ATLAS ANATOMII

DR N. MED. TREYOR WESTON

bpis treści
WSTĘP Rozdział 1 BUDOWA CIAŁA Narządy wewnętrzne Układy organizmu Błony Komórki i chromosomy Metabolizm Homeostaza Rozdział 2 UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Kości i chrząstka Stawy i więzadła Skóra Rozdział 3 UKŁAD MIĘŚNIOWY Mięśnie Ścięgna Rozdział 4 UKŁAD NERWOWY Komórki nerwowe Obwodowy układ nerwowy Ośrodkowy układ nerwowy Ucho Receptory węchowe i smakowe Receptory dotykowe Mowa L Koordynacja ruchów
I|L f Rozdział 5
Oko 10

Rozdział 6 UKŁAD ODDECHOWY Nos Gardło Płuca Oddychanie Rozdział 7 UKŁAD KRWIONOŚNY Krew Serce Naczynia krwionośne Krążenie krwi Rozdział 8 UKŁAD LIMFATYCZNY Naczynia limfatyczne Tkanki i narządy Rozdział 9 UKŁAD TRAWIENNY Trawienie Jama ustna Przełyk i żołądek Jelito cienkie Wątroba Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Wydalanie Jelito grube Nerki Pęcherz moczowy Gruczoły potowe Rozdział 11 UKŁAD ROZRODCZY Narządy rozrodcze Menstruacja Zapłodnienie i rozmnażanie SŁOWNIK INDEKS

80 82 84

78 79

12 13 16 17 18 20 21 22 23 30 33
36 37 41

86 87 90 92 94 96 97 98

102 103 106 111 113 116 120 121 123 126 128 129 130 131 140 142 148 154

42 43 44 46 50 54 57 60 61 64

1

UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Hormony Gruczoły dokrewne

66 67 70

Wstęp

W czasach współczesnych w znacznym stopniu wzrasta ludzka wiedza o działaniu komputerów czy też budowie samochodów, w mniejszym zaś o procesach zachodzących w ich organizmach. Prawie każdy z nas zdobył wykształcenie, które pozwala pracować na swoje utrzymanie. Umiemy także miło i sensownie spędzać wolny czas. Dlatego tym bardziej zaskakujący jest fakt, jak niewielu z nas zna zasady funkcjonowania własnego organizmu lub potrafi określić rodzaj występujących w nim zaburzeń. Taki stan rzeczy jest nie tylko zadziwiający, ale i niepokojący. Dzisiaj częściej niż kiedykolwiek nasze zdrowie (a może nawet życie) spoczywa w naszych rękach. Możliwości lekarzy są nieporównywalnie większe niż kilka lat temu, lecz ich działanie będzie skuteczne tylko wtedy, gdy pacjenci będą dysponowali podstawową wiedzą dotyczącą funkcjonowania poszczególnych części ciała. Dzięki znajomości własnego organizmu można szybko rozpoznać stan chorobowy i zasięgnąć fachowej porady. Głównym celem ATLASU ANATOMII jest wprowadzenie w medyczne zagadnienia, ale przede wszystkim poprawienie stanu wiedzy w tej dziedzinie. Książka ta powinna znaleźć się w domu każdej odpowiedzialnej osoby, która dba nie tylko o zdrowie własne, ale także o zdrowie najbliższych. Opublikowanie ATLASU ANATOMII r zbiegło się w czasie ze wzrastającym zainteresowaniem społeczeństwa zaV gadnieniami medycznymi. Zaczyna ono dostrzegać, jak istotna jest relacja pomiędzy lekarzem a pacjentem. Ich współpraca przyniesie najlepsze rezultaty tylko wtedy, gdy pacjent będzie miał podstawy wiedzy medycznej. ATLAS ANATOMII to nie tylko cenny

Zastosowana terminologia odpowiada tej. Wiedza w niej zawarta jest wyczerpująca. Jednocześnie podane fakty są tak opracowane. jakie ogarnęło mnie. wspaniały świat ludzkiego wnętrza. Książka ta może być także wykorzystana w szkołach. aby czytelnik nie zgubił się w gąszczu fachowych pojęć. ale także zagadnienia fizjologiczne dotyczące funkcjonowania różnych części ludzkiego ciała. Każda z nich to małe dzieło sztuki dokonale uzupełniające opisywaną strukturę ludzkiego organizmu. gdyż obejmuje swoim zakresem nie tylko anatomię. jaką posługują się lekarze i pielęgniarki. Poznawanie tej dziedziny wiedzy jest jak niekończąca się podróż. „Dobrze pamiętam zafascynowanie. doktor nauk medycznych .informator w rodzinnej bibliotece. /? /• Trevor Weston. Kolejną rzeczą wartą podkreślenia są wspaniałe ilustracje ludzkiego ciała. że bardzo złożone procesy są opisane w taki sposób. kiedy jako student medycyny zacząłem odkrywać nieznany. W taką wędrówkę możemy wyruszyć teraz w towarzystwie tej książki. podczas której ciągle ogarnia nas zdumienie i oczarowanie". by zadowolić najbardziej wybrednego odbiorcę. lecz bez zbędnych uproszczeń. Na sukces wydawniczy ATLASU ANATOMII wpłynął między innymi fakt.

m. Zdrowie człowieka i zachowanie wewnętrznej równowagi jego organizmu w ciągle zmieniających się warunkach zależy od wszystkich układów. serce i płuca. która oddziela ją od jamy brzusznej. Większość z nich może być zgrupowana w różne układy. a także od mikroskopijnych komórek.Rozdział 1 Anatomia człowieka zajmuje się budową wielu zróżnicowanych narządów. Mostek Przepona Przełyk . Żebra chronią przed uszkodzeniami narządy klatki piersiowej.in. które są podstawowymi składnikami tkanek i narządów. BUDO W A CIAŁA Krtań Żyta szyjna wewnętrzna Opłucna Prawe ptuco Serce Żebro Jama klatki piersiowej rozciąga się od podstawy szyi aż po przeponę. Narządy danego układu współpracują z towarzyszącymi im strukturami i pełnią w organizmie określoną funkcję.

BUDOWA CIAŁA/13 Narządy wewnętrzne Ludzki organizm jest niezwykle złożoną strukturą. które znajdują się w trzech dużych jamach ciała: w czaszce. klatce piersiowej i brzuchu. Naukę anatomii trzeba więc rozpocząć od przyjrzenia się poszczególnym elementom ludzkiego organizmu.w tym przypadku będzie to trawienie pokarmu. jaką spełnia on w organizmie. Opisując budowę jakiegoś narządu. jaką odgrywa . Rozszerzeniem anatomii jest fizjologia. Anatomia zajmuje się opisem poszczególnych części ciała i ich miejscem w organizmie. żołądka. Skóra Czaszka (kość) |—<ręg i Kręgi szyjne Jszczytowyl I—obrotowy . Określony narząd stanowi różniącą się od pozostałych jednostkę. Przed przystąpieniem do szczegółów należy zwrócić uwagę na główne narządy. która odpowiada na pytanie. jak dane elementy funkcjonują. W dolnej części czaszki znajduje się otwór wielki. np. Oskrzeliki Kora mózgowa (zewnętrzna warstwa mózg .Tchawica Rdzeń kręgowy Grasica Naczynia krwionośne płucne Oskrzele płatowe Jamę czaszki wypełniają delikatne tkanki mózgu. że anatomia i fizjologia są z sobą ściśle powiązane. Budowa określonego narządu czy też układu w dużej mierze zależy od funkcji. przez który przechodzi rdzeń kręgowy dający podstawę dla pnia mózgu. zbudowaną z różnych tkanek i spełniającą specyficzne funkcje. nie sposób pominąć roli. Wynika z tego. które są chronione przez powłokę zwaną oponą twardą (poniżej).

jest z niej wydalany i wydychany do atmosfery. Czaszka zawiera też mniejsze przestrzenie. Jamę czaszki niemal całkowicie wypełnia mózgowie. tętnice i żyły. a od góry przepona. Od tyłu ogranicza ją kręgosłup. pomiędzy dwoma płucami. kiedy to może sięgać nawet do przepony. Przez te najmniejsze kanaliki powietrze jest przenoszone do pęcherzyków płucnych. Od tyłu żebra łączą się z kręgosłupem.zapalenie opłucnej. galaretowatej substancji. W przypadku urazu mózgu i wystąpienia obrzęku okrywająca od zewnątrz tkanka kostna poprzez ucisk może spowodować dalsze jego uszkodzenie. będącej główną tętnicą ciała.14/BUDOWA CIAŁA Podstawową funkcją tych narządów jest dostarczanie tlenu z powietrza do tkanek. a następnie przez prawą komorę jest przepompowywana do płuc. Pomiędzy żebrami znajdują się warstwy mięśni międzyżebrowych. Jama klatki piersiowej jest częściowo wyścielona błoną zwaną opłucną. z którego wpływa do lewej komory. Jama czaszki Mózg składa się z delikatnej. aż ostatecznie czaszka stanie się sztywna. Szczęki zazwyczaj są rozpatrywane jako oddzielne struktury. przez które przechodzą nerwy. W podstawie czaszki znajduje się szereg otworów. która łatwo może ulec uszkodzeniu. Żebra są zlokalizowane tuż pod powierzchnią skóry klatki piersiowej i warstwą mięśni powierzchownych. Podobne błony otaczają płuca i serce. Chronią go kości czaszki oraz otaczająca go niezwykle mocna błona zwana oponą twardą. Z płuc krew bogata w tlen wraca do lewego przedsionka. oraz twarzoczaszki. którego rozwój wpływa na jej kształt. 4 . przez który pokarm przedostaje się z jamy ustnej i gardła do żołądka położonego tuż pod przeponą. które umożliwiają ich przemieszczanie. a gruba blaszka mięśniowa . gdzie następuje wymiana gazów. W późniejszym okresie stopniowo zanika.prawe i lewe. opartego na kostnym rusztowaniu utworzonym przez żebra. Pomiędzy 18. Wnętrze klatki piersiowej w większości wypełniają płuca . Przednia część jest pokryta grubą warstwą Przepona Wątroba Tętnica nerkowa Żyta nerkowa Aorta brzuszna Koniec usuniętego przewodu pokarmowego (odbytnica) Tętnica biodrowa zewnętrzna Żyła biodrowa ze' Pęcherz moczowy Wnętrze jamy brzusznej kobiety z pominięciem przewodu pokarmowego. w środku której znajdują się najważniejsze narządy ciała: płuca i serce. Z lewej komory jest tłoczona do aorty. Podrażnienie opłucnej powoduje stan zapalny .jamy powietrzne. natomiast dwutlenek węgla. jest miejscem przejścia rdzenia kręgowego. która jest podstawą dla oczu. Grasica rośnie do okresu dojrzewania płciowego. zwany otworem wielkim. Należy zwrócić uwagę na rozmiary macicy w stosunku do wątroby. który jest głównym organem uczestniczącym w procesach odpornościowych ustroju. zwane zatokami obocznymi nosa. Jama klatki piersiowej Klatka piersiowa jest konstrukcją kostną. Dzięki możliwościom rozszerzania się ścian klatki piersiowej przy skurczu mięśni wdechowych i następnie biernego ich powrotu do położenia wyjściowego powietrze jest zasysane i wypychane na zewnątrz poprzez tchawicę. i znacznie mniejsze od niej . Czaszka składa się z dwóch części: z jamy czaszki. Oprócz serca i płuc w klatce piersiowej znajduje się przełyk.przepona oddziela zawartość klatki piersiowej od brzucha. nosa i ust. Jama brzuszna Brzuch to największa jama w organizmie. zajmując stosunkowo niewielką powierzchnię. która z klatki piersiowej przechodzi do szyi. Oskrzele każdego płuca rozgałęzia się następnie w kształcie gałęzi drzewa. Tlen z powietrza przedostaje się do krwi. Proces ten jest niezbędny dla funkcjonowania organizmu. a 24. Początkowo kości czaszki są połączone błonami. Tu znajdują się prawie wszystkie narządy płciowe żeńskie. Największy z nich. będący zbędnym produktem procesów zachodzących w organizmie. Krew z organizmu dostaje się do serca przez jego prawy przedsionek. W górnej części klatki piersiowej przed tchawicą znajduje się gruczoł zwany grasicą. które łączą się z tchawicą za pomocą oskrzeli. jak jama nosowa. i otoczone dwuwarstwowym workiem zwanym osierdziem. Serce jest położone z przodu. miesiącem życia błony stopniowo są zastępowane tkanką kostną. a jej tkanka limfatyczna jest zastępowana tkanką tłuszczową. która rozciąga się od przepony aż po okolice pachwinowe. Ściana klatki piersiowej jest więc zbudowana z umięśnionego worka w kształcie dzwonu. w której znajduje się mózg. Układ żeber kształtem przypomina dzwon całkowicie otaczający płuca i serce.

W procesie trawienia pokarm jest rozkładany na czynniki podstawowe. Ból może wystąpić tylko w przypadku. znajduje się wewnątrz jamy brzusznej. Niepotrzebne produkty przemiany materii są usuwane z organizmu. W brzuchu znajduje się wiele organów ogólnie zwanych trzewiami. U mężczyzny część narządów płciowych znajduje się na zewnątrz. żołądek. z którego pochodzi. kiedy dojdzie do rozciągnięcia lub rozdęcia jelita. za pomocą której są one przyczepione do otrzewnej ściennej błony wyściełającej jamę brzuszną. natomiast błona wyściełająca jamę brzuszną jest zwana otrzewną ścienną. który jest wydalany na zewnątrz. począwszy od żołądka. jelita. Każda z nich za pomocą moczowodu jest połączona z pęcherzem. Otrzewna trzewna nie jest tak wrażliwa. pęcherzyk żółciowy. który znajduje się w dolnej części jamy brzusznej. Diagram ukazuje wszystkie typy otrzewnej: trzewna. Ból pochodzący z otrzewnej ściennej jest łatwy do zlokalizowania. Ważną rolę w procesie trawienia odgrywają gruczoły: wątroba i trzustka. natomiast ból z otrzewnej trzewnej ma charakter rozlany i trudno ustalić miejsce. w jamie miednicy. Z układem moczowym ściśle powiązany jest układ rozrodczy.BUDOWA CIAŁA/15 mięśni. Błona okrywająca organy nosi nazwę otrzewnej trzewnej. Prawie cały przewód pokarmowy. a kończąc na prostnicy (czyli odbytnicy). Otacza wątrobę. Wszystkie narządy wewnętrzne otacza ogromna sieć naczyń krwionośnych. Utrzymanie organów wewnętrznych w stałej pozycji jest możliwe dzięki tkance. prawie całą macicę i jajowody. W pęcherzu gromadzi się mocz. które można wyczuć pod naciskiem. zwanej krezką. że tak wiele ważnych organów zgrupowanych jest na stosunkowo małej powierzchni. ścienną i krezkową. Niewiarygodne wydaje się. które mogą być absorbowane przez krew i rozprowadzane do wszystkich części ciała. Dzięki otrzewnej poszczególne struktury wewnątrz jamy brzusznej mogą się swobodnie przemieszczać. W jamie brzusznej znajduje się około 7 metrów jelit. W przypadku kobiety prawie wszystkie główne narządy płciowe mieszczą się wewnątrz brzucha. Śledziona Siec mniejsza Aorta brzuszna Powyżej po lewej: Przekrój Zawartość jamy brzusznej Ift. Trzecim rodzajem otrzewnej jest otrzewna krezkowa tworząca krezki mocujące narządy i doprowadzające do nich naczynia i nerwy. Z tyłu przewodu pokarmowego są umiejscowione nerki. . Funkcją układu pokarmowego jest trawienie pokarmu oraz wydalanie nie strawionych resztek. Ze względu na bardzo silne unerwienie otrzewnej ściennej każdy uraz lub jej stan zapalny jest odczuwany w postaci ostrego bólu. wyrostek robaczkowy. Położenie otrzewnej Wątroba Tętnice Otrzewna trzewna Otrzewna ścienna Żyta wrotna wątroby Żyta główna dolna Nerka prawa Kręgi kręgosłupa poprzeczny jamy brzusznej ukazujący powiązania pomiędzy różnymi narządami. a właściwie w jamie miednicy. Przepona Wątroba Aorta brzuszna Krezka jelita cienkiego Sieć większa Jelito cienkie Otrzewna trzewna Odbytnica Macica Pęcherz moczowy Spojenie łonowe Po prawej: Przekrój strzałkowy jamy brzusznej. śledzionę. Otrzewna trzewna okrywa każdy organ znajdujący się wewnątrzotrzewnowo.

wątroba. ale również dlatego. Określony układ stanowi zgrupowanie organów. gardło. łączy. Tkanka mięśniowa ma zdolność kurczenia się. układ wewnątrzwydzielniczy i układ rozrodczy. nasieniowody. przepona Serce. przytarczyce. pęcherzyki nasienne. narządy zmysłów (oczy. Wyróżniamy cztery główne rodzaje tkanek. pomiędzy lub wewnątrz innych tkanek lub w postaci zbitej. grasica. nos. wydalające nie strawione resztki pokarmu Męski: jądra. należy przyjrzeć się poszczególnym układom. niewielkie obszary tkanek w jelitach Płuca. jednak żadna z nich nie przenika do jej wnętrza. cewka moczowa) oraz jelito grube. moczowody. nerwy Gruczoły wytwarzające hormony: przysadka mózgowa. jajowody.Układy organizmu Aby zrozumieć. gruczoły ślinowe. naczynia chłonne. Wiele z nich wydziela substancje takie jak hormony. chrząstki. tkanka łączna. układ mięśniowy. grasica Jama ustna. tchawica. trzustka. kubki smakowe. takie jak np. układ moczowy (nerki. podobnie jak i narządów wewnętrznych. Może występować w postaci luźnej. nadnercza. a każdy narząd składa się przynajmniej z jednej z nich. które z sobą współpracują. tętnice. srom Męskie i żeńskie hormony rozrodcze wpływające na rozwój płciowy oraz wtórne cechy płciowe Mięśniowy Nerwowy Wydzielania wewnętrznego Oddechowy Krążenia Limfatyczny Trawienny Wydalniczy Rozrodczy . jest tkanką pokrywającą lub też wyściełającą narządy ciała. stawy i więzadła. prącie. żołądek. gruczoł krokowy. krtań. które biorą udział w wydalaniu z organizmu zbędnych produktów przemiany materii: gruczoły potowe. pęcherz. przełyk. macica. Jednym z najbardziej znanych jest układ trawienny. które je z sobą łączą Układ moczowy Mięśnie ciała . inne pracują niezależnie od naszej woli (mięśnie gładkie) Mózg. krew Narządy biorące udział w krążeniu limfy oraz czynnościach obronnych organizmu. Tkanka nerwowa jest zbudowana z komórek tworzących wypustki. jak i więzadła są przykładem zbitej tkanki łącznej. Tkanka łączna. Dzięki tej tkance zapewniona jest szybka komunikacja i kontrola. w jaki sposób różne narządy są z sobą powiązane. skórę. tarczyca. trzustka Narządy i gruczoły.in. Serce prawie w całości jest zbudowane z tkanki mięśniowej. jelito cienkie. Każdy z nich jest oddzielnie omówiony w następnych rozdziałach. pęcherzyk żółciowy. że są zbudowane z podobnej tkanki. Poszczególne narządy w obrębie danego układu są zgrupowane razem nie tylko dlatego. współpracują z tkanką nerwową. narządy słuchu i równowagi.niektóre z nich działają pod wpływem naszej świadomości (mięśnie szkieletowe lub prążkowane). receptory węchu i dotyku). pochwa. śledziona. Ponadto w organizmie wyróżniamy: układ kostny. że się z sobą łączą. gardło. grudki chłonne. Tkanka nerwowa jest spotykana tylko w obrębie układu nerwowego. układ oddechowy.: węzły chłonne. gruczoły opuszkowo-cowkowe Żeński: jajniki. m. oskrzela (kanały prowadzące do płuc). język. układ chłonny. układ krążenia. a czynności ciała są skoordynowane. podtrzymuje oraz wypełnia struktury ciała. zęby. zwana nabłonkiem. która obejmuje kości i ścięgna. dzięki czemu możliwy jest ruch całego ciała. cewka moczowa. naczynia włosowate. żyły. Inne tkanki. Tkanka nabłonkowa. Zarówno ścięgna. migdałki. Układ Kostny Główne narządy i struktury Wszystkie kości ciała. układ wydalniczy. rdzeń kręgowy. części jąder i jajników.

wykonując ruch w jedną stronę. Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca torebkę stawową wydziela płyn. Wszystkie narządy jamy brzusznej okrywa błona surowicza otrzewna. Błony śluzowe są spotykane również w układzie rozrodczym. błony śluzowe posiadają wyspecjalizowane komórki. mają komórki zaopatrzone w włosowate rzęski. które wydzielają śluz. kurz) w kierunku gardła. zwanym workiem owodniowym. zapobiega tarciu pomiędzy płucami a żebrami. Błona śluzowa wyścieła drogi oddechowe. będące mocnymi pasmami tkanek. chroniąc je przed chorobami oraz zmniejszając tarcie pomiędzy sąsiednimi organami. Błony śluzowe wyściełają głównie wnętrza kanałów. Niektóre błony śluzowe. zwłaszcza te wyściełające drogi oddechowe. Powierzchnię stawów i ścięgien pokrywają błony maziowe. Płód rozwijający się w macicy jest otoczony błoniastym workiem. posiadają pochewkę zbudowaną z błony maziowej. Błona surowicza.BUDOWA CIAŁA /17 Błony Błony są warstwami tkanek. a także utrzymywanie wilgoci w naszych gardłach. Kosmki błony śluzowej wyściełającej jelito cienkie (kolor różowy) zwiększają powierzchnię wchłaniania składników pokarmowych. zwanych kosmkami. Każda z milionów komórek budujących nasze ciało. przewodu pokarmowego. Opony (kolor pomarańczowy) okrywają delikatną tkankę mózgu i oddzielają go od twardych kości czaszki. wyściełają lub też oddzielają struktury organizmu. Jak sama nazwa wskazuje. Błony wyściełające jelita są pofałdowane w kształcie palczastych wypustek. które znacznie zwiększają powierzchnię wchłaniania składników odżywczych. który jest wypełniony płynem. Błony surowicze okrywają narządy klatki piersiowej i brzucha. . która każdego miesiąca ulega złuszczeniu i wydaleniu podczas menstruacji. W płynnym środowisku płód jest znacznie mniej narażony na uszkodzenia. są otoczone lub przedzielone jakimś typem błon. który smaruje stawy i ułatwia ich ruch. W jamie klatki piersiowej spotykamy dwie błony surowicze. Błony surowicze otaczają narządy klatki piersiowej i brzucha. które znajdują się w ich wnętrzu. Wyróżniamy pięć głównych typów błon. a także mikroskopijnie małe organelle. W pierwszej fazie życia każdego organizmu błony spełniają specyficzną funkcję. nozdrzach i w przewodzie pokarmowym. Wśród wielu jego funkcji jest również zwalczanie infekcji (zawiera przeciwciała spełniające funkcję ochronną). które pokrywają. np. mają kształt woreczków wypełnionych płynem maziowym. Błony maziowe występują w obrębie ruchomych stawów. Rzęski. które łączą mięśnie z kością. Worek owodniowy wraz z łożyskiem zostaje wydalony na zewnątrz tuż po urodzeniu dziecka. Ścięgna. skąd po odkaszleniu są usuwane na zewnątrz organizmu. przesuwają zanieczyszczenia (np. Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca macicę umożliwia odżywianie i rozwój zarodka. Macica jest wyścielona śluzówką. Rzęski (kolor czerwony) zapobiegają przedostaniu się zanieczyszczeń do płuc. Mózg i rdzeń kręgowy okrywa specjalny rodzaj błon zwanych oponami. zwana opłucną (kolor purpurowy).

Komórki i chromosomy Ciało każdego dorosłego osobnika jest zbudowane z ponad stu milionów komórek. Jajeczko zawiera tylko chromosom X. zwanym kwasem dezoksyrybonukleinowym (DNA). zostają rozpuszczone w tłuszczach lub też przechodzą przez porowatą. czerwone krwinki transportują tlen i dwutlenek węgla. Jeden chromosom z każdej pary pochodzi od matki. Ich funkcją jest przyspieszanie reakcji chemicznych. W jamie nosowej rzęski te wychwytują cząsteczki kurzu. Komórki mięśniowe są długie i wąskie. Błony niektórych komórek są zaopatrzone we włoskowate rzęski. Stanowią także część enzymów aktywizujących procesy chemiczne oraz biorą udział w wytwarzaniu złożonych cząstek. a także komórek rozrodczych (jajeczka i plemniki) zawierających połowę materiału genetycznego. w której osadzone jest jądro posiadające chromosomy. pomimo różnic w funkcjonowaniu. Wszystkie komórki zawierają reticulum endoplazmatyczne. kształtem oraz strukturą w zależności od funkcji. Komórki organizmu różnią się rozmiarem. W końcowym etapie podziałowi ulega cytoplazma i formują się błony dwóch Budowa komórki Cytoplazma . W zależności od ich kształtu wyróżniamy chromosomy X i Y. W chwili zbliżania się podziału. Wszystkie komórki organizmu. Dane białko może mieć niewielki wpływ na komórkę.wytwarza białka na potrzeby komórki Lizosom gromadzi enzymy Jąderkowytwarza białka niezbędne do podziału komórki Jądro-zawiera informacje genetyczne (w chromosomach) Błona jądrowa Pory-umożliwiają przenikanie substancji do wnętrza i na zewnątrz komórki Błona komórkowa . Każdy chromosom posiada tysiące genów. Jednak od jednego białka może zależeć. Mitochondria produkują energię dzięki kompleksom białkowym enzymom. Okrągłe. chromosomy stają się krótsze oraz grubsze. są niewidoczne. każda komórka człowieka ma 46 chromosomów zgrupowanych w 23 pary. zawierającej od 70 do 80 procent wody. podobnie jak i na złożoną strukturę organizmu. że zawiera kod genetyczny. Białka są niezbędne jako materiał budulcowy. czy niebieskie oczy. Podział komórki DNA zawarty w chromosomach oprócz tego. Każda potowa przesuwa się do przeciwległego krańca komórki. które przedostają się do wnętrza lub na zewnątrz komórki. Ich zadaniem jest przetwarzanie tlenu i składników pokarmowych w energię niezbędną do wszystkich procesów zachodzących w komórce. który wchodzi w skład chromosomów. Średnica tych mikroskopijnych struktur wynosi średnio jedną setną milimetra. Każda jest otoczona błoną. półprzepuszczalną błonę. dzięki czemu organizm może się poruszać. które spełniają rolę ich wewnętrznego „szkieletu". Zapłodnione jajeczko ulega takim podziałom. które są także długie i wąskie. gromadzą się w strukturach zwanych aparatami Golgiego.galaretowata substancja w której są zawieszone drobne struktury zwane organellami Mitochondriumwytwarza energię na potrzeby komórki Reticulum endoplazmatyczne . a jej wnętrze wypełnia galaretowata substancja zwana cytoplazmą. W cytoplazmie znajdują się również mikroskopijne lizosomy. ale ich rola polega na przekazywaniu impulsów. dzięki którym wykorzystują obecne w komórce składniki pokarmowe. mogą więc unosić substancje w określonym kierunku. są zbudowane w podobny sposób. Gen zawiera informację dotyczącą syntezy określonego białka. a koliste komórki trzustki produkują hormon zwany insuliną. Wiele komórek ma całą sieć drobnych kanalików. Mają zdolność kurczenia się i rozkurczania. ma również możliwości replikacyjne.mitochondria. zachodzą liczne procesy chemiczne. Geny wpływają na kształtowanie nowego organizmu ludzkiego już od momentu zapłodnienia. kręcone lub proste włosy. Męskie komórki rozrodcze posiadają chromosom X albo Y. która nie ulega podziałowi. Potrafią również poruszać się w tę samą stronę. które tracą chromosomy w końcowej fazie procesu ich formowania. co w konsekwencji daje możliwość powstania dorosłego organizmu. Chromosomy ojca determinują płeć. jaką spełniają. Każda z nich spełnia odmienną i ważną funkcję. W wyniku połączenia jajeczka z plemnikiem zawierającym chromosom Y urodzi się chłopiec. Zawierają enzymy. czy ktoś ma piwne. Najwięcej lizosomów mają komórki wątroby. Chromosomy komórki. Chromosomy Każde jądro komórkowe zawiera informacje genetyczne zakodowane w związku chemicznym. a informacja jest przekazywana z jednego pokolenia na drugie. Żadna komórka nie jest w stanie sama funkcjonować poza organizmem (z wyjątkiem sztucznej hodowli w laboratoryjnych warunkach). takich jak hormony. Proces podziału komórki. Substancje wytworzone przez komórkę. dzięki czemu w chwili zapłodnienia nowy osobnik będzie miał właściwą ich liczbę. w czasie którego następuje jej podwojenie. Zużyte komórki są zastępowane nowymi. Substancje. uwidaczniają się jako parzyste struktury. Błona komórkowa jest porowata i składa się z trzech warstw: białka. Z wyjątkiem dojrzałych czerwonych krwinek. Znajduje się w niej również wiele drobnych struktur zwanych organellami. Wzdłuż reticulum są rozsiane sferyczne struktury zwane rybosomami. Organelle kontrolują syntezę białek koniecznych do życia wszystkich komórek. a drugi od ojca. Najwięcej mitochondriów występuje w komórkach mięśniowych. które następnie rozdzielają się. a potrzebne w innej części organizmu (np. W cytoplazmie. Dzięki temu komórki ulegają podwojeniu. urodzi się dziewczynka. Komórki rozrodcze (jajeczka i plemniki) mają tylko połowę liczby chromosomów. jest nazywany mitozą. normalną albo albinotyczną skórę. będące systemem błon wypełniających cytoplazmę. hormony). Cytoplazma wszystkich komórek zawiera mikroskopijne organy . tłuszczu i białka.system kanalików pomiędzy jądrem a ścianą komórki Rybosom . Jeżeli plemnik zawierający chromosom X zapłodni jajeczko z chromosomem X. Jest wiele komórek nerwowych.

Ilustracja (po prawej) przedstawia szczegółową budowę chromosomu. posiada jedyną w swoim rodzaju strukturę kodu genetycznego. Komórki zawierające połowę liczby chromosomów powstają w wyniku innego podziału . dając nowe komórki rozrodcze. W czasie mejozy (sekwencja górna) chromosomy ulegają podwojeniu. Każde z nich. Codziennie wiele komórek zamiera. Wymiana materiału genetycznego. układają się w pary i splatają. Druga połowa zostaje uzupełniona w chwili zapłodnienia. W procesie mitozy (dolna sekwencja) pary chromosomów dzielą się na dwie identyczne części. Każda z nich posiada właściwą liczbę chromosomów. sprawia. Komórki wątroby. Nowo powstałe komórki ulegają jeszcze jednemu podziałowi. Odcinki DNA są zwane genami. z wyjątkiem bliźniaków jednojajowych. Następuje podział i chromosomy odsuwają się od siebie. W zależności od typu komórki podziały następują z różnym natężeniem. następnie połowy przemieszczają się do przeciwległych końców komórki. jak i matki. Po spleceniu się z sobą następuje kolejny ich podział. nie mają możliwości replikacji. z których zbudowany jest mózg. Komórki nerwowe. \ Pojedyncza nić DNA . podobnie jak w mitozie. Każdy z genów _ zawiera informację o budowie białka naskórka i krwi ulegają całkowitej wymianie kilka razy w roku. W pierwszym etapie mejozy chromosomy ulegają pogrubieniu i podziałowi. w tym te. W wyniku równego podziału każda nowa komórka zawiera kompletną informację genetyczną niezbędną przy powielaniu się czy zastępowaniu istniejących komórek organizmu. ' Chromosomy w jądrze Struktura chromosomu zbudowanego ze splątanych nici DNA chromosomu w znacznym powiększeniu nowo powstałych komórek. że dzieci nie są całkowicie podobne do swoich rodziców.zwanego mejozą. Zawierają one połowę informacji genetycznej koniecznej do powstania nowego organizmu. że chromosom ojca znajduje się obok chromosomu matki. ale dzięki procesowi mitozy są one zastępowane innymi. dając komórki rozrodcze zawierające połowę właściwej człowiekowi liczby chromosomów (23). która następuje w czasie mejozy. Następnie układają się w pary w taki sposób. Każdy nowy chromosom posiada zarówno geny ojca.BUDOWA CIAŁA/19 Najbardziej istotne różnice pomiędzy dwoma typami podziału komórki są przedstawione powyżej w dużym powiększeniu.

Potencjał uwolniony w czasie tego procesu jest tymczasowo gromadzony w postaci wysokoenergetycznego związku ATP. Rozkład tłuszczów i białek Tłuszcze i białka stanowią ważną część spożywanego pokarmu. w wyniku których jest możliwe jego funkcjonowanie. Insulina jest niezbędnym hormonem umożliwiającym komórkom absorbowanie i rozkład glukozy. Składniki pokarmowe przyswojone przez organizm i zgromadzone w postaci energii są wykorzystywane podczas wzrostu. fruktoza i galaktoza. a także enzymy. które aktywizują każdy proces metaboliczny zachodzący w komórce. Nadmierne wydatkowanie energii objawia się utratą wagi ciała. Metabolizm to wszystkie reakcje chemiczne zachodzące wewnątrz organizmu. Białka zawarte w diecie są rozkładane na aminokwasy.koi 1 v^lh. które umożliwiają normalne funkcjonowanie naszego organizmu. W. W rezultacie może dojść do akumulacji szkodliwych dla organizmu substancji. W przypadku dorosłego człowieka nie wykorzystana energia powoduje odkładanie się tłuszczu. Sposoby wykorzystania pokarmu przez organizm iałka QQ Węglowodany W procesach metabolizmu z każdego pokarmu powstają produkty. Najczęściej spotykane cukry proste. Cukry najpierw są transportowane do wątroby. lecz uzupełniające się procesy katabolizm i anabolizm. to: glukoza. konieczne do procesu wzrostu. część jest tracona w postaci ciepła. są skutecznie stymulowane przez enzymy i hormony. W wątrobie glicerol zostaje przekształcony w glukozę i w ten sposób wkracza na drogę metabolizmu tego cukru. przy czym. W wyniku tego powstaje energia umożliwiająca poruszanie się mięśni. Hormony z kolei są odpowiedzialne za przebieg wzrostu czy wykorzystanie zapasów energii. W przypadku dostarczania organizmowi małej ilości węglowodanów jako źródło energii mogą być wykorzystane tłuszcze i białka. U rozwijającego się dziecka lub nastolatka potencjał pochodzący z rozkładu pokarmu zostaje całkowicie wykorzystany do procesów wzrostu. wzrost.l U. tłuszczów i białek. dzięki czemu niezbędne substancje stają się dostępne dla komórek. nazywana jest cukrzycą. Znaczna jej część pochodzi z rozkładu złożonych węglowodanów (występujących w takich produktach. Przyczyną wielu zakłóceń metabolizmu jest niedobór enzymów. ziemniaki) na cukry proste. np. Komórki uzyskują energię z rozkładu glukozy na substancję zwaną kwasem pirogronowym. jakie otrzymujemy z pożywienia. a także reprodukcja. Anabolizm obejmuje procesy budowy. Niewydolność trzustki. Zaburzenia w produkcji hormonów to kolejna często spotykana przyczyna nieprawidłowości w procesach metabolicznych. jak chleb. \u .Metabolizm Złożone procesy. strona 104). Enzym wpływa na chemiczną konwersję. która wytwarza zbyt małe ilości insuliny. martwych komórek lub tkanek. a także wielu zbędnych produktów. Katabolizm polega na rozkładzie węglowodanów. które następnie oddzielnie ulegają procesom katabolizmu. reprodukcji lub w procesach obronnych przeciwko infekcjom i chorobom. które muszą być wydalona. gdzie fruktoza i galaktoza ulegają przekształceniu w glukozę (zobacz Rozdział 9. Na metabolizm składają się całkowicie odmienne. cząsteczki tłuszczu są rozkładane na glicerol i kwasy tłuszczowe. Rozkład węglowodanów Energia jest niezbędna do życia. Kiedy węglowodanowe zapasy energii wyczerpią się.

Jeżeli temperatura w pokoju spada poniżej ustalonej wartości. żołądka. narządów rozrodczych. BUDOWA CIAŁA/21 Układ limbiczny Sklepienie Nadnercze Nerka Pęcherz moczowy - niezależny pracą serca. Tłumaczy to. właściwości płynu zewnątrzkomórkowego muszą być stałe. mają wyższą zawartość wody (do 85 procent). Ilość wody. Stan homeostazy łatwiej jest wytłumaczyć. Homeostaza jest zatem stanem koordynacji utrzymującym normalne funkcjonowanie organizmu do chwili. Tak zwane podwzgórze kieruje autonomicznym sys- temem nerwowym. Kieruje on w sposób Kiedy nastąpi odwodnienie organizmu. podwzgórze odnotowuje zmianę poziomu wody we krwi. jelit. Przykładem takich zjawisk jest termostat normujący pracę systemu ogrzewania. tylko 25 procent. dlaczego nie każdy. W przeciwieństwie do centralnego ogrzewania organizm jest wyposażony w system bezpieczeństwa. zależy od poziomu ubytku. Dostarczenie organizmowi wody w ilości gaszącej pragnienie uzupełnia jej zapas. Pojawia się uczucie pragnienia. a czas ich trwania zależy od sytuacji. . Układ wewnętrznego wydzielania znacznie wolniej reaguje na określoną sytuację. Jeżeli poziom wody we krwi w stosunku do zawartości soli i innych substancji obniży się. Regulowanie zawartości wody w organizmie jest przykładem wykorzystania kilku systemów w celu utrzymania homeostazy. Stan takiej równowagi jest określany jako homeostaza. może zwalczyć chorobę. Odpowiednie mechanizmy sygnalizują ubytek i potrzebę uzupełnienia niedoboru. Określone komórki nerwowe tego gruczołu reagują na zawartość wody we krwi. W utrzymaniu stanu homeostazy szczególne znaczenie odgrywa autonomiczny system nerwowy. spełniający określoną funkcję. pęcherza moczowego. Reakcje autonomicznego układu nerwowego są szybkie. płuc. Płyn dostarcza im składników pokarmowych oraz odprowadza zbędne produkty. Woda jest podstawowym składnikiem krwi (80 procent).Homeostaza W celu utrzymania wewnętrznej równowagi organizm ludzki wymaga ciągłego nadzoru. Wszystkie komórki ciała znajdują się w środowisku płynnym. Efekty jego działania są jednak trwalsze. Zawartość wody w organizmie wynosi 70 procent. Główny ośrodek kontroli powodujący uczucie pragnienia znajduje się w mózgu. dzięki mechanizmom adaptacyjnym i odpornościowym. Nadnercza również są pobudzane i zwiększają wytwarzanie aldosteronu. Z tego względu są czasem rozpatrywane jako jeden wspólny układ nerwowo-hormonalny. który uwalnia hormon antydiuretyczny (ADH). Jest to warunek zachowania zdrowia w nieustannie zmieniającym się środowisku. Podwzgórze pobudza tylny płat przysadki mózgowej. Kiedy wymagana temperatura ustali się. Efekt końcowy ogranicza lub hamuje specyficzny proces i w ten sposób zachowana jest kontrola. Wiele procesów organizmu reguluje mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego. Kilka tysięcy systemów kontrolnych istniejących w organizmie człowieka reguluje właściwie wszystkie jego funkcje. Niektóre tkanki. Obydwa układy są ściśle powiązane. Zdrowy organizm. Zebrane w całość formują jeden. kto zetknie się z chorobą. Podatność organizmu na grypę w znacznym stopniu zależy od jego odporności. W przypadku ataku choroby organizm jest osłabiony i nie może się bronić. obwód elektryczny termostatu zamyka się. posługując się terminami technicznymi. że kilka różnych mechanizmów wykonuje podobne zadania. a ich funkcjonowanie jest wzajemnie uzależnione. Rozpoczyna się wydzielanie hormonów hamujących wydalanie wody przez nerki (zobacz strona 126) i pojawia się powiązane z tym uczucie pragnienia. Ich sposób działania jest jednak odmienny. W pewnych okolicznościach poziom wody w organizmie ulega zmniejszeniu. istota szara mózgu. Polega on na tym. a tym samym wody z nerek. Powoduje on zmniejszenie wydalania wody przez nerki i pęcherz moczowy. Powoduje to włączenie bojlera oraz pompy i obieg gorącej wody w systemie zostaje wznowiony. aby zaspokoić potrzeby organizmu. jak np. od razu ulega zarażeniu. Każdy z wielu mechanizmów wzajemnego oddziaływania środowiska na nasz organizm może być postrzegany jako oddzielny system kontroli. inne. jak warstwy odłożonego tłuszczu. Układ nerwowy i wewnętrznego wydzielania pełnią najważniejszą rolę w procesach kontrolnych. Aby komórki mogły prawidłowo funkcjonować. komórki te ulegają pobudzeniu. Rezultatem zaburzenia równowagi jest stan chorobowy. kiedy działanie jednego lub kilku jego systemów ulegnie zachwianiu. Podwzgórze rejestruje tę zmianę i wpływa hamująco na wytwarzanie ADH i aldosteronu. jaką należy wypić. termostat przerywa obwód. który hamuje utratę soli. Oba układy mogą funkcjonować oddzielnie lub też współpracować. ogólny system odpowiedzialny za prawidłowe funkcjonowanie naszego organizmu.

Szkielet żeński z reguły jest mniejszy i lżejszy. UKŁADKOSTNY ISKÓRA Po prawej: Zarówno kobieta. kość została zastąpiona chrząstką. a kształtem przypomina łódź. Ramiona kobiety są stosunkowo wąskie. czyli około 206. jak i mężczyzna mają taką samą liczbę kości. zależnie od jej specyficznej funkcji. Tam. gdzie jest wymagana większa elastyczność. Każda kość ma określony kształt. . co nadaje jej biodrom charakterystyczny kształt. Miednica kobiety jest szersza. W przypadku mężczyzny proporcje są odwrotne . Budowla ta charakteryzuje się dużą wytrzymałością.ma on szerokie barki i wąskie biodra. Jest to największy organ ludzkiego ciała. Skóra nie tylko chroni przed uszkodzeniem wewnętrzne struktury. Dzięki tym przystosowaniom może pomieścić rozwijający się w okresie ciąży płód. Ciało od zewnątrz pokrywa skóra. ale też bierze udział w regulowaniu temperatury ciała.Rozdział 2 Szkielet podtrzymujący ludzkie ciało jest arcydziełem architektury. a dzięki stawom i więzadłom jest bardzo mobilna.

Rozwiązanie to (stworzone przez naturę) jest powszechnie stosowane w budownictwie. W czasie porodu musi ona przejść przez wąski kanał. które nadają jej twardość i sztywność. W jamie szpikowej kości znajduje się szpik. Zewnętrzna warstwa każdej kości jest gruba i twarda. Dodatkowo szkielet jest rusztowaniem podtrzymującym całe ciało. Szkielet nowo narodzonego dziecka ma więcej kości niż dorosła osoba. Każdy z tych elementów wzmacnia swoją wytrzymałość dzięki właściwościom drugiego składnika. Rozwój kości W pierwszym etapie powstawania kości są pełne. która chroni delikatne narządy ciała. nie zmieściłaby się w otworze miednicy. W chwili urodzenia drobną strukturę tworzy około 350 kości. chroni delikatne narządy zmysłów z receptorami wzroku. są zbudowane z komórek. w którym zachodzi wytwarzanie komórek krwi. Są połączone stawami. zbudowana z 14 kości. Ciemiączka stopniowo zanikają po porodzie. umożliwiając ruch w czasie mówienia. Kości te podtrzymują również mięśnie twarzy. Prawie dwie trzecie składu kości stanowią sole mineralne. słuchu i smaku. zbita substancja międzykomórkowa przesycona solami mineralnymi. Proces można prześledzić na przykładzie czaszki. Z biegiem czasu niektóre z nich zrastają się z sobą. podobnie jak wszystkie organy ciała.Kości i chrząstka Szkielet przeciętnie zbudowanej dorosłej osoby składa się z około 206 kości. Dzięki obecności ciemiączek pomiędzy poszczególnymi częściami czaszki noworodka może się ona dostosować do kształtu kanału porodowego. Poniżej: Twarz. Gdyby czaszka noworodka była tak sztywna jak u dorosłego. wewnętrzna . a zarazem stosunkowo elastyczną. żucia czy też wyrażania emocji. Komórki te i twarda. a przyczepione do nich mięśnie wprawiają układ szkieletowy w ruch. Proces ten jedynie nie- UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/23 znacznie zmniejsza ich wytrzymałość. Kości. Kości tworzą strukturę. W rezultacie takiego połączenia kość jest strukturą twardą. tworzą tkankę kostną. Dopiero później w ich wnętrzu powstaje jama. Pozostała część kości jest utworzona z włókien kolagenowych. jednocześnie zachowując wszechstronne możliwości ruchowe.zwana szpikiem miękka i delikatna. Kości są mocne i pomimo podtrzymywania znacznych ciężarów nie ulegają złamaniom czy też deformacjom. a w dużym stopniu redukuje wagę. Szczęka .

Ogólne zasady budowy kości krótkich. z których zbudowany jest szkielet. charakterystyczne dla kości tworzących twarz. do których są przyczepione mięśnie (np. że spełniają rolę ochronną (jak w czaszce) lub też stanowią płaszczyzny. gdzie konieczna jest obecność materiału charakteryzującego się takimi cechami. U dorosłego człowieka występuje głównie w okolicach stawów. a ich kształt zależy od spełnianej funkcji. który trwa aż do zakończenia wzrostu. Wraz ze wzrostem ulega ona stopniowej zamianie w kość. Linia dzieląca ciało na połowy u dorosłego człowieka przebiega na wysokości spojenia łonowego lub tuż nad genitaliami. dolnych i tułowia. Każdy z nich spełnia określone funkcje. jednak zarówno mężczyzna. Cecha ta ma wyjątkowo duże znaczenie w przypadku kości długich. Wzrost odbywa się poprzez wydłużanie kości kończyn górnych. które składają się na kręgosłup. a jednocześnie zapewnia wystarczającą powierzchnię wewnątrz dla rdzenia kręgowego. Szkielet kobiety jest lżejszy oraz mniejszy niż mężczyzny. są takie same jak kości długich. Umożliwiają przesuwanie się kości czaszki w czasie porodu. niewielka twardość oraz sprężystość. Specyficzna budowa kręgów. Struktura chrząstki w obrębie całego szkieletu nie jest taka sama. Cechuje ją stałość konsystencji. dalszy przyrost kości na długość jest niemożliwy. występujących np. daje im dużą wytrzymałość. Kości rożnokształtne najczęściej mają wygląd nieregularnej bryły. Długość głowy u sześciotygodniowego płodu jest taka sama. aby w okresie ciąży mogła zmieścić rosnący płód. ale trwa przez całe życie. ale również z chrząstki. pokrywając końce kości. Środek ciała uległ jednak przesunięciu z brody na pępek. Kości długie kończyn mają przy swoich końcach tak zwane płytki wzrostowe. jak i kobieta mają taką samą liczbę żeber. Nie skostniałe. czynią je lekkimi. gdzie zachodzą procesy wzrostu. Chrząstka Chrząstka jest jedną z tkanek. Głowa noworodka jest wciąż nieproporcjonalnie duża w stosunku do reszty ciała. Puste jamy. Z tego powodu miejsca te są niewidoczne na zdjęciach rentgenowskich. Płaski kształt powoduje. łopatki). błoniaste miejsca między kośćmi to tak zwane ciemiączka. Ich końce są szersze. jak długość jego ciała. która jest znacznie bardziej elastyczna. pomiędzy którymi znajduje się trzecia warstwa . Mężczyzna ma szersze ramiona. Są jednak bardziej masywne i dzięki temu posiadają duże możliwości ruchowe bez utraty wytrzymałości.24/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA głównie w czasie wzrostu. Kostnienie płytek wzrostowych we wszystkich kościach ludzkiego organizmu odbywa się według określonej kolejności. Występuje we wszystkich strategicznych punktach szkieletu. Ostateczny kształt szkieletu zostaje uformowany w wieku około 20 lat. Szkielet dziecka jest zbudowany nie tylko z kości. Jej budowa jest uzależniona od funkcji spełnianej w ustroju. W czasie rozwoju człowieka zachodzą znaczne zmiany proporcji w szkielecie. Kształty i rozmiary kości Istnieje kilka różnych typów kości. Kości długie kończyn mają kształt cylindrów zawierających w środku istotę gąbczastą kości. gdyż zwiększa ich masywność w miejscach połączeń. stanowiących podporę kończyn. a jego klatka piersiowa jest większa. Proces kształtowania kości odbywa się Budowa kości długiej Naczynia krwionośne nasady kości Linia nasadowa (pozostałość po płytce wzrostowej) Okostna Kość gąbczasta Układ osteonów Osteocyty (komórki kostne) . Jej miednica jest proporcjonalnie szersza.gąbczasta. Kości płaskie są zbudowane z dwóch warstw tkanki kostnej zbitej. Bardzo ważną cechą kości jest ich zdolność osiągania odpowiedniego kształtu. Jeżeli płytka wzrostowa ulegnie skostnieniu. Jest to proces kostnienia. Płytka wzrostowa jest zbudowana w większym stopniu z chrząstki niż z kości. Jest to niezmiernie ważne. w nadgarstku.

pozostawiając wolną lukę. Cechą wspólną wszystkich typów chrząstki jest brak naczyń krwionośnych. zwane chrząstką tarczowata. Jej ogromne możliwości rozwoju pozwalają około 45-centymetrowemu noworodkowi osiągnąć wzrost dorosłej osoby. Struny głosowe są zbudowane z elastycznych włókien. aby zapełnić tę przestrzeń. gdyż tkanka włóknista jest niezbędna pomiędzy kręgami kręgosłupa. pierścieniowatą i nalewkowatą. Chrząstka szklista stanowi przedłużenie końców żeber i łączy je z mostkiem. Dzięki takiej budowie ten typ chrząstki jest elastyczny. W chwili zakończenia procesów wzrostu chrząstka szklista występuje na zakończeniach kości w obrębie stawów w postaci bardzo cienkiej warstwy (1-2 milimetry). ich nazwa jest uzależniona od pozycji w szkielecie. Wszystkie włókna wchodzące w jej skład są utworzone z kolagenu. Część chrzestna. w której są osadzone komórki oraz włókna białkowe. Obie cechy są bardzo pożądane. Chrząstka włóknista Chrząstka włóknista charakteryzuje się obecnością wielu grubych pęczków twardych włókien kolagenowych. półprzeźroczystą tkanką. W porównaniu z pozostałymi typami zawiera najmniej komórek i włókien. zwanych kręgami. Z chrząstki szklistej zbudowany jest szkielet płodu.UKŁAD KOSTNY I SKORA/25 Pozycja chrząstki w krtani Ciężkie lub szybkie oddechy Nagłośnia (chrząstka sprężysta) Fałd przedsionkowy i głosowy - W krtani struktury chrząstkowe nie tylko spełniają rolę podtrzymującą. Nagłośnię tworzy chrząstka sprężysta. która zajmuje miejsce istoty międzykomórkowej. Podział chrząstki zależy od rodzaju włókien. a pozostałe trzy organy. której powierzchnia jest sma- Chrząstka nalewko wata Chrząstka rścieniowata Crząstka tarczowata (jabłko Adama) Krtań Tchawica - Powyżej: Struktury podtrzymujące krtań są zbudowane z chrząstki. Poniżej: Komórki chrząstki szklistej obecne w płytce wzrostowej dzielą się. Wytwarzanie dźwięku wysokiego Każdy rodzaj chrząstki składa się z istoty międzykomórkowej. ale sprężyste chrząstki budujące otaczające tchawicę i prowadzące do płuc oskrzela. Ze względu na różne właściwości fizyczne. wewnątrz której znajduje się galaretowaty. Z niej uformowany jest koniec nosa. umożliwiając ruchy klatki piersiowej. Osteoblasty. Błony wyściełające stawy wytwarzają maź. zbudowane z kolagenu lub elastyny. Obecność krążków między kręgowych znacznie ogranicza wstrząsy kręgosłupa. a z zewnątrz jest okryty chrząstką włóknistą. Okres wydłużania się kości Zwapniała substancja międzykomórl . ale równie wytrzymały. Chrząstka szklista Chrząstka szklista jest niebieskobiałą. a także twarde. Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości. Każdy krążek międzykręgowy stanowi strukturę. Kręgi są oddzielone od siebie krążkami międzykręgowymi. chrząstki dzieli się na chrząstkę szklistą. przesuwają w dół kości i budują zwapniała substancję międzykomórkową. Kontrolują ilość powietrza przechodzącego przez krtań. podobnymi do baniek z galarety. a także umożliwia utrzymanie wyprostowanej postawy ciała. gęsty płyn. wytwarzają kość. Ten typ chrząstki spotykamy w drogach oddechowych. ale również biorą udział w procesie wytwarzania głosu. włóknistą oraz sprężystą. W ten sposób bierze udział w oddychaniu. Każdy kręg jest oddzielony od sąsiedniego krążkiem zbudowanym z tej chrząstki. są zbudowane z chrząstki szklistej. Składniki pokarmowe przenikają do niej przez okrywającą ją błonę zwaną ochrzęstną. wpływając na wysokość wydawanego dźwięku. Następnie komórki te zamierają.

ale wytrzymała. a jednocześnie posiada duże możliwości ruchowe. Zadaniem czaszki jest ochrona mózgu. dolnej części kręgosłupa znajduje się kość ogonowa. Z 29 kości czaszki 14 z nich formuje rusztowanie dla oczu. Konstrukcja ta jest niezwykle mocna. Ich obecność nadaje jej charakterystyczny żółty kolor. Chrząstka sprężysta występuje także w krtani. podobnymi do baniek z galarety. Stanowi centralną oś szkieletu. kiedy twarz pokryjemy mięśniami. Dokładniejsze przyjrzenie się czaszce pozwala zauważyć. również z włókien elastyny. w jaki sposób najdelikatniejsze organy są chronione przez jej kości. Człowiek może wykonać skłon i dotknąć palców u nóg i właśnie dzięki kręgosłupowi zachowuje wyprostowaną postawę ciała. • Kość ramienną Kość promieniowa Więzadło pierscieniowate Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości. takich jak kot czy pies. która łączy każde ucho z górną częścią gardła. Duża efektywność mechanizmu nie jest tak łatwo zauważalna. Charakterystyczną cechą czaszki są duże rozmiary żuchwy. Z grubej warstwy chrząstki włóknistej zbudowane jest spojenie łonowe. który przebiega ich środkiem. dzięki czemu głowa dziecka może przejść przez kanał rodny. kształtem przypominających szpulki nici. Ilustracja przedstawia odcinek lędźwiowy kręgosłupa. U niektórych zwierząt. Chrząstka sprężysta tworzy również elastyczną część małżowiny usznej oraz stanowi konstrukcję podtrzymującą ściany kanału prowadzącego do ucha środkowego i trąbki Eustachiusza. Płyn spełnia rolę amortyzatora wstrząsów. które tworzą dolną część kończyny zwaną przedramieniem.26/UKŁAD KOSTNY I SKORA Kości kończyny górnej składają się z kości ramiennej oraz kości promieniowej i łokciowej. Krążek międzykręgow Kręgi lędźwiowe . ponieważ tworzą ją małe odcinki. Z jej komórek zbudowana jest nagłośnia. W tym procesie biorą udział również zęby. nerwami i skórą. Część czaszki tworząca twarz jest masywniejsza w okolicach oczu i nosa. Kość łokciowa rowana. Szkielet klatki piersiowej tworzą żebra ograniczające ją po bokach. Chrząstka sprężysta jest plastyczna. Chrząstka sprężysta Chrząstka sprężysta jest zbudowana. Nazwa ta dotyczy stawu zawiasowego łączącego kość ramienną z kością łokciową i stawu kulistego łączącego kość ramienną z kością promieniową. Kość ta jest ruchoma i wraz ze szczękami stanowi doskonały mechanizm rozgniatania pokarmu. zwanych kręgami. Kręgi tworzące kręgosłup ochraniają również delikatny rdzeń kręgowy. U kobiety chrząstka ta ma szczególne znaczenie. Kręgi są oddzielone od siebie krążkami międzykręgowymi. która zamyka wlot do dróg oddechowych w chwili przełykania pokarmu. a także narządów wzroku i słuchu. W końcowej. dzięki czemu kości twarzy zachowują stałą pozycję. Kręgosłup jest zbudowany z serii małych kości zwanych kręgami. zapobiega ścieraniu się kości kręgosłupa podczas ruchu. Górną i dolną część kończyny łączy z sobą łokieć. które łączy obie kości miedniczne. Hormony wydzielane w okresie ciąży powodują rozluźnienie jej struktur. gdzie wraz z chrząstką szklistą tworzy struktury podtrzymujące i biorące udział w wytwarzaniu głosu. Głębokie oczodoły znajdujące się pod czołem osłaniają gałki oczne. ich nazwa zależy od pozycji w szkielecie. Budowa szkieletu Budowa każdej części szkieletu jest uzależniona od funkcji spełnianej w organizmie. kręgosłup z tyłu oraz mostek umieszczony z przodu. nosa i jamy ustnej. oprócz włókien kolagenowych. Podobnie narząd węchu jest schowany wysoko za nozdrzami przednimi. Chrząstka włóknista tworzy również mocne połączenie pomiędzy kością a więzadłem. ta część kręgosłupa jest znacznie dłuższa niż u człowieka i tworzy wyraźny ogon.

i przedni Żołądek Wyrostek mieczykowaty Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne 1 Wdech Szkielet klatki piersiowej od tylu Kręgosłup Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się -- £ebra unoszą się iwysuwają do przodu Obojczyk Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się Zebro Klatkę piersiową tworzą żebra. . . W sytuacji. Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne Wyrostek mieczykowaty Mięsień najszerszy grzbietu r Wątroba Mięsień — zębaty •i . kiedy organizm ma zwiększone zapotrzebowanie na tlen (np. wątrobę i żołądek. Dzięki chrząstce żebrowej klatka piersiowa może rozszerzać się i kurczyć podczas oddychania.. Umożliwia to przesunięcie mostka do przodu i zwiększenie obwodu klatki piersiowej. powodując zmniejszenie obwodu klatki piersiowej. mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się. Wydechowi towarzyszy rozluźnienie tych mięśni. serce. Przy silnym wydechu mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się. Żebra zbudowane w całości z kości byłyby zbyt sztywne. w czasie ciężkiego treningu fizycznego).UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/27 Szkielet klatki piersiowej od przodu Udział żeber w oddychaniu Łopatka Rękojeść mostka I Trzon > mostka Łopatka Płuco Mięsień piersiowy mniejszy Chrząstka żebrowa Zebro . które ochraniają ważne organy: płuca.

jednocześnie wysuwając się do przodu. zarówno pewnie i wygodnie stać. śródręcza i palców. Zebra pierwsze są ściśle połączone z obojczykiem i tworzą podstawę szyi. Łączy się w łokciu z dwiema kośćmi przedramienia: kością promieniową i kością łokciową. Skutki uszkodzenia tych organów mogłyby być bardzo groźne. Głównym zadaniem szkieletu klatki piersiowej jest ochrona serca i płuc. gdyż są zbyt krótkie i nie dochodzą do mostka. W zewnętrznej dolnej części kości miednicznej znajduje się zagłębienie. które formują podstawę pośladków. łączących się w części tylnej kością krzyżową. Dwa najniżej położone żebra (jedenaste i dwunaste) są powiązane tylko z kręgosłupem. Są to tak zwane żebra wolne. W przedniej części miednicy dwie kości łonowe połączone chrząstką tworzą spojenie łonowe. Ręka jest zbudowana z nadgarstka. Panewka jest skierowana na zewnątrz. Jest ono dodatkowo wzmocnione więzadłami. Kości podudzia to kość piszczelowa i znacznie cieńsza strzałka. którego kształt jest dopasowany do głowy kości udowej. Kość czworoboczna • mniejsza Kość główkowata — Kość haczykowata Kośćgrochowata Kości kończyny dolnej i obręczy miednicznej Kość promieniowa Kość łokciowa Kość trójgraniasta Kość księżycowata Kość łódeczkowata Kość biodrowa Kość krzyżowa Kość udowa Kłykieć przyśrodkowy kości udowej Kostka przyśrodkowa Kostka boczna Stęp skokowa Ramiona łączą się z centralną osią_k^ęgosłupa za pomocą obręczy-ktTnćlEyngórnych. śródstopia i palców. których lokalizacja i wzajemne połączenia są bardzo precyzyjne. Kończyny dolne są połączone z kręgosłupem miednicą zbudowaną z bardzo twardych kości. Przez to miejsce przebiega kilka dużych nerwów i naczyń krwionośnych prowadzących do kończyn górnych. Ruchy te są jednak w dużym stopniu skoordynowane. Dzięki temu możemy. jak chodzić lub biegać. Stopa jest zbudowana z kości stepu. Inne więzadła łączą kości kulszowe z krzyżową. co zwiększa stabilność połączenia.28/UKŁAD KOSTNY I SKORA Żebra są połączone z kręgosłupem w sposób umożliwiający ruch w czasie oddychania. Kość udowa łączy się poprzez panewkę stawu biodrowego z kością miedniczną. Ta część kości miednicznej jest nazywana kością łonową. Tylny i dolny odcinek obręczy miednicznej tworzą kości kulszowe. Pierścień miednicy składa się z dwóch ciężkich. w czasie których każda z wielu części ręki porusza się w inny sposób. Po- Kończyny i miednica niżej panewki kość miedniczną ulega zakrzywieniu. Dzięki temu możemy łapać przedmioty i wykonywać mnóstwo skomplikowanych ruchów. które znajdują się w jej wnętrzu. zwiększając stabilność miednicy. Z mostkiem większość żeber łączy się stawowo. co umożliwia utrzymanie równowagi i chodzenie. nie tracąc równowagi. najdłuższej kości szkieletu. zwane panewką. Powierzchnie tych kości idealnie do siebie pasują. . Budowa nadgarstka i ręki Kość czworoboczna większa Kości kończyny dolnej są najdłuższymi i najcięższymi w catym szkielecie. masywnych kości miednicznych. które nie biorą udziału w oddychaniu. Pionowo ustawione stawy krzyżowo-biodrowe są wzmocnione włóknami i wieloma krzyżującymi się więzadłami. Zakrzywiony górny brzeg kości biodrowych jest z łatwością wyczuwalny pod skórą. Masywna kość górnej części kończyny zwana jest kością ramienną. tak więc kończyny dolne są oddalone od linii środkowej ciała. którą tworzą łopatka i obojczyk.

Ze względu na przenoszenie ciężaru ciała paliczki stopy są szersze i bardziej płaskie w porównaniu z paliczkami ręki. Ruch kości jest możliwy dzięki stawom i mięśniom. Każdy palec posiada trzy paliczki.UKŁAD KOSTNY I SKORA/29 Po lewej: Ręka ma czternaście paliczków (kości palców). Kości nadgarstka są położone pomiędzy kośćmi śródręcza a kośćmi przedramienia . który ma ich dwa. Kość grochowata jest jedyną z kości nadgarstka. zwanych kośćmi nadgarstka.kością promieniową i łokciową. ułożonych w dwa rzędy. Kość piętowa Paliczki Kość sześcienna Kości śródstopia Kości stopy . Ich kształt ułatwia utrzymanie równowagi. Po lewej: Nadgarstek jest utworzony co najmniej z ośmiu oddzielnych kości. i Paliczek Paliczki środkowe Paliczki bliższe Paliczki dalsze Piszczel Elastyczność ludzkiej stopy wypływa z jej skomplikowanej budowy anatomicznej. którą można wyczuć pod skórą. z wyjątkiem kciuka.

Stawy i więzadta
Kości szkieletu łączą się z sobą za pomocą stawów. Połączenia muszą być solidne, powinny jednak zachować dużą swobodę ruchu. Dzięki stawom szkielet człowieka jest konstrukcją niezwykle sprawną. Połączenia kości dzielimy na dwa główne typy: ruchome (stawy) i stałe (więzozrosty, chrząstkozrosty i kościozrosty). Stawy, czyli połączenia ruchome, są wyścielone błoną maziową, dzięki czemu kości połączone stawem mogą wykonywać ruch w szerokim zakresie. Ruch połączeń włóknistych kości ogranicza tkanka włóknista. Oprócz stawów i więzozrostów w szkielecie występują połączenia chrząstkozrostowe. Duża elastyczność chrząstki umożliwia szeroki zakres ruchów bez obecności maziówki. Połączenia chrząstkowe występują m.in. pomiędzy żebrami a mostkiem. Stawy Podział stawów można przeprowadzić w zależności od zakresu ruchów kości. Stawy zawiasowe (obecne m.in. w łokciu i kolanie) są stawami jednoosiowymi i pozwalają na ruch zginania i prostowania. Stawy płaskie, których nazwa jest związana z płaską lub prawie płaską powierzchnią kości występujących w takim połączeniu, umożliwiają nieznaczne przesunięcia w wielu kierunkach. Połączenia takie występują w kręgosłupie, nadgarstku i pomiędzy kośćmi stepu. Specyficznym stawem jednoosiowym jest staw śrubowy występujący w szyi u podstawy czaszki. Ruchy wykonywane w tym stawie to ruchy obrotowe w obydwu kierunkach. Ten typ połączenia umożliwia odwracanie głowy. Praca polegająca na przykręcaniu śrub jest możliwa ze względu na staw obrotowy występujący w łokciu. Połączenia pozwalające na ruch we wszystkich kierunkach, jak np. staw ramienny, to tak zwane stawy kuliste. Stawy pomiędzy paliczkami palców są typowym przykładem stawów zawiasowych. Zakończenia kości są pokryte twardą, elastyczną chrząstką stawową. Twarda błona otacza cały staw, tworząc torebkę stawową, chroniącą go przed niepożądanymi ruchami i utrzymującą kości w określonym położeniu. Wnętrze torebki stawowej jest wyścielone maziówką. Warstwa tkanki maziowej jest czasami bardzo cienka. Wydziela płyn zwany mazią stawową, który nawilża stawy i zapobiega ich wyschnięciu. W określonych warunkach staw może funkcjonować bez mazi stawowej, nie ulegając uszkodzeniu. Do takiej sytuacji dochodzi podczas reumatoidalnego zapalenia stawów. Stan nieprawidłowego funkcjonowania warstwy maziowej musi być jednak krótkotrwały. Zdrowa błona maziowa jest niezwykle ważna w utrzymaniu stawu w dobrej kondycji. Duża liczba stawów znajduje się w ręce. Łatwo jest zaobserwować, w jaki sposób, w przypadku ostrego reumatoidalnego zapalenia stawów, może dojść do trwałych zniekształceń palców i nadgarstka. Staw kolanowy jest bardzo skomplikowanym stawem zawiasowym. Gładko zaokrąglone kłykcie kości udowej spoczywają w zagłębieniu kości piszczelowej. W obrębie stawu, pomiędzy kością udową a piszczelą znajdują się dwa pasma chrząstki (łękotki). Ich funkcją jest zwiększenie stabilności bez ograniczenia sprężystości. Ta część stawu kolanowego najczęściej ulega uszkodzeniu podczas sportowych wyczynów, co często kończy się operacją. Kolano pozbawione łękotek może nadal funkcjonować, jednak jest bardziej narażone na urazy. W późniejszym okresie życia może dojść do zmian zwyrodnieniowych stawu. Powierzchnie stawowe są smarowane mazią stawową. W obrębie stawu znajdują się także tak zwane kaletki wypełnione mazią, chroniące staw przed uszkodzeniami. Stabilność i wytrzymałość połączenia stawowego zapewniają pasma warstwy włóknistej zwane więzadłami. W prawidłowo funkcjonującym stawie kolanowym więzadła występują po obu jego stronach oraz w środku. Ruchy stawu kolanowego odbywają się dzięki mięśniom uda i podudzia.

Staw kolanowy

Przekrój ręki z zaznaczeniem stawów
Kości śródręcza„

Patoek bliższy ~>JStaw międzypaliczkowy "m I Staw ' ^ ^ r - | » międzypaliczkowy

Paliczek dalszy

Staw promieniowo-nadgarstkowy

UKŁAD KOSTNY I SKORA/31 Staw kolanowy

Kaletka nadrzepkowa

Ląkotki (często uszkadzane podczas wyczynów sportowych)

Więzadlo rzepki Chrząstka

Piszczel

Strzałka

Mięśnie z przodu uda odpowiadają za prostowanie kolana, a mięśnie z tyłu za jego zginanie. Są przyczepione od góry do kości miednicznej, a także wierzchołka kości udowej. W kierunku kolana następuje ich kondensacja w formie włóknistego ścięgna, które jest przyczepione do kości piszczelowej (patrz Rozdział 3). Aby ścięgno znajdujące się z przodu nie ocierało się w czasie ruchu o staw, jest zrośnięte z kością zwaną rzepką, leżącą do przodu od kłykci kości udowej. Ścięgno przebiega w rowku wyściełanym chrząstką i jest smarowane mazią stawową. Rolę amortyzatorów wstrząsów rzepki pełnią kolejne kaletki, które znajdują się w okolicy tej kości. Kolano ma szczególnie ważną funkcję w czasie procesu chodzenia. Wykonanie każdego kroku wiąże się z ugięciem kolana, dzięki czemu noga może być przeniesiona do przodu. Przemieszczanie się na sztywnych nogach wymagałoby odsuwania ich na zewnątrz i jednoczesnego odchylania miednicy. Połączenia nieruchome Połączenia nieruchome występują w kręgosłupie, w czaszce, a także pomiędzy niektórymi kośćmi miednicy. W połączeniach tych brak maziówki, a łączenie kości odbywa się przez twardą tkankę włóknistą. W zależności od jej rodzaju połączenia są nieruchome lub posiadają ograniczoną możliwość ruchu. Wyjątek to połączenia kości w kręgosłupie,

Po lewej: Kości, więzadła i chrząstka stawu kolanowego ukazane od przodu. Po prawej: Przekrój strzałkowy stawu kolanowego z uwzględnieniem szczegółowej budowy, m.in. kaletek i błony maziowej. które są na tyle elastyczne, że umożliwiają pewien zakres ruchu. Zachowują jednocześnie funkcję ochronną dla rdzenia kręgowego.

nia. Naciągnięcie lub przerwanie więzadła może okazać się tak bolesne, jak złamanie kości. Budowa Więzadła stanowią pewną formę tkanki łącznej. Zbudowane są głównie z twardego białka zwanego kolagenem oraz sprężystej, żółtawej elastyny. W przypadku większości więzadeł tkanka ta występuje w postaci włóknistych wiązek. Pęczki włókien przebiegają w określonych kierunkach, w zależności od rodzaju ruchu, jaki ograniczają. W więzadłach o kształcie cylindrycznym przebiegających wzdłuż pnia kręgosłupa włókna są ułożone podłużnie i kontrolują jego rozciąganie. Inne więzadła, których funkcją jest ograniczenie przemieszczania się kości na boki, przybierają postać płaskiej obręczy, w której włókna wzajemnie się z sobą krzyżują. Pomiędzy włóknami znajdują się wyspecjalizowane komórki zwane fibroblastami. Komórki te wytwarzają nowe włókna kolagenowe lub regenerują ewentualne uszkodzenia. Wiązki włókien są osadzone w tkance, przez którą przebiegają naczynia krwionośne, limfatyczne oraz nerwy.

Więzadła

Kości połączone stawem są wprawiane w ruch za pomocą mięśni, które są do nich przyczepione nierozciągliwymi ścięgnami. Więzadła mogą być w niewielkim stopniu rozciągliwe, a ich funkcją jest wzmocnienie połączenia stawowego. Ograniczają możliwości ruchowe stawów. W przypadku braku więzadła kości bardzo łatwo mogłyby ulec przemieszczeniu. Więzadła są obecne również w jamie brzusznej. Utrzymują we względnie stałej pozycji takie narządy, jak wątroba czy macica, równocześnie umożliwiając im przemieszczanie w niewielkim zakresie. Ma to duże znaczenie przy zmianie pozycji ciała, a także w czasie jedzenia, trawienia czy też ciąży. Więzadła występują również w okolicy klatki piersiowej. Podtrzymują piersi i zapobiegają ich obwiśnięciu. Obecność więzadeł często uświadamiamy sobie dopiero w chwili ich uszkodze-

32/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA
Więzadła łączą się z kośćmi stawu za pomocą włókien, które penetrują zewnętrzną warstwę kości zwaną okostną. W okostnej przebiega sieć naczyń krwionośnych i nerwów. Umożliwia ona dostarczenie kości składników pokarmowych oraz stanowi miejsce przyczepu dla więzadeł i mięśni. Ewentualne uszkodzenie więzadeł jest związane z uszkodzeniem okostnej, ponieważ więzadła silnie w nią wrastają. Różnym typom stawów występującym w organizmie towarzyszą wyspecjalizowane więzadła. W przypadku większych stawów, takich jak kolanowy, biodrowy, łokciowy, czy też połączeń pomiędzy paliczkami palców lub w kręgosłupie, torebki stawowe są szczególnie grube, co Każdy ruch trenującego sportowca jest uzależniony od współdziałania stawów, mięśni, ścięgien i więzadeł. Poniżej przedstawione są najważniejsze więzadła barku w fazie ruchu. Ilustracja poniżej (na prawo) ukazuje więzadła łokcia wykonującego ruch olimpijczyka Daleya Thompsona. bardzo wzmacnia połączenia. Wewnątrz lub na zewnątrz torebki stawowej znajdują się również więzadła. Spełniają indywidualną rolę ograniczającą określony rodzaj ruchu. Są to więzadła poboczne. Rola więzadeł Różnorodność ruchów, jakie może wykonać organizm, zależy od ukształtowania powierzchni kości tworzących staw, a także jego więzadeł. W przypadku niektórych stawów największe znaczenie odgrywają kości. W stawie łokciowym kość łokciowa, tworząca dolną część tego połączenia, jest półksiężycowato wycięta. Taki kształt panewki umożliwia jedynie proste ruchy do przodu i do tyłu. W tym przypadku więzadła zapobiegają jedynie bocznym wahaniom. Z kolei wyspecjalizowane więzadło pierścieniowate otacza jak kołnierz kość promieniową, łącząc ją z kością łokciową. Połączenie umożliwia ruch rotacyjny kości. W stawie kolanowym żaden kształt tworzących go kości nie ogranicza ruchów. Pomimo to, że kolano jest również stawem zawiasowym, ruchy są kontrolowane przez wyspecjalizowane więzadła krzyżowe. Zapobiegają one wysuwaniu się kości piszczelowej ze stawu kolanowego do tyłu lub przodu oraz hamują ruch obracania goleni do wewnątrz. Kości stawu są wprawiane w ruch dzięki temu, że jedne mięśnie kurczą się, a inne rozkurczają. Więzadła ograniczają pracę mięśni, zapobiegając nieprawidłowym ruchom. Więzadła nie mają możliwości kurczenia się. Funkcjonują zatem jako statyczne struktury organizmu, chociaż w nieznacznym stopniu mogą ulec rozciągnięciu w czasie pracy stawu. Kiedy zachodzi taka sytuacja napięcie więzadła wzrasta do chwili, gdy dalszy ruch jest niemożliwy. Istnieją także więzadła, których przeciwległe końce są przyczepione do tej samej kości i żaden ruch nie ma na nie wpływu. Utrzymują one w stałej pozycji oraz ochraniają takie struktury, jak naczynia krwionośne czy nerwy.

Więzadło i kruczo-oMjczykows-

Więzadło kruczo-ramienn

Skóra odgrywa przewodnią rolę iw termoregulacji . Gruczoły potowe odgrywają ważną rolę w termoregulacji. Naczynia krwionośne są obecne tylko w skórze właściwej. a następnie tworzą zrogowaciałą warstwę zwaną keratyna. zwana naskórkiem. łojowe i apokrynowe oraz mieszki włosowe. W tej warstwie skóry osadzone są gruczoły potowe.Naskórek Mięsień prostujący włos . Zewnętrzna. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w okresie osiągania dojrzałości płciowej i są uznawane za jedną z cech płciowych. gdzie komórki nieustannie dzielą się. ciepła czy zimna. Wydzielanie potu może być spowodowane stanem emocjonalnym lub też potrzebą utraty ciepła przez organizm (patrz strona 129). a także przed inwazją flory bakteryjnej. Stanowi mocną. -Najgłębiej położona jest warstwa rozrodcza. Chroni organizm przed niekorzystnym promieniowaniem słonecznym. Gruczoły potowe znajdują się pod kontrolą układu nerwowego. mogą powodować powstawanie piegów. ostatecznie ulegają złuszczeniu jako płaskie. Unerwienie mieszka włosowego. W obydwu warstwach znajdują się zakończenia nerwowe. Drobne brodawki skóry właściwej wnikają w zagłębienia naskórka. W miarę przesuwania się ku górze komórki ulegają spłaszczeniu. Połączenie obydwu podstawowych warstw skóry najwyraźniej uwidacznia się na opuszkach palców w postaci linii papilarnych. a kanał wyprowadzający gruczołu.UKŁAD KOSTNY I SKORA/33 Budowa skóry Ziarnistości barwnikowe Łuski martwej skóry (keratyna) Receptor bólowy Melanocyt Łodyga (trzon) włosa Gruczoł łojowy •— | . które przekazują odczucia bólu. [Skóra składa się z dwóch podstawowych iczęści. aby przemieścić się z najniżej położonych warstw na powierzchnię skóry. 'jest zbudowana z kilku warstw komórek.zatrzymuje lub oddaje ciepło w miarę potrzeb organizmu. ledwo widoczne płytki. będące komórkami produkującymi barwnik. ucisku. a także naczynia krwionośne. gruczołów potowych i receptorów skóry [Budowa skóry Skóra jest zbudowana z dwóch różnych warstw komórek: nabłonka i skóry właściwej. natomiast gruczoły łojowe natłuszczają skórę i włosy. Włosy i wyprowadzenia gruczołów wydostają się na powierzchnię poprzez kanaliki w skórze właściwej. Melanocyty. Zewnętrzna ochronna warstwa jest ściśle połączona z leżącą pod nią skórą właściwą.Skóra właściwa Mieszek włosowy Gruczoł apokrynowy Cebulka wtosa Włośniczki żylne i tętnicze ' / \ Kolagen i włókna elastyczne Podskórna tkanka tłuszczowa Kolba Krausego (receptor odczuwania zimna) Skóra Powierzchnię organizmu oddziela od iświata zewnętrznego ochronna powłoka [wspólna. Komórka potrzebuje trzech do czterech tygodni. Nerwy docierają również do naskórka. a zarazem elastyczną powłokę nieprzepuszczalną dla większości substancji rozpuszczalnych i gazowych. Skóra właściwa jest zbudowana z pęczków włókien kolagenowych i elastynowych. Każdy gruczoł potowy jest zwinięty na końcu w kłębek. Zrogowaciałe komórki . a następnie przemieszczają na powierzchnię skóry. którego ujście znajduje się na powierzchni skóry. jest wyłożony nabłonkiem.

wytwarzaną przez żywe komórki skóry. Mięsień czołowy Mięsień potyliczny Poniżej: Paznokieć jest stru ktu rą ma rtwą. Widoczna część paznokcia zwana jest trzonem paznokcia. Nerwy przekazują zarówno przyjemne odczucia ciepła i dotyku. Zbudowane są z wyspecjalizowanych komórek naskórka. Paznokieć jest otoczony z trzech stron fałdem skórnym. Uszkodzony paznokieć nie krwawi ani nie boli. a o jego kształcie decydują czynniki genetyczne. ucisku. Wydzielają substancje wonne i są uznawane za jedną z cech płciowych. Paznokcie są strukturą martwą. jak i w skórze właściwej znajduje się sieć zakończeń nerwowych. swędzenia oraz bólu. Występują w skórze dołów pachowych. w okolicach piersi i narządów płciowych. zlokalizowane w okolicy korzenia paznokcia. Fałd ten jest najgłębszy od tyłu. Kontrolowane przez hormony płciowe natłuszczają włosy oraz skórę.34/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Budowa skalpu Okostna Wiotka tkanka łączna Mięsień naczaszrj i czepiec ścięgnisty Szczegółowy przekrój skalpu ukazuje kilka warstw tworzących tę nietypową część skóry. które produkują łój skórny. wytwarza ną przez żywe komórki skóry. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w czasie osiągania dojrzałości płciowej. klatce piersiowej i plecach. tak zwany . jak i paznokcie stanowią specyficzną formę keratyny. który może wyzwolić odruchy obronne. Gruczoły te są najliczniejsze na głowie. gdzie zakrywa korzeń paznokcia. mlekopodobną substancję. Dzięki silnemu unerwieniu skóry znajdującej się pod paznokciem jest on wrażliwy na dotyk. Włosy i paznokcie Zarówno włosy. Zarówno w naskórku. twarzy. U podstawy znajduje się białe pole. W początkowej fazie wydzielają gęstą. Dzięki luźnej tkance łącznej mięśnie skalpu mogą go poruszać. Mieszki włosowe (na powiększeniu po prawej) są odpowiedzialne za wytwarzanie i wzrost włosów (na powiększeniu po lewej). Szczególnie silnie unerwione są opuszki palców. Trzon paznokcia Gruczoły łojowe mają ujście do torebki włosowej. jak i zimna.

miękki meszek pokrywa tylko niektóre części ciała. dzięki czemu przybiera ona ciemniejsze zabarwienie. Rodzaj włosów zależy od ich struktury. rosną na głowie. z wyjątkiem albinosów. Światło słoneczne intensyfikuje działanie melanocytów. Osoby rude mają ich trochę mniej. Najdelikatniejsze są włosy jasne. W przypadku uszkodzenia korzenia proces podziału zostaje zahamowany i włos może nigdy nie odrosnąć. Komórki wytwarzające keratynę tworzącą włosy należą do najszybciej dzielących się struktur organizmu. ponieważ małe naczynia krwionośne zwężają się. a w momencie obumierania komórki tej warstwy tworzą paznokieć. utworzonym przez skórę właściwą. Istnieją dwa rodzaje włosów. a kędzierzawe są spłaszczone. zachodzi przy zewnętrznej powierzchni każdego melanocytu. Długie włosy rosną na głowie. powodują wzrost włosa. W zależności od kształtu łodygi wyróżnia się włosy proste lub kręcone. najwyraźniej widoczny na kciuku. To właśnie włosy w fazie spoczynku wydają się wychodzić garściami podczas mycia głowy. Pigmentacja skóry Barwa skóry człowieka zależy od czarnego barwnika . Działanie światła słonecznego lub sztucznego ultrafioletowego stymuluje wytwarzanie melaniny. Komórki macierzy dzielą się: ich górna warstwa grubieje i twardnieje. Około 10 procent naszego owłosienia na głowie znajduje się w danej chwili w spoczynku. gdzie stanowi osłonę dla bardzo wrażliwego jądra. Im skóra jest ciemniejsza. Paznokieć leży na podłożu. żółtawego zabarwienia naskórka. W obrębie mieszka znajduje się gruczoł łojowy oraz gładkie mięśnie przywłosowe. zachodzące w chwilach strachu lub zimna. Kształt owalny mają włosy kręte lub pofalowane. podczas której wzrost zostaje zahamowany. a blondyni więcej. o określonym zabarwieniu. W ciągu miesiąca powodują przyrost włosa na głowie średnio do 1. Korzeń znajduje się w zagłębieniu skórnym zwanym mieszkiem włosa. krótkie i sztywne tworzą brwi. Dzielące się komórki końca korzenia. Barwnik jest produkowany przez komórki zwane melanocytami. Obłączek jest nieco grubszy niż pozostała część. Mełanina chroni skórę przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym. Proste są w przekroju cylindryczne. Może on występować także we włosach i tęczówce oka. Mieszki włosowe nie są uszkodzone i po pewnym okresie rozpoczyna się normalny wzrost włosa. Siniejemy z zimna. wystająca ponad skórę martwa część włosa (zwana łodygą) jest zbudowana z keratyny. Kolor skóry zależy również od ilości krwi przepływającej przez naczynia krwionośne skóry oraz od naturalnego. U ras ciemnoskórych melanocyty są większe i produkują więcej barwnika. Grube. tak że naczynia krwionośne znajdujące się pod nim są niewidoczne. Skurcze tego mięśnia. zwanym macierzą. jednak każdy człowiek. Wzrost włosów nie zachodzi bez przerwy. Granulki barwnika są wytwarzane w naskórku przez komórki zwane melanocytami. O kolorze skóry decyduje ilość produkowanej melaniny. tym mniejsze prawdopodobieństwo poparzenia słonecznego. Delikatny. Co 5 lub 6 miesięcy włos przechodzi fazę spoczynku. Ilość wytworzonej przez te komórki melaniny jest jednak bardzo zróżnicowana. Bledniemy ze strachu. może się opalić przy odpowiedniej dawce promieniowania.UKŁAD KOSTNY I SKORA / 35 obłączek. Wyprodukowany barwnik rozprzestrzenia się w skórze. Miękkie i puszyste pokrywają całe ciało. powodują wyprostowanie włosa i efekt tak zwanej „gęsiej skórki". kiedy krew przepływająca przez naczynia zawiera więcej dwutlenku węgla. jednocześnie powodując opaleniznę. Korzeń włosa będącego w fazie spoczynku przybiera kształt maczugi i traci swoje normalne ubarwienie. Zniszczenie macierzy prowadzi do trwałej utraty paznokcia.najgrubsze i najbardziej szorstkie. które są zlokalizowane w naskórku. Reakcje skóry wystawionej na działanie promieni słonecznych są osobnicze. natomiast czarne .melaniny. Włos budują komórki zlokalizowane w kanale zwanym mieszkiem włosa. unaczynionej brodawce. brodzie oraz w okolicy łonowej. Złożony proces chemiczny. Anatomia paznokcia Obrąbek naskórkowy paznokcia Normalna reakcja skóry na światło słoneczne Korzeń paznokcia I— (miejsce jego ożywionego wzrostu) . natomiast w chwilach złości wzmożony przepływ krwi sprawia. Zewnętrzna. że gwałtownie czerwieniejemy. Dorosły człowiek ma na głowie około 120 tysięcy włosów. osadzone w łącznotkankowej.25 centymetra. z wyjątkiem dłoni i spodniej strony stóp. Niezależnie od rasy każda ludzka istota ma w przybliżeniu tę samą liczbę melanocytów. w czasie którego aminokwas tyrozyna ulega przekształceniu w melaninę. Powstały barwnik przemieszcza się do centrum komórki.

takich jak np. Możliwość kurczenia się mięśni ma decydujące znaczenie w procesie wprawiania kości w ruch. w którym bierze udział mózg. odruch kolanowy. począwszy od mrugnięcia powieką po skok wzwyż. MIĘŚNIOWY Mięsień potyliczny Mięsień czworoboczny Mięsień naramienny Mięsień trójglowy ramienia Mięsień najszerszy grzbietu Mięśnie proste nadgarstka i palcowi Mięsień pośladkowy wielki Mięsień brzuchaty łydki Ścięgno Achillesa Po prawej: Mięśnie poprzecznie prążkowane umożliwiają ruch kontrolowany przez naszą świadomość. Biorą również udział w reakcjach odruchowych organizmu. . nerwy i narządy zmysłów. Nawet podgrzebieniowy Mięsień obły większy najprostszy ruch głową jest skomplikowanym procesem. Pracą mięśni kieruje Mięsień złożony mechanizm. odbywa się dzięki mięśniom i ścięgnom.Rozdział 3 Każdy ruch ludzkiego ciała.

Trzeci rodzaj to mięsień sercowy. Skurcze serca są wywoływane przez bodźce. Mięśnie szkieletowe występują w obrębie całego organizmu i stanowią około 25 procent jego wagi (nawet u noworodka). Impulsy te umożliwiają przetaczanie krwi do tętnic. począwszy od mięśnia strzemiączkowego. ponieważ umożliwiają przesuwanie pokarmu w jelitach. Mięsień okrężny ust Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy Mięsień piersiowy większy Mięsień dwugłowy ramienia Mięsień skośny zewnętrzny brzucha Mięsień prosty brzucha Mięśnie zginaczę nadgarstka i palców Poniżej: Serce jest jedynym narządem ustroju zbudowanym z mięśnia sercowego. Można je porównać do sprężyn zaczepionych w różnych miejscach szkieletu. które są odpowiedzialne za ruchy narządów wewnętrznych. Wynika to z ułożenia formujących je włókien. Mięśnie szkieletowe zwane są również poprzecznie prążkowanymi. wrzecionowatą komórkę. Pierwszy typ to mięśnie szkieletowe.£ i POŁOŻNYCH j B j| !& ) Jm * • i* T A A * V (• ^. Biorą także udział w odruchowych reakcjach organizmu. Druga grupa to mięśnie gładkie (nazwa pochodzi od ich struktury widocznej pod mikroskopem). W przypadku mięśni gładkich każde włókno stanowi długą. Rytmiczne skurcze mięśni gładkich są pożądane w procesach trawienia. Mięsień okrężny oka . jak w przypadku mięśni nóg przy skoku. Okres trwania skurczu musi być odpowiednio długi w celu utrzymania ciała w określonej pozycji. takich jak jelita czy pęcherz moczowy. Mięsień sercowy budową bardzo przypomina mięśnie szkieletowe.po mięsień pośladkowy wielki. Praca mięśni jest związana z procesem skracania ich długości. Skurcz musi czasami nastąpić nagle. Mięsień czołowy . Mięśnie te wraz z układem kostnym są odpowiedzialne za wszelkiego rodzaju ruchy uzależnione od naszej woli. Pod ich kontrolą znajduje się ruch różnych kości. CĘGOWA IZBA jvsfilARi!". budujący najważniejszy narząd organizmu. które są wytwarzane przez specyficzne tkanki znajdujące się wewnątrz tego organu. jak na przykład wbieganie po schodach. z tym że włókna tego pierwszego są krótsze i grubsze oraz tworzą gęstszą sieć. Ich praca nie jest kontrolowana przez naszą świadomość. które pod mikroskopem dają obraz charakterystycznych prążków. Praca tych mięśni nie jest kontrolowana przez naszą świadomość. » T 8-400 KROSNO (0-13) Lewe uszko Zastawka aorty Zastawka dwudzielna Mięśnie prostowniki palców stopy Mięsień brodawkowy Mięśniówka komory Lewa komora .UKŁAD MIĘŚNIOWY/37 Mięśnie U człowieka występują trzy rodzaje włókien mięśniowych. który tworzy pośladek i reguluje pracę stawu biodrowego. który nadzoruje ruch filigranowej kości ucha środkowego tak zwanego strzemiączka . a więc kurczeniem.

Mięsień kurczy się. mięsień pośladkowy wielki. jakim jest np. w których można wyróżnić jądra komórkowe. Szczelina synaptyczna . Składa się z luźno poukładanych. kiedy filamenty zmniejszają swoją długość. Filamenty są zebrane w pęczki zwane miofibrylami. inne hamują nerwy ruchowe i wywołują rozluźnienie mięśni antagonistycznych. wrzecionowatych komórek. który pobudza je do działania. Miofibryle z kolei są zebrane w wiązki zwane włóknami mięśniowymi. Włókna mięśniowe są zgrupowane w wiązki otoczone tkanką łączną. Skurcze mięśnia gładkiego są również uzależnione od pracy filamentów miozynowych i aktynowych. Sposób zasygnalizowania ruchu Aktywacja mięśnia Budowa mięśni Mięśnie szkieletowe można opisać jako serię równolegle ułożonych pęczków włókien. gdy zachodzi potrzeba. Każde z włókien jest połączone z nerwem. która przesyła impuls poprzez rdzeń kręgowy i nerwy ruchowe do mięśni szkieletowych. które łącznie tworzą określoną strukturę. Substancja ta aktywuje mięsień. przechodząc w przyczepione do kości ścięgno. Stanowią podstawową jednostkę roboczą mięśnia i są tak małe. Mięsień gładki nie ma tak uporządkowanej struktury filamentow i włókien tworzących skomplikowany układ geometryczny. Cały mięsień otacza tkanka włóknista. Pomiędzy nimi znajdują się cząstki glikogenu. Impuls elektryczny powoduje uwolnienie acetylocholiny zawartej w pęcherzykach obecnych w płytkowatym zakończeniu nerwu. jednak jego włókna wzajemnie się krzyżują. Mały mięsień może składać się tylko z kilku takich wiązek. jest zbudowany z setek takich pęczków. oraz mitochondria. który zwęża się przy końcach. podobnie jak izolacja otacza żyłę miedzi w kablu elektrycznym. Są właściwymi komórkami mięśniowymi. tworząc zwartą sieć. Niektóre z tych impulsów powodują skurcze mięśni.38 / UKŁAD MIĘŚNIOWY Ruch uzależniony od naszej woli zostaje zainicjowany w korze mózgowej. Mięsień sercowy oglądany pod mikroskopem ma budowę podobną do mięśnia szkieletowego. Duży. w których zachodzą przemiany energetyczne. Środkowa część mięśnia nosi nazwę brzuśca. odpowiedzialnych za wykonanie określonego ruchu. będące depozytem energii mięśnia. że można je wyodrębnić dopiero przy użyciu mikroskopu elektronowego. Najmniejsze z nich to filamenty zbudowane z białek: aktyny i miozyny.

tworzą pęczki zwane miofibrylami. Włókna mają jądra komórkowe i są otoczone tkanką łączną. które regularnie się z sobą krzyżują. Mięsień gładki jest zbudowany z długich wrzecionowatych komórek.UKŁAD MIĘŚNIOWY / 39 Budowa mięśnia szkieletowego Naczynia krwionośne Jądro komórki mięśniowej Włókno mięśniowe (komórka mięśniowa) zbudowane z miofibryli Wiązki włókien mięśniowych Przed skurczem mięśnia Miof ibryle zbudowane z filamentów aktynowych i miozynowych Po skurczu mięśnia Ftlamenty miozynowe Filamenty aktynowe Filamenty miozynowe W mięśniu szkieletowym drobniutkie filamenty. zbudowane z aktyny i miozyny. . Mięsień sercowy tworzą włókna. które z kolei zebrane w wiązki składają się na włókna mięśniowe będące komórkami mięśniowymi. Miozynowe i aktynowe filamenty mięśnia szkieletowego zachodzą za siebie jak zęby dwóch grzebieni.

Receptory czuciowe wysyłają impuls prosto do rdzenia kręgowego. wielki i długi . Proces kurczenia mięśnia rozpoczyna się od uwolnienia jonów wapniowych. Ruchy mięśni szkieletowych kontrolowane przez naszą świadomość są wywoływane przez impulsy przekazywane z mózgu w dół rdzenia kręgowego.mięśnia brzuchatego łydkij i mięśnia płaszczkowatego. przesu wanie pokarmu w jelitach. W ostatniej fazie ruchu mięśnie prostowniki palców powodują zgięcie grzbietowe palców stopy. Przykładem tego procesu może być odruch kolanowy.biorą udział w ruchu cofania kończyny dolnej do pozycji wyjściowej * Falistość tego procesu ułatwia np. która jest uzyskiwana z przemian zachodzących w mitochondriach. Poszczególne mięśnie mogą się tylko kurczyć i nie mają możliwości wydłużania odległości pomiędzy punktami przyczepu. Po lewej: W ruchu kończyny dolnej do przodu biorą udział: mięsień naprężacz powięzi szerokiej. Impulsy te z częstotliwoś cią około 72 razy na minutę powoduj. . który utrzymuje się tak długo. Energia jest gromadzona. pobudzając kilka komórek. który łączy miednicę z kością udową. W czasie chodzenia stopa jest zginana podeszwowo dzięki skurczom silnych mięśni podudzia . w czasie którego nieustannie powstają i rozpadają się szeregi chemicznych wiązań pomiędzy miozynowymi i aktynowymi filamentami. Dalej impuls płynie przez włókna ruchowe wychodzące z rdzenia do mięśni uda. Mięśnie gładkie również są połączone z nerwami ruchowymi. Mięśnie dwugłowy i trójgłowy są nazywane mięśniami antagonistycznymi ze względu na fakt wykonywania przeciwnej pracy. który po dotarciu do końca nerwu uwalnia acetylocholinę zgromadzoną w granulkach. Nerwy ruchowe rozgałęziają się. Włókna tego mięśnia biegną od obręczy kończyny górnej aż do kolana. Trzy mięśnie przywodziciele . W rezultacie mięsień uda kurczy się błyskawicznie. natomiast za wyprostowanie jest odpowiedzialny mięsień trójgłowy umiejscowiony na tylnej stronie ramienia.zwanych mikrotubulami . skurcze i przepompowywanie krwi. które neutralizują acetylocholinę. które rozchodzą się w obrębie kanalików . Skurcze mięśnia sercowego są wywołane bodźcami wytwarzanymi przez specyficzne tkanki znajdujące się wewnątra serca. inne . Kiedy wystarczająca ilość włókien mięśniowych skurczy się. Mięsień grzebieniowy Mięsień naprężacz powięzi szerokiej Mięsień krawiecki Mięsień przywodziciel krótki Mięsień Powyżej: Mięśnie podudzia i stopy. W każdej chwili kilka komórek danego mięśnia kurczy się. Każde włókno dociera do innej komórki mięśniowej. cały mięsień się skróci.40/UKŁAD MIĘŚNIOWY Mięśnie szkieletowe są pobudzane do działania przez nerwy ruchowe powiązane z rdzeniem kręgowym. Mechanizm najprostszej reakcji odruchowej organizmu polega na bezpośredniej aktywacji nerwów ruchowych. Lekkie uderzenie wykonane tuż pod rzepką jest zarejestrowane przez receptory jednego ze ścięgien związanych ze stawem kolanowym. powodując skurcz. Z mózgu poprzez zstępującą drogę nerwową przesyłany jest impuls elektryczny. Mięśnie oddziałują na staw skokowo-goleniowy. gdzie nerw ruchowy dociera do każdej komórki mięśniowej. Receptory wysyłają impuls do rdzenia kręgowego i w nim pobudzają komórki ruchowe.i rozprzestrzeniają w obrębie miofibryli. Rozluźnienie mięśnia następuje dzięki oddziaływaniu enzymów. W mięśniu gładkim impuls rozchodzi się w postaci fali. jednak proces pobudzania zachodzi inaczej niż w przypadku mięśni szkieletowych. a następnie transportowana w postaci wysokoenergetycznego związku ATP (adenozynotrójfosforanu).rozluźnienie. a nerwy ruchowe nie biorą udziah w tym procesie.krótki. Kurczenie się mięśnia to skomplikowany proces. Przykładem może być staw łokciowy. a ich włókna unerwiają mięśnie szkieletowe. oraz mięsień krawiecki. jak długo acetylocholina będzie w kontakcie z receptorem. mięsień dwugłowy ramienia. i będący najdłuższym mięśniem w organizmie człowieka. Proces ten wymaga energii. powodując nagły ruch podudzia do przodu. który spełnia rolę dźwigni. Związek ten pokonuje niewielką odległość pomiędzy zakończeniem nerwu a mięśniem i dociera do receptorów mięśnia. W celu wykonania ruchu w przeciwnym kierunku musi zostać pobudzony Zasada działania mięśni inny mięsień. W rezultacie zmniejszy się odległość pomiędzy punktami jego przyczepu. dzięki czemu jest on w pewnym stopniu napięty. a tym samym kości przemieszczą się w stosunku do siebie. Niektóre z tych impulsów powodują kurczenie się określonych mięśni. Jego zginanie powoduje np.

jak i tylnej części ręki i stopy. Unerwienie ścięgna jest niewielkie. Ścięgna i ich pochewki maziowe Mięśnie Ścięgna prostowników Ścięgna prostowników \ \ Ścięgna prostowników ręki umożliwiają wyprostowanie palców. Zbudowane są z tkanki łącznej. Nagłe użycie określonego zespołu mięśni. które znajdują się z tyłu kolana. Przykładem są ścięgna podkolanowe (kontrolujące proces zginania stawu kolanowego). W związku z tym cała seria ścięgien występuje zarówno w przedniej. Dzięki pochewce możliwość uszkodzenia ścięgna jest znacznie ograniczona. Włókna tego mięśnia są przytwierdzone do grubych pasm tkanki łącznej włóknistej formujących pierścienie i tworzących swego rodzaju szkielet serca. a następnie przechodzi w bardzo twarde. Pochewka ścięgna stanowi swego rodzaju rękaw o podwójnej ścianie. Niektóre z jego włókien właściwie wrastają w strukturę kości. że zajmują one znacznie mniej miejsca niż mięśnie. które z drugiej strony mocno łączy się z odpowiednią kością. jak i spowoduje objawy w postaci trzeszczenia. Wynika to z faktu. Ścięgna często spotykane są w tej części ciała. dlatego też dochodzi do stanów zapalnych. strukturami. niezbędnych do uzupełnienia zapasów płynu smarującego. tym samym powodując ruch. które łączą się na końcu mięśnia. . Organizm człowieka nie jest jednak w stanie znieść nieustannego powtarzania tych samych ruchów. Mięśnie przekazujące skurcze tym ścięgnom są umiejscowione w bliższych częściach kończyn. Część ścięgien ustroju jest zlokalizowana tuż pod skórą i łatwo można je wyczuć. którego zadaniem jest ochrona ścięgna przez izolowanie i smarowanie. która spaja z sobą pęczki włókien mięśniowych. Ścięgna stanowią swego rodzaju przedłużenie mięśni. Ścięgno tworzą błony. Pomiędzy dwoma warstwami tworzącymi pochewkę znajduje się płyn umożliwiający swobodne przesuwanie się dwóch warstw względem siebie. Zabezpieczenie to umożliwia sprawne funkcjonowanie i wykluczenie powstania tarcia. podobnie mało jest naczyń krwionośnych. Brzusiec mięśnia kończy się ścięgnem. która ma być wprawiona w ruch. Zasadniczo ścięgno łączy aktywny brzusiec mięśnia ze strukturą (zazwyczaj jest to kość). są otoczone pochewką. sztywne pasmo. Kontynuowanie ruchu będzie zarówno bolesne. gdy występuje brak okresów spoczynku. Nietypowe ścięgno znajduje się w obrębie serca. Dzieje się tak. W rezultacie może dojść do zapalenia pochewki ścięgna. a jego obecność jest związana z mięśniem sercowym tworzącym ściany tego organu. Siła kurczących się włókien mięśniowych koncentruje się i zostaje przekazana poprzez ścięgno do punktu docelowego. bez wcześniejszego przygotowania. może zakończyć się wyżej opisanym stanem zapalnym. że warstwy pochewki ścięgna zaczynają ocierać się o siebie i dochodzi do ich podrażnienia. Niedobór płynu w systemie sprawia. Pochewki ścięgna Ścięgna w okolicy kostek i nadgarstka.UKŁAD MIĘŚNIOWY/41 Ścięgna Ścięgna odgrywają ważną rolę w wielu ruchach. w miejscach gdzie się krzyżują lub znajdują się w bliskim kontakcie z innymi Powyżej: Pochewka ścięgna zapobiega ocieraniu się ścięgna o inne elementy budowy anatomicznej ciała. gdzie dużo stawów występuje na stosunkowo niewielkiej powierzchni.

Rozdział 4 Topografia ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego Układ nerwowy jest nieodzowny dla naszego postrzegania zmysłowego. Stanowi najważniejszy. sprawujące najwyższą kontrolę nad całą tkanką nerwową w pozostałych częściach ciała. Rysunek wycinka kręgosłupa (skrajnie na prawo) pokazuje. Ich wzajemne relacje są niezwykle złożone (powyżej. kończyny górne i przeponę Nerwy rdzeniowe piersiowe (12 par). Węzeł Ranviera wspomaga przekazywanie impulsów elektrycznych. jak doskonale chroniony jest rdzeń. odchodzące do kończyn dolnych i narządów płciowych zewnętrznych Nerwy rdzeniowe guziczne (1 para). np. unerwiające tułów i kończyny górne Nerwy rdzeniowe lędźwiowe (5 par). Jego część centralną stanowią mózg i rdzeń kręgowy. sterowania ruchami oraz dla regulacji funkcji życiowych. odpowiedzialny za umiejętność myślenia i mówienia. zmierzające do kończyn dolnych oraz dolnego odcinka odcinka grzbietu Nerwy rdzeniowe krzyżowe (5 par). skrajnie na prawo): nerwy części somatycznej łączą się z nerwami części autonomicznej za pośrednictwem zwojów. Ilustracja po prawej przedstawia neuron w osłonce mielinowej. oddychania. unerwiające okolicę guziczną Anatomia neuronu (komórki nerwowej) Połączenie mózgu i rdzenia kręgowego z obwodowym układem nerwowym widok od tyłu (powyżej. po prawej). NERWOWY Móżdżek Nerwy rdzeniowe szyjne (8 par). odczuwania przyjemności i bólu. a ponadto wspólnymi drogami wchodzą i opuszczają rdzeń kręgowy. a zarazem najbardziej złożony system wewnętrzny ciała ludzkiego. Zakończenie | nerwowe Osłonka mielinowa . unerwiające szyję.

z których każda jest zakończona kilkoma niewielkimi guzkami. w pewnych okolicznościach bodziec może przeskoczyć przez synapsę do dendrytu przyległego neuronu i w ten sposób kontynuować wędrówkę. chronią i odżywiają. przetwarzające odebraną informację. Dotarłszy do zakończeń guzkowatych. półprzepuszczalną błoną komórkową. która odgrywa ważną rolę w przekazywaniu bodźców. W ośrodkowym układzie w dużych ilościach występują neurogleje (albo gleje). ale nie dotyka go. Każdy taki guzek znajduje się w dużej bliskości dendrytu innego neuronu. neurony pośrednie. Budowa neuronu Neurony są zróżnicowane pod względem wielkości i kształtu. przenoszące informacje z narządów zmysłów do ośrodkowego układu nerwowego. a w układzie obwodowym znaleźć można komórki Schwanna. Początek nerwu trzewnego (wspólczulnego) Przekrój przez k Zwój przykręgowy (ciała komórkowe) układu współczulnego Wyrostek kolczysty Korzeń tylny (czuciowy) Korzeń przedni (ruchowy) Dendryty (odgałęzienia nerwowe) Płyn mózgowo-rdzeniowy Zwój współczulny przykręgowy . Są to dendryty. Obydwa typy komórek łączą. Neurony nie są jedynym typem komórek spotykanych w układzie nerwowym. Na obwodzie od ciała komórkowego odchodzi pewna liczba wypustek tworzących drzewkowate rozgałęzienia. oraz neurony ruchowe (efektorowe). zawierają jądro zawieszone w bańkowatym ciele komórkowym (perykarionie). skurcz włókien mięśniowych).Komórki nerwowe czuciowe układu somatycznego (przenoszą bodźce do ośrodkowego układu nerwowego) I UKŁAD NERWOWY/43 Zależności pomiędzy somatycznym i autonomicznym układem nerwowym Rdzeń kręgowy • Trzon kręgu Korzenie przednie nerwów rdzeniowych (przenoszą impulsy z ośrodkoweogo kładu nerwowego) Nerwy układu somatycznego Korzeń przedni i tylny. Na końcu rozpada się on na wiele gałązek. Następnie zostają wysłane z ciała komórkowego wzdłuż neurytu. Impulsy są przekazywane przez synapsę za pośrednictwem związków chemicznych zwanych przekaźnikami lub mediatorami (neurotransmiterami). Ze względu na swe funkcje neurony dzielą się na trzy typy: neurony czuciowe. gdzie są przekazywane dalszym neuronom albo wywołują reakcje czynnościowe (np. które powodują ruchy dowolne i mimowolne. Ich funkcjonowanie jest w pewnym sensie zbliżone do przewodów w skomplikowanych urządzeniach elektrycznych: odbierają bodźce na jednym krańcu układu nerwowego i przesyłają do innego. Bodźce są wywoływane przez pobudzenie jednego lub więcej dendrytów. po czym są przenoszone do ciała komórkowego.główny „kabel przewodzący" neuronu. Obok nich z ciała komórkowego wyrasta też dłuższa wypustka osiowa zwana neurytem lub aksonem . włókna biegną do i od rdzenia kręgowego. a także wspomagają neurony. ale wszystkie mają tę samą podstawową strukturę. Dla przyspieszenia transmisji bodźców wiele aksonów posiada osłonkę mielinową. Każdy neuron jest otoczony cienką. Podobnie jak wszystkie komórki. Miejsce styku nosi nazwę synapsy. ' Czynne części układu nerwowego stanowią miliony nawzajem z sobą połączonych komórek nerwowych zwanych neuronami.

i tak dostosowuje układ autonomiczny do zaistniałych warunków. Gdy nerwy czuciowe nadsyłają wiadomość do ośrodka kardioregulacyjnego w rdzeniu przedłużonym. serce oraz oskrzela. inne. np. np. system współczulny lub przywspółczulny dostosowuje odpowiednio rytm serca. jednak włókna czuciowe i ruchowe często tworzą tam osobne nerwy. Niektóre nerwy czaszkowe. nerw przywspółczulny unerwiający oskrzele prowadzące do płuc sprawia.neuryty neuronu ruchowego w rdzeniu kręgowym mogą ciągnąć się nieprzerwanie aż do mięśnia w stopie. Przykładowo . natomiast drugi .jak dwa przewody w kablu elektrycznym. w liczbie 43. Każda z nich wykorzystuje inny typ przekaźnika elektrochemicznego w miejscu. Nerw składa się z wiązki włókien czuciowych i ruchowych wraz z tkanką łączną i naczyniami krwionośnymi. pobudzając je do ruchu. mają tylko włókna ruchowe. Nerwy czaszkowe unerwiają narządy zmysłów i mięśnie głowy. nerw wzrokowy prowadzący do oka. coraz mniejsze gałęzie. w wyniku wysiłku. które jest częścią międzymózgowia. hamujący tempo uderzeń serca. Po drugie . Całość układu autonomicznego jest sterowana przez obszar mózgu zwany podwzgórzem. ruchowe i współczulne. Układ autonomiczny jest związany z niezależnym od naszej woli oddziaływaniem na czynności narządów wewnętrznych.ma za zadanie przesyłać włóknami ruchowymi bodźce z ośrodkowego układu nerwowego do mięśni szkieletowych. któremu służy. narządy płciowe i naczynia krwionośne. a 31 par powstaje z korzeni pochodzących z rdzenia kręgowego (nerwy rdzeniowe).ruchowe. mają swój początek w ośrodkowym układzie nerwowym: 12 par odchodzi z podstawy mózgu (nerwy czaszkowe). oka wyposażonego w specjalne komórki receptorowe) informacje o środowisku zewnętrznym. Np. by przywrócić stan równowagi w organizmie. np. Regulacja pracy serca I Układ nerwowy przywspółczulny (hamuje pracę serca) Układ nerwowy współczulny (przyspiesza rytm serca) I Włókna czuciowe . jak: serce. Ponadto każda jest zbudowana w inny sposób i inaczej oddziałuje na narząd. Układ nerwowy autonomiczny dzieli się na dwie części: współczulną (sympatyczną) i przywspółczulną (parasympatyczną). Główne nerwy. rozsianymi po układzie nerwowym. Włókna ruchowe i czuciowe są jedynie częścią składową neuronów ruchowych i czuciowych. Układ somatyczny i autonomiczny Obwodowy układ nerwowy dzieli się na dwie części: somatyczny układ nerwowy będący pod naszą świadomą kontrolą oraz układ autonomiczny (wegetatywny) zawiadujący czynnościami niezależnymi od woli. żołądek. tworząc razem nerw. Układ somatyczny pełni podwójną rolę. nerw odwodzący. Składa się w całości z nerwów ruchowych zorganizowanych w system przekaźników wiodących od rdzenia kręgowego do poszczególnych mięśni gładkich i gruczołów. Poniżej: Diagram pokazuje. chociaż jeden z najważniejszych nerwów czaszkowych — nerw błędny . W obwodowym układzie nerwowym włókna te to nic więcej. z których jeden tworzą włókna czuciowe. Nerwy rdzeniowe są rozmieszczone przy rdzeniu odcinkowo i zawsze zawierają włókna czuciowe. Po pierwsze . tworząc siatkę promieniującą na całe ciało.odbiera od narządów zmysłów (np. Jeżeli. jak obwodowy układ nerwowy kontroluje czynności serca. Nerwy współczulne prowadzące do tego samego obszaru powodują rozszerzanie się tych samych struktur. (Nerwy czaszkowe również są przyczepione do podstawy mózgu za pomocą korzeni. jak najdłuższe wypustki odpowiednich neuronów. Impulsy pochodzące z receptorów są następnie przenoszone do ośrodkowego układu nerwogo za pośrednictwem włókien czuciowych. mimo że działają całkowicie niezależnie od siebie . czyli skupiskami komórek nerwowych. pęcherz. podwzgórze nakazuje autonomicznemu układowi nerwowemu wzmożenie tempa pracy serca. np. Łączą układ ośrodkowy ze wszystkimi innymi częściami ciała oraz ze zwojami. zawierają jedynie włókna czuciowe. gdzie włókno nerwowe dociera do narządu wykonawczego. że ulega ono obkurczeniu. a przez to dostarczenie większej ilości utlenowanej krwi.Obwodowy układ nerwowy Podstawowym budulcem obwodowego układu nerwowego są nerwy.swym obszarem działania obejmuje układ trawienny. płuca. Podwzgórze otrzymuje informacje na temat zakłóceń. w składzie chemicznym ustroju. Zaraz za korzeniami włókna czuciowe i ruchowe łączą się. opada poziom tlenu.) Wkrótce po opuszczeniu otworu międzykręgowego każdy nerw rozgałęzia się kolejno na liczne. jelita. Każdy nerw rdzeniowy jest przyczepiony do rdzenia kręgowego dwoma korzeniami. Głównym nerwem przywspółczulnym jest nerw błędny. Unerwiają całe ciało poniżej szyi.

UKŁAD NERWOWY/45 Obwodowy układ nerwowy 31 par nerwów rdzeniowych Nerwy rdzeniowej Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe szyjne Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe piersiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe lędźwiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe krzyżowe Obszary ciała kontrolowane przez nerwy rdzeniowe .

Nie odgrywa żadnej roli w odczytywaniu impulsów czuciowych czy wysyłaniu bodźców ruchowych. wysyłają sygnały wywołujące odpowiednie reakcje w mięśniach i gruczołach. który biegnie Istota biała Opona miękka Płyn mózgowordzeniowy Pajeczynówka Korzeń przedni (ruchowy) Opona twarda — Para nerwów rdzeniowych Przekrój poprzeczny przez rdzeń pokazuje do. następnie zaś jeszcze węższym kanałem . Obie czynności. Czynności odruchowe są efektem przejścia impulsu przez neuron wstawkowy. Płyn jest nieustannie wytwarzany z krwi w komorach mózgowych przez wyspecjalizowane komórki splotu naczyniówkowego.i odmózgowe drogi czuciowe i ruchowe. a także rdzeń kręgowy. zostały ponumerowane kolejno od położonych najwyżej w kierunku do dołu.oraz kręgosłup otaczający rdzeń kręgowy. angażującym do pracy tysiące różnych neuronów. których zadaniem jest filtrowanie. Centrum przetwarzania informacji całego układu nerwowego stanowią mózg i rdzeń kręgowy. Dla prawidłowego funkcjonowania cały ośrodkowy układ nerwowy wymaga stałych i obfitych dostaw krwi bogatej w tlen i substancje odżywcze. położone na oponie pajęczej. filtrują je i analizują. obok wielu innych. wodnista ciecz opływająca opony Ogólny podział mózgu Obszar sprawujący kontrolę nad ruchami ciała t ciemieniowy Płat czołowy Ptat skroniowy Ptat potyliczny i rdzeń kręgowy oraz wypełniająca komory mózgowe. Układ jest ponadto chroniony przez osłony dwojakiego rodzaju. w przeciwień- Drogi nerwowe wstępujące (domózgowe) Droga zstępująca (odmózgowa) Korzeń tylny (czuciowy) Istota szara stwie do komór sercowych. którymi są przekazywane bodźce.przedostaje się do nieco szerszej komory IV. wykonuje ośrodkowy układ nerwowy. Stąd wydostaje się przez otwory w dachu komory ku wypełnionym płynem przestrzeniom (zbiornikom) wokół pnia u podstawy mózgu.czaszka mieszcząca w środku mózg . Okrywają cały mózg. Komory te. Na drugą osłonę składają się trzy błony z tkanki włóknistej. Największe są komory I i II (nazywane również bocznymi). zwane oponami. zwane ziarnistościami pajęczynówki. Pierwszą z nich jest kość . a wiele ruchowych zaczyna w mózgu. cylindryczny słup z tkanki nerwowej o długości około 40 centymetrów. Czynności analityczne i przetwarzające mogą być stosunkowo proste w przypadku niektórych funkcji rdzenia kręgowego. Płyn mózgowo-rdzeniowy to przejrzysta. ogólnie ujmując. Otrzymują dane za pośrednictwem włókien czuciowych biegnących od narządów zmysłów i receporów. następnie zaś. po czym opływa górą mózg (półkule mózgowe) i zostaje resorbowany do krwi żylnej przez specjalne wyrostki. poprzez włókna ruchowe. Płyn mózgowo-rdzeniowy wypływa z komór bocznych maleńkimi otworami międzykomorowymi i wpływa do komory III. Płyn działa jako amortyzator chroniący ważną tkankę mózgu przed urazami. analizowanie i przechowywanie informacji. jednej z trzech opon. .Ośrodkowy układ nerwowy Obwodowy układ nerwowy działa wyłącznie jako przekaźnik bodźców zmysłowych i ruchowych pomiędzy układem ośrodkowym a mięśniami.wodociągiem mózgu . Rdzeń kręgowy Rdzeń kręgowy to. gruczołami i narządami zmysłów. większość jego komórek nerwowych to neurony pośredniczące. jednak dekodowanie mózgowe jest zazwyczaj procesem bardzo złożonym. Chociaż wiele neuronów czuciowych kończy się.

należących do obwodowego układu nerwowego. których włókna ciągną się długimi wiązkami z różnych partii mózgu.in.nazwa stosowana na określenie skupienia komórek nerwowych . we wzgórzu jest przede wszystkim związany z pamięcią. podczas gdy rogi tylne zawierają ciała komórkowe neuronów czuciowych i pośredniczących. Po pierwsze .w przekroju poprzecznym ma kształt litery H z rogami (słupami) przednimi i tylnymi odchodzącymi z każdej połowy. Drugą funkcją rdzenia kręgowego jest kierowanie prostymi odruchami. W obrębie słupów przednich znajduje się wiele neuronów ruchowych. Istota szara jest otoczona istotą białą podzieloną na trzy sznury. Umożliwiają to neurony. nauką i emocjami. oraz neurony pośredniczące. Kolejna część impulsów wędruje w górę wzdłuż rdzenia i jest przekazywana przez neurony pośredniczące do neuronów ruchowych odpowiedzialnych za ruchy szyi. Drogi zstępujące wysyłają impulsy ruchowe z mózgu do obwodowego układu nerwowego. Czynności rdzenia kręgowego Rdzeń kręgowy pełni dwie zasadnicze funkcje. które przekazują informacje bezpośrednio z komórek nerwowych czuciowych do ruchowych. Biegną one na odcinkach o różnej długości wzdłuż rdzenia kręgowego. Jeśli na przykład przypadkiem położymy rękę na gorącej płycie kuchennej. receptory bólu znajdujące się w skórze wysyłają wiadomość włóknami czuciowymi do rdzenia kręgowego.działa jako dwukierunkowy system przekaźniczy komunikujący mózg z obwodowym układem nerwowym. Układ limbiczny (powiększenie) umiejscowiony m. W ten sposób głowa automatycznie zwraca się w kierunku przyczyny bólu. by na przeciwległych końcach spotkać się z włóknami lub ciałami komórkowymi neuronów czuciowych lub ruchowych. za pomocą których rdzeń kręgowy i mózg komunikują się w obu kierunkach. Zbudowany jest ze skupienia neuronów i wiązek włókien nerwowych. natomiast drogi wstępujące przekazują bodźce czuciowe do mózgu. Przekazują so- Polożenie jąder podstawy Mózgowie r A .UKŁAD NERWOWY / 47 Wewnętrzna budowa mózgu bie informacje poprzez synapsę między neuronami obwodowymi i rdzeniowymi. których włókna ciągną się na niewielkich odległościach w górę i w dół rdzenia. Część bodźców jest natychmiast przekazywana do neuronów ruchowych kontrolujących ruchy rąk i mięśnie dłoni i w tej chwili szybko i bezwiednie cofamy rękę. Jest to możliwe za sprawą neuronów czuciowych i ruchowych. Istota szara . W jej skład wchodzą włókna zstępujące i wstępujące. Ciato migdałowate Ciało suteczkowate Twór siatkowaty Układ limbiczny Po lewej: Przekrój ukazujący główne struktury mózgu. wewnątrz kręgosłupa od mózgu do dolnego odcinka grzbietu.

Ta część mózgu komunikuje się również Ośrodek snu i czuwania jest położony w pniu mózgowym. Kontrola stopnia świadomości jest jedną z najważniejszych funkcji mózgu. pamięci. a także z przysadką mózgową. właściwych im ośrodków. Pień mózgu łączący mózgowie z rdzeniem kręgowym obejmuje część tyłomózgowia. będącym stacją przekaźnikową między rdzeniem kręgowym a półkulami mózgowymi. śródmózgowie i przodomózgowie. sen i utrzymanie ciepłoty ciała. jako że lewą połową naszego ciała zawiaduje prawa strona mózgu i na odwrót. półkule mózgowe. kora mózgowa przechodzi w stan bezczynności. Stanowią one złożony system koordynacji czynności mięśni. kaszlem. zwanego ciałem modzelowatym lub spoidłem wielkim mózgu. będący na znacznie wyższym poziomie rozwoju ewolucyjnego niż mózg zwierząt. nie mogąc zasnąć. Wysyła sygnały. Współdziała również z obszarami ruchowymi mózgu w celu koordynacji ruchów. przełykaniem. łącząc się z nim za pomocą odgałęzień włókien nerwowych. który pozwala ciału wykonywać pewne typy ruchów w sposób swobodny i automatyczny. W środku półkul mózgowych mieszczą się skupienia istoty szarej (komórek nerwowych) noszące miano jąder podstawy mózgu. że ogarnia nas senność. w mimice twarzy i ułożeniu kończyn przed wstawaniem lub chodzeniem. pod obiema półkulami mózgowymi. ściśle powiązanym z ośrodkami węchowymi mózgowia. snu lub czuwania. jest narządem fundamentalnym dla funkcji myślenia. a mianowicie wzgórzem. On też decyduje. i nieustannie karmią go strumieniem impulsów elektrycznych powstających w komórkach nerwowych. jak jedzenie. Stymulowany przez informacje m. Podwzgórze jest również ściśle powiązane z układem dokrewnym. która decyduje o zapadaniu w sen lub pozostawaniu w stanie czuwania. sprawiają. Podwzgórze jest wyposażone w drogi nerwowe łączące się z układem limbicznym (rąbkowym). Podwzgórze jest w rzeczywistości skupieniem wyspecjalizowanych ośrodków nerwowych. tzn. podczas kołysania ramion w trakcie marszu. Jeśli siła napędowa tworu siatkowatego ulegnie osłabieniu lub jeśli zostanie on wyłączony. Zalew nadchodzących z otoczenia informacji jest przesiewany przez twór siatkowaty. które bodźce są na tyle ważne.są odpowiedzialne za właściwe czynności życiowe. Znajduje się bezpośrednio pod innym ważnym narządem przodomózgowia. gdy nachodzą nas niepokojące myśli. posiadają one całkowicie odmienne funkcje. a porozumiewają się między sobą głównie za pośrednictwem ciała modzelowatego. Pozostałe części mózgowia nadsyłają tu wszelkie informacje w celu podjęcia decyzji. czyli układem wydzielania wewnętrznego (patrz Rozdział 5). nawet monotonia. Takie działanie pobudza twór siatkowaty do „wystrzeliwania" impulsów do różych celów w mózgu. Ośrodek snu reaguje również na impulsy odkorowe. co powoduje utratę świadomości. o wrażeniach zmysłowych. Zjawisko to zaobserwować można np. To właśnie w pniu mózgu gromadzą się i krzyżują wszystkie informacje przybywające do mózgu i opuszczające go. W tym rejonie mózgu odbywa się regulacja tak ważnych czynności. Kontrola snu Sygnały 2 mózgu Kora mózgu Niepokojące myśli Bodźce wzrokowe Ośrodek snu i czuwania (aktywujący układ siatkowaty) Bodźce pobudzające mózg do czuwania Alkohol i leki nasenne Monotonia Ciepło Bodźce wstępujące z rdzenia kręgowego Te skłaniają do snu Te pobudzają nas do czuwania Impulsy aktywujące rdzeń kręgowy Ból i inne dolegliwości fizyczne Pień mózgu Senność Lekki sen Głęboki sen Oczy zamknięte Czuwanie . Chociaż każda półkula jest lustrzanym odbiciem drugiej.48/UKŁAD NERWOWY Pozostałe impulsy idą aż do mózgu i tam wywołują uświadomione wrażenie gorąca i bólu. gdzie są zbierane. świadomości i wyższych procesów umysłowych. Największą częścią całego mózgowia jest położone w przodomózgowiu kresomózgowie. całość śródmózgowia i część przodomózgowia. kojarzone i gdzie zapoczątkowują odpowiednie reakcje. Mózg i podwzgórze Mózgowie Mózgowie można podzielić na trzy różne regiony: tyłomózgowie. Drogi nerwowe prowadzące z całego organizmu przechodzą przez twór siatkowaty. ciśnieniem krwi. W każdym z tych obszarów można z kolei wyróżnić odrębne obszary odpowiedzialne za całkowicie różne czynności organizmu. Różnorodne struktury mózgowia w tym rdzeń przedłużony i most oraz układ siatkowaty aktywujący (twór siatkowaty śródmózgowia) . tzw. w efekcie czego. oddychaniem i świadomością. Sterują pracą serca. wszystkie komunikujące się za pomocą misternej siatki połączeń z pozostałymi częściami mózgowia. Podobnie spokój. Kresomózgowie jest podzielone na dwie równe części. niektóre środki farmakologiczne. Największym składnikiem tyłomózgowia jest móżdżek. ciepło.in. Mózg człowieka. przewracamy się z boku na bok. Podwzgórze leży u podstawy mózgu. Fale mózgowe zmieniają się w zależności od stanu pobudzenia: senności. połączonych z innymi ważnymi obszarami mózgu. które sterują napięciem mięśni koniecznym dla utrzymania pionowej postawy ciała i równowagi. by powiadamiać o nich korę mózgową. Łączą się z sobą za pomocą grubego pęczka włókien nerwowych. przekazuje je dalej do kory mózgowej. Jest to narząd związany głównie z czynnościami ruchowymi.

Zatem to właśnie w korze mózgowej informacje nadsyłane ze wszystkich pięciu zmysłów . niezbędnej dla wykonywania wszelkich świadomych czynności. mową i złożonymi operacjami myślowymi.ulegają analizie i przetworzeniu. by zmieścić się w puszce czaszki. U ludzi osiągnęła takie rozmiary. słuchu.wzroku. dlaczego niektóre części ciała. Tę samą zasadę stosuje się do innych ośrodków zmysłowych kory. jak np. powonienia. płaty potyliczne ze wzrokiem. Mięśnie całego ciała zaczynają na przemian kurczyć się i rozkurczać. Wówczas nerwy przekazują do skóry bodźce powodujące zwężanie się porów. Zjawiskiem dreszczy kierują cztery mechanizmy. . Głęboko. Każdy płat spełnia co najmniej jedno konkretne zadanie. że musiała się wielokrotnie zawinąć.jeżfniejsięwłosów J Obniża produkcja potu Bodźce hormonalne Proces powstawania dreszczy. Wyjaśnia to. Rozprostowana miałaby powierzchnię około trzydziestokrotnie większą niż w formie złożonej. pofałdowaną warstwą istoty szarej. Przykładowo w płacie ciemieniowym istnieje maleńki kawałeczek przeznaczony wyłącznie do odbioru impulsów dotykowych nadsyłanych z kolana i większy kawałek zarezerwowany dla kciuka. Ośrodek termoregulacyjny podwzgorza Kierunek mięśnie i skóra Wzrost aktywności tarczycy i przyspieszeni^ metabolizmu Mięśnie zaczynają się na przemian szybko kurczyć rozkurczać epfzywtosowe I kurcią siej powodując j . a także ośrodków ruchowych. płaty czołowe zaś z ruchem. w szczelinie bocznej mózgu leży ukryty piąty płat zwany wyspą. otulającej kresomózgowie od zewnątrz. zachowaniem oraz organizacją pamięci. Podwzgórze odbiera sygnały o obniżeniu temperatury i wysyła impuls do tarczycy. W każdym płacie znajduje się specjalny wycinek przeznaczony do odbierania bodźców czuciowych z jednego obszaru ciała. nakazując jej przyspieszenie metabolizmu. dotyku i smaku . Pomiędzy fałdami kory istnieją liczne głębokie bruzdy dzielące każdą z półkul na pięć obszarów zwanych płatami.UKŁAD NERWOWY/49 Powstawanie dreszczy z obszarami zawiadującymi pozostałymi zmysłami. np. kolan. Płaty skroniowe są związane ze słuchem oraz węchem. Kora mózgowa Kora mózgowa jest grubą na trzy milimetry. kciuk. zapobiegając tym samym uchodzeniu ciepła z ciała. wytwarzając w ten sposób ciepło. płaty ciemieniowe z dotykiem i smakiem. Ponadto korowe ośrodki przedruchowe i ruchowe współpracują z innymi obszarami układu nerwowego ośrodkowego i obwodowego w celu koordynacji ruchów. są bardziej wrażliwe od innych. tak by inne części ciała mogły w razie potrzeby odpowiednio na nie zareagować.

Oko W celu wyjaśnienia mechanizmu działania oka często porównuje sieje do aparatu fotograficznego najwyższej klasy. przezroczyste „okno" . Moc optyczna rogówki stanowi około dwóch trzecich całkowitej mocy optycznej oka. sprężysta warstwa nosi nazwę blaszki granicznej tylnej lub błony Descemeta. podejrzewa się również. na jaką napotyka. Ciecz łzowa stanowi również warstwę optyczną . odpowiednio ukształtowane soczewki aparatu lub soczewki tkankowe w oku ludzkim. Naczyniówka to cienka błona wyściełająca przestrzeń pomiędzy zewnętrzną. następnie twarda (najgrubsza) warstwa zrębowa zbudowana z kolagenu. przez co otrzymamy pomniejszone. że chociaż zazwyczaj światło porusza się po prostej drodze. który odpowiada powłoce skórnej. Następną po zrębie warstwą jest śródbłonek o grubości zaledwie jednej komórki. choć ma zaledwie pół milimetra grubości w części środkowej i milimetr w miejscach zejścia się z białkiem oka zwanym twardówką. oraz produkcja cieczy wodnistej . określanej w terminologii medycznej komorą przednią. Wypełniona jest ona wodnistą cieczą. Jest wypełniona naczyniami krwionośnymi i tworzy drobną siatkę. by rogówka była stale przezroczysta. że świat zewnętrzny jest widoczny wewnątrz •niewielkiej komory w środku gałki ocznej. gdyż są siedliskiem różnych typów antygenów zwalczających zakażenia.w wypadku jej braku nabłonek traci przezroczystość i matowieje. zapobiega to wielokrotnym odbiciom światła w tylnej części oka. Ta cienka powłoka dba o to. Zręby zapobiegają infekcjom rogówki. Nabłonek jest pokryty warstwą cieczy łzowej. pozwalając w ten sposób je zobaczyć. Co więcej. Bez względu na źródło rozchodzi się we wszystkich kierunkach i odbija od przedmiotów. może ulegać załamaniu przechodząc przez niektóre substancje. Rogówka Kiedy promień światła wpada do oka. włóknista warstwa Bowmana. zakłócającym nasze postrzeganie. Ostatnia. i zapewnia zrównoważony poziom wody napływającej od oka do rogówki. W jej skład wchodzą tkanki pomocnicze zawierające zmienną ilość barwnika. zanieczyszczeniami i ku- Komora przednia Tęczówka Soczewka Obwódka rzęskowa Mięsień rzęskowy \ rzem. Bez łez rogówka byłaby pozbawiona ochrony przed drobnoustrojami bakteryjnymi.płynu krążącego w komo- . Pod nim leży elastyczna. pierwszą przeszkodą. że zrąb pomaga pokonywać zapalenia rogówki. Promienie światła mogą zostać załamane do środka. jest okrągłe. Jej komórki nie mają zdolności regeneracyjnych. jak to się dzieje. należy zacząć od podstaw. lecz wierne obrazy przedmiotów. Aby jednak w pełni pojąć. stopień załamania można precyzyjnie regulować poprzez zmiany krzywizn soczewki. Najlepiej przyjąć. Zadaniem tego narządu jest akomodacja soczewki (poprzez ruchy mięśnia rzęskowego). które łącznie bywają nazywane warstwą naczyniową. będącą w ciągłym obiegu. Ciało rzęskowe to pierścieniowate zgrubienie powstałe z fragmentu błony naczyniowej.zwane rogówką . Po przejściu przez rogówkę promień światła wpada do jedej z dwóch komór wewnętrznych oka. ciało rzęskowe i tęczówkę. czyli skupione. Należy tutaj również wspomnieć. Zewnętrzną warstwę o grubości pięciu komórek stanowi nabłonek przedni.jedna z dwóch soczewek ocznych. Błona naczyniowa Błona naczyniowa to nazwa używana na określenie obszaru obejmującego trzy oddzielne struktury położone w centrum gałki ocznej: naczyniówkę. Rogówka jest silną soczewką o stałej ogniskowej. pozwalająca uzyskać ostry obraz przedmiotów. Rogówka składa się z pięciu warstw. np. obejmującą swym zasięgiem niemal całą gałkę oczną. ochronną twardówką a siatkówką. dlatego uszkodzenia lub choroby śródbłonka grożą trwałym kalectwem oka. że światło to pewnego rodzaju nośnik informacji.

decydując o ilości i intensywności światła docierającego do siatkówki. wewnętrzna komora oka. Tuż za tęczówką położona jest miękka.miejsca wychodzenia z siatkówki nerwu wzrokowego. rach oka pomiędzy soczewką a wewnętrzną powierzchnią rogówki. elastyczna. strachu oraz przyjmowanie niektórych farmaceutyków również powodują zmianę średnicy źrenicy. Przez środek oka przebiega kanał ciała szklistego .pozostałość przewodu.mającą galaretowatą konsystencję. tworząca ścianę przednią komory tylnej. W istocie tworzą ją dwa typy komórek światłoczułych. która sprawia. Pręciki są wrażliwe na światło o niskiej intensywności i nie posiadają zdolności interpretacji barw. której zabarwienie stanowi o kolorze oczu. Te ostatnie są również odpowiedzialne za czytelność obrazu.Naczynia krwionośne siatkówki Komora wewnętrzna Nerw wzrokowy Dołek środkowy Żyta środkowa siatkówki Tętnica środkowa siatkówki U góry: Przekrój pionowy przez gałkę oczną człowieka z ukazaniem nerwu wzrokowego. Powyżej: Powiększona fotografia tarczy nerwu wzrokowego . W świetle przyćmionym źrenica rozszerza się. Stan podniecenia. Jeśli na siatkówkę padnie zbyt silne światło.tęczówka. którym prowadziła tętnica w czasie rozwoju płodowego. które są odczytywane tylko przez czopki. że pod palcami oko zdaje się być twarde i gumowate. gdyż większość promieni ulega skupieniu już wcześniej .zwaną ciałem szklistym .na rogówce. przezroczysta soczewka. źrenica zwęża się niezależnie od Rogówka Źrenica Nerw wzrokowy Twardówka Siatka tętnic i żył naczyniówki . ze względu na swój kształt noszące nazwę pręcików i czopków. Ich największa koncentracja występuje w tylnej części oka zwanej doł- Budowa oka Ciało szkliste i siatkówka . Tarcza nerwu wzrokowego Ukrwienie błony naczyniowej • Naczyniówka Tęczówka ri .odwiniętej" do tyłu twardówce) ukazuje naczynia krwionośne naczyniówki. Jest to część oka. Funkcjonuje na zasadzie przysłony w aparacie fotograficznym: jej włókna mięśniowe rozszerzają lub zwężają źrenicę. Wewnętrzna krzywizna gałki w części ciągnącej się ku tyłowi jest wyścielona światłoczułą powłoką zwaną siatkówką. Do ciała rzęskowego przyczepiony jest trzeci wyspecjalizowany narząd . Wypełniona jest substancją . Za soczewką znajduje się główna..UKŁAD NERWOWY / 51 naszej woli. Jest to stosunkowo mało istotny narząd.Siatkówka Po prawej: Przekrój przez gałkę oczną (przy .

52 / UKŁAD NERWOWY O s t r o ś ć widzenia Soczewka Rogówkd Mechanizm widzenia Mięsień rzęskowy Obwódka rzęskowa Obraz na siatkówce Obraz na siatkówce oka lewego Obraz na siatkówce oka prawego Powyżej: Promienie światła odbite od przedmiotu umieszczonego blisko oka rozchodzą się pod dużym kątem. Promienie biegnące od dalszego przedmiotu są prawie równoległe i ich skupienie wymaga mniejszej pracy soczewki (powyżej). Kiedy promienie światła padają na siatkówki oczu. połowy zamieniają się stronami. tym bardziej mamy do czynienia z tzw. Widzenie środkowe i obwodowe łącznie dają kompletny obraz świata zewnętrznego. jednak im bliżej jej krańców. Ski/v/ov\. Jest to też miejsce ogniskowania przez soczewkę najostrzejszych obrazów. plamki. Później obrazy nakładają się na siebie i zostają zinterpretowane przez mózg. gdzie informacje o wzorach. Wszystkie włókna nerwowe zbiegają się w tyle oka i tworzą jeden główny „kabel". Wszystkie informacje pochodzące z bocznej połowy pola widzenia każdego oka są przekazywane wzdłuż dróg wzrokowych poprzez ciało kolankowate boczne i promienistość wzrokową do okolicy wzrokowej kory mózgowej po tej samej stronie. a obraz zostaje odwrócony. kiem środkowym. kolorach i kształtach są przetwarzane. Następnie wędrują wzdłuż nerwu wzrokowego do skrzyżowania nerwów wzrokowych. który leży w obrębie tzw. by łatwiej było je skupić.irnr nerwów wzrokowych — — Ciało kolankowarai. Każde z nich jest podzielone na połowę prawą i lewą. widzeniem obwodowym. że przedmioty znajdujące się na obrzeżach postrzegamy połowicznie. więc powierzchnia soczewki wysklepia się (u góry). W partiach otaczających dołek środkowy siatkówka również odbiera ostre obrazy.. Nerw wzrokowy Każda światłoczuła komórka w siatkówce jest połączona za pomocą nerwu z mózgiem. polegającym na tym.boczr1 mózgowej . a zatem obszar najlepszego widzenia. czyli Po prawej: Pola widzenia oka lewego i prawego nieznacznie się różnią.

(Obraz odwrócony powstały na siatkówce zostaje zinterpretowany przez mózg jako prosty. Nerwy z obu stron krzyżują się następnie z sobą. Nosi nazwę tętnicy środkowej siatkówki. po czym rozgałęzia się. Ruchy gałki ocznej J Funkcja tego przełączenia wiąże się z reakcjami odruchowymi źrenicy. zwane ciałem kolankowym bocznym.widzi" najwięcej. pokrywając całą powierzchnię siatkówki coraz drobniejszymi naczyniami. Nerwy od skroniowej strony siatkówki nie krzyżują się i pozostają po tej samej stronie mózgu. Potem lekko zakręcają i spotykają się. W przypadku nadwzroczności (zwanej potocznie dalekowzrocznością) gałka oczna jest zbyt „krótka". Dochodzi do tylnej strony oka. W przeciwieństwie do ruchowch. Mięsień (a) obraca ją od nosa w kierunku do boku. izolowanych osłonką mielinową. a (d) w dół. Pierwsze z nich leży zaraz za miejscem wymiany informacji. W środku głównego kabla biegnie grubsza tętnica. Biegnie on od gałki oczon od gałki ocznej poprzez tunel kostny w czaszce i wyłania się wewnątrz czaszki tuż pod mózgowiem. ciągnąca się przez całą jego długość. Od ciała kolankowego bocznego włókna nerwowe rozchodzą się wachlarzowato po obu stronach i wokół płata skroniowego.) Krótkowzroczność Nadwzroczność . Nerwy opuszczające siatkówkę należą do typu czuciowych. gdzie dochodzi do koncentracji wszelkich informacji czuciowych i ruchowych. w wyniku czego promienie światła po załamaniu rzucają obraz przed siatkówką. Nerw wzrokowy to nic innego jak wiązka włókien nerwowych przenoszących niewielkie impulsy elektryczne po cieniutkich kablach. która . zwanym skrzyżowaniem nerwów wzrokowych i ulokowanym w pobliżu przysadki mózgowej. Stamtąd nerwy zdążają ku tylnej stronie mózgowia do okolicy wzrokowej kory mózgowej. podczas gdy włókna od tej strony oka. Tuż za punktem skrzyżowania znajduje się pierwsze przełączenie.torebkę wewnętrzną. by przejść przez punkt głównej wymiany . dotyczących wszystkich części ciała. zebrawszy uprzednio krew z siatkówki. Tu dołącza do niego drugi nerw wzrokowy. (c) obraca ją w górę. % \ •V Poniżej: Najczęściej spotykaną przyczyną krótkowzroczności (1) jest wydłużenie gałki ocznej w poziomie. nerw wzrokowy. (b) w kierunku do nosa. tak że obraz powstaje poza nią. (e) porusza oko w dół i na zewnątrz. rodzaj „stacji komórkowej". a (f) w górę i na zewnątrz. Wadę koryguje się soczewką wklęsłą. w okolicach przysadki mózgowej. biegną do przeciwnych stron mózgu. Odpowiadająca jej żyła środkowa siatkówki wstępuje do nerwu wzrokowego i dołącza do tętnicy..UKŁAD NERWOWY/53 Po prawej: Gałkę oczną porusza sześć głównych mięśni. nerwy wzrokowe po drodze do mózgu tworzą więcej niż jedno przełączenie. przez co część informacji z lewego oka przechodzi do prawej połowy mózgu i odwrotnie. tworząc promienistość wzrokową. Impulsy z prawej i lewej strony są stąd częściowo ponownie przekazywane z jednej strony na drugą. Soczewka wypukła pozwala ogniskować promienie na siatkówce.

tym wyższy dźwięk. połączone z uchem wewnętrznym. strzemiączko. przetwarzające drgania akustyczne w impulsy elektryczne oraz ustalające aktualną pozycję głowy. Wzmacniacz tworzy system dźwigienek z trzech kosteczek słuchowych. Indywidualny poziom słuchu to wyrażona w decybelach różnica między najsłabszym słyszanym pojedynczym dźwiękiem a tonem standardowym wytwarzanym w specjalnym urządzeniu zwanym audiometrem. niewielka kosteczka służąca jako łącznik pomiędzy pozostałymi dwoma. ucho środkowe z przypominającymi mechanizm dźwigniowy kosteczkami słuchowymi. ucho wewnętrzne. Ilość drgań lub cykli przypadających na sekundę to częstotliwość dźwięku: im więcej wibracji. Funkcja ucha zewnętrznego i środkowego ma związek głównie ze słuchem. zaś ucho wewnętrzne przesyła impulsy do mózgu. Cały mechanizm wzmacnia drgania błony bębenkowej dwudziestokrotnie. Jest to organ niezwykle złożony. Otrzymane bodźce są przekazywane do mózgu za pośrednictwem pary biegnących równolegle nerwów: przedsionkowego i ślimakowego . oraz kowadełko. W ich skład wchodzą: młoteczek. mimo że znajdują się razem w jednym narządzie. ale również jako narząd równowagi. zwana trąbką W odpowiedzi na drgania śródchtonki i blaszki podstawnej włosowate receptory wysyłają informacje do mózgu za pośrednictwem pobliskiego nerwu. Słuch Ucho spełnia rolę odbiornika (ucho zewnętrzne). Zdolność słyszenia wysokich dźwięków słabnie z wiekiem lub w następstwie długiego przebywania w ponadnormatywnym hałasie. zbierające dźwięki jak antena radaru. drugi zaś za dźwięki. wzmacniacza (ucho środkowe) oraz przekaźnika (ucho wewnętrzne).substancja mająca za zadanie zapobiegać wysuszeniu i łuszczeniu się skóry. tj. To. Wielkość i natężenie fal decyduje o głośności dźwięków. mierzonej w decybelach (dB). które wzmacniają odbierane dźwięki.pierwszy z nich jest odpowiedzialny za zmysł równowagi. co słyszymy. Ze ścian przewodu wydzielana jest woskowina . W jej środku znajduje się przewód słuchowy zewnętrzny prowadzący do błony bębenkowej. chociaż ucho najbardziej jest wyczulone na dźwięki mieszczące się w środkowej części przedziału. od 500 do 4 000 Hz. przyczepiony do błony bębenkowej. Budowa ucha Ucho zewnętrzne _L Ucho środkowe Ucho wewnętrzne X Okienko ślimaka Ucho zewnętrzne odbiera dźwięki. ucho środkowe je wzmacnia. Częstotliwość wyraża się w cyklach na sekundę lub hercach (Hz). to fale akustyczne wytwarzane przez drgania cząsteczek powietrza.Ucho Ucho nie tylko służy nam jako narząd zmysłu słuchu. dzielący się na trzy zasadnicze części: ucho zewnętrzne. Zakres dźwięków słyszanych przez osoby młode zamyka się w przedziale od 20 do 20000 Hz. natomiast elementy struktury ucha wewnętrznego interpretujące pozycję głowy i odczytujące dźwięki są od siebie odseparowane. Odbiornik stanowi mięsista część ucha małżowina. W celu pomiaru utraty słuchu zostały opracowane międzynarodowe normy poziomu słuchu. Od jamy bębenkowej do jamy gardła prowadzi trąbka słuchowa. Trąbka słuchowa (Eustachiusza) \ Narząd ślimakowy (Cortiego) z zakończeniami nerwów słuchowych .

Błona ta jest wyposażona we włosowate komórki rzęsate (słuchowe). Równoczesne. stanowiące zasadniczą część narządu ślimakowego (Cortiego). Jej działanie możemy zaobserwować. zmierzające nerwem ślimakowym do mózgu. Fale powstałe w płynie (przychłonce) przenoszą się na schody przedsionka i dalej na schody bębenka. Fale dźwiękowe dochodzące przez przewód słuchowy zewnętrzny wprawiają błonę bębenkową w drgania. Wibracje te są przenoszone przez kosteczki słuchowe. Część przekaźnikowa ucha jest bardziej skomplikowana. doprowadzająca tysiące maleńkich włókienek nerwowych do nerwu ślimakowego. które wzmacniają ciśnienie fal akustycznych i przekazują drgania okienku owalnemu przesłaniającemu wejście do ucha wewnętrznego. wzbudzają one impulsy nerwowe. Część słuchowa jest ulokowana w jednym końcu jamy i tworzy zwinięty twór przypominający wyglądem muszlę ślimaka. której wylot znajduje się za nozdrzami tylnymi i która ma za zadanie wyrównanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej. Młoteczek ucha środkowego Komórki sutkowe (powietrzne) Błona bębenkowa Gardło Trąbka Eustachiusza Kosteczki słuchowe Młoteczek Strzemiaczko Ślimak Słyszenie dźwięków Kowadełko Fale akustyczne Schody bębenka Błona bębenkowa Schody przedsionka Włoski komórek receptorowych Okienko ślimaka _ .UKŁAD NERWOWY / 55 Ułożenie i budowa wyrostków sutkowatych Po lewej: Wyrostki sutkowate to twory kostne lezące za uchem. Połączone są z uchem środkowym i przypuszcza się. wprawiając w wibracje rozdzielającą je blaszkę podstawna.blaszka podstawna. np. że pomagają utrzymać głowę w pozycji równowagi na szyi. zjeżdżając gwałtownie windą: przytkanie uszu jest spowodowane niewielkimi ruchami błony bębenkowej. Na całej długości ślimaka ciągnie się cienka błona . Narząd słuchu i równowagi tworzą wspólną jamę wypełnioną płynem. wywołanymi zmianami ciśnienia w uchu środkowym. Eustachiusza. pulsujące ruchy błony zamykającej okienko okrągłe wyrównują ciśnienie wewnątrz ucha wewnętrznego. przekazującym od ucha środkowego do receptora słuchu zmiany ciśnienia wywieranego przez fale dźwiękowe.

Kiedy jednak głowa przestaje się ruszać.skupienia kryształów związków wapnia. w lewo. które wysyłają do mózgu sygnał do rozpoczęcia działań. Nie można też mieć pewności co do tego. Ucho wewnętrzne Trąbka słuchowa (Eustachiusza) Zmiany wysokości lub głośności dźwięków są wychwytywane przez drobne komórki rzęskowe rozmieszczone na blaszce podstawnej dzięki temu. a następnie dekodowane. Uczenie się równowagi Jest to długi proces. dziecko zachwieje się do tyłu na krześle. siła bezwładności odrzuca kamyczki w tył. Przewody półkoliste odbierają informacje o tym. dlaczego wielu ludzi ma mdłości przy próbach czytania podczas podróży środkami lokomocji. określane jako choroba lokomocyjna. w jaki fale akustyczne są kodowane jako impulsy elektryczne. pokrytych galaretowatą substancją. by zapewnić właściwą siłę i koordynację ruchów. Z chwilą. wywołując zawroty głowy. że oczy następnie wracają w lewą stronę. gdyż dostarczają istotnych informacji o fizycznej relacji pomiędzy ciałem a otoczeniem. Powierzchnie obu tych jam są wyścielone warstwą komórek. adekwatnie nazwanej uchem wewnętrznym. co ma szczególne znaczenie w przypadku drobnych. Niepoślednią rolę odgrywają tu również oczy. który ostrzega mózg o konieczności przywrócenia ciału równowagi. by odpowiednio dopasowały pozycję całego ciała. Spośród wszystkich struktur trzy są związane ze zmysłem równowagi: łagiewka. gdy taka informacja dotrze do mózgu. Delikatne narządy równowagi. zwłaszcza gdy zatrzymuje się po kilkakrotnych obrotach. zarówno mózg. nakazu- LJ . zginając je w innym kierunku. Znajduje się tam labirynt rurek wypełnionych płynem. W bańkach są ukryte zakończenia włosków zmysłowych. Czytanie przeciwstawia się owym naturalnym ruchom oczu. płyn faluje wewnątrz przewodów półkolistych jeszcze przez niemal minutę lub dłużej. Mechanizm równowagi sprawia. jest odpowiedzialne za nieustanną kontrolę pozycji i ruchów głowy. jak ucho rozróżnia wysokość dźwięków od ich głośności. Włoski wysyłają wówczas do mózgu impulsy nerwowe z wiadomością „pozycja pionowa". Sposób. co prowokuje napady nudności i wymioty. jak gdyby przy upadku do przodu. wysyła on sygnał do mięśni. jak i mięśnie muszą być tak rozwinięte. gdy ciało porusza się do przodu lub do tyłu. jako narząd równowagi. Jeśli np. Prawidłowa kontrola dokładnego położenia głowy gwarantuje utrzymanie ciała człowieka w stanie równowagi. zabierający prawie dwa pierwsze lata życia i jeszcze kolejny rok potrzebny do dokładnego opanowania sztuki stania na jednej nodze. U podstawy każdego z nich znajduje się owalna galaretowata bańka. Kiedy głowa zaczyna się poruszać w jedną stronę. np. które uginają się w rezultacie poruszenia głową i ruchów płynu w przewodach. może wysłać rozkaz mięśniom. kamyczki napierają na włoski. Łagiewka i woreczek służą jako detektor położenia głowy. że komórki narządu Cortiego dokonują pomiaru ciśnienia fal w śródchłonce i zamieniają je w bodźce elektryczne. W tym momencie zostaje wysłana inna informacja do mózgu. Impulsy płynące nerwem ślimakowym dochodzą do wyspecjalizowanego obszaru kory mózgowej zwanego ośrodkiem słuchowym. Rozpoczynanie i kończenie ruchu Od łagiewki odchodzą trzy przewody półkoliste wypełnione cieczą. Gdy ciało znajduje się w pozycji pionowej. Łagiewka pracuje również wtedy. Włoski te łączą się z nerwem przedsionkowym. napierając jedynie na włoski zmysłowe. nie jest w pełni wyjaśniony. kiedy głowa rozpoczyna i zaprzestaje wykonywania ruchów. Kiedy pochylimy głowę w przód. Cała operacja przebiega odwrotnie w przypadku. płyn w przewodach pozostaje z reguły nieruchomy. który. Kiedy głowa zaczyna poruszać się np. leżą w najgłębszej części ucha. gdy np. noszącą miano błony kamyczkowej ze względu na osadzone w niej drobne kamyczki błędnikowe . ruch płynu w przewodach półkolistych powoduje skierowanie wzroku w prawo. Obecnie obowiązująca teoria głosi. autobusem lub samochodem. dobrze chronione przez kości czaszki.56/UKŁAD NERWOWY Utrzymanie równowagi ciata Przewody półkoliste Podczas ruchów ciała płyn śródchłonkowy wypełniający kanały półkoliste powoduje uginanie się włosków komórek nerwowych w masie galaretowatej. Ośrodek kontroli Obszarem mózgowia w największym stopniu odpowiedzialnym za czynności mięśni zmierzające do utrzymania równowagi ciała jest móżdżek. w tył lub w bok. woreczek i przewody półkoliste. Płyn srodchlfllowy jąc im pochylenie ciała w przód i powrót do stanu równowagi. że ciśnienie fal akustycznych jest przekazywane przez śródchłonkę przepływającą tam i z powrotem przez ślimak. Taki ruch oczu tłumaczy częściowo. każda na innym poziomie i w in- nej płaszczyźnie. w miarę konieczności. Zmysł równowagi Ucho. Zanim osiągniemy doskonałą równowagę. by zająć pozycję stosowną do pozycji głowy. dziecko zaczyna biec. pod wpływem przyciągania ziemskiego kamyczki naciskają na włoski komórek nerwowych w substancji galaretowatej. szybkich ruchów.

'owonienie 'odobnie jak w przypadku wielu innych larządów. tuż pod płatami czołowymi móz. benzyna . Jważa się jednak. o to jest zapach Vby posiadać zapach. są to substancje złożone. z których się składają.np. Nie zawsze jesteśmy świadomi bliskich iwiązków powonienia ze zmysłem smam. wzyklejają do włosków węchowych. że komórki wytwarzaą impulsy elektryczne. Nie wiadomo dokładnie. Proste substancje chemiczne . W tym momencie zapach dochodzi do naszej świadomości. Podobnie jak zagadką pozostaje to. sól są bezwonne lub mają słaby zapach. W miarę parowania woda unosi wraz Substancje lotne rozpuszczają się w śluzie otaczającym włoski komórek węchowych. Związki chemiczne łatwo ulatniające się .howe są umieszczone na sklepieniu jamy losowej. by osiadły w śluzie otaczającym rzęski. Dopiero przy przeziębieniach odkrywamy. a zarazem najmniej poznanym z naszych pięciu zmysłów. UKŁAD NERWOWY / 57 Powonienie Substancja lotna (zapach) Błona stttzowa pokrywająca całą jam notową 3kolica węchowa kory mózgowej Okolica węchowa Opuszka węchowa Nerw węchowy Pasmo węchowe Komórki węchowe (receptory zmysłowe) Komórki nabłonkowe Włoski węchowe . Bodźce przechodzą włóknami nerwowymi przez kość sitową do opuszki węchowej. Generalnie rzecz biorąc. Błona ślu:owa dba. N korze impulsy zostają odczytane i fakt stnienia zapachu dociera do naszej świalomości. cząsteczki muszą się rozpuścić. >rzy czym jeden jego obwód działa niezaeżnie od drugiego. gdzie sgromadzone informacje są przetwarzane przesyłane do kory mózgowej przez skomplikowany system drogi węchowej. zwany okolicą węchovą. Obszar ten.o rola została znacznie osłabiona. i Włókna nerwu węchowego biegną jako pici węchowe i przenoszą impulsy poprzez otworki w kości sitowej do dwóch ppuszek węchowych w mózgowiu. można je wciągnąć w głąb nozdrzy. jest gęsto zapełniony milionami maleńtich komórek węchowych. Zmysł węchu odgrywa również kluczor ą rolę w odbieraniu podniet płciowych. Rzęski zwiększają efektywną powierzchlię komórki węchowej. która następnie jest przekazywana po złożonych obwodach drogi węchowej do kory mózgowej. y jaki sposób komórki receptorowe potraią wychwycić tysiące różnych woni i wyzuć minimalne różnice pomiędzy nimi. jak to się izieje. Dopiero gdy cząsteczki substancji unoszą się w powietrzu w formie lotnej.Receptory węchowe i smakowe 'owonienie jest chyba najstarszym. Obecie powonienie spełnia funkcję systemu osItrzegawczego i ośrodka informacji: ostrzega nas o niebezpieczeństwie i gromadzi :enne wiadomości o otaczającym świecie. że śladowe ilości substancji chemiczrych wywołujące wrażenie zapachu pomdzają do czynności komórki węchowe.np. Znalazłszy się tam.owia. ale również zanika zdolność odbierania wrażeń smakowych. i działa ako pułapka na substancje zapachowe. ociaż w wyniku ewolucji człowieka ta je. która wyspecjalizowała się jako sortownia naszych Reakcji emocjonalnych. Silniej pachną również ciała mokre. aparat węchowy jest parzysty. by były stale wilgotne. Każda z nich wsiada około tuzina włosków wnikająsych w warstwę błony śluzowej. a naitępnie powodują. Podczas ewolucji zachowało bołączenie z tą częścią mózgu. Dokładny mechanizm molekularny rząIZTY powonieniem jest właściwie nieznaly. że nie tylko przestajemy wyczuwać tapachy. Dochodzi wówczas do reakcji chemicznej pobudzającej komórki węchowe do generowania impulsów elektrycznych. Komórki odbierające podniety zapa. ponieważ do komórek węchowych docierają w dużych stężeniach. substancje muszą vydzielać cząsteczki związków chemicznych. ściśle wiążąca zapachy obiektów z przeżyciami. iż cząsteczki tych subitancji rozpuszczają się w śluzie błony. Tu następuje przetwarzanie informacji.są postrzegane zazwyczaj jako silnie wonne. a co za tym idzie również naszą wrażliwość na zapachy. by aparat węchowy mógł stwierdzić ich obecność.

W efekcie utrata zdolności czucia smaku . muszą one być w stanie płynnym. lecz również na podniebieniu. Sucha żywność stanowi nikłą podnietę smakową. Każdy kubek jest zbudowany z grupy komórek receptorowych. doświadczanych podczas spożywania posiłków. Większość niuansów odczuć smakowych jest pochodną wrażeń zapachowych. gdzie zostają zdekodowane. zawierają liczne kubki smakowe. Dwie różne wiązki nerwów tworzące nerw twarzowy i nerw językowo-gardłowy przekazują impulsy do mózgu. słodki i gorzki. dlaczego zapachom nadaje się często znaczenie emocjonalne. Niektóre zapachy powodują natłok wspomnień dawno zapomnianych okoliczności i sytuacji. Perfumy są celowo robione jako związki złożone. W porównianiu z innmi doznaniami zmysłowymi (zwłaszcza węchu) nasz zmysł smaku nie jest szczególnie wrażliwy. zaopatrzonych w mnóstwo cienkich. a nawet wywołują mdłości. niż aby wyczuć jej zapach. Woń świeżo upieczonego ciasta może wywoływać nagłe uczucie głodu. że aby rozpoznać smak substancji w jamie ustnej. a silniejsze doznania wywołuje dopiero po rozpuszczeniu się w ślinie. Smak Zmysł smaku to najprymitywiejszy ze zmysłów.takimi jak faktura czy temperatura. natomiast perfum . Tutaj dochodzi do kolejnego „przekazu" polegającego na dalszej analizie bodźców. w czym jest dodatkowo wspomagany przez bardziej wrażliwy zmysł powonienia. kwaśny. Cała powierzchnia języka jest gęsto usiana drobnymi naroślami zwanymi brodawkami. Ze względu na ogromną liczbę wzajemnych połączeń pomiędzy włóknami nerwowymi a komórkami nabłonka siatka jest istną gmatwaniną nerwów. słony i gorzki zapewnia odbieranie szerokiej gamy wrażeń. Niektóre z silniejszych smaków. U podstawy komórka smakowa łączy się z siatką włókien nerwowych. słony. kwaśny. emocje i pamięć Część mózgu analizująca bodźce nadsyłane z komórek odbiorczych w nosie jest ściśle powiązana z układem rąbkowym (limbicznym). Kubki smakowe Podobnie jak w przypadku powonienia. Odwrotnie z zapachami nieprzyjemnymi. która bierze udział w świadomym postrzeganiu doznań smakowych. Choć dokładnie nie wiadomo. może również przywoływać przyjemne wspomnienia. aby ułatwić ulatnianie. a nawet w gardle.58 / UKŁAD NERWOWY z sobą ich cząsteczki. które działają odpychająco. Kubki smakowe odbierają jedynie cztery podstawowe smaki: słony. . Dzieje się tak dlatego. wym. są modyfikowane przez bodźce węchowe i analizowane w sąsiednim płacie skronio- Zmysl smaku Migdalki podniebienny i językowy Nagłośnia Kwaśny — Różne typy brodawek Słony Słodki Każda brodawka zawiera sto do dwustu kubków smakowych Brodawki na jęzku zwiększają powierzchnię kontaktową z pokarmem. które miały specjalne znaczenie emocjonalne. Mimo to kombinacja czterech typów kubków smakowych reagujących na podstawowe smaki: słodki. Obszar ten stanowi zarazem pierwszy przystanek dla innych doznań nadchodzących z jamy ustnej. Wrażenia te prawdopodobnie ulegają integracji z podstawowymi doznaniami smakowymi. którego domeną są emocje. Kubki z kolei posiadają receptory smakowe rozmieszczone tak. głównie na górnej powierzchni języka. który z kolei komunikuje się z węchowymi ośrodkami mózgowymi. w jaki sposób kubki smakowe reagują na związki chemiczne w pożywieniu i jak inicjują bodźce nerwowe. Człowiek dorosły ma około 9000 kubków. Ich cząsteczki są wychwytywane w jamie ustnej i zamieniane na impulsy nerwowe przesyłane za pośrednictwem nerwów do mózgu. przeprowadzanej w dolnej partii płata ciemieniowego. powstają w wyniku podrażnienia językowych zakończeń nerwów bólowych. Dziś powszechne jest przekonanie. Jest bardzo ograniczony pod względem zakresu doznań i wszechstronności. natomiast kubki odbierające smak słony. a ponadto daje nam mniej informacji na temat otoczenia niż pozostałe zmysły.wystających na powierzchnię języka poprzez otwory smakowe w brodawkach. Związek między tymi organami wyjaśnia. np. nastroje i pamięć.włosków smakowych . kwaśny i gorzki położone są kolejno w kierunku nasady języka. Analiza w mózgu polega bowiem na określeniu względnej mocy smaków podstawowych. Rezultaty tej analizy. tym większą stanowi atrakcję. Kora zajmuje się jednocześnie innymi wrażeniami zmysłowymi dochodzącymi z języka . komórki receptorowe potrzebują jej 25 000 razy więcej. że związki chemiczne zawarte w jedzeniu powodują zmiany potencjału elektrycznego na powierzchni komórek receptorowych. Wewnątrz nich kryją się kubki smakowe.bez względu na przyczynę -jest mniej dotkliwa niż utrata węchu. by różne obszary języka były wrażliwe na poszczególne typy smaków: słodki.wprawiać w stan oczekiwania na doznania seksualne. Zapach wiosennego deszczu wprawia ludzi w dobry nastrój i wzbudza w nich energię. Zapach. ostry smak potraw pikantnych. Sercem tego mechanizmu są kubki smakowe. następnie zaś informacja zostaje podana do tej części kory mózgowej. Kubki wyczuwające dany rodzaj smaku mają swoje miejsce: kubki odczuwające smak słodki są ulokowane na szczycie języka. Z wyjątkiem brodawek umieszczonych centralnie. włoskowatych wypustek . Obliczono. jedno jest pewne: aby wyczuć te substancje. czyli tym obszarem mózgowia. W istocie wyłączną funkcją tego zmysłu jest selekcja pożywienia i delektowanie się nim. Są jednak wyjątki. kwaśny i gorzki. Analiza smaku Oba nerwy przenoszące bodźce smakowe od języka (nerw twarzowy oraz językowo-gardłowy) kierują się najpierw ku wyspecjalizowanym komórkom w pniu mózgu. zgniłych jaj. Szczególnie ostre zapachy wielu gatunków serów pleśniowych wabią ich zagorzałych wielbicieli: im bardziej ser czuć. jako że obszary mózgu odpowiedzialne za przetwarzanie wspomnień i ich przywoływanie są jednocześnie zespolone z układem rąbkowym. Po wstępnym przetworzeniu w ośrodku pnia impulsy smakowe zostają przekazane drugą wiązką włókien nerwowych na przeciwną stronę pnia i wstępują do wzgórza. Powonienie dodaje kolorytu czterem podstawowym smakom rozróżnianym przez nasze kubki smakowe. np. co z kolei prowadzi do generowania impulsów elektrycznych w włóknach nerwowych. iż ludzie przejawiają naturalną skłonność do pamiętania rzeczy. doznania smakowe są wywoływane przez substancje chemiczne zawarte w pożywieniu i napojach. stając się źródłem niezwykle subtelnych doznań.

okazałyby się mdłe i praktycznie bez smaku. by w pełni docenić ich walory. Ostrygi. podczas spożywania których zapach jest absolutnie niezbędny. .UKŁAD NERWOWY / 59 Przekrój poprzeczny przez język •*Brodawki Rowek okalający brodawkę wypełnia się śliną Kubek smakowy Kubki smakowe pobudzone przez rozpuszczone cząsteczki pożywienia Gdybyśmy utracili zmysł powonienia. zniknęłyby również wszelkie doznania smakowe.

wchodzą do istoty szarej rdzenia kręgowego i tam napotykają na siatkę komórek analizujących wstępnie nadesłane informacje.Receptory Owinięte wokół podstawy cienkich włosków skórnych leżą wolne zakończenia nerwowe. Receptory występujące w większych ilościach w partiach skóry bezwłosowej. Analiza w rdzeniu kręgowym polega na filtrowaniu wrażeń. się-analiza wrażeń Rdzeń kręgowy Ciałko Paciniego (nacisk ciągły) Wolne zakończenia nerwowe (lekki dotyk i ból) . zapobiegając w ten sposób przedostaniu się nadmiernej ilości bodźców bólowych do ośrodków bólu. mają postać maleńkich krążków. Surowe dane ze wzgórza podlegają projekcji na wąski pasek przedniej części płata ciemieniowego. które następnie są wysyłane w górę do mózgu. który otrzymuje impulsy od receptorów bólu w skórze i innych organach. Tłumaczy to. To pierwszorzędowe pole czuciowe kory mózgowej przetwarza informacje.są na tym etapie skoordynowane z czuciem głębokim.przynoszące informacje o bardziej rozsianych bodźcach dotykowych . następnie zaś przekazuje je do pól drugoi trzeciorzędowych. Możemy więc precyzyjnie określić wielkość nacisku i położenie jego przyczyny. Sortownia wrażeń zmysłowych Bez względu na to. czyli postrzeganą pozycją kończyn. oraz drugi. rodzaju i znaczenia wrażenia czuciowego. Owe receptory dotykowe pod względem struktury są najmniej skomplikowane ze wszystkich komórek odbiorczych. za sprawą połączenia w rdzeniu kręgowym zostają „włączone" analizatory bólu. Szlaki nerwowe Niektóre z włókien czucia somatycznego wchodzą do rdzenia kręgowego i nie zatrzymując się. Spotkanie się w rdzeniu kręgowym bodźców bólowych i czucia somatycznego pozwala na scalenie tych dwóch doznań. Jeśli działanie bodźca przedłuża się. który zostaje wstępnie przeanalizowany przez komórki rdzenia kręgowego. Wrażenia dotykowe . który idzie praktycznie wprost do pnia mózgu. zwłaszszcza posiadającymi konkretny punkt nacisku.nie mniej istotne . Pozwala to wyższym ośrodkom kory mózgowej na stworzenie zintegrowanego obrazu doznań czuciowych. których zaczynamy być wówczas Plat ciemieniowy Kora mózgowa świadomi. a także je rozróżniać. Ponadto rodzaj informacji wysyłanej przez nie do układu nerwowego zmienia się na ogół pod wpływem temperatury. Inne włókna nerwowe . jest to niezwykle ważne. ostatecznie kończą swą drogę w zbitym skupisku istoty szarej wzgórza. na opuszkach palców lub na wargach. np. gdy nacisk się utrzymuje. Sterują głównie doznaniami wywołanymi bodźcami mechanicznymi. czy też po analizie wstępnej z rdzenia kręgowego. są utworzone z wielu błon okręconych „na cebulkę" wokół zakończeń nerwowych i są wrażliwe na bardziej długotrwały nacisk. Istota szara rdzenia kręgowego służy tutaj jako układ bramkujący. w jakiej działają. Jest to ten sam obszar. zmierzają wprost do pnia mózgu. Receptory dotykowe w skórze przesyłają impulsy do kory mózgowej dwoma drogami w rdzeniu kręgowym: jedna przekazuje wrażenia dotykowe miejscowe. czy doznania czuciowe nadchodzą ze skóry drogą bezpośrednią. jak również zintegrowany z bodźcami wzrokowymi i słuchowymi. stawów oraz palców. Stąd też konieczność wysyłania informacji bezpośrednio do wyższych ośrodków mózgowych. bardziej złożone pod względem budowy receptory. tłumiący bodźce bólu za pośrednictwem nadciągających do rdzenia niektórych typów impulsów dotykowych. Dzięki temu człowiek zachowuje zdolność po- dotykowe strzegania niewielkich nawet różnic między doznaniami dotykowymi. które reagują na każde pobudzenie włosa. Obraz zostaje następnie skorelowany ze wspomnieniami wrażeń z przeszłości. Inne. Jeżeli jednak bodziec mechaniczny jest zbyt wielki lub zbyt gwałtowny. by wrażenia miejscowe zostały oszacowane bez ingerencji analizatorów rdzenia kręgowego. jakim go postrzegamy. ponieważ pozwala nam określić rozmiary i kształty przedmiotów. przestają wkrótce reagować. W ten sposób drogi dotykowe prowadzące do mózgu zostają podzielone na dwa strumienie: jeden. dlaczego nasz zmysł dotyku zdaje się być nieco przytępiony w niskiej temperaturze. Osadzenie włókien nerwowych wewnątrz krążków spowalnia reakcję na nacisk i powoduje nieprzerwane wytwarzanie impulsów. druga przenosi informacje o bardziej rozsianych (rozproszonych) bodźcach dotykowych. gdzie strzępy informacji z różnego typu receptorów skórnych zostają zebrane i skoordynowane. W kolejnych polach projekcyjnych powstaje pełny obraz miejsca. Szlak bezpośredni bodźca precyzyjnego czucia dotyku Pośrednia droga czucia rozproszonego i bólu Wlokna czucia ból i dotyku spotykają.

gardle i jamie ustnej. Podczas jedzenia lub picia krtań szczelnie się zamyka. To w korze mózgowej istnieją tzw. O ile pokarm nie jest na tyle duży. Krtań jest organem niezwykle delikatnym. Krtań człowieka jest skrzynią głosową wyposażoną w struny. Cały układ oddechowy i konstrukcja mięśniowa od podbrzusza aż po nos odgrywają mniejszą lub większą rolę w artykulacji dźwięków mowy. mają niższe głosy niż kobiety. a jego wysokość zależy od długości i napięcia strun głosowych. Poszczególne dźwięki w każdym języku są określone przez minimalnie odmienne ruchy warg. nosie i jamie ustnej. które wprawione w drgania wytwarzają głoski. polega na nagłym odcięciu przez język i podniebienie dopływu powietrza z krtani. natomiast drugi . można go wykrztusić z powrotem.trwale przymocowany Krtań UKŁAD NERWOWY/61 Położenie i budowa krtani Gardło Część krtaniowa gardła Kość gnykowa Kieszonka krtaniowa Chrząstka tarczowata (jabłko Adama) Krtań do chrząstki tarczowatej. czasami jednak zdarza się.otworu łączącego dolną część jamy gardła z jamą krtani. Naturalna barwa i tembr głosu są efektem kształtu i wielkości nosa. wargi oraz podniebienie miękkie. tak że przestrzeń pomiędzy nimi i strunami (szpara głośni) może przyjmować kształt od rozszerzonej litery V (podczas mówienia po zamkniętą szczelinę w trakcie przełykania). Gdy istnieje potrzeba wykonania wdechu lub wydechu. Chrząstki mają zdolność napinania lub rozluźniania strun głosowych. krtań. którzy na ogół posiadają pokaźniejsze krtanie. Podobnie dzieje się ze strunami głosowymi . lecz odpowiedniej pozycji języka i zębów. który następnie jest modelowany przez system rurek i otworów w instrumencie. że mechanizm zawodzi. których krtanie są mniejszych rozmiarów. Drgania strun głosowych podczas mówienia powstają w wyniku zwężenia szpary głośni podczas wyrzucania powietrza z płuc przez krtań. które biorą udział w tworzeniu wypowiedzi. a lub e) nie wymagają przerwania strumienia powietrza. by utkwić w przewodzie poniżej krtani.Mowa Mowa to jedna z najbardziej złożonych i delikatnych operacji dokonywanych przez ciało na nasze polecenie. Artykulacja spółgłosek. Powietrze przechodzące podczas wydechu w ich pobliżu wprawia struny w drgania. wydobywającym się z krtani. a powstały dźwięk ulega „obróbce" w gardle. gdzie słowa zostają odszyfrowane. Proces ten nosi nazwę fonacji.mówieniem i rozumieniem . np. Całością mowy . Pełni również mniej skomplikowaną funkcję . regulując w ten sposób wysokość dźwięków. Głośność dźwięku jest uwarunkowana siłą. z powrotem się otwiera. powodując. jabłko Adama). natomiast samogłoski (np. Krtań jest umiejscowiona mniej więcej w środkowej części szyi na szczycie tchawicy. że pożywienie i napoje ześlizgują się w głąb przełyku wiodącego wprost do żołądka. Chrząstki nalewkowate zmieniają swą pozycję. Jama ustna jest ściśle związana z mową. z jaką powietrze jest wyrzucane z płuc. rzecz jasna. gardła oraz jamy ustnej: dlatego mężczyźni. języka i żuchwy. wytwarzając podstawowy dźwięk. ośrodki mowy.steruje mózg. Struny (fałdy) głosowe pełnią funkcję podobną do ustnika w instrumentach dętych. a wtedy płyny lub cząsteczki jedzenia wpadają do niewłaściwego kanału. które otwierają się i zamykają. gdyż to ona nadaje formę dźwiękom Przedni i boczny widok krtani.miękka „klapa" opadająca w dół w celu zamknięcia wejścia do krtani . Kiedy muzyk wtłoczy powietrze w ustnik. Wewnątrz krtani schowane są struny głosowe osadzone na specjalnie ukształtowanych tworach chrząstkowych. co prowadzi do powstania dźwięku. Leży do przodu od części krtaniowej gardła. Jeden koniec przyczepiony jest do ruchomych chrząstkek nalewkowatych. k lub t. a wychodzące sygnały i instrukcje kierują się do setek mięśni w krtani. stanowiącej część grdyki (tzw. cienkie części drewniane lub plastikowe poczynają wibrować.drgają. Zbudowana jest z 3 chrząstek nieparzystych i 3 parzystych. Struny głosowe składają się z dwóch fałdów wyglądem przypominających wargi. Czynności nagłośni są automatycznie sterowane przez mózg. Najważniejszymi organami są krtań. przepuszczając przechodzące przez nie powietrze. klarnetu.jest zaworem broniącym wstępu do płuc. W jej górnej części znajduje się nagłośnia . np. Zdolność . gdy człowiek wydobywa głos. język.

Kora ruchowa wysyła szczegółowe instrukcje do warg. stąd też biorą się różnice w brzmieniu głosów.w mniejszym stopniu . języka. W pobliżu nich są też umiejscowione ośrodki odpowiedzialne za koordynację: słuchu (dzięki którym rozumiemy mowę innych). jaką odgrywają usta w procesie mówienia. głosek nosowych (m. W dużym uproszczeniu na mowę składają się samogłoski i spółgłoski wszystkie samogłoski należą do głosek dźwięcznych. klatki piersiowej oraz ust. Na dowód tego spróbujmy powiedzieć coś. a ponadto tłumaczy. zawiadujący mięśniami jamy ustnej i gardła. zaś u osób leworęcznych . dlaczego nasz głos zarejestrowany na taśmie magnetofonowej zdaje się brzmieć tak obco . ą) jest uzależniona od swobodnego rezonansu wjamie nosowej. języka. podniebienia miękkiego oraz kształtowi ust. Przykładowo .klatka piersiowa. że przestrzeń jamy nosowej. podniebienia miękkiego i komór rezonansowych. Ludzie różnią się między sobą kształtem nosa. gdyż pozwala nam słyszeć to. jedynie kiedy jest wypełniona powietrzem. podobnie jak część jest wyłapywana przez uszy. Właściwości rezonacyjne różnych komór w jamie ustnej i układzie oddechowym stanowią o indywidualnych cechach naszego głosu. i odwodzą struny głosowe Powstawanie dźwięku wysokiego A Napięte struny głosowe • &£» osób niesłyszących do czytania z ust dowodzi roli.nagrane zostają bowiem jedynie dźwięki przenoszone drogą powietrzną. Obszar ten jest podzielony na ośrodek ruchowy mowy (Broca). c.62 / UKŁAD NERWOWY Polecenia wydawane przez okolicę ruchową w korze mózgowej sterują za pomocą impulsów nerwowch wszystkimi skomplikowanymi czynnościami składającymi się na proces mówienia. mięśni twarzy i krtani Ośrodek czuciowy mowy interpretuje słowa Ośrodek ruchowy mowy (formułuje odpowiedź) Pozycja warg języka i podniebienia podczas wypowiadania dźwięku „ L " Powstawanie dźwięku niskiego Chrząstka tarczowataa w pozycji swobodnej Struny głosowe i T~ L Chrząstki nalewkowate rozsuwają się . interpretujący sygnały dźwiękowe nadchodzące drogami słuchowymi. języka. jest przenoszona owymi kośćmi. zatkawszy nos efekt komiczny. Podczas mówienia rezonują również kości czaszki . W przypadku osób praworęcznych jest to na ogół lewa półkula. Kontrolę nad tymi wszystkimi narządami możemy sprawować dzięki setkom niewielkich mięśni. Dźwięki wytwarzane przez struny głosowe przekształcają się w słowa dzięki pracy warg. gardło (odcinek pomiędzy jamą ustną a przełykiem) oraz .prawa. nosowa. który w ten sposób uzyskamy. co sami mówimy. które sami wytwarzamy. Do tych ostatnich należą: cała jama ustna. Artykulacja dźwięków Zamiana prostych dźwięków wytwarzanych w krtani na zrozumiałe słowa odbywa się przy istotnym udziale warg. n.część fal akustycznych. oraz ośrodek czuciowy mowy (Wernickego). gwarantuje naszej mowie poprawną dykcję i zrozumiałość.wokalizacja tzw. udowadnia. wizji (umożliwiające rozpozna- . Rola mózgu Mowa i pokrewne jej operacje zazwyczaj są skoncentrowane w jednej półkuli. które ściśle z sobą współdziałają z niewiarygodną wręcz szybkością. Zjawisko to jest nie bez znaczenia.

Ułożenie języka łie znaków pisarskich) oraz złożonych ruchów rąk (pozwalające na pisanie. tak by inne części mózgu biorące udział w procesie również mogły je rozpoznać i sformułować odpowiedź. Podobnie jak krtań i wargi. wypowiadanym przez osobę sepleniącą. wydając dźwięk. jak i mięśniami brzucha. tym głośniejszy uzyskany dźwięk. z jaką powietrze przechodzi przez szparę głośni . Ośrodek czuciowy mowy dekoduje słowa. Rozmowa to operacja niezwykle skomplikowana. języka i podniebienia miękkiego. należy szukać w sprawności działania mięśni języka. Kiedy ktoś się do nas odzywa. które rozszerzają płuca.UKŁAD NERWOWY / 63 Mięśnie poruszające wargami Unosi górną wargę Po lewej: Ruchem warg rządzą pokazane obok mięśnie. Kiedy odpowiedź jest „wymyślona". Wielkość nacisku wywieranego na płuca podczas wydechu reguluje prędkość. pierwszą naszą czynnością jest rozpoznanie mieszaniny nadchodzących od uszu bodźców dźwiękowych dokonujące się w ośrodkach słuchowych kory mózgowej. Podczas szeptu struny głosowe są rozstawione szeroko. Gardziel Brodawki nadające górnej powierzchni języka chropowatą fakturę Mięśnie podniebienno-językowy i rylcowc-językowy pociągają język ku górze i tyłowi Mięsień gnykowo-językowy opuszcza język do pozycji spoczynku Kośćgnykowa . który wprawia je w wibracje i generuje prosty dźwięk. Przyczyn różnicy pomiędzy ostrym.). tak by zatrzymać prąd wychodzącego powietrza. a jedynie powodują lekkie tarcie. i ściąga wargi Pociąga w górę i w bok górną wargę Wysuwa do przodu dolną wargę Obniża wargę dolną Poniżej: Położenie języka i otaczających go mięśni. znajdujące się pod nadzorem kory mózgowej. również język bierze udział w artykulacji mowy-jest narządem nieodzownym dla komunikacji międzyludzkiej. Wargi odgrywają ważną rolę w produkcji mowy . regulującymi ciśnienie powietrza wpływającego i wypływającego z płuc.im szybszy prąd powietrza. Fizyczną postać słowom nadają w głównej mierze ruchy warg.np. szeleszczącym s. Podczas wydechu powietrza ośrodki ruchowe mowy dają równocześnie strunom głosowym sygnał do wkroczenia w strumień powietrza. tak że praktycznie nie drgają przy pędzie powietrza. czystym s a niewyraźnym. Pień mózgowy steruje zarówno mięśniami międzyżebrowymi.™ Mięsień bródkowo-językowy wysuwa język . grę na instrumentach muzycznych itp. a następnie otwieramy je. do akcji wchodzą ośrodek ruchowy mowy i pień mózgowy. wypowiadając dźwięk b najpierw zaciskamy razem wargi.

Dzieci przychodzą na świat wyposażone jedynie w umiejętność reagowania odruchowego. Ruchy oka współdziałają ze wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi. zajść musi wiele zdarzeń. nakazanego przez mózg. Znaczy to. by zapewnić stabilność reszcie ciała. ludzki mózg w drodze ewolucji wykształcił złożony system kontroli i wspomagania. przy którym bledną współczesne komputery. Po pierwsze musimy najpierw zorientować się. które następnie uzgodniają ruchy z nerwami i mięśniami pozwalającymi na precyzyjną kontrolę ruchów reszty ciała i ich koordynację w czasie. Przykładem odruchów pozostałych u osoby dorosłej może być reakcja natychmiastowego wycofania ręki. Zjawisko to zwie się postrzeganiem przestrzennym. że mózg musi stworzyć sobie „mapę" otoczenia. pochylanie się nad stołem w celu sięgnięcia po szklankę herbaty. musi być stale kontrolowany i koordynowany. Oznacza to. czyli koordynacji ruchów. zanim nauczy się koordynować wszelkie ruchy zamierzone. w wyniku którego mózg synchronizuje ruchy wszystkich mięśni. Proces. nosi nazwę uzgadniania. że schemat napięcia wszystkich innych mięśni. . nie biorących bezpośredniego udziału w czynności podnoszenia szklanki. pozwalającą zaplanować niezbędne ruchy. jak precyzyjnie nasz mózg potrafi sterować setkami mięśni tułowia i kończyn. a jeszcze inne pozostają napięte. musi je Wysoki poziom koordynacji pracy mięśni osiągany przez czołowych sportowców (takich jak widoczny poniżej płotkarz). Taka mapa orientacyjna powinna zostać teraz odczytana przez mózg. Cały działający na zasadzie odruchu mechanizm równowagi musi zostać uruchomiony. Aby poruszyć ręką i podnieść szklankę. Podczas ruchów zapoczątkowanych przez „planujące" partie mózgu nieprzerwany strumień informacji napływa ze wszystkich nerwów czuciowych w mięśniach i stawach. Wszystkie te informacje muszą być na bieżąco porządkowane i przekazywane dalej w celu aktualizacji mapy i nanoszenia wszelkich koniecznych poprawek. powodując właściwe zmiany w tonusie mięśni. inna rozkurcza. Pierwszy etap koordynacji Nasze ciało. by kurczyły się we właściwej kolejności. gdzie znajdują się szklanka i ręka oraz jaka jest pomiędzy nimi relacja. gdy dotkniemy przypadkiem gorącego garnka. Mechanizm koordynacji Dla lepszego zrozumienia zasady działania koordynacji przeanalizujmy czynność znaną z życia codziennego. pozwalające na wykonanie ruchu pochylającego. Na ten prosty odruch nakładają się ruchy kierowane bezpośrednio przez mózg. By ruchy łączyły się w logiczną całość. by umożliwiać niczym nie zakłócone przeprowadzanie czynności. Wymaga to przemieszczenia środka ciężkości ciała. W jaki sposób mózg steruje tą na pozór prostą czynnością? Zanim szklanka znajdzie się w naszej ręce. Taki plan działania należy następnie przełożyć na język szczegółowych poleceń wydawanych mięśniom. powiadamiając mózg o ich pozycji i etapie skurczu. Przy każdej wykonywanej czynności pewna grupa mięśni kurczy się. np.Koordynacja ruchów Zwinne ruchy czołowych gimnastyków lub lekkoatletów udowadniają. by opracować strategię wzięcia szklanki ze stołu do ręki. musimy również pochylić się do przodu. jest możliwy przy udziale większej części mózgu.

co wymaga pewnej koncentracji uwagi. Płat skroniowy z okolicami słuchowymi Móżdżek Podczas całego ruchu móżdżek weryfikuje informacje wysyłane do ręki i w miarę potrzeb nanosi na nie poprawki. że wyciągnięcie ręki nie wystarcza. co znajduje się na podłodze. Chodzenie to kolejna umiejętność. Pozwala to jednak wykształcić się pewnym połączeniom mózgowym. iż ten typ koordynacji. Nawet tak zwykłe czynności. że nawet najprostsze wykonywane przez nas czynności w rzeczywistości składają się z licznych aktów ruchowych. które prowadzą do skoordynowanego już raczkowania. by dosięgnąć przedmiotu i że należy podejść w jego stronę. angażujących do pracy mózg. Oddzielne etapy każdego aktu ruchowego opanowane w ten sposób zostają zaprogramowane w rdzeniu kręgowym. współdziałając z ośrodkami ruchowymi kory mózgowej. Jeżeli do wyuczonego układu ruchów wprowadzamy jakieś innowacje (np. W dużej jednak mierze różnice w opanowaniu bardziej złożonych typów koordynacji ruchowej przez poszczególne osoby zależą od ich zdolności koncentracji podczas budowania wzorców (programów) ruchowych. Następnie dziecko odkrywa. wzorce zachowań są kodowane również w mózgu. Mózgi niektórych ludzi pod wieloma względami zdają się być lepiej wyposażone w chwili urodzenia niż mózgi innych. tak że od tej pory nie wymagają koncentracji umysłowej . wypracowuje odpowiednie wzorce komunikowania się z mięśniami. gdy okolica ruchowa kory otrzymuje instrukcje zachowania się w nowej sytuacji. jednak jest to proces coraz bardziej mimowolny. W miarę rozwoju mózgu dziecka i wzrostu jego powiązań z innymi narządami. a wszystko to odbywa się w przeciągu ułamka sekundy. Stanowi podstawę dla nauki bardziej skomplikowanych ruchów.UKŁAD NERWOWY / 65 tJak mózg kieruje sięganiem po szklankę herbaty Okolica przedruchowa W okolicy przedruchowej dokonuje się rozwiązanie problemu i plan działania zostaje przekazany do okolicy ruchowej. odruch rozkładania rąk w obliczu zaskoczenia). jest ostatnią sprawnością opanowywaną przez dziecko. . podobnie jak orkiestra musi posiadać dyrygenta. zmieniamy ułożenie stopy przez założenie butów na wysokich obcasach). Nie ulega wątpliwości. a następnie ruchami pozostałych części ciała. Zabawka przyciąga wzrok niemowlaka. Warunkiem koniecznym dla ich uzgadniania jest logiczny układ.ośrodki przedruchowe wydają polecenie „Idź!" i uruchomiony zostaje odpowiedni schemat poleceń. Móżdżek kontroluje przebieg akcji. aąjpierw przećwiczyć. aż wszystko. Mózg musi następnie rozwiązać problem: jak poruszyć ręką i podnieść szklankę. Po osiągnięciu tego etapu polecenia wysyłane z mózgu do mięśni mogą być sys- tematycznie ulepszane do chwili. aby wszystkie jej instrumenty zgodnie zagrały melodyjny utwór. jak podnieść szklankę. podczas których móżdżek. wymagający udziału większości mózgowia. pierwotne odruchy. Okolica ruchowa Okolica przedruchowa Ośrodek ruchowy mowy Płat przedni Postrzeganie przestrzenne czucie somatyczne emieniowy czuciowy mowy potyliczny •bejmujący okolicę -zrokową Płat ciemieniowy Płat ciemieniowy otrzymuje informacje od narządów zmysłów pozwalające skonstruować mapę ułożenia ciała w odniesieniu do szklanki herbaty. móżdżek musi zacząć analizować nowy zestaw wiadomości dochodzących od ośrodków równowagi w pniu mózgowym. Pierwsze próby poruszania się nie są koordynowane: kończyny dosłownie „rozjeżdżają się" na wszystkie strony. stosowanych w wielu dyscyplinach sportowych czy innych umiejętnościach. Wyższe współdziałanie Obejmuje ono uzgadnianie ruchów oka z wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi mózgowia. by umożliwić ruchy ręki. jest dla dziecka dostępne. że może się wyprostować do pozycji pionowej. nerwy i mięśnie. której pora się nauczyć i która wymaga wielu prób i błędów. ponieważ jej ostre kolory stanowią silny bodziec dla ośrodków wzrokowych. Okolica ruchowa Okolica ruchowa wysyła informacje do mięśni ręki ze wskazówką. jak chodzenie stanowiły nie lada trudność ruchową dla małego dziecka. Kiedy dziecko odkrywa. Móżdżek Jądra podstawy mózgu Pozycja pozostałych części ciała zostaje tak dostosowana. należy przeprogramować wzorzec. zostają stopniowo wypierane przez bardziej złożone sposoby poruszania się. np. prowadzący do automatycznego wykonania wielu skomplikowanych czynności. grze na instrumentach muzycznych. z którymi się rodzimy (np. Gdy te względnie proste umiejętności zostaną opanowane do perfekcji. Pojawiają się one w wyniku wyostrzenia zmysłów dziecka. Szklanka zostaje podniesiona Diagram pokazuje.

w tym tak podstawowych. umożliwiają przekazywanie wiadomości do narządów i pobudzają je do przeprowadzania rozmaitych procesów życiowych. które pomagają zapewnić harmonijne współdziałanie różnych narządów. UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Wodór . czyli dokrewne. zwane hormonami. Uwalniane przez nie do krwi substancje chemiczne. jak wzrost czy rozmnażanie. ich działania są tak skorelowane. by wspólnie przynosiły pożądane efekty. Ponieważ fizjologicznie wszystkie hormony łączą się z metabolizmem.Rozdział 5 Nad wieloma funkcjami naszego organizmu czuwają gruczoły wewnątrzwydzielnicze.

produkowana w dwunastnicy w obecności pokarmu. Adrenalina jest varzana nie tylko w obliczu zagrożenia ycznego. to grupa bezprzewodowych gruczołów dokrewnych. gdzie wywołują określone skutki. pochodne białka i sterydy. z jaką zużywają te substancje pokarmowe i wyzwalają lergię. iałanie hormonów W odróżnieniu od nerwów działanie więszości hormonów jest wolniejsze i bardej długotrwałe. przyspieszone akcja serca i tętno) Mięśnie (wzmożenie aktywności) Wątroba (podwyższony poziom glukozy i kwasów tłuszczowych) Żołądek (zamknięty w wyniku odcięcia dopływu krwi) Podwzgórze (otrzymujące ostrzeżenie o stresie lub niebezpieczeństwie) Śledziona (do przodu od nerki) Zwężenie powierzchniowych naczyń krwionośnych (ograniczony przepływ krwi) i lewej: Model cząsteczki sterydu. Hormon ten wędruje z krwią do pobliskiej trzustki i pobudza ją do wydzielenia wodnistych soków zawierających enzymy (katalizatory chemiczne) niezbędne w procesach trawiennych. ormony to białka. iulina i hormony płciowe. tak ze w nagłej trzebię organizm człowieka jest gotowy bo stawić czoło niebezpieczeństwu. Gruczoły. rozprowadzane zaś . Jednym z przykładów hormonu tkankowego jest sekretyna. Innym przykładem hormonu tkankowego . Ustrój wytwaRozszerzone źrenice Bledniecie twarzy Spierzchnięte usta Pot Ptuco (pobudzające oddychanie) Nadnercze Serce (podwyższone ciśnienie krwi. Należą do nich m.jest acetylocholina. ttada się ona z atomów tlenu. tzw.in. rza też wiele innych hormonów. Zahamowanie jej produkcji i dłuższy czas może mieć groźne stępstwa dla całego ustroju.neuroprzekaźnika . i prawej: Adrenalina. zwanych wykonawczymi. pośrednik w przekazywaniu komórkom mięśniowym pobudzenia nerwowego z rozkazem skurczu. m. włosy. Do tych ostatnich zaliczają się irmony płciowe oraz hormony wydzielane : korę nadnerczy. jak gruoły zewnątrzwydzielnicze. . znana jest jako „hormon alki i ucieczki". ponieważ swą wydzielinę wyprowadzają ezpośrednio do krwi. Ujmując rzecz bardzo ogóle.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 67 Hormony Hormony to chemiczni „posłańcy" naszego ustroju. Konstrukcja cząsteczki jest oparta |17 atomach węgla ułożonych w cztery Ączone pierścienie. creślania szybkości. których głównym zadaniem jest wytwarzanie oraz uwalnianie większości hormonów ustrojowych. albo ucić się do ucieczki. Owe „powolne" horony biorą udział w podstawowych prosach życiowych. Wszystkie sterydy siadają tę samą strukturę cząsteczki. Oddziałuje na ustrój już bhwilą uwolnienia przez gruczoł. lokalnych. wodoru oraz gla. nie zaś za pośredjjjictwem przewodu lub kanału. lub decydowania. których oddziaływanie ogranicza się do okolic ich powstawania.in. które są wydzielane przez tówne gruczoły dokrewne i które swym iałaniem wywierają przemożny wpływ cały organizm.wraz z krwią do innych komórek somatycznych. Hormony ^wpływają na część autonomicznego adu nerwowego. ale również w sytuacjach Iresowych. czy inne prokty metaboliczne. takich jak wzrost czy zmnażanie. Produkowane są w specjalnych gruczołach rozsianych po całym organizmie. czy powinny idukować mleko. Poszczególne sterydy nią się między sobą jedynie odmienną frdową odchodzących od pierścieni gałęzi. zwanych tak. Wedle klasycznej definicji hormony :aściwe to te. wydzielana przez |zeń nadnerczy. rola hormonów sprowadza się do nitroli i regulacji przemian chemicz[ ch w komórkach wykonawczych.

natomiast hormony tarczycy wytwarzane są na podstawie białka i są pochodnymi białkowymi. Tak więc cAMP. które zawiadują menstruacjami. gdzie zostaje zużytkowana jako paliwo dostarczające energii dla czynności fizycznych. Kiedy osiądzie w receptorze błonowym. przystępuje do wypełniania swej misji. czyli meno- . muszą zadziałać na komórki płata przedniego przysadki. Wiele kobiet zauważyło zapewne. Specjalne komórki nerwowe podwzgórza wydzielają czynniki uwalniające. Hormony płciowe i hormony wydzielane przez zewnętrzną część. produkowany pod wpływem obecności insuliny.Hormony przysadki wywierające bezpośredni wpływ na ustrój Czerwony . Dwa hormony uwalniane przez płat tylny przysadki . Dotarłszy do punktu docelowego. który następuje tuż przed krwawieniem. Insulina z kolei to białko. że stany przygnębienia lub lęku prowadzą nierzadko do zakłóceń w cyklu miesiączkowym. Poziom hormonów może jednak ule- Oprócz sekrecji własnych hormonów przysadka mózgowa wywiera ogromny wpływ na wiele innych gruczołów dokrewnych.68/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Białka i sterydy Wszystkie hormony działają w ilościach śladowych. podczas gdy glukagon.tych samych hormonów. Reakcja każdej komórki zależy od jej składu chemicznego.Hormony tropowe przysadki (oddziałujące na gruczoły podległe) Żółty HORMON WZROSTU Pomarańczowy .są wydzielane w podwzgórzu pod ścisłą kontrolą bodźców nerwowych. Uważa się. W niektórych przypadkach do wypełnienia zadania wystarczy jedna milionowa grama tej substancji. należą do kategorii sterydowych. zmuszając je do uwolnienia hormonów. W okresie przekwitania. Tymczasem sama myśl o akcie płciowym z osobą fizycznie odpychającą działa dosłownie jak „wyłącznik". po czym zostają albo wydalone. Pod względem chemicznym istnieją dwie kategorie hormonów: hormony będące białkami lub pochodnymi białek oraz hormony 0 budowie pierściennej.hormon antydiuretyczny (ADH) i oksytocyna . Sądzi się. Wpływ na stany emocjonalne Silna korelacja mózgu z przysadką w dużym stopniu tłumaczy. że działanie cAMP polega na uaktywnianiu enzymów wewnątrzkomórkowych dla przeprowadzania konkretnych reakcji i wytwarzania wymaganych produktów. czyli pobudza wytwarzanie cAMP (cyklicznego adenozynomonofosforanu). Nagły spadek poziomu hormonu. dlaczego istnieje tak zdecydowany związek pomiędzy Ważniejsze hormony wydzielane w układzie dokrewnym Fioletowy . I nie jest chyba przypadkiem. albo wykorzystane jako materiał na cząsteczki nowych hormonów. gdzie następuje ich dezaktywacja i rozkład. ponieważ hamuje produkcję hormonów. Rola podwzgórza Podwzgórze stanowi pomost pomiędzy układem nerwowym a gruczołami dokrewnymi. w bezpośrednim następstwie dochodzenia do mózgu bodźców przyjemnościowych. podczas gdy wysokie poziomy hormonów w środkowej fazie cyklu mogą być wytłumaczeniem dobrego samopoczucia kobiet w tym okresie. Po wykonaniu zadania hormony zostają unieczynnione przez samą komórkę lub odtransportowane do wątroby. że jest to również czas najwyższej płodności u kobiet i najwyższej pobudliwości seksualnej. Niektóre z mediatorów chemicznych uwalnianych przez komórki nerwowe mózgu docierają do podwzgórza. Poziom estrogenu i progesteronu . nerki.Produkcja hormonów regulowana przez przysadkę Decyduje o wzroście ustroju Brązowy Szary PROLAKTYNA Odpowiedzialna za produkcję mleka Zielony . również wytwarzany w trzustce. czyli sterydowej. może mieć ogromny wpływ na nastrój kobiety. hormon może zacząć działać jedynie pod warunkiem znalezienia w błonie komórki wykonawczej siedliska o odpowiednim kształcie. jak np. aby doszło do sekrecji hormonu.Hormony produkowane niezależnie Niebieski OKSYTOCYNA Rozpoczyna akcję porodową HORMON ANTYDIURETYCZNY Utrzymuje poziom wody w organizmie HORMON TARCZYCY Pobudza wszystkie układy do aktywności PARATHORMON Reguluie gospodarkę wapniową ustroiu ADRENALINA Mobilizuje ciało do wysiłku fizycznego KORTYZON Pomaga przeciwdziałać stresowi ALDOSTERON Kontoroluje poziom sodu we krwi INSULINA Obniża poziom cukru we krwi ESTROGEN I PROGESTERON Regulują cykl menstruacyjny i utrzymują ciążę (Męskie cechy płciowe znajdują się pod kontrolą testosteronu) hormonami a emocjami. tarczycy i gruczołów płciowych. powoduje uwolnienie glukozy z komórek 1 gromadzenie się jej we krwi. gać zmianom pod wpływem czynników emocjonalnych. że podczas miłosnej gry wstępnej. jest prawdopodobnie w dużej mierze przyczyną objawów. Hormony tropowe przysadki wpływają na aktywność nadnerczy. czyli korę nadnerczy. rośnie poziom estrogenu i progesteronu. powoduje przyjęcie i spalenie glukozy przez komórki. Istnieje również związek komórek nerwowych podwzgórza z funkcjami wydzielniczymi przedniego płata przysadki. Jedną z jego głównych funkcji jest przekazywanie impulsów i bodźców na drodze pomiędzy mózgiem i takimi narządami. które. zwanych napięciem przedmenstruacyjnym.

kobieta nierzadko doświadcza sporych wahań emocjonalnych. Jest to spowodowane częściowo tym. że jajniki przestają reagować na hormon folikulotropowy i zaprzestają produkcji estrogenu oraz progesteronu. Ciekawostką może być jednak to. . że nagłe wycofanie hormonów z systemu po porodzie może mieć podobne skutki psychiczne jak menopauza.powodująca wydzielanie pokarmu. pauzy. Sekrecja mleka następuje w warstwie wyściełającej pęcherzyki gruczołowe (powyżej). Zmiany nastroju mogą być również wywołane czynnikami psychicznymi. oraz oksytocyna . W trakcie karmienia dziecko ssące brodawkę sutkową ściąga mleko w dół przewodami mlecznymi.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 69 Powiększenie zrazika gruczołowego Mięsień • Dodatkowa tkanka tłuszczowa i gruczołowa Powiększone pęcherzyki gruczołowe Przewody mleczne w zwiększonej liczbie i wielkości Po p r a w e j : Za produkcję mleka w gruczole mlecznym są odpowiedzialne dwa hormony przysadki mózgowej: prolaktyna pobudzająca pierś do wytwarzania mleka.

płat przedni w znacznym stopniu posiada zdolność samodzielnego stanowienia o sekrecji. a więc rozmaitych procesów chemicznych. a ponadto produkuje jeden lub dwa hormony oddziałujące wprost na tkanki. Chociaż nie jest połączony bezpośrednio z podwzgórzem. gdyż ujemne sprzężenie zwrotne. Powiększenie siodła jednoznacznie wskazuje na zmiany chorobowe przysadki i konieczność przeprowadzenia badań. Są przenoszone przez specjalną siatkę żył zwanych przysadkowym układem wrotnym. Gruczoł ten jest podzielony na dwie. których zadaniem jest zapewnienie sprawnego funkcjonowania wszystkich części organizmu. Skoro płat przedni nie posiada bezpośrednich dróg nerwowych łączących go z podwzgórzem. gdy jego poziom we krwi jest wysoki. Nie tylko wytwarza własne hormony. stanowi niezwykle ważną zasadę sterowania wieloma hormonami przysadkowymi. Niektóre z tych czynników same są hormonami podwzgórzowymi. Płat tylny i podwzgórze stanowią zatem swoisty układ scalony. czyli kontrolujących wydzielanie hormonów. Mimo że większość poleceń dotyczących uwalniania hormonów nadchodzi z podwzgórza. Oznacza on. Przysadka i podwzgórze wspólnie kontrolują wiele aspektów metabolizmu ustrojowego. zwana płatem tylnym przysadki. Przysadka leży u podstawy mózgu. zwany ujemnym sprzężeniem zwrotnym. działającymi na położoną o parę milimetrów dalej przysadkę. przerwie produkcję odpowiedniej tropiny. . dopingujący tarczycę umieszczoną w szyi do produkcji jej własnego hormonu. Jest połączona z podwzgórzem za pomocą lejka zbudowanego z tkanki nerwowej i ściśle współdziała z tym obszarem mózgu. Uwolnienie TSH przez przysadkę zostaje zahamowane. które z łatwością da się zobaczyć na zdjęciach rentgenowskich czaszki. że poziom hormonu obwodowego wyprodukowanego w gruczole podległym przysadce nigdy nie może przekroczyć pewnej wartości. Stamtąd wędrują wyspecjalizowanymi włóknami nerwowymi do płata tylnego przysadki. Układ ten rozciąga się pomiędzy podwzgórzem a przysadką. Ostania ją zagłębienie w kości zwane siodłem tureckim. ale również wpływa na produkcję hormonalną pozostałych gruczołów.Gruczoły dokrewne Przysadka mózgowa jest „głównodowodzącym" gruczołem ustroju. Jest związana z uwalnianiem tylko dwóch głównych hormonów. czyli hormonu pobudzającego wytwarzanie danego hormonu obwodowego. części. praktycznie niezależne od siebie pod względem czynnościowym. Tylna część. Budowa i funkcja Przysadka jest osadzona w ochronnym zagłębieniu zwanym siodłem tureckim. istnieje między nimi relacja funkcjonalna. Uwolnienie niektórych hormonów bywa hamowane przez substancje krążące wraz z krwią. która uwalnia je w momencie. Przedni płat przysadki wydziela hormony uaktywniające inne gruczoły w organizmie. działające na przysadkę. Taki mechanizm. jest połączona z podwzgórzem za pomocą lejka. Za przykład może służyć hormon tyreotropowy (TSH). jego działanie jest uzależnione od serii czyników uwalniających i hamujących. które faktycznie są wytwarzane w podwzgórzu. Położenie i budowa przysadki mózgowej Tętnice przysadkowe górne Skrzyżowanie nerwów wzrokowych Podwzgórze Ptat tyl ny przy sadki 1 Żyły wo!i e Ciało suteczkowate Opona twarda I Lejek Przysadka mózgowa jest podwieszona od spodu mózgowia. gdy podwzgórze otrzyma odpowiednie dane o stanie organizmu.

by kontrolować uwalnianie różnych hormonów.są związane z kontrolą podległych im gruczołów: tarczycy. W rzeczywistości jej rola w ustroju męskim nie jest do końca jasna. które wydają się oddziaływać bezpośrednio na tkanki. w sytuacji stresowej. chociaż wiadomo. Przypuszcza się. a więc hormonów regulujących pracę gruczołów płciowych. Pobudzają sekrecję dwóch głównych hormonów płciowych: estrogenu i progesteronu. któremu podlega przysadka. Ogólny poziom hormonu tarczycy i kortyzonu z kory nadnerczy jest utrzymywany dzięki układowi regulacyjnemu (sprzężenie zwrotne). Rola oksytocyny jest mniej jasna. Cztery z nich . . Hormony przysadkowe Przedni płat przysadki mózgowej produkuje sześć zasadniczych hormonów. Prolaktyna jest jednym z dwóch hormonów płata przedniego. bez uprzedniego pobudzania innych gruczołów. ADH jest związany z gospodarką wodną ustroju. Aktywność gruczołu tarczowego jest wywołana przez TSH. W przypadku braku hormonu wraz z moczem wydalane jest więcej wody z organizmu. FSH i LH stymulują wytwarzanie hormonów męskich i nasienia. nadnerczy i gonad (jąder u mężczyzn i jajników u kobiet). Daje sygnał do rozpoczęcia akcji porodowej i powoduje skurcze macicy. Odgrywa też istotną rolę w pobudzaniu wydzielania mleka przez gruczoł mleczny w procesie laktacji. progesteronu i testosteronu Progestęron Estrogen — Testosteron Tylny płat przysadki mózgowej uwalnia dwa hormony: antydiuretyczny (ADH) oraz oksytocynę. oraz dodatkowym sygnałom nadchodzącym z podwzgórza. Określane są one mianem gonadotropin. Wytwarza również wiele substancji zwanych neurofizynami. Oznacza to. np. Tak jak gonadotropiny. że u osobników męskich oksytocyna może być związana z wywoływaniem orgazmu. Wpływa na zdolność kanalików nerkowych do zatrzymywania lub uwalniania wody. W przypadku mężczyzn Cztery z hormonów przysadkowych działają pobudzająco na inny narząd wytwarzający pokrewny hormon. Przedni płat przysadki uwalnia również hormony FSH (folikulostymulinę) oraz LH (hormon luteinizujący). Część owego hormonu powróci do przysadki i na zasadzie sprzężenia zwrotnego dokona regulacji produkcji. których znaczenie nie zostało do końca poznane. Podobnie jak gonadotropiny.hormony tropowe . prolaktyna odgrywa znacznie bardziej złożoną rolę w organizmie kobiecym niż w męskim. że tkanka nerki może w miarę konieczności bardziej lub mniej nasiąkać wodą odciąganą z moczu opuszczającego kanaliki. prolaktyna łączy się blisko z funkcjami rozrodczymi organizmu. jak „prawdziwe" hormony. Po sekrecji AiDH do krwi nerki zatrzymują wodę.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 71 Czynności hormonalne przysadki mózgowej ^Naczynia włosowate podwzgónza Ko jelnicze podwzgórza Tętnica podwzgorzowa Neurohormony podwzgórza przepływają włóknami nerwowymi Układ wrotny przysadki Oksytocyna: Odpowiedzialna za rozpoczęcie akcji porodowej i wydzielanie mleka Płat przedni przysadk Żyła przysadkowa ADH: Kieruje gospodarką wodną ustroju TSH: Dopinguje gruczoł > tarczowy do produkc i ACTH: Pobudza wydzielanie hormonu nadnerczy- Prolaktyna: Przyczynia się do wytwarzania mleka Hormon wzrostu: Reguluje wzrostorganizmu FSHiLH: Kontrolują produkcję estrogenu. rozpoczynając wytwarzanie neurohormonów. Nie ma jednak dowodu na to. które powędrują do żył wrotnych i powrócą do przysadki. które w organizmie kobiecym sprawują kontrolę nad cyklem miesiączkowym. Pozostała ilość przejdzie przez podwzgórze. natomiast gruczoł kory nadnerczy pozostaje pod wpływem hormonu ACTH (adrenokortykotropowego). że jej nadmiar prowadzi do zaburzeń chorobowych. że działają one tak.

Najaktywniejszym hormonem na poziomie komórkowym jest jednakże trójjodotyronina (T3). Gruczoł tarczowy Przekrój przez tarczycę Lewy i prawy płat tarczycy Tętnica Komórki produkujące tyroksynę Jama wypełniona koloidem przechowującym tyroksynę Luk aorty Tętnice tarczowe . oglądany przez mikroskop. wiadomo. w efekcie czego ilość hormonu tarczycy we krwi jest względnie stała. jest zbudowany z pęcherzyków: są to wysepki tkankowe zawierające skupienia koloidu . Zwiększa on również ilość produkowanego przez nią białka. Ostatecznie działanie hormonu przejawia się w zwiększeniu zużycia energii przez komórkę. Drugi wspomniany hormon płata przedniego to hormon wzrostu. Składnikiem niezastąpionym. Powierzchnia jąder owych komórek pokryta jest receptorem reagującym na obecność hormonu. Dlatego też kobiety karmiące piersią mają niewielkie szansę na zajście w ciążę (choć z drugiej strony karmienie nie jest absolutnie niezawodną metodą antykoncepcyjną). składającej się z czterech atomów jodu. Wyprodukowany przez przysadkę TSH zwiększa ilość hormonu tarczycy. Choć dokładna funkcja tyroksyny nie jest znana. Stężenie wytworzonego TSH wzrasta wraz ze spadkiem poziomu tyroksyny w ustroju. że jest niezbędna dla życia.tyroksyny. posiadająca trzy atomy jodu. Zadaniem tego gruczołu jest produkcja hormonu . nieco poniżej krtani. znajduje się w szyi.określa on sposoby przemiany węglowodanów w tkankach somatycznych. w zależności od zawartej liczby atomów jodu. jabłka Adama i tchawicy. że hormon tarczycy występuje w dwóch wersjach. tarczyca poddaje się kontroli przysadki mózgowej. Uwolniwszy się z gruczołu. Sama przysadka z kolei pozostaje pod wpływem podwzgórza . jeśli chodzi o funkcjonowanie gruczołu tarczowego.substancji białkowej. Hormon uwalniany z tarczycy ma na ogól formę tyroksyny. głównym jej produktem jest • T4. Miąższ tarczycy. którego każdą ilość bardzo sprawnie wychwytuje z krwi. przekształcana w tkankach w T3. Jak sugeruje nazwa. ma on dbać o właściwy wzrost organizmu. Czasami odchodzi od niej dodatkowy środkowy płat piramidowy.72/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO U kobiet prolaktyna pobudza wydzielanie mleka. zostaje ona prawdopodobnie przechwycona z krwi przez komórki somatyczne. Trudno jest sprowadzić rolę tyroksyny do jednej czynności. Sytuacja ta ulega dalszym komplikacjom z uwagi na fakt. nawet jeśli jego zawartość we krwi jest wystarczająca. jednak jego rola nie zanika w późniejszym okresie życia . Podobnie jak wiele innych gruczołów dokrewnych. jest jod.tyroksynę. Gruczoł tarczowy Gruczoł tarczowy. zwany pospolicie tarczycą. Obecna w dużych ilościach hamuje również owulację i cykle miesiączkowe. Niekiedy dochodzi do odwrócenia procesu przemiany i T4 zostaje zamieniona w nieczynną pochodną. Na powiększeniu widzimy wycinek tarczycy z ukazaniem komórek produkujących i magazynujących główny hormon . Oba płaty połączone są mostem tkankowym zwanym węziną. TarPoniżej: Rysunek anatomiczny ilustruje położenie gruczołu tarczowego względem sąsiednich części gardła. Składa się z dwóch płatów położonych na przedniej i bocznych powierzchniach tchawicy.poziom TSH będzie wzrastać w miarę uwalniania hormonu tropowego TRH (tyreotropiny) z podwzgórza. czyca osoby dorosłej waży około 20 gramów. Tarczyca to jedyny narząd wymagający jodu. czyli czterojodotyroniny (T4). Pociąga to za sobą obniżenie poziomu aktywności hormonu tarczycy w tkankach. Jest niezwykle ważny w okresie dzieciństwa i dorastania. z którą wiąże się hormon tarczycy i od której jest odszczepiany pod wpływem enzymów. Pomimo że tarczyca uwalnia do krwi pewne ilości T3. Niedobór jodu w diecie powoduje zaburzenia pracy tarczycy i nadmierny rozrost gruczołu określany mianem wola nagminnego. zwaną „odwróconą" T3. natomiast zmniejsza się w przypadku jej wzrostu.

Odgrywają one główną rolę w sterowaniu gospodarką wapniową ustroju. Hormon tyreotropowy (TSH) Gdy spada poziom hormonu tarczycy (po lewej). Gdy ilość hormonu tarczycy jest zadowalająca (po prawej). co prowadzi do wzrostu jego stężenia we krwi. przysadka mózgowa wydziela TSH (hormon tyreotropowy) pobudzający jego produkcję. Przytarczyce są tak niewielkie. Dola para natomiast . że ledwo dostrzegalne.może być ukryta wewnątrz tarczycy (patrz rysunek) lub w gardle. Górna para znajduje się za tarczycą. Chrząstka tarczowata Gruczoły przytarczyczne Absorbcja wapnia do krwi jest regulowana przez witaminę D 3 . obniżając poziom pierwiastka. że stanowi główny budulec kości i zębów. Przy zbyt niskim stężeniu wapnia przytarczyce wydzielają zwiększoną ilość PTH uwalniającego wapń z kości. Gruczoły przytarczyczne dolne Tchawica przytarczyczne cjorne W^^ Współzależność przysadki i tarczycy Gruczoły przytarczyczne Przytarczyce to dwie pary niedużych gruczołów usytuowanych za tarczycą. To właśnie jest obszar działania gruczołów przytarczycznych: pilnują one równowagi poziomu wapnia.przy nadpodaży wapnia przytarczyce ograniczają lub wstrzymują sekrecję PTH. której źródłem jest światło słoneczne i niektóre pokarmy. dolna zaś może być ukryta w utkaniu tarczycy lub niekiedy po prostu w głębi ściany gardła. Odwrotnie . . Górna para jest umieszczona za gruczołem tarczowym. czyli tężyczki.co ciekawe . lecz również z uwagi na kluczową rolę w pracy mięśni i komórek nerwowych. Stężenie wapnia w organizmie musi być utrzymane w stałych granicach. w przeciwnym bowiem wypadku mięśnie przestają funkcjonować i może dojść do nadmiernej pobudliwości skurczowej mięśni. a także hormon wytwarzany przez gruczoły przytarczyczne zwany parathormonem (PTH). przysadka wstrzymuje sekrecję TSH.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 73 Przytarczyce pomagają sprawować kontrolę nad stężeniem wapnia w ustroju. Wapń to niezwykle istotny pierwiastek: nie tylko z racji tego.

które podwyższają stężenie cukru w krwiobiegu. Większość diabetyków cierpi na niedobór insuliny wywołany niewydolnością trzustki. Wokół głowy trzustki okręcona jest dwunastnica. że niektóre osoby są bardziej podatne na rozwój cukrzycy niż inne oraz że wywołać ją może nawet pojedyncze wydarzenie. Choroba ta często idzie w parze z otyłością. gdzie zostaje spalony jako źródło energii. które na ogół rozumie się pod nazwą cukrzycy. Zaczyna ona wówczas przeciwdziałać skutkom działania innych hormonów. Położenie trzustki ' Punkt.74/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Trzustka Trzustka to jeden z największych gruczołów organizmu. np. jako że pomaga ona utrzymać stały poziom cukru. wktoiym przewód żółciowy wspólny i główny pizewod trzustkowy uchodzą razem do dwunastnicy Pęcherzyk żółciowy Żołądek . Podstawowym składnikiem trzustki są zraziki . który wydziela do jelit. jak dochodzi do takiego uszkodzenia.moczówka cukrowa. Wydaje się. W przypadku tej odmiany trzustka produkuje co prawda insulinę. infekcja. Niedobór tego hormonu wywołuje cukrzycę . np. który ciągnie się w lewo od kręgosłupa. by razem dołączyć do głównego przewodu ciągnącego się środkiem trzustki. Typ pierwszy to diabetes mellitus . tworzące wspólnie tzw. Większość diabetyków cierpi na tzw. Trzustka jest położona na tylnej ścianie brzucha. którego najważniejszym hormonem jest insulina.moczówka. Pozostała jej część składa się z trzonu i ogona. którą leczyć da się tylko przez zastrzyki insuliny uzyskiwanej od zwierząt lub produkowanej sztucznie. Rodzaj cukrzycy rozwijającej się niespodziewanie w następstwie bezwzględnego niedoboru insuliny najczęściej dotyczy ludzi młodych i dzieci. Pomiędzy zrazikami odnaleźć można niewielkie grupy komórek zwane wyspami Langerhansa: stanowią one podstawę „drugiego wcielenia" trzustki jako narządu dokrewnego wydzielającego insulinę. Prawie wszystkie jej komórki pełnią funkcję sekrecyjną. czyli schorzenie. Jeśli poziom cukru we krwi zaczyna przekraczać wartość progową. przed kręgosłupem.chorobę. nie wiadomo. aparat wysepkowy. Aktywność insuliny powoduje przeniesienie cukru z krwi do komórek somatycznych. jednakże obniża się wrażliwość tkanek na jej działanie. Jakie dokładnie znaczenie ma glukagon dla naszych codziennych czynności. cukrzycę typu dorosłych. co prowadzi do wzrostu poziomu cukru we krwi. oraz odgrywa ważną rolę w procesie trawienia jako gruczoł wydzielający do jelita cienkiego enzymy trawienne. wynikająca z zaburzeń w czynnościach przysadki mózgowej. Zazwyczaj dodatkowym zabezpieczeniem są środki farmakologiczne pobudzające trzustkę do wzmożonej produkcji insuliny. Każdy przewodzik łączy się z przewodzikami biegnącymi od innych zrazików. Jest ona gruczołem dokrewnym. do przodu od górnej części aorty brzusznej i żyły głównej dolnej. Na szczęście może ona być opanowana za pomocą zastrzyków insuliny otrzymywanej z trzustki świń lub bydła. niezwykle rzadko spotykana. produkują również hormon o nazwie glukagon. Celem insuliny jest obniżanie stężenia cukru we krwi do poziomu normalnego. a właściwie dwa zespolone gruczoły. Jest również gruczołem zewnątrzwydzielniczym. Nie wiadomo dokładnie. jednak nieustannie prowadzi się badania nad tym zagadnieniem. Typ drugi to moczówka prosta (diabetes insipidus).zgrupowania komórek zewnątrzwydzielniczych skupionych wokół ślepych zakończeń krótkich przewodzików. Prowadzi to wprost do cukrzycy. nierzadko w normalnych ilościach. zatem częścią kuracji jest odpowiednia dieta prowadząca do ograniczenia zapasów cukru. aparat wysepkowy odpowiada uwolnieniem insuliny do krwi. W przypadku nieobecności insuliny w ustroju zanika mechanizm równoważenia poziomu cukru. Wyróżnia się dwa typy schorzenia zwanego diabetes . spowodowaną uszkodzeniem komórek produkujących insulinę. stąd też zwana jest cukrzycą młodzieńczą. gdyż cukier znajdujący się we krwi nie może zostać przekształcony w paliwo dla komórek. kortyzonu i adrenaliny. nie zaś do krwi. Trzustka pełni dwojaką funkcję: produkuje hormony-insulinę i glukagon-pozwalające utrzymać zrównoważony poziom cukru w ustroju. niezbędną dla ustroju. Wysepki. którego działanie polega na podnoszeniu poziomu cukru.

Przedostają się do żyły wrotnej poprzez żyłę śledzionową i regulują poziom cukru w ustroju.niezbędna komórkom do spalania w przemianie materii . przeważnie cierpią na cukrzycę młodzieńczą. natomiast pacjenci w podeszłym wieku na ogół wymagają iniekcji insulinowych dla obniżenia poziomu cukru. . W rzeczywistości oba te rodzaje występują łącznie. Insulina działająca normalnie Po lewej: W trakcie produkcji insuliny w trzustce glukoza . Niedobór insuliny wywołuje cukrzycę: jej leczenie polega na uzupełnianiu tego niedoboru. W wypadku zwiększonego zapotrzebowania komórek na energię. a co za tym idzie na glukozę. a insulina umożliwia komórkom jej zużycie. zostaje ona uwolniona z wątroby. odprowadzane do jelita poprzez przewód trzustkowy 9 O Insulina Glukagon Rola insuliny Powyżej: Insulina i glukagon powstają w wysepkach Langerhansa. w tym również dzieci.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO/75 Produkcja insuliny w organizmie Tętnica śledzionowa transportująca natlenowaną krew Przewód żółciowy wspólny Żyta krezkowa dolna Komórki B wytwarzające insulinę Komórki A wydzielające glukagon Zraziki produkujące enzymy trawienne.może swobodnie gromadzić się w wątrobie. Tkanki o • Przedstawiony powyżej podział cukrzyc na dwa typy jest niestety wielkim uproszczeniem. Niektórzy.

Części te wydzielają różne hormony. Rdzeń nadnerczy jest ściśle związany z układem nerwowym. Gwałtownie wzrasta produkcja adrenaliny przyspieszającej i wzmacniającej bicie serca. Aldosteron: Istnieją trzy typy sterydów.stąd też nierzadko mówimy. Efektem działania adrenaliny jest ponadto zamiana zmagazynowanego w wątrobie i mięśniach glikogenu w glukozę . by stawić czoło niebezpieczeństwu. posiadające trzy całkiem odmienne funkcje fizjologiczne. że ktoś „blednie ze strachu". iż utrata dużej ilości soli pociąga za sobą odwodnienie ustroju. z których najważniejsze to aldosteron i kortyzon. zwiększają gromadzenie wody w ustroju. Gdy niebezpieczeństwo mija lub znika przyczyna stresu. jak i psychicznej.szybki materiał energetyczny. nadciśnienia tętniczego. produkcja adrenaliny spada i organizm powraca do normalnego stanu. Stresy i zagrożenia. co z kolei odbija się na sprawności serca jako pompy tłoczącej. działający jako przekaźnik chemiczny w wydawaniu nerkom polecenia ograniczenia ilości soli wydalanej z moczem. że jest to gruczoł odpowiedzialny za mobilizację organizmu do działań natychmiastowych. Każdy gruczoł składa się z dwóch wyraźnie odrębnych części: środkowego rdzenia i zewnętrznej osłony kory. Sól decyduje o objętości krwi będącej w obiegu. zwane hormonami elektrolitów. ponieważ przygotowują ciało do wykonania dodatkowego wysiłku. są zarówno natury fizycznej. Kora nadnerczy Okalająca rdzeń kora nadnerczy wydziela kilka hormonów znanych jako sterydy (streoidy). Zasadniczym hormonem tej grupy jest aldosteron. jak sama nazwa wskazuje. Oznacza to. Razem znane są jako „hormony walki lub ucieczki". organizm pozostaje w stanie mobilizacji. Każdej cząsteczce soli w organizmie towarzyszy duża liczba cząsteczek wody. przezwyciężyć stres lub wykonać trudne zadanie. względnie żyjemy pod stałą presją. Serce napotyka wówczas trudności Gruczoły nadnerczowe Noradrenalina Utrzymuje jednakowe ciśnienie krwi Kora nadnerczy Aldosteron Reguluje wydalanie soli przez nerki Zapewnia równowagę sodowo-potasową w ustroju Kortyzon Pobudza wytwarzanie i przechowywanie glukozy będącej źródłem energii Bierze udział w rozkładzie tłuszczów w organizmie Bierze udział w przemianie węglowodanów i białek Hormony płciowe Uzupełniają działanie hormonów płciowych wydzielanych przez gonady . z których każdy ma odmienne zadanie. co w rezultacie prowadzić może do rozwoju zaburzeń stresopochodnych. płasko spoczywając na ich biegunach. potrzebnego.76/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Hormony nadnerczy i ich działanie Źródło Rdzeń nadnerczy Hormon Adrenalina Działanie Mobilizuje organizm do wysiłku fizycznego Gruczoły nadnerczowe albo nadnercza. np. Bez względu jednak na ich rodzaj reakcje organizmu są zawsze fizyczne. Powoduje to podwyższenie ciśnienia i równoczesne zwężenie obwodowych naczyń krwionośnych. kierując główny strumień krwi ku sercu . lub jeśli jesteśmy nieustannie w stanie nadpobudzenia emocjonalnego. Jeśli jednak zagrożenie lub stres są długotrwałe. w obliczu których staje współczesny człowiek. co nie powinno dziwić zważywszy. Pierwsze. Rdzeń nadnerczy jest miejscem sekrecji adrenaliny i pokrewnej jej noradrenaliny. są umieszczone nad nerkami. a w następstwie ograniczenie objętości i ciśnienia krążącej krwi.

w sytuacjach stresowych. kortyzon rozpoczyna akcję przemiany białek w glukozę. a ponadto rzutuje na ilość krwi będącej w obiegu. Sterydy ana- boliczne są sztucznymi pochodnymi m. jak np. która leczona jest przez podawanie tabletek lub zastrzyków insulinowych. jest też nieodzowny dla układu odpornościowego. a więc cukrzycy. męskich hormonów płciowych. są odpowiedzialne za podnoszenie poziomu glukozy we krwi. Usuwa on sód z wnętrza komórki. . Kortyzon jest ważnym. przysadka uwalnia ACTH i jego poziom wzrasta. jeżeli poziom jest zbyt wysoki.in. spośród których najważniejszy to kortyzon. lecz nie jedynym. Regulacja kortyzonowa Kortyzon jest tak ważny dla funkcjonowania organizmu. Utrzymywane są tam za pomocą układu nośników zwanego pompą sodowo-potasową. Hormony płciowe: Ostatnią grupą hormonów powstających w nadnerczach są tzw. odporność na zakażenia obniża się. obie te substancje podlegają mechanizmowi sprzężenia zwrotnego. Sekrecja aldosteronu jest kontrolowana przez reninę . Jeżeli jednak w wyniku powziętych działań medycznych normalny poziom kortyzonu zostanie podwyższony (np.obecny również w mniejszych ilościach u kobiet . Czynność ta jest kontrolowana przez hormon nadnerczy aldosteron. tj. by wspomagały pracę hormonów płciowych produkowanych w jeszcze większych ilościach przez gonady . Układ ten działa niejako na zasadzie huśtawki: przy niskim poziomie aldosteronu nerki produkują reninę i poziom hormonu zaczyna się podnosić.funkcjonuje wyłącznie jeden hormon obniżający poziom cukru. insulina. pobudzający wytwarzanie kortyzonu. w celu zapobieżenia odrzuceniu przeszczepu). Kortyzon. Główny męski hormon płciowy . Większość jonów sodu znajduje się w płynie zewnątrzkomórkowym. Przysadka wydziela hormon ACTH. odpowiedzialny za zwiększanie masy mięśniowej. Glukoza stanowi podstawowy surowiec energetyczny organizmu.męskie i żeńskie gruczoły płciowe.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 77 Chlorek sodu (sól kuchenna) jest istotnym składnikiem płynu. Gdy zatem zwiększa się zapotrzebowanie energetyczne.jak również produkcję sterydów -jest przysadka mózgowa. spada stopień aktywności reninotwórczej nerek i stężenie aldosteronu we krwi powraca do normy. Nerki utrzymują poziom równowagi pomiędzy ilością soli wydalanej z moczem lub z potem a ilością soli zatrzymywanej w organizmie. że pełni kluczową rolę w metabolizmie (procesach przemiany materii niezbędnych dla podtrzymania życia). stanowiącego system obrony ustroju przed zakażeniami i uszkodzeniami. androgeny nadnerczowe.hormon wytwarzany w nerkach. gdy jego poziom jest za wysoki. Wydziela je kora nadnerczy. Organizm sam nie potrafi produkować zwiększonych ilości kortyzonu. hormonem podnoszącym poziom cukru. Dla kontrastu . oprócz tego. że jego sekrecja musi być pod ścisłą kontrolą.to testosteron. który nakazuje nerkom zredukowanie ilości wydalanej soli w przypadku. istnieje większe prawdopodobieństwo wystąpienia niedoboru hor- monu obniżającego. gdy jej poziom w ustroju jest zbyt niski. Z uwagi na tę nierównowagę. w którym zanurzone są komórki. Kortyzon: Hormony cukrowe. gruczoł ogranicza produkcję i stężenie kortyzonu maleje. Podobnie jak w przypadku aldosteronu i reniny. pozostawiając w niej komplementarne jony potasowe. Mechanizmem regulującym jego produkcję . Taki układ potencjałów jest niezbędnym warunkiem do przekazywania impulsów nerwowych poprzez błonę komórkową. Regulacja poziomu soli Równowaga elektrolityczna w komórce (pompa sodowo-potasowa) Utrata soli z potem Potas wchodzący do :omórki zrównoważon1 przez opuszczający ją sód Błona komórkowa Płyn zewnątrzkomórkowy Nadnercze • Nerka Torebka ciałka nerkowego (Bowmana) Moczowód Pęcherz- Krew tętnicza Krew żylna Wchłanianie zwrotne soli w kanalikach nefronu w dotłoczeniu wystarczającej ilości krwi do tkanek. Gdy zawartość kortyzonu w ustroju jest zbyt niska.

jamę ustną. jest rozcięta pionową przegrodą nosową na dwie połowy: prawą i lewą. angażuje do pracy płuca i przeponę oraz górne drogi oddechowe: nos. Proces zwany respiracją.Rozdział 6 Tlen jest najważniejszą substancją chemiczną. gardło. od której zależy życie naszego organizmu . czyli oddychaniem. które produkują energię konieczną dla podtrzymania życia. Żuchwa Ujście gardłowe lewej trąbki słuchowej . łączące się z tyłu z przewodem nosowo-gardłowym. Rysunek pokazuje położenie trąbki słuchowej (Eustachiusza) względem jamy nosowej. Każda połowa jest podzielona trzema małżowinami na trzy przewody nosowe. krtań i tchawicę.jest niezbędny każdej komórce i każdej tkance. a uboczne produkty jego przemiany są usuwane podczas wydechu. Trąbka słuchowa prawa Po prawej: Jama nosowa. ODDECHOWY Jama nosowa Ucho środkowi. Tlen wprowadzamy do ustroju wdychając powietrze. przechodząca w dolnej części w przedsionek zakończony nozdrzami przednimi.

Błona wydziela około 0. choć do pewnego stopnia giętki dzięki leżącym poniżej kości chrząstkom nosa i nozdrzy.Nos Nos oprócz tego. by nie dopuścić do uszkodzenia płuc. W górnej części jamy są umieszczone cienkie blaszki kostne z licznymi.5 litra śluzu dziennie. Dwie kości nosowe (po jednej z każdej strony) są wysunięte w dół. Zatoki . która stanowi przedłużenie warstwy wyściełającej nozdrza. Dwie komory oddzielone przez przegrodę tworzą łącznie jamę nosową. Nos jest twardy. często są znakomicie widoczne. kurz z ustroju. a w konsekwencji także zmysł smaku. niewielkimi receptorami nerwu węchowego. Śluz i rzęski wychwytują cząsteczki kurzu. Przekrój przez nos Komórka sitowa -i Małżowina nosowa Małżowina nosowa górna Oczodo Kość nosowa Chrząstka boczna nosa Chrząstka przegrody Oczodół Małżowina nosowa dolna Przegroda nosowa Zatoka szczękowa Chrząstki skrzydłowe mniejsze Chrząstki skrzydłowe większe Tętnica sitowa przednia Tętnica sitowa tylna Tętnica klinowo-podniebienna Powyżej i po prawej: Ilustracje pokazujące kości i chrząstki nosa (powyżej). U niektórych osób. Leżą za brwiami i w szczękach w trójkącie utworzonym przez nos i oczy. które następnie są przesuwane dalej i połykane. służy także jako naturalna droga przedostawania się powietrza do organizmu podczas spoczynkowego oddychania. U Przedsionek nosa . Są bardzo wąskie . Wyściełane są błoną śluzową. o wydłużonym kształcie i przebiegają wzdłuż osi nosa. do tyłu od połączenia z jamą nosową. kierując się w tylnej części w dół.uchodzi w ścianie gardła. Ponadto chroni przed czynnikami drażniącymi: prowokując kichanie.mają poniżej 6 milimetrów szerokości. Kanał nosowo-łzowy odprowadza łzy z oczu (dlatego też musimy wydmuchiwać nos podczas płaczu). Wnętrze nosa jest podzielone kostno-chrzęstną przegrodą. silnie unaczynioną. Podczas przeziębienia receptory są pokryte gęstym śluzem ograniczającym powonienie. Od przewodów nosowych odchodzą dwa inne kanały. Są one cienkie. Przestrzenie UKŁAD ODDECHOWY / 79 Przewody nosowe pomiędzy poszczególnymi małżowinami to przewody nosowe. wyrzuca np. Drugi z nich .przestrzenie w przedniej części czaszki . zmniejszają siłę uderzeń w twarz. Przegroda jest pokryta miękką i delikatną błoną śluzową. że jest narządem zmysłu powonienia. niczym amortyzator. zwłaszcza mężczyzn. które jednocześnie decydują o jego kształcie.są połączone z wnętrzem nosa. co pozwala nawilżać i ogrzewać wdychane powietrze. przekrój poprzeczny nosa (powyżej po prawej) oraz wewnętrzne unaczynienie nosa (po prawej). Zatoki. na dwie wąskie komory. Pokrywają ją tysiące maleńkich włosków zwanych rzęskami. biegnącą od przodu ku tyłowi.trąbka słuchowa . u góry zaś schodzą się między oczami. Nos zewnętrzny składa się częściowo z kości. Tylny odcinek jamy nosowej jest podzielony na trzy części przez trzy fałdy kostne zwane małżowinami nosowymi. a częściowo z chrząstki. Powierzchnia wewnętrzna nozdrzy jest porośnięta sztywnymi włoskami skierowanymi w dół. które strzegą wejścia do nosa. tworząc grzbiet nosa.

będąca przedłużeniem warstwy wyściełającej jamę ustną. Z reguły przyjmuje się. Najważniejszą z nich jest przewodzenie pokarmu do przełyku oraz powietrza do płuc . podczas kaszlu. by powierzchnia jamy ustnej i gardłowej była podczas jedzenia i mówienia zawsze pokryta śluzem. W części nosowej znajdują się 3 skupiska tkankowe. Jej dolną granicę wyznacza samo podniebienie miękkie: w chwili przełykania podnosi się i zamyka część nosową gardła.tym zadaniem obarczona jest następnie krtań i tchawica. by zapobiec przedostaniu się pożywienia do nosa.) Przekrój poprzeczny dolnej części szyi Tkanka tłuszczowa Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy Żyła szyjna wewnętrzna Nerw błędny Tętnica szyjna wspólna Tarczyca Tchawica Mięśnie szyi Trzon kręgu szyjnego Żyła szyjna zewnętrzna Rdzeń kręgowy Wyrostek kolczysty Budowa przedniej ściany gardła Migdałek gardłowy Przegroda nosowa Część nosowa gardła Języczek podniebienia Migdatek podniebienny Nagłośnia Cieśń gardziel Część krtaniowa gardła \? Jama gardłowa to przestrzeń do tyłu od jamy nosowej. zwane migdałkami . ustnej i krtani. szersza część jamy gardłowej jest twarda dzięki otaczającym kościom czaszki. że gardło rozciąga się od jamy ustnej i nosowej aż do przełyku i tchawicy.Gardło Gardło to nazwa popularnie stosowana na określenie jamy prowadzącej w głąb układu trawiennego i oddechowego. Część najwyższa . szczególnie widoczne u dzieci. Rola krtani w oddychaniu jest widoczna w czynnościach strun głosowych: poruszane odpowiednimi mięśniami mogą się zacisnąć i odciąć dopływ powietrza. Wewnętrzna warstwa tkankowa okrywająca gardło. który ciągnie się około 12 centymetrów poniżej podstawy czaszki. gdzie łączy się z przełykiem.nosowa leży nad poziomem podniebienia miękkiego i do tyłu od nosa. ciągnąca się nieco w głąb szyi. natomiast w odcinku dolnym i węższym jej mięśnie są przyczepione do chrząstek krtani. które wraz z jamą ustną i nosową tworzą górne drogi oddechowe.trąbkowymi Jama gardłowa . zawiera wiele gruczołów śluzotwórczych. Części gardła biorące udział w trawieniu omówione są w Rozdziale 9. Niefortunne skutki awarii tego mechanizmu koordynującego można czasami zaobserwować podczas kichania. W anatomii w obszarze tym wyróżnia się dwie odrębne części: krtań i jamę gardłową. które dbają o to. Górna. np. (Bardziej szczegółowe informacje dotyczące budowy krtani i jej roli w procesie mówienia znaleźć można na strome 61. krtań i tchawicę. Wyłożona jest grubą warstwą mięśniową i posiada kształt zbliżony do odwróconego stożka. Topograficznie i fizjologicznie jama gardłowa dzieli się na trzy odcinki. Dla naszych potrzeb cały omawiany obszar podzielimy na trzy odcinki: jamę gardłową. Gardło spełnia różnorakie funkcje.

która składa się z chrząstek. która pomaga ujednolicić ciśnienie powietrza po obu stronach błon bębenkowych. Najważniejszymi organami części ustnej są dające się wielu z nas we znaki migdałki podniebienne . . W górnej części szyi krtań jest pokryta chrząstką tarczowata (jabłko Adama).jest fragmentem drogi powietrznej łączącej usta z płucami.krtaniowej . Koordynacja taka jest możliwa dzięki układowi nerwów zwanemu splotem gardłowym. Rola najniższej . Od tego miejsca tchawica ciągnie się w dół aż do oskrzeli. co jemy i wdychamy. Tchawica Powyżej tchawicy do przodu od gardła leży krtań. Efektem tego są częste zapalenia ucha środkowego. Podobnie jak nos. Skurcze i rozkurczę mięśni tego odcinka.oddechowego i połykania. utrzymujących drożność światła tego sprężystego narządu.do przełyku. Gardło komunikuje się również z uszami za pośrednictwem Tchawica kanału wyrównującego trąbki słuchowej. która kojarzy informacje nadchodzące z wyższych ośrodków mózgowych . gdzie zostają połknięte. jest wyłożona błoną śluzową zbudowaną z komórek posiadających rzęski. Wspomagane przez ruchy języka umożliwiają również wtło- czenie pokarmu do otworu przełyku.kanał łączący gardło z uchem środkowym. które często ponoszą winę za powikłania chorób gardła u dzieci. Kanałem tym przechodzi wszystko.dwa zgrubienia tkanki. Poniżej po lewej: Główną częścią jamy gardłowej jest umięśniona rura ciągnąca się od podstawy czaszki po przełyk.część ustna gardła . Do części nosowej gardła. i gardłowym („trzeci migdałek"). po obu jej stronach. nosa i gardła mają łatwy dostęp do uszu. Jego czynnościami zawiaduje niższa część pnia mózgu.części gardła sprowadza się do udziału w przełykaniu. które usuwają wszelkie zarazki i kurz z powrotem do gardła. Tu też schodzą się drogi oddechowe i pokarmowe. gdyż drobnoustroje chorobotwórcze z jamy ustnej. Takie rozmieszczenie narządów bywa przyczyną wielu chorób. Łatwo je wyczuć palcami u nasady szyi. pomagają nadać fizyczny kształt dźwiękom wychodzącym z krtani.UKŁAD ODDECHOWY/81 Po lewej: Przekrój poprzeczny przez gardło. Trąbka słuchowa łącząca ucho środkowe z gardłem Ujście gardłowe trąbki słuchowej — Część nosowa r Część ustna Gardło Część krtaniowa Jabłko Adama Po prawej: Schemat jamy (chrząstka tarczowata) gardłowej ukazujący jej położenie względem dróg Przełyk nosowych i ustnych. natomiast pokarmowi . Odcinek jamy gardła znajdujący się za jamą ustną . znacznie bardziej ruchliwych niż mięśnie części nosowej. Ruchy krtani muszą być tak zgrane. uchodzi również trąbka słuchowa (Eustachiusza) . by gwarantowały powietrzu dotarcie do płuc.

Na tej samej zasadzie działają płuca: jeśli tylko pomiędzy nimi a ścianą znajdzie się cienka warstwa płynu. opłucna jest wyposażona w receptory bólu. Funkcjonowanie płuc Gdyby płuca usunąć z klatki piersiowej. tzw. Na pozostałym obszarze są od siebie oddzielone.Płuca Większą część klatki piersiowej wypełniają dwa płuca. następnie segmentowe. Opłucna ścienna wyścieła wewnętrzną powierzchnię ścian klatki pierTętnica szyjna wspólna Obojczyk I żebro Gruczoł tarczowy . . Grasica I Płuco lewe " w worku opłucnej Przepona Osierdzie otaczające serce siowej. z których prawe jest nieco większe. Rzecz jasna. Jedna z postaci zapalenia opłucnej polega na wypełnieniu jamy nadmierną ilością płynu .opłucną.naczynia krwionośne. wyobraźmy sobie dwie szklane szyby. w tym również szczeliny. U osób zdrowych obie blaszki opłucnej są w stałym kontakcie i prześlizgują się po sobie w miarę. tzw. by pomieścić niewielkie ilości płynu zwilżającego powierzchnie blaszek. Ich zakończenie stanowią pęcherzyki płucne. jak płuca poruszają się w rytm oddechu. napięcie powierzchniowe wody sprawia. jeśli jednak je zmoczymy. Największe z nich to oskrzela główne. łatwo się rozdzielają. One również dzielą się na mniejsze rurki . Rozszerzenie klatki piersiowej powoduje rozciągnięcie płuc i wpłynięcie powietrza do pęcherzyków. Opłucna Wokół płuc dają się wyróżnić dwa typy błony opłucnej: wewnętrzna. Wewnątrz płuc oskrzela główne rozwidlają się na płatowe. W przeciwieństwie do płuc. o czym najlepiej wiedzą cierpiący na zapalenie opłucnej. U osób zdrowych jama opłucnej jest minimalna . lewe do lewego. chyba że celowo pozostaną puste. Jeśli położymy je na sobie suche. Podczas wydechu mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne stopniowo rozkurczają się. w miejscu.dwa: górny i dolny. tzw. Gdyby pozwolić im rozkurczyć się całkowicie. Wokół pęcherzyków płucnych tworzą siatkę naczyń włosowatych. skurczyłyby się niczym przebity balon. Każde płuco dzieli się na płaty — prawe posiada trzy płaty: górny. pozostają „otwarte". opłucna ścienna. że powierzchnia opłucnej zostaje pozbawiona płynu. Jedyny sposób na ich oddzielenie to rozsunięcie ślizgiem. tak by się po sobie bez trudu przesuwały. istnieje między nimi pewna przestrzeń wolna zwana jamą opłucnej. Opłucna płucna okrywa całą powierzchnię zewnętrzną płuc. Obie blaszki opłucnej spotykają się wokół wnęki płuca. W przypadku przedostania się powietrza do jamy opłucnej (potencjalnej przestrzeni między opłucną ścienną a płucną) napięcie powierzchniowe maleje i płuca zapadają się (odma płucna). Równolegle do drzewa oskrzelowego układ rurek tworzą tętnice płucne.jest to tzw. opłucna płucna. wysiękowe zapalenie opłucnej. wywołując ból. środkowy i dolny. szczeliny międzypłatowe. że silnie do siebie przylegają. Oskrzele prawe biegnie do prawego płuca. W stanie rozdętym utrzymuje je napięcie powierzchniowe płynu wydzielanego przez cienką błonę okrywającą płuca i wewnętrzną ścianę klatki piersiowej . które powstają w wyniku rozgałęzienia tchawicy pomiędzy płucami.tylko taka. które wpadają do płuc wraz z oskrzelami. Płaty są rozdzielone od siebie. Same płuca są niczym więcej jak gęstą konstrukcją kratową złożoną z rurek. Każdy rodzaj zapalenia sprawia. natomiast lewe płuco . biegnące wraz z oskrzelikami. w następstwie czego opłucna płucna i ścienna ocierają się o siebie w czasie oddychania. płuca gwałtownie odskoczyłyby z powrotem. oraz zewnętrzna. By lepiej to zrozumieć. a te rozgałęziają się na coraz mniejsze odnogi zwane oskrzelikami. gdzie płuco łączy się z tchawicą za pomocą oskrzela głównego i z sercem za pośrednictwem naczyń krwionośnych płucnych. ponieważ po lewej stronie część przestrzeni klatki zajmuje serce. a granice między nimi wyznaczają wgłębienia na ich powierzchni.

w którym pęcherzyki płucne wypełniają się płynem. podczas którego oskrzela wypełniają się wydzieliną śluzową. Do typowych zaburzeń pracy płuc (powiększenia) należą: zapalenie płuc. odma. astma. nowotwór oskrzeli. bronchit. polegającą na zapadaniu się ścian pęcherzyków. .UKŁAD ODDECHOWY / 83 Budowa płuc i zaburzenia rzele Żyta płucna Naczynia włosowate W płucu zdrowym (powyżej) tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających każdy pęcherzyk płucny (po lewej). czyli zapalenie oskrzeli. czyli zwężenie umięśnionych ścian oskrzelików.

Jakkolwiek niektóre tkanki są zdolne do funkcjonowania przez jakiś czas bez dopływu tlenu. podczas śpiewu. i tlenu. produktu wewnętrznych przemian chemicznych. mówienia i jedzenia. jeśli pływak nie zdąży powrócić na powierzchnię wody. następnie oddech zostaje wstrzymany i zanika pobudzanie mózgu. powodującego uchodzenie powietrza jak z balonu. nie zaś tlenu we krwi. Może to doprowadzić do utraty przytomności. w celu uzyskania energii. Podobna jest do słońca z promieniami rozchodzącymi się w kierunku żeber. wzmaga się obieg krwi i usunięty zostaje dwutlenek węgla. a zatem muszą odbyć długą drogę od szyi ku dolnej części klatki piersiowej. zobaczylibyśmy duży. szczelnie odgradzający klatkę piersiową od jamy brzusznej. przymocowany włóknami mięśniowymi do wewnętrznej części dolnych sześciu żeber. Podobnie jak wszystkie inne mięśnie.cienki mięsień z tkanki włóknistej.za pomocą tlenu. polecenia skurczu lub rozkurczu przepona otrzymuje od układu nerwowego.zazwyczaj w postaci cukru . HM mr . w przypadku których po długich oddechach następują krótkie „spazmatyczne" wydechy. gdzie jest potrzebny do produkcji energii. Wstrzymywanie oddechu. Wydech następuje w wyniku prostego rozluźnienia mięśni. a następnie jego usuwania jest pobranie tlenu niezbędnego dla podtrzymania życia i pozbycie się z ustroju zbędnego dwutlenku węgla. np. Włókna mięśniowe przepony kurczą się podczas wdechu i spłaszczają kopułę. gardło. a w przypadku nurkowania nawet do śmierci przez utonięcie. której nasz ustrój wymaga dla podtrzymania funkcji życiowych. Co ciekawe. Tlen łączy się z hemoglobiną krwi. Ziewanie. Oddechy stają się wtedy głębsze i częstsze. Celem wprowadzania powietrza do organizmu. W trakcie wytężonego wysiłku fizycznego tempo oddychania znacznie rośnie. tak samo komórki wykorzystują tlen: spalają swoje paliwo . Produkty końcowe takiej reakcji chemicznej są identyczne w przypadku oddychania komórkowego i spalania benzyny. są odmianami rytmu oddechowego wywołanymi przez bodźce emocjonalne.Oddychanie Czy to w stanie czuwania. Przepona oglądana od przodu ma kształt wysklepionej kopuły. gdzie zachodzi wymiana tlenu na dwutlenek węgla. pochodzą z wyższego odcinka rdzenia kręgowego. Po kilku pierwszych głębokich oddechach poziom dwutlenku węgla obniża się. Nerwy unerwiające przeponę zwane są lewym i prawym nerwem przeponowym. Znalazłszy się w płucach. W ciągu doby wdychamy i wydychamy ponad 8 tysięcy litrów powietrza. czy to celowe (podczas nurkowania). a czerwone ciałka uwalniają ładunek dwutlenku węgla z powrotem do pęcherzyków. i dostosowuje do niej tempo oddychania. do których jest przymocowana. tak by zaczerpnąć więcej tlenu. Dowolne modyfikacje częstotliowści oddychania mają miejsce. Tlen stanowi około jednej piątej składu wdychanego powietrza. a praca płuc. przyczepionej do żeber sznurami z mięśni. serca i naczyń krwionośnych jest związana przede wszystkim z dostarczaniem tlenu z powietrza do wszystkich tkanek. czy podczas snu. kaszlenie i czkawka wymagają innego rodzaju oddychania. W wyniku urazu lub przebytych chorób może dojść do uszkodzenia nerwów przeponowych. Praca serca ulega przyspieszeniu. nawet do 80 razy na minutę. Po zakończonym wysiłku poziom dwutlenku węgla spada i oddechy wracają do normy. natomiast dno stanowi przepona. wzdychanie. centralny obszar włóknisty. podczas znacznego wysiłku fizycznego. Tempo oddychania Częstotliwość oddychania podlega regulacji przez ośrodek oddechowy mózgu (rdzeń przedłużony) i jest zależna od stężenia dwutlenku węgla. Mózg reaguje na wzmożoną produkcję dwutlenku węgla. czy mimowolne (w następstwie ataku nerwowego). a mianowicie dwutlenek węgla i woda. a kominek ogrzewa pokój dzięki obecności i węgla. wędruje do pęcherzyków płucnych. Gdyby spojrzeć na przeponę od góry. Dzięki temu zwiększa się objętość płuc i powietrze zostaje wciągnięte przez nos. Większość pracy związanej z wdechem wykonuje przepona . Przepona Nerwy przeponowe Przepona Żyla główna dolna Aorta Przepona oddziela klatkę piersiową od jamy brzusznej oraz reguluje objętość płuc w trakcie wdychania i wydychania powietrza. Górną część „obudowy" mieszczącej serce i płuca tworzą żebra. mózg nie może się bez niego obyć. również wywołuje zakłócenia w rytmie oddechowym. krtań i tchawicę. by został wypchnięty na zewnątrz przez płuca. oddychamy średnio 12 razy na minutę. ściągając jej najwyższy punkt centralny w kierunku jamy brzusznej. Tak jak samochód spala benzynę przy udziale tlenu. Śmiech i płacz. np.

które wtłacza ją do aorty. Nasycona tlenem krew płynie do żyły płucnej. a następnie do lewej połowy serca. pobiera zaś nową porcję tlenu.UKŁAD ODDECHOWY/85 Obieg tlenu w organizmie Tchawica Oskrzele Aorta Płuco Tętnica płucna . Krew okrąża całe ciało tętnicami aż do naczyń włosowatych. który następnie wydychamy. gdzie tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających pęcherzyk. . oskrzela i oskrzeliki dociera do pęcherzyków płucnych.Zyty płucne Prawy _ przedsionek Lewy przedsionek Oskrzeliki Lewa komora Prawa komora Pęcherzyk płucny -"^ r Powietrze / wpływające wypływające z pęcherzyka Erytrocyty niosące tlen Pęcherzyk płucny Naczynie włosowate Wnętrze pęcherzyka płucnego wypełnione powietrzem Erytrocyty przenoszące dwutlenek węgla Strumień tlenu do komórek Dwutlenekwęgla uwalniany z komórek Powyżej: Powietrze wdychane przez tchawicę. Tlen przenoszony przez czerwone ciałka krwi zostaje oddany tkankom. W pęcherzyku powracająca z obiegu krew oddaje dwutlenek węgla.dwutlenek węgla. w zamian za produkt przemiany materii . Gaz zostaje odtransportowany z powrotem żyłami do prawej połowy serca i na ostanim etapie krew wpływa tętnicą płucną do płuca.

żył.Rozdział 7 KRWIONOŚNY Układ krwionośny składa się z serca i systemu naczyń krwionośnych. Luk aorty — Lewa tętnica płucna Żyła główna górna Lewy przedsionek Zastawka pólksiężycowata pnia płucnego i Prawy przedsionek Zastawka pólksiężycowata Aorty Zastawka trójdzielna Prawa komora Przegroda międzykomorowa Mięśniówka Tkanka tłuszczowa Po prawej: Przekrój przez serce z ukazaniem aorty i jej gałęzi oraz ważniejszych zastawek. Krew nie tylko transportuje substancje odżywcze i gazy z jednych części ciała do drugich. Itr—> Żyla główna dolna Aorta . Serce. jest odpowiedzialne za tłoczenie krwi wokół ciała. ale działa również jako środek komunikacji. przedsionków i komór. przenosząc informacje chemiczne w postaci hormonów przebywających drogę z gruczołów dokrewnych do narządów i tkanek. zbudowane prawie w całości z tkanki mięśniowej.

Jej składnikami są: przezroczysty płyn . Jest nie tylko źródłem pokarmu komórek. Niektóre globuliny białkowe wraz z krwinkami biorą udział w procesie krzepnięcia krwi. osocze składa się głównie z wody. Stąd też jej pokrewieństwo z płynem zewnątrzkomórkowym. w którym są zanurzone wszystkie komórki ciała. Krew jest płynem. ale także wywiera ciśnienie onkotyczne. w którym unoszą się krwinki czerwone (erytrocyty). zatrzymująca niezbędne ilości wody w krwiobiegu i przeciwdziałająca przekształceniu się ciała w rozmokłą. oraz krążenie wielkie (duży krwiobieg). a przez zdolność do krzepnięcia pełni ważną rolę jako element mechanizmu obronnego organizmu. włośniczek. Serce zaczyna ją pompować przez wewnętrzny system tętnic i żył już w okresie życia płodowego i czyni to aż do śmierci. Krew ma też swój udział w zwalczaniu drobnoustrojów chorobotwórczych. Jeden mililitr krwi zawiera około 250 milionów płytek. ponieważ przybywa dowodów na to. które stanowi jego zasadniczy składnik. Oznacza to. że związki mineralne i inne substancje mogą się przenosić za pośrednictwem osocza z komórki do komórki po całym ciele. Dlatego też osocze jest w istocie wodnym roztworem substancji mineralnych. podobnie jak kości czy mięśnie. pokarmu i innych ważnych substancji do tkanek. których funkcje są związane z tłoczeniem krwi wokół ciała.glukozę i podstawowe tłuszcze. dostarczając tlenu. Albumina jest wytwarzana w wątrobie. np. a dalej do komórek. Swą przysłowiową gęstość zawdzięcza obecności milionów komórek. Najważniejszymi globulinami są te. czyli kapilar.hemoglobiny. Jak prawie całe ciało ludzkie. zapobiegając ich ucieczce do tkanek. prowadzące krew z serca do każdej części ciała i z powrotem. Z osoczem po ciele rozprowadzane są i inne substancje. Osocze Osocze jest środkiem transportującym „paliwa" ustrojowe . . że gdziekolwiek doszłoby do krwawienia. Żyła szyjna wewnętrzna Tętnice szyjne Prawa tętnica szyjna wspólną Tętnica podobojczykowa Pień płucny Żyły wątrobowe Żyla główna dolna Tętnica ramienna Nerka Tętnica jądrowa Żyła szyjna wewnętrzna Aorta Żyła główna górna Serce Żyła odpromieniowa Tętnica nerkowa Żyła odłokciowa Żyła nerkowa Tętnica krezkowa dolna Aorta brzuszna Tętnice promieniowa i łokciowa Tętnica udowa Żyła jądrowa Żyła odpiszczelowa Żyły powierzchowne Tętnica piszczelowa przednia Po lewej: Układ krwionośny jest zbudowany z naczyń krwionośnych i serca.osocze. Ponieważ jest cieczą. odżywczych i niewielkich ilości innych ważnych związków (np. Drogi cyrkulacji krwi dzielą się na: krążenie płucne (małe). które działają jako przeciwciała zapobiegające infekcjom. Trombocyty występują we krwi w takiej obfitości. że krew klasyfikuje się jako tkankę. które utrzymuje płynne składniki krwi w łożysku naczyniowym.białka. galaretowatą masę. ważny budulec barwnika wiążącego tlen . ma zdolność przenikania przez ściany drobnych naczyń krwionośnych. W zamian zabiera dwutlenek węgla i inne zbędne produkty przemiany materii. zawsze w najbliższej okolicy znajdzie się wystarczająca ich ilość. których właściwości fizjologiczne decydują o tym.stwardnieniu tętnic. krwinki białe (leukocyty) oraz maleńkie płytki krwi (trombocyty). że albumina jest jak krążąca z krwią płynna gąbka. że mogą odgrywać istotną rolę w arteriosklerozie . hormonów) oraz dodatkowo jednego niezwykle istotnego elementu . Można przyjąć. każda zaś płytka ma średnicę około 3 mikronów (1 mikron -jedna tysięczna część milimetra). Płytki krwi to najmniejsze komórki ciała. żelazo. które mogłyby być toksyczne dla ustroju. oraz wiele innych. np. Trombocyty pełnią jedną podstawową funkcję: doprowadzać do krzepnięcia krwi tamującego krwawienie. W litrze osocza występuje około 75 gramów białka dwóch głównych frakcji: albuminy i globuliny.Krew Krew jest absolutnie niezbędna dla funkcjonowania organizmu. w którym krew wędruje pomiędzy sercem a płucami. Mechanizm działania płytek bardzo intrygu- UKŁAD KRWIONOŚNY / 87 Płytki krwi je lekarzy. chorobie nagminnej w cywilizacji zachodniej.

Do produkcji erytrocytów ustrój potrzebuje żelaza . W przeciwieństwie do erytrocytów nie są identyczne i poruszają się ruchem pełzającym. gdyż wzrasta jego zapotrzebowanie na tlen. a więc krwawienia. które zabierają je żyłami do płuc. Organizm doskonale panuje nad ilością czerwonych krwinek w krwiobiegu. jest wynikiem połączonych wysiłków trombocytów i kilkunastu substancji biochemicznych. Niektóre pozostałości chemiczne powracają zaraz do osocza dla powtórnego wykorzystania. które podążają w kierunku miejsca urazu. natomiast inne. w tym hemoglobina. Czynniki krzepliwości są składnikami płynnej części krwi . roku życia produkcja erytrocytów zostaje ograniczona do kości kręgosłupa. Uwalniają się tkankowe czynniki krzepliwości i wkraczają na teren działania wraz z czynnikami osoczowymi (B).leukocyty . kwasu foliowego i białek.88/UKŁAD KRWIONOŚNY Ściany naczyń krwionośnych są wyłożone gładką warstwą komórek śródbłonkowych. podczas których jądro staje się coraz mniejsze. Leukocyty dzielą się na trzy kategorie: granulocyty. Zbudowana jest w większości z martwych krwinek białych. limfocyty i monocyty. Zdolność krwi do krzepnięcia. by zatamować krwawienie (A). Każdy erytrocyt żyje przeciętnie 120 dni. codzienna gimnastyka pobudza organizm do wzmożonej produkcji czerwonych krwinek. wielkojądrzaste komórki zwane hemocytobla^tami (komórki macierzyste krwinek). Nawet wytężona. Fibryna (nierozpuszczalna) Skrzep . zwanych czynnikami krzepliwości. niżenia poziomu tlenu docierającego do komórek (w następstwie niedoczynności serca lub przebywania na dużych wysokościach). a co za tym idzie do zapobiegania wykrwawieniu organizmu w przypadku nadwyrężenia naczynia. pośród których najważniejszą jest protrombina. Biorą czynny udział w systemie obrony ustroju przed chorobami. Schwytane weń płytki krwi i krwinki wydzielają surowicę (osocze pozbawione czynników krzepliwości). żeber i mostka. Skrzep zapobiega wtargnięciu bakterii i wywiązaniu się zakażenia. aż do całkowitego zaniknięcia.osocza. Za pomocą enzymów zawartych w krwinkach czerwonych dwutlenek węgla i woda (drugi zbędny produkt przemian komórkowych) łączą się z erytrocytami. szpik kostny natychmiast intensyfikuje produkcję erytrocytów. Najliczniejsza z nich to granulocyty obojętnochłonne (neutrofile). korkując otwór. skąd zostaje wydalony. witaminy B 1 2 . lepkie ciatka krwi). od którego wywodzi się ich nazwa. Jednocześnie zawarte w ich wnętrzu ziarnistości rozpoczynają produkcję związków niszczących złapaną w potrzask bakterię. czyli włóknika stanowiącego trwalszy środek zaradczy. są wysyłane do wątroby w celu dokończenia procesu ich rozkładu.są większe i całkowicie odmienne od krwinek czerwonych. W przypadku przerwania śródbłonka. Produkcja czerwonych ciałek krwi rozpoczyna się w pierwszych paru tygodniach od chwili poczęcia. stąd konieczność ich stałego odnawiania. którym wypływa krew. Pod wpływem zetknięcia się trombocyty przylegają do ścian i do siebie nawzajem (agregacja). Krwinki czerwone rozpoczynają żyw oi jako nieregularne. nadając krwinkom jasnoczerwony kolor. Krwinki czerwone Czerwone krwinki służą jako nośniki tlenu na drodze z płuc do tkanek. Białe ciałka krwi Białe krwinki . W trakcie wędrówki w krwiobiegu czerwone krwinki często ulegają zużyciu. Po odtransportowaniu go nie wracają wolne. Granulocyty stanowią 50-75 procent wszystkich białych ciałek i również dzielą się na trzy grupy. Zaburzenia procesu krzepnięcia mogą być dwojakiego rodzaju: niemożność uformowania się skrzepu oraz zakrzepica. która wspomaga tworzenie skrzepu (D). zaokrąglone. czyli koagulacji. obu typów czynników krzepliwości i innych substancji biorących udział w procesie zmierza ku zamianie fibrynogenu (rodzaj białka) w pasma fibryny.głównego składnika hemoglobiny. Ńeutrofile przystępują do pracy w przypadku infekcji bakteryjnej. Ropa gromadząca się w miejscu zakażenia jest wynikiem aktywności granulocytów. Reakcja trombocytów. Komórki te przechodzą następnie mnóstwo szybkich podziałów. gdzie odbywa się do końca życia. Jest to możliwe dzięki zawartym w erytrocytach milionom cząsteczek hemoglobiny. że lekkoatleci mogą mieć nawet dwa razy więcej czerwonych ciałek krwi niż osoby prowadzące siedzący tryb życia. a dopiero po sześciu miesiącach życia płodowego przeniesiony zostaje do szpiku kostnego. Do osiągnięcia dojrzałości krwinki czerwone wytwarza szpik we wszystkich kościach. Po tym czasie komórki pochodzące ze szpiku kostnego i śledziony atakują „stare" krwinki. składniki krwi wchodzą w kontakt z innymi częściami ściany naczynia krwionośnego. W płucach tlen wiąże się bardzo szybko z hemoglobiną. Fibryna tworzy galaretowaty konglomerat pokrywający miejsce przerwania ciągłości naczynia (C). gdyż zabierają dwutlenek węgla. czyli włóknika. dostosowując ją do swych potrzeb. polegająca na tworzeniu się zakrzepów wewnątrz naczyń kwionośnych. lecz po około 20. Obliczenia liczby krwinek czerwonych pokazują. Wabione przez substancje chemiczne wydzielane przez bakterie „napływają" do miejsca infekcji i zaczynają je otaczać. Przez pierwsze trzy miesiące cały proces ma miejsce w wątrobie. Pozostałe ciałka krwi zaczynają wchodzić pomiędzy sobą w reakcje w celu wytrącenia fibryny. Natleniona krew dociera tętnicami do tkanek. uszkodzenia części szpiku kostnego lub obPoniżej: W przypadku zranienia z przerwanych naczyń krwionośnych zaczyna wypływać krew i trombocyty (maleńkie. W przypadku dużych ubytków krwi. produkt uboczny działalności komórek i niosą z powrotem do płuc.

jeśli zmieszać krew z barwnikiem kwaśnym . osocze. śledzionie oraz niektórych innych narządach: migdałkach i węzłach chłonnych rozrzuconych po całym ciele. Czynności granulocytów i monocytów w postępowaniu z bakteriami chorobotwórczymi noszą nazwę odpowiedzi zapalnej. jaką mu zapewniają dzięki produkcji antytoksyn neutralizujących potencjalnie szkodliwe skutki działania silnych substancji trujących lub związków chemicznych wytwarzanych przez niektóre bakterie. np. Kolejnym ważnym zadaniem limfocytów jest produkcja przeciwciał oraz substancji chemicznych.UKŁAD KRWIONOŚNY / 89 Drugą grupą są granulocyty kwasochłonne. Tam szpik kostny produkuje wszystkie typy krwinek białych. stanowiące do 8 procent ogólnej liczby białych ciałek. część natomiast w osoczu. ponieważ. czy to wewnętrznych. Limfocyty Około 25 procent wszystkich białych ciałek krwi to limfocyty . Czynności limfocytów w postępowaniu z drobnoustrojami inwazyjnymi i innymi substancjami noszą nazwę odpowiedzi immunologicznej. jednakże wbudowany mechanizm samozachowawczy organizmu sprawia. eozynofile usuwają resztki chemiczne. Eozynofile niwelują szkodliwe działanie histaminy. Największe monocyty zawierają duże jądra.eozyną.2 do 3 godzin. Krew. białe. ponieważ wydaje się. śledzionie i węzłach chłonnych.) Oba typy reakcji mogą być uruchamiane jednocześnie. (Zjawisko to omówiono szczegółowo w Rozdziale 8. Proces ten stabilizuje się dopiero u dorosłych i ma miejsce głównie w kościach czaszki. Miejsce produkcji białych ciałek krwi Szpik kostny jest miejscem produkcji części białych krwinek. które dają komórkom odporność na infekcje bakteryjne. W przypadku wtargnięcia bakterii produkcja limfocytów wzrasta odpowiednio do zapotrzebowania organizmu. że jest zwierciadłem stanu zdrowia organizmu. pojawiają się przeciwciała zwalczające antygeny lub neutralizujące skutki ich obecności. czas efektywnej walki z zakażeniami bakteryjnymi . nie mniej istotną rolę. jak i płytki krwi powstają w szpiku kostnym. przy rozumieniu zapalenia jako reakcji organizmu na uraz na poziomie lokalnym. granulki tych granulocytów barwią się na kolor różowy. czy zewnętrznych. Ostatnią grupą krwinek białych są monocyty. pożerają (fagocytują) bakterie i usuwają szczątki ciał obcych. Białe ciałka krwi powstają tez w grasicy. nie należy co prawda lekceważyć. kręgosłupa. kości ramiennej.inne u dzieci. a wytwarzane są w grasicy. Zarówno monocyty. ponieważ jej nadmiar może wywoływać reakcje uczuleniowe. sama również może ulegać rozmaitym schorzeniom dotykającym krwinki czerwone. kulistych jądrach. Tworzą się z mieloblastu w wyniku wielokrotnego podziału. Jeżeli do krwi przedostanie się jakiekolwiek obce białko lub antygen. czyli bazofile . Równocześnie wyzwalana jest histamina.stanowią mniej niż 1 procent ciałek białych.związku zapobiegającego krzepięciu krwi wewnątrz naczyń krwionośnych.granulocyty zasadochłonne. nie powinno dziwić. mostka oraz w końcach większych kości. Okres życia granulocytu wynosi przeciętnie 12 godzin. zwane eozynofilami. Stanowią one jedynie 1-4 procent białych ciałek i oprócz zwalczania bakterii spełniają drugą. że utrata nawet jednej czwartej objętości krwi nie grozi poważniejszym długotrwałym uszczerbkiem na zdrowiu (pomimo braku transfuzji). Co więcej. Kiedy przeciwciała połączą się z antygenami. że zaburzenia ustrojowe i choroby uwidaczniają się w zmianach we krwi. . żeber. Trzeci typ granulocytów . Krwotoków. z których każde wymaga rozpoznania i odpowiedniej kuracji. inne u dorastających. czerwonych i płytek krwi. Produkcja krwinek Wytwarzaniem ciałek krwi w organizmie zajmuje się wiele narządów . płytki krwi. Długość życia monocytów wciąż nie jest dokładnie znana. Niemniej jednak są niezbędne do życia jako producenci heparyny .komórki o gęstych. Powstają tu wszystkie trzy typy granulocytów. organizm ludzki jako nigdy nie zatrzymująca się linia produkcyjna wymienia miliony trombocytow przeciętnie co 4 dni. A ponieważ krew niczym dostawca kursuje między tkankami. że część swego istnienia spędzają w tkankach. Żyją średnio 200 dni. Są niezastąpione w organizmie ze względu na ochronę immunologiczną. oprócz tego.

a przez to do wypychania krwi na zewnątrz. trójdzielna zaś . po lewej natomiast zastawka półksiężycowatą aorty i zastawka dwudzielna. Nosi ono nazwę uderzenia koniuszkowego serca. gdyż musi dotłoczyć krew do najodleglejszych partii ciała. który kurczy się i pompuje krew przez zastawkę trójdzielną do prawej komory. Potem krew zmierza do tkanek. Opisany proces odbywa się 50-60 razy na minutę. do którego wpływa krew z żył. choć również podobne do siebie.które biegną w dół komory i zapobiegają odskoczeniu zastawki (pod ciśnieniem krwi) do przedsionka. oddawszy uprzednio cały tlen. Złożone są z trzech płatków twardej. Każdy przedsionek tłoczy krew przez zastawkę do komory o grubszych ścianach. Natleniona krew płynie powtórnie do serca. Następnie serce wtłacza krew do drugiego obiegu. Krew powraca do serca z płuc żyłami płucnymi z odnowionym zapasem tlenu. że serce znajduje się po lewej stronie. Każda posiada cienkościenny przedsionek.trzy. Krew krąży przez wszystkie narządy i tkanki. Zastawka dwudzielna posiada dwa płatki. Zastawki Czynności tłoczące serca Żyła płucna Vl -\ Przedsionki wypełniają się krwią Zyla główna dolna Zastawka trójdzielna Przedsionki kurczą się i krew wpływa do komór Zastawka mitralna - Zastawka pnia płucnego Rdzeń płucny Aorta Zastawka aorty Praca serca Komory kurczą się tłocząc krew do płuc i dużego krwiobiegu Komory rozkurczają się i cykl rozpoczyna się od początku . Lewa komora również kurczy się i w tym momencie zastawka dwudzielna zamyka się. który kurcząc się. Zadaniem serca jest tłoczenie krwi do dwóch oddzielnych obiegów. Grubość ściany mięśniowej jest uzależniona od tego.i trójdzielna są bardziej skomplikowane. Najgrubsze ściany ma lewa komora. Z ciała krew powraca do serca dużą żyłą. gdzie otrzymuje nowy ładunek tlenu. natomiast wolnymi brzegami styka się z płatkami sąsiednimi. którego wierzchołek (koniuszek serca) leży tuż pod lewym sutkiem. ile pracy dana jama musi wykonać. Następnie powraca do serca żyłami płucnymi. po czym wraca do serca żyłami. położony w środku klatki piersiowej. Wpada do prawego przedsionka. Zastawki pnia płucnego i aorty mają zbliżoną budowę. w istocie jest ulokowane asymetrycznie na linii środkowej: większa część jest przesunięta w lewo. W prawej połowie serca występuje zastawka półksiężycowatą pnia płucnego i zastawka trójdzielna. wpuszczają i wypompowują krew z przedsionków i komór. by zacząć całą drogę od początku. Część serca na lewo od mostka ma kształt zbliżony do spłaszczonego stożka. uniemożliwiając jej cofnięcie. gotowa. Wszystkie cztery zastawki otwierają się i zamykają automatycznie. Każdy płatek jest przymocowany podstawą do pierścienia. pozwalając krwi jedynie na wyjście przez otwartą zastawkę półksiężycowatą do aorty. Zastawki dwu. W sercu dają się wyróżnić cztery jamy związane funkcyjnie z kolejnymi etapami tłoczenia.Serce Serce to duży narząd zbudowany z tkanki mięśniowej. Oba przedsionki leżą nad komorami i są w stosunku do nich nieco przesunięte w tył. Skurcze prawej komory wyrzucają krew do tętnic płucnych przez zastawkę pnia płucnego i stąd przepływa ona przez płuca. Łatwo wyczuć pulsowanie towarzyszące każdemu skurczowi serca. natomiast z głowy żyłą główną górną. Wpada do lewego przedsionka. właściwa praca serca jest uzależniona od szeregu „zaworów" w formie zastawek sercowych. Obydwa przedsionki i komory sąsiadują z sobą. dostarczając im pokarmu i tlenu. przesłaniając światło ujścia i zamykając tym samym zastawkę. ale cienkiej tkanki włóknistej. Waży około 340 gramów u mężczyzn i nieco mniej u kobiet. by uzupełnić brak tlenu. gdzie oddaje tlen. tym razem do płuc. Rzut prawego brzegu serca leży nieco na prawo od prawego brzegu mostka. Jamy są ułożone parami. Każda z tych zastawek jest położona w pierścieniu ujścia przedsionkowo-komorowego. Najpierw pompuje krew do tętnic przez aortę. główną tętnicę ciała. która pompuje ją do tętnicy. wypycha ją przez zastawkę dwudzielną do lewej komory. przedzielone jedynie odcinkami ściany zwanymi odpowiednio przegrodami: międzyprzedsionkową i międzykomorową. Podobnie do innych pomp. Każda z nich ma postać worka mięśniowego o ścianach zdolnych do kurczenia się. zwaną żyłą główną dolną. Owe wolne brzegi i powierzchnie komorowe płatków są przyczepione również do wielu cienkich sznureczków strun ścięgnistych . Choć często uważa się.

a następnie tzw.widok od przodu Żyla główna górna Luk aorty Struny ścięgniste Tętnice płucne Zastawka aorty Lewy przedsionek — Zastawka pnia płucnego — Lewe uszko Zastawki zapewniają przepływ krwi przez serce w jednym tylko kierunku i nie dopuszczają do jej cofania się. nakazując im skurcz w chwilę po skurczu przedsionków. Węzeł przedsionkowo-komorowy powoduje opóźnienie impulsu wywołującego skurcz i przesyła go dalej wiązką włókien przewodzących w przegrodzie międzykomorowej zwanej pęczkiem Hisa. Główną kontrolę nad nim sprawuje węzeł zatokowo-przedsionkowy położony w prawym przedsionku. Zastawka dwudzielna i półksiężycowata aorty kierują przepływem krwi natlenionej przez lewą połowę serca. Taka kolejność skurczów jest uzależniona od skomplikowanego „zegara" elektrycznego. Zjawiska elektryczne Zastawki . które zwierają się z chwilą przepłynięcia krwi.przedsionkowo-komorowy. włókna Purkinjego. Impuls przepływa z węzła zatokowo-przedsionkowego do przedsionkowo-komorowego za pośrednictwem kurczącej się mięśniówki „roboczej" przedsionków. zastawka pnia płucnego i trójdzielna sterują przepływem krwi odtlenionej przez prawą połowę. Prawy przedsionek Zastawka dwudzielna Lewa komora Zastawka trójdzielna Prawa komora \ Żyła główna dolna" .widok od góry Zastawka pólksiężycowata pnia płucnego Położenie zastawek . impuls rozchodzi się po mięśniach komór. Wysyłane przez niego impulsy powodują kurczenie się obu przedsionków. Po przejściu przez pęczek i jego odnogi. ulokowany w miejscu zejścia się przedsionków z komorami. Obok niego istnieje drugi węzeł . Następnie kurczą się obie komory.UKŁAD KRWIONOŚNY/91 Z każdym uderzeniem serca oba przedsionki równocześnie się kurczą i zapełniają komory krwią. Złożone są z dwóch lub trzech płatków.

są niewiele szersze od pojedynczej komórki. gdzie oddaje ciepło i ulega ostudzeniu. nigdy jednak nie kciuk. Objaw ten wskazuje na częściową blokadę tętnicy. a w przerwach pomiędzy kolejnymi skurczami popychają krew dalej. Budowa tętnic Tętnice muszą posiadać grube ściany. Można do tego wykorzystać stetoskop. włośniczki są narażone na uszkodzenia. Obok wymiany związków chemicznych naczynia włosowate skóry odgrywają spec- Żywiczny model siatki naczyniowej mózgu. Pozostałe tętnice transportują krew do wszystkich części ciała. Kontrolę nad kapilarami sprawują mięśnie. Sprężyste ściany wielkich tętnic przejmują na siebie główną siłę ciśnienia wywołanego skurczem serca. . Kiedy jest nam gorąco. zaopatrujące w krew samo serce. następuje wylew krwi z naczyń włosowatych. Najczęściej wykorzystuje się w tym celu tętnicę promieniową w nadgarstku. Tętno często mierzy się na tętnicy szyjnej. posiadają jednak w pewnym stopniu zdolność do samoodnawiania się. W dalszym swym przebiegu opasują dokładnie serce i penetrują je.5 centymetra poniżej kąta żuchwy. Komórki mózgowe pozbawione natlenionej krwi obumierają w ciągu kilku minut. które umożliwia wtłoczenie krwi do wszystkich odnóg siatki naczyniowej. pomimo że wyczuwalne tętno wydaje się być całkowicie w normie. Grube elastyczne ściany mają ogromne znaczenie dla funkcjonowania całego układu. Lewa komora jest źródłem ogromnego ciśnienia. podczas gdy żyły służą jako szlak powrotny. czyli regeneracji. około 2. Przeszedłszy przez naczynia włosowate. Główna komora tłocząca serca . Są to tzw. Pod nią znajduje się sprężysta warstwa z tkanki mięśniowej. jalną rolę . Sińce są następstwem gromadzenia się w skórze krwi z uszkodzonych kapilar. stara się wyczuć miarowość pracy serca pompującego krew wokół ciała przez system tętnic. umożliwiając większej niż zazwyczaj ilości krwi dotarcie do skóry.wyrzuca krew do największej tętnicy naszego ciała . Przyjęło się przykładać do niej jeden lub dwa palce. U osób w podeszłym wieku lub od dłuższego czasu nadużywających alkoholu naczynia włosowate często kruszeją. okolica podkolanowa. wewnętrzna strona stawu skokowego i powierzchnia grzbietowa stopy. Mając bardzo cienkie ścianki. Puls da się wyczuć w wielu tętnicach powierzchniowych. dzieląc się najpierw na odgałęzienia . który czasami ujawnia szmer naczyniowy .aorty. by wytrzymać działanie wysokiego ciśnienia wywieranego przez silne skurcze serca. ewentualnie uderzenia. umożliwiających swobodny przepływ krwi. podobnie jak fala biegnie po tafli jeziora. Na skutek przecięcia lub zadrapania. Naczynia włosowate mogą zostać naruszone również w wyniku poparzenia. Prawie natychmiast po odejściu od aorty lewa tętnica wieńcowa rozdziela się na dwie duże gałęzie. Każda kapilara jest zbudowana z bardzo cienkiej warstwy tkanki zwiniętej w rurkę i otoczonej równie cienką błoną. by niektóre substancje bez trudu przenikały przez nie z krwi i do krwi. zwłaszcza dotyczy to naczyń włosowatych skóry.komora lewa . Siła każdego uderzenia serca jest przenoszona po ścianach tętnic. Ucisk wywierany przez mankiet gumowy stosowany przy pomiarze ciśnienia jest taki sam jak maksymalna siła skurczu lewej komory przy każdym uderzeniu serca.regularny odgłos towarzyszący każdemu uderzeniu serca. Tętno Kiedy lekarz mierzy puls. Wszystkie ściany kapilar są na tyle cienkie. przez które przepływa krew od serca do tkanek. pozostawiając na skórze fioletowa we plamy lub czerwonawe linie. Sprężyste ściany tętnic rozszerzają się. kapilary skóry rozszerzają się. Pierwsze gałęzie odchodzą od niej już zaraz za sercem. Tętnica ramienna również posiada łatwo wyczuwalne tętno. Od zewnątrz tętnica jest otoczona luźną powłoką z tkanki włóknistej.pomagają regulować ciepłotę ciała.tętniczki. którego własne tętno może wprowadzić nas w błąd. Dodatkowo pośród tkanki elastycznej (śródbłonka) widnieją biegnące okrężnie włókna mięśniowe. mierzące zaledwie osiem tysięcznych milimetra. aby przyjąć uderzenie czoła fali. W dalszym etapie skurczu sercowego ściany zapadają się i w ten sposób przyczyniają do swobodnego przepływu krwi przez cały układ.Naczynia krwionośne Tętnice i żyły to dwa typy dużych naczyń krwionośnych w ciele. tętnice wieńcowe. dostarczając krew do każdej jego partii. Tętnice przypominają rurki. najlepiej w wewnętrznej części dołu łokciowego na przedłużeniu linii małego palca. Na wewnętrzną błonę składa się warstewka z komórek gładkich. Innymi miejscami pomiaru tętna bywają: pachwiny. Naczynia włosowate Naczynia włosowate (włośniczki). stanowiąca umocnienie naczynia. następnie zaś na naczynia włosowate zwane włośniczkami lub kapilarami. Tak więc w rezultacie otrzymujemy trzy tętnice wieńcowe — prawą i dwie gałęzie lewej. krew powraca do serca żyłami. tuż powyżej kciuka.

Istnieją jednakże między nimi zasadnicze różnice. wiele żył jest wyposażonych w zastawki._ Miejsce badania tętna Tętnica łokciowa Tętnica międzykostna przednia Mechanizm krążenia krwi w tętnicach Zastawka sercowa otwarta Przepływ krwi I Poszerzone ściany tętnicy Zwężenie mięśni ściany tętnicy £ ^ i _ ^ Krew popchnięta wzdłuż tętnicy Zastawka sercowa zamknięta Budowa i czynności tętnic . Ściany tętnic są zawsze grubsze niż ściany żył tej samej wielkości. Żyły Tętnice wieńcowe - Luk aorty Kierunek przepływu krwi 1 Gałęzie lewej tętnicy J wieńcowej rPrzydanka (btona zewnętrzna) Zewnętrzna warstwa sprężysta Warstwa mięśniowa (btona środkowa) Wewnętrzna warstwa sprężysta Zgmacze Warstwa wyścielająca (błona wewnętrzna) Budowa tętnicy Tętnica promieniowa (miejsce wyczuwania tętna) _. Warstwa mięśniowa żył jest niezwykle cienka. Żyły to rury z tkanki mięśniowej i włóknistej. których tętnice nie posiadają. Poniżej: Ściany tętnic są zbudowane z kilku warstw mięśniowych. Ściana żyły dzieli się na błonę zewnętrzną (przydankę). Zasadniczo istnieją trzy tętnice wieńcowe: dwa odgałęzienia tętnicy wieńcowej lewej oraz tętnica wieńcowa prawa. są znacznie mniejsze niż odpowiadających im żył. które przyspieszają przepływ krwi w łożysku naczyń po każdym uderzeniu serca. czyli przepustowość. Przykładowo. natomiast ich światło. Po prawej: Tętnice wieńcowe zaopatrują mięsień sercowy w potrzebny mu tlen i składniki pokarmowe. Zjawisko to najlepiej da się zaobserwować w miejscu pomiaru pulsu na tętnicy promieniowej w nadgarstku. błonę środkową z włókien mięśniowych i wewnętrzną warstwę wyściełającą .błonę wewnętrzną.UKŁAD KRWIONOŚNY/93 Żyły są podobne do tętnic pod względem rozmieszczenia w organizmie .tętnice i żyły unaczyniające dany narząd lub tkankę często mają równoległy przebieg.

Krążenie krwi
Krew rozpoczyna drogę po ustroju w chwili opuszczenia lewej komory. Na tym etapie jest bogata w tlen, pokarm rozłożony na cząsteczki i inne ważne substancje, np. hormony. Rozdzieliwszy się na tętnice wieńcowe, aorta kieruje się w górę, po czym zakręca z powrotem w dół, tworząc łuk aorty. Od łuku odchodzą pień ramienno-głowowy, tętnica szyjna wspólna lewa i lewa tętnica podobojczykowa. Potem aorta zstępuje w dół klatki piersiowej i jamy brzusznej. W jamie brzusznej tworzą się trzy główne tętnice, wiodące do jelit i wątroby, oraz po jednej do obu nerek. Następnie aorta rozwidla się na prawą i lewą tętnicę biodrową wspólną, które dowożą krew do miednicy i kończyn dolnych. Z tętnic krew płynie dalej tętniczkami prowadzącymi do każdego narządu i tkanki w ustroju, nie wyłączając serca, przechodzącymi następnie w rozległą siatkę naczyń włosowatych. W naczyniach włosowatych krwinki płyną „gęsiego", oddając cały tlen i pozostałe substancje i zabierając w zamian dwutlenek węgla i inne zbyteczne produkty przemiany materii. Gdy ciało znajduje się w stanie spoczynku, krew na ogół przepływa tzw. anastomozami, czyli naczyniami włosowatymi o większej niż przeciętna wielkości. W przypadku zapotrzebowania na dodatkowy tlen w danej części ciała krew przepływa niemal wszystkimi dostępnymi arteriami unaczyniającymi ten obszar. Po przejściu przez kapilary krew wkracza do układu żylnego. Początkowo biegnie naczyniami cienkimi - żyłkami, żylnymi odpowiednikami tętniczek. Następnie wpływa do żył mniejszych i zmierza z powrotem ku sercu żyłami już tak dużymi, że łatwo je dostrzec pod powierzchnią skóry. Duże żyły, prócz żył głowy i szyi, posiadają zastawki, które powstrzymują krew przed cofaniem się do tkanek. Mają one maleńkie, półksiężycowate listki zachodzące na światło żyły, pozwalające na przepływ krwi tylko w jednym kierunku. Żyły nadchodzące ze wszystkich zakątków ciała ostatecznie łączą się w dwa duże naczynia: żyłę główną górną i dolną. Pierwsza z nich odprowadza krew z głowy, kończyn górnych i szyi, druga zaś zbiera krew wracającą z dolnych partii ciała. Krew z obu tych żył wpada do prawej połowy serca, skąd jest tłoczona do pnia płucnego (jedynej tętnicy przewodzącej krew odtlenioną), kierując krew do płuc. W końcowym etapie podróży natleniona krew przepływa przez żyły płucne (jedyne żyły niosące krew natlenioną) i zmierza do lewej połowy serca. Obieg krwi w płucach jest zwany krążeniem płucnym (małym), a cyrkulacja po pozostałych częściach ciała - krwiobiegiem (krążeniem) dużym. Tętnicami dużego i małego krążenia płynie krew w kierunku od serca, a żyłami dużego i małego obiegu - krew powracająca.

Na skróty

Opuściwszy jelita, krew nie płynie bezpośrednio do serca, lecz jest odciągana do tzw. wątrobowego układu wrotnego żył. Umożliwia on krwi, która może być bogata w przetrawiony pokarm, transport wprost do wątroby. Dotarłszy z trzustki do wątroby, krew przepływa pomiędzy komórkami wątroby w specjalnych naczyniach włosowatych - tzw. naczyniach zatokowych, po czym uchodzi do kolejnego układu - żył wątrobowych. Te z kolei wiodą ostatecz-

nie do żyły głównej dolnej, a potem do serca. Układ taki gwarantuje najsprawniejszy sposób dostarczania wątrobie pokarmu, przechodzącego z jelit do systemu żylnego. Szczególne układy żył znajdują się również w krańcowych częściach ciała: dłoniach, stopach, uszach i nosie. Można tam znaleźć bezpośrednie połączenia pomiędzy drobnymi tętnicami i żyłami, przez które krew może przedstawać się bez konieczności przepływania przez system włośniczek w tkankach. Główna funkcja tych połączeń (anastomoz tętniczożylnych) wiąże się z kontrolą ciepłoty ciała. Przy ich otwarciu zwiększa się wytracanie ciepła z organizmu.

Układ tętniczy

Tętnica szyjna wspólna prawa

Tętnica szyjna wspólna lewa Tętnica podobojczykowa Tętnica płucna

Luk aorty

Tętnica wieńcowa prawa I

Tętnica ramięnna Gałąź tętnicy wieńcowej lewej

Tętnica krezkowa górna

Aorta Tętnica nerkowa

Tętnica krezkowa dolna

UKŁAD KRWIONOŚNY/95 Układ żylny
Zyla szyina wewnętrzna Zyla płucna Zatoka wieńcowa Żyla podobojczykowa Żyla główna górna Zyla odlokciowa

ło 59 procent znajduje się w żyłach, 15 procent w tętnicach, 5 procent we włośniczkach i pozostałe 9 procent w sercu. Podobnie tempo przepływu krwi nie wszędzie jest jednakowe. Jest ona wyrzucana z serca i pompowana przez aortę z szybkością 33 centymetrów na sekundę, jednak zanim osiągnie kapilary, jej prędkość obniża się do zaledwie 0,3 centymetra na sekundę. Szybkość prądu powrotnego krwi stopniowo wzrasta, tak że docierając do serca, porusza się już z prędkością 20 centymetrów na sekundę.

W dolnej części mózgu znajduje się obszar zwany ośrodkiem naczynio-ruchowym, który steruje krążeniem krwi, a zatem i jej ciśnieniem. Spośród naczyń krwionośnych, odpowiedzialnymi za kontrolę sytuacji są tętniczki, ogniwo pośrednie pomiędzy małymi tętnicami a naczyniami włosowatymi krwiobiegu. Ośrodek naczynio-ruchowy otrzymuje informacje o wysokości ciśnienia od nerwów czuciowych w aorcie i tętnicach szyjnych, następnie wysyła polecenia do tętniczek.

Regulacja krążenia

Żyla wątrobowa

Poniżej: Na rysunku żyły głębokie kończyny dolnej zaznaczono kolorem jasnoniebieskim. Szereg zastawek otwierających się i zamykających na zasadzie śluzy, w odpowiedzi na nieustanne zmiany w ciśnieniu krążącej krwi, zapewnia nieprzerwany przepływ, przeciwstawiając jej ruch sile grawitacji. Przekrój przez podudzie (rys. dolny) ilustruje relację topograficzną między żyłami głębokimi i powierzchniowymi.
Zyla udowa

Zyla podkolanowa

Zyla odpiszczelowa

- Żyla udowa

W niektórych częściach ciała, np. w kończynach górnych i dolnych, tętnice i ich odgałęzienia biegną parami, tak by mogły się dublować i stanowiły drogę alternatywną dla krwi na wypadek, gdyby jedna z pary uległa uszkodzeniu. Zjawisko to nosi nazwę krążenia obocznego. W przypadku zniszczenia tętnicy gałąź sąsiednia, która przejmuje jej rolę, poszerza się, przyspieszając krążenie krwi. Jeśli organizm znajduje się w stanie napięcia fizycznego (np. podczas ruszania do biegu), naczynia krwionośne w mięśniach kończyn dolnych rozszerzają się, natomiast naczynia narządów trzewnych zamykają, tak by krew kierowała się tylko do miejsca, gdzie jest najbardziej potrzebna. W trakcie np. poobiedniego odpoczynku odbywa się proces odwrotny, wspomagany przez wiele połączeń omijających, czyli anastomoz. Dystrybucja i przepływ Krew nie jest rozprowadzana równomiernie po całym ciele. W każdym momencie około 12 procent krwi znajduje się w tętnicach i żyłach krążenia płucnego, oko-

Mechanizm zabezpieczenia przeciwurazowego

- Żyla odpiszczelowa

- Żyla odstrzalkowa

- Żyla podkolanowa

Żyla piszczelowa przednia

- Żyla piszczelowa tylna Żyla strzałkowa

Rozdział 8

Układ limfatyczny jest drugim, obok układu krwionośnego, systemem naczyń przenoszących płyny w obrębie ciała. Naczynia limfatyczne są odpowiedzialne za transport nadmiaru płynu, obcych elementów i innych substancji z tkanek i komórek ciała. Układ jest zaangażowany w procesy neutralizacji potencjalnie szkodliwych cząstek. Przy realizacji tego zadania współpracuje ściśle z krwią, a szczególnie z limfocytami krwinkami białymi, ważnymi dla obrony organizmu przed chorobą.

LEiFATYCZNY
Wejście do prawego —7 przewodu limfatyczncgo

Naczynia limfatyczne

Po prawej: Układ limfatyczny tworzy sieć cienkich naczyń, które zbierają nadmiar płynu (limfę, chłonkę) z komórek i tkanek organizmu i przenoszą z powrotem do krwi. Dwa największe naczynia limfatyczne (prawy przewód limfatyczny i przewód piersiowy) uchodzą do żył w pobliżu serca. Powiększenie pokazuje przekrój węzłów chłonnych, będących skupieniami tkanki limfatycznej, rozmieszczonych w różnych częściach ciała wzdłuż naczyń limfatycznych.

Skład chłonki jest zależny od lokalizacji naczyń. tak że duże cząsteczki i cząstki .w tym i bakterie. chrząstek i zębów. Na przykład w naczyniach drenujących kończyny jest zawarty bogaty w białka płyn.limfocyty krążące w organizmie w naczyniach chłonnych i krwionośnych. Ściany włośniczek limfatycznych są cienkie i bardzo przepuszczalne.które uchodzą do kątów żylnych w pobliżu serca. Rodzaje limfocytów Limfocyt Immunoglobuliny (przeciwciała) Komórka szpiku kostnego Limfocyt T-cytotoksyczny Limfocyt T-supresyjny " Limfokiny Limfocyt T-pomocniczy Po lewej: Limfocyty są odpowiedzialne za odporność organizmu. Bakterie oraz inne obce cząstki. W różnych miejscach swego przebiegu naczynia limfatyczne łączą się ze skupieniami tkanki limfatycznej. który powstał w przewodzie pokarmowym podczas trawienia. Węzły chłonne można odnaleźć w tkance otaczającej duże żyły. Naczynia limfatyczne można znaleźć we wszystkich częściach ludzkiego ciała.Tak więc układ naczyń chłonnych doprowadza limfę z tkanek do krwi. które nie mogą przejść przez ścianę włośniczek do krwi są transportowane z limfą. . Chociaż są rodzajem krwinek białych. Wszystkie naczynia limfatyczne łączą się. z wyjątkiem centralnego systemu nerwowego. pachwinach i na karku. które wraz z limfą wpływają do węzłów chłonnych. Drobne naczynia limfatyczne . kości. nazywanymi węzłami chłonnymi.białkowe substancje odpowiedzialne za unieczynnienie obcych cząstek. tworząc dwa duże przewody . Stąd właśnie pochodzą krwinki białe . gdzie naczynia przebiegają pod powierzchnią skóry. Na wewnętrznych powierzchniach ścianek znajdują się zastawki zapobiegające wstecznemu ruchowi chłonki. Zbierają z tkanek nadmiar płynu nazywanego limfą lub chłonką. podczas gdy chłonka jelitowa UKŁAD LIMFATYCZNY / 97 jest pełna tłuszczu. śledziona i migdałki.najdrobniejsze nazywane są włośniczkami oplatają ścianki żył i tętnic. odgrywają także rolę w układzie limfatycznym i można je znaleźć w wielu narządach tego układu: w migdałkach oraz śledzionie.przewód piersiowy po stronie lewej oraz prawy przewód chłonny . a limfa opuszczająca węzeł chłonny jest wzbogacona w limfocyty i przeciwciała . nazywanego mleczem (ma kolor mlecznobiały). w dołach pachowych. Są wyczuwalne w tych miejscach. w tym grasica.Naczynia limfatyczne W skład układu limfatycznego wchodzą naczynia limfatyczne oraz wysoko wyspecjalizowane tkanki i narządy. które kurcząc się rytmicznie w jednym kierunku. zostają w nich odfiltrowane i zniszczone. np. powodują ruch limfy. który przesączył się z komórek i tkanek. W ściankach niektórych naczyń limfatycznych występują mięśnie gładkie.

bezkształtną masę. tak by możliwe stało się wyczucie tego ruchu.powiększona śledziona. Oglądana gołym okiem wygląda jak włóknista torebka otaczająca czerwoną. Długość śledziony wynosi zwykle około 13 centymetrów. często sugeruje występowanie jakiegoś schorzenia w organizmie i konieczność wykonania dalszych badań. Waży przeciętnie około 200 gramów u dorosłych. są także zdolne do wyeliminowania jakiejkolwiek nieprawidłowej komórki. przebiegając przez miazgę śledziony. retikulocyty (komórki siateczkowe) mogą dokonać oczyszczenia krwi ze wszystkich zużytych bądź starych krwinek. Jako że śledziona przemieszcza się podczas wykonywania ruchów oddechowych. żebra. Narząd ten jest również odpowiedzialny za usuwanie wszelkiego rodzaju nieprawidłowych cząstek mogących pojawić się we krwi. dochodzi do bezpośredniego kontaktu tego układu ze wszystkimi obcymi białkami zawartymi we krwi. ale wylewają krew bezpośrednio w macierz śledziony. Jej głównym zadaniem jest spełnianie roli filtra krwi oraz wytwarzanie przeciwciał. którą lekarz może wybadać podczas badania palpacyjnego brzucha. a jej oś długa przebiega wzdłuż 10. obmacywanie) od dolnej części brzucha. Śledziona jest położona tuż pod przeponą. co z kolei uruchamia produkcję przeciwciał. w jaki śledziona zaopatruje się w krew. co można zbadać przez powłoki brzuszne.w odróżnieniu od innych tętniczek nie dzielą się. Te drobne naczynia. Po pierwsze. dlatego też często dochodzi do jej uszkodzenia w wypadkach 1 czasami musi zostać usunięta. Jedyne co można wyodrębnić z tej masy. Poza tym śledziona bierze udział w wytwarzaniu przeciwciał białek krążących we krwi. chociażby w procesie oczyszczania organizmu z bakterii chorobotwórczych. prosi się pacjenta 0 wykonanie głębokiego wdechu. zaraz pod przeponą. w górnej części jamy brzusznej po lewej stronie. że jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania układu limfatycznego. Dotyczy to głównie erytrocytów (krwinek czerwonych). Po drugie. Badanie śledziony W przypadku normalnych zdrowych ludzi śledziony nie bada się. Powiększenie śledziony może także być wykryte podczas zwykłego badania rentgenowskiego albo badania z użyciem izotopów promieniotwórczych. Śledziona jest zaopatrywana w krew za pośrednictwem tętnicy śledzionowej. będące skupiskami limfocytów. tworząc sieci włośniczek. Co więcej. które wiążą się z obcą cząstką i unieruchamiając ją. w jaki sposób grasica spełnia swoje funkcje. powoli przesuwając dłonie w kierunku lewego górnego rogu. są bardzo ściśle związane z tkanką limfatyczną. a powiększona może dochodzić aż do dwóch i więcej kilogramów. w życiu płodowym to właśnie śledziona wytwarza znaczną część krwi płodu.u pacjenta leżącego na plecach lekarz zaczyna palpację (dotykanie. ułatwiają jej zniszczenie przez krwinki białe zwane fagocytami. umożliwia jej wypełnianie dwu podstawowych funkcji. jednak w razie konieczności śledziona może także dokonać selekcji krwinek białych oraz płytek krwi. Grasica W ciągu ostatnich dwudziestu lat stało się jasne. odpowiedzialnej za obronę immunologiczną ustroju. W takim położeniu jest ona względnie odsłonięta.Tkanki i narządy Śledziona jest integralną częścią układu limfatycznego. utworzonej przez współpracujące z sobą tkanki i narządy układu limfatycznego. Dlatego też odgrywa bardzo istotną rolę. która jak każda inna dzieli się na mniejsze tętnice i tętniczki. Makrofagi nie tylko usuwają stare i zużyte krwinki. Niezwykły sposób. Dzieje się tak wtedy. Sposób postępowania jest prosty . szczególnie podczas kilku pierwszych lat życia. W pewnych okolicznościach śledziona może także przejmować funkcję wytwarzania nowych krwinek. Wtedy to wątroba i śledziona stają się głównymi miejscami produkcji krwinek czerwonych. że drobne tętniczki są jakby owinięte tkanką limfatyczną. pewne jest jednak. co nie występuje w zdrowym. że krew z drobnych tętniczek jest wylewana wprost do miazgi śledziony. Przeciwciała są wytwarzane w obrębie ciałek Malpighiego. to drobne ziarnistości zwane ciałkami Malpighiego. Ciągle jeszcze nie wiadomo. Co więcej . czyli ochronę przed atakiem jakichkolwiek czynników chorobotwórczych. Funkcje śledziony Śledziona pełni funkcję jednego z głównych filtrów krwi. Poniżej: Śledziona znajduje się w lewym górnym rogu jamy brzusznej. że grasica spoczywa w centrum swoistej pajęczyny. Istnieje jednak wiele chorób powodujących powiększenie tego narządu. dorosłym organizmie. przez to. Położenie śledziony Przepona Śledziona Tętnica śledzionowa Jelito cienkie . co więcej . dzięki temu. gdy szpik kostny zostaje zaatakowany przez proces chorobowy.

śledzionie i szpiku kostnym. tak by nie były aktywowane przez własne tkanki ustroju.kora zawiera głównie limfocyty. są odpowiedzialne za rozpoznawanie obcych substancji oraz za wiele sposobów ich atakowania. które niszczą substancje obce i pochodzące z zewnątrz. w której poza limfocytami występują też inne komórki typowe dla tego narządu. Powiększa się bardzo szybko aż do 7. że około 95 procent powstałych w grasicy limfocytów zostaje przez nią samą zniszczonych. w odróżnieniu od wewnętrznej nazywanej rdzeniem. Wpływ układu wewnątrzwydzielniczego na grasicę uwidacznia się również w opóźnieniu jej inwolucji u kobiet po licznych porodach. nadzorując limfocyty T. Obecnie coraz rzadziej poddaje się w wątpliwość wpływ grasicy na powstawanie i rozwój systemów obronnych we wczesnych latach życia. Poza tym narządem komórki te znaleźć można we krwi. zależne od grasicy. Obserwuje się przemieszczanie się ich do tkanek w czasie reakcji zapalnych. W organizmie młodego dorosłego człowieka waży ona około 15 gramów i ma parę centymetrów długości. tuż za mostkiem. U dziecka grasica jest bardzo duża w porównaniu z resztą ciała i może sięgać za mostkiem w dół klatki piersio-wej. nie jest dokładnie znana poza jednym ważnym mechanizmem. kiedy to może osiągać wagę do 45 gramów. Co więcej . hormonalnego i odpornościowego. U góry: Porównanie względnych rozmiarów grasicy u dorosłego i dziecka unaocznia jej wpływ na powstanie układu odpornościowego we wczesnych latach życia. a są nimi dwa rodzaje limfocytów. W wieku dorosłym dochodzi do rzeczywistego jej zmniejszenia. Po zakończeniu procesu dojrzewania obserwuje się zmniejszanie się rozmiarów grasicy. Grasica wytwarza też hormony oddziałujące zarówno na limfocyty T. Inny rodzaj komórek immunologicznych to limfocyty typu B. Dowodzi to współzależności układu nerwowego. co nazywane jest inwolucjąU ludzi starszych jedyną pozostałością tkanki grasicy może być strzępek tkanki łącznej i tłuszczu. Otóż w odróżnieniu od innych organów jest . Zewnętrzna warstwa grasicy .wydaje się ona także odpowiedzialna za kontrolę tych systemów. jaką posługuje się grasica. zanim jeszcze mają one możliwość opuszczenia tego narządu. wytwarzające przeciwciała dla obcych substancji. jak i na struktury wewnątrzwydzielnicze podwzgórza. węzłach chłonnych. Metoda. Limfocyty typu T. Budowa i funkcja W grasicy występuje wiele rodzajów limfocytów ważnych dla obrony organizmu przed schorzeniami.UKŁAD LIMFATYCZNY/99 Rozmiar i położenie grasicy Lewy i prawy płat grasicy Dziecko on największy w okresie dojrzewania. roku życia. grasica zaś zachowuje wyłącznie te komórki. To proste stwierdzenie odkrywa najbardziej zadziwiający fakt dotyczący tego narządu. W organizmie wyróżnić można dwa główne typy komórek odpornościowych. Grasica leży w górnej części klatki piersiowej. Poniżej: Małe powiększenie przekroju przez prawidłową grasicę pozwala zobaczyć jej budowę. a następnie do okresu dojrzewania wzrost masy narządu następuje znacznie wolniej. Otóż wydaje się. Prawdopodobnie te podlegające eliminacji komórki miałyby szansę zaatakowania własnych tkanek organizmu.

Szybkie ich powiększanie przypada na wczesne lata życia. zwykle zanika on przed rozpoczęciem okresu dojrzewania. nigdy jednak nie zanikają. Chociaż migdałek gardłowy jest obecny od urodzenia. a migdałek gardłowy jest wypełniony komórkami odpornościowymi. czyli w okresie. . Odpowiedź immunologiczna Odpowiedź immunologiczna jest to reakcja organizmu na atak obcych substancji pod postacią mobilizacji krwinek bia- Lokalizacja migdałków Trąbka Eustachiusza Podniebienie miękkie Język Migdałek podniebii e n 2ĆŁ Migdałek językowy Nagłośnia Po lewej: Migdałki otaczają wejście do dróg oddechowych i pokarmowych. a nawet oddychanie. a po okresie pokwitania migdałki stopniowo zmniejszają swoje rozmiary. Gdy dojdzie do trwałego uszkodzenia. stosować dietę lekkostrawną oraz przyjmować środki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe. na granicy jej ściany górnej i tylnej. wydaje się jednak oczywiste. jak na przykład aspirynę. Najłatwiej zauważalny jest pomiędzy pierwszym a czwartym rokiem życia. Niewiele jeszcze wiadomo. leżące w części nosowej gardła. Jakkolwiek obecne już u noworodka. Nieomal każdy przebył przynajmniej raz w swoim życiu zapalenie migdałków (anginę). który otacza w gardle wejście do dróg oddechowych i przewodu pokarmowego. Jest migdałkiem nieparzystym. Jednak nie zawsze się to udaje. rozpoczyna się zapalenie przewlekłe. Szczęśliwie. jeden z rodzajów bakterii.100/UKŁAD LIMFATYCZNY Migdałki są częścią pierścienia tkanki limfatycznej (pierścienia Waldeyera). pewne jest jedynie. Do dziś nie udało się precyzyjnie ustalić funkcji migdałków. że mają one znaczący udział w formowaniu bariery obronnej ustroju. że każdy wdychany drobnoustrój może go zaatakować. W tym położeniu układ limfatyczny tworzy kolejny system obronny. by poddawać dokładnej analizie połykane pożywienie i reagować na te substancje. które wydają się być zagrożeniem dla organizmu. większość zwykłych antybiotyków wykazuje w takich przypadkach skuteczne działanie i poprawa następuje w drugiej lub trzeciej dobie kuracji. natychmiast je unieszkodliwia. o ile to możliwe. Dzięki swojej lokalizacji wyłapuje on szkodliwe substancje z wdychanego powietrza i. Migdałek gardłowy to skupisko tkanki limfatycznej. Do miejscowych objawów procesu zapalnego zaliczyć można powiększenie i zaczerwienienie migdałków oraz pojawienie się na ich powierzchni nalotów ropnych. a nawracające stany zapalne migdałka prowadzą do obrzęku nasilającego dolegliwości. W celu złagodzenia objawów należy wypijać większe niż zwykle ilości płynów. gdy dziecko ciągle jest narażone na kontakt z nowymi typami wirusów i bakterii. co wskazuje na ich rolę w obronie organizmu przed zakażeniem. W razie zakażenia stają się zaczerwienione i obrzęknięte. są wtedy względnie małe. jaka jest przyczyna zapalenia migdałka gardłowego. Zajmują doskonałe położenie do tego. Odpowiedź immunologiczną współtworzą powstające w migdałkach limfocyty i działające miejscowo przeciwciała. Mikroorganizmem wywołują- Migdałki cym tę chorobę jest zwykle paciorkowiec (Streptococcus). utrudniając przez to połykanie.

in. które współdziałają z limfocytami B przy produkcji przeciwciał. Tak limfocyty B. pobudzają produkcję przeciwciał. co prowadzi do ich naciekania Powyżej: plazmocyty. które przenoszą informacje o wtargnięciu obcych organizmów. tworzą limfocyty T. Proces ten jest nazywany odpornością humoralną. Chociaż limfocyty powstają w szpiku kostnym. W czasie tego procesu limfocyty T i B zapisują w swej „chemicznej pamięci" antygeny. Rozpoczynają produkcję gamma-globulin. w odróżnieniu od zależnej od komórek T odporności komórkowej. które przemieszczają się z prądem krwi. Limfocyty. albo grasiczozależne. W tych przypadkach substancje zasadniczo nieszkodliwe. powstałe z limfocytów B. bądź też przez łączenie tkanki dawcy z tkanką biorcy. które łącząc się z antygenami.limfocytów. które mają zdolność niszczenia każdej obcej tkanki i organizmu. bądź to przez stosowanie kuracji hormonalnej. Podobnie odporność humoralną zwraca się w pewnych sytuacjach przeciwko własnemu organizmowi. ale ostatnie lata poszerzyły wiedzę immunologów o kilka nowych informacji. Nadwrażliwość i reakcje odrzucania przeszczepów Działanie mechanizmów odporności komórkowej może prowadzić do odmiennych rezultatów.. czyli skład białek charakterystycznych dla intruza. Limfocyty te nazywane są później komórkami immunokompetentnymi. oraz komórki supresyjne (suppressor) hamujące produkcję przeciwciał. Po zetknięciu się z antygenem limfocyty B przekształcają się w plazmocyty.Najeźdźca" unieszkodliwiony przez globuliny Limfocyty T : w „Najeźdźca" wchłonięty i zniszczony przez limfocyt Komórka pomocnicza przenosi informację do węzła chłonnego Limfocyt T w węźle chłonnym łych . . aby odeprzeć atak bakterii. są także obecne w węzłach chłonnych. m. jak i wytworzone w węzłach chłonnych limfocyty T pobudzane są do ataku przez komórki wspomagające. które uwalniając w tkankach różne substancje. Dlatego są częściami składowymi dwóch układów: sercowo-naczyniowego i limfatycznego. że gdy w obrębie naszego ciała pojawi się jakikolwiek obcy organizm. Limfocyty różnicują się w dwa odmienne typy komórek. które otaczają. wirusów albo innych mikrobów Specyficzna globulina niszcząca albo unieszkodliwiająca „najeźdźcę" . gdy tkanka innego osobnika jest użyta jako przeszczep. zwane pomocniczymi (helper). co może prowadzić do stanów nadwrażliwości (alergii). czyli przeciwciał. W przypadku następnej podobnej infekcji są zdolne do natychmiastowego rozpoznania antygenu oraz rozpoczęcia wielokrotnych podziałów. Dzięki takim mechanizmom nasz organizm buduje swój system obronny. i niszczenia przeszczepionej tkanki (odrzucenie przeszczepu). natychmiast zostaje on przekazany do najbliżej leżącego węzła chłonnego lub też drogą naczyń limfatycznych do śledziony. które zetkną się z antygenami „najeźdźców". wirusów albo mikrobów. mających doprowadzić do wytworzenia takiej ilości limfocytów T i B. Pierwszy wytwarzający przeciwciała znany jest jako komórki B albo limfocyty B. identyczny co do wyglądu. W tym przypadku limfocyty także rozpoznają ją jako obcą. a następnie pochłaniają (fago- cytują) „najeźdźcę". a przez to swoiście przedstawiają go komórkom T i B. ale różniący się funkcją. specyficzny dla wielu obcych substancji. jak na przykład pyłki kwiatowe. niszczą organizm „obcego". Podobnie limfocyty T dzieli się na dwie grupy: te. Drugi. Podejmowane są próby przezwyciężenia tego procesu. produkują białka odpornościowe (globuliny). nazywane są cytotoksycznymi (killer).UKŁAD LIMFATYCZNY /101 Jak działają komórki układu odpornościowego Limfocyty B Limfocyt (plazmocyt) w szpiku kostnym Komórka pomocnicza przenosi informację do plazmocytu Atak bakterii. wywołują niepożądane reakcje mięśniówki naczyń krwionośnych. która jest wystarczająca dla jego unieszkodliwienia. Tam dochodzi do różnicowania monocytów albo do ich przekształcenia w makrofagi. rejestrują je w swej „chemicznej" pamięci i w przypadku ponownej infekcji są zdolne do szybkiej reakcji. histaminę. to krążą w naczyniach krwionośnych i limfatycznych. Wydaje się. Wiele musimy się jeszcze nauczyć o istocie i mechanizmach działania odpowiedzi immunologicznej. Limfocyty B i T.

podczas gdy mięsień skrzydłowy zewnętrzny wywołuje ruchy do przodu. Działanie układu pokarmowego jest zależne od współdziałania wielu różnych organów. o. a skurcze mięśni policzkowych napinają policzki i utrzymują jedzenie w jamie ustnej w czasie żucia.Rozdział 9 Proces trawienia pozwala tkankom i komórkom na wykorzystanie substancji energetycznych i odżywczych zawartych w pożywieniu. zęby. Mięsień policzkowy Po prawej: W żuciu udział biorą niektóre mięśnie twarzy. gruczołów oraz ich enzymów w celu przekształcenia pokarmu w oddzielne części. Gryzienie kontrolują dwa mięśnie żwacz i skroniowy. które następnie mogą być łatwo wchłonięte przez Mięsień skrzydłowy zewnętrzny krew z jelita cienkiego i odtransportowane do natychmiastowego wykorzystania albo zmagazynowania. język oraz gruczoły ślinowe. Mięsień skrzydłowy wewnętrzny porusza żuchwę na boki. Mięsień skroniowy TRAWIENNY . Ząb sieczny (siekacz) Kieł Ząb przedtrzonowy Położenie gruczołów ślinowych J . a część mięśnia skroniowego przesuwa ją do tyłu.

a kończy odbytem. Następnie pokarm przesuwa się przez gardło i dalej w dół przełyku aż do żołądka. W jelicie cienkim Pokarm opuszczający żołądek i przechodzący do dwunastnicy . Ptialina przestaje już działać. W rzeczywistości wchodzi w skład dwu układów. zakwaszonej treści żołądkowej. może natychmiast ulec rozłożeniu do peptonów. kwasu solnego i kolejnego enzymu . Do dwunastnicy spływają także soki trawienne z trzustki i znaczne ilości żółci wytwarzanej w wątrobie i magazynowanej w pęcherzyku żółciowym aż do chwili. jakie mają miejsce w czasie trawienia. Po prawej: Przewód pokarmowy to rura mięśniowa długości około 1 0 metrów. Pozostałe części są zaangażowane w usuwanie nie strawionych resztek pokarmowych i można je zaliczyć do układu wydalniczego. Objętość wydzielanego soku żołądkowego i soku jelitowego jest zależna od obecności pokarmu w przewodzie pokarmowym. Pierwszy. w którym dochodzi do rozłożenia spożytego pokarmu na substancje łatwe do wchłonięcia i późniejszego wykorzystania przez organizm dla uzyskania energii. Gastryna jest hormonem. Usta UKŁAD TRAWIENNY /103 Przewód pokarmowy Dno jamy ustnej Przełyk Żołądek Wątroba Część wpustowa Trzustka Dwunastnica Jelito czcze Okrężnica- Jelito kręte Zastawka krętniczokątnicza Kątnica- .pepsyny. Okrężnica esowata Wyrostek robaczkowy • Odbytnica Zwieracz odbytu • . gdzie zostaje zanurzony w mieszaninie śluzu.Trawienie Trawienie jest to proces. Powyżej pewnego poziomu zakwaszenia gastryna hamuje dalsze wydzielanie kwasu. Enzymy są odpowiedzialne za większość reakcji chemicznych. która rozpoczyna rozbijanie węglowodanów na małe cząstki znane jako maltoza i glukoza.ptialiny. Proces opiera się na działaniu substancji zwanych enzymami. gdy jest na nią zapotrzebowanie. którego zadaniem jest ochronić jej błonę śluzową przed działaniem zawartego w miazdze pokarmowej kwasu oraz innych enzymów. W czasie żucia gruczoły ślinowe zlokalizowane pod językiem nasilają wydzielanie śliny i zawartego w niej enzymu . ale impulsy nerwowe inicjują nową serię reakcji chemicznych. układ trawienny. Trawienie rozpoczyna się już w jamie ustnej. Śluz chroni wyściółkę żołądka przed szkodliwym działaniem kwasu solnego.początku jelita cienkiego. które są wytwarzane przez narządy swoiście dołączone do dróg pokarmowych. obejmuje wszystkie struktury od ust aż do końca jelita cienkiego. ma postać gęstej. od bodźców nerwowych oraz od wydzielania hormonów. wzrostu lub wykonania naprawy. Gdy tylko pożywienie znajdzie się w żołądku. który stymuluje komórki żołądkowe do wydzielania kwasu solnego i pepsyny. która rozpoczyna się ustami. Dwunastnica wytwarza i uwalnia bardzo duże ilości śluzu.

Jeszcze więcej amylazy zostaje wymieszane z pokarmem podczas jego przejścia przez dwunastnicę. insulina hormon uwalniany przez trzustkę - powoduje. który powoduje rozkład glikogenu na glukozę. która rozkłada tłuszcze na małe cząstki kwasów tłuszczowych i glicerolu. Glukoza wraz z krwią jest przenoszona do wątroby. Glukoza jest tam magazynowana w postaci związku zwanego glikogenem. Proces rozpoczyna się już w jamie ustnej. Jeżeli poziom glukozy we krwi jest wysoki. którym zostają odtransportowane do układu limfatycznego. takimi jak żelazo. enzymy trzustkowe pomagają także w trawieniu węglowodanów i białek. pozostałą przekazuje do komórek i tkanek organizmu. wapń i jod. Z kapilar krew spływa do żyły wrotnej. gdzie działa rozkładający skrobię enzym śliny . gdzie zachodzą końcowe etapy procesu trawienia.amylaza. Wszystkie powodują rozpoczęcie albo zahamowanie uwalniania glukozy z wątroby. częściowo strawioną miazgę pokarmową. tak że wchłonięte zostają jedynie cukry proste. które są dalej rozkładane przez enzymy jelita cienkiego. W naszym organizmie istnieje wiele mechanizmów zapewniających odpowiedni (zgodny z potrzebami) poziom glukozy we krwi. Enzymy trzustkowe są wytwarzane w odpowiedzi na działanie innego hormonu . Ostatecznie cukry są przenoszone do wątroby. trzustka uwalnia inny hormon . ślepo zakończone odgałęzienie układu limfatycznego — naczynie mleczowe. Gdy kosmek styka się ze strawionym pokarmem.in. Każdy kosmek zawiera naczynia włośniczkowe (kapilary) oraz cienkie. a spływająca do dwunastnicy żółć rozbija kulki tłuszczu. Do tych enzymów zalicza się trypsynę rozbijającą peptony na mniejsze peptydy. przenosząc te związki bezpośrednio do wątroby. Kiedy zaś poziom glukozy jest niższy niż potrzebny. Rozkład skrobi Jednym z ważniejszych zadań układu trawiennego jest rozkład węglowodanów złożonych (m. Wchłanianie odbywa się głównie w jelicie krętym. Strawiony pokarm przechodzi następnie do jelita czczego i krętego. zwanych kryptami Lieberkuhna. . Sekretyna wpływa na wytwarzanie dużych ilości alkalicznych płynów. że nadmiar zostaje zmagazynowany w postaci glikogenu w wątrobie. W czasie trawienia skrobi przez amylazę powstają dwucukry. który jest luźnym splotem Metabolizm skrobi Glikogen (zmagazynowana glukoza) Ślinianki: podżuchwowa i podjęzykowa Enzym amylaza Okrężnica Odbytnica (prostnica) Powyżej: Podczas trawienia skrobia jest rozkładana do glukozy przez enzym amylazę.glukagon. występującej w ziemniakach i chlebie skrobi) na cukry proste. Poza tłuszczami. Aminokwasy (powstałe podczas trawienia białek) oraz cukry proste (uzyskane z węglowodanów) przechodzą bezpośrednio do kapilar wraz z witaminami i ważnymi minerałami. oraz amylazę trawiącą węglowodany. glicerol. kwasy tłuszczowe i rozpuszczone w nich witaminy dostają się do naczynia mleczowego. która przekształca je w glukozę. lipazę. Narząd ten wykorzystuje tylko część substancji dla własnych potrzeb.pankreozyminy. Enzymy trawienne są tutaj uwalniane z komórek spoczywających w małych zagłębieniach w ścianie jelita.104 / UKŁAD TRAWIENNY Uwalnianie soków trzustkowych stymulują dwa hormony. którego ściana wewnętrzna posiada miliony małych wypustek zwanych kosmkami. a następnie do krwi. które neutralizują kwaśną.

Woda i dwutlenek węgla są produktami ubocznymi tej reakcji. na przykład na skutek głodzenia. a nie do jelita. Zbyt wysoki poziom glukozy powodować może cukrzycę. czyli adenozynotrójfosforan) funkcjonują jak akumulator. (Patrz strona 116. które są wchłaniane do krwi w jelicie cienkim. Po pierwsze może rozpocząć przekształcanie białek . Związki fosforanowe (najpowszechniejszy to ATP. Podobnie jak amylaza. Utrzymywanie stałego poziomu glukozy we krwi jest wynikiem wspomagania działania insuliny (która obniża ten poziom. Kolejne spalone cząstki glukozy uzupełniają wyczerpaną baterię. albo zmagazynowana jako ATP. jej poziom we krwi musi być utrzymywany na określonym poziomie.) Woda W czasie trawienia enzymy rozkładają węglowodany do glukozy. a z kolei jego duże obniżenie upośledza pracę komórek mózgu i prowadzi do utraty przytomności . Tak jak wątroba gromadzi glukozę w postaci glikogenu. podczas gdy woda pozostaje w organizmie. która może być zmagazynowana w postaci glikogenu w wątrobie i mięśniach albo przekazana do komórek. potrzebne są inne źródła energii. a energia odzyskana. wytwarzana jest ona w trzustce przez komórki szczególnej tkanki zgrupowane w tak zwanych wyspach Langerhansa. są dobrym źródłem energii. Komórki rozwiązują ten problem. Po drugie w tkankach może rozpocząć spala- Kontrola poziomu glukozy we krwi Jako że glukoza jest tak istotnym źródłem energii. Zachowywanie tego poziomu jest jednym z czynników sprzyjających zdrowiu organizmu. Dwutlenek węgla zostaje następnie przeniesiony wraz z krwią do płuc i wydalony z wydychanym powiet- rzem. fruktozy i galaktozy. tworząc wysokoenergetyczne związki fosforanowe. • • • Nadmiar glukozy przechowywany jako tłuszcz Energia magazynowana jest w postaci ATP (adenozynotrójfosforanu) nie tłuszczów zamiast glukozy. a przez to podnoszących jej poziom we krwi. które w razie potrzeby mogą łatwo zostać rozbite. Organizm nasz rozwiązuje ten problem na dwa różne sposoby. gdzie może być zużytkowana jako źródło energii (produktem ubocznym jest woda). Hormony kontrolują poziom glukozy we krwi. podobnie jak glukoza. Do tego procesu niezbędna jest insulina. cząsteczek glukozy. produkowane przez nadnercza oraz hormon wzrostu wydzielany przez przysadkę mózgową.zjawisko znane jako hipoglikemia (niedocukrzenie).w glukozę. Jeśli tylko glukoza pojawi się we krwi. W odróżnieniu od amylazy jest wydzielana wprost do krwi.głównego składnika strukturalnego . Tłuszcze. od razu jest wyłapywana przez komórki. by później stopniowo zużywana umożliwiała przeprowadzanie życiowo ważnych reakcji chemicznych. Źródła energii w sytuacjach kryzysowych Zasoby glikogenu w organizmie nie są zbyt duże i jeśli ulegną wyczerpaniu. zostaje spalona przy udziale tlenu w celu wytworzenia energii. >4« Insulina obniża poziom glukozy we krwi przez wprowadzanie jej do komórek Wątroba przekształca galaktozę i fruktozę w glukozę utlenek węgla Białka mogą być rozłożone do glukozy Glukoza magazynowana jako glikogen Do płuc Prąd krwi Adrenalina i hydrokortyzon podnoszą poziom glukozy we krwi przez uwalnianie jej z wątroby i mięsni. tak też i energia uzyskana ze spalenia glukozy musi zostać zachowana w każdej komórce. Do najważniejszych należą adrenalina i hydrokortyzon. Wątroba przekształca je na glukozę. dostarczając w miarę potrzeb małych ilości energii. wprowadzając glukozę do wnętrza komórek) przez dużą grupę hormonów. wpływających na uwalnianie glukozy z wąttroby. Glikogen jest także gromadzony w mięśniach. .UKŁAD TRAWIENNY/105 Jak organizm zużywa glukozę Enzymy. jednak w tym procesie powstają (jako produkt uboczny) ciała ketonowe. Kiedy glukoza znajdzie się wewnątrz komórki.

splecionych z tkanką elastyczną i licznymi zakończeniami nerwowymi. będąc jednocześnie narządem mowy. Ślinianki przyuszne . podczas gdy mięsień gnykowo-językowy przywraca go do pozycji spoczynkowej. Podniebienie twarde jest utworzone przez wyrostki podniebienne kości szczękowych. Po bokach jest połączony ze ścianami gardła -jamy. jak i przyjmowanie pokarmu. że ślina ma słabe właściwości antyseptyczne. Ślinianki podżuchwowe leżą. nie mają takiego samego składu. Język ma kształt zbliżony do trójkąta szeroki u podstawy. czyli korzeniem. jakie one wytwarzają.Jama ustna Jama ustna człowieka jest rodzajem zagłębienia. zawierającą gruczoły produkujące lepki płyn nazywany śluzem. w pobliżu kąta żuchwy i sięgają aż do kości jarzmowej. Podczas jedzenia główną funkcją języka jest wsuwanie pokarmu pomiędzy zęby (do żucia) oraz formowanie z tego rozdrobnionego pożywienia gotowych do połknięcia kulistych kęsów. ale niektórzy przypuszczają.enzymu rozkładającego skrobię . . Umożliwia językowi przyciskanie pokarmów do twardej powierzchni. pod żuchwą i poniżej zębów trzonowych. czyli chroni przed zachłyśnięciem. które dają im niezwykłą wrażliwość. podjęzykowe oraz podżuchwowe. Koniuszek języka może się swobodnie poruszać. jednak gdy człowiek nie mówi i nie je. Powiększenie przekroju języka (na prawo) pokazuje brodawki i kubki smakowe na jego powierzchni oraz mięśnie i gruczoły ślinowe poniżej. a podjęzykowe spoczywają pod językiem na dnie jamy ustnej. Elastyczność podniebienia miękkiego zezwala na jego ruch do góry podczas połykania pokarmów. który dezynfekuje jamę ustną. Te dwie pary gruczołów wylewają swoją wydzielinę po obu stronach wędzidełka języka (cienkiego paska tkanki uwypuklającego się z dolnej powierzchni języka i łączącego się z wyściółką dna jamy ustnej). dlatego płyny. które mogą powodować pewną ruchliwość języka.wodnej wydzieliny zawierającej śluz. która stanowi przedłużenie jamy ustnej ku tyłowi. Jego rzeczywista funkcja pozostaje do dziś tajemnicą. Można więc powiedzieć. Ślinianki Nasz organizm wytwarza codziennie około 1. że pozwala na dodatkowe zamknięcie dróg oddechowych podczas połykania. To wargi nadają ustom wyraz. Ze środka podniebienia miękkiego zwisa w dół strzępek tkanki zwany języczkiem. żyła i nerw językowy Po prawej: Rysunek (bardziej na prawo) przedstawia sposób osadzenia języka w jamie ustnej. Zostaje to osiągnięte poprzez ruchy wypuklania i zagłębiania się języka. oraz związek chemiczny zwany lizozymem. Przednią część powierzchni górnej jamy ustnej stanowi podniebienie twarde. Ciągłe wydzielanie tych gruczołów. Z jednej strony jest zamknięta przez wargi. wspomagane przez ślinianki. a jego powierzchnia dolna jest przymocowana do dna jamy ustnej przez cienki pasek elastycznej tkanki zwany wędzidełkiem. Poza tym w obrębie jamy ustnej rozrzucone są liczne drobne gruczoły. Mięsień rylcowo-językowy powoduje ruch języka do góry i tyłu. Kiedy zadanie to zostanie wykonane (szybciej u błyskawiczBrodawki okolone w obrębie podstawy języka nie „łykających" jedzenie). w którym znajdują się język i zęby. Jama ustna jest wyłożona błoną śluzową. Jakkolwiek ślinianki przyuszne są największe. zwęża się i jest nieomal szpiczasty na koniuszku. Aktywność języka jest zależna od mięśni go tworzących oraz tych. Błona wyściełająca wewnętrzne powierzchnie policzków wytrzymać musi różne obciążenia. a przez to ich zgniatanie i mieszanie. zapobiegając ich przesunięciu się w kierunku części nosowej gardła. opierając się na przednich zębach. jak wskazuje nazwa. Podstawą. Ślina ze ślinianki podjęzykowej jest bardzo lepka'. spoczywa on wewnątrz jamy ustnej.podniebienie miękkie. Posiada ona enzym ptialinę. Język tworzą pasma mięśniowe biegnące podłużnie i poprzecznie. Zbudowane są z włókien mięśniowych. jest przymocowany do żuchwy i do kości gnykowej. będący w istocie tworem pośrednim pomiędzy prawdziwą skórą a błoną śluzową wyściełającą wnętrze jamy ustnej. pozwala utrzymać stałą wilgotność wnętrza jamy ustnej.największe spośród tych gruczołów są osadzone przed małżowiną uszną. dlatego cechuje ją znaczna zdolność do regeneracji. a także od sposobu jego stabilizacji w jamie ustnej. podczas gdy drugie wyjście łączy się ze szlakami prowadzącymi do przewodu pokarmowego i dróg oddechowych. Każdy taki gruczoł jest złożony z wielu rozgałęziających się kanalików. gruczołów potowych ani łojowych.7 litra śliny . która rozpoczyna trawienie. produkują zaledwie jedną czwartą wytwarzanej śliny. Ślina spływa z nich przewodami uchodzącymi na wewnętrznej powierzchni policzków. a w porównaniu z wydzieliną innych ślinianek jest bardziej wodnista i zawiera więcej ptialiny . skąd następnie przechodzi przez przełyk do żołądka. W odróżnieniu od zwykłej skóry nie ma ona włosów. Język Przekrój języka Brodawki grzybowate Brodawki nitkowate Wędzidelko przytwierdzające język do dna jamy ustnej Tętnica. Za wydzielanie śliny odpowiedzialne są trzy pary ślinianek zlokalizowane w obrębie twarzy i szyi: przyuszne. Przez ten związek z dwoma najważniejszymi dla organizmu układami jama ustna jest zaangażowana zarówno w oddychanie. Funkcja tych komórek jest różna w poszczególnych śliniankach. Powierzchnia górna środkowej części języka jest lekko zaokrąglona. język przepycha kęs do gardła. a tylną . Wargi pokrywa rodzaj zmienionej skóry. wyłożonych warstwą komórek wydzielniczych. z którymi jest złączony. Większe możliwości wykonywania różnorodnych ruchów zapewniają językowi skurcze mięśni zlokalizowanych z tyłu i na bocznych powierzchniach szczęk i żuchwy.

które następnie przekazywane na drodze chemicznej do mózgu umożliwiają rozpoznawanie smaku pokarmów. który zawiaduje wszystkimi nieświadomymi . Na prawo ukazane są elementy wewnętrznej budowy jamy ustnej. Tak więc niezbędne jest. a jej działanie jest hamowane przez kwaśny odczyn treści żołądkowej. Roz- bija wiązania skrobi. czyniąc go łatwiejszym do przeżucia i połknięcia. co widzimy w lustrze po otwarciu ust. aby ślina najpierw rozpuściła jakąś część pożywienia. podczas gdy dominujący w produkcji śliny gruczoł podżuchwowy wytwarza ślinę będącą mieszaniną równych części śluzu i płynu zawierającego ptialinę. w większości ulokowanych w obrębie błony śluzowej pokrywającej język. wywołać w nich powstanie impulsów. Działają jednak jedynie w odpowiedzi na płyny i dlatego pokarm stały w suchej jamie ustnej nie wywołuje żadnych wrażeń smakowych. pokrywając kęs pokarmowy. Jeżeli jednak kulka pokarmu jest zbyt duża i nie może zostać całkowicie spenetrowana przez kwas. ptialina kontynuuje rozkładanie skrobi. Pierwszy etap trawienia rozpoczyna ptialina. przekształcając ją w prostsze cukry. a także nasącza suchy pokarm. Powyżej: Obrazek po lewej pokazuje nam to. Organem zmysłu smaku są tysiące kubków smakowych.UKŁAD TRAWIENNY /107 Budowa jamy ustnej Trąbka Eustachiusza Migdatek gardłowy Podniebienie twarde Podniebienie miękkie Gardło Błona śluzowa Ząb Warga Podniebienie miękkie Języczek Migdatek Język Podniebienie Nagłośnia i— I Szczęka dolna (żuchwa) Krtań Przełyk Język V Ślinianka podżuchwowa Tchawica śluzowata. będąca składnikiem śliny. że jama ustna jest odpowiednio zwilżona podczas jedzenia. Sprawia. Małe ilości śliny są stale wytwarzane w ciągu dnia i nocy pod kontrolą autonomicznego układu nerwowego. Śluz w niej zawarty działa jak smar. Funkcje śliny Najważniejszą funkcją śliny jest udział w procesach trawienia. Dopiero płyn zawierający cząstki pokarmowe może. Dzięki ślinie możliwe jest także „smakowanie" pokarmów i płynów. omywając kubki smakowe.

zależnie od potrzeby. chroniąc leżące poniżej tkanki przed zakażeniem i innymi szkodliwymi czynnikami. Zęby stałe zajmują miejsce mlecznych. Pobudzenie wydzielania śliny poprzez ten układ następuje wtedy. Jednak sposób przymocowania jest dość skomplikowany i biorą w nim udział włókna tworzące więzadło okołozębowe. Składa się ono z grupy mocnych włókien kolagenowych. który leży w wyrostku zębodołowym szczęki lub części zębodołowej żuchwy. Uchodzą one w kilku miejscach w górnej części policzków oraz na dnie jamy ustnej. Każdy ząb składa się z dwu części: korony. gdy wjamie ustnej znajdzie się jedzenie. W obrębie korony zębina jest pokryta ochronną warstwą szkliwa .miazgą zęba. Rodzaje zębów Można wyróżnić dwie główne grupy zębów. co objawia się uczuciem suchości w jamie ustnej podczas zdenerwowania. Można je uporządkować w podobny sposób jak mleczne.ptialina rozpoczyna proces trawienia przez rozbijanie wiązań produktów skrobiowych. Takiemu sposobowi umocowania zębów zawdzięczamy ich niewielką ruchliwość własną. Mankiet utworzony przez dziąsło szczelnie otacza to miejsce. Impulsy nerwowe mogą. Zęby Ślinianka przyuszna Przewód przyuszny Wędzidełko języka Ujście przewodu podjęzykowego Ślinianka podżuchwowa Komórki ślinianki wydzielające śluz Powyżej: Ślina dopływa do jamy ustnej poprzez przewody prowadzące od ślinianek. Środek zęba ma kształt wydrążonej komory.108/UKŁAD TRAWIENNY Ślinianki Zęby to twarde kościopodobne twory osadzone w zębodołach szczęk i żuchwy. czyli miejsce. gdyż nie zwilżony język i wargi nie mogą się swobodnie poruszać. która jest twardym. łączących cement pokrywający korzeń z częścią kostną zębodołów. kły oraz trzonowce. czynnościami. Podobny efekt można osiągnąć przez wywołanie odruchu warunkowego (nabytego) oglądaniem lub „zwykłym" myśleniem o jedzeniu. Zębina jest tkanką unerwioną i jej termiczne albo chemiczne drażnienie może prowadzić do powstania bodźców bólowych. zawierającym także żywe komórki. Przeplecione są pasmami tkanki łącznej. pomiędzy kłami i trzonowcami. Z drugiej strony wzrost wydzielania śliny następuje na drodze odruchu przenoszonego włóknami nerwowymi układu parasympatycznego (przywspółczulnego). gdzie korona stapia się z korzeniem. Przez ten właśnie otwór do wnętrza komory zęba wnikają drobne naczynia krwionośne oraz nerwy. co stanowi rodzaj zderzaka chroniącego zęby i kości przed uszkodzeniem podczas gryzienia. a ponadto wyróżnia się zęby przedtrzonowe — pośrednie co do kształtu i lokalizacji. nie unerwionej i bezkomórkowej substancji. które ponadto zawierają naczynia krwionośne i nerwy. wypełnionej dobrze unerwioną tkanką łączną . W takiej sytuacji mówienie sprawia trudność. Ślina pozwala na utrzymanie wilgoci wjamie ustnej i nasączenie suchego pokarmu. Dzieli się je na trzy zasadnicze rodzaje: siekacze.niezwykle twardej. aż do końca korzenia i otwiera się na jego końcu. widocznej w obrębie jamy ustnej. podobnym do kości materiałem. Zęby mleczne. Jej działanie kończy się jednak pod wpływem kwaśnej treści soku żołądkowego. podczas gdy tylne najczęściej dwa lub trzy. W ciągu życia pojawiają się dwa kolejne ich komplety. przy czym korzeń jest zwykle częścią dłuższą. później są zwykle wszystkie tracone. Pobudzenie układu sympatycznego (współczulnego) powoduje zmniejszenie tej objętości. która rozciąga się od korony w dół. Korzeń jest otoczony przypominającym zębinę cementem. obecne w okresie dzieciństwa. Obecny w ślinie enzym . który dodatkowo stabilizuje korzeń w zębodole. Szczególnie ważnym obszarem jest szyjka zęba. . Główny element strukturalny zębów jest zbudowany ze zwapniałej tkanki zwanej zębiną. Zębodoły Każdy ząb jest umocowany swym korzeniem w zębodole. zmieniać objętość śliny. co nazywane jest odruchem wrodzonym (bezwarunkowym). oraz korzenia zatopionego w zębodole. Przednie zęby posiadają tylko jeden korzeń.

a następnie kły i trzonowce . Pierwszy wyrzyna się około szóstego roku życia. Około 20. zaczynają się pokazywać górne siekacze. Brzegi tych kielichowatych zawiązków wrastają coraz głębiej. Gdy proces wyrzynania dolnych siekaczy jest już ukończony. podczas gdy u innych mogą się one nie pojawić do końca pierwszego roku życia. Część z tych komórek zaczyna później tworzenie zębiny. Prawidłowe łuki zębowe są tak dopasowane.UKŁAD TRAWIENNY /109 Dla siekaczy charakterystyczny jest podobny do brzytwy. przedtrzonowcami i trzonowcami coraz bardziej do tyłu. po których wkrótce pojawiają się górne. Wiek. które zostają zastąpione przez zęby stałe. Stałe trzonowce pojawiają się nie na miejscu mlecznych. tworzące razem pełny zestaw 20 zębów mlecznych.a następnie pojawiają się inne. Prawidłowo powinny być rozmieszczone w sposób zapewniający dość miejsca większym. drugi około dwunastego. Na tym etapie komórki nabłonkowe prymitywnej jeszcze jamy ustnej namnażają się i tworzą gruby wałeczek w kształcie łuku zębowego. U noworodka jedynym objawem zamknięcia zawiązków zębowych są pogrubienia w obrębie dziąseł zwane „poduszeczkami". że podczas gryzienia przeciwległe zęby stykają się. owalny łuk z siekaczami i kłami w przedniej części. następnie kły i trzonowce. jakby wyznaczały miejsce ostatecznego połączenia pomiędzy zębiną a szkliwem. Niewielka liczba dzieci ma po kilka zębów już przy urodzeniu. zwany też zębem mądrości.1- 9 lat 12 lat 21 lat Zęby mleczne zaczynają się wyrzynać około połowy pierwszego roku życia. Problemy z ząbkowaniem dotyczyć mogą każdego z zębów mlecznych.wraz ze zmniejszaniem się wielkości szczęki następowało zmniejszanie się liczby zębów. Następnie. konieczne może być ich usunięcie. ale z tyłu za nimi. W wielu miejscach. Zęby tworzą w jamie ustnej równy. co dla wielu niemowląt jest dość bolesne.chociaż i ta kolejność może się zmieniać. Około szóstego miesiąca życia pojawia się pierwszy z dolnych siekaczy i rozpoczyna się wyrzynanie zębów. 3 lata <&> 6 lat . może być różny. Również i w czasie wyrzynania się zębów staNoworodek 9 miesięcy \ łych jest zauważalna znacząca zmienność. w którym to zachodzi. roku życia większość ludzi ma już wszystkie zęby stałe. Niektóre zęby mądrości mogą nigdy nie przebić się przez dziąsła. proces ten kończy się dopiero około roku po pojawieniu się mlecznych zębów. podczas gdy kształt trzonowców i przedtrzonowców lepiej sprawdza się podczas rozdrabniania pokarmów. stałym zębom. ostatecznie wyznaczając ułożenie korzeni zębów. około osiemnastego roku życia. Pomiędzy drugim a trzecim rokiem życia większość dzieci ma już komplet 20 zębów mlecznych. Pierwszymi zębami są dolne siekacze. odpowiadających poszczególnym zębom. Budowa kłów jest idealna do rozrywania i szarpania. po szóstym roku życia wypadają najpierw górne. Rozwój zębów Pierwsze oznaki rozwoju zębów pojawiają się u sześciotygodniowego płodu. komórki te tworzą pączkowate wrośla w tkankę leżącą pod nabłonkiem. podczas gdy pozostałe zapoczątkowują powstawanie szkliwa. Pączki przybierają następnie kielichowaty kształt i stopniowo rozrastają się w taki sposób. a położone w przeciwległych szczękach i żuchwie współpracują. zaostrzony brzeg. co zdarza się u około 50 procent ludzi. U około 25 procent populacji nie pojawia się nigdy jeden lub więcej zębów mądrości. Czasami u około 25 procent dorosłych nie pojawiają się nigdy zęby mądrości. . tnąc jak ostrza nożyczek. a jeżeli dojdzie do ich wklinowania pod dziąsłem. Spośród stałych zębów najwcześniej ukazują się trzonowce w wieku około sześciu lat . w miarę wypadania mlecznych zębów. Zjawisko to mogą tłumaczyć teorie ewolucyjne . a potem dolne siekacze. a trzeci.

a zęby mądrości czasami w ogóle nie wyrastają. W procesie ewolucji zmieniły się zęby człowieka: kły są znacznie mniej ostre. czyli 10 zębów w żuchwie i szczękach. Drugi ząb przedtrzonowy . Siekacze tną. Stałe górne siekacze wyglądają zwykle na nieproporcjonalnie duże w stosunku do twarzy dziecka. W okresie wyrzynania się zębów stałych.ż.ż.ż. Zęby mleczne są zwykle mniejsze niż ich następcy. gdyż większe stałe zęby uwypuklą każdą nieprawidłowość. a ich układ w żuchwie i szczękach jest identyczny: 4 siekacze.) Siekacz boczny (8-10 m." (10-12 r. 4 przedtrzonowce i 6 trzonowców.110/UKŁAD TRAWIENNY Zęby mleczne i stale Siekacz przyśrodkowy (7-9 rok życia) _ Siekacz boczny (7-9 r. Jeśli górne siekacze mają jakąkolwiek skłonność do wystawania.) Przedni ząb trzonowy (12-16 m. jako że twarz rośnie. kły szarpią. 2 kły.ż.) Pierwszy ząb Uzonowy(6-7r. co może trwać około sześciu lat. podczas gdy wielkość zębów nie zmienia się.) Po zakończeniu procesu wyrzynania się mlecznych zębów części szczęk podtrzymujące je nie ulegają już więcej zauważalnemu powiększeniu. dopiero więc gdy pojawią się stałe siekacze.ż.) Tylny ząb trzonowy (2O40m. Kość zębodotu Więzadła okołozębowe Cement (kostniwo) Naczynia krwionośne .ż. czyli razem 16 zębów. jednak później wrażenie to znika. pomiędzy górnymi siekaczami może występować przerwa.Korona Korzeń • v Ząb przedtrzonowy Siekacz Kiet Teoretycznie wszyscy mamy 32 zęby. gdyż powodują one ścieśnianie siekaczy. widoczny jest ostateczny kształt łuku zębowego.ż.ż. gdy mleczne zęby są zastępowane stałymi. Zmiany ułożenia zębów Przekrój zęba trzonowego Korona zęba Szyjka Korzeń Ząb trzonowy . wśród których podobnie wyróżniamy 4 siekacze. a trzonowce i przedtrzonowce rozdrabniają pokarm. Szczęka górna Kiel (9-12 r.ż. można to łatwo stwierdzić.ż. 2 kły i 4 trzonowce. która zwykle zanika wraz z wyrzynaniem się stałych kłów. Podobnie stłoczenie zębów jest widoczne dopiero wtedy. Niemowlęta i małe dzieci mają tylko 20 zębów mlecznych.) ..) Kiet (16-20 m.) Siekacz przyśrodkowy (6-8 m.ż.) *'*mu\.) Drugi ząb trzonowy (1113ż) ' Ząb mądrości (17 r.) Pierwszy ząb przedtrzonowy (10-12 r. gdy ukażą się wszystkie zęby stałe.

podtrzymywana przez błonę podśluzową.Przełyk i żołądek Faza ustna trawienia kończy się. Gdy jedzenie znajdzie się w gardle. krtaniowej części gardła jest udział w połykaniu pokarmów. Przełyk Zapalenie wywołane przez zarzucanie steczne treści żołądkowej Prawidłowe położenie żołądka i przepony Ujście trąbki Eustachiusza Część nosowa gardła Część ustna t / gardła" Podniebienie miękkie Nagłośnia Część-/1 krtaniowa. Wyścieła go błona śluzowa. ff/~ Kęs pokarmowy w gardle Przełyk Tchawica Nagłośnia Poniżej: W czasie połykania jedzenie jest wpychane do przełyku przez mięśnie ustnej części gardła. które mają zapobiec nałożeniu się aktu połykania i oddychania. Tuż poniżej wcięcia szyjnego w górnej części klatki piersiowej przełyk zagina się lekko w lewo i krzyżuje od tyłu z oskrzelem głównym lewym. gdy nagłośnia nie zamknie wejścia do krtani odpowiednio wcześnie. Kęs pokarmu nie zsuwa się biernie w dół przełyku aż do żołądka. blokując wejście do części nosowej gardła. Jest to proces czynny. powiększona macica wpycha górną część żołądka do klatki piersiowej. Przełyk jest elastyczną rurą o długości około 25 centymetrów i średnicy przekroju równej 2. Gardło w czasie połykania Ta część żołądka | znajduje się w klatce i piersiowej. Funkcją położonej niżej. przykryte od zewnątrz włóknistą warstwą ochronną (przydanką łącznotkankową).zjawisko to zwane jest zakrztuszeniem się. Względnie grubą warstwę mięśniową tworzą włókna okrężne i podłużne. jest zbudowany z czterech warstw. a nagłośnia zamyka jamę krtani. tak że pokarm nie może tam wrócić. Podniebienie miękkie obniża się Kęs pokarmowy Nagłośnia opada w dół zamykając krtań. Ostatnia czynność zapewnia drożność tchawicy i krtani. Jeśli to nastąpi. zawracając jego zawartość do przełyku. Podniebienie miękkie przemieszcza się.5 centymetra. zapobiegając przez to przesuwaniu kęsa pokarmowego do przestrzeni w tylnej części nosa i zamykając nagłośnią uniesione wejście do krtani. Zaciskające ruchy mięśni gardła przepychają kęsy do dołu. dzięki któremu możemy pić i połykać pokarmy.tarczowatą i pierścieniowatą. Czasami. Część ta leży dokładnie do tyłu od krtani i jej warstwa wewnętrzna łączy się z chrząstkami . gardl Podniebienie twarde Jama ustna Przełyk Podniebienie miękkie przesuwa się. W tym samym czasie inne mięśnie gardła i głowy przyciskają język do sklepienia jamy ustnej. Spychają go serie falowych skurczów zwanych perystaltycznymi. Następnie przechodzi przez przeponę i łączy się z wpustem żołądka. Żołądek został popchnięty do góry przez powiększoną macicę. zarówno stojąc na głowie. Kurczą się mięśnie gardła. kierując na dalsze etapy trawiennej podróży. Następny etap połykania jest przeprowadzany automatycznie i nie mamy na niego wpływu. Podobnie jak reszta przewodu pokarmowego. w ciągu paru sekund następuje po sobie wiele czynności. zamykając nosową część gardła. jak i siedząc. zamiast •ą w jamie brzusznej. . Przesuwanie się pokarmu nie jest więc mechanizmem zależnym od siły ciężkości. umożliwiająca łatwe przesuwanie pokarmu. których ruchy pomagają w wytwarzaniu dźwięków mowy. przepycha- UKŁAD TRAWIENNY/111 jąc kęs do górnej części przełyku. gdy język. podnoszą jednocześnie podniebienie miękkie (ruchomy fragment tego sklepienia). rozpoczyna się silny kaszel. / U góry: Zarzucanie treści żołądkowej do przełyku jest często spotykane w okresie ciąży. przepycha go jednocześnie w stronę leżącej za jamą ustną cieśni gardzieli. przyciskając kęs pokarmowy do górnego sklepienia. rozpoczyna się odruch bezwarunkowy. pokarm albo płyn dostają się do krtani . Wejście do przełyku znajduje się bezpośrednio za tchawicą. który usuwa połknięte substancje. zabezpieczając stały dopływ tlenu. Jeśli tylko jedzenie przesunęło się poza tylną część języka.

leżącym w górnej części jamy brzusznej. że przy przechodzeniu przez przeponę rurka. która następnie zostaje przepchnięta do dwunastnicy. Powodować też może dolegliwości w okresie ciąży. Zarzucanie treści żołądkowej do przełyku jest najczęstsze u niemowląt oraz ludzi starszych. a dolna. Płuca Przełyk Przepona Wątroba Śledziona Warstwa śluzu wyścielającego żołądek objawy nazywane potocznie zgagą) uznawany bywa za zjawisko normalne.przechodzi do dwunastnicy. służący jako zbiornik jedzenia. Jego górna część zwana wpustem łączy się z przełykiem.112/UKŁAD TRAWIENNY Budowa i położenie żołądka Żołądek jest położony wyżej. wyłożonej specjalną błoną śluzową z licznymi fałdami. jaką jest przełyk. która warstwą śluzu chroni się przed własnymi. podobne problemy mogą pojawić się również w innych układach. aż powstanie miazga. Następnie jest ona przepychana przez dalsze odcinki jelita. Lekarze używają pojęcia refluks. czyli odźwiernik. Tak więc podczas przechodzenia fali perystaltycznej przez żołądek małe ilości jego treści stale wydostają się do jelita cienkiego. Soki przekształcają trafiające do żołądka jedzenie w papkę.pierwszą częścią jelita cienkiego. W miejscu połączenia tych dwóch organów widoczny jest rodzaj pierścienia utworzonego z mięśni (zwieracz odźwiernika). pierścienia mięśniowego tworzącego zwieracz odbytu). Chociaż ze względu na częstość występowania refluks żołądkowy (dający . a zawiera kwas i enzymy. Jedzenie jest mieszane w żołądku z sokiem tak długo. czyli zarzucania treści żołądkowej do przełyku. aż zostanie całkowicie rozłożona. to jednak może prowadzić do wystąpienia zaburzeń trawiennych. gdy powiększona macica wypycha zawartość żołądka do góry. Fałdy błony wewnętrznej zawierającej komórki wydzielające śluz i soki trawienne Śliska warstwa okrywająca Podłużne — -— i okrężne warstwy mięśni ściany żołądka j Pomiędzy żołądkiem i przełykiem nie można odnaleźć struktury podobnej do typowego zwieracza (np. zostaje zaciśnięta. który rozpoczyna trawienie. która następnie przez pierścień mięśniowy . Powrotowi treści żołądkowej do przełyku zapobiega aktywność warstwy mięśniowej ściany przełyku oraz to. Jest to worek mięśniowy.zwieracz odźwiernika . ze śliską warstwą okrywającą oraz pofałdowaną błoną wewnętrzną. Jeśli zawiodą te mechanizmy. Żołądek Żołądek jest workiem mięśniowym. dochodzi do wystąpienia refluksów. Żołądek jest przede wszystkim zbiornikiem pokarmu. kwaśnymi sokami trawiennymi. gdy w jakimkolwiek miejscu w organizmie następuje przepływ płynu w złym kierunku. niż sądzi większość ludzi-leży tuż pod przeponą. z dwunastnicą . Jakkolwiek refluks kwaśnej zawartości żołądka jest najpospolitszy. Błona wyściełająca wytwarza duże ilości specjalnego soku. ale często też dokucza osobom w średnim wieku. Zwieracz odźwiernika nadzorujący wyjście z żołądka nigdy nie jest całkowicie zamknięty. Ściana żołądka składa się z grubej warstwy mięśni. w chwili rozkurczu przepuszcza on miazgę pokarmową do dwunastnicy.

przesuwając tym samym pokarm wzdłuż jej światła. Jelito grube jest także częścią przewodu pokarmowego. chociaż oba posiadają dwie zewnętrzne warstwy mięśniówki i wewnętrzną warstwę błony śluzowej wyściełającą światło. Te trzy rodzaje płynów są odpowiedzialne za dalszy etap trawienia. Najbardziej wewnętrzną warstwą jest błona śluzowa. Jelito kręte Okrężnica Kątnica Wyrostek robaczkowy — Prostnica (odbytnica) Po lewej: Dwunastnica. . Mnożą się szybciej niż jakiekolwiek inne komórki ludzkiego organizmu: co godzinę na każde 100 komórek jest wymieniana jedna. bogaty w niektóre enzymy trawienne. . Od niej rozpoczyna się jelito czcze. które następnie przechodzi w jelito kręte.kontynuującą procesy trawienia. UKŁAD TRAWIENNY /113 Dwunastnica Błona podśluzówkowa Warstwa mięśniowa przesuwa pokarm przez dwunastnicę. wyznacza ją wiele stopniowo pojawiających się zmian. Komórki śluzówki muszą ciągle być zastępowane nowymi.dzięki wydzielanym Okrężnica enzymom . To pierwsze ma także grubsze ściany. których wysokość i gęstość maleje w kierunku jelita grubego. ale spełnia wyłącznie funkcje wydalnicze. Wspólne ujście przewodu żółciowego wspólnego i trzustkowego do dwunastnicy Jelito cienkie i grube Dwunastnica Powyżej: Wężopodobna dwunastnica jest pierwszą częścią jelita cienkiego przyjmującą masę pokarmową Jelitoczcze z żołądka i .5 metra. Ma kształt podkowy otaczającej głowę trzustki. • . Krypty Lieberkuhna wydzielają enzymy trawienne oraz soki alkaliczne neutralizujące kwas żołądkowy.8 centymetra. -. Średnica jelita czczego wynosi około 3. które są transportowane z trzustki przewodem trzustkowym i z pęcherzyka żółciowego przewodem żółciowym wspólnym.i Naczynia krwionośne i limfatyczne zaopatrujące komórki dwunastnicy Przekrój ściany dwunastnicy Kosmki.Jelito cienkie Dwunastnica przyłączona do dalszej części żołądka stanowi pierwszy odcinek jelita cienkiego i w znaczący sposób wpływa na proces trawienia. Dwunastnica mierzy około 25 centymetrów. które wydzielają ochronny śluz. Dwie warstwy mięśni w jej ścianie kurczą się i rozkurczają naprzemiennie.końcową część układu trawiennego. długości około 2. Pomaga on uchronić dwunastnicę od samostrawienia i uszkodzenia przez kwasy żołądkowe. Dwunastnica łączy żołądek z jelitem czczym. Gruczoły Brunnera wydzielają śluz ochronny. jelito czcze i kręte tworzą jelito cienkie . Tutaj jest on neutralizowany przez własne soki dwunastnicy oraz przez działanie soku trzustkowego i żółci.. <lóre zwiększają powierzchnię błony wewnętrznej. Wewnątrz znajduje się warstwa podśluzówkowa. Granica pomiędzy nimi nie jest ostra. Błona śluzowa jelita cienkiego posiada liczne fałdy okrężne. zawierająca liczne gruczoły zwane gruczołami Brunnera. Trawienie Częściowo nadtrawiony i upłynniony pokarm wchodzący do dwunastnicy zawiera duże ilości kwasu solnego. Sok ma także neutralizować kwaśny odczyn treści żołądkowej. wydzielająca alkaliczny sok dwunastniczy. podczas gdy jelito kręte jest trochę węższe.

jest ostatnim etapem. tworząc żyłę wrotną. Do wypełniania tej funkcji jelito cienkie posiada odpowiednio wyspecjalizowaną błonę wewnętrzną. w którym następuje wchłonięcie z pokarmu substancji odżywczych potrzebnych organizmowi. Ma około 3. Lokalizacja jelit Pęcherzyk żółciowy Okrężnica Dwunastnica Jelito kręte Krezka W odróżnieniu od dwunastnicy. wynosi prawie 20 centymetrów.5 metra długości. tak tłuszcze zostają wchłonięte przez naczynie limfatyczne biegnące w kosmku.ystarczająco dobrze w nią zaopatrzone. palczastych wypustek zwanych kosmkami. Oznacza to. przez który przechodzi pokarm w drodze do jelita grubego. dostarczaną przez liczne żyły i tętnice. Każdy taki kosmek mierzy około 1 milimetra. Koniec podtrzymujący jelita ma natomiast około 5. Wchłanianie Jako że funkcją jelita czczegc jest przenoszenie substancji odżywcz} h z pożywienia do krwi. Proces wchłaniania zostaje zakończony w jelicie krętym. To właśnie w jelicie czczym z pokarmu do krwi przechodzą składniki odżywcze. gdyż powierzchnia komórek pokrywających kosmki jest uformowana w strukturę zwaną „brzeżkiem szczoteczkowym''. Tym. Dlatego też ta część przewodu pokarmowego jest bardzo dobrze zaopatrzona w krew. Pęcherz moczowy Odbytnica Wnętrze jelita czczego tworzy szereg okrężnych fałd. . Ma on około 15 centymetrów długości i jest przytwierdzony do tylnej ściany jamy brzusznej. Powierzchnia zewnętrzna jest chroniona przez otrzewną . odpływającej z jelit. Szczególny rodzaj bogatej w tłuszcze limfy. Każdy kosmek posiada w środku kanał limfatyczny zwany też naczyniem mleczowym. Pozwala to obu częściom jelita cienkiego na wykonywanie w miarę swobodnych ruchów w jamie brzusznej. Szerokość krezki. Ten wachlarzopodobny twór składa się z dwu warstw otrzewnej.5 metrów długości łączy jelito czcze i dwunastnicę z jelitem grubym i stanowi prawie połowę długości całego jelita cienkiego. Powierzchnia wchłaniania jest jeszcze większa. warstwy śluzówki i warstwy komórek wyściełającej światło jelita. jest głównie woda i resztki pokarmowe. przy czym żyły zbierające krew nie prowadzą wprost do serca. że zanim wchłonięte substancje trafią do innych części ciała.114/UKŁAD TRAWIENNY Jelito czcze i kręte jest przyczepione do tylnej ściany brzucha przez wachiarzowaty twór zwany krezką. jelito czcze i kręte są podtrzymywane przez elastyczną błonę zwaną krezką. która lepiej lub gorzej jest jednak przymocowana do tylnej ściany brzucha. Jelito kręte Jelito kręte . Podobnie jak substancje odżywcze do krwi. Budowa jelita krętego jest podobna do budowy dwu pozostałych części jelita cienkiego. których powierzchnia oglądana pod mikroskopem okazuje się być złożona z delikatnych. mierzona od jej podstawy aż do jelit. Tętnice i żyły prowadzące krew do i ze ścian jelita biegną w krezce. dzięki której w kontakt z pokarmem wchodzi możliwie największa powierzchnia i wchłanianie jest niesłychanie wydajne. jest nazywany mleczem. najpierw zostają wykorzystane i przetworzone w wątrobie. Wnętrze składa się z dwóch warstw mięśni odpowiedzialnych za przesuwanie trawionego pokarmu wzdłuż jelita.dolna część jelita cienkiego . która biegnie do wątroby. Funkcja jelita czczego Jelito czcze jest miejscem.błonę wyściełającą całą jamę brzuszną. ale łączą się z innymi żyłami jelitowymi. co pozostaje. musi być v.

po prawej). Efektem tego jest zwiększenie powierzchni Kosmki jelita. po lewej). umożliwiające szybkie wchłanianie substancji odżywczych do krwi w naczyniach włosowatych (poniżej. przez którą przechodzi pokarm. palczastymi wypustkami nazywanymi kosmkami (poniżej. Jego warstwa wewnętrzna (śluzówka) jest pokryta małymi. Włośniczki (kapilary) Rzęski Naczynie mleczowe Krypty Lieberkuxhna .UKŁAD TRAWIENNY/115 Położenie i budowa jelita krętego Tętnica Otrzewna Dwunastnica Naczynie limfatyczne Jelito czcze Gruczoł Okrężnica Jelito kręte Światło jelita Okrężnica Rzęski Warstwy śluzówki Komórki śródbłonka Warstwy mięśni Jelito kręte jest ostatnią częścią jelita cienkiego.

Pierwszy to energia „instant".w wyniku choroby . Podczas stosowania diety odchudzającej albo ostrzejszych form głodzenia można zaobserwować silniej wyrażoną kwasicę ketonową. jesteśmy zwykle trochę zakwaszeni ketonami: małe ich ilości są obecne we krwi i moczu. jak i roślinnego. Ciała ketonowe zaś są natychmiast wykorzystywane jako źródła energii. Drugim jest substancja podobna do glukozy .po operacyjnym usunięciu jednego płata zostaje on zastąpiony przez nową tkankę w ciągu paru tygodni. Z wszystkich wymienionych powyżej źródeł . gdy zna się wielość jej funkcji. będący swoistym magazynem energii. powoduje u pacjenta skłonność do krwawień oraz pojawianie się innych komplikacji. i z tych „surowych" białek wątroba musi stworzyć białka odpowiednie dla naszego organizmu. Wyobrażenie sobie skutków niewydolności wątroby. Lewy jest mniejszy i sięga zwykle środka tej okolicy po stronie lewej. Funkcją wątroby jest zorganizowanie paliwa w taki sposób. Wytwarzanie węglowodanów Węglowodany są dużą grupą związków chemicznych. Upraszczając. ujemnie wpływając na zdolność macicy do efektywnych skurczów. tłuszczów i w mniejszym stopniu węglowodanów . podczas stosowania diety . Produkty uboczne tego procesu nie zostają przekazane do krwi. dlatego jego poziom we krwi musi być precyzyjnie nadzorowa-' ny i konieczne jest jego magazynowanie na okres wzmożonego zapotrzebowania (głodzenie. nadmiar zostaje szybko usunięty i zmagazynowany. czyli synteza białek. Nasze mięśnie podczas pracy spalają cukier lub cukropodobne związki . zsyntetyzowania nowych białek przez enzymy wątrobowe i przekazania ich z powrotem do krwi. Załamanie produkcji białek. proces ten. Wyróżnić można trzy rodzaje ketonów: dwa typy ciał ketonowych (kwas acetooctowy i kwas betahydroksymasłowy) oraz aceton. Narząd ten staje na drodze każdej kropli krwi opuszczającej jelita.do tego procesu niezbędny jest tlen. jakie spożywamy . bakterie. Wyławiają różne zanieczyszczenia. mózg) i zużywają dla potrzeb energetycznych. Innymi słowy krew z jelit dopiero wtedy może trafić z powrotem do serca i płuc. Później są uwalniane do krwiobiegu. wydalając do krwi nieszkodliwy mocznik. gromadzenie się w jamie brzusznej płynu. Jeśli lek ma mieć długie działanie.np. Podobnie.białkami. Niektóre z nich. tak pochodzenia zwierzęcego.następuje jej powiększenie. w tym też odpowiedzialnych za krzepliwość krwi. dla wytwarzania hormonów. tkanka tłuszczowa jest rozkładana do kwasów tłuszczowych. W naukach medycznych twórcze komórki wątroby są nazywane hepatocytami. Niedobór cukru szybko prowadzi do uszkodzenia mózgu. musi albo być opornym w stosunku do enzymów wątrobowych. co nazywamy wodobrzuszem. . są trujące i hepatocyty od razu je neutralizują. Gdy budzimy się rano.waży między 1. a następnie przebudowując. zwykle warstwę podskórną. np. tlenu i wodoru.podstawowych elementów budulcowych żywej materii: węgla. Często w takich sytuacjach stosuje się dożylne podawanie roztworu glukozy. skąd pobierają je niektóre narządy (mięśnie. za podtrzymywanie procesów życiowych odpowiadają komórki działające na poziomie mikroskopowym.takich jak alkohol i oczywiście lekarstw. nie jest trudne. które spełniają funkcję „odkurzacza" krwi. w której mogą zostać wbudowane lub mogą odnowić istniejącą tkankę tłuszczową. Wątroba posiada niezwykłą zdolność regeneracji . Jest schowana pod przeponą i chroniona przez dolne żebra przed uszkodzeniem. To samo dotyczy rzeczywistych trucizn. Usuwanie odpadków Żyły wątroby są wyściełane warstwą komórek (od ich odkrywcy nazywanych komórkami Kupffera). najpierw je rozbijając. które znikną z krwi po obfitym śniadaniu.Wątroba Wątroba spełnia dwie ważne funkcje: wytwarza nowe związki oraz unieszkodliwia trucizny i odpadki. który powstaje podczas rozpadu białek. by mogło być łatwo zużyte. Gdy brakuje glukozy. czyli glukoza. nagły wysiłek).pochodzą produkty uboczne. Wyróżnia się dwie jej części zwane płatami: lewym i prawym. Kiedy spożycie glukozy jest niskie . a potrzebujemy ich do wytwarzania energii. jakim jest spalanie produktów rozpadu tłuszczów nazywanych ketonami.dochodzi do ostrej niewydolności funkcjonowania narządu. tak zwany układ wrotny. w przypadku zbyt dużej ilości cukru we krwi. Spożywamy białka w różnych postaciach. Przekształcenia tłuszczów Tłuszcze są także niezbędne dla naszego organizmu. tłuszczami i węglowodanami. . które następnie są przenoszone do wątroby. gdy najpierw przejdzie przez system żył w wątrobie. zbudowaną z trzech pierwiastków . a więc przenoszącej wszystkie odżywcze substancje wchłonięte z pożywienia. która działa jako izolator i amortyzuje urazy. Przekształcane są przez wątrobę do formy. przekształcając węglowodany w dwa rodzaje związków blisko spokrewnionych z czystym cukrem. które następnie przenoszone z krwią do wątroby ulegają tam przebudowie do ciał ketonowych. Ketony Niezbędny dla organizmu jest stały dopływ glukozy do krwi w celu realizacji wszystkich funkcji życiowych oraz dostarczania tkankom energii. Odpady z krwi i przetworzonych tłuszczów trafiają do żółci.produkt rozpadu tłuszczów. Większość energii zużytej podczas porannej gimnastyki będzie pochodzić ze spalonych przez mięśnie ciał ketonowych. tak jak amoniak. wysuwa się spod prawego łuku żebrowego i może być wyczuwany przy uciskaniu brzucha. Tłuszcz poza tym jest także magazynem energii. Tylko w przypadku uszkodzenia komórek wątrobowych nie następuje odnowa.z samej krwi. w tkance tłuszczowej wytwarzane są ketony. co hamuje tworzenie ketonów.glikogen. serce. a także nadmiar krwinek czerwonych (nasze ciało „normalnie" wytwarza ich zbyt dużo) i od razu przekazują je do przeróbki hepatocytom. Są wyspecjalizowane w posługiwaniu się podstawowymi dla naszego organizmu substancjami . Aceton . Wątroba jest największym narządem organizmu .8 kilograma. Występują w pokarmach skrobiowych i cukrowych. nie spełnia jednak żadnej użytecznej funkcji. Spadek poziomu cukru we krwi prowadzi do uszkodzenia mózgu. jak np. Wykonuje to zadanie. wytwarzania białek. gdzie tworzą się ciała ketonowe. W zdrowiu i chorobie Ketony pojawiają się we krwi dopiero kilka godzin po posiłku. sprowadza się do pobrania przez hepatocyty surowych białek z krwi przynoszonej przez żyły układu wrotnego. a przeciwnie . które gromadzą się w hepatocycie. jest wytwarzany równocześnie z ciałami ketonowymi. przy czym prawy jest zawsze większy i zajmuje zwykle całą górną część prawej strony jamy brzusznej. Wytwarzanie białek Białka są niezbędne dla odnowy i tworzenia komórek w całym organizmie. Wybadanie całego dolnego brzegu wątroby przeważnie nie jest możliwe. Funkcje Podobnie jak w każdym narządzie. ale jeśli . chemicznych informatorów naszego ciała oraz enzymów. Gdy zabraknie glukozy. albo też całkowicie omijać wątrobę.rozbijane są białka i węglowodany. Rezerwy białkowe (głównie w mięśniach) nie są zbyt duże i dlatego wiele tkanek przestawia się na korzystanie z alternatywnego źródła energii. jako że wysoki poziom ketonów we krwi zmniejsza tempo akcji porodowej.3 a 1. Kobiety w czasie porodu często ulegają takiemu zakwaszeniu.

Tętnica wątrobowa _ Pęcherzyk żółciowy Przewód żółciowy wspólny Gałąź tętnicy wątrobowej — Gałąź żyty wrotnej Zatoka .. które są otoczone przez żyły i tętnice.paliwo" komórek .. które są zbiornikiem omywającym rzędy komórek wątrobowych (hepatocytow).przez tętnicę wątrobową właściwą.Przewód żółciowy Gałąź żyły wrotnej Płaty wątroby dzielą się na zraziki. a utlenowana krew .Przerobiona" krew gromadzi się w żyłach wątrobowych i powraca do serca. .UKŁAD TRAWIENNY /117 Jak pracuje wątroba Przepona Substancje odżywcze są dostarczane do wątroby poprzez żyłę wrotną. Substancje przetworzone są także wylewane do zatoki i transportowane przez żyły śródzrazikowe. Odpadki są zbierane przez przewody żółciowe. Hepatocyt : Żyła wrotna — Kanaliki żółciowe Żyła miedzyzrazikowa Zrazik wątrobowy Żyła miedzyzrazikowa prowadząca do żyły środkowej Gałąź tętnicy wątrobowej .— — — * wego Substancje odżywcze i odpadki przenikają z zatoki Hepatocyty uwalniają zsyntetyzowane substancje .:. cherzyka I żóldo. Odgałęzienia tętnicy wątrobowej i żyły wrotnej dostarczają utlenowana krew i substancje odżywcze do zatok wewnątrz zrazika. a odpadki są zbierane przez przewody żółciowe. Zrazik wątrobowy Od tętnicy wątrobowej i żyły wrotnej I Odpadki z hepatocytow wydalane kanalikami żółciowymi Do żyły wątrobowej Żyła środkowa biegnąca do żyły wątrobowej Dopę.

która następnie spływa w dół kanału zwanego przewodem żółciowym wspólnym i przez mały otwór . staje się też częścią układu wydalniczego. które nadają jej tak charakterystyczną barwę. gromadzi się w maleńkich kanalikach zlokalizowanych pomiędzy grupami komórek i nazywanych kanalikami żółciowymi. Poza funkcją detergentów solom żółciowym jest także przypisywana rola przenośników w dalszych częściach jelita. Hormon wędruje z krwią do pęcherzyka żółciowego i. wyciska żółć. gdzie pobudzają wydzielanie żółci i jeszcze raz są wykorzystywane.leżącej tuż pod wątrobą przechowalni. gdy ma szansę odegrać rolę w procesie rozkładu tłuszczów. czerwony barwnik krwi . Jedną z wielu funkcji wątroby jest rozbijanie starych i zniszczonych krwinek czerwonych. D. jest niezbędna do trawienia tłuszczów. Wypływając z komórek. Nasz organizm jest bardzo konserwatywny w metodach wykorzystywania soli żółciowych. wręcz przeciwnie . częściowo strawionej treści żołądkowej. która opuszcza wątrobę przewodem wątrobowym wspólnym. co umożliwiałoby tłuszczom przechod-zeBez żółci nasz organizm nie mógłby trawić tłuszczów.zrazików.cholecystokinę. Transportują także witaminy: A. Zabarwienie Zabarwienie żółci wynika z obecności w niej barwnika zwanego bilirubiną. wytwarza ona hormon .jest chemicznie rozbijana i tworzy się zielona biliwerdyna. pomagają w neutralizacji kwaśnej. które z chemicznego punktu widzenia są solami sodowymi kwasów glikocholowego i taurocholowego. Uwalniana z niego do jelita cienkiego w odpowiedzi na pojawienie się pokarmu. gorzkim płynem barwy żółtej lub zielonkawej.hemoglobina . Jeśli żółć nie jest natychmiast potrzebna do trawienia. spływa do pęcherzyka żółciowego .pojawi się w dwunastnicy (pierwszej części jelita cienkiego). Podczas trawienia sole żółciowe dwukrotnie wracają do wątroby z krwią przynoszoną przez żyłę wrotną. gdzie pozostaje aż do chwili. to jednak zawiera ona w sobie szeroki wachlarz związków chemicznych. Każdego dnia powstaje około 1 litra żółci.szczególnie ten zawierający tłuszcze . wywołując silne skurcze jego ścian. wliczając w to sole żółciowe. Żółć nie przez ścianę jelita. cholesterol oraz barwniki żółciowe. Gdy ma to miejsce. Funkcje żółci Zawarte w żółci sole mineralne. sole mineralne.przechodzi do światła jelita cienkiego. Wytwarzana jest nieprzerwanie w małych ilościach przez każdą komórkę wątroby. rozbijają tłuszcze. magazynowana w pęcherzyku żółciowym. Jako że zawiera resztki po zużytych i starych krwinkach czerwonych. Następnie łączą się one w przewodziki międzyzrazikowe zbierające żółć z czynnościowych elementów wątroby . Wytwarzana jest w wątrobie. w tym i dwuwęglany. ułatwiając pracę enzymom trawiennym. Nie są niszczone po użyciu. Gdy pokarm . Sole żółciowe. Z tych kanałów żółć spływa do zbiorczych przewodów nazywanych przewodami wątrobowymi. a działa w jelitach. Transport żółci Okrężnica .118 / UKŁAD TRAWIENNY Żółć jest gęstym. wytwarzanym w wątrobie i magazynowanym w pęcherzyku żółciowym. Mimo że 95 procent składu stanowi woda. Codziennie w wątrobie powstaje około litra żółci.zwieracz Oddiego . która szybko przechodzi w żółto-brązową bilirubinę. E i K.w 80-90 procentach są przenoszone z powrotem wraz z krwią do wątroby.

Obecność barwników żółciowych wpływa na kolor moczu. przylegają do siebie ściankami. stolec zatem ma kolor bladoszary. czyli cholesterol. Opróżnia się do światła jelita przez otwór w ścianie dwunastnicy pod wpływem zawartych w niej pokarmów tłuszczowych. które jednak mogą osiągać nawet do 1. Wyróżnia się trzy odmiany kamieni żółciowych. przez krew transportowany do nerek i uwalniany z moczem. Położenie pęcherzyka żółciowego Przewody wątrobowe Naczynia krwionośne Przewód wątrobowy wspólny Przewód pęcherzykowy Kamienie żółciowe Fałdy błony śluzowej Nawet podczas normalnego wytwarzania żółci w wątrobie mogą się pojawić nieprawidłowości w funkcjonowaniu pęcherzyka żółciowego. ale bardzo liczne. Kiedy dochodzi do jakiegokolwiek zaburzenia w obrębie wątroby lub przewodów wątrobowych. Są to twarde grudki zbudowane głównie z cholesterolu (złożonego związku chemicznego). Po lewej: Żółć jest zielonkawym płynem. Kamienie barwnikowe. jak nazwa wskazuje. powstające już we wnętrzu pęcherzyka żółciowego. a także wzmaga aktywność jelit. co manifestuje się żółtym zabarwieniem skóry oraz białkówek oczu. nie przetworzona część biliwerdyny nadaje żółci charakterystyczny zielonkawy odcień. Kamienie cholesterolowe. są utworzone przede wszystkim z cholesterolu.UKŁAD TRAWIENNY /119 Pozostała. Żółć może rozbić albo zemulgować tłuszcze.25 centymetra średnicy. Pęcherzyk żółciowy może pomieścić około pół litra żółci. liczących nawet do dwunastu sztuk. które przekształcają ją w urobilinogen. . W świetle jelit bilirubina podlega działaniu kolonizujących nasz przewód pokarmowy bakterii. Najczęstsze są problemy związane z tworzeniem się kamieni żółciowych. składają się z połączonych z sobą cząstek zielonego barwnika żółci. podobnie jak czynią to detergenty. Najczęściej są to twory pojedyncze. W takim przypadku za mało żółci spływa do jelit. poziom bilirubiny we krwi podnosi się. Podczas trawienia rozbijają globulki tłuszczu. powodując czasami całkowite zamknięcie Pęcherzyk żółciowy żółciowy wspólny Przewód trzustkowy światła przewodu pęcherzykowego lub nawet żółciowego wspólnego. którego sole działają tak jak detergenty. Oprócz tego zabarwia oraz częściowo odpowiada za zapach stolca. układając się ciasno w pęcherzyku żółciowym. Wytwarzane w seriach. Pojawiają się zazwyczaj w przebiegu schorzeń zaburzających skład krwi. zawierające zielony barwnik żółciowy oraz związek powstający w organizmie podczas rozbijania tłuszczów. Najpospolitsze są kamienie mieszane. zwykle niewielkie.

Są to: układ moczowy z jego głównymi częściami składowymi pęcherzem moczowym i nerkami. . którym mocz przechodzi z pęcherza moczowego do ujścia cewki moczowej. które składają się z organów i gruczołów służących do wydalania substancji resztkowych. które nie usunięte mogłyby doprowadzić do zatrucia. pęcherza moczowego i cewki moczowej .Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Organizm posiada kilka sposobów wydalania produktów przemiany materii. Proces ten dokonuje się poprzez różne układy wydalnicze. a także jelito grube. moczowodów. Kłębuszek nerkowy Po prawej: Układ moczowy jest jednym z głównych układów wydalania. Składa się z nerek.przewodu. pęcherzyk żółciowy i gruczoły potowe w skórze.

Za usunięcie z krwi zużytych substancji zawierających azot są odpowiedzialne nerki. Dziwnym może wydawać się myślenie o płucach jako narządzie wydalania. za pomocą którego ciało pozbywa się ubocznych produktów przemiany materii. Ich zadaniem jest również regulowanie ilości wody. wątrobę i jelito grube. Filtrowany płyn przechodzi przez długie cewki nerek. która wydostaje się z organizmu. które muszą zostać usunięte. jeśli organizm nie chce spowodować samozatrucia. Działania nerek są kompleksowe. jak i w nocy. Nerki otrzymują około 1 litra krwi w każdej Układ moczowy minucie. Różne części organizmu nieustannie wytwarzają własne substancje resztkowe. ma za zadanie do tego nie dopuścić. zarówno w dzień. Większość komórek naszego organizmu używa w reakcjach chemicznych białka. Sytuacja ta sparaliżowałaby wiele procesów chemicznych zachodzących w organizmie i mogłaby doprowadzić do śmierci. Delikatna . mocznika i innych zużytych produktów jest przekazywana w formie moczu wzdłuż dwóch kanałów do pęcherza moczowego. Zjawisko to jest nazwane niewydolnością oddechową i może być ostatnim stadium w przewlekłym zapaleniu oskrzeli. W ciągu doby mogą wytworzyć około 2 litrów. wówczas krew stałaby się bardzo kwaśna. soli oraz innych cennych substancji jest z powrotem wchłonięta przez krew. w rezultacie czego większość wody. ale dwutlenek węgla jest najważniejszym produktem przemiany materii wydalanym z organizmu. nerki. gdzie następuje jej rozdział. Nerki nieustannie produkują mocz. Wiele organów. podczas gdy większość pozostałych składników zostaje we krwi. Gdyby większa niż normalnie ilość dwutlenku węgla rozpuściła się we krwi. tak że składnik wodny krwi (osocze) wchodzi do cewek.UKŁADY WYDALNICZE /121 Mężczyzna Kobieta Nerka Moczowód Macica Spojenie tonowe Prącie Pochwa Wydalanie Wydalanie jest procesem. Część wody. włączając płuca. i utrzymywanie odpowiedniej równowagi soli w ustroju. Krew ostatecznie dociera do filtra na końcu jednej z cewek (których jest 2 miliony w każdej nerce). przy rozkładzie którego w substancjach resztkowych zawsze pojawia się azot. ale ilość ta może się zmieniać.

a mianowicie hormon zwany aldosteronem. czy proces ten można nazywać wydalaniem. Pęcherzyk żółciowy Jelita co pozostało po właściwym pożywieniu. Dzieje się tak dlatego. Pot jest wytwarzany przez znajdujące się w skórze gruczoły potowe. Po wejściu pożywienia do żołądka jest ono rozkładane przez kwasy. i pewne ilości wody poprzez tchawicę.122/UKŁADY WYDALNICZE kontrola równowagi poziomu wody zawartej w organizmie dokonuje się dzięki kanalikom nefronów. ale również odgrywa ważną rolę w trawieniu pokarmu (patrz strona 118). stopniowo utwardza się. że żółć zawiera substancje. który jest uwalniany do krwi przez tylny płat przysadki mózgowej. . filtrowanego płynu. ale może on być rozpuszczony w mniejszej lub większej ilości wody i stąd posiadać odpowiednio mniejsze lub większe stężenie. których jedyną funkcją jest regulowanie temperatury ciała. Następnie przechodzi do jelita cienkiego. ponieważ zawarta w nim woda przechodzi do krwi przez ściankę jelita. ile wody zostało wchłonięte. oddziaływuje na nefron i sprawia. Całkowita objętość wydalanego moczu pozostaje na prawie tym samym poziomie. aż staje się płynną papką. szeroki kanał. Większość składników kału to po prostu resztki jedzenia po usunięciu z nich składników odżywczych. następnie idzie w górę i zakręca na kształt podkowy. . który zaczyna się w prawym. Płuca wydalają dwutlenek węgla. W końcu przemieszcza się do okrężnicy. Jest to długi. gdzie ma miejsce prawdziwy proces trawienia i wchłaniania wszystkich potrzebnych składników odżywczych. Ptuco Wątroba Skóra wydala wodę i sól. Końcowa postać niepotrzebnych produktów. Tak więc działanie żółci nie tylko eliminuje w pożyteczny sposób zbędne produkty z wątroby. że wchłania on dawkę soli zgodną z potrzebami organizmu. gdy spożyjemy pokarm zawierający tłuszcze. co sprawia. pochodzący z wykorzystania przez komórki białka. że pot nie spełnia niezbędnych funkcji w oczyszczaniu ciała z produktów ubocznych. dzięki którym organizm pozbywa się zużytych substancji głównie skutków trawienia i różnych procesów metabolicznych koniecznych dla utrzymania życia. zależy od tego. Jak organizm oczyszcza się z pozostałości przemiany materii Skóra Tchawica Oto metody oraz układy. Nerki poprzez pęcherz i cewkę moczową wydalają mocznik. czyli masy kałowej. pochodzącą z rozkładu hemoglobiny w śledzionie. że stają się łatwiejsze do wchłonięcia proces ten nazywa się emulsyfikacją. Spornym jest. ale jelito z pewnością posiada prawdziwe wydaliny. Podczas przejścia przez jelito grube to. które mogą pochłaniać mniejszą lub większą ilość przepływającego przez nie. czyli odbytu. oraz wodę i sole mineralne. Wątroba i pęcherzyk żółciowy wydalają bilirubinę. gardło i jamę nosową. ponieważ organizm pozbywa się ciepła wraz z parowaniem potu ze skóry. krtań. które zawierają produkty metabolizmu komórkowego w postaci żółci. W przypadku odwodnienia organizmu polecenie wchłonięcia większej ilości wody pochodzi od hormonu ADH (hormon antydiuretyczny). który wydalają do dwunastnicy.pozostałość jedzenia . pochodzący ze spalania glukozy jako paliwa. poprzez pory gruczołów potowych. pochodzące z pożywienia. zanim dojdzie do swego końca. Dlatego też z całą pewnością można powiedzieć. wydzielany przez usytuowane tuż nad nerkami nadnercza. Gruczoły potowe W gorące dni organizm traci dużo soli i wody w postaci potu. wówczas nadmiar soli i wody zostałby z łatwością wydalony przez nerki. Żółć jest składowana w pęcherzyku żółciowym.Pęcherzyk żółciowy I Pęcherz moczowy Cewka moczowa Jelito grube poprzez odbyt wydala kał . dolnym rogu jamy brzusznej. które rozkładają duże kulki tłuszczu na mniejsze drobiny.po usunięciu z niego składników odżywczych. Bardzo podobny system kontroluje równowagę poziomu soli. jest ona później poprzez żółć wydalona w kale. czyli inaczej jelita grubego. Jednak jeśli ktoś nie pociłby się wcale przez cały dzień.

Przewlekłe zapalenie okrężnicy częściej występuje u ludzi od 20. Biegnie prosto wzdłuż prawej strony jamy brzusznej. Następnie przechodzi w poprzek organizmu pod żołądkiem i biegnie w dół po lewej stronie ciała. roku życia. Woda pochodząca z płynnych resztek procesu trawienia jest wchłaniana przez krew. Okrężnica wstępują- UKŁADY WYDALNICZE /123 Okrężnica poprzeczna 0<ri. Dopływy żyły wrotnej przekazują krew z jelit do wątroby. gdzie jej przedłużeniem jest odbytnica. Zapalenie okrężnicy Zapalenie okrężnicy jest zapaleniem błony śluzowej okrężnicy. Istnieją dwa rodzaje tego schorzenia: ostre zapalenie okrężnicy. oraz przewlekłe albo wrzodziejące zapalenie okrężnicy .viin. która przecina organizm. co odbywa się za pomocą ruchów robaczkowych. ca i 2/3 poprzecznej. Od zgięcia śledzionowego krew przechodzi tętnicą krezkową dolną do pozostałej części jelita. stąd też część biegnącą w dół organizmu określa się jako okrężnicę zstępującą. okrężnicę i odbytnicę. Jelito ślepe oraz wyrostek robaczkowy. W tej części układu wydalniczego często wywiązują się stany zapalne prowadzące do wrzodziejącego zapalenia okrężnicy (ilustracja po lewej). jelito ślepe. gdyż może wywołać poważne komplikacje i wymaga długiego leczenia. . Okrężnica przesuwa pozostałości przemiany materii w kierunku odbytu przez odbytnicę. W prawej. dochodząc do miednicy. górnej części jamy brzusznej.3 metra. Około 2 do 3 centymetrów od niższego końca znajduje się złączenie w kształcie litery T.Jelito grube Naukowcy dzielą jelito grube na cztery części: wyrostek robaczkowy. są zamkniętymi drogami nie posiadającymi żadnej znanej funkcji w organizmie. Dalsza część jelita grubego to okrężnica wstępująca. Okrężnica zstępująca Kręgosłup "Hrerz biodrow. drugi zakręt. jest nazwana poprzecznicą. oraz pochłanianie soli i wody dostarczonych z jelita cienkiego. Obydwa naczynia krwionośne są gałęziami aorty. Część okrężnicy.' Kość krzyżowa Wyrostok iobacz<ovvv Powyżej i na lewo: Okrężnica i odbytnica.o wiele bardziej niebezpieczne. tuż pod wątrobą okrężnica skręca w lewo. który od niego odchodzi. ale może pojawić się u osób w każdym wieku. o długości 1. Pierwszy zakręt okrężnicy po prawej stronie jest nazwany zgięciem wątrobowym. do 40. gdzie jelito kręte (ostatnia część jelita cienkiego) uchodzi do jelita grubego.j Wstępują: . Zadaniem okrężnicy jest przesuwanie masy kałowej do odbytnicy. wtedy gdy skręca w dół zgięciem śledzionowym. razem z jelitem cienkim są zaopatrywane w krew z tętnicy krezkowej górnej. Okrężnica jest zdecydowanie największą częścią jelita grubego. które jest często skutkiem infekcji lub alergii i trwa tylko krótką chwilę.

który wydziela typowy zapach „zgniłego jaja". Przy normalnie działającym odbycie i odbytnicy człowiek może opróżniać jelita w dogodnym dla siebie momencie. a nie w chwili gdy masa kałowa zakończy wędrówkę przez jelito grube. Odbyt jest tylko wąskim otworem otoczonym przez pierścień mięśnia. Nabłonek w odbytnicy zawiera gruczoły. . Sama odbytnica. 1/3 stanowią nie przetrawione tłuszcze i białka. Część zawartej w niej wody jest śluzem. a pozostała część to błonnik albo niestrawne resztki pokarmu lub fragmenty jedzenia pochodzenia roślinnego. który łączy odbytnicę. Barwniki żółci pomagają również w wyjaławianiu i odwadnianiu kału. Odbytnica które produkują śluz potrzebny do smarowania stolca. podczas gdy odbytnica funkcjonuje jako jego zbiornik. Masa kałowa składa się zwykle z 75 procent wody i 25 procent substancji stałych. najniższą część jelita grubego. ale w innych sytuacjach jest zdolna do napinania się i wydłużania. Daje to możliwość działania odbytnicy jako zbiornika kału. Odbyt Kanał odbytowy (długości około 3 cm) jest końcową częścią odbytnicy. tak jak reszta jelita. a który ułatwia wydostanie się stolca z organizmu. Mięśniowa część odbytnicy kurczy się podczas oddawania kału. które nie zostały strawione. Kolor kału jest określany przez barwniki żółci (produkty rozpadu chemicznego czerwonych krwinek) zwane sterkobiliną i bilirubiną. Przykry zapach kału jest wywołany przez działanie bakterii w jelicie (które wytwarzają różnorodne związki azotowe) oraz siarkowodoru.124 / UKŁADY WYDALNICZE Anatomia odbytnicy i odbytu Zwieracz wewnętrzny odbytu Splot żylny odbytniczy zewnętrzny Wiele problemów nastręcza laikom odróżnienie odbytnicy od odbytu. Z substancji stałych około 1/3 to bakterie. tak aby ułatwić jego wydostanie się na zewnątrz. Przechodzą przez niego nie strawione resztki pokarmu wydalane w postaci stolca. Głównym zadaniem odbytu jest wstrzymywanie kału. ze środowiskiem zewnętrznym. składa się z umięśnionego przewodu wyłożonego nabłonkiem błony śluzowej. którym wysmarowany jest prze- wód pokarmowy.

UKŁADY WYDALNICZE /125 Kontrola jelit Kontrola jelit jest kierowana przez mózg. czyli włóknista część roślin. aby pozostawał zamknięty do czasu. pewnych gatunków małp i u wombatów. Jedynym momentem. który przesyła sygnały do mięśnia zwieracza zewnętrznego. drugi koniec łączy się z jelitem ślepym. Z tych powodów wyrostek robaczkowy może być opisany jako pozostałość po procesie ewolucji człowieka. odbytu Odbyt Jak dochodzi do usunięcie kału W czasie gdy kał zbliża się do końca swojej wędrówki wzdłuż jelit. miejscu co wyrostek robaczkowy posiadają narząd. tkanka wyściełająca kanał wydziela płyn nawilżający zwany śluzem. ale w trakcie wypróżnienia. że jego głównym zadaniem. Inne zwierzęta w tym samym Poniżej: Wyrostek robaczkowy jest bezużyteczną częścią jelita grubego o nieznanych funkcjach. równocześnie jednak w chwili. zezwalając w ten sposób na jego wyjście. następuje zapalenie. jest trawiony przez bakterie. Zwykle te dwa zwieracze zamykają odbyt. którego skutkiem może być konieczność jego usunięcia. gdy wyrostek robaczkowy ulega zakażeniu. Zwieracz zewnętrzny jest celowo zamknięty (zdolność. Sygnały te nawet przez kilka godzin tłumią chęć pozbycia się kału. gdy stwierdzi obecność kału. Z drugiej strony posiadanie wyrostka robaczkowego nie jest koniecznym warunkiem naszego zdrowia. Położenie wyrostka robaczkowego Okręznica poprzeczna Wyrostek robaczkowy w stanie zapalnym Odbytnica Okręznica esowata . zdają się przeczyć sobie nawzajem. która jest umiejscowiona na początku jelita grubego. Wyrostek może mieć długość do 10 centymetrów i około 1 centymetra średnicy. Występuje tylko u ludzi. której uczymy się w okresie niemowlęcym) aż do dogodnego momentu. Można sądzić. a stałe odpady popychane w kierunku odbytnicy. rozluźniają się. który funkcjonuje jako dodatkowy żołądek i w którym błonnik. Na końcu odbytu znajdują się dwa pierścienie mięśni zwane zwieraczami . w którym możemy wydalić kał. co nie odbija się na funkcjonowaniu organizmu. kiedy odczuwamy. Wyrostek może zostać usunięty we wczesnym okresie życia. umożliwiając mu przejście do odbytu. wraz ze spożywaniem mniejszej ilości błonnika zastępowanego mięsem. że w trakcie naszej ewolucji w ciągu wieków. ponieważ płyny są wchłaniane przez organizm. Zwieracz wewnętrzny (który jest kontrolowany przez układ autonomiczny). ten specjalny narząd nie był już potrzebny w procesie trawienia. kiedy zaistnieje możliwość wypróżnienia się. które wyznaczyła mu natura. Aby ułatwić mu wyjście z odbytu. stopniowo staje się coraz gęstszy. W warunkach fizjologicznych wyrostek robaczkowy niemal zupełnie się kurczy w wieku około 40 lat. Z jednej strony wydaje się. rozluźnia się. że posiadamy ten fragment jelit. Koniuszek wyrostka jest zamknięty. czyli usuwania kału. jakie posiadamy na temat wyrostka robaczkowego. Zapalenie wyrostka robaczkowego Wiadomości.wewnętrzny i zewnętrzny. zawiera dużo tkanki chłonnej służącej do tego celu. Zwieracz wew Zwieracz zewnęlr/n. jest jego stan zapalny (zbliżenie w kółku). Podobnie jak migdałki i węzły limfatyczne. Wyrostek robaczkowy Wyrostek robaczkowy jest wąskim fragmentem jelita w kształcie rurki przypominającej ogon. jest obrona przed infekcją w niższej części jelit.

Nerki
Człowiek posiada dwie nerki, które leżą na tylnej ścianie jamy brzusznej. Z wnętrza każdej nerki wychodzi przewód zwany moczowodem, który biegnie wzdłuż tylnej ściany jamy brzusznej i wchodzi do pęcherza moczowego. Kanalik wychodzący z pęcherza jest nazywany cewką moczową. U kobiet jej otwór znajduje się do przodu od ujścia pochwy, a u mężczyzn na końcu prącia. Nerki zawierają tysiące maleńkich jednostek filtrujących, czyli nefronów. Każdy nefron może być podzielony na dwie ważne części: kłębuszek nerkowy oraz cewkę, w których woda i potrzebne składniki odżywcze są odciągane z krwi. Kłębuszek nerkowy składa się z kłębka małych naczyń włosowatych, które posiadają bardzo cienkie ścianki. Woda i produkty przemiany materii mogą zatem łatwo przenikać do cewki znajdującej się po drugiej stronie. System naczyń włosowatych nerek jest tak duży, że jest zdolny do przefiltrowania około 130 mililitrów krwi w każdej minucie. Otwory w ściankach naczyń włosowatych tworzą sito biologiczne i są tak małe, że drobiny powyżej pewnego rozmiaru nie mogą przez nie przenikać. Gdy nerki zostają zainfekowane, kłębuszki nerkowe znajdują się w stanie zapalnym i sito przestaje działać wybiórczo, pozwalając większym cząsteczkom przechodzić do moczu. Albumina jest jedną z najmniejszych drobin białka, która znajduje się w moczu. Dlatego też lekarze, aby sprawdzić, czy nerki funkcjonują prawidłowo, badają poziom zawartości białka w naszym moczu. Cewki przechodzą między kłębuszkami nerkowymi do układu odprowadzającego mocz, którym ostatecznie odpływa on do pęcherza moczowego. Każdy kłębuszek nerkowy jest otoczony przez torebkę Bowmana, która jest początkiem jego cewki. Właśnie tutaj prawie cała przefiltrowana woda i sól są powtórnie wchłaniane, powodując w ten sposób odpowiednie stężenie moczu. Wtórna absorbcja wody odbywa się dzięki bardzo skomplikowanemu systemowi posiadanemu przez nasz organizm, w którym hormon uwalniany do krwi przez przysadkę mózgową zmienia przepuszczalność cewki (jej zdolność do ponownego wchłaniania wody). W czasie gdy hormon znajduje się we krwi, cewka pozwala na wtórną absorbcję znacznej ilości wody. Gdy hormon jest „wyłączony", cewka staje się mniej przepuszczalna i większość wody przechodzi w skład moczu. Proces ten jest nazwany diurezą, a odpowiedzialny za niego hormon nazwano hormonem antydiuretycznym (ADH). W pewnych warunkach, takich jak moczówka prosta (diabetes insipidus, której nie należy mylić z diabetes mellitus, czyli cukrzycą), hormonu tego może brakować. Wtedy pacjent nie może utrzymać wody i traci jej znaczną ilość w moczu, a więc musi uzupełniać brak poprzez większe spożycie płynów. Inny hormon, aldosteron, wydzielany przez nadnercze umieszczone tuż nad nerkami, jest odpowiedzialny za wymianę soli sodowej na sól potasową, pomagając w ten sposób kontrolować ciśnienie krwi i równowagę poziomu soli w organizmie. Hormon przytarczyc, inny hormon wydzielany przez cztery małe gruczoły schowane za tarczycą, reguluje wchłanianie niezbędnego wapnia, z kórego są zbudowane nasze kości i zęby. Wysokie ciśnienie krwi Nerki regulują poziom soli w organizmie i wytwarzają hormon zwany reniną. Poziom reniny zależy od poziomu soli, który z kolei jest regulowany przez oddziaływanie hormonu nadnerczy - aldosteronu na cewki nerkowe. Renina uaktywnia inny hormon, angiotensynę, który ma podwójne działanie: po pierwsze zwęża tętniczki i powoduje wzrost ciśnienia krwi; po drugie sprawia, że nadnercze wydziela aldosteron, powodując w ten sposób zatrzymanie przez nerki soli i przez to dalszy wzrost ciśnienia krwi. Na lewo: Nerki wydzielają reninę, która uaktywnia angiotensynę, kiedy ciśnienie jest małe, przez co zwężają się tętnice, powodując wzrost ciśnienia. W tym samym czasie nadnercze produkuje aldosteron przyczyniający się do zatrzymanie soli, co również podnosi ciśnienie krwi i wstrzymuje wytwarzanie reniny. Po prawej: Nerka i jej części składowe. Tętnica nerkowa przenosząca krew do nerki dzieli się na tętnice łukowate i w końcu na tętniczki doprowadzające. Wszystkie kończą się w kłębuszkach nerkowych (patrz zbliżenie). Krew jest filtrowana przez ścianę kłębuszka i przechodzi do kanalika nerkowego. Podstawowe składniki krwi (białko, krwinki białe i czerwone) są zbyt duże, aby przeniknąć przez półprzepuszczalną błonę kłębuszka nerkowego, ale większość substancji (np. woda, sole i hormony) może przez nią przejść. Następny etap nazywa się selektywnym zwrotnym wchłanianiem (dalej na prawo). Surowce konieczne dla organizmu są wchłaniane przez kapilary poprzez ścianę kanalika. Gdy krew jest dokładnie przefiltrowana, opuszcza nerkę żyłą nerkową, a substancje resztkowe są wydalane w moczu.

W jaki sposób nerki kontrolują ciśnienie krwi

Nadnercze

Krew pod niskim ciśnieniem

.Wydalanie moczu o mniejszej zawartości soli

Pęcherz moczowy

Renina Angiotensyna Aldosteron

Zwężenie tętniczek i wzrost ciśnienia krwi

UKŁADY WYDALNICZE /127 Układ filtracyjny nerek

Filtrat przepływający z układu i - , krwionośnego^' kanalika nerkowego

Pożyteczne — składniki filtratu są wchlniane dokrw

Moczowód -;—

Mocz

Pęcherz
Pęcherz moczowy jest umięśnionym organem o grubych ściankach, który leży w dolnej części miednicy pomiędzy spojeniem łonowym i odbytnicą. Jest to worek o czterech ścianach w kształcie lejka przypominający piramidę wywróconą szczytem ku dołowi. Podstawą tej piramidy jest powierzchnia, na której spoczywa jelito cienkie, lub w przypadku kobiet -macica. Ściany pęcherza składają się z licznych warstw mięśni, które są w stanie rozciągać się, podczas gdy pęcherz napełnia się, a następnie kurczyć się w trakcie opróżniania. Nerki przepuszczają prawie stały strumyk moczu płynący moczowodami do pęcherza. Pęcherz nie działa jednak jak balon, którego ciśnienie w trakcie napełniania ciągle wzrasta. Włókna mięśniowe pęcherza pozwalają bowiem na znaczne jego powiększanie poprzez dostosowywanie się do ilości moczu aż do momentu, kiedy jest prawie pełny. Gdy zaczyna stawiać opór, odczuwamy konieczność oddania moczu. Dwa moczowody - przewody, poprzez które mocz przechodzi z nerek do pęcherza, wchodzą do niego niedaleko tylnych rogów górnej powierzchni. Uchodząc do pęcherza, przebijają skośnie jego ścianę, wskutek czego rozciągnięcie pęcherza zamyka ich ujścia, zapobiegając cofaniu się moczu. Mocz wydostaje się z organizmu przez cewkę moczową, która ma swój początek w najniższym punkcie pęcherza. Normal-

moczowy
nie otwór ten jest zamknięty przez zwieracz - okrężny mięsień, który kurczy się w celu zagrodzenia ujścia. W czasie oddawania moczu zwieracz rozluźnia się wraz ze skurczem mięśni ścian pęcherza. Cewka moczowa dorosłego mężczyzny osiąga przeciętnie 20 centymetrów długości i składa się z trzech części. Pierwsza lub sterczowa część ma długość około 3-4 centymetrów i przechodzi od otworu u wylotu pęcherza, przez środek gruczołu krokowego. Środkowa część cewki u mężczyzn ma długość tylko 12 milimetrów i jest często nazywana częścią błoniastą cewki moczowej. Ostatnia, najdłuższa część (około 12 centymetrów) nazwana jest częścią gąbczastą cewki moczowej. Znajduje się w obrębie prącia i otwiera się ujściem zewnętrznym na szczycie żołędzi. U kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i funkcjonuje tylko jako kanał do wydalania moczu. Ma średnicę 1 centymetra i jest otoczona przez gruczoły śluzowe. Fakt, że jest tak krótka, a jej ujście znajduje się na stosunkowo odkrytym i zanieczyszczonym obszarze, wyjaśnia, dlaczego kobiety często cierpią na zakażenie dróg moczowych. jak mocznik i kwasy, są ciągle wytwarzane przez organizm i muszą być wyeliminowane, tak aby utrzymać ich koncentrację we krwi na dopuszczalnym poziomie. Zawartość innych substancji, takich jak sól i woda, musi być również utrzymywana w ścisłych granicach. Proces ten, zwany homeostazą, jest głównym zadaniem nerek. Bez wątpienia organizm potrzebuje podatnego na zmiany, elastycznego systemu, szczególnie, że pobór płynów waha się od zera aż do 10 litrów dziennie. Skład moczu ostatecznie wydalanego zależy od tego, jakie substancje toksyczne wytwarza organizm. W rzeczywistości wszystko, co znajduje się w moczu, jest również obecne we krwi, różne jest tylko stężenie - to w moczu musi być bardzo zmienne, tak aby to we krwi utrzymywać w ścisłych granicach. Przykry zapach, często łączony z moczem, jest związany z jego rozkładaniem przez bakterie pochodzące z powietrza. Zapach świeżego moczu nie jest tak nieprzyjemny. . Cały proces jest niezmiernie delikatny i złożony, a jego końcowym efektem jest płyn, w którym substancje resztkowe i zmienna ilość innych produktów, takich jak sód, mogą być usunięte z organizmu. Codziennie około 1200 litrów krwi przepływa przez nerki i w efekcie tworzy się około 110 litrów filtratu, który prawie w całości jest ponownie wchłaniany do krwi, pozostawiając jedynie około 1 litra moczu. Przechodzi on nieprzerwanie z nerek przez moczowody do pęcherza i jest średnią ilością wydalaną w ciągu jednego dnia. Kontrola pęcherza W normalnych warunkach pęcherz moczowy dorosłego człowieka może utrzymać bez żadnego poczucia niewygody około 1/4 litra moczu, a opróżnianie (oddawanie moczu) następuje, zanim zbierze się 1/2 litra. W trakcie napełniania pęcherza napięcie mięśni ścian przesyła sygnały do rdzenia kręgowego. U małego dziecka sygnały te powodują automatyczne opróżnianie, co jest czynnością odruchową. Po nabyciu umiejętności oddawania moczu w toalecie odruch jest stopniowo eliminowany dzięki kontroli z wyższych ośrodków w mózgu. Jeśli sygnał pochodzący z pełnego pęcherza pojawi się w niewygodnej dla nas chwili, mózg wysyła bodziec nakazujący ścianom pęcherza rozluźnienie i w ten sposób pozwala na dalsze wypełnianie, zanim ponownie dotrze do niego nowy sygnał. Na lewo: Cewka moczowa u kobiet i mężczyzn narysowana w odpowiedniej skali. Zauważ odległość pęcherza moczowego od ujścia cewki moczowej na każdym rysunku: u kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i w związku z tym bardziej narażona na zakażenia.

Mocz

Zawartość płynu wewnątrzkomórkowego podlega bardzo ścisłym ograniczeniom. Pewne substancje toksyczne, takie

Męska

Przekrój cewki moczowej
Pęcherz Gruczoł krokowy

Część sterczowa cewki moczowej Wzgórek nasienny Dno miednicy Część błoniasta cewki moczowej Gruczoł Cowpera

Żeńska

Ujście gruczołu Cowpera Pęcherz Ciało jamiste

Zwieracz cewki moczowej

Otwory gruczołów śluzowych Cewka moczowa

Ciało gąbczaste

I
Pochwa | Ujście cewki moczowej

Dno miednicy

Zołądż

.'

zwiększając kontrolę cieplną. gdyż nie można zwiększyć oddychania. są o wiele bardziej skomplikowane od gruczołów typu ekry nowego. jest bardziej nieprzyjazny dla człowieka niż gorący i suchy. że normalna temperatura ciała wynosi 37° C. gruczoły apokrynowe. Jeśli nie doprowadzi się do szybkiego spadku temperatury. w pachwinach i w obwodzie piersi. działając według zasady. znajdują się pod pachami. a skutkiem ubocznym tego oddziaływania jest niemiła. Rodzaje gruczołów potowych Ciało jest pokryte gruczołami potowymi wytwarzającymi płyn. Możliwe jest jednak dostosowanie się do warunków gorącego klimatu. Przegrzanie Pot z gruczołów potowych typu ekrynowego to nie tylko woda .71 Przewód wyprowadzający gruczołu R«łowego Przewód wyprowadzający gruczołu potowego Zaopatrzenie gruczołu potowego w krew Tkanka podskórna Powyżej: Z naczyń krwionośnych substancje resztkowe są usuwane i wydzielane poprzez komórki gruczołów potowych w postaci potu. oznacza to. zanim może być zauważony i z tego powodu proces ten jest nazywany „nieodczuwalnym poceniem".składa się z bogatego wachlarza substancji chemicznych znajdujących się w organizmie. jaką wytwarzają. jeśli nie jest ono regularnie myte. aby parować. które są rozmieszczone na całym ciele z wyjątkiem warg i niektórych części narządów płciowych. mleczna substancja. przy którym organizm zaprzestaje wydalania potu. organizm sam przystosowuje się do tego i wydala mniej soli. tak jakbyśmy znajdowali się w lesie tropikalnym. Jest to bardzo ciężki przypadek. U ludzi energia ta pochodzi z powierzchni skóry. z których najważniejsza jest sól. podobnie jak przy zamianie gotującej się wody w parę wodną. działa najlepiej w suchym powietrzu. przestaje działać chłodzące Oto dlaczego gorący i wilgotny klimat. gdy jesteśmy podekscytowani. Osoby. Metoda ta nie jest specjalnie podatna na zmiany. Utrzymywanie chłodu Zasada wydalania potu. ale również sól . Nie trudno jednak wyobrazić sobie. Jeśli organizm nie przyzwyczai się w pełni do wysokiej temperatury otoczenia. Oznacza to. pot nie ma szans na wyschnięcie i warstwa potu. w którym niemożliwe jest utrzymanie chłodu. Ważne jest. i pracuje na najwydajniejszym stopniu fazy zwanej „nieodczuwalną". a nasza skóra jest owinięta warstwą potu. że ciecz.gruczoły potowe typu ekrynowego. Jeśli jest zarówno gorąco. Nie są połączone z układem nerwowym. ale gęsta. że działają zarówno pod wpływem zmian temperatury. które bardzo pocą się podczas pracy albo przebywają w gorącym środowisku. mogą utracić do 5 litrów płynu w ciągu dnia. W zasadzie większość ciepła traconego w ciągu dnia jest uwalniana dzięki poceniu się. dokuczliwa woń. jako własnego systemu chłodzenia ciała. Ciekły pot paruje zwykle ze skóry. powoduje przykry zaSkóra właściwa Tworzenie korfttrak Wyściółka przewodu UKŁADY WYDALNICZE /129 • Włos Naskórek . takich jak wewnętrzna strona dłoni i podeszwy stóp. jak i przez niektóre hormony. do którego może znosić tę sytuację. Gdy jesteśmy tak rozgrzani. a skutkiem parowania potu jest zużycie pewnej ilości ciepła i energii. temperatura wnętrza ciała nie zmienia się dzięki pozbyciu się ciepła przez gruczoły potowe w formie potu. że odczuwamy lepkość naskórka i jest nam gorąco. jak i innych warunków . na które organizm reaguje.Gruczoły potowe Tradycyjnie przyjmuje się.w takich wypadkach polecane są tabletki zawierające sól. . że jest to dość mało wydajny sposób utraty ciepła. stąd gorączkujące osoby mocno się pocą. że pot zaczyna się z nas „lać". potrzebuje energii. może nastąpić uszkodzenie mózgu. a nawet śmierć . Podnosi to temperaturę wnętrza ciała. Dlatego nie tylko muszą uzupełnić utracony płyn. Pod mikroskopem wyglądają jak mocno zwinięte zwoje glist. a temperatura wnętrza ciała bardzo wzra- Przekrój gruczołu potowego sta. Jeśli temperatura na zewnątrz zbytnio wzrasta. Wiele z tych gruczołów znajdujących się w gruboskórnych częściach. że układ osiągnął moment krytyczny. Rozwijają się i zaczynają funkcjonować w okresie dojrzewania. i nieoczekiwane klimakteryczne napady zaczerwienienia twarzy. gdy tylko temperatura na zewnątrz wzrasta. która pokrywa skórę. może dojść do udaru cieplnego. jak i wilgotno. które powoduje nasze ochłodzenie. Właśnie to pocenie umożliwia utratę ciepła. Bakterie i wirusy wytwarzają substancje toksyczne. Przegrzanie może nastąpić przy wysokiej temperaturze ciała związanej z chorobą. aby normalna temperatura albo temperatura wnętrza ciała była utrzymywana na mniej więcej stałym poziomie. pach ciała. jest kontrolowanych tak przez system nerwowy. Podobnie obcisłe ubrania sprawiają. Drugie. Inaczej może dojść do ostrych skurczów mięśni i bólów głowy .na szczęście jest to wyjątkowo rzadka sytuacja.objawów znanych jako wstępna faza udaru cieplnego. Niewielka ilość ciepła jest wydalana każdego dnia bezpośrednio przez płuca i poprzez skórę bez udziału gruczołów potowych. chociaż istnieją pewne różnice i fluktuacje w zależności od osoby. Przed okresem dojrzewania funkcjonuje tylko jeden ich zestaw .stąd spocone dłonie. Przyczyną tego jest reakcja mlecznej substancji z bakteriami obecnymi na skórze.

Napletek L Cewka moczowa . Precyzyjnie nastawiony mechanizm odmierzania czasu u kobiet kontroluje główne fizyczne procesy rozmnażania i jest widoczny przy menstruacji. Po prawej: Męskie narządy rozrodcze to prącie.Zolądź prącia Jądro . Wywołuje ją potrzeba rozmnażania konieczna dla zachowania gatunku. ale tworzą gruczoły płciowe. moszna. Moczowód Pęcherz Pęcherzyk nasienny ROZRODCZY Kość łonowa Mięsień opuszkowo-gąbczasty Ciało gąbczaste /. Jądra są nie tylko częścią narządów płciowych.Rozdział 11 Aktywność seksualna jest podstawowym popędem i tym. poczęciu i ciąży. w których wytwarzany jest męski hormon płciowy .testosteron. U ludzi narządy rozrodcze i odpowiednie gruczoły zaczynają się rozwijać w okresie wzrostu. co łączy ludzi z wszystkimi zwierzętami. pęcherzyki nasienne i różne kanaliki łączące drogi płciowe. gruczoł krokowy. zwanym okresem dojrzewania.

UKŁAD ROZRODCZY /131 Cewka moczowa Gruczoły Cowpera . ujścia przewodów Pęcherzyk nasienny wytryskowych /. pogrubia i usztywnia prącie. Gonady u mężczyzn są reprezentowane przez jądra. Jego koniuszek . prącia to trzon. którym prącie łączy się z podbrzuszem. Hormony płciowe przyczyniają się do rozwoju genitaliów.żołądź jest najbardziej wrażliwym miejscem. gdy ciśnienie wewnętrzne wzrasta. które łączą się z nią zaraz po opuszczeniu pęcherza. Męski układ rozrodczy ma za zadanie wytwarzać nasienie i wprowadzać je do ciała kobiety. Wgłębienie za żołędzia to rowek zażołędny. lub przez który przesuwa się nasienie w czasie stosunku płciowego. staje się sztywne i wyprostowane i przy tym zwykle lekko skierowane ku górze. nazywamy korzeniem. przyczyniając się jednocześnie do jego podnoszenia w chwili. Kiedy jest pobudzone seksualnie. Ciasny pierścień mięśnia przy otworze łączącym pęcherz z cewką moczową utrzymuje przejście zamkniętym. Obszary te są zaopatrzone w gęstą sieć naczyń krwionośnych. główna długość Powyżej: Szczegółowy obraz prącia (na górze) przedstawiający wszystkie jego części. Po wytrysku nasienia i po ustąpieniu podniecenia seksualnego przepływ krwi zmniejsza się do poziomu normalnego. które znajdują się na zewnątrz organizmu. a z chwilą odpłynięcia dodatkowej krwi .przez który przechodzi mocz w trakcie opróżniania pęcherza (oddawanie moczu lub mikcja). . Gruczoł Cowpera . Przekrwienie wydłuża. oraz gruczo"•'m^Kjkcwcgo.cewki moczowej . Prącie składa sie z centralnego kanału . a u kobiet przez jajniki. gdzie jest gromadzony mocz. Nasienie płynie w kierunku cewki moczowej podczas stosunku płciowego przez parę kanałów zwanych nasieniowodami. który kryje jądra. czyli menarche u kobiet. .s I I— i— Ciała jamiste Ciato gąbczaste Zołądź Zołądź Ciała jamiste Cewka moczowa Tętnica Ciało gąbczaste » . takiej jak rozrost krtani u mężczyzn (który prowadzi do zmiany głosu) czy pierwszej miesiączki. a odcinek. Kiedy mężczyzna jest podniecony seksualnie. Mężczyźni Męskie narządy płciowe składają się z prącia i moszny. pomarszczonym woreczkiem. pęcherzyków nasiennych i dróg wydalania nasienia umieszczonych wewnątrz jamy miednicy.zewnętrzne i wewnętrzne. Prącie jest zazwyczaj wiotkie i zwisa przed moszną. w którym cewka moczowa jest wyraźnie widoczna. Erekcja Większa część prącia składa się z trzech ciał odpowiedzialnych za erekcję. Jego długość waha się od 6 do 12 centymetrów. kiedy tego chcemy. Ilustracja w środku jest przekrojem poprzecznym trzonu prącia i pokazuje trzy grupy tkanek odpowiedzialnych za wzwód. jak również drugorzędnej cechy płciowej. Z nich dostaje się do cewki przewodami wytryskowymi. Dolna ilustracja pokazuje przekrój podłużny prącia. Moczowód Wzgórek nasienny. Cewka moczowa łączy pęcherz. ilość krwi napływającej do tych obszarów wzrasta przy równoczesnym powstrzymywaniu przed odpływem. W okresie dojrzewania gruczoły płciowe zaczynają rosnąć i stają się aktywne pod wpływem hormonów gonadotropowych wytwarzanych w przysadce.<\ _ I Narządy rozrodcze Narządy rozrodcze kobiety i mężczyzny dzielą się na dwie części . z otworem znajdującym się na końcu prącia (ujście cewki). tak że mocz wydostaje się tylko wtedy. Jego długość wynosi wtedy od 10 do 20 centymetrów. Hormony na zmianę stymulują wytwarzanie hormonów płciowych: testosteronu lub androgenów u mężczyzn i estrogenu lub progesteronu u kobiet.

Ważne jest.u niektórych mężczyzn mastka ma tendencje do gromadzenia się. w których wytwarzane są plemniki. Nasienie jest przetrzymywane w najądrzach. które opuszcza nasieniowodami tuż przed ejakulacją. Napletek i żołądź Delikatna żołądź jest chroniona przez luźny płat skóry zwany napletkiem. wystawiając ją w ten sposób na bodźce. w jaki sposób jądra są połączone z prąciem. może ona spowodować pieczenie V. Wraz z powiększaniem się prącia w trakcie wzwodu zwija się do tyłu. i komórek śródmiąższowych jądra. .132/UKŁAD ROZRODCZY Jądro i droga nasienia Mięsień dźwigacz jądra Powrózek — nasienny . która działa jako substancja nawilżająca ułatwiająca przesuwanie napletka po żołędzi. (powodującej wzwód) prącie wraca do swojego zwiotczałego stanu. Skóra na żołędzi i napletek wytwarzają tłustą wydzielinę zwaną mastką. aby zmywać ją regularnie . Schemat w ramce pokazuje. tworząc papkę o serowatej konsystencji i nieprzyjemnej woni.Nasieniowód Nasieniowód Tętnica jądrowa Najądrze Jądro Najądrze Zrazi ki jądra Moszna Śródjądrze Jądro Moszna Powyżej: Jądra składają się z cewek nasiennych krętych. tak aby pozostawić odsłoniętą żołądź. doprowadzające do orgazmu. które produkują męski hormon testosteron.

Po drugie jądra zawierają komórki. I. zwany najądrzem. odpowiadający za rozwój takich cech charakterystycznych. Po pierwsze są miejscem wytwarzania nasienia.UKŁAD ROZRODCZY /133 lub zakażenie napletka . Powtarzające się lub stałe zapalenie żołędzi jest czasami powodem do przeprowadzenia obrzezania. które wytwarzają męski hormon płciowy testosteron.typowe objawy zapalenia żołędzi.tt • • < T • " . gdzie każdy plemnik zawiera wszystkie informacje genetyczne konkretnego mężczyzny. Działania jąder są dwutorowe. czyli w mosznie. Kanaliki łączą się razem. wędrują stopniowo w dół wewnątrz brzucha. Wszystkie te struk- Poniżej: Przedstawione postacie męskie wyszczególniają 5 etapów fizycznego rozwoju chłopca i podkreślają wygląd i rozwój drugorzędnej cechy płciowej owłosienia łonowego. który przenosi nasienie w kierunku podstawy pęcherza. tworząc jeden kanał zwany nasieniowodem. tak że w momencie narodzin każde z jąder zwykle znajduje się już w docelowym miejscu. jak: porost włosów na twarzy i tułowiu. Z tyłu każdego z nich jest przytwierdzony organ w kształcie długiego przecinka. które zwykle jest wykonywane ze względów społecznych lub religijnych. Jądra mają kształt owalny. Interesujące jest prześledzenie różnic w proporcjach prącia i moszny względem siebie w okresie od dzieciństwa do dojrzałości. t \ . Funkcje te są realizowane przez dwa zupełnie oddzielne zestawy komórek wewnątrz każdego z jąder. Najądrze składa się z szeregu mikroskopijnych kanalików zbierających nasienie z jąder. Można również zauważyć stopniową zmianę w kształcie ciała. Jądra Normalny mężczyzna posiada dwa jądra. Kiedy jądra są uformowane. które rozwijają się w zarodku z fałdu tkanek znajdujących się na tylnej ścianie brzucha. obniżenie wysokości głosu i typowy rozkład tłuszczu.

wytwarzając przy tym prędkość około 3-3. dojrzały plemnik (powyżej na prawo) ma główkę. Jedyną funkcją ogona (witki) jest napędzanie plemnika.5 milimetra na minutę. poruszając się ruchem falującym. z wyjątkiem nasieniowodu.po drugim etapie podziału komórki Spermatocyt. tętnicy jądrowej i splotu żylnego tworzącego żyłę jądrową. Plemnik przekazuje informacje genetyczne określające płeć dziecka. Wytwarzanie nasienia Wytwarzanie plemników wymaga temperatury około 3°C niższej niż temperatura pozostałych części ciała.komórka plemnikotwórcza tury. są bardzo małe. zawiera specjalne enzymy umożliwiające nasieniu przenikanie w głąb jaja w celu dokonania zapłodnienia. podstawowe komórki plemnikowe przechodzą przez trzy etapy podziału komórki (zobacz zbliżenie). Każdy plemnik o długości około 0. W rezultacie Powyżej: Od okresu dojrzewania mężczyzny nasienie jest stale produkowane w kanalikach nasiennych. Plemnik Plemnik jest męską komórką rozrodczą. Przód głowy. Składa się z trzech głównych części: główki.po pierwszym etapie podziału komórki Spermatogonia . Aby stać się plemnikiem.05 milimetra ma ksztal 1 kijanki. czyli akrosom (czapeczka na główce plemnika).produkt końcowego etapu podziału komórki Spermatyda . . Każde jądro jest zawieszone w mosznie za pomocą powrózka nasiennego składającego się głównie z nasieniowodu. Część środkowa (wstawka) zawiera struktury zwane mitochondriami. Powrózek nasienny służy dwóm celom: po pierwsze zaopatruje jądra w krew. po drugie odprowadza nowo utworzone nasienie z jądra. wstawkę i witkę. Jego jedynym celem jest dokonanie zapłodnienia poprzez zespolenie z komórką żeńską. zanim przejdą przez kanaliki do najądrza. Normalny. części środkowej i ogona. które przechowują energię potrzebną plemnikowi w jego drodze do jaja. Nasienie składa się z licznych substancji chemicznych i materiału genetycznego .chromosomów. Struktury te są otoczone pierścieniem mięśnia zwanego dźwigaczem jądra. gdzie są przechowywanie. czyli jajem. co osiąga. które przenoszą kopię kodu genetycznego ojca.134/UKŁAD ROZRODCZY Jak dojrzewa plemnik Akrosom czapeczka na główce plemnika ' A Moszna Jądro Cewki nasienne kręte Cewka nasienna kręta Plemnik.

Dolegliwość ta jest częściej spotykana u starszych mężczyzn. Gruczoł produkuje płyn. Gruczoł krokowy. Chociaż dokładna funkcja tego gruczołu nie jest jasna. pobudza ruchliwość . Jeśli nasienie zostało wytryśnięte w pochwie kobiety. W chwili ejakulacji sperma i płyn nasienny są wypchnięte z bańki przez przeNasieniowód Położenie gruczołu krokowego Odbytnica Pęcherzyk nasienny — ° . Ejakulacja (wytrysk nasienia) Zanim nastąpi ejakulacja. że jednym z jego zadań jest wspomaganie utrzymania aktywności plemników. przez który przechodzi nasienie podczas wytrysku. gdzie toruje sobie drogę do jajowodu. Najądrze może być opróżniane przez trzy albo cztery wytryski nasienia w ciągu 12 godzin. Jeśli ejakulacja nie ma miejsca. a ponowne napełnienie zajmuje mu około 2 dni. tak aby zapłodnienie łatwiej przebiegało.zdolność do spontanicznego poruszania się . . Tutaj sperma otrzymuje wydzielinę z pęcherzyka nasiennego . Jest to prosta metoda badania lekarskiego używana do sprawdzenia stanu gruczołu krokowego w przypadku występowania jakichkolwiek problemów. że plemniki napotkają jajeczko. Wytwarzanie plemników w ilości od 10 do 30 miliardów miesięcznie ma miejsce w kanalikach nasiennych w jądrach.plemników i pomaga im przetrwać w wydzielinie z pochwy. zwana płynem nasiennym. Gruczoł krokowy Gruczoł krokowy jest strukturą w kształcie orzecha włoskiego. większego obszaru magazynowania .vqfK'<:<. co rozprasza ciepło. j * . Zbliżenie wyraźniej pokazuje jego ułożenie w stosunku do pęcherza moczowego. Otaczające tkanki pomagają regulować temperaturę jąder wewnątrz moszny poprzez podciąganie ich do góry w przypadku zimna bądź zwiększanie zaopatrzenia naczyń krwionośnych. wód wytryskowy do cewki moczowej serią skurczów mięśniowych. Nowo utworzone plemniki przechodzą następnie przez te kanaliki do najądrzy. Najądrze służy jako magazyn i miejsce rozwoju. nasienie rozpada się i jest ponownie wchłaniane. które są ulokowane za jądrami. dwóch kanałów łączących jądra z gruczołem krokowym. właściwą tylko mężczyznom. który miesza się z plemnikami.UKŁAD ROZRODCZY/135 proces ten przebiega poza organizmem w mosznie. nasienie przesuwa się wzdłuż nasieniowodów.bańki nasieniowodu. uważa się. '.dwóch skręconych kanałów przyległych do bańki. plemnik bowiem potrzebuje od 60 do 72 godzin na osiągnięcie pełnej dojrzałości. jak potrafi przez szyjkę do jamy macicy. wędruje tak szybko. że problemy z nim związane często dotyczą funkcjonowania pęcherza moczowego. tworząc część płynu nasiennego.drj. Właśnie w tym miejscu może mieć miejsce zapłodnienie pod warunkiem. wytwarza niewielką ilość podobnej wydzieliny dającej nasieniu pełną ruchliwość. Wydzielina. kiedy temperatura staje się zbyt wysoka. Jego miejsce w organizmie powoduje. Umiejscowiony jest pod pęcherzem i otacza cewkę moczową. Poniżej: Rysunek pokazuje badanie odbytu. do dalszego. Zauważ pozycję nasieniowodu i moczowodu.owy Prucie J Powyżej: Widok z boku ukazujący gruczoł krokowy i jego położenie w odniesieniu do innych organów.

Jej funkcja podczas porodu jest stosunkowo bierna. Istnieją dwie pary gruczołów związanych ze sromem. łączące pasmo zwane wędzidełkiem.łechtaczką.zwykle wielkości groszku . które zakrywają i ochraniają pozostałe części. U swego końca wargi mniejsze łączą się. Wyściółka ściany pochwy jest cieńsza u dziecka i u kobiety po menopauzie niż u kobiety w okresie zdolności do rozmnażania. często określany jako wzgórek Wenery. Inne części sromu również odpo- Pochwa jest kanałem. co może wymagać nacięcia i uwolnienia ropy. a przy jej pobudzeniu gąbczaste komórki napełniają się krwią. tam też zazwyczaj jest deponowane nasienie podczas stosunku płciowego. gdzie łączą się z kroczem. że posiada osłonę z warg sromowych mniejszych. Największą częścią sromu są dwie pary warg. Zanim kobieta staje się aktywna seksualnie. W niektórych przypadkach w jednym z gruczołów może utworzyć się ropień Bartholina. które wydzielają płyn w czasie. bości. które pokrywają i osłaniają wrażliwe wnętrze razem z głównym narządem podniecenia seksualnego . lecz również wyprodukować jajeczko. Ochraniają również ujście cewki moczowej. które razem noszą nazwę sromu. Cewka moczowa leży na przedniej ścianie pochwy. rozmiarze i gru- Powyżej: Usytuowany przy wejściu do pochwy srom składa się głównie z zewnętrznych i wewnętrznych warg. Zewnętrzne większe składają się z grubych fałdów skóry. Łechtaczka i gruczoły Łechtaczka jest w zasadzie podobna w budowie do prącia. Strzępki skóry. Właściwość ta ułatwia pochwie rozciąganie się podczas stosunku albo porodu. które zakrywają kość łonową albo wzgórek łonowy. Są to gruczoły Bartholina. Mogą jednak dosyć łatwo ulegać zakażeniom wenerycznym i innym.nie są wystające. Górne zakończenie pochwy nosi nazwę sklepienia. Zewnętrzne żeńskie narządy płciowe to łechtaczka i wargi. Stosunkowo niedawno zaczęto rozumieć niektóre zmiany. jeśli jest zapłodnione. i małe. odpowiednik napletka. Zapalenie gruczołów Bartholina wymaga leczenia antybiotykami. Ujście pochwy leży do tyłu od ujścia cewki moczowej w przedsionku pochwy. jakie zachodzą w pochwie podczas stosunku płciowego. Łączą się na szczycie i tworzą ochronny napletek nad wrażliwą łechtaczką. jakie wiele kobiet ma powyżej przedsionka. Druga. które ją otaczają. Jest to głównie organ podniecenia seksualnego. Pierwsza to gruczoły Skene'go. a odbytnica na górnej 1/3 jej ściany tylnej. Obszar między wargami mniejszymi tworzy przestrzeń nazwaną przedsionkiem pochwy. stając się obrzmiałe. są pozostałościami błony dziewiczej i są określane jako strzępki po błonie dziewiczej. Ściany pochwy normalnie są zapadnięte. kiedy pochwa tworzy dolną część kanału porodowego i jest zdolna do otwierania się. Obejmuje ono dolną (albo pochwową) część szyjki macicy. musi utrzymać. Tworzą one fałdy skóry. które znajdują się zaraz pod łechtaczką i wydzielają płyn alkaliczny zmniejszający naturalną kwasowość sromu. przedsionek jest oddzielony od pochwy błoną zwaną błoną dziewiczą. Pomiędzy sromem a odbytem znajduje się okolica zwana kroczem.136 / UKŁAD ROZRODCZY Budowa sromu wiadają na pobudzenie seksualne: wargi sromowe mniejsze posiadają tkanki jamiste zwane opuszkami przedsionka. stykają się z sobą i są znacznie pofałdowane. U szczytu wargi zewnętrzne łączą się ze skórą i owłosieniem na podściółce komórek tłuszczowych. ale wyściełaną warstwą komórek zwanych nabłonkiem płaskim. Do wewnątrz od warg większych znajdują się wargi sromowe mniejsze. Pochwa dziecka jest oczywiście mniejsza niż dorosłej kobiety. które. Wzgórek łonowy — Napletek łechtaczki Łechtaczka• -Wędzidełko łechtaczk Wargi mniejsze •» . Zmiany te są w dużym stopniu uzależnione od grupy hormonów. które często ulega rozerwaniu podczas porodu. Różni się ona w kształcie. Pochwa odgrywa ważną rolę podczas stosunku płciowego i porodu. większa para znajduje się na dnie przedsionka. Podczas życia kobiety pochwa przechodzi kilka zmian. który prowadzi ze sromu do macicy. Łechtaczka jest niezmiernie wrażliwa. tak aby umożliwić rodzenie dziecka. przez co może łatwiej przyjąć prącie. doprowadzając do erekcji. . kiedy kobieta jest podniecona seksualnie. Pocieranie łechtaczki w stanie wzwodu przez prącie w czasie stosunku albo innymi środkami zwykle doprowadza do orgazmu. które często powiększają się w czasie stosunku. "Wargi większe "Przedsionek • Błona dziewicza Pochwa Krocze -Odbyt Pochwa Kobiety W celu zapłodnienia układ rozrodczy kobiety musi nie tylko otrzymać nasienie. wydzielanych przez jajnik. Stają się cieńsze u podstawy. tworząc wędzidełko warg sromowych. nawet do tego stopnia. Budowa pochwy Pochwa ma długość 7-9 centymetrów i jest otoczona przez tkankę włóknistą i mięśniową. aby zarodek mógł się rozwijać. dzieląc się na fałdy. czerwone i wrażliwe na ucisk. Gruczoły te . zwanych estrogenami. tak że wejście do pochwy staje się wilgotne. Sklepienie jest najgłębsze w części tylnej. a gruczoł Bartholina uaktywnia się.

Czynności pochwy Podczas podniecenia seksualnego organy rozrodcze. zanim kobieta w pełni może cieszyć się seksem. Zaburzenia te są nazwane pochwicą i mogą być leczone przez lekarza seksuologa. nietknięta błona dziewicza nie zapobiega ciąży.5 centymetra i ma cienki kanał biegnący wzdłuż niej. mimowolnie kurczą się. Hymen. a jej dolna część wchodzi do pochwy. Zaczyna wtedy kurczyć się w celu otwarcia szyjki i umożliwienia dziecku i łożysku wyjścia na zewnątrz. szczególnie wargi mniejsze i dolna część pochwy. Podczas stosunku wydzielina przecieka również przez nabłonek do światła pochwy. Po porodzie szybko powraca do poprzedniego stanu i jest gotowa do przyjęcia następnego zapłodnionego jajeczka. W czasie orgazmu mięśnie miednicy. Błona może występować w różnych kształtach i rozmiarach i nie ma sytuacji. to jednak bardzo często jest ona po raz pierwszy przerywana podczas stosunku płciowego. Intensywny petting. nosi tę nazwę na cześć greckiego boga małżeństwa Hymena. W czasie porodu rozciąga się. np. stają się przekrwione. która nie rodziła dzieci. Macica zmienia swoją rolę. biegania czy jazdy konnej. Następnie macica mocno się zwęża. Macica składa się z dwóch głównych części: trzonu narządu oraz szyjki macicy i jest zdolna do przechodzenia znacznych zmian podczas okresu reprodukcyjnego kobiety. które zaopatrywały łożysko. umięśnionym kanałem usytuowanym pomiędzy macicą i sromem. Błona jest zwykle cienka i sitowata i może być łatwo uszkodzona podczas dużego wysiłku fizycznego. ujście macicy jest okrągłe i dość małe. Szyjka jest długa na około 2. może wniknąć przez szczelinę w błonie dziewiczej i przejść dalej w górę pochwy. umożliwiając wzrost płodu. a ilość wydzieliny z pochwy wzrasta. a seks bolesny. równocześnie chroniąc go i karmiąc. który uchodzi do jamy macicy powyżej i do pochwy poniżej. zwany również błoną dziewiczą. a jej ilość wzrasta podczas owulacji i podniecenia seksualnego. który kontaktuje się z obszarem rozrodczym genitaliów. Jeśli kobieta jest szczególnie niecierpliwa podczas stosunku. kiedy to posiadanie dziecka byłoby dla kobiety nieodpowiednie psychicznie i fizycznie. ale często leczenie trwa wiele miesięcy.UKŁAD ROZRODCZY/137 W okresie reprodukcyjnym wydzielina pochwy jest lekko kwaśna. w których może być wiarygodnym dowodem niewinności. Budowa pochwy Jajowód Macica Jajnik— Szyjka macicy Mięśnie - Pochwa Przedsionek Srom . Macica zdaje się nie pełnić niemal żadnej funkcji przed okresem dojrzewania i po menopauzie.zjawisko zwane zanikowym zapaleniem pochwy. Szyjka macicy ma kształt cylindra. Jeśli jajeczko nie zostanie zapłodnione. W czasie ciąży macica powiększa się. Od okresu dojrzewania do menopauzy śluzowka macicy rozwija się każdego miesiąca. Plemnik. Jeśli włożyć palec do pochwy. aby umożliwić przejście dziecka. na przykład w wyniku intensywnego pettingu. aby dostarczyć pożywienie dla zapłodnionego jaja. a po poro- Macica dzie zmienia swój kształt na szczelinę z otworem w kształcie krzyża. ale zyskała duże znaczenie w prawie wszystkich kulturach jako oznaka dziewictwa. W tym samym czasie duże włókna mięśni są powstrzymywane przed skurczami. W przeciwieństwie do obiegowej opinii. wówczas śluzówka macicy jest wydalana podczas menstruacji i powoli odbudowywana podczas następnego cyklu miesiączkowego. Rzadko odnotowuje się sytuację. Po prawej: Pochwa jest mocnym. aby nastąpiło to wcześniej niż 36 dni po porodzie. ale w okresie przedpokwitaniowym i po menopauzie pochwa staje się lekko zasadowa. masturbacja albo wkładanie tamponu może również spowodować jej rozerwanie. Błona dziewcza nie ma żadnych znanych funkcji fizjologicznych. Sprawia to. Mimo iż stan błony nie jest dowodem dziewictwa. W takich warunkach bakterie mogą się rozwijać i czasami przyczyniać do wywołania bólu w pochwie oraz uczucia dyskomfortu . Ma to wpływać na zahamowanie rozwoju szkodliwych bakterii w pochwie. że pochwa jest węższa. Pewna ilość wydzieliny z pochwy jest normalna u kobiet. kiedy płód jest dojrzały. Pofałdowana budowa nadaje jej zadziwiającą elastyczność potrzebną przy porodzie. szyjka jest wyczuwalna jako mały dołeczek. tak aby zamknąć duże naczynia krwionośne. U kobiety. Ściany pochwy są dobrze zwilżone wydzielinami z kanału szyjki macicy i gruczołów Bartholina. włączając te okalające pochwę. mięśnie otaczające pochwę przechodzą w stan skurczu.

które są wytwarzane w tkankach macicy. które są przytwierdzone do szyjki macicy. Pozycja macicy U dorosłej kobiety macica jest narządem o rozmiarze i kształcie zbliżonym do gruszki i znajdującym się wewnątrz miednicy. a jama jest jedynie szczeliną. który zabezpiecza rozwój zakażeń przenoszonych tą drogą do jamy brzusznej. Podczas pierwszej połowy cyklu miesiączkowego śluzówka zwiększa swoją grubość aż do czasu. a naturalna kwasowość pochwy powstrzymuje rozwój szkodliwych bakterii. wyściółka macicy jest wydalana. aby umożliwić późniejszy wzrost jajeczka (w sytuacji gdy jest ono zapłodnione). która wsuwa się do pochwy. W okresie około 38 tygodnia zwykle dosięga otworu dolnego klatki piersiowej.138 / UKŁAD ROZRODCZY Po urodzeniu W wieku 4 lat Po menopauzie Po urodzeniu dziecka Naturalne zmiany macicy Po lewej: Płód płci żeńskiej przezywa przyspieszony wzrost macicy podczas ostatnich dwóch miesięcy przed porodem prawdopodobnie z powodu obecności dużej ilości hormonów matki. ale do 12 tygodnia może być wyczuwalna tylko wewnątrz jamy brzusznej nad spojeniem łonowym. Nad każdym jajnikiem znajduje się otoczone strzępkami ujście brzuszne jajowodu. Po menopauzie macica kurczy się. zwane mięśniami dna miednicy. Wąski koniec gruszki jest równoważny z szyjką macicy. a tył leży niedaleko odbytnicy. Różnice w rozmiarach są kontrolowane przez wydzielanie hormonów płciowych. gdy jajniki zaczynają wytwarzać hormony. Macica dorosłej kobiety nie będącej w ciąży jest zwykle przechylona do przodu pod kątem 90° . po drugie. wciąż nie jest całkowicie zrozumiały. W ten sposób macica tworzy część kanału pomiędzy jamą brzuszną i środowiskiem zewnętrznym. a po blisko 2 tygodniach od urodzenia wraca do stanu sprzed porodu. która kurczy się ponownie po menopauzie. Jest on połączony z jajowodami. Chociaż Jajniki . tak aby utrzymać płód i worek owodniowy. Jajniki to dwa szaroróżowe narządy kształtu migdałowatego. elestyczne więzadła. zwane prostaglandyną. osiąga rozmiar macicy dorosłej kobiety. śluzówka jest złuszczana i wydalana w czasie menstruacji. które otwiera się do jamy otrzewnej. kiedy kobieta przechodzi miesiączkę. kiedy zostaje uwolnione jajeczko. Istnieje specjalny mechanizm. kiedy jajeczko zostaje zapłodnione przez plemnik. W okresie od pierwszej miesiączki do menopauzy normalne jajniki wytwarzają jedno jajeczko każdego miesiąca. W momencie. Każdy jajnik jest utrzymywany przez mocne. w jaki substancje te oddziaływują na siebie. które przenoszą co miesiąc jajeczko uwalniane przez jeden z dwóch jajników. Znajdują się w miednicy. Podczas ciąży macica powiększa się. Jajniki są częścią układu rozrodczego kobiety i ich zadaniem jest wytwarzanie i wypuszczanie dojrzałych jajeczek. Sposób. Kiedy dziewczyna ma około 1 5 lat. każdy o długości 3 i grubości około 1 centymetra. W ciągu pierwszych dni po narodzeniu macica noworodka kurczy się i pozostaje w tym stanie aż do roku lub dwóch przed pierwszą miesiączką. rozpoczyna się nowe ludzkie życie. i leżą równolegle po bokach od macicy. Przód macicy opiera się na pęcherzu. Po pierwsze. Następnie przestaje rosnąć. jamie organizmu ograniczonej przez kości miedniczne. Ciąża powiększa macicę. Jajowód Jajnik Pęc heiz moczowy Pochwa Macica dorosłej kobiety Macica przy zaawansowanej ciąży Wszystkie zmiany w funkcjonowaniu macicy są kierowane przez hormony wydzielane przez przysadkę i jajniki oraz podobne substancje. tylnej i przedniej za pomocą pasm tkanki łącznej. Macica jest normalnie podtrzymywana wewnątrz miednicy przez mięśnie. szyjka macicy wydziela zabezpieczające przeciwciała. a od strony ściany bocznej. które również zarządzają postacią śluzówki macicy.jej umięśnione ściany są grube. Jeśli nie dochodzi do zapłodnienia. Są one również istotną częścią układu hormonalnego organizmu. W czasie ciąży ściany powiększają się w znacznym stopniu. a pozostała część tworzy trzon macicy. za to rozpoczyna wydzielanie substancji bogatych w składniki odżywcze.

Przysadka najpierw wytwarza hormon zwany folikulotropowym (FSH). który podtrzymuje ciążę. Można dostrzec tysiące niedojrzałych jajeczek.Rozwijające się ciałko żółte Dojrzale ciałko żółte . W trakcie powiększania się tych pęcherzyków i po uwolnieniu jajeczek wytwarzają one na powierzchni jajnika charakterystyczne guzy. każde w okrągłej obudowie. Kiedy pęcherzyk i jajeczko są dojrzałe. U dojrzałej kobiety jajniki mają guzowaty wygląd. nie ma bezpośredniego połączenia pomiędzy jajnikami a ujściami jajowodów. zaczyna działać. Wówczas produkcja FSH zaczyna się od nowa i cały cykl jest powtórzony.estrogenu. czyli pęcherzyku jajnikowym. Dojrzała komórka jajowa . ciałko żółte kurczy się. rośnie i wydziela hormon. Każdego miesiąca dojrzewa jeden pęcherzyk. który następnie pęka na powierzchni jednego z jajników i jest opróżniany. gdzie są otaczane błoną pęcherzyka. hormon luteinizujący (LH). progesteron. która działa jako podpora dla zawierającej pęcherzyki warstwy zewnętrznej. Pod wpływem estrogenu wyściółka macicy pogrubia się. (Ciałko żółte pomaga zajść w ciążę. które mają przekształcić się w jajeczka. ciałko żółte.UKŁAD ROZRODCZY/139 znajdują się blisko siebie. Jajeczko jest następnie unoszone przez strzępki jajowodu do jego ujścia brzusznego. wywołując rozwój ciałka żółtego w pustym pęcherzyku. Środek jajnika jest wypełniony elastyczną tkanką włóknistą. Znacznie lepiej widoczne są pęcherzyki jajnika zawierające jajeczka w różnych stadiach dojrzewania. Oprócz swojej roli producenta jajeczek jajniki również działają jako gruczoły hormonalne. Komórki. FSH pobudza rozwój pęcherzyków jajnikowych oraz powoduje wydzielanie hormonu . W centrum tego skupiska znajduje się komórka jajowa w swojej ostatecznej formie dojrzewania. przygotowując do przyjęcia zapłodnionego jajeczka. Można to zaobserwować.) Z kolei ciałko żółte wytwarza i wydziela własny hormon. Jajniki pokrywa warstwa komórek nazwanych nabłonkiem płciowym. Owulacja Pod mikroskopem dojrzewające pęcherzyki jajnika mogą wyglądać jak małe piłeczki zawierające niewielkie skupisko komórek. przechodzą do wnętrza jajnika. budowa i funkcjonowanie jajników \ Jajowód Odżywiające naczynia krwionośne Ciałko białkowe (obumarłe ciałko żółte) Jajnik Macica BJ L B • B B B B B r ^^ Bf Bj Bj BJ Komórka jajowa łożyska. W przypadku zapłodnienia. Po dojrzeniu i pęknięciu pęcherzyka jajnikowego kolejny hormon przysadkowy. Dokładny przebieg tego procesu jest nadal tajemnicą. oglądając ich budowę wewnętrzną pod mikroskopem. Właśnie z tych komórek znajdujących się na krawędzi jajników jest tworzone jajeczko. które rozwija się z pęcherzyka po uwolnieniu jajeczka. Jeśli jajeczko nie jest zapłodnione w ciągu dwóch tygodni. skupione niedaleko brzegu jajnika. Jeśli jednak jajeczko zostało zapłodnione. Położenie. Pracują pod kontrolą przysadki znajdującej się w podstawie mózgu. Estrogen pobudza również budowę substancji białkowych oraz prowadzi do zatrzymywania płynów. komórki na krawędzi pęcherzyka pozwalają na uwolnienie jaja. produkcja progesteronu zanika i wyściółka macicy jest złuszczana i wydalana w czasie comiesięcznej menstruacji. wówczas ciałko żółte kontynuuje swoją pracę aż do momentu ukształtowania się Poniżej: Jajniki są pokryte warstwą komórek. który z krwią jest przemieszczany w stronę jajników.

Kiedy jajniki po raz pierwszy zaczynają wytwarzać estrogen. W czasie kiedy żeńskie niemowlę rodzi się. że estrogen zaczął pobudzać uwalnianie pierwszego dojrzałego jajeczka. ale przed okresem dojrzewania nastąpi jeszcze kilka większych zmian.to tylko jedna z faz cyklu miesiączkowego. Wzrastanie osiąga swój szczyt 2 lata przed pierwszym krwawieniem i maleje tuż przed rozpoczęciem miesiączkowania. Rozpoczęcie krwawienia miesiączkowego (menstruacji) z macicy znane jako menarche . Hormony przysadkowe również skłaniają komórki znajdujące się w jajniku do wydzielania estrogenu . •I V •* v j . kiedy płód w macicy ma 3 miesiące. Towarzyszy to innym zewnętrznym i wewnętrznym zmianom występującym w czasie. Około 1 roku przed pierwszą miesiącz- Pierwsza miesiączka ką dziewczęta mogą zauważyć delikatne upławy z pochwy. który jest w dużym stopniu odpowiedzialny za powiększenie się biustu. które będą utrzymywały cykl miesiączkowy.hormonu płciowego. kiedy poziom estrogenu spada.Menstruacja Rozwój jajnika jest w dużej mierze zakończony do czasu. jak i wykształcone piersi. Pierwsze wydzielenie estrogenu zapoczątkowuje zmiany fizyczne w okresie dojrzewania. co powoduje jej złuszczenie i wydalenie na zewnątrz wraz z krwią menstruacyjną.jeśli w ogóle tyle . Dziewczyna poniżej posiada zarówno rozwinięte owłosienie tonowe.da początek ludzkiemu życiu. Zmiany te zaczynają się przynajmniej 1 rok przed pierwszą miesiączką i są znakiem. pozostawiając wytworzoną wy ściółkę macicy bez potrzebnego wsparcia. a każdy z nich posiada niedojrzałe jajeczko. Rozwój kobiety w okresie dojrzewania. Jednak najwyżej około 500 z nich będzie w ogóle uwolnionych i prawdopodobnie nie więcej niż pół tuzina . Pierwsza menstruacja pojawia się. Około 4 lub 5 lat przed pierwszą menstruacją podwzgórze poleca przysadce wydzielać hormon wzrostu. kiedy dziewczyna staje się dojrzała płciowo. nie są jeszcze zdolne do wyprodukowania dojrzałego jajeczka. jego jajniki zawierają razem od 40 do 300 tysięcy pęcherzyków jajnikowych pierwotnych. Wewnątrz organizmu wzrost i spadek poziomu estrogenu i hormonów przysadkowych rozpoczyna tworzenie wzoru wzajemnych oddziaływań. Nie zawsze rozwój musi przebiegać w takim samym tempie. który jest kierowany przez hormony przysadki mózgowej i jajników. pobudzenie wzrostu owłosienia łonowego i za przebudowę wy ściółki macicy. takie jak wzrost piersi. dziewczyna mogłaby być na trzecim etapie rozwoju piersi i tylko na pierwszym etapie rozwoju owłosienia łonowego. rozwój owłosienia łonowego czy poszerzenie bioder.

. W czasie owulacji (D) poziom estrogenu nagle spada. będzie odżywiane przez wydzieliny z komórek wyściełających macicę aż do chwili. jest nazwane pęcherzykiem Graafa. Komórki jajnika. musi ona jeszcze dojrzeć fizycznie i emocjonalnie). Zmienia ona również wydzieliny w szyjce macicy. które umożliwiają jajeczku opuszczenie jajnika i transport do macicy. gdy menstruacja i cały cykl dobiegają końca. to jednak jajnik nie wytwarza jeszcze żadnego dojrzałego jajeczka. który produkuje pęcherzyk jajnikowy jest różna w każdym okresie cyklu miesiączkowego. ułatwiając plemnikom wpłynięcie do niej i spotkanie jajeczka. chyba że jajeczko zostało zapłodnione. które dojrzewają podczas cyklu miesiączkowania. Są następnie wydalane razem z pewną ilością krwi. dniu.UKŁAD ROZRODCZY /141 Produkcja estrogenu i rozwój jajeczka Dzień 25/26: Ciałko żółte rozpada się z powodu nie zajścia w ciążę \ Dzień 20 t Jajnik 1 dzień miesiączki: Pęcherzyk jajnikowy zaczyna się rozwijać Poziom estrogenu Dzień 4/5: Rozwija się pęcherzyk jajnikowy D '"«•» Dzień 16/17: Ciałko żółte (pozostałość pęcherzyka jajnikowego) jest całkowicie rozwinięte Dzień 14: Owulacja Dzień 12/13: Pęcherzyk jajnikowy jest w pełni rozwinięty Chociaż pierwsza miesiączka niesie z sobą ten sam rodzaj krwawienia jak pozostałe cykle menstruacyjne. Jajeczka. wyściółka macicy jest wydalana z krwią menstruacyjną. Jeśli jajeczko nie ulegnie zapłodnieniu. które funkcjonuje ja- ko zegar miesiączkowania. Głównym hormonem wytwarzanym przez pęcherzyk jest estrogen. który (około 36 godzin później) pobudza uwalnianie jajeczka z jajnika. Podczas cyklu zwiększona produkcja estrogenu powoduje utworzenie i rozwój gruczołów w wyściółce macicy. ale jego poziom stopniowo wzrasta. kiedy zagnieździ się w wyściółce macicy i zacznie być karmione przez krew matki. Jeśli jajeczko ulegnie zapłodnieniu przez plemnik. że gruczoły wyściełające macicę wydzielają płyn. usytuowany u podstawy mózgu. i osiąga szczyt w dniu 1 3. Od tej pory funkcjonują jako ciałko żółte. Wszystkie hormony uwolnione podczas cyklu mogą wpłynąć na zegar miesiączkowania. które utworzyły pęcherzyk Graafa. gdy rozwija się pęcherzyk (A i B). W czasie tego cyklu narządy rozrodcze przechodzą serię zmian. Nadal wytwarzają estrogen. Mechanizm ten działa poprzez mały gruczoł zwany przednią częścią przysadki. a nawet rok zajmuje jajnikowi dojście do pełnego funkcjonowania. Jeden pobudza wzrost i dojrzewanie kilku małych jajeczek w jajniku. gotowej do przyjęcia następnego jajeczka. Jajeczko następnie podróżuje wzdłuż jajowodu do macicy. (C). Cykl miesiączkowy Czas od pierwszego dnia jednej menstruacji do pierwszego dnia następnej jest znany jako cykl miesiączkowy. Gruczoł ten uwalnia kilka hormonów. kiedy jej układ rozrodczy jest całkowicie rozwinięty (mimo tego. komórki wyściełające macicę nie otrzymują tlenu i obumierają. Kilka miesięcy. Jajeczko. polegające na wchłanianiu tłuszczu. ale teraz dołączają do tego produkcję hormonu zwanego progesteronem. są otoczone przez komórki produkujące hormony. aby weszło do macicy. ciałko żółte rozpada się. który staje się zbyt gęsty dla nasienia. Jeśli jajeczko nie jest zapłodnione. a młodej dziewczynie osiągnięcie pełnej dojrzałości płciowej. Zapłodnienie ma zwykle miejsce w jajowodzie. drugą jest sprawienie. Około 15 dni przed wystąpieniem następnej miesiączki przysadka uwalnia dużą ilość hormonu luteinizującego. Z początku pęcherzyk wytwarza bardzo mało estrogenu. Pozwala to na powstanie nowej wyściółki. Ten skomplikowany cykl działania jest kontrolowany przez część w mózgu zwaną podwzgórzem. Ilość estrogenu. z których dwa są szczególnie ważne dla rozmnażania. Progesteron ma dwie główne funkcje w cyklu miesiączkowym. i spada po 20. Wzrasta znowu. który ma odżywiać nowo zapłodnione jajeczko. przechodzą teraz zmiany. Pierwszą jest zmiana śluzu w szyjce macicy. Małe naczynia krwionośne w tym obszarze kurczą się. razem z tymi komórkami. kiedy rozwija się ciałko żółte. podczas gdy drugi stymuluje uwalnianie już dojrzałych.

Inne hormony pobudzają wzrost macicy i prawdopodobnie zapobiegają jej kurczeniu się. jednak wiele substancji może przejść od matki do dziecka. zwany nidacją (implantacją). Jajeczko i plemnik (który teraz odrzucił swój ogon) łączą się i tworzą zygotę. Gdy ten proces. jeśli owulacja będzie miała miejsce. reszta plemników obumiera. składniki odżywcze (proste węglowodany. która później zacznie dzielić się na dwie komórki. Niektóre z plemników nie docierają do celu wędrówki.M°rula . Czynności łożyska Wszystkie substancje odżywcze i tlen płód otrzymuje od matki i jest zdolny do wydalenia wszystkich produktów przemiany materii z powrotem do jej ciała. Poruszają się żywiołowo. która zagnieżdża się w wyściółce macicy. Od 12. są odżywiane przez zasadowy śluz kanału szyjki macicy. Mężczyzna podczas ejakulacji wyrzuca około 400 milionów plemników. wykorzystując swoje „ogony". W czasie tego okresu wytwarza mały występ. Po przejściu przez jamę macicy wędrują w górę jajowodu. W ciągu 72 godzin komórki kontynuują podział aż do momentu utworzenia 64-komórkowej formy zwanej morulą. zabiera im około 45 minut i tylko 2 tysiące plemników może w zasadzie przetrwać. do którego płód jest przytwierdzony za pomocą pępowiny. lecz obumierają w kwasowym otoczeniu pochwy. gdy kobieta jest w ciąży. że ilość hormonów uwalnianych przez łożysko może być ważnym czynnikiem w określaniu początku porodu. który pomaga topić zewnętrzną powierzchnię jajeczka. Utworzona z zapłodnionego jajka blastocysta może być teraz odżywiana przez obfity dopływ krwi obecnej w wyściółce macicy. tworząc morulę (grupę komórek). kiedy wyspecjalizowana część jajka. że nastąpiło zapłodnienie i który Tworzenie blastocysty Blastocysta zatopiona wwyściótce macicy . kiedy da się rozpoznać jako rozwijająca się istota ludzka (od . brzuchu i pośladkach jako przyszłego źródła energii. Dwie warstwy komórek utrzymują krążenie krwi płodu odzielone od krwi matki w łożysku. Są również dowody. Jest to złożony proces. . W chwili umieszczenia w pochwie plemniki natychmiast zaczynają podróż w głąb przez szyjkę macicy. Jeśii stosunek płciowy ma miejsce mniej więcej w czasie owulacji. Łożysko wytwarza kilka hormonów. jest ukończony. tak aby uczynić łatwiejszym przeniknięcie pojedynczego plemnika. w którym. ale mimo to wiele lekarstw może przejść przez łożysko i uszkodzić płód.Zapłodnienie i rozmnażanie Zapłodnienie jest połączeniem plemnika i jajeczka. tygodnia łożysko jest osobnym organem . Są one otoczone przez płyn nasienny. Niektóre z przeciwciał matki również przechodzą przez łożysko. . zanim zacznie się poród. Łożysko Łożysko tworzy się. natychmiast następuje zapłodnienie. które dotarły do macicy. Przygotowują również rozwój piersi przed mającym nastąpić karmieniem oraz doprowadzają do odkładania tłuszczu na udach. substancje resztkowe i hormony przechodzą od płodu do matki. . Plemniki mogą przeżyć w jajowodzie do 3 dni gotowe do połączenia z komórką jajową. kiedy plemnik przeniknie przez powierzchnię jajeczka. Gdy jajeczko znajduje się już w jajowodzie. Jest to naturalny sposób zabezpieczenia przed zapłodnieniem jajeczka przez uszkodzone lub niezdrowe plemniki. Droga ta.in. Ta istotna funkcja wymiany jest przeprowadzana przez łożysko. dzień w 28-dniowym cyklu). Łożysko działa również jak bariera. które sugerują. zapobiegają uwolnieniu innych jajeczek albo występowaniu miesiączek w czasie. muszą być spełnione różne warunki. tak aby blastocyta mogła kontynuować swój rozwój. tlen. Po 4 dniach od momentu zapłodnienia trofoblast produkuje hormon zwany ludzką gonadotropiną kosmówkową (HCG). tłuszcze i aminokwasy) oraz hormony od matki do płodu. gdzie może być odżywiane i ciąża może się rozpocząć. która ochrania płód przed potencjalnie Powyżej: Zapłodnione jajeczko dzieli się. szkodliwymi substancjami. Każdy plemnik posiada enzym. zwana trofoblastem. Dwutlenek węgla. kończy się również poczęcie. Zapłodnione jajko wędruje w ciągu następnych 7 dni do macicy (jest to 21. które m. ' z b l t a 9 r u P a komórek) Podział zygoty Jajowód Zygota Plemnik zapladniający komórkę jajową Pusty pęcherzyk jajnikowy /jT ' / i I | V ' s Pęcherzyk Graafa = Etapy w dojrzewaniu pęcherzyka Macica Kosmki kosmówki (występ z wyściólki blastocysty) Trofoblast (wyściólka blastocysty) Napełniona płynem grupa komórek / Wyściółka macicy utrzymuje dopływ krwi do wyściółki macicy. zapłodnienie jest bardzo prawdopodobne. Rozwój płodu Płód to nazwa określającą nie narodzone dziecko od chwili. który informuje jajnik. który pomaga mu zagnieździć się w wyściółce macicy. który zabezpiecza je przed kwasowością pochwy. zagnieżdża się w ścianie macicy matki. około 20 centymetrów. gąbczastego krążka. aby zakończył się sukcesem. Zapłodnienie jest osiągnięte..w czasie narodzin dziecka waży około 500 gramów i ma kształt ciemnoczerwonego. Ta następnie dzieli się. Kiedy jajeczko jest zapłodnione. aby utworzyć blastocystę. Zapłodnienie Miliony plemników.

Przez około 3 dni po zapłodnieniu zygota porusza się wzdłuż jajowodu w kierunku macicy. chociaż wciąż w bardzo prostym stanie. Pierwszy trymestr Przez następne 3 dni morula unosi się w macicy. Kręgosłup i zawiązek systemu nerwowego zaczynają się formować w zarodku. ale w tym momencie mają jeszcze zwartą budowę. Tydzień 6: Rozwój głowy przyspiesza się. a dodając do tego 9 miesięcy kalendarzowych i 7 dni podaje przybliżoną datę porodu. Naczynia krwionośne zarodka łączą się z innymi w rozwijającym się łożysku. aby utworzyć pępowinę. występy z jej pokrycia. ale wątroba i nerki nie mogą jeszcze funkcjonować. ale wkrótce całkiem równomiernie i szybciej niż serce matki. ale zapłodnienie ma miejsce między 10. a 14. kolanowy. dniem cyklu miesiączkowego (kiedy kobieta najprawdopodobniej ma owulację i jest najbardziej płodna). a później płód będą w nim przebywać w czasie ciąży w stałej temperaturze wygodnie podtrzymywane i osłonięte przed wstrząsami w płynie owodniowym. rozpoczynając tworzenie od żołądka i części jelit.UKŁAD ROZRODCZY /143 około 2 miesięcy po zapłodnieniu jajeczka). Kontynuowany jest rozwój układu trawiennego i moczowego. a serce i krwiobieg są już wyraźnie ukształtowane. zaczynają się rozwijać. która przekształci się w powieki). które później staną się nozdrzami. Nadal trwa tworzenie układu trawiennego. Pod koniec tygodnia zarodek ma długość około 1. Wewnętrzne części ucha i oczu nadal się tworzą (te drugie są pokryte skórą. Tydzień 7: Łożysko. Na tym etapie zygota składa się z pojedynczej zapłodnionej komórki lub jajeczka. rozpoczyna rozwijać się w łożysko. w której rozwija się cewa nerwowa. a nasycona tlenem (czerwona) dociera do płodu poprzez żyłę pępkową. po to aby utworzyć wklęsłą bryłę komórek zwaną blastocystą. Ciąża jest dzielona na trzy trymestry (okresy trzymiesięczne w życiu zarodka i płodu). już istnieje. Zewnętrzna wyściółka blastocysty. Wyczuwalne są małe ruchy kręgosłupa. tak aby utworzyć małą grupę komórek zwaną morulą. Kończyny ukazują się jako małe zawiązki. Łożysko składa się z naczyń krwionośnych matki znajdujących się w ścianie macicy i naczyń krwionośnych płodu z pępowiny. przez które zarodek pobiera pożywienie z obiegu matki i oddaje substancje resztkowe do wydalenia. tworząc odgałęzienia i przytwierdzając zarodek mocno do ściany macicy. Serce już bije. Tydzień 2: Blastocystą zatapia się w śluzówce macicy: nazywa się to zagnieżdżeniem (implantacją). Tydzień 4: Worek owodniowy jest już dobrze rozwinięty. Dzieli się na nowo. Mózg ma postać 3 pęcherzyków. Rośnie połączona z kręgosłupem głowa. powstają stawy: biodrowy. Rosną płuca. Zawiązki kończyn urosły i jest teraz możliwe zobaczenie zaczątków rąk i stóp. dzieląc się ciągle. Przed tym okresem rozwijająca się zygota jest nazywana zarodkiem (embrionem). Usta i szczęki zaczynają się formować. Nie ma jeszcze rozpoznawalnej twarzy. Małe dziurki. Tydzień 5: Tworzą się pierwsze narządy. Zaczynają formować się komórki krwi i wytwarzane są podwaliny pod pierwsze komórki serca. tlenu i substancji resztkowych ma miejsce w obszarze między naczyniami krwionośnymi. a krew z niej odżywia blastocystę.3 centymetra. stąd ciąża może się właściwie zacząć podczas drugiego tygodnia pierwszego trymestru. W samym zarodku (teraz o długości około 10 milimetrów) zaczął rozwijać się układ trawienny. Kosmki. że śluzówka macicy staje się grubsza. zwana trofoblastem. Odtleniona krew (niebieska) opuszcza płód wzdłuż tętnic pępkowych. który teraz ma długość około 7 milimetrów. Zarodek. są tylko małe zagłębienia na oczy i uszy. a wiele wewnętrznych narządów. która już jest widoczna gołym okiem. jest teraz dobrze rozwinięte. również serce bije mocniej. Kosmki kontynuują zwiększanie swej ilości. które nie są połączone. Lekarz określa początek ciąży jako pierwszy dzień ostatniej miesiączki. zagnieżdżają się w wyściółce macicy w celu zapewnienia wyżywienia zarodka. trwa ciągły rozwój mózgu i kręgosłupa. na początku nieregularnie. Kończyny rozwijają się. Jest to ważny okres dla rozwoju oczu i części ucha wewnętrznego. ramienny i łokciowy. twarz nadal się tworzy i można zobaczyć zaczątki ust. Anatomia łożyska Krążenie krwi w łożysku Tętnice matczyne Żyły matczyne Krew w przestrzeni między naczyniami krwionośnymi matki i płodu . Tydzień 3: Zmiany hormonalne powodują. Wymiana pożywienia.

Płód ma obecnie około 4 centymetrów długości. a kończyny są już wyraźnie uformowane wraz z malutkimi. a płód ma zawiązek ręki. a macica zwiększyła rozmiary. a dłoń ie zaczynają się fałdować. Do trzynastego tygodnia poduszeczki zmniejszają się i tworzą się łożyska paznokci. a kształt fizyczny przypomina istotę ludzką. ale tylko wewnątrz organizmu: zewnętrzne narządy płciowe nie są jeszcze widoczne. Od tego czasu łożysko jest oddzielnym narządem. rozpoczął się rozwój zewnętrznych narządów płciowych. Tydzień 9: Pępowina jest całkowicie utworzona i odżywia system krążenia płodu krwią. Tydzień 10: Układ naczyniowy zapewnia krążenie krwi w obrębie ciała płodu. Można zobaczyć oddzielone palce u nóg i rąk. zaczyna się tworzyć część zewnętrzna. tygodniem ciąży. a kończyny są zdolne do małych ruchów. Twarz nadal się rozwija. Objętość płynów w worku owodniowym wzrasta pomiędzy 11. ale nie mogą jeszcze funkcjonować niezależnie od matki. są widoczne krawędzie palców. a powieki ukształtowane. wzrastając ponad kośćmi miednicy. a 14. W tym krótkim czasie trzykrotnie wzrasta jego wielkość. w stronę klatki piersiowej. Pod koniec 10. złączonymi błoną. Zaczął się tworzyć układ rozrodczy. mm 7 mm . Zaczynają się tworzyć mięśnie. Twarz kontynuuje swój rozwój. W siódmym tygodniu zaczyna tworzyć się zarys ręki. W ósmym tygodniu palce i kciuk z ich szerokimi poduszeczkami oddzielają się od siebie. miękką podkładką tkanek. Duża w porównaniu z resztą ciała głowa jest pochylona w dół. ale wciąż jeszcze nie mogą być odczuwane przez matkę.5 centymetra długości. Wszystkie główne narządy wewnętrzne organizmu nadal się rozwijają. tygodnia płód mierzy 5. Płód w 28 dniu Płód w 24 dniu Po prawej: Rozwój płodu od trzeciego do siódmego tygodnia. Macica może być teraz wyczuwalna. Tydzień 11: Twarz jest niemal zupełnie uformowana. Ruchy są bardziej żywiołowe. Tworzenie wewnętrznej części ucha jest zakończone. Do szóstego tygodnia ciąży wypustki ramion rosYią. palcami kończyn rąk i stóp. Tygodnie 12 -14: Niemal wszystkie wewnętrzne narządy są utworzone.144 / UKŁAD ROZRODCZY Rozwój ręki Tydzień 8: Oczy są niemal w pełni rozwinięte. W tym czasie płód ma około 4. teraz istnieją zaczątki nosa.5 centymetra długości. ale ciąża nie jest jeszcze widoczna. ale ciągle pokryte na wpół rozwiniętymi powiekami.

Płód w 6 tygodniu Płód w 7 tygodniu Płód w 5 tygodniu 10 mm 2 cm . W większości przypadków dziecko obróciło się. Mięśnie rozwijają się szybko. Krążenie krwi matki i dziecka pozostaje niemal całkowicie rozdzielone. chociaż jeszcze nie w pełni uformowane. w celu zabezpieczenia go przed płynem owodniowym. a cały płód pokrywają miękkie. wzrost zaczyna być szybszy: płód waży około 135 gramów i ma około 12 centymetrów długości. Po 14. Waga płodu wynosi 570 gramów. Tydzień 24: Mięśnie są niemal zupełnie wykształcone. Po 16 tygodniach nerki zaczynają wytwarzać rozcieńczony mocz. tygodniu łożysko jest w pełni uformowane. że płód jest zdolny do życia. Pokryty tłustą warstwą. ponieważ płuca są w pełni ukształtowane.UKŁAD ROZRODCZY /145 Drugi trymestr Tygodnie 14-16: Kontynuowane jest tworzenie kończyn. może to jeszcze nie nastąpić. ma teraz około 37 centymetrów długości. które matka będzie mogła odczuwać. Tydzień 28: Jest to moment. W widocznym na zdjęciu zaciemnieniu rozwiną się narządy wewnętrzne. Łożysko ciągle się rozrasta: wszystkie potrzebne składniki odżywcze. Jest jednak znacznie szczuplejszy. aby spoczywać głową w dół macicy. delikatne włosy zwane meszkiem. Ilość mazi płodo- U dziewięciotygodniowego płodu obecne są już wszystkie części ciała. które już rodziły. nazwaną mazią płodową. a produkty przemiany materii wracają do obiegu matki w celu wydalenia. a długość około 33 centymetrów. ale u kobiet. gdyby urodził się przedwcześnie. Długość ciała wynosi teraz około 45 centymetrów. Płód ma około 21 centymetrów długości. a stawy są zdolne do wykonywania ruchów. Tydzień 36: Do tego czasu szansa przetrwania wzrosła do 90 procent. a dziecko urodzone w tym okresie ma 15 procent szans na przeżycie. a na głowie zaczynają rosnąć włosy. ponieważ podskórny tłuszcz jeszcze się nie rozwinął. przechodzą przez nie od matki do płodu. wej wzrosła. Trzeci trymestr Wzrost organizmu płodu dorównuje teraz rozwojowi głowy. Proszę zauważyć maleńkie paluszki rąk i stóp. Tydzień 20: Od tej pory płód jest zdolny do wykonywania żywiołowych ruchów kopania. Rozwijają się paznokcie palców stóp i rąk. chociaż w bardzo rzadkich wypadkach dzieci urodzone przedwcześnie (w tym okresie) i fachowo odżywiane przez lekarzy przeżyły. Płód nadal nie jest zdolny do egzystowania niezależnie od matki. a płód ma fizyczne proporcje dziecka. ponieważ miałby 5 procent szans na przeżycie. włączając tlen. kiedy uznaje się.

który zwykle znika w ostatnich tygodniach ciąży. kobieta powinna upewnić się. że sutki wydzielają żółty płyn zwany siarą. w którym ma miejsce podstawowe kształtowanie płodu. W tym czasie rośnie ponad 12-krotnie i dojrzewa do chwili. czy jest konieczne zażywanie dodatkowych witamin i żelaza. Jeśli nie . a niektóre będą musiały uzupełnić niedobory żelaza niezbędnego przy zwiększonej produkcji krwi. Zanim nastąpi zapłodnienie. a podrażnienia przez nie wywołane mogą być leczone maściami lub czopkami przepisanymi przez lekarza. które nie zaobserwują zjawiska. ponieważ tworzą się nowe naczynia krwionośne.konieczne jest szczepienie przeciw tej chorobie. Ważne dla matki jest odwiedzenie lekarza w początkowym okresie ciąży w celu dokonania dokładnych badań kontrolnych oraz zadbania o przedporodową opiekę. Matka Po prawej: Płód od ósmego do czterdziestego tygodnia ciąży. tygodnia piersi są gotowe do karmienia: wiele kobiet zauważa. wszystkim kobietom radzi sie rzucenie palenia i picia alkoholu zaraz po zajściu w ciążę. Zarażenie się nią podczas ciąży może spowodować. Hemoroidom można częściowo zapobiec poprzez unikanie zaparć. Podczas drugiego trymestru matka będzie czuła ruchy płodu. ważne jest. Regularne badania moczu i ciśnienia krwi powinno się wykonywać dla upewnienia się. 24 tydzień 33 cm 28 tydzień 37 cm 30 tydzień 40 cm \ 20 tydzień 21 cm 1 6 tydzień 14 cm 1 2 tydzień 10 cm 8 tydzień 4 cm . chociaż niektóre kobiety zaczynają go wcześniej lub później od wyznaczonej daty. aby odżywić rosnący zarodek. Waga dziecka wzrasta o około 28 gramów dziennie. co może spowodować wady rozwojowe płodu. że dziecko urodzi się mocno upośledzone. W tym okresie wiele kobiet zauważy. ciągłym wzrostem wytwarzania krwinek. że ich zdolność do karmienia piersią będzie w jakikolwiek sposób ograniczona. że pije znacznie więcej płynów niż zwykle. tygodniu. Doradzi on również. Jej własny układ krążenia zmienia się wraz z postępującym. Na tym etapie ciąży niektóre matki mają niestrawność.te. a ilość mazi płodowej zwiększyła się. szczególnie zaraz przed zaśnięciem. Dziecko będzie miało około 50 centymetrów długości i średnią wagę około 3. zgagę i zaparcia i mogą być zmuszone do ułożenia diety pod kątem tych problemów. nogach i barkach. że matka jest zdrowa. Około 20. Poród będzie miał miejsce w około 40. które mogą być potrzebne w okresie ciąży. Ponieważ pierwszy trymestr ciąży jest okresem. tygodnia przed wystąpieniem normalnej miesiączki może mieć miejsce małe krwawienie. W chwili narodzin na ciele dziecka (z wyjątkiem oczu i ust) wciąż będą znajdować się plamy mazi płodowej. Zażywanie jakichkolwiek lekarstw powinno być konsultowane z lekarzem. W trakcie rozwoju ciąży wzrost wagi i nacisk na narządy wewnętrzne może spowodować powstanie hemoroidów w odbytnicy i żylaków na nogach. w której może wieść własne życie poza macicą matki. jaką należy stosować dietę i sprawdzi.146/UKŁAD ROZRODCZY Jądra dziecka płci męskiej obniżyły się do worka mosznowego. aby matka unikała wszystkiego.4 kilograma. nie powinny się martwić. Należy o tym powiadomić lekarza. że jest odporna na różyczkę. Niektóre dzieci rodzą sie z delikatnym meszkiem na ramionach. podobnie jak o jakichkolwiek innych objawach. Około 1. Nie dotyczy to wszystkich ciężarnych .

pobudza receptory autonomicznego układu nerwowego. rozkurcza naczynia.Słownik ACETYLOCHOLINA . BŁONA DZIEWICZA .podstawowy hormon rdzenia nadnerczy uwalniany również na zakończeniach pozazwojowych włókien współczulnych. największe ciemiączko przednie . zwiększa wchłanianie zwrotne jonów sodu i chloru oraz wody i wydalanie jonów potasu w kanalikach nerkowych. tworzy szkielet zarodka. rozszerza źrenice. przyspiesza pracę serca.białka wytwarzane w wątrobie. rozszerza oskrzela. Niedobór albumin prowadzi do powstania obrzęków. galaretowata substancja.). pojawienie się ich we krwi towarzyszy źle leczonej cukrzycy oraz głodzeniu.podstawowe wielkocząsteczkowe składniki wszystkich żywych organizmów. jest jednym z zewnętrznych narządów płciowych żeńskich.(łac.płyn wytwarzany przez ciało rzęskowe. osłabia ruchy jelit. CIAŁO SZKLISTE .podstawowy steryd syntetyzowany w organizmie człowieka.in.związek chemiczny uwalniany z zakończeń włókien nerwowych autonomicznych przedzwojowych i przywspółczulnych pozazwojowych oraz niektórych zakończeń w ośrodkowym układzie nerwowym.przekazywanie dziecku przez rodziców niektórych cech w materiale genetycznym. ich rolą jest przenoszenie wielu biologicznie czynnych związków i utrzymywanie odpowiedniego ciśnienia onkotycznego.ciśnienie skurczowe i rozkurczowe. jednakże jej obecność nie wyklucza odbywanych stosunków płciowych.nadwrażliwość . ma zdolność kostnienia.organizmy jednokomórkowe o rozmaitych kształtach. Dojrzewanie społeczne trwa do wieku ok. tradycyjnie jest uważana za oznakę dziewictwa. liczne bakterie są chorobotwórcze (m. istnieją też saprofity.materiał genetyczny przenoszony z pokolenia na pokolenie.przewód odprowadzający mocz z pęcherza na zewnątrz. Wśród objawów dominuje wzmożone pragnienie. CIEMIĄCZKA .kwas dezoksyrybonukleinowy . CIECZ WODNISTA . ATP . błona bębenkowa. CEWKA MOCZOWA .zarasta między 12. długości kilku do kilkudziesięciu [im. główny składnik białkowy osocza krwi.drobnocząsteczkowe związki chemiczne powstające z kwasu octowego.cienka warstwa substancji organicznych (błona komórkowa) lub blaszka tkanki oddzielająca struktury anatomiczne lub przestrzenie (np. pokrzywka. wypełniająca gałkę oczną do tyłu od soczewki.jeden z najważniejszych związków bogatych w energię. ALERGIA . Mięsień dwugłowy ramienia należy do przednich mięśni ramienia. zwiększa ciśnienie krwi. miesiącem życia.okres. gdy komórka jajowa nie zostaje zapłodniona. należą do nich: aceton. pokrywa powierzchnie stawowe niektórych stawów. błona dziewicza. występuje w krążkach międzykręgowych. trąbkę słuchową. u męskiej .błony łącznotkankowe wypełniające nie skostniałe miejsca połączeń płaskich kości czaszki u noworodka. wydziela progesteron.) dwugłowy .cienka błona oddzielająca pochwę od jej przedsionka. może pokrywać powierzchnie stawowe (chrząstka stawowa) lub występować w połączeniu z mięśniami i więzadłami (np.potocznie tym mianem przyjęło się określać mięsień dwugłowy ramienia (łac: musculus biceps brachii). jąk również jej brak nie dowodzi. jest wytwarzany i magazynowany w komórkach. tworzy nagłośnię. katar sienny. u dorosłego pokrywa powierzchnie stawowe większości stawów. stanowi źródło energii koniecznej do przeprowadzenia niezbędnych reakcji chemicznych. a 18.(łac: hymen) .mikroby .związek chemiczny będący podstawowym źródłem jonów sodowych i chlorkowych w pokarmach człowieka. w przeciwnym przypadku przekształca się w ciałko żółte ciążowe.(łac: urethra) . następnie chrząstki nasadowe kości. zanika. jest wydalany przez płuca z wydychanym powietrzem.kończy się ok. przezroczysta chrząstka.adenozynotrójfosforan . DNA . nie podlega kostnieniu.przezroczysta.: astma. w którym organizm osiąga dojrzałość płciową. zbudowane z kwasu DNA i białek. CHROMOSOMY .hormon polipeptydowy przedniego płata przysadki mózgowej pobudzający korę nadnerczy do wytwarzania glikokortykoidów. u człowieka występują 23 pary chromosomów. kwas acetooctowy i hydroksymasłowy. CHRZĄSTKA SZKLISTA . co jest przyczyną takich schorzeń alergicznych.kostne rusztowanie głowy. . błona śluzowa i in. ALDOSTERON .XY). działa depresyjnie na serce. jest prekursorem hormonów sterydowych i kwasów żółciowych. CUKRZYCA . 20. pobudza perystaltykę przewodu pokarmowego. z którym organizm już wcześniej się zetknął. obniża ciśnienie krwi. 25 lat. zbudowany z nukleotydów zawierających zasady purynowe (adenina i guanina) i pirymidynowe (tymina i cytozyna). CHLOREK SODU .zawiera włók na sprężyste i kolagenowe. CZASZKA .błękitnobiała.pozostałość w jajniku po pęcherzyku Graafa. często uwarunkowana genetycznie. choć istnieje również mięsień dwugłowy uda. BAKTERIE . wypełnia przednią i tylną komorę oka. wielomocz i uporczywe stany ropne (czyraki). zmniejsza wydzielanie gruczołowe. BIAŁKA . kurczy obwodowe naczynia krwionośne. choroba posurowicza itp.hormon sterydowy kory nadnerczy. że miały miejsce. DWUNASTNICA .pierwsza część jelita cienkiego o długości 25-30 cm. osłona mózgu.neurohormon . jego poziom wzrasta w przebiegu miażdżycy. CHRZĄSTKA . CIAŁA KETONOWE . bezbarwna. ADRENALINA . Występuje uszkadzające działanie reakcji immunologicznej na tkanki. są zbudowane z aminokwaBICEPS . CIŚNIENIE TĘTNICZE KRWI .pokwitanie . CIAŁKO ŻÓŁTE . roku życia. biorą udział we wszystkich zachodzących w nich procesach.związek chemiczny zawierający w cząsteczce jeden atom węgla i dwa tlenu. dur brzuszny. w organizmie tworzy się w procesach przemian związków organicznych. ich wielkość. występuje w jądrze komórkowym jako główny składnik chromosomów. gruźlica. tworzy się w trakcie każdego cyklu płciowego. jak np. DZIEDZICZNOŚĆ . CHRZĄSTKA WŁÓKNISTA twarda i wy trzymała na zgniatanie.choroba metaboliczna objawiająca się nadmiernym poziomem glukozy we krwi. CHOLESTEROL . a jedna para to chromosomy płciowe (u płci żeńskiej XX. który uwolnił komórkę jajową. ALBUMINY . DWUTLENEK WĘGLA . potocznie zwany solą kuchenną. we krwi jest przenoszony z albuminami. mineralokortykosteryd.twór zbudowany z tkanki chrzestnej.składniki jądra komórkowego u organizmów wyższych. CHRZĄSTKA SPRĘŻYSTA . leczy się dietą i podawaniem insuliny lub doustnych leków przeciwcukrzycowych. z czego 22 pary są identyczne u obu płci (autosomy). powstaje w procesie spalania. błonica).ciśnienie wywierane przez krew na ściany naczyń tętniczych. narządów zmysłów oraz początkowych odcinków przewodu pokarmowego i dróg oddechowych DOJRZEWANIE .dziedziczenie .hormon adrenokortykotropowy . chrząstki krtani) albo ze skórą (małżowina uszna). wykazuje wahania zależnie od fazy pracy komór serca . zawierają informację genetyczną o dziedzicznych właściwościach organizmu. kształt i liczba są cechami charakterystycznymi dla gatunku. a także przyjmowany w wielu pokarmach. BŁONA . zbudowana głównie z włókien kolagenowych.nadmierna reaktywność na antygen. fizyczną i psychiczną . odcinki DNA nazywamy genami. ACTH . inne fragmenty krtani.

a nawet osobniczo. występują w określonych częściach ciała (pod pachami.cukier gronowy . wełnie. GRUCZOŁY APOKRYNOWE gruczoły zapachowe . HEMOGLOBINA .podstawowy węglowodan krwi.zawiera dużo bogatej w siarkę cystyny. GRUCZOŁY NADNERCZOWE . przechodzi ku górze w okrężnicę. przedmurze i ciało migdałowate. najczęściej ich przewody uchodzą do mieszków włosowych.gruczołowe i jelitowe.białkowe katalizatory przemian chemicznych w organizmach żywych. enzymy trawienne). pełni rolę „magazynu" glukozy. HORMONY .nadnercza .lub zewnątrzpochodnych.skrobia zwierzęca .znajdujący się w erytrocytach czerwony barwnik transportujący tlen do tkanek i dwutlenek węgla do płuc. GRUCZOŁY ZEWNĄTRZWYDZIELNICZE . wytwarzają komórki jajowe i żeńskie hormony płciowe. w okolicy odbytu i narządów płciowych). płuca i serce. KERATYNA . rogach itp.odcinek DNA kodujący ułożenie reszt aminokwasowych w polipeptydzie. wpływające na metabolizm i nie podlegające zużyciu jako źródło energii.gruczoły skórne wydzielające łój. powstaje w organizmie w wyniku rozkładu cukrów pokarmowych (sacharozy i skrobi) oraz glikogenu.gruczoły płciowe: u płci męskiej jądra. obniża poziom glukozy we krwi. jelita czczego i krętego. część przełyku i część dwunastnicy. przewód łączący żołądek z odbytem. przez którą przechodzi pokarm. jelito grube i moczowody. GRASICA . lgM. Jelito kręte uchodzi do jelita grubego na granicy jelita ślepego (kątnicy) i okrężnicy. Ściany jamy brzusznej są od wewnątrz pokryte otrzewną ścienną.białka syntetyzowane po stymulacji antygenem.warstwa istoty szarej pokrywająca kresomózgowie. paznokciach.białko włókniste . nie posiadają przewodów wyprowadzających. macicy w ciąży itp. INSULINA . zawiera min. jest ostatnią częścią przewodu pokarmowego. JAJNIKI . JĄDRA . najczęściej 4. ich kora wytwarza hormony sterydowe (gliko.żeńskie sterydowe hormony płciowe.powierzchowny stan zapalny skóry powstały pod wpływem czynników wewnątrz.narząd obdarzony czynnością wydzielniczą.wydzielane w większości przez gruczoły płciowe. GRUCZOŁY ŁZOWE . KOMORA SERCA -jedna z dwóch jam serca. a w następstwie . może być wytwarzany z niektórych aminokwasów. JELITO CZCZE . żołądek. kończą się w sąsiedztwie jajników. jelito grube z wyrostka robaczkowego.gruczoły dokrewne.przeciwciała . komórki o podobnej budowie i czynności tworzą tkankę.gonady męskie. a pierwsza jelita krezkowego. HORMONY PŁCIOWE .małe gruczoły śluzowe w dwunastnicy. prawa komora tłoczy krew odtlenowaną do płuc. główne źródło energii. materialna jednostka dziedziczności zapewniająca przekazywanie cech z pokolenia na pokolenie. występuje w skórze.małe gruczoły dokrewne leżące na tylnej powierzchni płatów tarczycy. wytwarza wydzielinę wchodzącą w skład GRUCZOŁY ŁOJOWE . JAMA BRZUSZNA . zbudowany z hemu i białka .i trzeciorzędowych cech płciowych. KĄTNIC A . obejmuje cewkę moczową. wytwarzają komórki rozrodcze (gamety) oraz hormony płciowe. u żeńskiej . leżą w mosznie.dolna część tułowia leżąca poniżej przepony. KLATKA PIERSIOWA . wytwarzają ciecz obmywającą przednią powierzchnię rogówki i spojówkę. gruczoły zewnątrzwydzielnicze mają przewody odprowadzające wydzielinę na zewnątrz. JAJOWODY .pierwotny. W piętrze jelitowym . ENZYMY .górna część tułowia leżąca powyżej przepony.immunoglobuliny . leży pod pęcherzem moczowym.duża część przewodu pokarmowego. w której znajduje się jądro komórkowe (wyjątek .SŁOWNIK/149 EGZEMA . którą otrzymuje z odpowiedniego przedsionka. ku dołowi bezpośrednio przechodzi w miednicę mniejszą. pompujących do tętnic krew. nadnercza. zaczynają działać w okresie pokwitania. przechodzą przez nie komórki jajowe do macicy. a rdzeń adrenalinę i noradrenalinę. części nosowej i ustnej gardła. JELITA . wewnątrzwydzielnicze wydzielają hormony do krwi lub swego otoczenia. jest cukrem prostym.podstawowy element strukturalny organizmu . leżą na ścianach miednicy mniejszej w jamie otrzewnej.gonady żeńskie. jest podzielona na 2 piętra . przerost mięśni u kulturystów.jajniki. wytwarzany w wątrobie i w mięśniach. W piętrze gruczołowym leżą: wątroba z drogami żółciowymi. centralny narząd limfatyczny leżący w śródpiersiu i dolnej części szyi. wytwarzane przez żywe komórki gruczołowe w żywym ustroju. GRUCZOŁY POTOWE . stanowią większość białek komórki. część jelita cienkiego krezkowego.narządy odprowadzające wydzielinę przewodami na powierzchnię skóry lub błony śluzowej.złożonego z nich narządu. GLIKOGEN . GRUCZOŁY BRUNNERA . GAMMA-GLOBULINY . GRUCZOŁ KROKOWY (łac: prostata) stercz .) wyprysk . KOMÓRKA .narządy wytwarzające hormony uwalniane do krwi lub otoczenia. Znanych jest 5 klas: IgG.powiększenie objętości komórek.część podniebienia miękkiego. wydziela też hormony. otoczona żebrami.występuje u płci męskiej. GRUCZOŁY WEWNĄTRZWYDZIELNICZE .) przerost .potoczna nazwa zewnętrznych narządów płciowych. stanowi 3/5 tego jelita.glikokortykosteryd.rodzaj gruczołów potowych. trzustka. często mylony ze ślepą kiszką. jelita ślepego. GEN . wydzielają parathormon podwyższający poziom wapnia we krwi. np. wytwarzają plemniki i męskie hormony płciowe (głównie testosteron).każda komórka jest zbudowana z błony komórkowej i cytoplazmy.związek chemiczny zbudowany z wielu cząsteczek glukozy. podstawowa.nauka o dziedziczeniu i zmienności organizmów. są też wydzielane na zewnątrz komórek (np.globiny. HIPERTROFIA .(łac. IgA. a lewa wyrzuca utlenowaną przez aortę do całego organizmu. często jako wynik reakcji alergicznych.dwa przewody łączące jamę macicy z jamą otrzewnej. KORA MÓZGOWA . W IgG zawartych jest 80% przeciwciał krwi.szczególnie obficie na dłoniach i stopach. soczewkowate. JĘZYCZEK podniebienny . włosach. wytwarzane przez dojrzałe pęcherzyki Graafa i łożysko. GENETYKA . GRUCZOŁ .gruczoły skórne wydzielające pot.(łac. leży w prawym dole biodrowym.4 jądra (zgrupowania ciał komórek nerwowych w ośrodkowym układzie nerwowym) leżące w kresomózgowiu: jądro ogoniaste. nasila rozpad białek i syntezę węglowodanów z aminokwasów.jelito ślepe . steruje komórkową odpowiedzią immunologiczną. leżące na górnych końcach nerek.druga część jelita cienkiego.druga .substancje biologicznie czynne. głównym zadaniem jest wchłanianie produktów trawienia. JĄDRA PODSTAWY . wytwarzany przez korę nadnerczy. IgD i IgE. okrężnicy i odbytnicy.niewielka część jelita grubego. śledziona. GLUKOZA . nerki.hormon polipeptydowy wytwarzany w wyspach Langerhansa w trzustce. KORTYZON . Jelito cienkie składa się z dwunastnicy. zwisa pośrodkowo na granicy jamy ustnej. swoistego gatunkowo.i mineralokortykosterydy oraz androgeny).małe gruczoły leżące w oczodołach.erytrocyty ssaków) i organelle. najwyższe piętro w hierarchicznej budowie układu nerwowego. ESTROGENY . warunkują wytworzenie drugo. GRUCZOŁY PRZYTARCZYCZNE przy tarczyce . kontrolują czynności narządów płciowych. bez zwiększenia ich liczby. rozmieszczone prawie równomiernie w całej skórze . GENITALIA . biorą udział w regulacji cyklu miesiączkowego. JELITO KRĘTE (BIODROWE) . w pachwinach.pozostałe części jelita cienkiego. odchodzi od niej wyrostek robaczkowy. GONADY .

trzonu i wyrostka mieczykowatego. ich skurcze powodują ruch elementów szkieletu (stąd nazwa „szkieletowe"). podczas zapłodnienia z 2 gamet powstaje zygota o diploidalnej liczbie chromosomów. ŁOŻYSKO . jest to związane ze zdolnością rozrodczą kobiety. zapewniają wzrost.kość leżąca w przedniej ścianie klatki piersiowej. KOŚĆ STRZAŁKOWA . amortyzuje ruchy.narząd leżący wzdłuż tylnego brzegu jądra. złożony ze zrośniętych 4 lub 5 kręgów ogonowych. zakończony żołędzia. wzdłuż osi miednicy mniejszej. miednicę mniejszą. poniżej śródmózgowia. składa się z podziału jądra. ŁÓJ . MIĘSIEŃ POŚLADKOWY WIELKI . MEJOZA . MAKROFAGI . ruchy szkieletu zależne od woli lub mimowolne (ale świadome) są zadaniem mięśni szkieletowych. łokciową i kośćmi nadgarstka. MOCZOWÓD .część mózgowia. MACICA .pierścień włóknisty. MOCZ .w większości są to mięśnie zależne od woli. przyczepia się do niego bezpośrednio 7 górnych par żeber i pośrednio następne 3 pary.podział komórek somatycznych. mejoza składa się z 2 kolejnych podziałów jądra komórkowego. MIĘSIEŃ GRUSZKO WATY mięsień szkieletowy należący do mięśni obręczy kończyny dolnej.część ręki zbudowana z 8 kości ułożonych w 2 szeregach. pełnią główną rolę w odporności. MIĘŚNIE PROSTOWNIKI . MIĘŚNIE GŁADKIE . substancji odżywczych i produktów przemiany materii. MOSZNA . powstaje ze zrośnięcia się 5 kręgów krzyżowych. KRZEPNIĘCIE KRWI .okres w życiu kobiety.podział redukcyjny .ustanie miesiączkowania w wyniku przekwitania. worek skórny zawierający jądra z nąjądrzami i części powrózków nasiennych.wewnętrzny narząd płciowy żeński. MIESIĄCZKOWANIE .jedna z 2 kości przedramienia. jest też gruczołem wewnątrzwydzielniczym. zawiera struny (fałdy) głosowe. MENOPAUZA . naczyń i w skórze (powodują „gęsią skórkę"). składa się z głowy. Wysunięcie się jądra miażdżystego potocznie jest nazywane wypadnięciem dysku.nagłośniowa. METABOLIZM .wszystkie procesy syntezy (anabolizmu) i rozpadu (katabolizmu) odbywające się w żywym ustroju. łączy się z kością miedniczną stawem biodrowym. łączy się z kością ramienną i promieniową. NADGARSTEK . kształtu gruszkowatego leży centralnie. powyżej tchawicy. stoku.cytokinezy.ciemny barwnik wytwarzany przez melanocyty z aminokwasu tyrozyny. np. posiada guz tworzący piętę. skupia fale dźwiękowe i przekazuje je do przewodu słuchowego zewnętrznego. KOŚĆ PIĘTOWA . a stawem kolanowym z piszczelą i rzepką. odwodzenie i prostowanie w stawie biodrowym. MAŁŻOWINA USZNA .pierwsza miesiączka . złożona z rękojeści. zbudowana głównie z chrząstki pokrytej z dwóch stron skórą.przemiana materii . zapalenie migdałków podniebiennych określa się mianem anginy. do przodu od odbytnicy. zawiera ośrodek równowagi i centrum regulacji napięcia mięśni szkieletowych. LIMFOCYTY . na tzw. zbudowanej . jego skurcz powoduje obrót na zewnątrz.płyn wydzielany przez nerki. jej ilość wzrasta pod wpływem promieni ultrafioletowych (opalanie). MIĘSIEŃ TROJGŁOWY RAMIENIA mięsień szkieletowy. zwiększa ruchomość kręgosłupa. MELANINA .zespół reakcji enzymatycznych i zjawisk fizykochemicznych prowadzących do powstania skrzepu krwi. W tym złożonym procesie biorą udział osoczowe czynniki krzepnięcia. chłonce oraz narządach limfatycznych.grupa mięśni szkieletowych.trójkątna kość stanowiąca przedostatni odcinek kręgosłupa.tłuszczowa wydzielina gruczołów łojowych. a nawet większych elementów.rodzaj krwinek białych znajdujących się w krwi. leży powyżej rdzenia przedłużonego. wytwarzanie ciepła oraz dostarczenie energii wszystkim procesom życiowym. MITOZA .największa kość organizmu ludzkiego.jedna z 2 kości przedramienia.twór zbudowany z tkanki mięsnej. czyli kariokinezy i podziału cytoplazmy . łączą się z kośćmi śródręcza i z kością promieniową.najwyżej leżąca chrząstka krtani .jądro miażdżyste i zewnętrzną . poniżej nasady języka i kości gnykowej. ze względu na rodzaj tej tkanki może być gładki. ŁECHTACZKA . łączy się z kością ramienną. bierze udział w tworzeniu stawu skokowego górnego.5 mm występujące w błonie śluzowej jelita cienkiego i grubego. do przodu od dolnej części gardła.narząd pośredniczący między matką a płodem w wymianie gazów oddechowych. MENARCHE .skupiska tkanki chłonnej leżące w ścianach gardła.3-0. Komórki potomne mają taki sam skład chromosomów i genów. MIĘŚNIE PRĄŻKOWANE . ma część wewnętrzną .STRZAŁKA atawistyczna kość w obrębie podudzia po bocznej stronie piszczeli.narząd leżący w szyi. warunkuje jego kształt. KOŚĆ ŁOKCIOWA . MIĘŚNIE ZGINACZE . których skurcz powoduje prostowanie danego stawu. mają co najmniej jeden brzusiec i 2 ścięgna. wszelkie ruchy są wykonywane przez mięśnie. MÓŻDŻEK .obręcz zbudowana z 2 kości miednicznych. w której leży pęcherz moczowy.gruczoły wielkości 0.naj większy z mięśni pośladka. w czasie połykania zamyka wejście do krtani. powyżej pęcherza moczowego.zewnętrzny narząd płciowy żeński odpowiadający ciałom jamistym prącia. MIEDNICA . które są główną częścią narządu głosu.kość guziczna .ostatni odcinek kręgosłupa. a dla kolanowego prostownikiem. szkieletowy lub sercowy.parzysty przewód odprowadzający mocz z miedniczki nerkowej do pęcherza moczowego. KOŚĆ OGONOWA . KOŚĆ PROMIENIOWA .największa część ucha zewnętrznego. jak komórka wyjściowa. czyli guzicznych.druga część pnia mózgu. MIGDALKI .niewielkie mięśnie kurczące się niezależnie od woli. NAGŁOŚNIA . buduje tylną ścianę miednicy. zawiera w sobie tzw. często pierwsze cykle są bezowulacyjne.podział jądrowy prowadzący do powstania gamet o haploidalnej liczbie chromosomów.świadczy o dojrzałości błony śluzowej macicy. obraca na zewnątrz oraz odwodzi lub przywodzi w stawie biodrowym. a ruchy w obrębie naczyń i narządów wynikają ze skurczu mięśni gładkich. NAJĄDRZE . podczas którego dochodzi do cyklicznego wydalania złuszczonej błony śluzowej macicy wraz z krwią.największa kość stopy. w otoczeniu połączenia gardła z jamą nosową i ustną. KRTAŃ . KRĄŻEK MIEDZ YKRĘGOWY twór leżący między trzonami kręgów.150 / SŁOWNIK KOŚĆ KRZYŻOWA . do makrofagów zalicza się monocyty i histiocyty. magazynowany w pęcherzu moczowym i wydalany z organizmu cewką moczową. MOSTEK . MIĘSIEŃ .grupa mięśni szkieletowych powodujących zgięcie danego stawu.zewnętrzny narząd płciowy męski. występują w ścianach narządów wewnętrznych. należy do tylnych mięśni ramienia prostuje staw ramienny i łokciowy. którymi przyczepiają się do kości. połączonych stawowo i więzadłowo. Jama macicy jest miejscem rozwoju zarodka i płodu w trakcie ciąży. leży w tylnym dole czaszki. MOST . mają zdolność fagocytozy bakterii. odbytnica i większość narządów płciowych .duże komórki jednojądrzaste należące do krwinek białych. KRYPTY LIEBERKUHNA gruczoły jelitowe . kości krzyżowej i guzicznej. warunkuje zabarwienie skóry. mięsień prostuje. w tym jony wapnia oraz trombocyty (płytki krwi). może ulegać erekcji. do tyra od rdzenia przedłużonego i mostu. KOŚĆ UDOWA . do przodu od móżdżku. pokryta z przodu i z tyłu błoną śluzową. mięsień prosty uda jest dla stawu biodrowego zginaczem.

zbudowana z 2 blaszek. PĘCZEK HISA . obejmuje sklepieniem szyjkę macicy.narząd o grubej ścianie mięśniowej. ORGAZM . ODCHODY . powrózkową. których zadaniem jest przesyłanie do komór bodźca stymulującego do skurczu. pochodne nienasyconych kwasów tłuszczowych. u osób dojrzałych pojawiają się przy gojeniu złamań kości. ODŻYWIANIE . zawiera 2 tętnice i 1 żyłę pępkową.górna ściana jamy ustnej i dolna jamy nosowej. leży pod wątrobą. PĘPEK .podstawowe wydatkowanie energii w spoczynku. OWULACJA .dolna (podstawna) część międzymózgowia. między nimi leży szczelinowata jama opłucnej.ruchy jelita będące wynikiem skurczu mięśniówki okrężnej. PŁYN MÓZGOWO-RDZENIOWY płyn wytwarzany w komorach mózgu przez sploty naczyniówkowe .amina katecholowa hormon rdzenia nadnerczy wydzielany również na zakończeniach włókien współczulnych pozazwojowych.sznur pępowinowy . OSŁONKA MIELINOWA zewnętrzna osłonka nerwów z wyjątkiem autonomicznych pozazwojowych.pęczek przedsionkowo-komorowy . wydzielany w żołądku. OSOCZE .).twór łączący płód z łożyskiem. pęczek wychodzi z węzła przedsionkowo-komorowego. POLE BROCA .dziecko rozwijające się w łonie matki od początku 3. ułatwia przewodnictwo.ruchy robaczkowe .płynna (bezkomórkowa) część krwi. PODSTAWOWA PRZEMIANA MATERII .odpowiedź narządu wykonawczego (efektor) na bodziec działający na narząd odbiorczy (receptor).stan szczytowego pobudzenia płciowego. PĘCHERZ MOCZOWY .część mózgu.enzym trawiący białka.plazma krwi . leży w miednicy mniejszej.ośrodek czuciowy mowy leżący w płacie skroniowym mózgu. bardziej zewnętrznie leży opona pajęcza i na zewnątrz opona twarda.ekskrementy . widoczna pod płytką paznokciową. gromadzi i zagęszcza żółć. uchodzi poprzez przewód wytryskowy do cewki moczowej. hamuje mięśniówkę przewodu pokarmowego. OPŁUCNA . i tylną . nadrzędny ośrodek układu autonomicznego i wewnątrzwydzielniczego. PEPSYNA .najdrobniejsze elementy układu oddechowego. OBLACZEK PAZNOKCIA . występują głównie w okresie rozwoju tkanki kostnej. przesuwają się w postaci fali wzdłuż całego jelita. powstaje zwykle na tle urazu psychicznego.hormony tkankowe. trzewna . pachwinową i miedniczną. najwyższe piętro w strukturze ośrodkowego układu nerwowego. wyzwolona za pośrednictwem układu nerwowego. barwy białawej.błona surowicza występująca w jamie brzusznej. PÓŁKULE M Ó Z G O W E części kresomózgowia pokryte korą mózgu. somatyczny. POCHWA .pierwiastek chemiczny. POCHWICA . w jej skład wchodzą: okrężnica wstępująca.błona surowicza otaczająca płuco. polega na skurczu mięśnia czworogłowego uda w wyniku lekkiego uderzenia w jego ścięgno. PIEŃ MÓZGU . miesiąca ciąży do urodzenia. PŁÓD . biorą udział w procesie krzepnięcia. PĘCHERZYK ŻÓŁCIOWY część zewnątrz wątrobowych dróg żółciowych. OSTEOBLASTY . zstępująca i esowata. most. PĘPOWINA . chroni i izoluje włókna nerwowe.3 błony otaczające mózgowie i rdzeń kręgowy: opona naczyniowa przylega ściśle do ich powierzchni. NERW WZROKOWY . w organizmie występuje jako kation. PRZECIWCIAŁA .łącznotkankowy długości 6-8 cm. u mężczyzny występuje podczas skurczu pęcherzyków nasiennych. OKRĘŻNIC A .blizna w środkowym punkcie brzucha po pępowinie.produkty zbędne lub szkodliwe wydalane z organizmu jako mocz i stolec. jego częścią jest lejek. zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego. otrzewna ścienna wyścieła ściany brzucha i miednicy. przewodzi bodźce wzrokowe z komórek zwojowych siatkówki. OTRZEWNA . w obu płucach jest ich 400-725 min. mają cienkie ściany wysłane nabłonkiem oddechowym. PODNIEBIENIE . jest głównym kationem wewnątrzkomórkowym.błona surowicza otaczająca serce. a opłucna płucna z powierzchnią płuca. PŁYTKI KRWI . w prawej okolicy podżebrowej.białka odpornościowe wytwarzane przez komórki plazmatyczne w odpowiedzi na obce antygeny. powodujący wzrost ciśnienia tętniczego i częstości pracy serca. główną funkcją błony komórkowej jest utrzymanie równowagi między zawartym w komórce potasem a sodem zewnątrzkomórkowym. przyswajanie i wykorzystywanie dla ich potrzeb budulcowych. połączony z uczuciem rozkoszy.SŁOWNIK /151 ze zrazików. OPONY MÓZGOWE . OBOJCZYK .odruch monosynaptyczny. pęcherzyki nasienne i in. stanowi 50-60% jej objętości. przedłuża się w nasieniowód.pęczek wypustek komórek nerwowych (dendrytów i neurytów) wraz z osłonkami. łączy się stawowo z wyrostkiem barkowym łopatki i rękojeścią mostka. NERW .bolesny odruchowy skurcz mięśni otaczających pochwę.ośrodek ruchowy mowy w płacie czołowym mózgu. PLEMNIKI .męskie gamety (komórki rozrodcze) obdarzone ruchem. w którym zbiera się mocz spływający kroplami z moczowodów. NORADRENALINA . śródmózgowie i międzymózgowie.żeński narząd płciowy. PERYSTALTYKA . .uwolnienie komórki jajowej z pęcherzyka jajnikowego (Graafa). a czasem nawet bólowe.część układu przewodzącego serca. przewód mięśniowo . ODRUCH KOLANOWY . PROSTAGLANDYNY .stan braku kontaktu z otoczeniem z areakty wnością na bodźce słowne. POTAS . oraz trzonu i ogona.komórki kościotwórcze. zawiera plemniki oraz wydzielinę licznych gruczołów uchodzących do cewki moczowej (gruczoł krokowy.podniebienie miękkie.trombocyty . towarzyszy mu wytrysk nasienia. należy do obwodowego układu nerwowego. w skład pnia wchodzi rdzeń przedłużony. NASIENIE . poprzeczna. w nich odbywa się wymiana gazowa. OSIERDZIE . utworzonych przez poskręcany przewód najądrza.parzysty przewód odprowadzający nasienie z najądrza. wytwarzane w cewkach nasiennych krętych jądra. oba rodzaje otrzewnej są połączone krezką. na którym jest zawieszona przysadka. ma część jądrową. NASIENIOWÓD . ODRUCH . ma część przednią . PĘCHERZYKI PŁUCNE .płyn wydalany przez mężczyznę podczas wytrysku.wypełnia te komory oraz przestrzeń podpajęczynówkową (między oponą pajęczą a naczyniową). za spojeniem łonowym.drugi nerw czaszkowy o charakterze zmysłowym. łączy kresomózgowie z rdzeniem kręgowym i móżdżkiem.krwinki powstające w szpiku kostnym. energetycznych i do regulacji wielu procesów w tych organizmach. opłucna ścienna zrasta się ze ścianą klatki piersiowej.podniebienie twarde. NIEPRZYTOMNOŚĆ . zwykle występuje 14 dni przed krwawieniem miesięcznym. jest wypełniony galaretą Whartona. działają regulująco na prawie wszystkie narządy i układy. POLE WERNICKEGO . dzieli się na 2 odnogi.największa część jelita grubego.pokrywa powierzchnie niektórych narządów. trawienie.kość kształtu esowatego leżąca u podstawy szyi.szczytowanie .pobieranie pokarmu przez żywe organizmy.przednia część korzenia paznokcia. oddzielona jamą osierdzia od zewnętrznej powierzchni serca. potocznie nieprawidłowo nazywany woreczkiem. PODWZGÓRZE .

unaczynia udo i przechodzi w tętnicę podkolanową.naczynie krwionośne. której fizjologiczne stężenie w krwi wynosi 0.narząd leżący na tylnej ścianie brzucha. dróg oddechowych i in.pręciki i czopki.płyn wydzielany do jamy ustnej przez gruczoły ślinowe.zespół wielu tkanek wywodzących się rozwojowo z mezenchymy. dochodzą do niego korzenie tylne. REFLUKS (ZAWRACANIE) .błona śluzowa pokrywająca przednią powierzchnię twardówki gałki ocznej i tylne powierzchnie powiek.przewód chrzestny przewodzący powietrze z krtani do drzewa oskrzelowego. zaliczane do tłuszczowców.niewielka.przepływ substancji płynnej w organizmie w kierunku odwrotnym niż prawidłowy.część ucha środkowego. RZĘSKI . silnie załamuje promienie świetlne. RDZEŃ KRĘGOWY . PRZEWÓD BARTHOLINA przewód od prowadzający gruczołu przedsionkowego większego. z żołądka do przełyku. TKANKA TŁUSZCZOWA . gaz. w trzonie leży największa z zatok przynosowych . ŚLEDZIONA . enzym amylazę. rzęski w nabłonku dróg oddechowych przesuwają śluz w jednym kierunku. z płuc przechodzi do krwi. tkanka łączna wiotka i włóknista. dzieli się następnie na tętnice biodrowe: wewnętrzną i zewnętrzną. leży do tyłu od tęczówki i źrenicy. sercowy.pierwiastek chemiczny. TĘTNICA SZYJNA WSPÓLNA . TĘTNICA PODOBOJCZYKOWA tętnica pro wadząca krew do kończyny gómej. TŁUSZCZ -jeden z podstawowych składników organizmów żywych. krew. przedłuża się w tętnicę pachową. TLEN . lepka i ciągliwa substancja wydzielana przez komórki błon śluzowych np. wyścieła od wewnątrz naczyniówkę (część wzrokowa) oraz ciało rzęskowe i tęczówkę (część ślepa). twarz i część głowy.związki organiczne pochodne steranu. SZPIK KOSTNY . którym płynie krew od serca na obwód ciała. PRZESZCZEP(TRANSPLANTACJA) wyrównanie ubytku w ustroju przez operacyjne przeniesienie tkanek lub narządów pobranych z tego samego lub innego organizmu. są niezbędne do prawidłowego rozwoju.przednia i tylna . inne pełnią funkcję receptorową (narząd słuchu i równowagi). RDZEŃ PRZEDŁUŻONY . TESTOSTERON . STERYDY . naczynioruchowy i inne. SEKRETYNA . zawiera duże komórki wypełnione tłuszczem.przednia część warstwy włóknistej gałki ocznej. ŚLUZ .część ośrodkowego układu nerwowego leżąca w kanale kręgowym. pobudza trzustkę do produkcji enzymów trawiennych.narząd należący do układu krwionośnego i limfatycznego.tkanka krwiotwórcza wypełniająca wnętrze kości . jej zadaniem jest wyrównywanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej. kręgów i nasad kości długich.polega na pobraniu niewielkiej liczby komórek z części pochwowej szyjki macicy w celu wczesnego wykrywania raka tej części macicy. ŚLINA . TARCZYCA .małe. zewnętrzna zaopatruje narządy szyi. do której jest przyczepiony. największą tętnicą jest aorta.dwie końcowe gałęzie tętnicy podkolanowej. leży w tylnym dole czaszki. SÓL .przewód mięśniowo-błoniasty o gwiazdkowatym świetle. zawiera kanał szyjki rozwierający się przed porodem. m. a ta w tętnicę ramienną. PRZYSADKA MÓZGOWA gruczoł dokrewny.parzysta największa tętnica w szyi. cholesterol. PRZEPONA . stanowiący ok. okrągława kość leżąca w ścięgnie mięśnia czworogłowego uda.puls . tkanka tłuszczowa i inne. zawieszona na obwódce rzęskowej. chrząstka. podobne do włosa wyrostki niektórych komórek.potocznie najczęściej nazwa dotyczy soli kuchennej (chlorek sodu). zazwyczaj bada się na tętnicy promieniowej. a prawy .bezbarwna. zwany „mózgiem brzusznym". a wewnętrzna głównie mózg. 1/5 powietrza.żylną. SOCZEWKA . niezbędny dla życia.rodzaj tkanki łącznej.gruczoł dokrewny leżący w szyi w otoczeniu tchawicy.rytmiczne rozciąganie ścian naczyń krwionośnych wywołane nagłymi zmianami ciśnienia krwi w następstwie skurczów i rozkurczów komór serca.część ręki między nadgarstkiem a palcami. należy do dolnych dróg oddechowych.płaski mięsień szkieletowy oddzielający jamę brzuszną od jamy klatki piersiowej. SZCZĘKA .i zewnątrzwy dziel- .metoda diagnostyczna . zawierająca receptor słuchu . hormony kory nadnerczy. zawiera życiowo ważne ośrodki. jest podstawowym polisacharydem w pożywieniu człowieka. TĘTNO . do tkanek łącznych należą: kość.152 / SŁOWNIK PRZEDSIONEK SERCA -jedna z 4 jam serca zbierająca krew z żył i pompująca ją do komory.9%. leży w górnej części jamy brzusznej po stronie lewej. są zbudowane z komórek i istoty międzykomórkowej. SIATKÓWKA .głównie kości płaskich. PRZEŁYK . zawiera m. SZYJKI MACICY WYMAZ .męski hormon płciowy wytwarzany w jądrach. połączone w zraziki tłuszczowe.najniższa część pnia mózgu. hormony tarczycy (tyroksyna i trójjodotyronina) wzmagają przemianę materii. z pęcherza do moczowodu itp. przezroczysta. uchodzi do przedsionka pochwy. ŚLIMAK . następnie jest trawiony przez lipazę trzustkową i resorbowany do naczyń chłonnych.hormon wytwarzany w dwunastnicy. narząd spiralny Cortiego leżący wewnątrz przewodu ślimakowego wypełnionego śródchłonką. hormony płciowe.. TRĄBKA SŁUCHOWA (EUSTACHIUSZA) . po lewej stronie odchodzi od łuku aorty.narząd pomocniczy mięśnia przenoszący siłę jego skurczu na kość. jak oddechowy. znajduje się w ziarnach zbóż i bulwach ziemniaków.związek chemiczny kwasu i zasady . TĘTNICA BIODROWA WSPÓLNA duża tętnica powstała z podziału aorty brzusznej. ROGÓWKA . np.szczękowa. leży poniżej podwzgórza. zawieszona na lejku. leży w górnej części jamy brzusznej i unerwia większość narządów brzucha. piersiową i brzuszną. ŚRÓDRĘCZE . SPOJÓWKA . TKANKA ŁĄCZNA . grupa witamin D i inne). zawiera głównie mucyny i mukopolisacharydy. a po prawej od pnia ramienno-głowowego.największa parzysta kość twarzoczaszki zbudowana z trzonu i 4 wyrostków (w tym zębodołowego zawierającego 8 zębodołów).przedłużenie tętnicy biodrowej zewnętrznej. powyżej rdzenia kręgowego. RZEPKA . SPLOT SŁONECZNY . ŚCIĘGNO . gruczoł wewnątrz. TCHAWICA . TĘTNICA PISZCZELOWA . składa się z 5 kości drugich. łączy jamę bębenkową z częścią nosową gardła. SZYJKA MACICY .in.in. TRZUSTKA . dzieli się na 2 tętnice szyjne: zewnętrzną i wewnętrzną. jest głównym mięśniem wdechu. unaczyniają podudzie i stopę.tzw. przewodu pokarmowego.część ucha wewnętrznego.największy splot układu autonomicznego. są bardzo ważnymi biologicznie związkami o różnorodnym działaniu (np. lewy przedsionek zawiera krew utlenowaną. która dostarcza go do wszystkich tkanek organizmu. SKROBIA -jeden z głównych węglowodanów zapasowych roślin. wydziela hormony tropowe regulujące czynność innych gruczołów oraz uwalnia dwa hormony podwzgórzowe: oksytocynę i hormon antydiuretyczny (ADH).najgłębsza warstwa ściany gałki ocznej. a wychodzą korzenie przednie nerwów rdzeniowych. spożyty tłuszcz ulega w dwunastnicy zemulgowaniu pod wpływem kwasów żółciowych.dolna część macicy częściowo objęta sklepieniem pochwy. która następnie dzieli się na 2 tętnice: promieniową i łokciową. kwasy żółciowe. zawiera receptory wzroku . wchodzi w skład stawu kolanowego.elastyczna i przezroczysta struktura komórkowa. wchodzi w skład błon biologicznych. TĘTNICA . łączący gardłoz żołądkiem. TĘTNICA UDOWA . ma część szyjną.

zapobiega cofaniu się krwi do lewego przedsionka.duże żyły uchodzące do prawego przedsionka serca.cienkościenne naczynie krwionośne lub chłonne. sacharydy . jego ściana pozwala na filtrację i wchłanianie. a górna z klatki piersiowej. stanowią strukturę mocującą ząb. zawiera dużo grudek chłonnych. jeden z głównych składników organizmów żywych. ŻYŁA WROTNA . tygodnia życia wewnątrzmacicznego. ujścia lub w trakcie jego przebiegu.związki chemiczne niezbędne do prawidłowego przebiegu procesów życiowych. termin dotyczy rozwoju od końca 1. wyposażona w struny ścięgniste. WITAMINY . wchłanianie jest zależne od witaminy D3. np. wiązanie bilirubiny. leży w ścianie prawego przedsionka. makroelement. odbiera impulsy elektryczne od mięśniówki przedsionka i przekazuje do pęczka Hisa.mocne pasmo łącznotkąnkowe wzmacniające lub podtrzymujące różne narządy. poprzecznie prążkowane lub mięśnia sercowego. kapilary krwionośne umożliwiają przekazywanie substancji transportowanych krwią do tkanek i resorpcję produktów przemiany materii. utożsamiany z układem limfoidalnym. połączona z kośćmi skroniowymi 2 stawami.pierścień mięśniowy otaczający przewód u jego początku. WIĘZADŁO . WĄTROBA . przyspiesza perystaltykę jelit. zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego. w żyłach (prócz głowy i szyi). do krwi. gdzie jest zagęszczana.zastawka dwudzielna . które stymulują do skurczu przedsionki i przepływają przez roboczą mięśniówkę przedsionka do węzła przedsionkowo-komorowego. co umożliwia żucie. WŁÓKNO MIĘŚNIOWE . ŻYŁY SZYJNE WEWNĘTRZNE . do końca 8. ZWÓJ . ZWIERACZ . rozszerza źrenice. TWARDÓWKA . nie są wytwarzane w organizmie. ZARODEK .nowy organizm rozwijający się z zygoty. składa się z układu współczulnego i przywspółczulnego. odchodzi w jamie brzusznej od jelita ślepego i zwisa do miednicy mniejszej.struktura umożliwiająca jednokierunkowy przepływ płynu.nieparzysta kość twarzoczaszki. w postaci kationu jest aktywatorem wielu enzymów. szyi i głowy oraz kończyn górnych. ŻYŁA . żyła główna dolna odprowadza krew z podprzeponowej części ciała. wchłania z jelit produkty trawienia tłuszczów. stąd nazwa „migdałek brzuszny". pneumatyczne wysłane błoną śluzową. trzustki i pęcherzyka żółciowego i odprowadzająca ją do wątroby. UKŁAD NERWOWY AUTONOMICZNY część układu nerwowego zawiadująca narządami wewnętrznymi. zwalnia ruchy jelit itd.gładkie.zastawka leżąca w lewym ujściu przedsionkowo-komorowym. UKŁAD ODPORNOŚCIOWY ogół struk tur broniących organizm głównie przed infekcją. zwęża źrenice. wytwarzanie i wydalanie żółci. WŁOŚNICZKA . zastawki występują w sercu.pierwsza część jelita grubego.część układu autonomicznego. WĘZEŁ PRZEDSIONKOWO-KOMOROWY . więzadła stawowe.pierwiastek chemiczny. po przefiltrowaniu przez węzły chłonne. barwy białej. zwęża oskrzela. ogrzewają i nawilżają wdychane powietrze.. proteazy).(Ca) . ŻYŁY GŁÓWNE . zapobiega ciągłemu przepływowi treści przez przewód. które umożliwiają skurcz. leży w przegrodzie międzyprzedsionkowej.część układu przewodzącego serca. śledziony.układ chłonny część układu krążenia składająca się z naczyń i narządów limfatycznych. których działanie zwykle jest antagonistyczne. odprowadza nadmiar płynu tkankowego w postaci limfy. otrzewnowe i in. zapobiega cofaniu się krwi do lewej komory. występuje głównie w kościach. a do dwunastnicy enzymy trawienne (amylazę. łączą się z żyłami podobojczykowymi w żyły ramienno-głowowe.duże żyły odprowadzające krew z głowy. rolą żółci jest emulgacja tłuszczów i aktywacja nieczynnych enzymów trzustkowych. płynie nimi krew z dużego krwiobiegu. biorą udział w regulacji metabolizmu jako koenzymy.węzeł Keitha i Flacka . przebita przez naczynia i nerwy. zawierają włókienka .embrion . WYROSTEK ROBACZKOWY . ZASTAWKA AORTALNA . WĘGLOWODANY . WAPŃ .duża żyła zbierająca krew z brzusznej części przewodu pokarmowego. gruczołami i mięśniami gładkimi. WIĘZADŁA OKOŁOZĘBOWE pasma tkanki łącznej biegnące od korzenia zęba do ścian zębodołu. jest miejscem przyczepu mięśni poruszających gałką. nieprzezroczysta.miofibryle. w okresach międzytrawiennych gromadzi się w pęcherzyku żółciowym. nawet w jelicie (zastawka krętniczo-kątnicza). zwykle termin odnosi się do gruczołów zewnątrzwydzielniczych.kapilara . produkcja białek. są rezonatorami głosu. k UKŁAD NERWOWY PRZYWSPÓL- ZATOKI PRZYNOSOWE przestrzenie .organiczne związki chemiczne. generuje impulsy elektryczne. poziom regulowany przez parathormon i kalcytoninę. główne funkcje: odtruwanie (usuwanie toksyn z krwi). ZASTAWKA . UKŁAD LIMFATYCZNY .aktyny i miozyny.zastawka leżąca w ujściu aorty z lewej komory serca. niezbędny do skurczu mięśnia.naczynie krwionośne. tuż pod przeponą. np. CZULNY . zbudowane z białek . WYDZIELINA . leżą w kościach otaczających jamę nosową. przyspiesza pracę serca.większa część warstwy włóknistej ściany gałki ocznej. a z ich połączenia powstaje żyła główna górna. do krwi wydziela insulinę i glukagon. ma 3 płatki półksiężycowate. ośrodki tego układu leżą w pniu mózgu i części krzyżowej rdzenia kręgowego.węzeł Aschoffa-Tavary . lipazy. naczyniach chłonnych.substancja wytwarzana przez gruczoł i z niego wydalana.największy narząd organizmu.cukry. UKŁAD NERWOWY WSPÓŁCZULNY część układu autonomicznego. ŻÓŁĆ . obok tłuszczów podstawowe źródło energii w pokarmie jako cukier i skrobia.płyn wytwarzany w komórkach wątroby i przesyłany drogami żółciowymi do dwunastnicy.połączenie plemnika z komórką jajową.komórki mięśniowe . zawiera 16 zębodołów. leży w piętrze gruczołowym jamy brzusznej. w wyniku czego powstaje zygota. cewki moczowej i in. ZASTAWKA MITRALNA .zgrupowanie ciał komórek nerwowych w obwodowym układzie nerwowym (poza obrębem ośrodkowego układu nerwowego). ośrodki układu współczulnego leżą w części piersiowej rdzenia kręgowego.nadrzędna struktura układu przewodzącego serca. zwalnia pracę serca.SłOWNIK /153 niczy. ŻUCHWA . którym płynie krew w kierunku serca. ZAPŁODNIENIE . główna rola w metabolizmie węglowodanów. zwieracz odbytu. WĘZEŁ ZATOKOWO-PRZEDSIONKOWY .

albuminy. hormon antydiuretyczny (ADH). 88. 103-104. kość trójgraniasta. 56. kość łzowa. aldosteron. 26. 19. 19. 71. \1. 71. 101. 60. 136. 26. 64-65. karmienie piersią. 62. 69. 131. 20. 88. błona śluzowa. 92. 142-147. jądra. 71.44. kosteczki. 28. 67. 21. 15. 63. 142. 25. bazofile. 88. 97. 60. 110. 21. krążenie krwi. 47. kość ogonowa. 26. ciałka Meissnera. kość sitowa. 28. 121. 105. 55. 116. język. chrząstka włóknista. 28. 76-77. 71. kanał ciała szklistego. 99. 21. 54. 139. Ł M . elastyna. 31. hormon stymulujący tarczycę (TSH). H hemocytoblasty. jama czaszki. kłębuszki. 61-62. 106. hormony. 107. 15. 15. 14. 94. ciemiączka. 43. ciało kolankowate boczne. 20. chrząstka. gruczoły łojowe. 146. 90. kość jarzmowa.77. 38. 62. 1 kowadełko. 14. 23. 57. 81.48. 88-89. komórki alfa (A). 71. 73.17. chlorek sodu (sól). 97. 89. kaletki. 34. ciecz wodnista. 61. 32. 139. 117. 113. jajowody. 17. 68. błona bębenkowa. 58. 13. 34. białka. 27. kątnica. 94-95. 34. chrząstka nalewkowata. 25. kanaliki Havcrsa. 17. 146. 31. kora mózgowa. 116. aorta. 65. 68. dwutlenek węgla. 68. jama klatki piersiowej. 89. glukoza. 30. brodawki sutkowe. 25-26. języczek. 58. 127. 132. 20. 14. 88. kość kulszowa. błona surowicza. 34. 34. język. 68. 87. 61. 78. 61. 46. 112. 17. 80. 48. 63. 105. koordynacja. kość haczykowata. 12. 54. 55. 33. 59. diamenty miozynowe. jelito cienkie. 104. 14. 18. blastocysta. błony. 18. 39. 42. 28. 126. 99.8/. 69. 77. 113-115. 57. łzy. płytki. 72. 54. 103. łechtaczka. 138. 144. 50. błona maziowa. 43. 30-31. 71. 137. 113. 61. 14. gardło. kolba Krauzego. 76. 58. podział. koordynacja ruchów. jajniki. 17. 89. 71. 136. 51. 89. kwas dezoksyrybonukleinowy (DNA). kość łonowa. istota szara. 81. 135. kłykieć kości udowej. 17. chrząstka tarczowata. istota biała. cytoplazma. kanały półkoliste. 113-114. 62. 136. 134. geny. 40. 60. centralny system nerwowy. 137. 107. 89. antygeny. 139. 104. 131. 18-19. heparyna. 53. 13. łokieć. 126. 12. 97. 76. 50. hormony płciowe. homeostaza. 104. 113. krew. gruczoły Bartholina. autonomiczny system nerwowy. hemoroidy. cykliczny AMP. 112. krtaniowa część gardła. 70. 104. 27. 139. 104. 14. 131. 116. 28. gruczoły endokrynne (wewnątrzwydzielnicze). 87. 71. 26. 32. 55. komórki. 87. 113. 136. 103. 17. dołek środkowy. 140. 84. aorta brzuszna. 72. 89. hormon uwalniający TSH (TRH). język. 47. akrosomy. grasica. 18. 79. 114. krew. 51. 29. 104. 77. 133-135. 27. 76-77. 118-119. 76. czynności (reakcje) odruchowe. komórki nerwowe. eozynofile. 77. krew. 106. glicerol. 26. 38. 38. krwinki czerwone.5/. kość biodrowa. 128. 71. 20. 68. 18-19. 73. 142. ból. limfocyty. dreszcze. 28. chrząstka sprężysta. 94. 57. 35. kość piętowa. gruczoły Skene'go. ciśnienie krwi. 33. błona śluzowa jamy ustnej. 68. 18-19. 18. 51. 107. cukier. 20. 116. łagiewka. 55. 128. drogi oddechowe. 705. 23. lizozym. gruczoły apokrynowe. jelita. laktacja. 26. 50. 6<S. 28. ciało modzelowate. 25. B bańka kanału półkolistego. 59. 51. 61-63. 50. 26. 31. 87-88. 33. 103. 47. 131. 15. błona Dcscemeta.104. 76. 53. akson. 139. 137-138. kapilary. 20. ciało rzęskowe. fibryna. 61. 46. 129. 71. hormony gonadotropowe. łożysko. 66-77. komórki beta (B). 28. 126. 71. 111. 23. 89. 76. 47. 105. keratyna. 98. 88. krezka. kość krzyżowa. 51. 43. komórki. 80-81. 77. 137. 126. kolagen. 46-49. 142. krwawienie. 46. kość klinowata. 64-65. kość łódeczkowata. aminokwasy. 26. hepatocyty. 61. 122. 88. 32. gonadotropina kosmówkowa (HCG).Indeks Numery stron zaznaczone kursywą odnoszą się do ilustracji acetylocholina. 31. 30. 126. gruczoł Cowpera. 26. 23. 28. 109. 24-26. limfokiny. 113. 77. 40. kość łokciowa. łopatka. lizosomy. 71. 33. adenozynotrójfosforan (ATP). 62. 89. 12. glej. 71. 24. bilirubina. 88. 141. 76. 104. 67. 104. 49. 62. 87. 75. energia. 104. 141. 88. 43. 28. 98. 89. 71. 105. 137. 87. 103. dwunastnica. kręgi. kora nadnerczy. komórki Schwanna. 146. 32. kości. 79. jelito czcze. 137-138. kości twarzy. 104. 126.5/. 28. 24. 126. 28. 43. 43. istota czarna. 62. 14. 29. K komórki Kupffera. 23. 61. chromosomy. 116. ciałko żółte. 20. ciąża. ciałka Ruffiniego. 106. 130. ciała suteczkowale. kość skokowa. 43. 104. 68. 89. ketony. 18. glos. 114. 28. 60. hormon luteotropowy (lutenizujący) (LH). 100-101. 33. kość nosowa. 105. 136. jabłko Adama patrz chrząstka tarczowata. osocze. 123-125. 139. 72. enzymy. jąderko. 68. 26. 138-140. jama brzuszna. 18. 38. kość promieniowa. 97. katabolizm. 71. 33. chrząstka pierścicniowata. 121. 131. 54. 74-75. 118. klatka piersiowa. amylaza. łzowe kanaliki. 129. 103. globuliny. 26. cholesterol. 115. 106. hemoglobina. zobacz także stawy i szkielet. kość ramienna. 18-19. blaszka podstawna ślimaka. 87. 26. cukrzyca. 47. acetylocholiny pęcherzyki. 5/. 68. 35. 116. błona śluzowa nosa. 26. 136. jelito grube. 33. krwinki białe. 28. ciałka Paciniego. 138. 103. 80. 18. filamcnty aktynowe. 56. 76. czopki. 28. 25. 61. alergia. 14. czaszka. 71. 25. 119. kortyzon. 113. kość gnykowa. ciałka Malpighiego. 18. 129. 32. czopki i pręciki. ciało szkliste. 58. 74. macica. 68. chrząstka szklista. 74. 128. 23. 116. 94. hormon adrenokortykotropowy (ACTH).40. 46. 54. 62. 33. 114. 68. 72. 122. 29. 113. 25. 47. 116. 14. krążek Merkela. 74-75. 48. 72. 75. 88. 14. 101. 76-77. 87-89. 60. 40. 131. 101. 142. 13. 15. hormon wzrostu. 56. 118-119. 25. 105. gastryna. 56. hipoglikemia. hormony tarczycy. 89. anabolizm. 85. astma. 55. glikogen. 103. 114. 14. D histamina. 68. 142. krótkowzroczność. 23-24. biliwerdyna. 23. 47. 28. kolano. cewka moczowa. androgeny. 82. 69. 78. krtań. dotyk. 105. 31. 74-75. 103. jądra podstawy mózgu. 80. 75. 25. 32. 89. 94-95. estrogeny. mowa. 103. 88. 121. 98-99. gonady. gruczoły Brunnera. 28. 68. 98. F fibroblasty. 85. I immunoglobuliny. 134. 79. 40. hormon folikulotropowy (FSH). 49. 15. 68. 56. smak. 121. 67. kość udowa. 17. 123-125. 87. 47. 81. 30. 122. 19. 122. 72. gęsia skórka. 31. 126. 21. kość czworoboczna. 72. kły. 134. 33. 70-77. łój. 98. jelito kręte. krypty Licberkiihna. 143. 64-65. 77. 116. 74. 39. 139. 20. 120. 40. 72. 67. ciało migdałowate. kość sześcienna. 21. 60. 53. 137-138. 89. 114. 50. 54. 63. 116. jod. 67. adrenalina. 123. 38. błona dziewicza. 69. gruczoł nadnerczowy. dendryty. insulina. 17. 28. kamienie żółciowe. glukagon. 19. 25. 52. 46. 116. 28. 83. 20. 76-77. 58. gruczoły potowe. 33.105. 119. jama nosa. 14. dalekowzroczność. 49. 29. 12. 120. 17.

44. 84. 124. 63. 121.84. 34. 96-97. 36. płyn maziówkowy. 15. 27. 44. 38. skóra. powonienie. osłonka mielinowa. 69. rak płuca. 15. prostaglandyny. mięśnie skrzydłowe. mocz. dotyk. 70-72. 48. 85. 58. 44. 106. 28. 64-65. 71 -72. 91. płat czołowy. ochrzęstna. palce stóp. 139. 37. 36. 38. odbyt. 56. sól. 27. 132. mózgu pień. 72. 70. nadgarstek. miesiączkowania rozpoczęcie. mózgowej. 77. 48. ręka. 126-127. 30. 37. 28. 75. 25. 55. 17. 68. 88. 46. 727. 76. 57-53. 97. neurony. okrężnica esowata. mięśniowe włókna. 36. 47. 27. 75. 14. 17. 123. 56. 70. 25. 135. rąbek. 42. pragnienie. równowaga. 725. 60. 113. 15. 47. 50. 69. 43. 33. 73. neutrofile. mięśnie antagonistyczne. 44. 68. 42. 77. 75. otrzewna trzewna. 44. 55. 89. 12. metabolizm skrobi. 97. nerwy zmysłowe. 63. 83. mięsień czworogłowy uda. 30. metabolizm. mięsień obły większy. nerwy ślimakowe. 130. 79. menopauza. płód. 101. 27. 65. nerwy przeponowe. 71. 65. mięsień dżwigacz jądra. 705. 14. 25. mięsień policzkowy. 27. 30. 15. napletek. 107-108. 25. 136-138. 40. sekretyna. 43. 36. 60. 703. 96. 46. nerw błędny. 46. mózg. 112. 42. 81. 80. melanina. 48. 45. 58. rozedma. 38. 126. 61. patrz chlorek sodu spojenie łonowe. 71. 15. kontrola. 84.37. 36. 139. 34. ramię. 28. mięśnie gładkie.37. parathormon. 26. mięsień podniebienno-językowy. 67. 44. moszna. 65. 35. 38. 38. 64-65. 130. 69. 60. 770. 14. 68. pepsyna. 60. 136. pochewki ścięgniste. 19. 107. mózgu ukrwienie. 55. 46. 46. schody przedsionka. przytarczyce. 40. 29. mowa. 130. mięsień prostujący włos. 46. otrzewna. podniebienie twarde. 141. 20. 80.63. 727. 40. 103. 90-97. barwa. 72. 13. nerw podjęzykowy. (menarche) 140. smak. 50. 29. . 46. migdałki. mlecz. 77. 140-141. nerwy lędźwiowe. 121. panewka. sterydy anaboliczne. 11. rogówka. 28. 21. 113. nerwy krzyżowe. 124. 62. 26. opony. 127. 142-147. 15. mięsień prosty brzucha. pankreozymina.39. 69. 33-35. 33. mięsień pośladkowy wielki. 46. oskrzeliki. 124-125. 725. 82. 124. 100. opłucna. mikrotubulc. 63. skrzepy krwi. 122. 28. mitoza. 55. 126. 10. 727. 134. 30. 62. 13. 35.40. pętla Henlego. okolica wzrokowa kory prostata. spojówka. 42. 38. mięsień piersiowy większy. 37. 76-77. 105. 775. 55. 27. 30-31. 81. 120. 28. 87. 71. 46. 22. nasienie. rdzeń kręgowy. 92-93. 36. 80. 103. 88. 73. 36. przewód pokarmowy. 63. płat ciemieniowy. 106. smakowe kubki. pochwa. nerw przedsionkowy. mięśnie międzyżebrowe. paliczki. podniebienie miękkie. 47. 70-77. 82. 32. 126. 31. 80. 68. 109. 45.105. 29. 82. mitochondria. skóra. 63. przywspółczulne (parasympatyczne) nerwy. nerki. 24-26. mięsień okrężny oka. ptialina. 35. Ul. 27. 118. 14.14. 83. 729. 70. 33. przewód piersiowy. mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy. 75. 124. 38. prostnica (odbytnica). 46. 44. małżowina uszna. 72. 55. 42. serce.15. 35. 80. melanocyty. 46. 101. palce. mięsień zębaty przedni. ogniskowanie. 104. 39. 49. nerwy ogonowe. 60. płat potyliczny. 14. 58. 138. 11. 36. Ul. 725. 36. 38. 73. 26. 44-45. most. 43. naskórek. 100. 27. 21. struny głosowe. 50-53. 17. 58. monocyty. noradrenalina. R P O moczu wydalanie. pajęczynówka. reticulum endoplazmatyczne. 56. 30. 28. 60. 24. 38. mięsień skroniowy. 107. 28. 76-77. 126. 111. 18. 33-35. 21. 140. 79. 83. 90-91. mięsień potyliczny. 121. 104. 44.INDEKS/155 makrofagi. młoteczek. mięsień napinacz powięzi szerokiej. mięsień okrężny ust. . osteoblasty. 106. 128. 18. srom. 58. oskrzela. 707. 103. 49. stawy. 119. 47. 55. 106. 119. mostek. 142. 130-133. 17. 57. 66. 134. mięsień rylcowo-językowy. prącie. 133-135. nos. 50. 121. 89. 134. 85. 104. 61. 147. 60. 132-133. okostna czaszki. przysadka mózgowa. 50. nos. 104. 71. 28. mięsień sercowy.14. 76. mózg. 28. 42. naczynia krwionośne. 30. nosowa część gardła. N nabłonek. 63. 76-77. 46. 111-112.128. 104. 75. 134. 61. rybosomy. 13. 35. mięsień płaszczkowaty. 44. najądrza. rozmnażanie. poziomy soli. mowa. 46. 21. 61-63. 36-41. płyn mózgowo-rdzeniowy. siatkówka. 141. 770. 41.82. 32. 130. 48. 15. pęcherz moczowy. owulacja.50. 65. płat skroniowy. 88. 52-55. 47. 102. 59. osteocyty. 38. 43. 100-101. 14. 81. 40. narodziny. 40. nerwy współczulne. 126. rany. 57-58. 118. 88. 47. 80. serca unerwienie autonomiczne. mięsień czołowy. narządy płciowe. 35. 40. 21. stęp. 72. 69. 135. 54. 28. 114. 103. 96. 16. 36. obwodowy system nerwowy. 26. 146. 71. 30. 777. 72. 40.44. nerwy piersiowe. 46. 88. nagłośnia. 141. 61. słuch. 46. 89. 42. mięśnie. 68. StOpa. odrzucenie przeszczepu. 103. 27. 15. pęcherzyk Graafa. 34.135. 122. 81. 54-56. 82. 45. 77. 106. 124. 50-51. 103. nabłonkowa tkanka. 131. 82. 45. 46. 75. 55-59. miednica. sercowy mięsień. mięsień rzęskowy. 15. 14. 126. 40. 42. 84. opona miękka. 119. 48. 39. 30. nefrony. mięsień naramienny. 80. 46-48. 109. 82-85. 36. przewód limfatyczny. staw panewkowy. 35. 44. 30. 77. 36. maltoza. 34. 36. 30. oksytocyna. siekacze. 34-35. 58. 80. mięsień krawiecki. 36. rdzeń nadnerczy. 82. 25. neuroglej. poziomy soli. prolaktyna. 72. piszczel. 67. 120. 17. 84. 92. 50. 132. maziówka. 119. 122 pęcherzyki. 44. 118. 38. 40. mięsień trójgłowy ramienia. 53. 31. 77. mięsień najszerszy grzbietu. stawowa chrząstka. 36-40. 14. 43. 41. 75. 24. 55. 100. przedtrzonowce. 49. mięsień bródkowo-językowy. 25. odruchy. 54. 136. 40. 33. 63. perystaltyka. 142-146. koordynacja. nasada kości. protrombina. 123. mięsień dwugłowy ramienia. 60. 123. naczynia limfatyczne. 126. skóra. miesiączkowanie. nerwy rdzeniowe. 40. 21. 53. 41. nogi. mięsień lędźwiowy większy. 135. 139. 138. 144. 40. peptydy. reumatoidalne zapalenie stawów. 37. naczyniówka oka. pęcherzyki nasienne. 25. mięśnie żwacze. 13. płytka ruchowa. opona twarda. 129. staw zawiasowy. 727. 48. oczy. 36. równowaga. mięsień czworoboczny. moczowód. paznokcie. 736. 50. 97. 51. 46. 44. renina. 30. 92-93. 47. 35. peptony. progesteron. siodło tureckie. nerwy szyjne. 24. 29. 31. 25-29. 46. 50. pień ramienno-głowowy. 46. 54. 131. 15. 58. 51-52. 61-63. 36. 12. 31. 46. nerwy ruchowe. 775. 53. 137. odpowiedź immunologiczna. odwodnienie. rdzeń przedłużony. 28. 126. mięśnie przywodzące. 707. 52. 56. 52. 88. 46. nerwy czaszkowe. i9. pęczek Hisa. oddychanie. 54-56. 135. 102. 14. otrzewna ścienna. przeciwciała.(57. 45. 28. rzepka. podwzgórze. 56. 18. 52. 40. 54. 52: okolica ruchowa. 89. 55. 14. 50. obojczyk. 13. 48-49. płuca. schody bębenka. 117. 27. 121. 114. 84. 41. 45. 24. stolec. 12. 65. 66. mózg. paliczek. 77. 22. 36. przepona. 68. 48. 101. mięsień piersiowy mniejszy. 131-133. pierścień Waldeyera. 28. neurony ruchowe. sen. 44. 102. 118. 56. 77. mięsień brzuchaty łydki. piegi. 134. 128. 75. plamka żółta. 89. 62. 102. 128. 37. skalp. 14. 34. 18. 14. 103. 43. 14.50. 37. 121-122. 68. 68. 33. okostna. 28. 707. nabłonka komórki. 16. 47. 128. 89. przełyk. pamięć. 40. 103. 40. 50. 115. 70. przewody żółciowe. 111. nerw językowo-gardłowy. 12. rękojeść mostka. 18. 29. 71. pęcherzyk żółciowy. steroidy. 48. móżdżek. 35. 17.

56. śluzówka macicy. tęczówka. 21. żyły krezkowe. 54. 103. żyła odstrzałkowa. 90-91. 95. 36. 50. żuchwa. wysepki Langerhansa. 125. 68. system nerwowy. 118. 106. żyła wrotna. włos. 52-53. 47. 14. 75. 88. 61. 777. 132. 89. 75. 87. wzrokowa promienistość. 61. 118. 41. 57. 21. żyły biodrowe. 706-770. tętnice krezkowe. zapach. 61. 90-97. zapłodnienie. tętnica ramienna. wzgórze. 29. 57. 104. 31. 706. 50-53. zęby mądrości. S ścięgna prostowników. śródstopie. 70. 107. tłuszcze. żołądź prącia. 55. 107. 95. system trawienny. 60. 41. 48. 87. 33. 42. szkielet. 20. tętnica podobojczykowa. 24. 122. 16. 142. 112. 35. 94. tętnica łukowata. 57. żyła odpiszczelowa. węzły limfatyczne. węchowe komórki. 113. 23. 88. T węchowe pole. 18. zęby. 93. 63. warstwa Bowmana. źrenica. 74. wzrokowa droga. synapsy. 104. 14. 34-35.56. 142. 57. 14. 33. 52. trzustka. ścięgno piętowe (Achillesa). 41. 79. 81. węzeł Ranviera. 52. 103. 95. 119. tarcza nerwu wzrokowego. 94. 15. wargi. zatoka wieńcowa. torebka Bowmana. żebra szyjne. 58. wyrostki sutkowate. 47. 94. 87. 66 . 23. 29. 103-105. 38. 118-119. worek owodni. żyły przysadki. 57. 74. 106. 73. tętnice. utrzymanie równowagi. 56. 33. 83. 123. trąbka słuchowa Eustachiusza. układ rozrodczy. zapalenie płuc. 89. 95. 51. 94. 72-73. 41. 117-119. 72. ustna część gardła. żyła nerkowa. 37. układ limbiczny.56. 29. żyła piszczelowa. 22-32. 84. 82. 106-108. szpik kostny. zastawka mitralna. 80. 33. 75. zgięcie wątrobowe. żółć. 109. śledziona. 121. 86-96. 131. 95. 94. żołądek 75. żyła główna. 106. 85. 87. 737. 90. 13. #0. 90. 116. 71. 54-56. 705. 33. 95. 57. 137. zwieracz Oddiego. 94. 120-129. 70. układ oddechowy. 72. tarczyca. 113. włosowe mieszki. 727. 57. 14. 111. ucho. 43. 95. 17. zapalenie okrężnicy. 95. 772. tkanka nerwowa. 75. 113. 125. żyła płucna. 31-32. 17. śródręczc. 98. 51. 130. tętnica płucna. zapalenie oskrzeli. 68-69. 143. zwieracz odbytu. trzustkowy przewód. żyła szyjna. 55. 136. 52-53. zastawki aorty. zastawka krętniczo-kątnicza. zapalenie opłucnej. 70. 95. 133. wydalanie. 14. 56. 41. uczucia a hormony. utkanie tkanki włóknistej. zastawki serca. wyrostek robaczkowy. tętnica języka. 54. zatoki. 90. 62. 87. 107. 58. 97. układ somatyczny. trzeszczenia. 41. 118. 26. zawroty głowy. tyrozyna. 24. 75. zatoka klinowa. 54 . 78. 57-58. 81. 59. więzadło pierścieniowate. 63. 94. 20. 104. urobilinogen. 117. żyła podkolanowa. 40. 57. 44. 94. 123. 16. 33. żucie. 142. trójjodotyronina (T3). wędzidełko języka. 95. 16. żyła podobojczykowa. tętnice przysadki. 16. 95. 106. 90-91. 118. 55. 36.778. 52-53. 95. 126. 87. 27. tętnica podstawna. 27. tętnica nasienna. 95. 727. 87. 21. 33. 90. 12. 15.96-101. 14. widzenie. 40. 32. zastawka trójdzielna. 127. 90-97. 87. 14. 7J6. 16. 34. 60. wzrok. 43. 95. 72-73. 109. ucho. 55. żyła nasienna. 105. układ mięśniowy. włókna elastyczne. 106. Z 54. 51. usta. 83. worek mosznowy. 112. 121. 121-122. ślinianka podjęzykowa. 72. 104. 17. zwieracz odźwiernika. 89.156/INDEKS strzałka. ścięgna. układ scrcowo-naczyniowy. 16. żyły. 142. 48. wątroba. 98. układ limfatyczny. W śluz.77. 78. uczucia a zapach. węglowodany. 124. 67. 87. 94. 71. tętnice wieńcowe. 46. 132-133. 84. 67. 727. 131. 61. żyły wątrobowe. 144. 70. 14. 44. 16. 44. 78. 90-91. 81. wzgórek łonowy. tyroksyna. 57. 57. węchowy nerw. wzrokowe skrzyżowanie. tętnica szyjna. 23. ślina. 28. usta. 94. zapalenie pochewki ścięgna. więzadła. 15. 87. trawienie. 16. ż . 52. 87. 26. U ucho. 54. tetrajodotyronina (T4). 87. 52. 56. 107. 50-53. 14. 103. szczęka. tętnice biodrowe. twardówka. 33. 95. 36. 116. 95. 51. 54 . 87. 42-65. 20. testosteron. 93. 109. 50. 116-119. 113. 108-110. 47. ścięgna zginaczy. 702. 50. tchawica. żylaki. 21. woda w organizmie. 50. 110. 123. 62. żebra. 58. 60. 81. 81. żyła odłokciowa. układ moczowy. 118. 68. 127. 62. 58. 125. 92. żyła udowa. 44. 90-91.81. 60. zakończenia nerwowe. 121-122. sznur pępkowy. 777. wole endemiczne. włókna ruchowe. 55. tętnica piszczelowa. tlen. 82. tętnica nerkowa. synaptyczna szczelina. 16. 57. 55. 31. trofoblast. 16. ślimak. zastawki tętnicy płucnej. 82. 56. strzemiączko. 87. 707. 54. #5. 73. 94. 103. 107. 709. 15. 147. 35. 120. 118. 93.78-85. 28. 92. 11. 89. 94. ślinianka podżuchwowa. tkanka łączna. 103. 94. 102-119. tętnica udowa. wzrokowy nerw. 36-40. 43. 87. 16. 130-147. zgięcie śledzionowe. 95. tętniczki. 89. 57. zwoje. trzon kości długiej. 72:?. mowa. słyszenie. tętnica śledzionowa. 41. 32. 34. tętnica wątrobowa. włókna kolagenowe. system endokrynny (wewnątrzwydzielniczy). 106-110. 50. 40. 72. tętno. 40. 116. 31. 103. 33. węchowa opuszka. 50. włókna zmysłowe. 62. zagnieżdżenie. 82. trzustkowe soki. 16.51. 98. śródchłonka. witaminy. 56. 87. trucizny. zęby mleczne. 71. 54. 87. 74-75. 117. 94. 15. 94. system wydalniczy. 777.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful