalnych warunkach pęcherz moczowy dorosłego człowieka może utrzymać bez żadnego poczucia niewygody około 1/4 litra moczu, a opróżnianie (oddawanie moczu) następuje, zanim zbierze się 1/2 litra. W trakcie napełniania pęcherza napięcie mięśni ścian przesyła sygnały do rdzenia kręgowego. U małego dziecka sygnały te powodują automatyczne opróżnianie, co jest czynnością odruchową. Po nabyciu umiejętności oddawania moczu w toalecie odruch jest stopniowo eliminowany dzięki kontroli z wyższych ośrodków w mózgu. Jeśli sygnał pochodzący z pełnego pęcherza pojawi się w niewygodnej dla nas chwili, mózg wysyła bodziec nakazujący ścianom pęcherza rozluźnienie i w ten sposób pozwala na dalsze wypełnianie, zanim ponownie dotrze do niego nowy sygnał. Na lewo: Cewka moczowa u kobiet i mężczyzn narysowana w odpowiedniej skali. Zauważ odległość pęcherza moczowego od ujścia cewki moczowej na każdym rysunku: u kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i w związku z tym bardziej narażona na zakażenia.

Mocz

Zawartość płynu wewnątrzkomórkowego podlega bardzo ścisłym ograniczeniom. Pewne substancje toksyczne, takie

Męska

Przekrój cewki moczowej
Pęcherz Gruczoł krokowy

Część sterczowa cewki moczowej Wzgórek nasienny Dno miednicy Część błoniasta cewki moczowej Gruczoł Cowpera

Żeńska

Ujście gruczołu Cowpera Pęcherz Ciało jamiste

Zwieracz cewki moczowej

Otwory gruczołów śluzowych Cewka moczowa

Ciało gąbczaste

I
Pochwa | Ujście cewki moczowej

Dno miednicy

Zołądż

.'

dokuczliwa woń. Inaczej może dojść do ostrych skurczów mięśni i bólów głowy .na szczęście jest to wyjątkowo rzadka sytuacja. Nie są połączone z układem nerwowym. przy którym organizm zaprzestaje wydalania potu. Drugie. podobnie jak przy zamianie gotującej się wody w parę wodną. w którym niemożliwe jest utrzymanie chłodu.objawów znanych jako wstępna faza udaru cieplnego. Właśnie to pocenie umożliwia utratę ciepła. a skutkiem ubocznym tego oddziaływania jest niemiła. jak i innych warunków . działa najlepiej w suchym powietrzu. zwiększając kontrolę cieplną. gdyż nie można zwiększyć oddychania. takich jak wewnętrzna strona dłoni i podeszwy stóp. gdy jesteśmy podekscytowani. które są rozmieszczone na całym ciele z wyjątkiem warg i niektórych części narządów płciowych.stąd spocone dłonie. Oznacza to. Utrzymywanie chłodu Zasada wydalania potu. mogą utracić do 5 litrów płynu w ciągu dnia. Pod mikroskopem wyglądają jak mocno zwinięte zwoje glist. tak jakbyśmy znajdowali się w lesie tropikalnym.71 Przewód wyprowadzający gruczołu R«łowego Przewód wyprowadzający gruczołu potowego Zaopatrzenie gruczołu potowego w krew Tkanka podskórna Powyżej: Z naczyń krwionośnych substancje resztkowe są usuwane i wydzielane poprzez komórki gruczołów potowych w postaci potu. gruczoły apokrynowe. Jeśli organizm nie przyzwyczai się w pełni do wysokiej temperatury otoczenia. jak i przez niektóre hormony. że działają zarówno pod wpływem zmian temperatury. Ważne jest. ale również sól . że układ osiągnął moment krytyczny. Przegrzanie Pot z gruczołów potowych typu ekrynowego to nie tylko woda . że ciecz. a nasza skóra jest owinięta warstwą potu. jako własnego systemu chłodzenia ciała. powoduje przykry zaSkóra właściwa Tworzenie korfttrak Wyściółka przewodu UKŁADY WYDALNICZE /129 • Włos Naskórek . jaką wytwarzają. a skutkiem parowania potu jest zużycie pewnej ilości ciepła i energii. Przed okresem dojrzewania funkcjonuje tylko jeden ich zestaw . zanim może być zauważony i z tego powodu proces ten jest nazywany „nieodczuwalnym poceniem". że pot zaczyna się z nas „lać". i pracuje na najwydajniejszym stopniu fazy zwanej „nieodczuwalną". jest kontrolowanych tak przez system nerwowy. Jeśli jest zarówno gorąco. jeśli nie jest ono regularnie myte. Przyczyną tego jest reakcja mlecznej substancji z bakteriami obecnymi na skórze. a temperatura wnętrza ciała bardzo wzra- Przekrój gruczołu potowego sta. że normalna temperatura ciała wynosi 37° C. Nie trudno jednak wyobrazić sobie. może dojść do udaru cieplnego. jak i wilgotno. pot nie ma szans na wyschnięcie i warstwa potu. Jest to bardzo ciężki przypadek.w takich wypadkach polecane są tabletki zawierające sól. mleczna substancja. a nawet śmierć . która pokrywa skórę. które bardzo pocą się podczas pracy albo przebywają w gorącym środowisku. z których najważniejsza jest sól. Osoby. pach ciała. Gdy jesteśmy tak rozgrzani. ale gęsta. aby normalna temperatura albo temperatura wnętrza ciała była utrzymywana na mniej więcej stałym poziomie. które powoduje nasze ochłodzenie. Dlatego nie tylko muszą uzupełnić utracony płyn. W zasadzie większość ciepła traconego w ciągu dnia jest uwalniana dzięki poceniu się. że odczuwamy lepkość naskórka i jest nam gorąco. na które organizm reaguje. do którego może znosić tę sytuację. Jeśli temperatura na zewnątrz zbytnio wzrasta. że jest to dość mało wydajny sposób utraty ciepła. aby parować. Ciekły pot paruje zwykle ze skóry. może nastąpić uszkodzenie mózgu. Rodzaje gruczołów potowych Ciało jest pokryte gruczołami potowymi wytwarzającymi płyn. Przegrzanie może nastąpić przy wysokiej temperaturze ciała związanej z chorobą.Gruczoły potowe Tradycyjnie przyjmuje się. znajdują się pod pachami. stąd gorączkujące osoby mocno się pocą. organizm sam przystosowuje się do tego i wydala mniej soli. Podobnie obcisłe ubrania sprawiają. jest bardziej nieprzyjazny dla człowieka niż gorący i suchy. Niewielka ilość ciepła jest wydalana każdego dnia bezpośrednio przez płuca i poprzez skórę bez udziału gruczołów potowych.składa się z bogatego wachlarza substancji chemicznych znajdujących się w organizmie. temperatura wnętrza ciała nie zmienia się dzięki pozbyciu się ciepła przez gruczoły potowe w formie potu. Bakterie i wirusy wytwarzają substancje toksyczne. chociaż istnieją pewne różnice i fluktuacje w zależności od osoby. przestaje działać chłodzące Oto dlaczego gorący i wilgotny klimat.gruczoły potowe typu ekrynowego. działając według zasady. Metoda ta nie jest specjalnie podatna na zmiany. Możliwe jest jednak dostosowanie się do warunków gorącego klimatu. Podnosi to temperaturę wnętrza ciała. potrzebuje energii. gdy tylko temperatura na zewnątrz wzrasta. U ludzi energia ta pochodzi z powierzchni skóry. są o wiele bardziej skomplikowane od gruczołów typu ekry nowego. i nieoczekiwane klimakteryczne napady zaczerwienienia twarzy. w pachwinach i w obwodzie piersi. Rozwijają się i zaczynają funkcjonować w okresie dojrzewania. oznacza to. . Wiele z tych gruczołów znajdujących się w gruboskórnych częściach. Jeśli nie doprowadzi się do szybkiego spadku temperatury.

Zolądź prącia Jądro . poczęciu i ciąży. Po prawej: Męskie narządy rozrodcze to prącie. pęcherzyki nasienne i różne kanaliki łączące drogi płciowe.testosteron.Rozdział 11 Aktywność seksualna jest podstawowym popędem i tym. Wywołuje ją potrzeba rozmnażania konieczna dla zachowania gatunku. gruczoł krokowy. U ludzi narządy rozrodcze i odpowiednie gruczoły zaczynają się rozwijać w okresie wzrostu. w których wytwarzany jest męski hormon płciowy . Jądra są nie tylko częścią narządów płciowych. co łączy ludzi z wszystkimi zwierzętami. moszna. zwanym okresem dojrzewania. Precyzyjnie nastawiony mechanizm odmierzania czasu u kobiet kontroluje główne fizyczne procesy rozmnażania i jest widoczny przy menstruacji. Moczowód Pęcherz Pęcherzyk nasienny ROZRODCZY Kość łonowa Mięsień opuszkowo-gąbczasty Ciało gąbczaste /. Napletek L Cewka moczowa . ale tworzą gruczoły płciowe.

w którym cewka moczowa jest wyraźnie widoczna. Hormony na zmianę stymulują wytwarzanie hormonów płciowych: testosteronu lub androgenów u mężczyzn i estrogenu lub progesteronu u kobiet. . Kiedy mężczyzna jest podniecony seksualnie. Z nich dostaje się do cewki przewodami wytryskowymi. Kiedy jest pobudzone seksualnie. staje się sztywne i wyprostowane i przy tym zwykle lekko skierowane ku górze.<\ _ I Narządy rozrodcze Narządy rozrodcze kobiety i mężczyzny dzielą się na dwie części . Wgłębienie za żołędzia to rowek zażołędny. ujścia przewodów Pęcherzyk nasienny wytryskowych /. gdy ciśnienie wewnętrzne wzrasta. które łączą się z nią zaraz po opuszczeniu pęcherza.cewki moczowej .przez który przechodzi mocz w trakcie opróżniania pęcherza (oddawanie moczu lub mikcja). gdzie jest gromadzony mocz. Gruczoł Cowpera . Męski układ rozrodczy ma za zadanie wytwarzać nasienie i wprowadzać je do ciała kobiety. pomarszczonym woreczkiem. takiej jak rozrost krtani u mężczyzn (który prowadzi do zmiany głosu) czy pierwszej miesiączki. który kryje jądra. które znajdują się na zewnątrz organizmu. lub przez który przesuwa się nasienie w czasie stosunku płciowego. Hormony płciowe przyczyniają się do rozwoju genitaliów. Mężczyźni Męskie narządy płciowe składają się z prącia i moszny. Przekrwienie wydłuża. z otworem znajdującym się na końcu prącia (ujście cewki). a z chwilą odpłynięcia dodatkowej krwi . pogrubia i usztywnia prącie. Jego koniuszek . główna długość Powyżej: Szczegółowy obraz prącia (na górze) przedstawiający wszystkie jego części.s I I— i— Ciała jamiste Ciato gąbczaste Zołądź Zołądź Ciała jamiste Cewka moczowa Tętnica Ciało gąbczaste » . Gonady u mężczyzn są reprezentowane przez jądra. nazywamy korzeniem. a u kobiet przez jajniki. Prącie jest zazwyczaj wiotkie i zwisa przed moszną. tak że mocz wydostaje się tylko wtedy. Prącie składa sie z centralnego kanału . a odcinek. przyczyniając się jednocześnie do jego podnoszenia w chwili. ilość krwi napływającej do tych obszarów wzrasta przy równoczesnym powstrzymywaniu przed odpływem. oraz gruczo"•'m^Kjkcwcgo. którym prącie łączy się z podbrzuszem. Moczowód Wzgórek nasienny.UKŁAD ROZRODCZY /131 Cewka moczowa Gruczoły Cowpera . czyli menarche u kobiet. Cewka moczowa łączy pęcherz. kiedy tego chcemy. Jego długość waha się od 6 do 12 centymetrów. Ciasny pierścień mięśnia przy otworze łączącym pęcherz z cewką moczową utrzymuje przejście zamkniętym.zewnętrzne i wewnętrzne.żołądź jest najbardziej wrażliwym miejscem. Dolna ilustracja pokazuje przekrój podłużny prącia. Po wytrysku nasienia i po ustąpieniu podniecenia seksualnego przepływ krwi zmniejsza się do poziomu normalnego. Obszary te są zaopatrzone w gęstą sieć naczyń krwionośnych. prącia to trzon. Nasienie płynie w kierunku cewki moczowej podczas stosunku płciowego przez parę kanałów zwanych nasieniowodami. . Jego długość wynosi wtedy od 10 do 20 centymetrów. Erekcja Większa część prącia składa się z trzech ciał odpowiedzialnych za erekcję. jak również drugorzędnej cechy płciowej. Ilustracja w środku jest przekrojem poprzecznym trzonu prącia i pokazuje trzy grupy tkanek odpowiedzialnych za wzwód. W okresie dojrzewania gruczoły płciowe zaczynają rosnąć i stają się aktywne pod wpływem hormonów gonadotropowych wytwarzanych w przysadce. pęcherzyków nasiennych i dróg wydalania nasienia umieszczonych wewnątrz jamy miednicy.

Napletek i żołądź Delikatna żołądź jest chroniona przez luźny płat skóry zwany napletkiem. może ona spowodować pieczenie V. które produkują męski hormon testosteron. Schemat w ramce pokazuje. .Nasieniowód Nasieniowód Tętnica jądrowa Najądrze Jądro Najądrze Zrazi ki jądra Moszna Śródjądrze Jądro Moszna Powyżej: Jądra składają się z cewek nasiennych krętych. Ważne jest.132/UKŁAD ROZRODCZY Jądro i droga nasienia Mięsień dźwigacz jądra Powrózek — nasienny . tworząc papkę o serowatej konsystencji i nieprzyjemnej woni. wystawiając ją w ten sposób na bodźce. doprowadzające do orgazmu. (powodującej wzwód) prącie wraca do swojego zwiotczałego stanu. w których wytwarzane są plemniki. i komórek śródmiąższowych jądra. tak aby pozostawić odsłoniętą żołądź. które opuszcza nasieniowodami tuż przed ejakulacją. Wraz z powiększaniem się prącia w trakcie wzwodu zwija się do tyłu. Skóra na żołędzi i napletek wytwarzają tłustą wydzielinę zwaną mastką. która działa jako substancja nawilżająca ułatwiająca przesuwanie napletka po żołędzi. Nasienie jest przetrzymywane w najądrzach. aby zmywać ją regularnie . w jaki sposób jądra są połączone z prąciem.u niektórych mężczyzn mastka ma tendencje do gromadzenia się.

jak: porost włosów na twarzy i tułowiu. Po drugie jądra zawierają komórki.UKŁAD ROZRODCZY /133 lub zakażenie napletka . odpowiadający za rozwój takich cech charakterystycznych. t \ . Jądra mają kształt owalny. które zwykle jest wykonywane ze względów społecznych lub religijnych. Po pierwsze są miejscem wytwarzania nasienia. który przenosi nasienie w kierunku podstawy pęcherza. Jądra Normalny mężczyzna posiada dwa jądra. I. zwany najądrzem. które rozwijają się w zarodku z fałdu tkanek znajdujących się na tylnej ścianie brzucha. które wytwarzają męski hormon płciowy testosteron. tworząc jeden kanał zwany nasieniowodem. Funkcje te są realizowane przez dwa zupełnie oddzielne zestawy komórek wewnątrz każdego z jąder. Kiedy jądra są uformowane. Kanaliki łączą się razem. Interesujące jest prześledzenie różnic w proporcjach prącia i moszny względem siebie w okresie od dzieciństwa do dojrzałości. Można również zauważyć stopniową zmianę w kształcie ciała. Wszystkie te struk- Poniżej: Przedstawione postacie męskie wyszczególniają 5 etapów fizycznego rozwoju chłopca i podkreślają wygląd i rozwój drugorzędnej cechy płciowej owłosienia łonowego.tt • • < T • " . Powtarzające się lub stałe zapalenie żołędzi jest czasami powodem do przeprowadzenia obrzezania. tak że w momencie narodzin każde z jąder zwykle znajduje się już w docelowym miejscu. wędrują stopniowo w dół wewnątrz brzucha. czyli w mosznie. Z tyłu każdego z nich jest przytwierdzony organ w kształcie długiego przecinka. gdzie każdy plemnik zawiera wszystkie informacje genetyczne konkretnego mężczyzny. Najądrze składa się z szeregu mikroskopijnych kanalików zbierających nasienie z jąder.typowe objawy zapalenia żołędzi. obniżenie wysokości głosu i typowy rozkład tłuszczu. Działania jąder są dwutorowe.

części środkowej i ogona.po drugim etapie podziału komórki Spermatocyt. dojrzały plemnik (powyżej na prawo) ma główkę. wstawkę i witkę. poruszając się ruchem falującym.134/UKŁAD ROZRODCZY Jak dojrzewa plemnik Akrosom czapeczka na główce plemnika ' A Moszna Jądro Cewki nasienne kręte Cewka nasienna kręta Plemnik. Aby stać się plemnikiem. wytwarzając przy tym prędkość około 3-3. Plemnik przekazuje informacje genetyczne określające płeć dziecka. tętnicy jądrowej i splotu żylnego tworzącego żyłę jądrową. podstawowe komórki plemnikowe przechodzą przez trzy etapy podziału komórki (zobacz zbliżenie). zawiera specjalne enzymy umożliwiające nasieniu przenikanie w głąb jaja w celu dokonania zapłodnienia. Każde jądro jest zawieszone w mosznie za pomocą powrózka nasiennego składającego się głównie z nasieniowodu. Każdy plemnik o długości około 0. W rezultacie Powyżej: Od okresu dojrzewania mężczyzny nasienie jest stale produkowane w kanalikach nasiennych.komórka plemnikotwórcza tury. Jedyną funkcją ogona (witki) jest napędzanie plemnika. Składa się z trzech głównych części: główki. Powrózek nasienny służy dwóm celom: po pierwsze zaopatruje jądra w krew. zanim przejdą przez kanaliki do najądrza. gdzie są przechowywanie. czyli akrosom (czapeczka na główce plemnika). z wyjątkiem nasieniowodu. Nasienie składa się z licznych substancji chemicznych i materiału genetycznego . co osiąga. które przechowują energię potrzebną plemnikowi w jego drodze do jaja. Jego jedynym celem jest dokonanie zapłodnienia poprzez zespolenie z komórką żeńską.5 milimetra na minutę. czyli jajem. Normalny. Struktury te są otoczone pierścieniem mięśnia zwanego dźwigaczem jądra.05 milimetra ma ksztal 1 kijanki. . które przenoszą kopię kodu genetycznego ojca. Plemnik Plemnik jest męską komórką rozrodczą. Wytwarzanie nasienia Wytwarzanie plemników wymaga temperatury około 3°C niższej niż temperatura pozostałych części ciała.chromosomów.produkt końcowego etapu podziału komórki Spermatyda .po pierwszym etapie podziału komórki Spermatogonia . po drugie odprowadza nowo utworzone nasienie z jądra. Przód głowy. Część środkowa (wstawka) zawiera struktury zwane mitochondriami. są bardzo małe.

Wydzielina. wód wytryskowy do cewki moczowej serią skurczów mięśniowych.plemników i pomaga im przetrwać w wydzielinie z pochwy. uważa się. Jego miejsce w organizmie powoduje.bańki nasieniowodu. j * . Otaczające tkanki pomagają regulować temperaturę jąder wewnątrz moszny poprzez podciąganie ich do góry w przypadku zimna bądź zwiększanie zaopatrzenia naczyń krwionośnych.drj.dwóch skręconych kanałów przyległych do bańki. większego obszaru magazynowania . który miesza się z plemnikami.UKŁAD ROZRODCZY/135 proces ten przebiega poza organizmem w mosznie. Gruczoł produkuje płyn. Chociaż dokładna funkcja tego gruczołu nie jest jasna. Ejakulacja (wytrysk nasienia) Zanim nastąpi ejakulacja. wytwarza niewielką ilość podobnej wydzieliny dającej nasieniu pełną ruchliwość. gdzie toruje sobie drogę do jajowodu. dwóch kanałów łączących jądra z gruczołem krokowym. właściwą tylko mężczyznom. . że jednym z jego zadań jest wspomaganie utrzymania aktywności plemników. Gruczoł krokowy. tworząc część płynu nasiennego. Najądrze służy jako magazyn i miejsce rozwoju. Zauważ pozycję nasieniowodu i moczowodu. pobudza ruchliwość . Jeśli nasienie zostało wytryśnięte w pochwie kobiety. Najądrze może być opróżniane przez trzy albo cztery wytryski nasienia w ciągu 12 godzin.vqfK'<:<. jak potrafi przez szyjkę do jamy macicy. Gruczoł krokowy Gruczoł krokowy jest strukturą w kształcie orzecha włoskiego. plemnik bowiem potrzebuje od 60 do 72 godzin na osiągnięcie pełnej dojrzałości. przez który przechodzi nasienie podczas wytrysku. Właśnie w tym miejscu może mieć miejsce zapłodnienie pod warunkiem. Poniżej: Rysunek pokazuje badanie odbytu. nasienie przesuwa się wzdłuż nasieniowodów. Dolegliwość ta jest częściej spotykana u starszych mężczyzn. że plemniki napotkają jajeczko. kiedy temperatura staje się zbyt wysoka. wędruje tak szybko. Jest to prosta metoda badania lekarskiego używana do sprawdzenia stanu gruczołu krokowego w przypadku występowania jakichkolwiek problemów. nasienie rozpada się i jest ponownie wchłaniane. które są ulokowane za jądrami. Zbliżenie wyraźniej pokazuje jego ułożenie w stosunku do pęcherza moczowego.zdolność do spontanicznego poruszania się . Jeśli ejakulacja nie ma miejsca. Wytwarzanie plemników w ilości od 10 do 30 miliardów miesięcznie ma miejsce w kanalikach nasiennych w jądrach. zwana płynem nasiennym. a ponowne napełnienie zajmuje mu około 2 dni. Tutaj sperma otrzymuje wydzielinę z pęcherzyka nasiennego . co rozprasza ciepło.owy Prucie J Powyżej: Widok z boku ukazujący gruczoł krokowy i jego położenie w odniesieniu do innych organów. Umiejscowiony jest pod pęcherzem i otacza cewkę moczową. '. W chwili ejakulacji sperma i płyn nasienny są wypchnięte z bańki przez przeNasieniowód Położenie gruczołu krokowego Odbytnica Pęcherzyk nasienny — ° . tak aby zapłodnienie łatwiej przebiegało. do dalszego. że problemy z nim związane często dotyczą funkcjonowania pęcherza moczowego. Nowo utworzone plemniki przechodzą następnie przez te kanaliki do najądrzy.

W niektórych przypadkach w jednym z gruczołów może utworzyć się ropień Bartholina. gdzie łączą się z kroczem. Pochwa dziecka jest oczywiście mniejsza niż dorosłej kobiety. Tworzą one fałdy skóry. Zewnętrzne żeńskie narządy płciowe to łechtaczka i wargi. kiedy kobieta jest podniecona seksualnie. przedsionek jest oddzielony od pochwy błoną zwaną błoną dziewiczą. które znajdują się zaraz pod łechtaczką i wydzielają płyn alkaliczny zmniejszający naturalną kwasowość sromu. Podczas życia kobiety pochwa przechodzi kilka zmian. "Wargi większe "Przedsionek • Błona dziewicza Pochwa Krocze -Odbyt Pochwa Kobiety W celu zapłodnienia układ rozrodczy kobiety musi nie tylko otrzymać nasienie. bości. U swego końca wargi mniejsze łączą się. jakie zachodzą w pochwie podczas stosunku płciowego. że posiada osłonę z warg sromowych mniejszych. U szczytu wargi zewnętrzne łączą się ze skórą i owłosieniem na podściółce komórek tłuszczowych. co może wymagać nacięcia i uwolnienia ropy. Stają się cieńsze u podstawy. czerwone i wrażliwe na ucisk. aby zarodek mógł się rozwijać. jakie wiele kobiet ma powyżej przedsionka. Istnieją dwie pary gruczołów związanych ze sromem. Pocieranie łechtaczki w stanie wzwodu przez prącie w czasie stosunku albo innymi środkami zwykle doprowadza do orgazmu. i małe. które często powiększają się w czasie stosunku. Obejmuje ono dolną (albo pochwową) część szyjki macicy. Druga. tak aby umożliwić rodzenie dziecka. Mogą jednak dosyć łatwo ulegać zakażeniom wenerycznym i innym. wydzielanych przez jajnik. które pokrywają i osłaniają wrażliwe wnętrze razem z głównym narządem podniecenia seksualnego . które wydzielają płyn w czasie.łechtaczką. dzieląc się na fałdy. Pomiędzy sromem a odbytem znajduje się okolica zwana kroczem. Inne części sromu również odpo- Pochwa jest kanałem. które często ulega rozerwaniu podczas porodu. Największą częścią sromu są dwie pary warg. kiedy pochwa tworzy dolną część kanału porodowego i jest zdolna do otwierania się. jeśli jest zapłodnione.136 / UKŁAD ROZRODCZY Budowa sromu wiadają na pobudzenie seksualne: wargi sromowe mniejsze posiadają tkanki jamiste zwane opuszkami przedsionka. Wyściółka ściany pochwy jest cieńsza u dziecka i u kobiety po menopauzie niż u kobiety w okresie zdolności do rozmnażania. łączące pasmo zwane wędzidełkiem. Ujście pochwy leży do tyłu od ujścia cewki moczowej w przedsionku pochwy. Sklepienie jest najgłębsze w części tylnej. Obszar między wargami mniejszymi tworzy przestrzeń nazwaną przedsionkiem pochwy. Wzgórek łonowy — Napletek łechtaczki Łechtaczka• -Wędzidełko łechtaczk Wargi mniejsze •» . przez co może łatwiej przyjąć prącie. tak że wejście do pochwy staje się wilgotne. musi utrzymać. Zapalenie gruczołów Bartholina wymaga leczenia antybiotykami. stykają się z sobą i są znacznie pofałdowane. Budowa pochwy Pochwa ma długość 7-9 centymetrów i jest otoczona przez tkankę włóknistą i mięśniową. Gruczoły te . Zewnętrzne większe składają się z grubych fałdów skóry. Zmiany te są w dużym stopniu uzależnione od grupy hormonów. które zakrywają kość łonową albo wzgórek łonowy. Jest to głównie organ podniecenia seksualnego. które ją otaczają. a przy jej pobudzeniu gąbczaste komórki napełniają się krwią. Łechtaczka jest niezmiernie wrażliwa. Łączą się na szczycie i tworzą ochronny napletek nad wrażliwą łechtaczką. Właściwość ta ułatwia pochwie rozciąganie się podczas stosunku albo porodu. Strzępki skóry. Górne zakończenie pochwy nosi nazwę sklepienia. Różni się ona w kształcie. Zanim kobieta staje się aktywna seksualnie. są pozostałościami błony dziewiczej i są określane jako strzępki po błonie dziewiczej. Pochwa odgrywa ważną rolę podczas stosunku płciowego i porodu. Jej funkcja podczas porodu jest stosunkowo bierna. nawet do tego stopnia. które zakrywają i ochraniają pozostałe części. odpowiednik napletka.zwykle wielkości groszku . tworząc wędzidełko warg sromowych. Pierwsza to gruczoły Skene'go.nie są wystające. Są to gruczoły Bartholina. Łechtaczka i gruczoły Łechtaczka jest w zasadzie podobna w budowie do prącia. tam też zazwyczaj jest deponowane nasienie podczas stosunku płciowego. Do wewnątrz od warg większych znajdują się wargi sromowe mniejsze. większa para znajduje się na dnie przedsionka. Cewka moczowa leży na przedniej ścianie pochwy. doprowadzając do erekcji. które. ale wyściełaną warstwą komórek zwanych nabłonkiem płaskim. który prowadzi ze sromu do macicy. Stosunkowo niedawno zaczęto rozumieć niektóre zmiany. a odbytnica na górnej 1/3 jej ściany tylnej. rozmiarze i gru- Powyżej: Usytuowany przy wejściu do pochwy srom składa się głównie z zewnętrznych i wewnętrznych warg. Ściany pochwy normalnie są zapadnięte. a gruczoł Bartholina uaktywnia się. lecz również wyprodukować jajeczko. Ochraniają również ujście cewki moczowej. które razem noszą nazwę sromu. zwanych estrogenami. stając się obrzmiałe. często określany jako wzgórek Wenery. .

a jej dolna część wchodzi do pochwy. biegania czy jazdy konnej. kiedy to posiadanie dziecka byłoby dla kobiety nieodpowiednie psychicznie i fizycznie. Zaburzenia te są nazwane pochwicą i mogą być leczone przez lekarza seksuologa. Sprawia to. masturbacja albo wkładanie tamponu może również spowodować jej rozerwanie. Zaczyna wtedy kurczyć się w celu otwarcia szyjki i umożliwienia dziecku i łożysku wyjścia na zewnątrz. Następnie macica mocno się zwęża. Od okresu dojrzewania do menopauzy śluzowka macicy rozwija się każdego miesiąca. Błona może występować w różnych kształtach i rozmiarach i nie ma sytuacji. mimowolnie kurczą się. Pofałdowana budowa nadaje jej zadziwiającą elastyczność potrzebną przy porodzie. Hymen. tak aby zamknąć duże naczynia krwionośne. zwany również błoną dziewiczą. Jeśli kobieta jest szczególnie niecierpliwa podczas stosunku. Czynności pochwy Podczas podniecenia seksualnego organy rozrodcze. zanim kobieta w pełni może cieszyć się seksem. a po poro- Macica dzie zmienia swój kształt na szczelinę z otworem w kształcie krzyża. Szyjka jest długa na około 2. Ściany pochwy są dobrze zwilżone wydzielinami z kanału szyjki macicy i gruczołów Bartholina. Intensywny petting. W takich warunkach bakterie mogą się rozwijać i czasami przyczyniać do wywołania bólu w pochwie oraz uczucia dyskomfortu . Macica składa się z dwóch głównych części: trzonu narządu oraz szyjki macicy i jest zdolna do przechodzenia znacznych zmian podczas okresu reprodukcyjnego kobiety. Jeśli włożyć palec do pochwy. Błona jest zwykle cienka i sitowata i może być łatwo uszkodzona podczas dużego wysiłku fizycznego. Budowa pochwy Jajowód Macica Jajnik— Szyjka macicy Mięśnie - Pochwa Przedsionek Srom . a ilość wydzieliny z pochwy wzrasta. W tym samym czasie duże włókna mięśni są powstrzymywane przed skurczami. Szyjka macicy ma kształt cylindra. może wniknąć przez szczelinę w błonie dziewiczej i przejść dalej w górę pochwy. która nie rodziła dzieci. włączając te okalające pochwę. wówczas śluzówka macicy jest wydalana podczas menstruacji i powoli odbudowywana podczas następnego cyklu miesiączkowego. U kobiety. Ma to wpływać na zahamowanie rozwoju szkodliwych bakterii w pochwie. ale w okresie przedpokwitaniowym i po menopauzie pochwa staje się lekko zasadowa. Plemnik. Podczas stosunku wydzielina przecieka również przez nabłonek do światła pochwy. Błona dziewcza nie ma żadnych znanych funkcji fizjologicznych. który uchodzi do jamy macicy powyżej i do pochwy poniżej. Po porodzie szybko powraca do poprzedniego stanu i jest gotowa do przyjęcia następnego zapłodnionego jajeczka. na przykład w wyniku intensywnego pettingu. szczególnie wargi mniejsze i dolna część pochwy. Macica zdaje się nie pełnić niemal żadnej funkcji przed okresem dojrzewania i po menopauzie. nietknięta błona dziewicza nie zapobiega ciąży. szyjka jest wyczuwalna jako mały dołeczek. stają się przekrwione. W czasie ciąży macica powiększa się. aby nastąpiło to wcześniej niż 36 dni po porodzie. ale zyskała duże znaczenie w prawie wszystkich kulturach jako oznaka dziewictwa. równocześnie chroniąc go i karmiąc. W czasie orgazmu mięśnie miednicy. aby umożliwić przejście dziecka. Po prawej: Pochwa jest mocnym. Jeśli jajeczko nie zostanie zapłodnione.zjawisko zwane zanikowym zapaleniem pochwy. który kontaktuje się z obszarem rozrodczym genitaliów. Rzadko odnotowuje się sytuację. np. Macica zmienia swoją rolę. mięśnie otaczające pochwę przechodzą w stan skurczu. które zaopatrywały łożysko. a jej ilość wzrasta podczas owulacji i podniecenia seksualnego. umożliwiając wzrost płodu. W przeciwieństwie do obiegowej opinii. umięśnionym kanałem usytuowanym pomiędzy macicą i sromem. nosi tę nazwę na cześć greckiego boga małżeństwa Hymena. to jednak bardzo często jest ona po raz pierwszy przerywana podczas stosunku płciowego. W czasie porodu rozciąga się.5 centymetra i ma cienki kanał biegnący wzdłuż niej. Pewna ilość wydzieliny z pochwy jest normalna u kobiet. kiedy płód jest dojrzały. aby dostarczyć pożywienie dla zapłodnionego jaja. w których może być wiarygodnym dowodem niewinności. ale często leczenie trwa wiele miesięcy. że pochwa jest węższa. Mimo iż stan błony nie jest dowodem dziewictwa. ujście macicy jest okrągłe i dość małe.UKŁAD ROZRODCZY/137 W okresie reprodukcyjnym wydzielina pochwy jest lekko kwaśna. a seks bolesny.

w jaki substancje te oddziaływują na siebie. Podczas pierwszej połowy cyklu miesiączkowego śluzówka zwiększa swoją grubość aż do czasu. Macica jest normalnie podtrzymywana wewnątrz miednicy przez mięśnie. Różnice w rozmiarach są kontrolowane przez wydzielanie hormonów płciowych. Jajniki to dwa szaroróżowe narządy kształtu migdałowatego. Pozycja macicy U dorosłej kobiety macica jest narządem o rozmiarze i kształcie zbliżonym do gruszki i znajdującym się wewnątrz miednicy. Wąski koniec gruszki jest równoważny z szyjką macicy.138 / UKŁAD ROZRODCZY Po urodzeniu W wieku 4 lat Po menopauzie Po urodzeniu dziecka Naturalne zmiany macicy Po lewej: Płód płci żeńskiej przezywa przyspieszony wzrost macicy podczas ostatnich dwóch miesięcy przed porodem prawdopodobnie z powodu obecności dużej ilości hormonów matki.jej umięśnione ściany są grube. ale do 12 tygodnia może być wyczuwalna tylko wewnątrz jamy brzusznej nad spojeniem łonowym. W ciągu pierwszych dni po narodzeniu macica noworodka kurczy się i pozostaje w tym stanie aż do roku lub dwóch przed pierwszą miesiączką. rozpoczyna się nowe ludzkie życie. które są przytwierdzone do szyjki macicy. które przenoszą co miesiąc jajeczko uwalniane przez jeden z dwóch jajników. które otwiera się do jamy otrzewnej. która wsuwa się do pochwy. Każdy jajnik jest utrzymywany przez mocne. śluzówka jest złuszczana i wydalana w czasie menstruacji. Nad każdym jajnikiem znajduje się otoczone strzępkami ujście brzuszne jajowodu. a od strony ściany bocznej. Macica dorosłej kobiety nie będącej w ciąży jest zwykle przechylona do przodu pod kątem 90° . i leżą równolegle po bokach od macicy. a naturalna kwasowość pochwy powstrzymuje rozwój szkodliwych bakterii. aby umożliwić późniejszy wzrost jajeczka (w sytuacji gdy jest ono zapłodnione). a jama jest jedynie szczeliną. Sposób. kiedy zostaje uwolnione jajeczko. elestyczne więzadła. które są wytwarzane w tkankach macicy. które również zarządzają postacią śluzówki macicy. W okresie od pierwszej miesiączki do menopauzy normalne jajniki wytwarzają jedno jajeczko każdego miesiąca. Jest on połączony z jajowodami. W momencie. a tył leży niedaleko odbytnicy. Kiedy dziewczyna ma około 1 5 lat. W czasie ciąży ściany powiększają się w znacznym stopniu. każdy o długości 3 i grubości około 1 centymetra. zwane mięśniami dna miednicy. wciąż nie jest całkowicie zrozumiały. za to rozpoczyna wydzielanie substancji bogatych w składniki odżywcze. gdy jajniki zaczynają wytwarzać hormony. Ciąża powiększa macicę. kiedy jajeczko zostaje zapłodnione przez plemnik. Przód macicy opiera się na pęcherzu. po drugie. W ten sposób macica tworzy część kanału pomiędzy jamą brzuszną i środowiskiem zewnętrznym. który zabezpiecza rozwój zakażeń przenoszonych tą drogą do jamy brzusznej. Istnieje specjalny mechanizm. Są one również istotną częścią układu hormonalnego organizmu. Znajdują się w miednicy. jamie organizmu ograniczonej przez kości miedniczne. wyściółka macicy jest wydalana. osiąga rozmiar macicy dorosłej kobiety. która kurczy się ponownie po menopauzie. a po blisko 2 tygodniach od urodzenia wraca do stanu sprzed porodu. Po menopauzie macica kurczy się. Po pierwsze. Jeśli nie dochodzi do zapłodnienia. Podczas ciąży macica powiększa się. zwane prostaglandyną. Jajowód Jajnik Pęc heiz moczowy Pochwa Macica dorosłej kobiety Macica przy zaawansowanej ciąży Wszystkie zmiany w funkcjonowaniu macicy są kierowane przez hormony wydzielane przez przysadkę i jajniki oraz podobne substancje. Następnie przestaje rosnąć. tak aby utrzymać płód i worek owodniowy. kiedy kobieta przechodzi miesiączkę. a pozostała część tworzy trzon macicy. tylnej i przedniej za pomocą pasm tkanki łącznej. szyjka macicy wydziela zabezpieczające przeciwciała. Jajniki są częścią układu rozrodczego kobiety i ich zadaniem jest wytwarzanie i wypuszczanie dojrzałych jajeczek. Chociaż Jajniki . W okresie około 38 tygodnia zwykle dosięga otworu dolnego klatki piersiowej.

Pod wpływem estrogenu wyściółka macicy pogrubia się. Komórki. zaczyna działać. ciałko żółte kurczy się.) Z kolei ciałko żółte wytwarza i wydziela własny hormon. W przypadku zapłodnienia. Jeśli jednak jajeczko zostało zapłodnione. czyli pęcherzyku jajnikowym. hormon luteinizujący (LH). W trakcie powiększania się tych pęcherzyków i po uwolnieniu jajeczek wytwarzają one na powierzchni jajnika charakterystyczne guzy. przygotowując do przyjęcia zapłodnionego jajeczka. wywołując rozwój ciałka żółtego w pustym pęcherzyku. które rozwija się z pęcherzyka po uwolnieniu jajeczka. Oprócz swojej roli producenta jajeczek jajniki również działają jako gruczoły hormonalne. Znacznie lepiej widoczne są pęcherzyki jajnika zawierające jajeczka w różnych stadiach dojrzewania. Wówczas produkcja FSH zaczyna się od nowa i cały cykl jest powtórzony. Owulacja Pod mikroskopem dojrzewające pęcherzyki jajnika mogą wyglądać jak małe piłeczki zawierające niewielkie skupisko komórek. W centrum tego skupiska znajduje się komórka jajowa w swojej ostatecznej formie dojrzewania. Kiedy pęcherzyk i jajeczko są dojrzałe. Każdego miesiąca dojrzewa jeden pęcherzyk. który z krwią jest przemieszczany w stronę jajników. który podtrzymuje ciążę. Jajniki pokrywa warstwa komórek nazwanych nabłonkiem płciowym. Jeśli jajeczko nie jest zapłodnione w ciągu dwóch tygodni. która działa jako podpora dla zawierającej pęcherzyki warstwy zewnętrznej. Pracują pod kontrolą przysadki znajdującej się w podstawie mózgu. nie ma bezpośredniego połączenia pomiędzy jajnikami a ujściami jajowodów. progesteron. komórki na krawędzi pęcherzyka pozwalają na uwolnienie jaja. które mają przekształcić się w jajeczka. każde w okrągłej obudowie. wówczas ciałko żółte kontynuuje swoją pracę aż do momentu ukształtowania się Poniżej: Jajniki są pokryte warstwą komórek. ciałko żółte. produkcja progesteronu zanika i wyściółka macicy jest złuszczana i wydalana w czasie comiesięcznej menstruacji. Właśnie z tych komórek znajdujących się na krawędzi jajników jest tworzone jajeczko.UKŁAD ROZRODCZY/139 znajdują się blisko siebie. przechodzą do wnętrza jajnika. skupione niedaleko brzegu jajnika. Jajeczko jest następnie unoszone przez strzępki jajowodu do jego ujścia brzusznego. budowa i funkcjonowanie jajników \ Jajowód Odżywiające naczynia krwionośne Ciałko białkowe (obumarłe ciałko żółte) Jajnik Macica BJ L B • B B B B B r ^^ Bf Bj Bj BJ Komórka jajowa łożyska. Położenie. który następnie pęka na powierzchni jednego z jajników i jest opróżniany. Dojrzała komórka jajowa .Rozwijające się ciałko żółte Dojrzale ciałko żółte . Środek jajnika jest wypełniony elastyczną tkanką włóknistą. (Ciałko żółte pomaga zajść w ciążę. Można dostrzec tysiące niedojrzałych jajeczek. Estrogen pobudza również budowę substancji białkowych oraz prowadzi do zatrzymywania płynów. Przysadka najpierw wytwarza hormon zwany folikulotropowym (FSH). oglądając ich budowę wewnętrzną pod mikroskopem. gdzie są otaczane błoną pęcherzyka. Dokładny przebieg tego procesu jest nadal tajemnicą. U dojrzałej kobiety jajniki mają guzowaty wygląd. Można to zaobserwować. FSH pobudza rozwój pęcherzyków jajnikowych oraz powoduje wydzielanie hormonu . Po dojrzeniu i pęknięciu pęcherzyka jajnikowego kolejny hormon przysadkowy. rośnie i wydziela hormon.estrogenu.

Dziewczyna poniżej posiada zarówno rozwinięte owłosienie tonowe.da początek ludzkiemu życiu. Jednak najwyżej około 500 z nich będzie w ogóle uwolnionych i prawdopodobnie nie więcej niż pół tuzina . co powoduje jej złuszczenie i wydalenie na zewnątrz wraz z krwią menstruacyjną. dziewczyna mogłaby być na trzecim etapie rozwoju piersi i tylko na pierwszym etapie rozwoju owłosienia łonowego. kiedy dziewczyna staje się dojrzała płciowo. Pierwsze wydzielenie estrogenu zapoczątkowuje zmiany fizyczne w okresie dojrzewania. pozostawiając wytworzoną wy ściółkę macicy bez potrzebnego wsparcia. Rozwój kobiety w okresie dojrzewania. który jest w dużym stopniu odpowiedzialny za powiększenie się biustu. Towarzyszy to innym zewnętrznym i wewnętrznym zmianom występującym w czasie. pobudzenie wzrostu owłosienia łonowego i za przebudowę wy ściółki macicy. takie jak wzrost piersi. jego jajniki zawierają razem od 40 do 300 tysięcy pęcherzyków jajnikowych pierwotnych. kiedy poziom estrogenu spada.to tylko jedna z faz cyklu miesiączkowego. kiedy płód w macicy ma 3 miesiące. rozwój owłosienia łonowego czy poszerzenie bioder. ale przed okresem dojrzewania nastąpi jeszcze kilka większych zmian. jak i wykształcone piersi.jeśli w ogóle tyle . Wewnątrz organizmu wzrost i spadek poziomu estrogenu i hormonów przysadkowych rozpoczyna tworzenie wzoru wzajemnych oddziaływań.hormonu płciowego. Wzrastanie osiąga swój szczyt 2 lata przed pierwszym krwawieniem i maleje tuż przed rozpoczęciem miesiączkowania. Hormony przysadkowe również skłaniają komórki znajdujące się w jajniku do wydzielania estrogenu . Nie zawsze rozwój musi przebiegać w takim samym tempie. które będą utrzymywały cykl miesiączkowy. Pierwsza menstruacja pojawia się. Około 1 roku przed pierwszą miesiącz- Pierwsza miesiączka ką dziewczęta mogą zauważyć delikatne upławy z pochwy. Zmiany te zaczynają się przynajmniej 1 rok przed pierwszą miesiączką i są znakiem. a każdy z nich posiada niedojrzałe jajeczko. który jest kierowany przez hormony przysadki mózgowej i jajników. •I V •* v j . Około 4 lub 5 lat przed pierwszą menstruacją podwzgórze poleca przysadce wydzielać hormon wzrostu. Rozpoczęcie krwawienia miesiączkowego (menstruacji) z macicy znane jako menarche . W czasie kiedy żeńskie niemowlę rodzi się. że estrogen zaczął pobudzać uwalnianie pierwszego dojrzałego jajeczka. nie są jeszcze zdolne do wyprodukowania dojrzałego jajeczka.Menstruacja Rozwój jajnika jest w dużej mierze zakończony do czasu. Kiedy jajniki po raz pierwszy zaczynają wytwarzać estrogen.

Ilość estrogenu. komórki wyściełające macicę nie otrzymują tlenu i obumierają. Pozwala to na powstanie nowej wyściółki. Podczas cyklu zwiększona produkcja estrogenu powoduje utworzenie i rozwój gruczołów w wyściółce macicy. i osiąga szczyt w dniu 1 3. wyściółka macicy jest wydalana z krwią menstruacyjną. W czasie tego cyklu narządy rozrodcze przechodzą serię zmian. Z początku pęcherzyk wytwarza bardzo mało estrogenu. (C). który ma odżywiać nowo zapłodnione jajeczko. Głównym hormonem wytwarzanym przez pęcherzyk jest estrogen. Od tej pory funkcjonują jako ciałko żółte. Gruczoł ten uwalnia kilka hormonów. Pierwszą jest zmiana śluzu w szyjce macicy. Jajeczko. Wzrasta znowu. ciałko żółte rozpada się. Zapłodnienie ma zwykle miejsce w jajowodzie. kiedy rozwija się ciałko żółte. są otoczone przez komórki produkujące hormony. ale teraz dołączają do tego produkcję hormonu zwanego progesteronem.UKŁAD ROZRODCZY /141 Produkcja estrogenu i rozwój jajeczka Dzień 25/26: Ciałko żółte rozpada się z powodu nie zajścia w ciążę \ Dzień 20 t Jajnik 1 dzień miesiączki: Pęcherzyk jajnikowy zaczyna się rozwijać Poziom estrogenu Dzień 4/5: Rozwija się pęcherzyk jajnikowy D '"«•» Dzień 16/17: Ciałko żółte (pozostałość pęcherzyka jajnikowego) jest całkowicie rozwinięte Dzień 14: Owulacja Dzień 12/13: Pęcherzyk jajnikowy jest w pełni rozwinięty Chociaż pierwsza miesiączka niesie z sobą ten sam rodzaj krwawienia jak pozostałe cykle menstruacyjne. drugą jest sprawienie. dniu. polegające na wchłanianiu tłuszczu. W czasie owulacji (D) poziom estrogenu nagle spada. który (około 36 godzin później) pobudza uwalnianie jajeczka z jajnika. ale jego poziom stopniowo wzrasta. gdy rozwija się pęcherzyk (A i B). chyba że jajeczko zostało zapłodnione. Kilka miesięcy. które utworzyły pęcherzyk Graafa. Jeden pobudza wzrost i dojrzewanie kilku małych jajeczek w jajniku. jest nazwane pęcherzykiem Graafa. . musi ona jeszcze dojrzeć fizycznie i emocjonalnie). Nadal wytwarzają estrogen. a nawet rok zajmuje jajnikowi dojście do pełnego funkcjonowania. które umożliwiają jajeczku opuszczenie jajnika i transport do macicy. Jajeczko następnie podróżuje wzdłuż jajowodu do macicy. Są następnie wydalane razem z pewną ilością krwi. który produkuje pęcherzyk jajnikowy jest różna w każdym okresie cyklu miesiączkowego. Komórki jajnika. to jednak jajnik nie wytwarza jeszcze żadnego dojrzałego jajeczka. z których dwa są szczególnie ważne dla rozmnażania. podczas gdy drugi stymuluje uwalnianie już dojrzałych. Ten skomplikowany cykl działania jest kontrolowany przez część w mózgu zwaną podwzgórzem. które funkcjonuje ja- ko zegar miesiączkowania. przechodzą teraz zmiany. a młodej dziewczynie osiągnięcie pełnej dojrzałości płciowej. Około 15 dni przed wystąpieniem następnej miesiączki przysadka uwalnia dużą ilość hormonu luteinizującego. Progesteron ma dwie główne funkcje w cyklu miesiączkowym. Jeśli jajeczko nie ulegnie zapłodnieniu. będzie odżywiane przez wydzieliny z komórek wyściełających macicę aż do chwili. Cykl miesiączkowy Czas od pierwszego dnia jednej menstruacji do pierwszego dnia następnej jest znany jako cykl miesiączkowy. ułatwiając plemnikom wpłynięcie do niej i spotkanie jajeczka. razem z tymi komórkami. kiedy zagnieździ się w wyściółce macicy i zacznie być karmione przez krew matki. Zmienia ona również wydzieliny w szyjce macicy. które dojrzewają podczas cyklu miesiączkowania. aby weszło do macicy. gdy menstruacja i cały cykl dobiegają końca. Jeśli jajeczko nie jest zapłodnione. i spada po 20. gotowej do przyjęcia następnego jajeczka. Wszystkie hormony uwolnione podczas cyklu mogą wpłynąć na zegar miesiączkowania. który staje się zbyt gęsty dla nasienia. Małe naczynia krwionośne w tym obszarze kurczą się. usytuowany u podstawy mózgu. Mechanizm ten działa poprzez mały gruczoł zwany przednią częścią przysadki. że gruczoły wyściełające macicę wydzielają płyn. Jajeczka. Jeśli jajeczko ulegnie zapłodnieniu przez plemnik. kiedy jej układ rozrodczy jest całkowicie rozwinięty (mimo tego.

Droga ta. składniki odżywcze (proste węglowodany. Niektóre z plemników nie docierają do celu wędrówki. Poruszają się żywiołowo. substancje resztkowe i hormony przechodzą od płodu do matki. muszą być spełnione różne warunki. W ciągu 72 godzin komórki kontynuują podział aż do momentu utworzenia 64-komórkowej formy zwanej morulą. W chwili umieszczenia w pochwie plemniki natychmiast zaczynają podróż w głąb przez szyjkę macicy. W czasie tego okresu wytwarza mały występ. zwana trofoblastem.M°rula . zabiera im około 45 minut i tylko 2 tysiące plemników może w zasadzie przetrwać. . Przygotowują również rozwój piersi przed mającym nastąpić karmieniem oraz doprowadzają do odkładania tłuszczu na udach. który zabezpiecza je przed kwasowością pochwy. aby utworzyć blastocystę. Dwie warstwy komórek utrzymują krążenie krwi płodu odzielone od krwi matki w łożysku.in. tłuszcze i aminokwasy) oraz hormony od matki do płodu. ale mimo to wiele lekarstw może przejść przez łożysko i uszkodzić płód. która później zacznie dzielić się na dwie komórki. Czynności łożyska Wszystkie substancje odżywcze i tlen płód otrzymuje od matki i jest zdolny do wydalenia wszystkich produktów przemiany materii z powrotem do jej ciała. . dzień w 28-dniowym cyklu). Zapłodnienie Miliony plemników. jest ukończony. Po przejściu przez jamę macicy wędrują w górę jajowodu. tygodnia łożysko jest osobnym organem .w czasie narodzin dziecka waży około 500 gramów i ma kształt ciemnoczerwonego. lecz obumierają w kwasowym otoczeniu pochwy. która zagnieżdża się w wyściółce macicy. natychmiast następuje zapłodnienie. które dotarły do macicy. Jest to złożony proces. szkodliwymi substancjami. które m. Inne hormony pobudzają wzrost macicy i prawdopodobnie zapobiegają jej kurczeniu się. że ilość hormonów uwalnianych przez łożysko może być ważnym czynnikiem w określaniu początku porodu. gdzie może być odżywiane i ciąża może się rozpocząć. Gdy ten proces. Gdy jajeczko znajduje się już w jajowodzie. Kiedy jajeczko jest zapłodnione. który pomaga topić zewnętrzną powierzchnię jajeczka. gąbczastego krążka. Plemniki mogą przeżyć w jajowodzie do 3 dni gotowe do połączenia z komórką jajową. do którego płód jest przytwierdzony za pomocą pępowiny. brzuchu i pośladkach jako przyszłego źródła energii. gdy kobieta jest w ciąży. Są również dowody. zwany nidacją (implantacją). ' z b l t a 9 r u P a komórek) Podział zygoty Jajowód Zygota Plemnik zapladniający komórkę jajową Pusty pęcherzyk jajnikowy /jT ' / i I | V ' s Pęcherzyk Graafa = Etapy w dojrzewaniu pęcherzyka Macica Kosmki kosmówki (występ z wyściólki blastocysty) Trofoblast (wyściólka blastocysty) Napełniona płynem grupa komórek / Wyściółka macicy utrzymuje dopływ krwi do wyściółki macicy. Zapłodnione jajko wędruje w ciągu następnych 7 dni do macicy (jest to 21. Rozwój płodu Płód to nazwa określającą nie narodzone dziecko od chwili. kończy się również poczęcie. Po 4 dniach od momentu zapłodnienia trofoblast produkuje hormon zwany ludzką gonadotropiną kosmówkową (HCG). które sugerują. który pomaga mu zagnieździć się w wyściółce macicy. około 20 centymetrów. jeśli owulacja będzie miała miejsce. Łożysko wytwarza kilka hormonów. kiedy wyspecjalizowana część jajka. kiedy da się rozpoznać jako rozwijająca się istota ludzka (od .Zapłodnienie i rozmnażanie Zapłodnienie jest połączeniem plemnika i jajeczka. tlen. Łożysko działa również jak bariera. że nastąpiło zapłodnienie i który Tworzenie blastocysty Blastocysta zatopiona wwyściótce macicy . .. aby zakończył się sukcesem. Zapłodnienie jest osiągnięte. tworząc morulę (grupę komórek). Utworzona z zapłodnionego jajka blastocysta może być teraz odżywiana przez obfity dopływ krwi obecnej w wyściółce macicy. są odżywiane przez zasadowy śluz kanału szyjki macicy. Dwutlenek węgla. zanim zacznie się poród. reszta plemników obumiera. Ta istotna funkcja wymiany jest przeprowadzana przez łożysko. Ta następnie dzieli się. Jeśii stosunek płciowy ma miejsce mniej więcej w czasie owulacji. Niektóre z przeciwciał matki również przechodzą przez łożysko. Mężczyzna podczas ejakulacji wyrzuca około 400 milionów plemników. wykorzystując swoje „ogony". Jest to naturalny sposób zabezpieczenia przed zapłodnieniem jajeczka przez uszkodzone lub niezdrowe plemniki. Jajeczko i plemnik (który teraz odrzucił swój ogon) łączą się i tworzą zygotę. Od 12. tak aby blastocyta mogła kontynuować swój rozwój. zapłodnienie jest bardzo prawdopodobne. zagnieżdża się w ścianie macicy matki. jednak wiele substancji może przejść od matki do dziecka. Każdy plemnik posiada enzym. tak aby uczynić łatwiejszym przeniknięcie pojedynczego plemnika. kiedy plemnik przeniknie przez powierzchnię jajeczka. zapobiegają uwolnieniu innych jajeczek albo występowaniu miesiączek w czasie. Są one otoczone przez płyn nasienny. Łożysko Łożysko tworzy się. która ochrania płód przed potencjalnie Powyżej: Zapłodnione jajeczko dzieli się. który informuje jajnik. w którym.

Na tym etapie zygota składa się z pojedynczej zapłodnionej komórki lub jajeczka. zaczynają się rozwijać. ale zapłodnienie ma miejsce między 10. Kręgosłup i zawiązek systemu nerwowego zaczynają się formować w zarodku. na początku nieregularnie. a nasycona tlenem (czerwona) dociera do płodu poprzez żyłę pępkową. dzieląc się ciągle. ramienny i łokciowy. przez które zarodek pobiera pożywienie z obiegu matki i oddaje substancje resztkowe do wydalenia. Anatomia łożyska Krążenie krwi w łożysku Tętnice matczyne Żyły matczyne Krew w przestrzeni między naczyniami krwionośnymi matki i płodu . Kończyny ukazują się jako małe zawiązki. Jest to ważny okres dla rozwoju oczu i części ucha wewnętrznego. w której rozwija się cewa nerwowa. Pod koniec tygodnia zarodek ma długość około 1. Tydzień 3: Zmiany hormonalne powodują. a dodając do tego 9 miesięcy kalendarzowych i 7 dni podaje przybliżoną datę porodu. Kosmki. a wiele wewnętrznych narządów. Rośnie połączona z kręgosłupem głowa. które nie są połączone. Przez około 3 dni po zapłodnieniu zygota porusza się wzdłuż jajowodu w kierunku macicy. Nie ma jeszcze rozpoznawalnej twarzy. twarz nadal się tworzy i można zobaczyć zaczątki ust. Wewnętrzne części ucha i oczu nadal się tworzą (te drugie są pokryte skórą. Serce już bije.UKŁAD ROZRODCZY /143 około 2 miesięcy po zapłodnieniu jajeczka). tlenu i substancji resztkowych ma miejsce w obszarze między naczyniami krwionośnymi. Nadal trwa tworzenie układu trawiennego. występy z jej pokrycia. kolanowy. Odtleniona krew (niebieska) opuszcza płód wzdłuż tętnic pępkowych. po to aby utworzyć wklęsłą bryłę komórek zwaną blastocystą.3 centymetra. Ciąża jest dzielona na trzy trymestry (okresy trzymiesięczne w życiu zarodka i płodu). a serce i krwiobieg są już wyraźnie ukształtowane. Mózg ma postać 3 pęcherzyków. ale wkrótce całkiem równomiernie i szybciej niż serce matki. ale w tym momencie mają jeszcze zwartą budowę. która już jest widoczna gołym okiem. a krew z niej odżywia blastocystę. który teraz ma długość około 7 milimetrów. a 14. zagnieżdżają się w wyściółce macicy w celu zapewnienia wyżywienia zarodka. Rosną płuca. tak aby utworzyć małą grupę komórek zwaną morulą. Wymiana pożywienia. Zaczynają formować się komórki krwi i wytwarzane są podwaliny pod pierwsze komórki serca. tworząc odgałęzienia i przytwierdzając zarodek mocno do ściany macicy. które później staną się nozdrzami. Zewnętrzna wyściółka blastocysty. jest teraz dobrze rozwinięte. Łożysko składa się z naczyń krwionośnych matki znajdujących się w ścianie macicy i naczyń krwionośnych płodu z pępowiny. rozpoczynając tworzenie od żołądka i części jelit. trwa ciągły rozwój mózgu i kręgosłupa. Kończyny rozwijają się. że śluzówka macicy staje się grubsza. aby utworzyć pępowinę. dniem cyklu miesiączkowego (kiedy kobieta najprawdopodobniej ma owulację i jest najbardziej płodna). Zarodek. Tydzień 5: Tworzą się pierwsze narządy. chociaż wciąż w bardzo prostym stanie. zwana trofoblastem. rozpoczyna rozwijać się w łożysko. Zawiązki kończyn urosły i jest teraz możliwe zobaczenie zaczątków rąk i stóp. ale wątroba i nerki nie mogą jeszcze funkcjonować. Tydzień 2: Blastocystą zatapia się w śluzówce macicy: nazywa się to zagnieżdżeniem (implantacją). stąd ciąża może się właściwie zacząć podczas drugiego tygodnia pierwszego trymestru. są tylko małe zagłębienia na oczy i uszy. Przed tym okresem rozwijająca się zygota jest nazywana zarodkiem (embrionem). Usta i szczęki zaczynają się formować. Kosmki kontynuują zwiększanie swej ilości. Tydzień 4: Worek owodniowy jest już dobrze rozwinięty. Naczynia krwionośne zarodka łączą się z innymi w rozwijającym się łożysku. Kontynuowany jest rozwój układu trawiennego i moczowego. już istnieje. Dzieli się na nowo. Tydzień 7: Łożysko. Pierwszy trymestr Przez następne 3 dni morula unosi się w macicy. Wyczuwalne są małe ruchy kręgosłupa. która przekształci się w powieki). Małe dziurki. Lekarz określa początek ciąży jako pierwszy dzień ostatniej miesiączki. również serce bije mocniej. powstają stawy: biodrowy. W samym zarodku (teraz o długości około 10 milimetrów) zaczął rozwijać się układ trawienny. Tydzień 6: Rozwój głowy przyspiesza się. a później płód będą w nim przebywać w czasie ciąży w stałej temperaturze wygodnie podtrzymywane i osłonięte przed wstrząsami w płynie owodniowym.

W ósmym tygodniu palce i kciuk z ich szerokimi poduszeczkami oddzielają się od siebie. Tydzień 11: Twarz jest niemal zupełnie uformowana. Twarz nadal się rozwija. ale ciągle pokryte na wpół rozwiniętymi powiekami. Do szóstego tygodnia ciąży wypustki ramion rosYią. zaczyna się tworzyć część zewnętrzna. są widoczne krawędzie palców. Zaczął się tworzyć układ rozrodczy.5 centymetra długości.144 / UKŁAD ROZRODCZY Rozwój ręki Tydzień 8: Oczy są niemal w pełni rozwinięte. W tym krótkim czasie trzykrotnie wzrasta jego wielkość. Macica może być teraz wyczuwalna. Płód w 28 dniu Płód w 24 dniu Po prawej: Rozwój płodu od trzeciego do siódmego tygodnia. Objętość płynów w worku owodniowym wzrasta pomiędzy 11. palcami kończyn rąk i stóp. Duża w porównaniu z resztą ciała głowa jest pochylona w dół. a dłoń ie zaczynają się fałdować. tygodniem ciąży. Ruchy są bardziej żywiołowe. Tydzień 9: Pępowina jest całkowicie utworzona i odżywia system krążenia płodu krwią. tygodnia płód mierzy 5. a kończyny są już wyraźnie uformowane wraz z malutkimi. Można zobaczyć oddzielone palce u nóg i rąk. ale nie mogą jeszcze funkcjonować niezależnie od matki. a kończyny są zdolne do małych ruchów. a macica zwiększyła rozmiary. w stronę klatki piersiowej. Twarz kontynuuje swój rozwój.5 centymetra długości. a powieki ukształtowane. Zaczynają się tworzyć mięśnie. ale wciąż jeszcze nie mogą być odczuwane przez matkę. miękką podkładką tkanek. Tworzenie wewnętrznej części ucha jest zakończone. Od tego czasu łożysko jest oddzielnym narządem. W tym czasie płód ma około 4. rozpoczął się rozwój zewnętrznych narządów płciowych. Wszystkie główne narządy wewnętrzne organizmu nadal się rozwijają. wzrastając ponad kośćmi miednicy. złączonymi błoną. Pod koniec 10. W siódmym tygodniu zaczyna tworzyć się zarys ręki. Płód ma obecnie około 4 centymetrów długości. Tydzień 10: Układ naczyniowy zapewnia krążenie krwi w obrębie ciała płodu. mm 7 mm . a 14. Tygodnie 12 -14: Niemal wszystkie wewnętrzne narządy są utworzone. a płód ma zawiązek ręki. Do trzynastego tygodnia poduszeczki zmniejszają się i tworzą się łożyska paznokci. teraz istnieją zaczątki nosa. a kształt fizyczny przypomina istotę ludzką. ale tylko wewnątrz organizmu: zewnętrzne narządy płciowe nie są jeszcze widoczne. ale ciąża nie jest jeszcze widoczna.

które już rodziły. które matka będzie mogła odczuwać. ponieważ miałby 5 procent szans na przeżycie. Mięśnie rozwijają się szybko. a stawy są zdolne do wykonywania ruchów. Krążenie krwi matki i dziecka pozostaje niemal całkowicie rozdzielone. chociaż jeszcze nie w pełni uformowane. ponieważ podskórny tłuszcz jeszcze się nie rozwinął. Długość ciała wynosi teraz około 45 centymetrów. Rozwijają się paznokcie palców stóp i rąk. Po 14. Pokryty tłustą warstwą. ma teraz około 37 centymetrów długości. ale u kobiet. chociaż w bardzo rzadkich wypadkach dzieci urodzone przedwcześnie (w tym okresie) i fachowo odżywiane przez lekarzy przeżyły. aby spoczywać głową w dół macicy. Proszę zauważyć maleńkie paluszki rąk i stóp. delikatne włosy zwane meszkiem. może to jeszcze nie nastąpić. Tydzień 24: Mięśnie są niemal zupełnie wykształcone. a produkty przemiany materii wracają do obiegu matki w celu wydalenia.UKŁAD ROZRODCZY /145 Drugi trymestr Tygodnie 14-16: Kontynuowane jest tworzenie kończyn. gdyby urodził się przedwcześnie. a cały płód pokrywają miękkie. a dziecko urodzone w tym okresie ma 15 procent szans na przeżycie. a długość około 33 centymetrów. Tydzień 36: Do tego czasu szansa przetrwania wzrosła do 90 procent. Trzeci trymestr Wzrost organizmu płodu dorównuje teraz rozwojowi głowy. Po 16 tygodniach nerki zaczynają wytwarzać rozcieńczony mocz. Jest jednak znacznie szczuplejszy. ponieważ płuca są w pełni ukształtowane. Tydzień 28: Jest to moment. Ilość mazi płodo- U dziewięciotygodniowego płodu obecne są już wszystkie części ciała. tygodniu łożysko jest w pełni uformowane. że płód jest zdolny do życia. kiedy uznaje się. przechodzą przez nie od matki do płodu. Waga płodu wynosi 570 gramów. Tydzień 20: Od tej pory płód jest zdolny do wykonywania żywiołowych ruchów kopania. a na głowie zaczynają rosnąć włosy. wzrost zaczyna być szybszy: płód waży około 135 gramów i ma około 12 centymetrów długości. a płód ma fizyczne proporcje dziecka. w celu zabezpieczenia go przed płynem owodniowym. Łożysko ciągle się rozrasta: wszystkie potrzebne składniki odżywcze. Płód ma około 21 centymetrów długości. W większości przypadków dziecko obróciło się. Płód nadal nie jest zdolny do egzystowania niezależnie od matki. Płód w 6 tygodniu Płód w 7 tygodniu Płód w 5 tygodniu 10 mm 2 cm . włączając tlen. wej wzrosła. nazwaną mazią płodową. W widocznym na zdjęciu zaciemnieniu rozwiną się narządy wewnętrzne.

Na tym etapie ciąży niektóre matki mają niestrawność. czy jest konieczne zażywanie dodatkowych witamin i żelaza. co może spowodować wady rozwojowe płodu. ważne jest. Hemoroidom można częściowo zapobiec poprzez unikanie zaparć. Waga dziecka wzrasta o około 28 gramów dziennie. który zwykle znika w ostatnich tygodniach ciąży. Nie dotyczy to wszystkich ciężarnych . Około 1. Jej własny układ krążenia zmienia się wraz z postępującym. 24 tydzień 33 cm 28 tydzień 37 cm 30 tydzień 40 cm \ 20 tydzień 21 cm 1 6 tydzień 14 cm 1 2 tydzień 10 cm 8 tydzień 4 cm . Dziecko będzie miało około 50 centymetrów długości i średnią wagę około 3. wszystkim kobietom radzi sie rzucenie palenia i picia alkoholu zaraz po zajściu w ciążę. aby odżywić rosnący zarodek.konieczne jest szczepienie przeciw tej chorobie. które nie zaobserwują zjawiska. w której może wieść własne życie poza macicą matki. W trakcie rozwoju ciąży wzrost wagi i nacisk na narządy wewnętrzne może spowodować powstanie hemoroidów w odbytnicy i żylaków na nogach. Należy o tym powiadomić lekarza. chociaż niektóre kobiety zaczynają go wcześniej lub później od wyznaczonej daty. Ważne dla matki jest odwiedzenie lekarza w początkowym okresie ciąży w celu dokonania dokładnych badań kontrolnych oraz zadbania o przedporodową opiekę. W tym okresie wiele kobiet zauważy. aby matka unikała wszystkiego. Zażywanie jakichkolwiek lekarstw powinno być konsultowane z lekarzem. a podrażnienia przez nie wywołane mogą być leczone maściami lub czopkami przepisanymi przez lekarza. ciągłym wzrostem wytwarzania krwinek. W chwili narodzin na ciele dziecka (z wyjątkiem oczu i ust) wciąż będą znajdować się plamy mazi płodowej. kobieta powinna upewnić się. Podczas drugiego trymestru matka będzie czuła ruchy płodu. nogach i barkach. Jeśli nie .te. podobnie jak o jakichkolwiek innych objawach. zgagę i zaparcia i mogą być zmuszone do ułożenia diety pod kątem tych problemów. Matka Po prawej: Płód od ósmego do czterdziestego tygodnia ciąży.146/UKŁAD ROZRODCZY Jądra dziecka płci męskiej obniżyły się do worka mosznowego. szczególnie zaraz przed zaśnięciem. że pije znacznie więcej płynów niż zwykle.4 kilograma. że matka jest zdrowa. ponieważ tworzą się nowe naczynia krwionośne. a niektóre będą musiały uzupełnić niedobory żelaza niezbędnego przy zwiększonej produkcji krwi. które mogą być potrzebne w okresie ciąży. W tym czasie rośnie ponad 12-krotnie i dojrzewa do chwili. nie powinny się martwić. że jest odporna na różyczkę. jaką należy stosować dietę i sprawdzi. Około 20. tygodniu. Niektóre dzieci rodzą sie z delikatnym meszkiem na ramionach. tygodnia piersi są gotowe do karmienia: wiele kobiet zauważa. Poród będzie miał miejsce w około 40. Ponieważ pierwszy trymestr ciąży jest okresem. że sutki wydzielają żółty płyn zwany siarą. a ilość mazi płodowej zwiększyła się. tygodnia przed wystąpieniem normalnej miesiączki może mieć miejsce małe krwawienie. w którym ma miejsce podstawowe kształtowanie płodu. że ich zdolność do karmienia piersią będzie w jakikolwiek sposób ograniczona. Doradzi on również. Zanim nastąpi zapłodnienie. Regularne badania moczu i ciśnienia krwi powinno się wykonywać dla upewnienia się. Zarażenie się nią podczas ciąży może spowodować. że dziecko urodzi się mocno upośledzone.

choć istnieje również mięsień dwugłowy uda. pobudza receptory autonomicznego układu nerwowego.przekazywanie dziecku przez rodziców niektórych cech w materiale genetycznym. Występuje uszkadzające działanie reakcji immunologicznej na tkanki. galaretowata substancja. wydziela progesteron. przyspiesza pracę serca. trąbkę słuchową.Słownik ACETYLOCHOLINA . DZIEDZICZNOŚĆ .potocznie tym mianem przyjęło się określać mięsień dwugłowy ramienia (łac: musculus biceps brachii). narządów zmysłów oraz początkowych odcinków przewodu pokarmowego i dróg oddechowych DOJRZEWANIE .ciśnienie skurczowe i rozkurczowe.neurohormon . u człowieka występują 23 pary chromosomów.podstawowy steryd syntetyzowany w organizmie człowieka. u męskiej . DNA . ich wielkość. Dojrzewanie społeczne trwa do wieku ok. Wśród objawów dominuje wzmożone pragnienie. CIAŁA KETONOWE .hormon adrenokortykotropowy . u dorosłego pokrywa powierzchnie stawowe większości stawów. chrząstki krtani) albo ze skórą (małżowina uszna). tworzy szkielet zarodka. w przeciwnym przypadku przekształca się w ciałko żółte ciążowe. 20. nie podlega kostnieniu. co jest przyczyną takich schorzeń alergicznych.nadwrażliwość .przezroczysta. rozkurcza naczynia. w którym organizm osiąga dojrzałość płciową.związek chemiczny zawierający w cząsteczce jeden atom węgla i dwa tlenu.: astma. największe ciemiączko przednie . ADRENALINA .pozostałość w jajniku po pęcherzyku Graafa. a także przyjmowany w wielu pokarmach. fizyczną i psychiczną . obniża ciśnienie krwi. występuje w krążkach międzykręgowych. zanika. gruźlica.związek chemiczny będący podstawowym źródłem jonów sodowych i chlorkowych w pokarmach człowieka. a 18. CIECZ WODNISTA . CUKRZYCA . wielomocz i uporczywe stany ropne (czyraki). ALBUMINY . Mięsień dwugłowy ramienia należy do przednich mięśni ramienia. istnieją też saprofity.drobnocząsteczkowe związki chemiczne powstające z kwasu octowego.okres.(łac. z którym organizm już wcześniej się zetknął.dziedziczenie . wypełnia przednią i tylną komorę oka. może pokrywać powierzchnie stawowe (chrząstka stawowa) lub występować w połączeniu z mięśniami i więzadłami (np.składniki jądra komórkowego u organizmów wyższych. ma zdolność kostnienia.zawiera włók na sprężyste i kolagenowe. choroba posurowicza itp. pokrzywka. z czego 22 pary są identyczne u obu płci (autosomy). BIAŁKA .kostne rusztowanie głowy. CHROMOSOMY .hormon sterydowy kory nadnerczy. biorą udział we wszystkich zachodzących w nich procesach.kwas dezoksyrybonukleinowy .pierwsza część jelita cienkiego o długości 25-30 cm.cienka błona oddzielająca pochwę od jej przedsionka. jego poziom wzrasta w przebiegu miażdżycy. zwiększa ciśnienie krwi.organizmy jednokomórkowe o rozmaitych kształtach.hormon polipeptydowy przedniego płata przysadki mózgowej pobudzający korę nadnerczy do wytwarzania glikokortykoidów. CHRZĄSTKA . ATP . . zmniejsza wydzielanie gruczołowe. zbudowana głównie z włókien kolagenowych. który uwolnił komórkę jajową. BŁONA . stanowi źródło energii koniecznej do przeprowadzenia niezbędnych reakcji chemicznych.związek chemiczny uwalniany z zakończeń włókien nerwowych autonomicznych przedzwojowych i przywspółczulnych pozazwojowych oraz niektórych zakończeń w ośrodkowym układzie nerwowym. katar sienny. jak np. a jedna para to chromosomy płciowe (u płci żeńskiej XX.XY). tworzy się w trakcie każdego cyklu płciowego. gdy komórka jajowa nie zostaje zapłodniona. rozszerza źrenice. liczne bakterie są chorobotwórcze (m.twór zbudowany z tkanki chrzestnej. jąk również jej brak nie dowodzi. ALDOSTERON .ciśnienie wywierane przez krew na ściany naczyń tętniczych.(łac: urethra) . że miały miejsce.płyn wytwarzany przez ciało rzęskowe. zbudowany z nukleotydów zawierających zasady purynowe (adenina i guanina) i pirymidynowe (tymina i cytozyna). błona śluzowa i in.błękitnobiała. CZASZKA .choroba metaboliczna objawiająca się nadmiernym poziomem glukozy we krwi. błona dziewicza. jest prekursorem hormonów sterydowych i kwasów żółciowych. często uwarunkowana genetycznie.materiał genetyczny przenoszony z pokolenia na pokolenie.in. przezroczysta chrząstka. działa depresyjnie na serce.pokwitanie .nadmierna reaktywność na antygen.mikroby .przewód odprowadzający mocz z pęcherza na zewnątrz. są zbudowane z aminokwaBICEPS . wypełniająca gałkę oczną do tyłu od soczewki. CEWKA MOCZOWA . błona bębenkowa. osłabia ruchy jelit. występuje w jądrze komórkowym jako główny składnik chromosomów. następnie chrząstki nasadowe kości. DWUNASTNICA . mineralokortykosteryd. jest jednym z zewnętrznych narządów płciowych żeńskich. błonica). inne fragmenty krtani. zawierają informację genetyczną o dziedzicznych właściwościach organizmu.). 25 lat. CHLOREK SODU . główny składnik białkowy osocza krwi. dur brzuszny. jednakże jej obecność nie wyklucza odbywanych stosunków płciowych.cienka warstwa substancji organicznych (błona komórkowa) lub blaszka tkanki oddzielająca struktury anatomiczne lub przestrzenie (np. CIŚNIENIE TĘTNICZE KRWI . kwas acetooctowy i hydroksymasłowy. bezbarwna.podstawowe wielkocząsteczkowe składniki wszystkich żywych organizmów. rozszerza oskrzela.błony łącznotkankowe wypełniające nie skostniałe miejsca połączeń płaskich kości czaszki u noworodka. ALERGIA . BŁONA DZIEWICZA .białka wytwarzane w wątrobie. kurczy obwodowe naczynia krwionośne. należą do nich: aceton. długości kilku do kilkudziesięciu [im. CIEMIĄCZKA . odcinki DNA nazywamy genami. DWUTLENEK WĘGLA . zwiększa wchłanianie zwrotne jonów sodu i chloru oraz wody i wydalanie jonów potasu w kanalikach nerkowych. wykazuje wahania zależnie od fazy pracy komór serca . pobudza perystaltykę przewodu pokarmowego. BAKTERIE . kształt i liczba są cechami charakterystycznymi dla gatunku. powstaje w procesie spalania. CIAŁKO ŻÓŁTE . w organizmie tworzy się w procesach przemian związków organicznych.zarasta między 12. leczy się dietą i podawaniem insuliny lub doustnych leków przeciwcukrzycowych. CIAŁO SZKLISTE .kończy się ok.) dwugłowy . pojawienie się ich we krwi towarzyszy źle leczonej cukrzycy oraz głodzeniu. tradycyjnie jest uważana za oznakę dziewictwa. CHRZĄSTKA WŁÓKNISTA twarda i wy trzymała na zgniatanie. roku życia.adenozynotrójfosforan . CHOLESTEROL .(łac: hymen) . ACTH . zbudowane z kwasu DNA i białek. jest wytwarzany i magazynowany w komórkach. potocznie zwany solą kuchenną. miesiącem życia.podstawowy hormon rdzenia nadnerczy uwalniany również na zakończeniach pozazwojowych włókien współczulnych. jest wydalany przez płuca z wydychanym powietrzem. tworzy nagłośnię. CHRZĄSTKA SPRĘŻYSTA . ich rolą jest przenoszenie wielu biologicznie czynnych związków i utrzymywanie odpowiedniego ciśnienia onkotycznego. pokrywa powierzchnie stawowe niektórych stawów. Niedobór albumin prowadzi do powstania obrzęków.jeden z najważniejszych związków bogatych w energię. CHRZĄSTKA SZKLISTA . osłona mózgu. we krwi jest przenoszony z albuminami.

gruczołowe i jelitowe. ESTROGENY . GRUCZOŁY POTOWE . włosach. GENITALIA .warstwa istoty szarej pokrywająca kresomózgowie. nasila rozpad białek i syntezę węglowodanów z aminokwasów. a w następstwie . są też wydzielane na zewnątrz komórek (np.białka syntetyzowane po stymulacji antygenem.narządy odprowadzające wydzielinę przewodami na powierzchnię skóry lub błony śluzowej.powiększenie objętości komórek. HORMONY .wydzielane w większości przez gruczoły płciowe. pompujących do tętnic krew. GRUCZOŁ KROKOWY (łac: prostata) stercz .pierwotny.glikokortykosteryd.erytrocyty ssaków) i organelle. ku dołowi bezpośrednio przechodzi w miednicę mniejszą. bez zwiększenia ich liczby. W piętrze jelitowym . macicy w ciąży itp. GRUCZOŁY APOKRYNOWE gruczoły zapachowe . podstawowa. jest podzielona na 2 piętra . obniża poziom glukozy we krwi. wewnątrzwydzielnicze wydzielają hormony do krwi lub swego otoczenia.gruczoły dokrewne. leży w prawym dole biodrowym.narządy wytwarzające hormony uwalniane do krwi lub otoczenia. wydzielają parathormon podwyższający poziom wapnia we krwi. wytwarzany w wątrobie i w mięśniach. materialna jednostka dziedziczności zapewniająca przekazywanie cech z pokolenia na pokolenie.jelito ślepe . prawa komora tłoczy krew odtlenowaną do płuc. JĄDRA PODSTAWY .) wyprysk . przedmurze i ciało migdałowate. JAMA BRZUSZNA .podstawowy węglowodan krwi. JAJOWODY .złożonego z nich narządu.gruczoły skórne wydzielające pot. zbudowany z hemu i białka .nauka o dziedziczeniu i zmienności organizmów. występuje w skórze. zwisa pośrodkowo na granicy jamy ustnej. często mylony ze ślepą kiszką. wytwarzane przez żywe komórki gruczołowe w żywym ustroju.białko włókniste . KORA MÓZGOWA .pozostałe części jelita cienkiego. główne źródło energii. JELITA . leżące na górnych końcach nerek. steruje komórkową odpowiedzią immunologiczną. wytwarzają komórki rozrodcze (gamety) oraz hormony płciowe. GEN . JĄDRA . jest cukrem prostym. JĘZYCZEK podniebienny . rozmieszczone prawie równomiernie w całej skórze . wytwarzane przez dojrzałe pęcherzyki Graafa i łożysko. Ściany jamy brzusznej są od wewnątrz pokryte otrzewną ścienną. KOMORA SERCA -jedna z dwóch jam serca.podstawowy element strukturalny organizmu . GRASICA . przez którą przechodzi pokarm.niewielka część jelita grubego.dolna część tułowia leżąca poniżej przepony. stanowi 3/5 tego jelita. wytwarzany przez korę nadnerczy.małe gruczoły dokrewne leżące na tylnej powierzchni płatów tarczycy. jelito grube i moczowody. najwyższe piętro w hierarchicznej budowie układu nerwowego. płuca i serce.rodzaj gruczołów potowych. komórki o podobnej budowie i czynności tworzą tkankę. a rdzeń adrenalinę i noradrenalinę.cukier gronowy . okrężnicy i odbytnicy.globiny. nie posiadają przewodów wyprowadzających. wełnie. GONADY . IgD i IgE.potoczna nazwa zewnętrznych narządów płciowych. Znanych jest 5 klas: IgG. warunkują wytworzenie drugo.odcinek DNA kodujący ułożenie reszt aminokwasowych w polipeptydzie. jelita ślepego.górna część tułowia leżąca powyżej przepony.zawiera dużo bogatej w siarkę cystyny. kończą się w sąsiedztwie jajników.skrobia zwierzęca . HIPERTROFIA .dwa przewody łączące jamę macicy z jamą otrzewnej. wytwarzają ciecz obmywającą przednią powierzchnię rogówki i spojówkę. przechodzą przez nie komórki jajowe do macicy.białkowe katalizatory przemian chemicznych w organizmach żywych.nadnercza . KORTYZON . a nawet osobniczo. ENZYMY .druga część jelita cienkiego. GLUKOZA . leżą na ścianach miednicy mniejszej w jamie otrzewnej.małe gruczoły śluzowe w dwunastnicy. przewód łączący żołądek z odbytem.duża część przewodu pokarmowego. rogach itp. wytwarzają komórki jajowe i żeńskie hormony płciowe. nerki.lub zewnątrzpochodnych. w pachwinach.hormon polipeptydowy wytwarzany w wyspach Langerhansa w trzustce. jest ostatnią częścią przewodu pokarmowego.związek chemiczny zbudowany z wielu cząsteczek glukozy.znajdujący się w erytrocytach czerwony barwnik transportujący tlen do tkanek i dwutlenek węgla do płuc. GRUCZOŁY BRUNNERA . HORMONY PŁCIOWE . leżą w mosznie. W IgG zawartych jest 80% przeciwciał krwi. występują w określonych częściach ciała (pod pachami. soczewkowate. może być wytwarzany z niektórych aminokwasów. ich kora wytwarza hormony sterydowe (gliko.i mineralokortykosterydy oraz androgeny).część podniebienia miękkiego. najczęściej 4. kontrolują czynności narządów płciowych.(łac.występuje u płci męskiej. KLATKA PIERSIOWA . część przełyku i część dwunastnicy.gruczoły skórne wydzielające łój. GRUCZOŁY WEWNĄTRZWYDZIELNICZE . Jelito kręte uchodzi do jelita grubego na granicy jelita ślepego (kątnicy) i okrężnicy. GRUCZOŁY PRZYTARCZYCZNE przy tarczyce .(łac.przeciwciała . śledziona. GRUCZOŁ . HEMOGLOBINA . części nosowej i ustnej gardła.każda komórka jest zbudowana z błony komórkowej i cytoplazmy.gonady męskie. najczęściej ich przewody uchodzą do mieszków włosowych.) przerost . część jelita cienkiego krezkowego. obejmuje cewkę moczową. głównym zadaniem jest wchłanianie produktów trawienia. odchodzi od niej wyrostek robaczkowy.żeńskie sterydowe hormony płciowe. biorą udział w regulacji cyklu miesiączkowego. gruczoły zewnątrzwydzielnicze mają przewody odprowadzające wydzielinę na zewnątrz. trzustka. jelita czczego i krętego. IgA. np. centralny narząd limfatyczny leżący w śródpiersiu i dolnej części szyi. JELITO KRĘTE (BIODROWE) .SŁOWNIK/149 EGZEMA . GRUCZOŁY ŁZOWE . KĄTNIC A . JELITO CZCZE .narząd obdarzony czynnością wydzielniczą. swoistego gatunkowo. paznokciach. wytwarzają plemniki i męskie hormony płciowe (głównie testosteron).4 jądra (zgrupowania ciał komórek nerwowych w ośrodkowym układzie nerwowym) leżące w kresomózgowiu: jądro ogoniaste.szczególnie obficie na dłoniach i stopach. którą otrzymuje z odpowiedniego przedsionka. żołądek.substancje biologicznie czynne. leży pod pęcherzem moczowym. zaczynają działać w okresie pokwitania.gonady żeńskie. pełni rolę „magazynu" glukozy. a lewa wyrzuca utlenowaną przez aortę do całego organizmu.gruczoły płciowe: u płci męskiej jądra.małe gruczoły leżące w oczodołach. stanowią większość białek komórki. często jako wynik reakcji alergicznych. powstaje w organizmie w wyniku rozkładu cukrów pokarmowych (sacharozy i skrobi) oraz glikogenu. przerost mięśni u kulturystów. enzymy trawienne). w której znajduje się jądro komórkowe (wyjątek . W piętrze gruczołowym leżą: wątroba z drogami żółciowymi. a pierwsza jelita krezkowego. Jelito cienkie składa się z dwunastnicy.jajniki. wydziela też hormony.druga . INSULINA . GRUCZOŁY NADNERCZOWE .i trzeciorzędowych cech płciowych. GAMMA-GLOBULINY . wytwarza wydzielinę wchodzącą w skład GRUCZOŁY ŁOJOWE .powierzchowny stan zapalny skóry powstały pod wpływem czynników wewnątrz.immunoglobuliny . w okolicy odbytu i narządów płciowych). lgM. u żeńskiej . otoczona żebrami. KERATYNA . wpływające na metabolizm i nie podlegające zużyciu jako źródło energii. nadnercza. zawiera min. GRUCZOŁY ZEWNĄTRZWYDZIELNICZE . przechodzi ku górze w okrężnicę. GLIKOGEN . JAJNIKI . GENETYKA . jelito grube z wyrostka robaczkowego. KOMÓRKA .

KRTAŃ . chłonce oraz narządach limfatycznych. substancji odżywczych i produktów przemiany materii. MAKROFAGI . a nawet większych elementów. a stawem kolanowym z piszczelą i rzepką. naczyń i w skórze (powodują „gęsią skórkę"). łączą się z kośćmi śródręcza i z kością promieniową. zawiera w sobie tzw.pierwsza miesiączka . do przodu od móżdżku.część ręki zbudowana z 8 kości ułożonych w 2 szeregach.największa kość organizmu ludzkiego.druga część pnia mózgu.grupa mięśni szkieletowych. ŁOŻYSKO . powyżej pęcherza moczowego. zbudowanej .jądro miażdżyste i zewnętrzną . np. MIESIĄCZKOWANIE . MENARCHE . kształtu gruszkowatego leży centralnie. Wysunięcie się jądra miażdżystego potocznie jest nazywane wypadnięciem dysku. ŁECHTACZKA .ostatni odcinek kręgosłupa. powyżej tchawicy. kości krzyżowej i guzicznej. wszelkie ruchy są wykonywane przez mięśnie. worek skórny zawierający jądra z nąjądrzami i części powrózków nasiennych. mają co najmniej jeden brzusiec i 2 ścięgna. obraca na zewnątrz oraz odwodzi lub przywodzi w stawie biodrowym. leży powyżej rdzenia przedłużonego. LIMFOCYTY .cytokinezy.świadczy o dojrzałości błony śluzowej macicy.ciemny barwnik wytwarzany przez melanocyty z aminokwasu tyrozyny. w której leży pęcherz moczowy. Jama macicy jest miejscem rozwoju zarodka i płodu w trakcie ciąży. zapalenie migdałków podniebiennych określa się mianem anginy.pierścień włóknisty.wszystkie procesy syntezy (anabolizmu) i rozpadu (katabolizmu) odbywające się w żywym ustroju. często pierwsze cykle są bezowulacyjne. MEJOZA .część mózgowia.150 / SŁOWNIK KOŚĆ KRZYŻOWA .STRZAŁKA atawistyczna kość w obrębie podudzia po bocznej stronie piszczeli. KRZEPNIĘCIE KRWI . na tzw.najwyżej leżąca chrząstka krtani . którymi przyczepiają się do kości. warunkuje jego kształt. MOST . warunkuje zabarwienie skóry. ma część wewnętrzną . MIĘŚNIE PROSTOWNIKI . powstaje ze zrośnięcia się 5 kręgów krzyżowych. poniżej śródmózgowia. KOŚĆ OGONOWA . MELANINA . mejoza składa się z 2 kolejnych podziałów jądra komórkowego.narząd leżący wzdłuż tylnego brzegu jądra. NAJĄDRZE . MITOZA .twór zbudowany z tkanki mięsnej. odbytnica i większość narządów płciowych .zewnętrzny narząd płciowy żeński odpowiadający ciałom jamistym prącia. do przodu od odbytnicy. ŁÓJ .duże komórki jednojądrzaste należące do krwinek białych. jest to związane ze zdolnością rozrodczą kobiety.nagłośniowa. KRĄŻEK MIEDZ YKRĘGOWY twór leżący między trzonami kręgów.zespół reakcji enzymatycznych i zjawisk fizykochemicznych prowadzących do powstania skrzepu krwi. do tyra od rdzenia przedłużonego i mostu.okres w życiu kobiety. a ruchy w obrębie naczyń i narządów wynikają ze skurczu mięśni gładkich. MOSZNA . szkieletowy lub sercowy. zawiera ośrodek równowagi i centrum regulacji napięcia mięśni szkieletowych.rodzaj krwinek białych znajdujących się w krwi. do makrofagów zalicza się monocyty i histiocyty. leży w tylnym dole czaszki. NADGARSTEK . składa się z głowy.przemiana materii .podział redukcyjny .wewnętrzny narząd płciowy żeński. MAŁŻOWINA USZNA . jest też gruczołem wewnątrzwydzielniczym.w większości są to mięśnie zależne od woli. zakończony żołędzia. ruchy szkieletu zależne od woli lub mimowolne (ale świadome) są zadaniem mięśni szkieletowych. w czasie połykania zamyka wejście do krtani. trzonu i wyrostka mieczykowatego.gruczoły wielkości 0. łączy się z kością ramienną i promieniową. MIĘŚNIE GŁADKIE . wzdłuż osi miednicy mniejszej. mięsień prosty uda jest dla stawu biodrowego zginaczem. MOCZ . łączy się z kością miedniczną stawem biodrowym.tłuszczowa wydzielina gruczołów łojowych. MIĘSIEŃ GRUSZKO WATY mięsień szkieletowy należący do mięśni obręczy kończyny dolnej. których skurcz powoduje prostowanie danego stawu.obręcz zbudowana z 2 kości miednicznych.największa część ucha zewnętrznego. MIĘŚNIE PRĄŻKOWANE .płyn wydzielany przez nerki. amortyzuje ruchy. złożona z rękojeści.niewielkie mięśnie kurczące się niezależnie od woli. stoku. łokciową i kośćmi nadgarstka. w tym jony wapnia oraz trombocyty (płytki krwi). MOCZOWÓD . Komórki potomne mają taki sam skład chromosomów i genów. METABOLIZM . MENOPAUZA .trójkątna kość stanowiąca przedostatni odcinek kręgosłupa. czyli kariokinezy i podziału cytoplazmy . przyczepia się do niego bezpośrednio 7 górnych par żeber i pośrednio następne 3 pary. KOŚĆ PIĘTOWA . ze względu na rodzaj tej tkanki może być gładki. MIĘSIEŃ POŚLADKOWY WIELKI . podczas którego dochodzi do cyklicznego wydalania złuszczonej błony śluzowej macicy wraz z krwią. KRYPTY LIEBERKUHNA gruczoły jelitowe .zewnętrzny narząd płciowy męski.5 mm występujące w błonie śluzowej jelita cienkiego i grubego. złożony ze zrośniętych 4 lub 5 kręgów ogonowych. KOŚĆ ŁOKCIOWA . bierze udział w tworzeniu stawu skokowego górnego. mięsień prostuje. do przodu od dolnej części gardła. MÓŻDŻEK . odwodzenie i prostowanie w stawie biodrowym.jedna z 2 kości przedramienia.podział jądrowy prowadzący do powstania gamet o haploidalnej liczbie chromosomów.grupa mięśni szkieletowych powodujących zgięcie danego stawu. MACICA . składa się z podziału jądra. NAGŁOŚNIA . które są główną częścią narządu głosu. występują w ścianach narządów wewnętrznych. mają zdolność fagocytozy bakterii. MIEDNICA . MOSTEK . jego skurcz powoduje obrót na zewnątrz. zbudowana głównie z chrząstki pokrytej z dwóch stron skórą. KOŚĆ PROMIENIOWA .kość guziczna . buduje tylną ścianę miednicy. poniżej nasady języka i kości gnykowej. należy do tylnych mięśni ramienia prostuje staw ramienny i łokciowy. magazynowany w pęcherzu moczowym i wydalany z organizmu cewką moczową. KOŚĆ UDOWA . podczas zapłodnienia z 2 gamet powstaje zygota o diploidalnej liczbie chromosomów. MIĘSIEŃ .3-0.podział komórek somatycznych. zapewniają wzrost. pokryta z przodu i z tyłu błoną śluzową. MIĘŚNIE ZGINACZE . wytwarzanie ciepła oraz dostarczenie energii wszystkim procesom życiowym. w otoczeniu połączenia gardła z jamą nosową i ustną. pełnią główną rolę w odporności. łączy się z kością ramienną. zwiększa ruchomość kręgosłupa. skupia fale dźwiękowe i przekazuje je do przewodu słuchowego zewnętrznego.naj większy z mięśni pośladka. jej ilość wzrasta pod wpływem promieni ultrafioletowych (opalanie). KOŚĆ STRZAŁKOWA .narząd leżący w szyi. czyli guzicznych. posiada guz tworzący piętę. jak komórka wyjściowa.parzysty przewód odprowadzający mocz z miedniczki nerkowej do pęcherza moczowego. miednicę mniejszą. MIGDALKI . może ulegać erekcji.narząd pośredniczący między matką a płodem w wymianie gazów oddechowych. W tym złożonym procesie biorą udział osoczowe czynniki krzepnięcia. ich skurcze powodują ruch elementów szkieletu (stąd nazwa „szkieletowe"). zawiera struny (fałdy) głosowe.największa kość stopy.jedna z 2 kości przedramienia. a dla kolanowego prostownikiem. MIĘSIEŃ TROJGŁOWY RAMIENIA mięsień szkieletowy. połączonych stawowo i więzadłowo.ustanie miesiączkowania w wyniku przekwitania.skupiska tkanki chłonnej leżące w ścianach gardła.kość leżąca w przedniej ścianie klatki piersiowej.

ma część przednią .błona surowicza występująca w jamie brzusznej.męskie gamety (komórki rozrodcze) obdarzone ruchem. jego częścią jest lejek. pachwinową i miedniczną.wypełnia te komory oraz przestrzeń podpajęczynówkową (między oponą pajęczą a naczyniową). PIEŃ MÓZGU . OKRĘŻNIC A . między nimi leży szczelinowata jama opłucnej. uchodzi poprzez przewód wytryskowy do cewki moczowej. bardziej zewnętrznie leży opona pajęcza i na zewnątrz opona twarda.ośrodek czuciowy mowy leżący w płacie skroniowym mózgu. opłucna ścienna zrasta się ze ścianą klatki piersiowej. PĘCHERZYK ŻÓŁCIOWY część zewnątrz wątrobowych dróg żółciowych.enzym trawiący białka.sznur pępowinowy .pęczek wypustek komórek nerwowych (dendrytów i neurytów) wraz z osłonkami. ma część jądrową. a czasem nawet bólowe.szczytowanie .plazma krwi . PROSTAGLANDYNY . których zadaniem jest przesyłanie do komór bodźca stymulującego do skurczu.parzysty przewód odprowadzający nasienie z najądrza. powodujący wzrost ciśnienia tętniczego i częstości pracy serca. przesuwają się w postaci fali wzdłuż całego jelita. PRZECIWCIAŁA . ODRUCH . wyzwolona za pośrednictwem układu nerwowego.ośrodek ruchowy mowy w płacie czołowym mózgu. u osób dojrzałych pojawiają się przy gojeniu złamań kości. potocznie nieprawidłowo nazywany woreczkiem.blizna w środkowym punkcie brzucha po pępowinie.płyn wydalany przez mężczyznę podczas wytrysku. PLEMNIKI . PERYSTALTYKA .bolesny odruchowy skurcz mięśni otaczających pochwę. NASIENIE . przyswajanie i wykorzystywanie dla ich potrzeb budulcowych.błona surowicza otaczająca serce. OSTEOBLASTY . PŁYN MÓZGOWO-RDZENIOWY płyn wytwarzany w komorach mózgu przez sploty naczyniówkowe . występują głównie w okresie rozwoju tkanki kostnej. poprzeczna. w jej skład wchodzą: okrężnica wstępująca. OBLACZEK PAZNOKCIA . nadrzędny ośrodek układu autonomicznego i wewnątrzwydzielniczego. najwyższe piętro w strukturze ośrodkowego układu nerwowego.białka odpornościowe wytwarzane przez komórki plazmatyczne w odpowiedzi na obce antygeny. łączy kresomózgowie z rdzeniem kręgowym i móżdżkiem.przednia część korzenia paznokcia. zstępująca i esowata. mają cienkie ściany wysłane nabłonkiem oddechowym.część mózgu. PĘCHERZYKI PŁUCNE . w nich odbywa się wymiana gazowa.SŁOWNIK /151 ze zrazików.). OWULACJA . OPŁUCNA . oddzielona jamą osierdzia od zewnętrznej powierzchni serca.kość kształtu esowatego leżąca u podstawy szyi. NORADRENALINA .ruchy jelita będące wynikiem skurczu mięśniówki okrężnej. OSIERDZIE . leży w miednicy mniejszej. POTAS . ORGAZM . PĘPEK . POCHWICA . trzewna .błona surowicza otaczająca płuco. PĘCHERZ MOCZOWY . POCHWA . otrzewna ścienna wyścieła ściany brzucha i miednicy.górna ściana jamy ustnej i dolna jamy nosowej. PODSTAWOWA PRZEMIANA MATERII .podstawowe wydatkowanie energii w spoczynku. PEPSYNA . przedłuża się w nasieniowód.odruch monosynaptyczny. zawiera 2 tętnice i 1 żyłę pępkową.pęczek przedsionkowo-komorowy . powstaje zwykle na tle urazu psychicznego. widoczna pod płytką paznokciową. biorą udział w procesie krzepnięcia.część układu przewodzącego serca. NIEPRZYTOMNOŚĆ . śródmózgowie i międzymózgowie. wytwarzane w cewkach nasiennych krętych jądra. w prawej okolicy podżebrowej. PŁYTKI KRWI . pęczek wychodzi z węzła przedsionkowo-komorowego. barwy białawej. w którym zbiera się mocz spływający kroplami z moczowodów. ułatwia przewodnictwo. miesiąca ciąży do urodzenia. ODŻYWIANIE . energetycznych i do regulacji wielu procesów w tych organizmach. należy do obwodowego układu nerwowego. ODRUCH KOLANOWY . gromadzi i zagęszcza żółć.dolna (podstawna) część międzymózgowia.3 błony otaczające mózgowie i rdzeń kręgowy: opona naczyniowa przylega ściśle do ich powierzchni. dzieli się na 2 odnogi.twór łączący płód z łożyskiem. OSOCZE . PĘPOWINA . zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego. oraz trzonu i ogona. NASIENIOWÓD . w skład pnia wchodzi rdzeń przedłużony. PODNIEBIENIE . pęcherzyki nasienne i in. OBOJCZYK .najdrobniejsze elementy układu oddechowego.pokrywa powierzchnie niektórych narządów. OSŁONKA MIELINOWA zewnętrzna osłonka nerwów z wyjątkiem autonomicznych pozazwojowych. obejmuje sklepieniem szyjkę macicy. i tylną . wydzielany w żołądku. stanowi 50-60% jej objętości. leży pod wątrobą.drugi nerw czaszkowy o charakterze zmysłowym. jest wypełniony galaretą Whartona.komórki kościotwórcze. a opłucna płucna z powierzchnią płuca.trombocyty .produkty zbędne lub szkodliwe wydalane z organizmu jako mocz i stolec. polega na skurczu mięśnia czworogłowego uda w wyniku lekkiego uderzenia w jego ścięgno. jest głównym kationem wewnątrzkomórkowym.stan braku kontaktu z otoczeniem z areakty wnością na bodźce słowne. POLE BROCA . trawienie. przewodzi bodźce wzrokowe z komórek zwojowych siatkówki.uwolnienie komórki jajowej z pęcherzyka jajnikowego (Graafa). towarzyszy mu wytrysk nasienia. NERW . most. połączony z uczuciem rozkoszy. hamuje mięśniówkę przewodu pokarmowego. przewód mięśniowo .stan szczytowego pobudzenia płciowego.łącznotkankowy długości 6-8 cm. główną funkcją błony komórkowej jest utrzymanie równowagi między zawartym w komórce potasem a sodem zewnątrzkomórkowym. w obu płucach jest ich 400-725 min. OTRZEWNA . działają regulująco na prawie wszystkie narządy i układy. chroni i izoluje włókna nerwowe.narząd o grubej ścianie mięśniowej. utworzonych przez poskręcany przewód najądrza. zwykle występuje 14 dni przed krwawieniem miesięcznym. NERW WZROKOWY . OPONY MÓZGOWE . ODCHODY .amina katecholowa hormon rdzenia nadnerczy wydzielany również na zakończeniach włókien współczulnych pozazwojowych. za spojeniem łonowym.krwinki powstające w szpiku kostnym. u mężczyzny występuje podczas skurczu pęcherzyków nasiennych. łączy się stawowo z wyrostkiem barkowym łopatki i rękojeścią mostka. somatyczny. oba rodzaje otrzewnej są połączone krezką.ruchy robaczkowe .odpowiedź narządu wykonawczego (efektor) na bodziec działający na narząd odbiorczy (receptor). zbudowana z 2 blaszek.płynna (bezkomórkowa) część krwi. .ekskrementy .podniebienie twarde. PĘCZEK HISA . PÓŁKULE M Ó Z G O W E części kresomózgowia pokryte korą mózgu.pobieranie pokarmu przez żywe organizmy.pierwiastek chemiczny. PŁÓD . w organizmie występuje jako kation. PODWZGÓRZE .największa część jelita grubego.podniebienie miękkie. powrózkową. POLE WERNICKEGO . pochodne nienasyconych kwasów tłuszczowych. zawiera plemniki oraz wydzielinę licznych gruczołów uchodzących do cewki moczowej (gruczoł krokowy.żeński narząd płciowy. na którym jest zawieszona przysadka.hormony tkankowe.dziecko rozwijające się w łonie matki od początku 3.

pobudza trzustkę do produkcji enzymów trawiennych. kręgów i nasad kości długich. hormony kory nadnerczy.największy splot układu autonomicznego. hormony płciowe. do której jest przyczepiony. łączący gardłoz żołądkiem. jest głównym mięśniem wdechu. w trzonie leży największa z zatok przynosowych . dochodzą do niego korzenie tylne.przepływ substancji płynnej w organizmie w kierunku odwrotnym niż prawidłowy. po lewej stronie odchodzi od łuku aorty. ŚCIĘGNO . są zbudowane z komórek i istoty międzykomórkowej. leży w tylnym dole czaszki.przednia część warstwy włóknistej gałki ocznej. gruczoł wewnątrz. stanowiący ok. RZEPKA .głównie kości płaskich. TĘTNICA PISZCZELOWA .narząd leżący na tylnej ścianie brzucha. lepka i ciągliwa substancja wydzielana przez komórki błon śluzowych np.część ośrodkowego układu nerwowego leżąca w kanale kręgowym. dzieli się na 2 tętnice szyjne: zewnętrzną i wewnętrzną. z pęcherza do moczowodu itp.przewód mięśniowo-błoniasty o gwiazdkowatym świetle. TĘTNO . okrągława kość leżąca w ścięgnie mięśnia czworogłowego uda. inne pełnią funkcję receptorową (narząd słuchu i równowagi). cholesterol. TĘTNICA PODOBOJCZYKOWA tętnica pro wadząca krew do kończyny gómej. łączy jamę bębenkową z częścią nosową gardła. zaliczane do tłuszczowców. ŚLEDZIONA . podobne do włosa wyrostki niektórych komórek. PRZEŁYK . SEKRETYNA . są niezbędne do prawidłowego rozwoju.największa parzysta kość twarzoczaszki zbudowana z trzonu i 4 wyrostków (w tym zębodołowego zawierającego 8 zębodołów).męski hormon płciowy wytwarzany w jądrach. PRZEPONA . wyścieła od wewnątrz naczyniówkę (część wzrokowa) oraz ciało rzęskowe i tęczówkę (część ślepa). grupa witamin D i inne). której fizjologiczne stężenie w krwi wynosi 0. TLEN .zespół wielu tkanek wywodzących się rozwojowo z mezenchymy. zawiera duże komórki wypełnione tłuszczem.9%. a ta w tętnicę ramienną. RDZEŃ KRĘGOWY .potocznie najczęściej nazwa dotyczy soli kuchennej (chlorek sodu). lewy przedsionek zawiera krew utlenowaną.związek chemiczny kwasu i zasady . RZĘSKI .rodzaj tkanki łącznej. z płuc przechodzi do krwi. STERYDY . spożyty tłuszcz ulega w dwunastnicy zemulgowaniu pod wpływem kwasów żółciowych. TCHAWICA . zawiera życiowo ważne ośrodki. a wychodzą korzenie przednie nerwów rdzeniowych. leży w górnej części jamy brzusznej po stronie lewej.dwie końcowe gałęzie tętnicy podkolanowej. krew. przedłuża się w tętnicę pachową. zawiera kanał szyjki rozwierający się przed porodem.najniższa część pnia mózgu. SPOJÓWKA . ma część szyjną.narząd należący do układu krwionośnego i limfatycznego. zazwyczaj bada się na tętnicy promieniowej. SIATKÓWKA . przewodu pokarmowego. SOCZEWKA . unaczyniają podudzie i stopę.błona śluzowa pokrywająca przednią powierzchnię twardówki gałki ocznej i tylne powierzchnie powiek.płaski mięsień szkieletowy oddzielający jamę brzuszną od jamy klatki piersiowej.in.pręciki i czopki.żylną. a wewnętrzna głównie mózg. TKANKA TŁUSZCZOWA .najgłębsza warstwa ściany gałki ocznej. zawierająca receptor słuchu . piersiową i brzuszną. powyżej rdzenia kręgowego. ŚLINA . ŚLUZ . która dostarcza go do wszystkich tkanek organizmu. przezroczysta. tkanka łączna wiotka i włóknista. która następnie dzieli się na 2 tętnice: promieniową i łokciową.przedłużenie tętnicy biodrowej zewnętrznej. zwany „mózgiem brzusznym". składa się z 5 kości drugich.część ręki między nadgarstkiem a palcami.hormon wytwarzany w dwunastnicy.małe.rytmiczne rozciąganie ścian naczyń krwionośnych wywołane nagłymi zmianami ciśnienia krwi w następstwie skurczów i rozkurczów komór serca.bezbarwna. tkanka tłuszczowa i inne. narząd spiralny Cortiego leżący wewnątrz przewodu ślimakowego wypełnionego śródchłonką. TŁUSZCZ -jeden z podstawowych składników organizmów żywych..pierwiastek chemiczny. a po prawej od pnia ramienno-głowowego.narząd pomocniczy mięśnia przenoszący siłę jego skurczu na kość. TĘTNICA BIODROWA WSPÓLNA duża tętnica powstała z podziału aorty brzusznej. połączone w zraziki tłuszczowe. rzęski w nabłonku dróg oddechowych przesuwają śluz w jednym kierunku.elastyczna i przezroczysta struktura komórkowa. ŚRÓDRĘCZE . TESTOSTERON . SKROBIA -jeden z głównych węglowodanów zapasowych roślin. np. PRZEWÓD BARTHOLINA przewód od prowadzający gruczołu przedsionkowego większego. sercowy. TĘTNICA SZYJNA WSPÓLNA . TRZUSTKA . kwasy żółciowe.przednia i tylna . zawiera receptory wzroku . są bardzo ważnymi biologicznie związkami o różnorodnym działaniu (np.metoda diagnostyczna . SZPIK KOSTNY .płyn wydzielany do jamy ustnej przez gruczoły ślinowe. RDZEŃ PRZEDŁUŻONY . jej zadaniem jest wyrównywanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej. dróg oddechowych i in. chrząstka. TĘTNICA UDOWA .część ucha wewnętrznego. niezbędny dla życia. hormony tarczycy (tyroksyna i trójjodotyronina) wzmagają przemianę materii.parzysta największa tętnica w szyi. ROGÓWKA . należy do dolnych dróg oddechowych. PRZYSADKA MÓZGOWA gruczoł dokrewny.niewielka. SZYJKA MACICY . a prawy . SÓL . zawiera głównie mucyny i mukopolisacharydy.gruczoł dokrewny leżący w szyi w otoczeniu tchawicy. leży w górnej części jamy brzusznej i unerwia większość narządów brzucha. wchodzi w skład błon biologicznych. zawiera m. zawieszona na obwódce rzęskowej. TKANKA ŁĄCZNA . do tkanek łącznych należą: kość.tkanka krwiotwórcza wypełniająca wnętrze kości . dzieli się następnie na tętnice biodrowe: wewnętrzną i zewnętrzną. SZCZĘKA . zawieszona na lejku. wydziela hormony tropowe regulujące czynność innych gruczołów oraz uwalnia dwa hormony podwzgórzowe: oksytocynę i hormon antydiuretyczny (ADH). enzym amylazę. twarz i część głowy. największą tętnicą jest aorta.polega na pobraniu niewielkiej liczby komórek z części pochwowej szyjki macicy w celu wczesnego wykrywania raka tej części macicy.in.naczynie krwionośne. jest podstawowym polisacharydem w pożywieniu człowieka. z żołądka do przełyku. m. jak oddechowy. SZYJKI MACICY WYMAZ . naczynioruchowy i inne. znajduje się w ziarnach zbóż i bulwach ziemniaków. TRĄBKA SŁUCHOWA (EUSTACHIUSZA) . uchodzi do przedsionka pochwy. SPLOT SŁONECZNY . którym płynie krew od serca na obwód ciała.puls . PRZESZCZEP(TRANSPLANTACJA) wyrównanie ubytku w ustroju przez operacyjne przeniesienie tkanek lub narządów pobranych z tego samego lub innego organizmu. TARCZYCA .tzw.związki organiczne pochodne steranu. silnie załamuje promienie świetlne. TĘTNICA .i zewnątrzwy dziel- .szczękowa. leży poniżej podwzgórza.część ucha środkowego. ŚLIMAK . REFLUKS (ZAWRACANIE) . unaczynia udo i przechodzi w tętnicę podkolanową.dolna część macicy częściowo objęta sklepieniem pochwy.przewód chrzestny przewodzący powietrze z krtani do drzewa oskrzelowego. wchodzi w skład stawu kolanowego. zewnętrzna zaopatruje narządy szyi.152 / SŁOWNIK PRZEDSIONEK SERCA -jedna z 4 jam serca zbierająca krew z żył i pompująca ją do komory. gaz. leży do tyłu od tęczówki i źrenicy. 1/5 powietrza. następnie jest trawiony przez lipazę trzustkową i resorbowany do naczyń chłonnych.

cukry. ŻYŁY SZYJNE WEWNĘTRZNE . przyspiesza pracę serca. WIĘZADŁO . odchodzi w jamie brzusznej od jelita ślepego i zwisa do miednicy mniejszej. WYDZIELINA . ZASTAWKA .duże żyły odprowadzające krew z głowy. stanowią strukturę mocującą ząb.związki chemiczne niezbędne do prawidłowego przebiegu procesów życiowych.gładkie.(Ca) . łączą się z żyłami podobojczykowymi w żyły ramienno-głowowe. WYROSTEK ROBACZKOWY .zastawka leżąca w ujściu aorty z lewej komory serca. tygodnia życia wewnątrzmacicznego. sacharydy .cienkościenne naczynie krwionośne lub chłonne. leży w ścianie prawego przedsionka.zastawka leżąca w lewym ujściu przedsionkowo-komorowym. odprowadza nadmiar płynu tkankowego w postaci limfy.płyn wytwarzany w komórkach wątroby i przesyłany drogami żółciowymi do dwunastnicy. odbiera impulsy elektryczne od mięśniówki przedsionka i przekazuje do pęczka Hisa. jego ściana pozwala na filtrację i wchłanianie.duże żyły uchodzące do prawego przedsionka serca. otrzewnowe i in. nawet w jelicie (zastawka krętniczo-kątnicza). generuje impulsy elektryczne. WĘGLOWODANY . WITAMINY .węzeł Keitha i Flacka . główna rola w metabolizmie węglowodanów.nowy organizm rozwijający się z zygoty. wchłania z jelit produkty trawienia tłuszczów. jest miejscem przyczepu mięśni poruszających gałką. zapobiega ciągłemu przepływowi treści przez przewód. przyspiesza perystaltykę jelit. w okresach międzytrawiennych gromadzi się w pęcherzyku żółciowym. barwy białej. ŻÓŁĆ .pierwiastek chemiczny.część układu przewodzącego serca. żyła główna dolna odprowadza krew z podprzeponowej części ciała. połączona z kośćmi skroniowymi 2 stawami. ZARODEK . zwykle termin odnosi się do gruczołów zewnątrzwydzielniczych. ŻYŁA . ujścia lub w trakcie jego przebiegu. w wyniku czego powstaje zygota.zastawka dwudzielna . ZASTAWKA AORTALNA .organiczne związki chemiczne. UKŁAD NERWOWY AUTONOMICZNY część układu nerwowego zawiadująca narządami wewnętrznymi.substancja wytwarzana przez gruczoł i z niego wydalana. poziom regulowany przez parathormon i kalcytoninę.pierwsza część jelita grubego.większa część warstwy włóknistej ściany gałki ocznej.węzeł Aschoffa-Tavary . a z ich połączenia powstaje żyła główna górna. zawiera dużo grudek chłonnych. zapobiega cofaniu się krwi do lewej komory. UKŁAD NERWOWY WSPÓŁCZULNY część układu autonomicznego.część układu autonomicznego. leżą w kościach otaczających jamę nosową.układ chłonny część układu krążenia składająca się z naczyń i narządów limfatycznych. zwalnia ruchy jelit itd. wchłanianie jest zależne od witaminy D3. TWARDÓWKA . WAPŃ .połączenie plemnika z komórką jajową. płynie nimi krew z dużego krwiobiegu. biorą udział w regulacji metabolizmu jako koenzymy. ma 3 płatki półksiężycowate. ZAPŁODNIENIE .duża żyła zbierająca krew z brzusznej części przewodu pokarmowego. lipazy. nieprzezroczysta. ŻUCHWA . leży w przegrodzie międzyprzedsionkowej.embrion . występuje głównie w kościach. zwieracz odbytu. co umożliwia żucie. przebita przez naczynia i nerwy. kapilary krwionośne umożliwiają przekazywanie substancji transportowanych krwią do tkanek i resorpcję produktów przemiany materii. trzustki i pęcherzyka żółciowego i odprowadzająca ją do wątroby. ośrodki tego układu leżą w pniu mózgu i części krzyżowej rdzenia kręgowego.nieparzysta kość twarzoczaszki. składa się z układu współczulnego i przywspółczulnego. zbudowane z białek . zapobiega cofaniu się krwi do lewego przedsionka. makroelement.nadrzędna struktura układu przewodzącego serca. którym płynie krew w kierunku serca. termin dotyczy rozwoju od końca 1. UKŁAD LIMFATYCZNY . ZASTAWKA MITRALNA . rozszerza źrenice. proteazy). WŁOŚNICZKA . WŁÓKNO MIĘŚNIOWE . do krwi.największy narząd organizmu. które stymulują do skurczu przedsionki i przepływają przez roboczą mięśniówkę przedsionka do węzła przedsionkowo-komorowego. więzadła stawowe. ZWÓJ . pneumatyczne wysłane błoną śluzową. a górna z klatki piersiowej.zgrupowanie ciał komórek nerwowych w obwodowym układzie nerwowym (poza obrębem ośrodkowego układu nerwowego). a do dwunastnicy enzymy trawienne (amylazę. WIĘZADŁA OKOŁOZĘBOWE pasma tkanki łącznej biegnące od korzenia zęba do ścian zębodołu. UKŁAD ODPORNOŚCIOWY ogół struk tur broniących organizm głównie przed infekcją. gdzie jest zagęszczana. utożsamiany z układem limfoidalnym. WĄTROBA . których działanie zwykle jest antagonistyczne.naczynie krwionośne.aktyny i miozyny. ŻYŁY GŁÓWNE . zawierają włókienka . zastawki występują w sercu. CZULNY . ośrodki układu współczulnego leżą w części piersiowej rdzenia kręgowego. tuż pod przeponą. w postaci kationu jest aktywatorem wielu enzymów. po przefiltrowaniu przez węzły chłonne. leży w piętrze gruczołowym jamy brzusznej. ŻYŁA WROTNA . które umożliwiają skurcz.pierścień mięśniowy otaczający przewód u jego początku. zwęża oskrzela. ogrzewają i nawilżają wdychane powietrze. zawiera 16 zębodołów. produkcja białek.komórki mięśniowe . naczyniach chłonnych.mocne pasmo łącznotkąnkowe wzmacniające lub podtrzymujące różne narządy. zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego. WĘZEŁ ZATOKOWO-PRZEDSIONKOWY . wytwarzanie i wydalanie żółci. jeden z głównych składników organizmów żywych. wyposażona w struny ścięgniste.miofibryle.struktura umożliwiająca jednokierunkowy przepływ płynu. k UKŁAD NERWOWY PRZYWSPÓL- ZATOKI PRZYNOSOWE przestrzenie . rolą żółci jest emulgacja tłuszczów i aktywacja nieczynnych enzymów trzustkowych. śledziony. gruczołami i mięśniami gładkimi. zwęża źrenice.. zwalnia pracę serca. główne funkcje: odtruwanie (usuwanie toksyn z krwi). np. poprzecznie prążkowane lub mięśnia sercowego. do krwi wydziela insulinę i glukagon. są rezonatorami głosu. ZWIERACZ . obok tłuszczów podstawowe źródło energii w pokarmie jako cukier i skrobia. wiązanie bilirubiny. np. stąd nazwa „migdałek brzuszny".kapilara . szyi i głowy oraz kończyn górnych.SłOWNIK /153 niczy. do końca 8. w żyłach (prócz głowy i szyi). cewki moczowej i in. WĘZEŁ PRZEDSIONKOWO-KOMOROWY . nie są wytwarzane w organizmie. niezbędny do skurczu mięśnia.

99. 144. 14. 33. 89. krew. 62. katabolizm. 113. 76. 97. 73. glos. chlorek sodu (sól). 54. 29. 110. 40. 72. 75. błona dziewicza. 56. dalekowzroczność. kora mózgowa. 15. 21.105. 106. łokieć. kość udowa. 25. drogi oddechowe. 87-89. 31. 68. 72. koordynacja ruchów. cholesterol. kości twarzy. 122. 139. glikogen. dwutlenek węgla. czopki. fibryna. 98. kaletki. jod. kłykieć kości udowej. \1. 103-104. czynności (reakcje) odruchowe. 72. 109. 104. gruczoły Bartholina. chrząstka nalewkowata. 74-75. 25. ciecz wodnista. 137. 29. cytoplazma. 89. 104. 119. chromosomy. 107. 18-19. 123.5/. H hemocytoblasty. 26. 31. eozynofile. kość łódeczkowata. 50. hormon folikulotropowy (FSH). 113. 68. 113. 66-77. 18-19. kość nosowa. 126. błona surowicza. 51. 21. 71.40. 58. 74-75. 79. ciemiączka. 98-99. heparyna. 85. 71. dołek środkowy. błona Dcscemeta. 72. 20. 140. 23-24. 116. hipoglikemia. 43. krótkowzroczność. autonomiczny system nerwowy. kość gnykowa. 92. hormony gonadotropowe. 114. 49. 28. 65. anabolizm. 71. 131. 74. 705. 56. kość łzowa. 67. gruczoły łojowe. chrząstka sprężysta. 116. 104. 28. 43. 6<S. 54. 62. 34. łożysko. blastocysta. 67. 43. 133-135. insulina. 51. 139. 63. gastryna. hormony płciowe.104. kość sitowa. 75. kłębuszki. kolano. 83. ciałka Malpighiego. łój. hormon luteotropowy (lutenizujący) (LH). ciało migdałowate. F fibroblasty. 38. alergia. 28. 117. 28. ciałka Meissnera. 5/. 88. 88.17.8/. 13. 104. 89. 28. jelito czcze. 20. 142. 72. 69. 81. białka. kość klinowata. 104. kość sześcienna. 97. 38. 28. 68. 89. kły. 29. 23. K komórki Kupffera. 104. 14. hormony tarczycy. łechtaczka. 76. 55. 32. 101. 15. 33. 55. 61. 71. 88. 23. kość piętowa. łopatka. 88-89. 143. 118-119. 113-114. 74. 135. 88. 116. 33. 33. 31. komórki. 129. 26. 61-62. 136. 114. hormon adrenokortykotropowy (ACTH). 55. błona śluzowa. 84. hepatocyty. 119. błony. 68. lizosomy. 49. podział. łagiewka. 116. 126. 62. błona śluzowa jamy ustnej. aorta. 64-65. 31. 23. 18. 55. 131. 131. 17. 94. 80. jądra podstawy mózgu. bilirubina. 54. 27. 104. 139. łzy. 26. 76. 126. 76-77. czopki i pręciki. D histamina. 26. 12. 141. 58. 104. kość skokowa. 19. 146. 47. kręgi. 126.Indeks Numery stron zaznaczone kursywą odnoszą się do ilustracji acetylocholina. 61. 34. 68. chrząstka pierścicniowata.44. diamenty miozynowe. kość kulszowa. astma. hormon antydiuretyczny (ADH). 62. krezka. 103. keratyna. 68. 58. kanał ciała szklistego. 126. 74. 14. 89. 26. glicerol. język. 128. 43. 26. 68.77. 61. krążek Merkela. 60. blaszka podstawna ślimaka. 17. 76. 142. 51. 23. 88. 72. glej. 122. 34. 87. albuminy. kość biodrowa. krtaniowa część gardła. gruczoły Skene'go. 35. 57. 28. gardło. 17. macica. 128. krążenie krwi. 43. 87. 24. 43. 18. hormon wzrostu. 136. 113. 139. 47. 132. 104. 112. 59. 136. 64-65. 130. 46. 103. 23. akrosomy. 19. 134. 28. kość trójgraniasta. krwinki czerwone. 46-49. 137-138. brodawki sutkowe. bazofile. kosteczki. 142. ketony. 62. kość haczykowata. czaszka. 126. I immunoglobuliny. 62. komórki beta (B). jama czaszki. B bańka kanału półkolistego. 137-138. 116. 123-125. 72. 89. 61. 77. 121. 113. jelito kręte. 120. 47. 71. 25. 30. błona maziowa. aldosteron. 71. 14. krwawienie. 14. 50. 53. gruczoły potowe. zobacz także stawy i szkielet. 17. 24. kolagen. 12. 77. 90. płytki. 76. 116. jelita. 136. elastyna. gonady. kość łonowa. 47. 33. 89. 25. 114. 12. 28. język. adrenalina. chrząstka szklista. 104. 71. 27. 18. 24-26. 69. 18. 138. 71. smak. 17. 126. kolba Krauzego. 98. 120. 87. 25. 106. 75. 32. 103. jelito grube. kość ogonowa. hormon stymulujący tarczycę (TSH). 73. 29. 116. kość jarzmowa. 33. 68. 60. 114. 68. błona śluzowa nosa. Ł M . estrogeny. hormony. 85. 68. 142. 28. istota szara. chrząstka. antygeny. język. 32. 57. 30-31. 71. istota biała. 17. 116. 137. 58. 47. 126. 51. gęsia skórka. 121. globuliny. 20. cykliczny AMP. 18. krtań. 141. 20. 71. 15. 13. 77. 20. komórki alfa (A). 38. 38. 28. 61. glukagon. jelito cienkie. 88. 28. 47. 146. 134. ciało szkliste. 61. 79. 89. 23. 21. 23. 89. 105. amylaza. 67. 25. 12. 14. 139. łzowe kanaliki. 101. 105. 40. kość ramienna. gruczoły endokrynne (wewnątrzwydzielnicze). 76. 14. limfokiny. krwinki białe. 14. dreszcze. 70-77. 28. kość czworoboczna. 18. 88. 103. 25. 136. aorta brzuszna. 138. 15. 26. 28. 98. 13. 81. 105. 47. 77. 138-140. kanaliki Havcrsa. 74-75. gruczoły apokrynowe. ciśnienie krwi. 28. 55. 32. 76. 113. osocze. 129. ciało kolankowate boczne. 129. 87. 79. 39. 57. 116. 56. 14. 107. adenozynotrójfosforan (ATP). enzymy. 39. 136. 48. 103. 25-26. 71. 54. 68. 106. 59. 121. 25. 34. koordynacja. laktacja. 40. ciałko żółte. 89. 131. 26. 105. 76-77. 105. 17. chrząstka włóknista. 137. ciałka Ruffiniego. 20. 63. istota czarna. 46. karmienie piersią. jama nosa. 76-77. 78. 87. 14. 67. 104. klatka piersiowa. 26. 105. 127. 60. 137-138. 131. gruczoł Cowpera. 142-147. 28. 123-125. komórki Schwanna. homeostaza. 27. 26. 60. 33. 63. 94-95. 78. 33. dotyk. 97. 20. 54. ciałka Paciniego. 60. 69. 17. 19. 21. 49. 94-95. 20. kość krzyżowa. biliwerdyna. chrząstka tarczowata. 18. 128. jabłko Adama patrz chrząstka tarczowata. 115. 105. 72. 48. acetylocholiny pęcherzyki. energia. 111. 26. cukrzyca. 46. 38. 46. 26. 70. 34. 50. limfocyty. 114. 60. 122. komórki nerwowe. 88. 40. 89. 28. 71. androgeny. komórki. błona bębenkowa. glukoza. jama klatki piersiowej. jama brzuszna. 134. grasica. cewka moczowa. 64-65. 28. 14. 98. 113-115. 87-88. 33. hormon uwalniający TSH (TRH). 31. 77. 103. 69. 94. gonadotropina kosmówkowa (HCG). 53.5/. 122. 139. 62. 71. kość promieniowa. 68. 103. 35. 71. 18-19. 142. jajowody. 1 kowadełko. 26. 106. jąderko. 58. 61. 51. 107. 19. kości. 54. jądra. 116. 56. 146. 80. kamienie żółciowe. 15. 50. 47. krypty Licberkiihna. kortyzon. 14. 67. dwunastnica. 103. 43. lizozym. 68. centralny system nerwowy. aminokwasy. 99. 17. ból. 118-119. 30. 32. 137. 88. 61-63. 71. 61. 89. mowa. kanały półkoliste. dendryty. 68. akson. 80. krew. 56. 46. 53. 87. ciało rzęskowe. gruczoł nadnerczowy. hemoglobina. kość łokciowa. kwas dezoksyrybonukleinowy (DNA). 131. 118. 77. 139. kora nadnerczy. kapilary. gruczoły Brunnera. 21. ciała suteczkowale. filamcnty aktynowe. 112. cukier. 71. 32. 121.48. kątnica. 101. 88. 103. 40. 33. 94. 82. hemoroidy. 76-77. 81. 52. jajniki. 25. 18. 97. 50. 20. krew. 30. 18-19. ciąża. 87. 80-81. 100-101. geny. 113. ciało modzelowate. 28. 31. 42. języczek. 15. 89. 116.

126. 50-53.50. 13. 96-97. 109. struny głosowe. 138. 44. 40. 46. 103. naczynia krwionośne. 135. 140. mikrotubulc. 55. maziówka. 705. nerwy zmysłowe. pajęczynówka. 40. 139. 77. 41. 16. siodło tureckie.INDEKS/155 makrofagi. 135. 139. 88. 46. 84. 33. osteoblasty. 131. 73. 49. 24. migdałki. przewód limfatyczny. 40. przepona. 121-122. rękojeść mostka. 12. 138. 37. 54. 118. 33. 62. 126. 118. 46. 36. 36. 124. 43. pochewki ścięgniste. 68. 91. Ul. nerwy krzyżowe. 115. moczowód. 120. 89. 42. 89. menopauza. serca unerwienie autonomiczne. 66. 25. 80. 107-108. mięsień policzkowy. 124. 40. 114. 53. naskórek. 54-56. 10. 48. 12. 103. 34. 40. 43. 126. 132-133. 36. 45. 35. nerw językowo-gardłowy. ręka. 727. 75. 82. oskrzela. 142. N nabłonek. 57. 49. 14. 46. mięsień naramienny. 135. narządy płciowe. 124. odbyt. 46. 46. mowa. mięsień sercowy. 76. 707. 33. 50. stolec. 46. owulacja. pęcherzyk Graafa. 40. 38. 34-35. 100. 36. mięsień rylcowo-językowy. 56. 34. noradrenalina. 38. płat ciemieniowy. 84. 61. 40. otrzewna trzewna. Ul. 56. 75. 131. powonienie. rdzeń nadnerczy. 15. młoteczek. 15. 104. 52. 106. 42. staw zawiasowy. 42. 109.128. pepsyna. barwa. nerw przedsionkowy. 30. 76-77. 69. 111. 36. okostna. pankreozymina. 46. 142-146. 89. nefrony. 111. 38. 54. 84. 51. 40. 146. 33. 40. 29. mózg. mięsień obły większy. 107. 87. siatkówka. 63. 132. 21. 11. 51-52. 88. 102. 30. płat skroniowy. 14. nosowa część gardła. mózg. 65. skalp. 128. 127. 28. 24. miesiączkowania rozpoczęcie. 21. 97. 119. 130-133. 106. 35. 57-58. 44. 38. 136. 770. 139. 41. mięsień trójgłowy ramienia. 76-77. 96. 80. srom. 40. 90-97. mowa. 28. 130. 70.15. 119. 144. 48. . ogniskowanie. mięsień dwugłowy ramienia.14. nerwy piersiowe. 36-40. patrz chlorek sodu spojenie łonowe. pęcherzyk żółciowy. 48-49. 72. 117. 122. 39. 18. sekretyna.37. 15. opona miękka. 128. 141. 75.(57. 107. 123. mięsień skroniowy. 35. 82. 123. 55-59. 100-101. prostnica (odbytnica). mięsień napinacz powięzi szerokiej. mocz. 119. 775. 33-35. steroidy. 45.14. 15. 47. 30. 35. 35. 130. (menarche) 140. 43. 17. mięśnie żwacze. StOpa. 13. 72. 25. otrzewna. 36. 88. 44. 61. 38. 96. 111-112. 140-141. 46. 44. neutrofile. 28. 55. rany. 61. koordynacja. nerwy ogonowe. 77. 14. 12. 67. mięsień czołowy. 106. rąbek. 67. 27. 136. 68. 46. 36-41. 89. 30.63. pień ramienno-głowowy.37. 42. nerwy szyjne. mięsień piersiowy mniejszy. metabolizm skrobi. rogówka. 38. nerki. 42. 58. podniebienie miękkie. 85. 18. miesiączkowanie. 21. 124. 14. 19. 45. 50. równowaga. 32. 21. 60. 25-29. 42. stęp. 72. neurony. 15. i9. 82-85. 75. 76. 118. 11. 57-53. 55. 18. pęcherz moczowy. R P O moczu wydalanie. 36. 126. odruchy. 58. 16. 112. 50. 142-147. 50. mięsień czworogłowy uda. 30. mięsień piersiowy większy. 80. 80. 47. 83. 103. 52. 80. 28. protrombina. renina. 58. nerw błędny. opony. 22. okrężnica esowata. 68. 21. 38. 66. 36. 126. 15. 21. 37. podwzgórze. 727. 56. 28. 46. 725. 27. 120. 55. neurony ruchowe. 14. 36. 141. 124-125. rozmnażanie. 58. pęcherzyki nasienne. płat potyliczny. napletek. 14. 44-45. 50. 50. 121. kontrola. mięsień pośladkowy wielki. nerwy przeponowe. siekacze. 46. 122. 46-48. mięsień brzuchaty łydki. skóra. 43. nerwy współczulne. 25. most. neuroglej. pierścień Waldeyera. 77. 53. 37. poziomy soli. 69. 71. 70. 97. mięsień krawiecki. 14. 92-93. 76-77. 52: okolica ruchowa.39. stawowa chrząstka. osteocyty. metabolizm. 60. 29. oksytocyna. skóra. 80. 77. 65. 131-133. 36. 137. 27.44. 37. mitochondria. 54-56. 54. 36. mięsień płaszczkowaty. 30-31. 83. 14. mięsień lędźwiowy większy. stawy. 50. 28. 133-135. 48. 12. 35. 81. 56. 18. 113. paznokcie. 18. maltoza. móżdżek. 73. 13. 727. 79. 28. 47. 26. perystaltyka. 126. 63. mięśnie międzyżebrowe. 13. 85. 47. 24. 30.82. 14. 47. 45. 24. 69. 31. 30. 75. mostek. przywspółczulne (parasympatyczne) nerwy. nadgarstek. nerwy czaszkowe. 75. 71. 26. 31. 770. 15. 70-72. 92-93. ochrzęstna. ramię. płytka ruchowa. 40. monocyty. 124. 37. 113. mięsień zębaty przedni. naczyniówka oka. 32. 17. 121. nerwy ślimakowe. 44. 46. 77. 70. reumatoidalne zapalenie stawów. 63. 28. 60. nogi. 104. 50. 114. 80. 48. 36. obojczyk. nerw podjęzykowy. 62. oczy. 36. rzepka. 727. 61. 26. 48. 63. 725. 136-138. 46. 102. 25. parathormon. poziomy soli. 104. 15. 49. 105. przedtrzonowce. mięsień bródkowo-językowy. 46. 27. przełyk. nerwy ruchowe. rybosomy. 58. 121. mózgu pień. 81. 53. 52. plamka żółta. mięsień okrężny ust. obwodowy system nerwowy. 55. 35. odwodnienie. 25. 36. peptony. nabłonkowa tkanka. 65. 28. mózgu ukrwienie. 59.40. 60. 88. sen. 15. 707. 132. schody bębenka. 55. 102. 20. prolaktyna. 54. mięśniowe włókna. rak płuca. 33-35. 103. 92. 25. 83. 100. 75. okolica wzrokowa kory prostata. 40. 46. przysadka mózgowa. 34. płuca. 40. 47. 71. melanocyty. mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy. 46. 44. panewka. staw panewkowy. 103. 60. 14. 71. 28. 29. 42. 64-65. 46. 38. osłonka mielinowa. 103. 703. 103. 101. 106. piegi. 121. mięsień najszerszy grzbietu. 135. 29. 100. nerwy rdzeniowe. sól. 68. 34. oddychanie. 134. 55. paliczki. 128. płyn maziówkowy. 70-77. 58. mięsień prosty brzucha. 17. 44. 130. 55. 104. 129. 736. 102. 35. 82. 73. rozedma. 17. opona twarda. 26. 126. nerwy lędźwiowe. 68. 52-55. 88. 71. mięsień czworoboczny. przewody żółciowe. najądrza. 82. 46. sterydy anaboliczne. 60. 22. 72. 36. 44. dotyk. 60. 72. 103. paliczek. 134. 123. okostna czaszki. 134. 43. 82. miednica. 28. mózgowej. 77. 27. 61-63. 134. 30. rdzeń przedłużony. 44. małżowina uszna. 707. 63. mięśnie gładkie. 41. mitoza. 31. 27. moszna. 13. 28. 36. 33. 121. prostaglandyny. mięsień podniebienno-językowy.135. odpowiedź immunologiczna. mięśnie. podniebienie twarde. 62. piszczel. 56. słuch. płyn mózgowo-rdzeniowy. 46. 65. 106. pętla Henlego. 68. 777. 46. 128. przytarczyce. 48. narodziny. odrzucenie przeszczepu. 63. 71. 729. 39. 84. 75. 69. 45. pęczek Hisa. mięsień dżwigacz jądra. mięśnie skrzydłowe. 44. nos. 50-51. serce. 122 pęcherzyki. mózg. 101. smak. 61-63. 101. 126-127. nagłośnia. 71 -72. 25. naczynia limfatyczne. progesteron. 50. płat czołowy. smakowe kubki. 14. 775. 17. 40. 79. skóra. 38. 42. 30. mięsień potyliczny. 44. 40. otrzewna ścienna. 64-65. 14. melanina. mięsień prostujący włos. 147. 63. . 725. 119. reticulum endoplazmatyczne. 41. 141. 88. 28. 58. mięśnie przywodzące. 130. pragnienie. oskrzeliki. przewód pokarmowy. 35. 29. nos. 60. palce stóp. 15. rdzeń kręgowy. 70. 104. 24-26. prącie. 28. 56. sercowy mięsień. 36. 82. 37. nabłonka komórki. 48. 55. płód. 43.84. 77. 126. palce.105. nasada kości. 72. przeciwciała. mlecz. skrzepy krwi. 44. 97. spojówka. mięsień okrężny oka. 134. 81. 45. pochwa. 28. 27. ptialina. 14. 27. opłucna. schody przedsionka. 68. 90-91. 68. 44. pamięć. peptydy. 84. 77. 69. mięśnie antagonistyczne. nasienie. 31. 48. 118. przewód piersiowy. 27. równowaga. 17. 89. 65. 81. 30.50. 89. 47. 30. 38. 47. 38. mięsień rzęskowy. 27. 80. 34.

74. 83. 33. 41. 58. 16. 75. zakończenia nerwowe. żebra szyjne. 103-105. zapalenie okrężnicy. uczucia a zapach. 95. 17. trzustka. 16. 94. zwieracz odźwiernika. 27. 95. 52. 97. 75. 63. 127. 71. 33. usta. 82. 55. 56. 106. Z 54. 111. tętnica nasienna. 56. śródręczc. 78. 35. 125. 66 . 23. wysepki Langerhansa. wzrokowa droga. 98. 16. 92. 121-122. 52-53. urobilinogen. 92. 50. 84. ślinianka podżuchwowa. włosowe mieszki. zastawki aorty. 87. żylaki. 61. wątroba. 95. żyła odstrzałkowa. 16. 123. 27. 70. 72-73. 57. 54. 87. 94. żołądź prącia. śledziona. twardówka. tętnice. torebka Bowmana. 52-53. żyły krezkowe. 104. 112. zastawka mitralna. 26. żyła główna. 118. 44. żebra. 136. włókna ruchowe. 95. 28. ślinianka podjęzykowa. 113. utrzymanie równowagi. szpik kostny. #0. zastawka krętniczo-kątnicza. 104. zęby. tęczówka. 73.77. 36. 40. 57. 118.78-85. układ scrcowo-naczyniowy. 85. 14. 90. 23. zapalenie oskrzeli. 89. 706-770. 21. wydalanie. 55. 40. 16. 75. 44. 103. 14. 86-96. zastawka trójdzielna. 68. 33. testosteron. 31. 7J6. 56. węchowe komórki. 68. 13. trofoblast. trzon kości długiej. 104. 103. 23. 116. 118. tętnica podstawna. 95. 81. synaptyczna szczelina. 40. ścięgna zginaczy. 107. 57. 14. wargi. tętnica ramienna. 14. 88. 106. żyła wrotna. tętnice krezkowe. 68-69. 72-73. 78. żyła podkolanowa. usta. układ rozrodczy. 772. 48. 94. układ moczowy. żyła płucna. 51. żyła szyjna. 29. system endokrynny (wewnątrzwydzielniczy). 15. 94. 71. 82. 87. 44. 62. 24. 737. 87. żyła podobojczykowa. 51. 126. 147. 144. 90. 103. wole endemiczne. 81. worek owodni. 94. warstwa Bowmana. 33. zatoka klinowa. 705. żołądek 75. tlen. 110. widzenie. 95. 14. 120-129. układ limbiczny. 15. 90. 50. 47. 60. zęby mądrości. 43. 33. 54 . 58. 51. 113. 94. 41. zgięcie śledzionowe. 62. 26. 50-53.81. tkanka nerwowa. tętnica łukowata. 87. 93. 108-110. 119. śródstopie. 46. 72. 34-35. włókna elastyczne. węchowa opuszka. 56. 48. 78. 777. 94. 142. więzadło pierścieniowate. 87. tętnica płucna. 107. 72. 61. 130-147. 12. trzeszczenia. 87. 56. zwieracz Oddiego. żyła nasienna. 16. 36. 90-97. 29. 81. 117. tętnice przysadki. woda w organizmie. 103. 106-108. ślina. żółć. 59. 55. 118. 29. 121. węzeł Ranviera. 44. 87. 22-32. 106. źrenica. 61.56. 106-110. zapalenie opłucnej. 73. zwieracz odbytu.96-101. 42-65. 94. 15. 54. 60. zastawki tętnicy płucnej. 58. tętnica języka. 117-119. żyły. 81. tyrozyna. tetrajodotyronina (T4). 107. wzrokowe skrzyżowanie. 90. śródchłonka. zgięcie wątrobowe. trąbka słuchowa Eustachiusza. 54 . 109. ścięgno piętowe (Achillesa). 16. 112. 88. ustna część gardła. tłuszcze. 33. 41. witaminy. 707. 95. żuchwa. 16. 47. 72. tarczyca. 123. 87. 63. 87. 37. 122. 80. 89. 72. 57. 50. U ucho. 137. 125. 50. 93. 16. słyszenie. 41. 41. 118-119. 93. żyły biodrowe. 116. wzrok. uczucia a hormony. 52. 82. 34. zagnieżdżenie. tętnice wieńcowe. 60. tętnica śledzionowa. 21. 121. 94. zatoka wieńcowa. 98. 118. 132. 103. 57. 727. więzadła. 57. 55. 71. mowa. tarcza nerwu wzrokowego. 84. 90-91. 36-40. system trawienny. tętnica piszczelowa. 70. 57.51. 50-53. włókna zmysłowe. 57. 95. 54. 50. 95. trójjodotyronina (T3). 55. 33. 131. 95. 72:?. 31. 57-58. 142. 14. żyły przysadki. 89. 98. 120. ucho. 87. 106.778. 121-122. 40. 57. 94. 87. wędzidełko języka. 20. 16. wyrostek robaczkowy. 47. włos. 14. 38. 57. żyła odpiszczelowa. 143. 50. 87. żyła nerkowa. 32. 24. utkanie tkanki włóknistej. 58. 107. układ limfatyczny. zapach. żyła udowa. 43. trucizny. tyroksyna. 94. 67. 17. 90-91. 52. tętnica nerkowa. 94. 125. wzgórek łonowy. #5. 11. 41. 95. 727. zapłodnienie. 777. 107. 87. 42. ślimak. zawroty głowy. 15. zapalenie pochewki ścięgna. 36. 95. tętnice biodrowe. zęby mleczne. 52. worek mosznowy. 89. 83. 727. tętnica szyjna. 90-91. wzrokowy nerw. 56. żyła odłokciowa. 54-56. 116. 21. 17. 62. 102-119. 124. zwoje. 57. 54. 16. 118. sznur pępkowy. 55. ścięgna. 14. 20. 109. trzustkowy przewód. tchawica. 16. wzrokowa promienistość. trzustkowe soki. 95. tętnica wątrobowa. synapsy. szkielet. 35. 43. 33.56. 87. 21. 34. 74-75. 106. 14. 103. 132-133. 706. 130. 94. 31. żyła piszczelowa. S ścięgna prostowników. W śluz. 94. 87. 95. 62. trawienie. śluzówka macicy. 51. 57. szczęka. 79. 61. 74. 777. 709. 82. 123. tętno. węzły limfatyczne. 131. układ somatyczny. węchowy nerw. 117. ż . tętniczki. 95. tętnica udowa. strzemiączko. 95. 20. tkanka łączna. 87. 94. zapalenie płuc. 113. 75. 104. 90-91. 70. wyrostki sutkowate. 15. tętnica podobojczykowa. 75. 105. 67. 89. 142. 18. 41. 133. włókna kolagenowe. 116-119. 81. węglowodany. ucho. 60. wzgórze. system wydalniczy. 70. 33. żyły wątrobowe. 52-53. 95. system nerwowy.156/INDEKS strzałka. T węchowe pole. 54. 109. 127. 702. 113. zatoki. 32. układ oddechowy. 31-32. 28. 90-97. żucie. zastawki serca. układ mięśniowy. 142.