ATLAS ANATOMII

DR N. MED. TREYOR WESTON

bpis treści
WSTĘP Rozdział 1 BUDOWA CIAŁA Narządy wewnętrzne Układy organizmu Błony Komórki i chromosomy Metabolizm Homeostaza Rozdział 2 UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Kości i chrząstka Stawy i więzadła Skóra Rozdział 3 UKŁAD MIĘŚNIOWY Mięśnie Ścięgna Rozdział 4 UKŁAD NERWOWY Komórki nerwowe Obwodowy układ nerwowy Ośrodkowy układ nerwowy Ucho Receptory węchowe i smakowe Receptory dotykowe Mowa L Koordynacja ruchów
I|L f Rozdział 5
Oko 10

Rozdział 6 UKŁAD ODDECHOWY Nos Gardło Płuca Oddychanie Rozdział 7 UKŁAD KRWIONOŚNY Krew Serce Naczynia krwionośne Krążenie krwi Rozdział 8 UKŁAD LIMFATYCZNY Naczynia limfatyczne Tkanki i narządy Rozdział 9 UKŁAD TRAWIENNY Trawienie Jama ustna Przełyk i żołądek Jelito cienkie Wątroba Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Wydalanie Jelito grube Nerki Pęcherz moczowy Gruczoły potowe Rozdział 11 UKŁAD ROZRODCZY Narządy rozrodcze Menstruacja Zapłodnienie i rozmnażanie SŁOWNIK INDEKS

80 82 84

78 79

12 13 16 17 18 20 21 22 23 30 33
36 37 41

86 87 90 92 94 96 97 98

102 103 106 111 113 116 120 121 123 126 128 129 130 131 140 142 148 154

42 43 44 46 50 54 57 60 61 64

1

UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Hormony Gruczoły dokrewne

66 67 70

Wstęp

W czasach współczesnych w znacznym stopniu wzrasta ludzka wiedza o działaniu komputerów czy też budowie samochodów, w mniejszym zaś o procesach zachodzących w ich organizmach. Prawie każdy z nas zdobył wykształcenie, które pozwala pracować na swoje utrzymanie. Umiemy także miło i sensownie spędzać wolny czas. Dlatego tym bardziej zaskakujący jest fakt, jak niewielu z nas zna zasady funkcjonowania własnego organizmu lub potrafi określić rodzaj występujących w nim zaburzeń. Taki stan rzeczy jest nie tylko zadziwiający, ale i niepokojący. Dzisiaj częściej niż kiedykolwiek nasze zdrowie (a może nawet życie) spoczywa w naszych rękach. Możliwości lekarzy są nieporównywalnie większe niż kilka lat temu, lecz ich działanie będzie skuteczne tylko wtedy, gdy pacjenci będą dysponowali podstawową wiedzą dotyczącą funkcjonowania poszczególnych części ciała. Dzięki znajomości własnego organizmu można szybko rozpoznać stan chorobowy i zasięgnąć fachowej porady. Głównym celem ATLASU ANATOMII jest wprowadzenie w medyczne zagadnienia, ale przede wszystkim poprawienie stanu wiedzy w tej dziedzinie. Książka ta powinna znaleźć się w domu każdej odpowiedzialnej osoby, która dba nie tylko o zdrowie własne, ale także o zdrowie najbliższych. Opublikowanie ATLASU ANATOMII r zbiegło się w czasie ze wzrastającym zainteresowaniem społeczeństwa zaV gadnieniami medycznymi. Zaczyna ono dostrzegać, jak istotna jest relacja pomiędzy lekarzem a pacjentem. Ich współpraca przyniesie najlepsze rezultaty tylko wtedy, gdy pacjent będzie miał podstawy wiedzy medycznej. ATLAS ANATOMII to nie tylko cenny

Kolejną rzeczą wartą podkreślenia są wspaniałe ilustracje ludzkiego ciała. Zastosowana terminologia odpowiada tej.informator w rodzinnej bibliotece. aby czytelnik nie zgubił się w gąszczu fachowych pojęć. jakie ogarnęło mnie. jaką posługują się lekarze i pielęgniarki. Każda z nich to małe dzieło sztuki dokonale uzupełniające opisywaną strukturę ludzkiego organizmu. W taką wędrówkę możemy wyruszyć teraz w towarzystwie tej książki. „Dobrze pamiętam zafascynowanie. ale także zagadnienia fizjologiczne dotyczące funkcjonowania różnych części ludzkiego ciała. kiedy jako student medycyny zacząłem odkrywać nieznany. doktor nauk medycznych . Poznawanie tej dziedziny wiedzy jest jak niekończąca się podróż. Na sukces wydawniczy ATLASU ANATOMII wpłynął między innymi fakt. /? /• Trevor Weston. że bardzo złożone procesy są opisane w taki sposób. wspaniały świat ludzkiego wnętrza. gdyż obejmuje swoim zakresem nie tylko anatomię. podczas której ciągle ogarnia nas zdumienie i oczarowanie". Jednocześnie podane fakty są tak opracowane. Książka ta może być także wykorzystana w szkołach. Wiedza w niej zawarta jest wyczerpująca. lecz bez zbędnych uproszczeń. by zadowolić najbardziej wybrednego odbiorcę.

in. Większość z nich może być zgrupowana w różne układy. która oddziela ją od jamy brzusznej.Rozdział 1 Anatomia człowieka zajmuje się budową wielu zróżnicowanych narządów. a także od mikroskopijnych komórek. m. serce i płuca. Zdrowie człowieka i zachowanie wewnętrznej równowagi jego organizmu w ciągle zmieniających się warunkach zależy od wszystkich układów. Mostek Przepona Przełyk . Narządy danego układu współpracują z towarzyszącymi im strukturami i pełnią w organizmie określoną funkcję. Żebra chronią przed uszkodzeniami narządy klatki piersiowej. BUDO W A CIAŁA Krtań Żyta szyjna wewnętrzna Opłucna Prawe ptuco Serce Żebro Jama klatki piersiowej rozciąga się od podstawy szyi aż po przeponę. które są podstawowymi składnikami tkanek i narządów.

nie sposób pominąć roli. jaką odgrywa . np. Wynika z tego.w tym przypadku będzie to trawienie pokarmu. zbudowaną z różnych tkanek i spełniającą specyficzne funkcje. Opisując budowę jakiegoś narządu. żołądka. klatce piersiowej i brzuchu. Skóra Czaszka (kość) |—<ręg i Kręgi szyjne Jszczytowyl I—obrotowy . Anatomia zajmuje się opisem poszczególnych części ciała i ich miejscem w organizmie. która odpowiada na pytanie. Oskrzeliki Kora mózgowa (zewnętrzna warstwa mózg . które są chronione przez powłokę zwaną oponą twardą (poniżej).Tchawica Rdzeń kręgowy Grasica Naczynia krwionośne płucne Oskrzele płatowe Jamę czaszki wypełniają delikatne tkanki mózgu. Naukę anatomii trzeba więc rozpocząć od przyjrzenia się poszczególnym elementom ludzkiego organizmu.BUDOWA CIAŁA/13 Narządy wewnętrzne Ludzki organizm jest niezwykle złożoną strukturą. które znajdują się w trzech dużych jamach ciała: w czaszce. że anatomia i fizjologia są z sobą ściśle powiązane. W dolnej części czaszki znajduje się otwór wielki. jaką spełnia on w organizmie. Rozszerzeniem anatomii jest fizjologia. Budowa określonego narządu czy też układu w dużej mierze zależy od funkcji. przez który przechodzi rdzeń kręgowy dający podstawę dla pnia mózgu. Przed przystąpieniem do szczegółów należy zwrócić uwagę na główne narządy. jak dane elementy funkcjonują. Określony narząd stanowi różniącą się od pozostałych jednostkę.

Czaszka składa się z dwóch części: z jamy czaszki. która jest podstawą dla oczu.prawe i lewe. będący zbędnym produktem procesów zachodzących w organizmie. Chronią go kości czaszki oraz otaczająca go niezwykle mocna błona zwana oponą twardą. natomiast dwutlenek węgla. zwany otworem wielkim. Jama czaszki Mózg składa się z delikatnej. galaretowatej substancji.jamy powietrzne. Tu znajdują się prawie wszystkie narządy płciowe żeńskie. W przypadku urazu mózgu i wystąpienia obrzęku okrywająca od zewnątrz tkanka kostna poprzez ucisk może spowodować dalsze jego uszkodzenie.przepona oddziela zawartość klatki piersiowej od brzucha. Początkowo kości czaszki są połączone błonami. gdzie następuje wymiana gazów. Żebra są zlokalizowane tuż pod powierzchnią skóry klatki piersiowej i warstwą mięśni powierzchownych. Pomiędzy 18. Czaszka zawiera też mniejsze przestrzenie. zajmując stosunkowo niewielką powierzchnię. w środku której znajdują się najważniejsze narządy ciała: płuca i serce. Podrażnienie opłucnej powoduje stan zapalny . Grasica rośnie do okresu dojrzewania płciowego. Ściana klatki piersiowej jest więc zbudowana z umięśnionego worka w kształcie dzwonu. Pomiędzy żebrami znajdują się warstwy mięśni międzyżebrowych. Serce jest położone z przodu. będącej główną tętnicą ciała. która z klatki piersiowej przechodzi do szyi. a jej tkanka limfatyczna jest zastępowana tkanką tłuszczową. zwane zatokami obocznymi nosa. i znacznie mniejsze od niej . Z płuc krew bogata w tlen wraca do lewego przedsionka. opartego na kostnym rusztowaniu utworzonym przez żebra.14/BUDOWA CIAŁA Podstawową funkcją tych narządów jest dostarczanie tlenu z powietrza do tkanek. a 24.zapalenie opłucnej. W podstawie czaszki znajduje się szereg otworów. Dzięki możliwościom rozszerzania się ścian klatki piersiowej przy skurczu mięśni wdechowych i następnie biernego ich powrotu do położenia wyjściowego powietrze jest zasysane i wypychane na zewnątrz poprzez tchawicę. Oskrzele każdego płuca rozgałęzia się następnie w kształcie gałęzi drzewa. Układ żeber kształtem przypomina dzwon całkowicie otaczający płuca i serce. aż ostatecznie czaszka stanie się sztywna. Od tyłu ogranicza ją kręgosłup. Krew z organizmu dostaje się do serca przez jego prawy przedsionek. Wnętrze klatki piersiowej w większości wypełniają płuca . przez który pokarm przedostaje się z jamy ustnej i gardła do żołądka położonego tuż pod przeponą. Z lewej komory jest tłoczona do aorty. jest z niej wydalany i wydychany do atmosfery. Jama brzuszna Brzuch to największa jama w organizmie. a gruba blaszka mięśniowa . przez które przechodzą nerwy. Jamę czaszki niemal całkowicie wypełnia mózgowie. a następnie przez prawą komorę jest przepompowywana do płuc. 4 . które łączą się z tchawicą za pomocą oskrzeli. Od tyłu żebra łączą się z kręgosłupem. kiedy to może sięgać nawet do przepony. którego rozwój wpływa na jej kształt. która rozciąga się od przepony aż po okolice pachwinowe. W późniejszym okresie stopniowo zanika. który jest głównym organem uczestniczącym w procesach odpornościowych ustroju. miesiącem życia błony stopniowo są zastępowane tkanką kostną. Przez te najmniejsze kanaliki powietrze jest przenoszone do pęcherzyków płucnych. W górnej części klatki piersiowej przed tchawicą znajduje się gruczoł zwany grasicą. jak jama nosowa. a od góry przepona. które umożliwiają ich przemieszczanie. Największy z nich. Jama klatki piersiowej Klatka piersiowa jest konstrukcją kostną. Oprócz serca i płuc w klatce piersiowej znajduje się przełyk. Należy zwrócić uwagę na rozmiary macicy w stosunku do wątroby. Podobne błony otaczają płuca i serce. Przednia część jest pokryta grubą warstwą Przepona Wątroba Tętnica nerkowa Żyta nerkowa Aorta brzuszna Koniec usuniętego przewodu pokarmowego (odbytnica) Tętnica biodrowa zewnętrzna Żyła biodrowa ze' Pęcherz moczowy Wnętrze jamy brzusznej kobiety z pominięciem przewodu pokarmowego. która łatwo może ulec uszkodzeniu. z którego wpływa do lewej komory. i otoczone dwuwarstwowym workiem zwanym osierdziem. nosa i ust. Szczęki zazwyczaj są rozpatrywane jako oddzielne struktury. w której znajduje się mózg. jest miejscem przejścia rdzenia kręgowego. tętnice i żyły. oraz twarzoczaszki. Jama klatki piersiowej jest częściowo wyścielona błoną zwaną opłucną. pomiędzy dwoma płucami. Proces ten jest niezbędny dla funkcjonowania organizmu. Tlen z powietrza przedostaje się do krwi.

pęcherzyk żółciowy. Niewiarygodne wydaje się. W pęcherzu gromadzi się mocz. Położenie otrzewnej Wątroba Tętnice Otrzewna trzewna Otrzewna ścienna Żyta wrotna wątroby Żyta główna dolna Nerka prawa Kręgi kręgosłupa poprzeczny jamy brzusznej ukazujący powiązania pomiędzy różnymi narządami. Dzięki otrzewnej poszczególne struktury wewnątrz jamy brzusznej mogą się swobodnie przemieszczać. zwanej krezką. Funkcją układu pokarmowego jest trawienie pokarmu oraz wydalanie nie strawionych resztek. znajduje się wewnątrz jamy brzusznej. prawie całą macicę i jajowody. które mogą być absorbowane przez krew i rozprowadzane do wszystkich części ciała. śledzionę. natomiast ból z otrzewnej trzewnej ma charakter rozlany i trudno ustalić miejsce. a właściwie w jamie miednicy. . że tak wiele ważnych organów zgrupowanych jest na stosunkowo małej powierzchni. które można wyczuć pod naciskiem. W brzuchu znajduje się wiele organów ogólnie zwanych trzewiami. w jamie miednicy. U mężczyzny część narządów płciowych znajduje się na zewnątrz. W jamie brzusznej znajduje się około 7 metrów jelit. ścienną i krezkową. a kończąc na prostnicy (czyli odbytnicy). począwszy od żołądka. Otrzewna trzewna okrywa każdy organ znajdujący się wewnątrzotrzewnowo.BUDOWA CIAŁA/15 mięśni. Otacza wątrobę. kiedy dojdzie do rozciągnięcia lub rozdęcia jelita. Otrzewna trzewna nie jest tak wrażliwa. natomiast błona wyściełająca jamę brzuszną jest zwana otrzewną ścienną. W przypadku kobiety prawie wszystkie główne narządy płciowe mieszczą się wewnątrz brzucha. Niepotrzebne produkty przemiany materii są usuwane z organizmu. Ból może wystąpić tylko w przypadku. Przepona Wątroba Aorta brzuszna Krezka jelita cienkiego Sieć większa Jelito cienkie Otrzewna trzewna Odbytnica Macica Pęcherz moczowy Spojenie łonowe Po prawej: Przekrój strzałkowy jamy brzusznej. Wszystkie narządy wewnętrzne otacza ogromna sieć naczyń krwionośnych. Ból pochodzący z otrzewnej ściennej jest łatwy do zlokalizowania. Ze względu na bardzo silne unerwienie otrzewnej ściennej każdy uraz lub jej stan zapalny jest odczuwany w postaci ostrego bólu. W procesie trawienia pokarm jest rozkładany na czynniki podstawowe. Z tyłu przewodu pokarmowego są umiejscowione nerki. który znajduje się w dolnej części jamy brzusznej. za pomocą której są one przyczepione do otrzewnej ściennej błony wyściełającej jamę brzuszną. Z układem moczowym ściśle powiązany jest układ rozrodczy. Błona okrywająca organy nosi nazwę otrzewnej trzewnej. Śledziona Siec mniejsza Aorta brzuszna Powyżej po lewej: Przekrój Zawartość jamy brzusznej Ift. wyrostek robaczkowy. Prawie cały przewód pokarmowy. Trzecim rodzajem otrzewnej jest otrzewna krezkowa tworząca krezki mocujące narządy i doprowadzające do nich naczynia i nerwy. z którego pochodzi. Diagram ukazuje wszystkie typy otrzewnej: trzewna. Utrzymanie organów wewnętrznych w stałej pozycji jest możliwe dzięki tkance. Każda z nich za pomocą moczowodu jest połączona z pęcherzem. żołądek. Ważną rolę w procesie trawienia odgrywają gruczoły: wątroba i trzustka. jelita. który jest wydalany na zewnątrz.

nasieniowody. tętnice. wydalające nie strawione resztki pokarmu Męski: jądra. Inne tkanki. m. niewielkie obszary tkanek w jelitach Płuca. w jaki sposób różne narządy są z sobą powiązane. pęcherzyk żółciowy. receptory węchu i dotyku). które z sobą współpracują. jelito cienkie. skórę. układ chłonny. Tkanka mięśniowa ma zdolność kurczenia się. żyły. układ wewnątrzwydzielniczy i układ rozrodczy. Serce prawie w całości jest zbudowane z tkanki mięśniowej. które biorą udział w wydalaniu z organizmu zbędnych produktów przemiany materii: gruczoły potowe. jest tkanką pokrywającą lub też wyściełającą narządy ciała.niektóre z nich działają pod wpływem naszej świadomości (mięśnie szkieletowe lub prążkowane). nos. inne pracują niezależnie od naszej woli (mięśnie gładkie) Mózg. Wyróżniamy cztery główne rodzaje tkanek. łączy. trzustka Narządy i gruczoły. jak i więzadła są przykładem zbitej tkanki łącznej. należy przyjrzeć się poszczególnym układom. gardło. ale również dlatego. a czynności ciała są skoordynowane. naczynia włosowate. macica. grudki chłonne. podtrzymuje oraz wypełnia struktury ciała. Poszczególne narządy w obrębie danego układu są zgrupowane razem nie tylko dlatego. grasica Jama ustna. Każdy z nich jest oddzielnie omówiony w następnych rozdziałach. krtań. narządy zmysłów (oczy. takie jak np.Układy organizmu Aby zrozumieć. Jednym z najbardziej znanych jest układ trawienny. układ krążenia. Dzięki tej tkance zapewniona jest szybka komunikacja i kontrola. oskrzela (kanały prowadzące do płuc). naczynia chłonne. nadnercza. a każdy narząd składa się przynajmniej z jednej z nich. która obejmuje kości i ścięgna. migdałki. grasica. rdzeń kręgowy. Tkanka nerwowa jest spotykana tylko w obrębie układu nerwowego. narządy słuchu i równowagi. gardło. wątroba. przytarczyce. dzięki czemu możliwy jest ruch całego ciała.in. Tkanka łączna. chrząstki. pęcherz. które je z sobą łączą Układ moczowy Mięśnie ciała . tchawica. Określony układ stanowi zgrupowanie organów. tarczyca. pomiędzy lub wewnątrz innych tkanek lub w postaci zbitej. pęcherzyki nasienne. układ oddechowy. Układ Kostny Główne narządy i struktury Wszystkie kości ciała. gruczoł krokowy. Może występować w postaci luźnej. Tkanka nerwowa jest zbudowana z komórek tworzących wypustki. cewka moczowa) oraz jelito grube.: węzły chłonne. prącie. kubki smakowe. przełyk. Zarówno ścięgna. moczowody. stawy i więzadła. zęby. układ mięśniowy. że są zbudowane z podobnej tkanki. pochwa. że się z sobą łączą. Ponadto w organizmie wyróżniamy: układ kostny. nerwy Gruczoły wytwarzające hormony: przysadka mózgowa. jednak żadna z nich nie przenika do jej wnętrza. srom Męskie i żeńskie hormony rozrodcze wpływające na rozwój płciowy oraz wtórne cechy płciowe Mięśniowy Nerwowy Wydzielania wewnętrznego Oddechowy Krążenia Limfatyczny Trawienny Wydalniczy Rozrodczy . żołądek. gruczoły ślinowe. Tkanka nabłonkowa. części jąder i jajników. układ wydalniczy. przepona Serce. jajowody. krew Narządy biorące udział w krążeniu limfy oraz czynnościach obronnych organizmu. cewka moczowa. śledziona. język. współpracują z tkanką nerwową. tkanka łączna. Wiele z nich wydziela substancje takie jak hormony. układ moczowy (nerki. trzustka. gruczoły opuszkowo-cowkowe Żeński: jajniki. zwana nabłonkiem. podobnie jak i narządów wewnętrznych.

kurz) w kierunku gardła. zapobiega tarciu pomiędzy płucami a żebrami. np. nozdrzach i w przewodzie pokarmowym. przesuwają zanieczyszczenia (np. przewodu pokarmowego. Płód rozwijający się w macicy jest otoczony błoniastym workiem. Błony wyściełające jelita są pofałdowane w kształcie palczastych wypustek. zwana opłucną (kolor purpurowy). są otoczone lub przedzielone jakimś typem błon. Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca torebkę stawową wydziela płyn. Powierzchnię stawów i ścięgien pokrywają błony maziowe. zwanych kosmkami. zwanym workiem owodniowym. a także utrzymywanie wilgoci w naszych gardłach. Niektóre błony śluzowe. który jest wypełniony płynem. Błony surowicze otaczają narządy klatki piersiowej i brzucha. Błona surowicza. a także mikroskopijnie małe organelle. wykonując ruch w jedną stronę. błony śluzowe posiadają wyspecjalizowane komórki. W pierwszej fazie życia każdego organizmu błony spełniają specyficzną funkcję.BUDOWA CIAŁA /17 Błony Błony są warstwami tkanek. Rzęski (kolor czerwony) zapobiegają przedostaniu się zanieczyszczeń do płuc. Błony surowicze okrywają narządy klatki piersiowej i brzucha. mają komórki zaopatrzone w włosowate rzęski. które łączą mięśnie z kością. Błona śluzowa wyścieła drogi oddechowe. Mózg i rdzeń kręgowy okrywa specjalny rodzaj błon zwanych oponami. Worek owodniowy wraz z łożyskiem zostaje wydalony na zewnątrz tuż po urodzeniu dziecka. która każdego miesiąca ulega złuszczeniu i wydaleniu podczas menstruacji. które znajdują się w ich wnętrzu. Rzęski. zwłaszcza te wyściełające drogi oddechowe. Wyróżniamy pięć głównych typów błon. Kosmki błony śluzowej wyściełającej jelito cienkie (kolor różowy) zwiększają powierzchnię wchłaniania składników pokarmowych. Każda z milionów komórek budujących nasze ciało. . skąd po odkaszleniu są usuwane na zewnątrz organizmu. Opony (kolor pomarańczowy) okrywają delikatną tkankę mózgu i oddzielają go od twardych kości czaszki. które wydzielają śluz. Błony śluzowe są spotykane również w układzie rozrodczym. Ścięgna. W jamie klatki piersiowej spotykamy dwie błony surowicze. Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca macicę umożliwia odżywianie i rozwój zarodka. Błony maziowe występują w obrębie ruchomych stawów. Błony śluzowe wyściełają głównie wnętrza kanałów. posiadają pochewkę zbudowaną z błony maziowej. wyściełają lub też oddzielają struktury organizmu. W płynnym środowisku płód jest znacznie mniej narażony na uszkodzenia. które znacznie zwiększają powierzchnię wchłaniania składników odżywczych. będące mocnymi pasmami tkanek. mają kształt woreczków wypełnionych płynem maziowym. Wśród wielu jego funkcji jest również zwalczanie infekcji (zawiera przeciwciała spełniające funkcję ochronną). Wszystkie narządy jamy brzusznej okrywa błona surowicza otrzewna. który smaruje stawy i ułatwia ich ruch. Macica jest wyścielona śluzówką. chroniąc je przed chorobami oraz zmniejszając tarcie pomiędzy sąsiednimi organami. Jak sama nazwa wskazuje. które pokrywają.

jaką spełniają. gromadzą się w strukturach zwanych aparatami Golgiego. Z wyjątkiem dojrzałych czerwonych krwinek.Komórki i chromosomy Ciało każdego dorosłego osobnika jest zbudowane z ponad stu milionów komórek. Mitochondria produkują energię dzięki kompleksom białkowym enzymom. Jednak od jednego białka może zależeć. chromosomy stają się krótsze oraz grubsze. są niewidoczne.system kanalików pomiędzy jądrem a ścianą komórki Rybosom . Dane białko może mieć niewielki wpływ na komórkę. które przedostają się do wnętrza lub na zewnątrz komórki. Wszystkie komórki organizmu.mitochondria. czy ktoś ma piwne. Najwięcej mitochondriów występuje w komórkach mięśniowych. Dzięki temu komórki ulegają podwojeniu. Komórki mięśniowe są długie i wąskie. Geny wpływają na kształtowanie nowego organizmu ludzkiego już od momentu zapłodnienia. każda komórka człowieka ma 46 chromosomów zgrupowanych w 23 pary. Każdy chromosom posiada tysiące genów. Średnica tych mikroskopijnych struktur wynosi średnio jedną setną milimetra. półprzepuszczalną błonę. które są także długie i wąskie. Wzdłuż reticulum są rozsiane sferyczne struktury zwane rybosomami. a potrzebne w innej części organizmu (np. Chromosomy ojca determinują płeć. które tracą chromosomy w końcowej fazie procesu ich formowania. Okrągłe. w czasie którego następuje jej podwojenie. Komórki rozrodcze (jajeczka i plemniki) mają tylko połowę liczby chromosomów. w której osadzone jest jądro posiadające chromosomy. ale ich rola polega na przekazywaniu impulsów. hormony). Chromosomy Każde jądro komórkowe zawiera informacje genetyczne zakodowane w związku chemicznym. a drugi od ojca. Każda z nich spełnia odmienną i ważną funkcję. dzięki czemu organizm może się poruszać. Znajduje się w niej również wiele drobnych struktur zwanych organellami. Wszystkie komórki zawierają reticulum endoplazmatyczne. Cytoplazma wszystkich komórek zawiera mikroskopijne organy .wytwarza białka na potrzeby komórki Lizosom gromadzi enzymy Jąderkowytwarza białka niezbędne do podziału komórki Jądro-zawiera informacje genetyczne (w chromosomach) Błona jądrowa Pory-umożliwiają przenikanie substancji do wnętrza i na zewnątrz komórki Błona komórkowa . Stanowią także część enzymów aktywizujących procesy chemiczne oraz biorą udział w wytwarzaniu złożonych cząstek. a jej wnętrze wypełnia galaretowata substancja zwana cytoplazmą. że zawiera kod genetyczny. kształtem oraz strukturą w zależności od funkcji. Męskie komórki rozrodcze posiadają chromosom X albo Y. która nie ulega podziałowi. Ich zadaniem jest przetwarzanie tlenu i składników pokarmowych w energię niezbędną do wszystkich procesów zachodzących w komórce. dzięki czemu w chwili zapłodnienia nowy osobnik będzie miał właściwą ich liczbę. Błony niektórych komórek są zaopatrzone we włoskowate rzęski. Potrafią również poruszać się w tę samą stronę. Podział komórki DNA zawarty w chromosomach oprócz tego. czy niebieskie oczy. Zapłodnione jajeczko ulega takim podziałom. Substancje wytworzone przez komórkę. Mają zdolność kurczenia się i rozkurczania. Wiele komórek ma całą sieć drobnych kanalików. Zawierają enzymy. W końcowym etapie podziałowi ulega cytoplazma i formują się błony dwóch Budowa komórki Cytoplazma . takich jak hormony. W cytoplazmie znajdują się również mikroskopijne lizosomy. tłuszczu i białka. podobnie jak i na złożoną strukturę organizmu. zwanym kwasem dezoksyrybonukleinowym (DNA).galaretowata substancja w której są zawieszone drobne struktury zwane organellami Mitochondriumwytwarza energię na potrzeby komórki Reticulum endoplazmatyczne . urodzi się dziewczynka. Organelle kontrolują syntezę białek koniecznych do życia wszystkich komórek. Każda jest otoczona błoną. Żadna komórka nie jest w stanie sama funkcjonować poza organizmem (z wyjątkiem sztucznej hodowli w laboratoryjnych warunkach). W cytoplazmie. a informacja jest przekazywana z jednego pokolenia na drugie. a także komórek rozrodczych (jajeczka i plemniki) zawierających połowę materiału genetycznego. W jamie nosowej rzęski te wychwytują cząsteczki kurzu. a koliste komórki trzustki produkują hormon zwany insuliną. jest nazywany mitozą. normalną albo albinotyczną skórę. Błona komórkowa jest porowata i składa się z trzech warstw: białka. które spełniają rolę ich wewnętrznego „szkieletu". Jeden chromosom z każdej pary pochodzi od matki. kręcone lub proste włosy. Gen zawiera informację dotyczącą syntezy określonego białka. Zużyte komórki są zastępowane nowymi. które następnie rozdzielają się. zostają rozpuszczone w tłuszczach lub też przechodzą przez porowatą. W wyniku połączenia jajeczka z plemnikiem zawierającym chromosom Y urodzi się chłopiec. Jest wiele komórek nerwowych. Białka są niezbędne jako materiał budulcowy. Komórki organizmu różnią się rozmiarem. Jajeczko zawiera tylko chromosom X. W zależności od ich kształtu wyróżniamy chromosomy X i Y. ma również możliwości replikacyjne. uwidaczniają się jako parzyste struktury. Chromosomy komórki. Każda potowa przesuwa się do przeciwległego krańca komórki. Proces podziału komórki. Substancje. W chwili zbliżania się podziału. który wchodzi w skład chromosomów. mogą więc unosić substancje w określonym kierunku. dzięki którym wykorzystują obecne w komórce składniki pokarmowe. Najwięcej lizosomów mają komórki wątroby. zawierającej od 70 do 80 procent wody. będące systemem błon wypełniających cytoplazmę. pomimo różnic w funkcjonowaniu. Ich funkcją jest przyspieszanie reakcji chemicznych. czerwone krwinki transportują tlen i dwutlenek węgla. co w konsekwencji daje możliwość powstania dorosłego organizmu. są zbudowane w podobny sposób. zachodzą liczne procesy chemiczne. Jeżeli plemnik zawierający chromosom X zapłodni jajeczko z chromosomem X.

z wyjątkiem bliźniaków jednojajowych. Ilustracja (po prawej) przedstawia szczegółową budowę chromosomu. następnie połowy przemieszczają się do przeciwległych końców komórki. Każda z nich posiada właściwą liczbę chromosomów. Po spleceniu się z sobą następuje kolejny ich podział. Codziennie wiele komórek zamiera. Odcinki DNA są zwane genami. Każdy nowy chromosom posiada zarówno geny ojca.BUDOWA CIAŁA/19 Najbardziej istotne różnice pomiędzy dwoma typami podziału komórki są przedstawione powyżej w dużym powiększeniu. W zależności od typu komórki podziały następują z różnym natężeniem. ' Chromosomy w jądrze Struktura chromosomu zbudowanego ze splątanych nici DNA chromosomu w znacznym powiększeniu nowo powstałych komórek. posiada jedyną w swoim rodzaju strukturę kodu genetycznego. która następuje w czasie mejozy. Każdy z genów _ zawiera informację o budowie białka naskórka i krwi ulegają całkowitej wymianie kilka razy w roku. dając komórki rozrodcze zawierające połowę właściwej człowiekowi liczby chromosomów (23). układają się w pary i splatają. Komórki zawierające połowę liczby chromosomów powstają w wyniku innego podziału . sprawia. W czasie mejozy (sekwencja górna) chromosomy ulegają podwojeniu. że chromosom ojca znajduje się obok chromosomu matki. w tym te. Komórki wątroby. Nowo powstałe komórki ulegają jeszcze jednemu podziałowi. W procesie mitozy (dolna sekwencja) pary chromosomów dzielą się na dwie identyczne części. Wymiana materiału genetycznego. dając nowe komórki rozrodcze. ale dzięki procesowi mitozy są one zastępowane innymi. Komórki nerwowe. W wyniku równego podziału każda nowa komórka zawiera kompletną informację genetyczną niezbędną przy powielaniu się czy zastępowaniu istniejących komórek organizmu. że dzieci nie są całkowicie podobne do swoich rodziców. podobnie jak w mitozie.zwanego mejozą. \ Pojedyncza nić DNA . nie mają możliwości replikacji. Każde z nich. Następuje podział i chromosomy odsuwają się od siebie. Druga połowa zostaje uzupełniona w chwili zapłodnienia. W pierwszym etapie mejozy chromosomy ulegają pogrubieniu i podziałowi. Następnie układają się w pary w taki sposób. Zawierają one połowę informacji genetycznej koniecznej do powstania nowego organizmu. jak i matki. z których zbudowany jest mózg.

Anabolizm obejmuje procesy budowy. W rezultacie może dojść do akumulacji szkodliwych dla organizmu substancji.koi 1 v^lh. Znaczna jej część pochodzi z rozkładu złożonych węglowodanów (występujących w takich produktach. nazywana jest cukrzycą. Na metabolizm składają się całkowicie odmienne. Składniki pokarmowe przyswojone przez organizm i zgromadzone w postaci energii są wykorzystywane podczas wzrostu. Metabolizm to wszystkie reakcje chemiczne zachodzące wewnątrz organizmu.Metabolizm Złożone procesy. które aktywizują każdy proces metaboliczny zachodzący w komórce. Białka zawarte w diecie są rozkładane na aminokwasy. przy czym. reprodukcji lub w procesach obronnych przeciwko infekcjom i chorobom. W wyniku tego powstaje energia umożliwiająca poruszanie się mięśni. \u . U rozwijającego się dziecka lub nastolatka potencjał pochodzący z rozkładu pokarmu zostaje całkowicie wykorzystany do procesów wzrostu. Katabolizm polega na rozkładzie węglowodanów. lecz uzupełniające się procesy katabolizm i anabolizm. fruktoza i galaktoza. część jest tracona w postaci ciepła. Nadmierne wydatkowanie energii objawia się utratą wagi ciała. Przyczyną wielu zakłóceń metabolizmu jest niedobór enzymów. dzięki czemu niezbędne substancje stają się dostępne dla komórek. W. W wątrobie glicerol zostaje przekształcony w glukozę i w ten sposób wkracza na drogę metabolizmu tego cukru. które następnie oddzielnie ulegają procesom katabolizmu. np. to: glukoza. Potencjał uwolniony w czasie tego procesu jest tymczasowo gromadzony w postaci wysokoenergetycznego związku ATP. Rozkład węglowodanów Energia jest niezbędna do życia. cząsteczki tłuszczu są rozkładane na glicerol i kwasy tłuszczowe. Sposoby wykorzystania pokarmu przez organizm iałka QQ Węglowodany W procesach metabolizmu z każdego pokarmu powstają produkty. Enzym wpływa na chemiczną konwersję. która wytwarza zbyt małe ilości insuliny. tłuszczów i białek. Niewydolność trzustki. wzrost. a także reprodukcja. są skutecznie stymulowane przez enzymy i hormony. w wyniku których jest możliwe jego funkcjonowanie. ziemniaki) na cukry proste.l U. gdzie fruktoza i galaktoza ulegają przekształceniu w glukozę (zobacz Rozdział 9. jak chleb. Hormony z kolei są odpowiedzialne za przebieg wzrostu czy wykorzystanie zapasów energii. a także enzymy. Rozkład tłuszczów i białek Tłuszcze i białka stanowią ważną część spożywanego pokarmu. Insulina jest niezbędnym hormonem umożliwiającym komórkom absorbowanie i rozkład glukozy. strona 104). Kiedy węglowodanowe zapasy energii wyczerpią się. konieczne do procesu wzrostu. jakie otrzymujemy z pożywienia. Komórki uzyskują energię z rozkładu glukozy na substancję zwaną kwasem pirogronowym. które umożliwiają normalne funkcjonowanie naszego organizmu. Najczęściej spotykane cukry proste. które muszą być wydalona. W przypadku dostarczania organizmowi małej ilości węglowodanów jako źródło energii mogą być wykorzystane tłuszcze i białka. a także wielu zbędnych produktów. martwych komórek lub tkanek. Zaburzenia w produkcji hormonów to kolejna często spotykana przyczyna nieprawidłowości w procesach metabolicznych. Cukry najpierw są transportowane do wątroby. W przypadku dorosłego człowieka nie wykorzystana energia powoduje odkładanie się tłuszczu.

a czas ich trwania zależy od sytuacji. Pojawia się uczucie pragnienia. Woda jest podstawowym składnikiem krwi (80 procent). W utrzymaniu stanu homeostazy szczególne znaczenie odgrywa autonomiczny system nerwowy. Jeżeli poziom wody we krwi w stosunku do zawartości soli i innych substancji obniży się. Kieruje on w sposób Kiedy nastąpi odwodnienie organizmu. Tak zwane podwzgórze kieruje autonomicznym sys- temem nerwowym. dlaczego nie każdy. płuc. aby zaspokoić potrzeby organizmu. Główny ośrodek kontroli powodujący uczucie pragnienia znajduje się w mózgu. Ich sposób działania jest jednak odmienny. W przypadku ataku choroby organizm jest osłabiony i nie może się bronić. Układ nerwowy i wewnętrznego wydzielania pełnią najważniejszą rolę w procesach kontrolnych. właściwości płynu zewnątrzkomórkowego muszą być stałe. Obydwa układy są ściśle powiązane. obwód elektryczny termostatu zamyka się. jaką należy wypić. Przykładem takich zjawisk jest termostat normujący pracę systemu ogrzewania. kiedy działanie jednego lub kilku jego systemów ulegnie zachwianiu. W przeciwieństwie do centralnego ogrzewania organizm jest wyposażony w system bezpieczeństwa. Stan homeostazy łatwiej jest wytłumaczyć. tylko 25 procent. jelit. Kiedy wymagana temperatura ustali się. że kilka różnych mechanizmów wykonuje podobne zadania. a tym samym wody z nerek. Odpowiednie mechanizmy sygnalizują ubytek i potrzebę uzupełnienia niedoboru. Reakcje autonomicznego układu nerwowego są szybkie. narządów rozrodczych. od razu ulega zarażeniu. Rozpoczyna się wydzielanie hormonów hamujących wydalanie wody przez nerki (zobacz strona 126) i pojawia się powiązane z tym uczucie pragnienia. BUDOWA CIAŁA/21 Układ limbiczny Sklepienie Nadnercze Nerka Pęcherz moczowy - niezależny pracą serca. Kilka tysięcy systemów kontrolnych istniejących w organizmie człowieka reguluje właściwie wszystkie jego funkcje. Homeostaza jest zatem stanem koordynacji utrzymującym normalne funkcjonowanie organizmu do chwili. Podwzgórze rejestruje tę zmianę i wpływa hamująco na wytwarzanie ADH i aldosteronu. komórki te ulegają pobudzeniu. W pewnych okolicznościach poziom wody w organizmie ulega zmniejszeniu. Oba układy mogą funkcjonować oddzielnie lub też współpracować. Podwzgórze pobudza tylny płat przysadki mózgowej. jak warstwy odłożonego tłuszczu. Rezultatem zaburzenia równowagi jest stan chorobowy. Dostarczenie organizmowi wody w ilości gaszącej pragnienie uzupełnia jej zapas. a ich funkcjonowanie jest wzajemnie uzależnione. Nadnercza również są pobudzane i zwiększają wytwarzanie aldosteronu. który uwalnia hormon antydiuretyczny (ADH). Tłumaczy to. podwzgórze odnotowuje zmianę poziomu wody we krwi. Płyn dostarcza im składników pokarmowych oraz odprowadza zbędne produkty. Podatność organizmu na grypę w znacznym stopniu zależy od jego odporności. zależy od poziomu ubytku.Homeostaza W celu utrzymania wewnętrznej równowagi organizm ludzki wymaga ciągłego nadzoru. Ilość wody. Efekty jego działania są jednak trwalsze. Aby komórki mogły prawidłowo funkcjonować. Niektóre tkanki. istota szara mózgu. Z tego względu są czasem rozpatrywane jako jeden wspólny układ nerwowo-hormonalny. Układ wewnętrznego wydzielania znacznie wolniej reaguje na określoną sytuację. kto zetknie się z chorobą. mają wyższą zawartość wody (do 85 procent). Jeżeli temperatura w pokoju spada poniżej ustalonej wartości. termostat przerywa obwód. dzięki mechanizmom adaptacyjnym i odpornościowym. Efekt końcowy ogranicza lub hamuje specyficzny proces i w ten sposób zachowana jest kontrola. Każdy z wielu mechanizmów wzajemnego oddziaływania środowiska na nasz organizm może być postrzegany jako oddzielny system kontroli. pęcherza moczowego. żołądka. Powoduje to włączenie bojlera oraz pompy i obieg gorącej wody w systemie zostaje wznowiony. może zwalczyć chorobę. Jest to warunek zachowania zdrowia w nieustannie zmieniającym się środowisku. spełniający określoną funkcję. Stan takiej równowagi jest określany jako homeostaza. jak np. posługując się terminami technicznymi. Zebrane w całość formują jeden. Wszystkie komórki ciała znajdują się w środowisku płynnym. Wiele procesów organizmu reguluje mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego. Zawartość wody w organizmie wynosi 70 procent. Powoduje on zmniejszenie wydalania wody przez nerki i pęcherz moczowy. Zdrowy organizm. Określone komórki nerwowe tego gruczołu reagują na zawartość wody we krwi. Polega on na tym. ogólny system odpowiedzialny za prawidłowe funkcjonowanie naszego organizmu. . Regulowanie zawartości wody w organizmie jest przykładem wykorzystania kilku systemów w celu utrzymania homeostazy. który hamuje utratę soli. inne.

Każda kość ma określony kształt. W przypadku mężczyzny proporcje są odwrotne . UKŁADKOSTNY ISKÓRA Po prawej: Zarówno kobieta. Ciało od zewnątrz pokrywa skóra. gdzie jest wymagana większa elastyczność. ale też bierze udział w regulowaniu temperatury ciała. Ramiona kobiety są stosunkowo wąskie. Dzięki tym przystosowaniom może pomieścić rozwijający się w okresie ciąży płód. czyli około 206.Rozdział 2 Szkielet podtrzymujący ludzkie ciało jest arcydziełem architektury. Szkielet żeński z reguły jest mniejszy i lżejszy. . a dzięki stawom i więzadłom jest bardzo mobilna. Tam. co nadaje jej biodrom charakterystyczny kształt. zależnie od jej specyficznej funkcji. jak i mężczyzna mają taką samą liczbę kości. a kształtem przypomina łódź. Jest to największy organ ludzkiego ciała. kość została zastąpiona chrząstką. Skóra nie tylko chroni przed uszkodzeniem wewnętrzne struktury.ma on szerokie barki i wąskie biodra. Miednica kobiety jest szersza. Budowla ta charakteryzuje się dużą wytrzymałością.

Prawie dwie trzecie składu kości stanowią sole mineralne. W czasie porodu musi ona przejść przez wąski kanał. umożliwiając ruch w czasie mówienia. tworzą tkankę kostną. w którym zachodzi wytwarzanie komórek krwi. Szkielet nowo narodzonego dziecka ma więcej kości niż dorosła osoba. Proces można prześledzić na przykładzie czaszki. która chroni delikatne narządy ciała. podobnie jak wszystkie organy ciała. Każdy z tych elementów wzmacnia swoją wytrzymałość dzięki właściwościom drugiego składnika. wewnętrzna . Kości są mocne i pomimo podtrzymywania znacznych ciężarów nie ulegają złamaniom czy też deformacjom. są zbudowane z komórek. jednocześnie zachowując wszechstronne możliwości ruchowe. które nadają jej twardość i sztywność. Dzięki obecności ciemiączek pomiędzy poszczególnymi częściami czaszki noworodka może się ona dostosować do kształtu kanału porodowego. Rozwiązanie to (stworzone przez naturę) jest powszechnie stosowane w budownictwie. zbita substancja międzykomórkowa przesycona solami mineralnymi. zbudowana z 14 kości. słuchu i smaku. Kości tworzą strukturę. Poniżej: Twarz. Rozwój kości W pierwszym etapie powstawania kości są pełne. W jamie szpikowej kości znajduje się szpik. Gdyby czaszka noworodka była tak sztywna jak u dorosłego.Kości i chrząstka Szkielet przeciętnie zbudowanej dorosłej osoby składa się z około 206 kości. Są połączone stawami. a w dużym stopniu redukuje wagę. W chwili urodzenia drobną strukturę tworzy około 350 kości. Kości. W rezultacie takiego połączenia kość jest strukturą twardą. Komórki te i twarda. Kości te podtrzymują również mięśnie twarzy. chroni delikatne narządy zmysłów z receptorami wzroku. Szczęka . a zarazem stosunkowo elastyczną.zwana szpikiem miękka i delikatna. żucia czy też wyrażania emocji. Pozostała część kości jest utworzona z włókien kolagenowych. Proces ten jedynie nie- UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/23 znacznie zmniejsza ich wytrzymałość. Dodatkowo szkielet jest rusztowaniem podtrzymującym całe ciało. nie zmieściłaby się w otworze miednicy. Zewnętrzna warstwa każdej kości jest gruba i twarda. Ciemiączka stopniowo zanikają po porodzie. Dopiero później w ich wnętrzu powstaje jama. a przyczepione do nich mięśnie wprawiają układ szkieletowy w ruch. Z biegiem czasu niektóre z nich zrastają się z sobą.

Kości długie kończyn mają przy swoich końcach tak zwane płytki wzrostowe. który trwa aż do zakończenia wzrostu. Mężczyzna ma szersze ramiona. a jednocześnie zapewnia wystarczającą powierzchnię wewnątrz dla rdzenia kręgowego. Szkielet kobiety jest lżejszy oraz mniejszy niż mężczyzny. a ich kształt zależy od spełnianej funkcji. występujących np. są takie same jak kości długich. w nadgarstku. Kości rożnokształtne najczęściej mają wygląd nieregularnej bryły. Jej budowa jest uzależniona od funkcji spełnianej w ustroju. Specyficzna budowa kręgów. do których są przyczepione mięśnie (np. dolnych i tułowia. jednak zarówno mężczyzna. Każdy z nich spełnia określone funkcje.gąbczasta. Linia dzieląca ciało na połowy u dorosłego człowieka przebiega na wysokości spojenia łonowego lub tuż nad genitaliami. jak i kobieta mają taką samą liczbę żeber. aby w okresie ciąży mogła zmieścić rosnący płód. Cechuje ją stałość konsystencji. ale trwa przez całe życie. ale również z chrząstki. Cecha ta ma wyjątkowo duże znaczenie w przypadku kości długich. Szkielet dziecka jest zbudowany nie tylko z kości. które składają się na kręgosłup.24/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA głównie w czasie wzrostu. Kości długie kończyn mają kształt cylindrów zawierających w środku istotę gąbczastą kości. Występuje we wszystkich strategicznych punktach szkieletu. Struktura chrząstki w obrębie całego szkieletu nie jest taka sama. Ostateczny kształt szkieletu zostaje uformowany w wieku około 20 lat. Puste jamy. Wraz ze wzrostem ulega ona stopniowej zamianie w kość. gdyż zwiększa ich masywność w miejscach połączeń. Umożliwiają przesuwanie się kości czaszki w czasie porodu. U dorosłego człowieka występuje głównie w okolicach stawów. Płaski kształt powoduje. Bardzo ważną cechą kości jest ich zdolność osiągania odpowiedniego kształtu. z których zbudowany jest szkielet. Jest to niezmiernie ważne. Głowa noworodka jest wciąż nieproporcjonalnie duża w stosunku do reszty ciała. niewielka twardość oraz sprężystość. charakterystyczne dla kości tworzących twarz. łopatki). Z tego powodu miejsca te są niewidoczne na zdjęciach rentgenowskich. Wzrost odbywa się poprzez wydłużanie kości kończyn górnych. gdzie konieczna jest obecność materiału charakteryzującego się takimi cechami. Środek ciała uległ jednak przesunięciu z brody na pępek. gdzie zachodzą procesy wzrostu. dalszy przyrost kości na długość jest niemożliwy. Nie skostniałe. że spełniają rolę ochronną (jak w czaszce) lub też stanowią płaszczyzny. Długość głowy u sześciotygodniowego płodu jest taka sama. pomiędzy którymi znajduje się trzecia warstwa . Są jednak bardziej masywne i dzięki temu posiadają duże możliwości ruchowe bez utraty wytrzymałości. Jest to proces kostnienia. a jego klatka piersiowa jest większa. błoniaste miejsca między kośćmi to tak zwane ciemiączka. Ich końce są szersze. Chrząstka Chrząstka jest jedną z tkanek. pokrywając końce kości. Proces kształtowania kości odbywa się Budowa kości długiej Naczynia krwionośne nasady kości Linia nasadowa (pozostałość po płytce wzrostowej) Okostna Kość gąbczasta Układ osteonów Osteocyty (komórki kostne) . czynią je lekkimi. Kostnienie płytek wzrostowych we wszystkich kościach ludzkiego organizmu odbywa się według określonej kolejności. jak długość jego ciała. Jej miednica jest proporcjonalnie szersza. Jeżeli płytka wzrostowa ulegnie skostnieniu. Kości płaskie są zbudowane z dwóch warstw tkanki kostnej zbitej. Kształty i rozmiary kości Istnieje kilka różnych typów kości. stanowiących podporę kończyn. daje im dużą wytrzymałość. która jest znacznie bardziej elastyczna. W czasie rozwoju człowieka zachodzą znaczne zmiany proporcji w szkielecie. Ogólne zasady budowy kości krótkich. Płytka wzrostowa jest zbudowana w większym stopniu z chrząstki niż z kości.

Składniki pokarmowe przenikają do niej przez okrywającą ją błonę zwaną ochrzęstną. pierścieniowatą i nalewkowatą. ale sprężyste chrząstki budujące otaczające tchawicę i prowadzące do płuc oskrzela. są zbudowane z chrząstki szklistej. Kręgi są oddzielone od siebie krążkami międzykręgowymi. której powierzchnia jest sma- Chrząstka nalewko wata Chrząstka rścieniowata Crząstka tarczowata (jabłko Adama) Krtań Tchawica - Powyżej: Struktury podtrzymujące krtań są zbudowane z chrząstki. Błony wyściełające stawy wytwarzają maź. wewnątrz której znajduje się galaretowaty. a pozostałe trzy organy. a z zewnątrz jest okryty chrząstką włóknistą. ale również biorą udział w procesie wytwarzania głosu. Część chrzestna. Chrząstka włóknista Chrząstka włóknista charakteryzuje się obecnością wielu grubych pęczków twardych włókien kolagenowych. Wytwarzanie dźwięku wysokiego Każdy rodzaj chrząstki składa się z istoty międzykomórkowej. W chwili zakończenia procesów wzrostu chrząstka szklista występuje na zakończeniach kości w obrębie stawów w postaci bardzo cienkiej warstwy (1-2 milimetry). zwane chrząstką tarczowata. Struny głosowe są zbudowane z elastycznych włókien. Wszystkie włókna wchodzące w jej skład są utworzone z kolagenu. Chrząstka szklista Chrząstka szklista jest niebieskobiałą. wytwarzają kość. półprzeźroczystą tkanką. Kontrolują ilość powietrza przechodzącego przez krtań. Każdy kręg jest oddzielony od sąsiedniego krążkiem zbudowanym z tej chrząstki. Ten typ chrząstki spotykamy w drogach oddechowych. Następnie komórki te zamierają. zwanych kręgami. Obecność krążków między kręgowych znacznie ogranicza wstrząsy kręgosłupa. ich nazwa jest uzależniona od pozycji w szkielecie. chrząstki dzieli się na chrząstkę szklistą. Podział chrząstki zależy od rodzaju włókien. a także umożliwia utrzymanie wyprostowanej postawy ciała. w której są osadzone komórki oraz włókna białkowe. gęsty płyn. Dzięki takiej budowie ten typ chrząstki jest elastyczny. wpływając na wysokość wydawanego dźwięku. pozostawiając wolną lukę. Poniżej: Komórki chrząstki szklistej obecne w płytce wzrostowej dzielą się. aby zapełnić tę przestrzeń. podobnymi do baniek z galarety. Chrząstka szklista stanowi przedłużenie końców żeber i łączy je z mostkiem. Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości. W porównaniu z pozostałymi typami zawiera najmniej komórek i włókien. W ten sposób bierze udział w oddychaniu. która zajmuje miejsce istoty międzykomórkowej. umożliwiając ruchy klatki piersiowej. włóknistą oraz sprężystą. a także twarde.UKŁAD KOSTNY I SKORA/25 Pozycja chrząstki w krtani Ciężkie lub szybkie oddechy Nagłośnia (chrząstka sprężysta) Fałd przedsionkowy i głosowy - W krtani struktury chrząstkowe nie tylko spełniają rolę podtrzymującą. Obie cechy są bardzo pożądane. gdyż tkanka włóknista jest niezbędna pomiędzy kręgami kręgosłupa. Jej ogromne możliwości rozwoju pozwalają około 45-centymetrowemu noworodkowi osiągnąć wzrost dorosłej osoby. zbudowane z kolagenu lub elastyny. Okres wydłużania się kości Zwapniała substancja międzykomórl . Z niej uformowany jest koniec nosa. Każdy krążek międzykręgowy stanowi strukturę. ale równie wytrzymały. Ze względu na różne właściwości fizyczne. Cechą wspólną wszystkich typów chrząstki jest brak naczyń krwionośnych. przesuwają w dół kości i budują zwapniała substancję międzykomórkową. Nagłośnię tworzy chrząstka sprężysta. Osteoblasty. Z chrząstki szklistej zbudowany jest szkielet płodu.

oprócz włókien kolagenowych. a jednocześnie posiada duże możliwości ruchowe. Dokładniejsze przyjrzenie się czaszce pozwala zauważyć. dolnej części kręgosłupa znajduje się kość ogonowa. takich jak kot czy pies. Z jej komórek zbudowana jest nagłośnia. Kręgi są oddzielone od siebie krążkami międzykręgowymi. Zadaniem czaszki jest ochrona mózgu. Chrząstka sprężysta Chrząstka sprężysta jest zbudowana. ale wytrzymała. Nazwa ta dotyczy stawu zawiasowego łączącego kość ramienną z kością łokciową i stawu kulistego łączącego kość ramienną z kością promieniową. Z 29 kości czaszki 14 z nich formuje rusztowanie dla oczu. Ilustracja przedstawia odcinek lędźwiowy kręgosłupa. zapobiega ścieraniu się kości kręgosłupa podczas ruchu. W końcowej. ich nazwa zależy od pozycji w szkielecie. dzięki czemu kości twarzy zachowują stałą pozycję. która zamyka wlot do dróg oddechowych w chwili przełykania pokarmu. Chrząstka sprężysta jest plastyczna. Charakterystyczną cechą czaszki są duże rozmiary żuchwy. Chrząstka sprężysta tworzy również elastyczną część małżowiny usznej oraz stanowi konstrukcję podtrzymującą ściany kanału prowadzącego do ucha środkowego i trąbki Eustachiusza. w jaki sposób najdelikatniejsze organy są chronione przez jej kości. które łączy obie kości miedniczne. ponieważ tworzą ją małe odcinki. kręgosłup z tyłu oraz mostek umieszczony z przodu. Chrząstka włóknista tworzy również mocne połączenie pomiędzy kością a więzadłem. Kręgosłup jest zbudowany z serii małych kości zwanych kręgami. a także narządów wzroku i słuchu. który przebiega ich środkiem.26/UKŁAD KOSTNY I SKORA Kości kończyny górnej składają się z kości ramiennej oraz kości promieniowej i łokciowej. Duża efektywność mechanizmu nie jest tak łatwo zauważalna. Kość ta jest ruchoma i wraz ze szczękami stanowi doskonały mechanizm rozgniatania pokarmu. Górną i dolną część kończyny łączy z sobą łokieć. Chrząstka sprężysta występuje także w krtani. Głębokie oczodoły znajdujące się pod czołem osłaniają gałki oczne. nosa i jamy ustnej. gdzie wraz z chrząstką szklistą tworzy struktury podtrzymujące i biorące udział w wytwarzaniu głosu. Hormony wydzielane w okresie ciąży powodują rozluźnienie jej struktur. kształtem przypominających szpulki nici. Stanowi centralną oś szkieletu. Szkielet klatki piersiowej tworzą żebra ograniczające ją po bokach. kiedy twarz pokryjemy mięśniami. Krążek międzykręgow Kręgi lędźwiowe . U niektórych zwierząt. ta część kręgosłupa jest znacznie dłuższa niż u człowieka i tworzy wyraźny ogon. które tworzą dolną część kończyny zwaną przedramieniem. która łączy każde ucho z górną częścią gardła. Podobnie narząd węchu jest schowany wysoko za nozdrzami przednimi. Człowiek może wykonać skłon i dotknąć palców u nóg i właśnie dzięki kręgosłupowi zachowuje wyprostowaną postawę ciała. Budowa szkieletu Budowa każdej części szkieletu jest uzależniona od funkcji spełnianej w organizmie. Ich obecność nadaje jej charakterystyczny żółty kolor. również z włókien elastyny. Płyn spełnia rolę amortyzatora wstrząsów. zwanych kręgami. nerwami i skórą. Kręgi tworzące kręgosłup ochraniają również delikatny rdzeń kręgowy. • Kość ramienną Kość promieniowa Więzadło pierscieniowate Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości. dzięki czemu głowa dziecka może przejść przez kanał rodny. Z grubej warstwy chrząstki włóknistej zbudowane jest spojenie łonowe. W tym procesie biorą udział również zęby. U kobiety chrząstka ta ma szczególne znaczenie. Część czaszki tworząca twarz jest masywniejsza w okolicach oczu i nosa. Kość łokciowa rowana. podobnymi do baniek z galarety. Konstrukcja ta jest niezwykle mocna.

które ochraniają ważne organy: płuca. powodując zmniejszenie obwodu klatki piersiowej. serce. Dzięki chrząstce żebrowej klatka piersiowa może rozszerzać się i kurczyć podczas oddychania. Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne Wyrostek mieczykowaty Mięsień najszerszy grzbietu r Wątroba Mięsień — zębaty •i . wątrobę i żołądek.. W sytuacji. Wydechowi towarzyszy rozluźnienie tych mięśni. kiedy organizm ma zwiększone zapotrzebowanie na tlen (np. w czasie ciężkiego treningu fizycznego). . Umożliwia to przesunięcie mostka do przodu i zwiększenie obwodu klatki piersiowej.UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/27 Szkielet klatki piersiowej od przodu Udział żeber w oddychaniu Łopatka Rękojeść mostka I Trzon > mostka Łopatka Płuco Mięsień piersiowy mniejszy Chrząstka żebrowa Zebro . Żebra zbudowane w całości z kości byłyby zbyt sztywne. i przedni Żołądek Wyrostek mieczykowaty Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne 1 Wdech Szkielet klatki piersiowej od tylu Kręgosłup Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się -- £ebra unoszą się iwysuwają do przodu Obojczyk Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się Zebro Klatkę piersiową tworzą żebra. mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się. Przy silnym wydechu mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się. .

Kość czworoboczna • mniejsza Kość główkowata — Kość haczykowata Kośćgrochowata Kości kończyny dolnej i obręczy miednicznej Kość promieniowa Kość łokciowa Kość trójgraniasta Kość księżycowata Kość łódeczkowata Kość biodrowa Kość krzyżowa Kość udowa Kłykieć przyśrodkowy kości udowej Kostka przyśrodkowa Kostka boczna Stęp skokowa Ramiona łączą się z centralną osią_k^ęgosłupa za pomocą obręczy-ktTnćlEyngórnych. Masywna kość górnej części kończyny zwana jest kością ramienną. Tylny i dolny odcinek obręczy miednicznej tworzą kości kulszowe. które formują podstawę pośladków. które nie biorą udziału w oddychaniu. którą tworzą łopatka i obojczyk. Ruchy te są jednak w dużym stopniu skoordynowane. których lokalizacja i wzajemne połączenia są bardzo precyzyjne. Jest ono dodatkowo wzmocnione więzadłami. Stopa jest zbudowana z kości stepu. jednocześnie wysuwając się do przodu. W zewnętrznej dolnej części kości miednicznej znajduje się zagłębienie. śródstopia i palców. W przedniej części miednicy dwie kości łonowe połączone chrząstką tworzą spojenie łonowe. które znajdują się w jej wnętrzu. Dzięki temu możemy. Łączy się w łokciu z dwiema kośćmi przedramienia: kością promieniową i kością łokciową. Po- Kończyny i miednica niżej panewki kość miedniczną ulega zakrzywieniu. najdłuższej kości szkieletu. łączących się w części tylnej kością krzyżową. Kończyny dolne są połączone z kręgosłupem miednicą zbudowaną z bardzo twardych kości. Dwa najniżej położone żebra (jedenaste i dwunaste) są powiązane tylko z kręgosłupem. którego kształt jest dopasowany do głowy kości udowej. Panewka jest skierowana na zewnątrz. Zebra pierwsze są ściśle połączone z obojczykiem i tworzą podstawę szyi. zwiększając stabilność miednicy. śródręcza i palców. zarówno pewnie i wygodnie stać. Zakrzywiony górny brzeg kości biodrowych jest z łatwością wyczuwalny pod skórą. masywnych kości miednicznych. nie tracąc równowagi. Pierścień miednicy składa się z dwóch ciężkich. Są to tak zwane żebra wolne. gdyż są zbyt krótkie i nie dochodzą do mostka. Inne więzadła łączą kości kulszowe z krzyżową. Pionowo ustawione stawy krzyżowo-biodrowe są wzmocnione włóknami i wieloma krzyżującymi się więzadłami. Dzięki temu możemy łapać przedmioty i wykonywać mnóstwo skomplikowanych ruchów. Ta część kości miednicznej jest nazywana kością łonową. co zwiększa stabilność połączenia. co umożliwia utrzymanie równowagi i chodzenie. Kości podudzia to kość piszczelowa i znacznie cieńsza strzałka. Budowa nadgarstka i ręki Kość czworoboczna większa Kości kończyny dolnej są najdłuższymi i najcięższymi w catym szkielecie. Kość udowa łączy się poprzez panewkę stawu biodrowego z kością miedniczną. Skutki uszkodzenia tych organów mogłyby być bardzo groźne. tak więc kończyny dolne są oddalone od linii środkowej ciała. jak chodzić lub biegać. Z mostkiem większość żeber łączy się stawowo. Głównym zadaniem szkieletu klatki piersiowej jest ochrona serca i płuc. Ręka jest zbudowana z nadgarstka. Powierzchnie tych kości idealnie do siebie pasują.28/UKŁAD KOSTNY I SKORA Żebra są połączone z kręgosłupem w sposób umożliwiający ruch w czasie oddychania. zwane panewką. . Przez to miejsce przebiega kilka dużych nerwów i naczyń krwionośnych prowadzących do kończyn górnych. w czasie których każda z wielu części ręki porusza się w inny sposób.

Kość grochowata jest jedyną z kości nadgarstka. Kość piętowa Paliczki Kość sześcienna Kości śródstopia Kości stopy . Kości nadgarstka są położone pomiędzy kośćmi śródręcza a kośćmi przedramienia . którą można wyczuć pod skórą. Po lewej: Nadgarstek jest utworzony co najmniej z ośmiu oddzielnych kości. zwanych kośćmi nadgarstka. Każdy palec posiada trzy paliczki.UKŁAD KOSTNY I SKORA/29 Po lewej: Ręka ma czternaście paliczków (kości palców). Ich kształt ułatwia utrzymanie równowagi.kością promieniową i łokciową. Ze względu na przenoszenie ciężaru ciała paliczki stopy są szersze i bardziej płaskie w porównaniu z paliczkami ręki. z wyjątkiem kciuka. i Paliczek Paliczki środkowe Paliczki bliższe Paliczki dalsze Piszczel Elastyczność ludzkiej stopy wypływa z jej skomplikowanej budowy anatomicznej. Ruch kości jest możliwy dzięki stawom i mięśniom. ułożonych w dwa rzędy. który ma ich dwa.

Stawy i więzadta
Kości szkieletu łączą się z sobą za pomocą stawów. Połączenia muszą być solidne, powinny jednak zachować dużą swobodę ruchu. Dzięki stawom szkielet człowieka jest konstrukcją niezwykle sprawną. Połączenia kości dzielimy na dwa główne typy: ruchome (stawy) i stałe (więzozrosty, chrząstkozrosty i kościozrosty). Stawy, czyli połączenia ruchome, są wyścielone błoną maziową, dzięki czemu kości połączone stawem mogą wykonywać ruch w szerokim zakresie. Ruch połączeń włóknistych kości ogranicza tkanka włóknista. Oprócz stawów i więzozrostów w szkielecie występują połączenia chrząstkozrostowe. Duża elastyczność chrząstki umożliwia szeroki zakres ruchów bez obecności maziówki. Połączenia chrząstkowe występują m.in. pomiędzy żebrami a mostkiem. Stawy Podział stawów można przeprowadzić w zależności od zakresu ruchów kości. Stawy zawiasowe (obecne m.in. w łokciu i kolanie) są stawami jednoosiowymi i pozwalają na ruch zginania i prostowania. Stawy płaskie, których nazwa jest związana z płaską lub prawie płaską powierzchnią kości występujących w takim połączeniu, umożliwiają nieznaczne przesunięcia w wielu kierunkach. Połączenia takie występują w kręgosłupie, nadgarstku i pomiędzy kośćmi stepu. Specyficznym stawem jednoosiowym jest staw śrubowy występujący w szyi u podstawy czaszki. Ruchy wykonywane w tym stawie to ruchy obrotowe w obydwu kierunkach. Ten typ połączenia umożliwia odwracanie głowy. Praca polegająca na przykręcaniu śrub jest możliwa ze względu na staw obrotowy występujący w łokciu. Połączenia pozwalające na ruch we wszystkich kierunkach, jak np. staw ramienny, to tak zwane stawy kuliste. Stawy pomiędzy paliczkami palców są typowym przykładem stawów zawiasowych. Zakończenia kości są pokryte twardą, elastyczną chrząstką stawową. Twarda błona otacza cały staw, tworząc torebkę stawową, chroniącą go przed niepożądanymi ruchami i utrzymującą kości w określonym położeniu. Wnętrze torebki stawowej jest wyścielone maziówką. Warstwa tkanki maziowej jest czasami bardzo cienka. Wydziela płyn zwany mazią stawową, który nawilża stawy i zapobiega ich wyschnięciu. W określonych warunkach staw może funkcjonować bez mazi stawowej, nie ulegając uszkodzeniu. Do takiej sytuacji dochodzi podczas reumatoidalnego zapalenia stawów. Stan nieprawidłowego funkcjonowania warstwy maziowej musi być jednak krótkotrwały. Zdrowa błona maziowa jest niezwykle ważna w utrzymaniu stawu w dobrej kondycji. Duża liczba stawów znajduje się w ręce. Łatwo jest zaobserwować, w jaki sposób, w przypadku ostrego reumatoidalnego zapalenia stawów, może dojść do trwałych zniekształceń palców i nadgarstka. Staw kolanowy jest bardzo skomplikowanym stawem zawiasowym. Gładko zaokrąglone kłykcie kości udowej spoczywają w zagłębieniu kości piszczelowej. W obrębie stawu, pomiędzy kością udową a piszczelą znajdują się dwa pasma chrząstki (łękotki). Ich funkcją jest zwiększenie stabilności bez ograniczenia sprężystości. Ta część stawu kolanowego najczęściej ulega uszkodzeniu podczas sportowych wyczynów, co często kończy się operacją. Kolano pozbawione łękotek może nadal funkcjonować, jednak jest bardziej narażone na urazy. W późniejszym okresie życia może dojść do zmian zwyrodnieniowych stawu. Powierzchnie stawowe są smarowane mazią stawową. W obrębie stawu znajdują się także tak zwane kaletki wypełnione mazią, chroniące staw przed uszkodzeniami. Stabilność i wytrzymałość połączenia stawowego zapewniają pasma warstwy włóknistej zwane więzadłami. W prawidłowo funkcjonującym stawie kolanowym więzadła występują po obu jego stronach oraz w środku. Ruchy stawu kolanowego odbywają się dzięki mięśniom uda i podudzia.

Staw kolanowy

Przekrój ręki z zaznaczeniem stawów
Kości śródręcza„

Patoek bliższy ~>JStaw międzypaliczkowy "m I Staw ' ^ ^ r - | » międzypaliczkowy

Paliczek dalszy

Staw promieniowo-nadgarstkowy

UKŁAD KOSTNY I SKORA/31 Staw kolanowy

Kaletka nadrzepkowa

Ląkotki (często uszkadzane podczas wyczynów sportowych)

Więzadlo rzepki Chrząstka

Piszczel

Strzałka

Mięśnie z przodu uda odpowiadają za prostowanie kolana, a mięśnie z tyłu za jego zginanie. Są przyczepione od góry do kości miednicznej, a także wierzchołka kości udowej. W kierunku kolana następuje ich kondensacja w formie włóknistego ścięgna, które jest przyczepione do kości piszczelowej (patrz Rozdział 3). Aby ścięgno znajdujące się z przodu nie ocierało się w czasie ruchu o staw, jest zrośnięte z kością zwaną rzepką, leżącą do przodu od kłykci kości udowej. Ścięgno przebiega w rowku wyściełanym chrząstką i jest smarowane mazią stawową. Rolę amortyzatorów wstrząsów rzepki pełnią kolejne kaletki, które znajdują się w okolicy tej kości. Kolano ma szczególnie ważną funkcję w czasie procesu chodzenia. Wykonanie każdego kroku wiąże się z ugięciem kolana, dzięki czemu noga może być przeniesiona do przodu. Przemieszczanie się na sztywnych nogach wymagałoby odsuwania ich na zewnątrz i jednoczesnego odchylania miednicy. Połączenia nieruchome Połączenia nieruchome występują w kręgosłupie, w czaszce, a także pomiędzy niektórymi kośćmi miednicy. W połączeniach tych brak maziówki, a łączenie kości odbywa się przez twardą tkankę włóknistą. W zależności od jej rodzaju połączenia są nieruchome lub posiadają ograniczoną możliwość ruchu. Wyjątek to połączenia kości w kręgosłupie,

Po lewej: Kości, więzadła i chrząstka stawu kolanowego ukazane od przodu. Po prawej: Przekrój strzałkowy stawu kolanowego z uwzględnieniem szczegółowej budowy, m.in. kaletek i błony maziowej. które są na tyle elastyczne, że umożliwiają pewien zakres ruchu. Zachowują jednocześnie funkcję ochronną dla rdzenia kręgowego.

nia. Naciągnięcie lub przerwanie więzadła może okazać się tak bolesne, jak złamanie kości. Budowa Więzadła stanowią pewną formę tkanki łącznej. Zbudowane są głównie z twardego białka zwanego kolagenem oraz sprężystej, żółtawej elastyny. W przypadku większości więzadeł tkanka ta występuje w postaci włóknistych wiązek. Pęczki włókien przebiegają w określonych kierunkach, w zależności od rodzaju ruchu, jaki ograniczają. W więzadłach o kształcie cylindrycznym przebiegających wzdłuż pnia kręgosłupa włókna są ułożone podłużnie i kontrolują jego rozciąganie. Inne więzadła, których funkcją jest ograniczenie przemieszczania się kości na boki, przybierają postać płaskiej obręczy, w której włókna wzajemnie się z sobą krzyżują. Pomiędzy włóknami znajdują się wyspecjalizowane komórki zwane fibroblastami. Komórki te wytwarzają nowe włókna kolagenowe lub regenerują ewentualne uszkodzenia. Wiązki włókien są osadzone w tkance, przez którą przebiegają naczynia krwionośne, limfatyczne oraz nerwy.

Więzadła

Kości połączone stawem są wprawiane w ruch za pomocą mięśni, które są do nich przyczepione nierozciągliwymi ścięgnami. Więzadła mogą być w niewielkim stopniu rozciągliwe, a ich funkcją jest wzmocnienie połączenia stawowego. Ograniczają możliwości ruchowe stawów. W przypadku braku więzadła kości bardzo łatwo mogłyby ulec przemieszczeniu. Więzadła są obecne również w jamie brzusznej. Utrzymują we względnie stałej pozycji takie narządy, jak wątroba czy macica, równocześnie umożliwiając im przemieszczanie w niewielkim zakresie. Ma to duże znaczenie przy zmianie pozycji ciała, a także w czasie jedzenia, trawienia czy też ciąży. Więzadła występują również w okolicy klatki piersiowej. Podtrzymują piersi i zapobiegają ich obwiśnięciu. Obecność więzadeł często uświadamiamy sobie dopiero w chwili ich uszkodze-

32/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA
Więzadła łączą się z kośćmi stawu za pomocą włókien, które penetrują zewnętrzną warstwę kości zwaną okostną. W okostnej przebiega sieć naczyń krwionośnych i nerwów. Umożliwia ona dostarczenie kości składników pokarmowych oraz stanowi miejsce przyczepu dla więzadeł i mięśni. Ewentualne uszkodzenie więzadeł jest związane z uszkodzeniem okostnej, ponieważ więzadła silnie w nią wrastają. Różnym typom stawów występującym w organizmie towarzyszą wyspecjalizowane więzadła. W przypadku większych stawów, takich jak kolanowy, biodrowy, łokciowy, czy też połączeń pomiędzy paliczkami palców lub w kręgosłupie, torebki stawowe są szczególnie grube, co Każdy ruch trenującego sportowca jest uzależniony od współdziałania stawów, mięśni, ścięgien i więzadeł. Poniżej przedstawione są najważniejsze więzadła barku w fazie ruchu. Ilustracja poniżej (na prawo) ukazuje więzadła łokcia wykonującego ruch olimpijczyka Daleya Thompsona. bardzo wzmacnia połączenia. Wewnątrz lub na zewnątrz torebki stawowej znajdują się również więzadła. Spełniają indywidualną rolę ograniczającą określony rodzaj ruchu. Są to więzadła poboczne. Rola więzadeł Różnorodność ruchów, jakie może wykonać organizm, zależy od ukształtowania powierzchni kości tworzących staw, a także jego więzadeł. W przypadku niektórych stawów największe znaczenie odgrywają kości. W stawie łokciowym kość łokciowa, tworząca dolną część tego połączenia, jest półksiężycowato wycięta. Taki kształt panewki umożliwia jedynie proste ruchy do przodu i do tyłu. W tym przypadku więzadła zapobiegają jedynie bocznym wahaniom. Z kolei wyspecjalizowane więzadło pierścieniowate otacza jak kołnierz kość promieniową, łącząc ją z kością łokciową. Połączenie umożliwia ruch rotacyjny kości. W stawie kolanowym żaden kształt tworzących go kości nie ogranicza ruchów. Pomimo to, że kolano jest również stawem zawiasowym, ruchy są kontrolowane przez wyspecjalizowane więzadła krzyżowe. Zapobiegają one wysuwaniu się kości piszczelowej ze stawu kolanowego do tyłu lub przodu oraz hamują ruch obracania goleni do wewnątrz. Kości stawu są wprawiane w ruch dzięki temu, że jedne mięśnie kurczą się, a inne rozkurczają. Więzadła ograniczają pracę mięśni, zapobiegając nieprawidłowym ruchom. Więzadła nie mają możliwości kurczenia się. Funkcjonują zatem jako statyczne struktury organizmu, chociaż w nieznacznym stopniu mogą ulec rozciągnięciu w czasie pracy stawu. Kiedy zachodzi taka sytuacja napięcie więzadła wzrasta do chwili, gdy dalszy ruch jest niemożliwy. Istnieją także więzadła, których przeciwległe końce są przyczepione do tej samej kości i żaden ruch nie ma na nie wpływu. Utrzymują one w stałej pozycji oraz ochraniają takie struktury, jak naczynia krwionośne czy nerwy.

Więzadło i kruczo-oMjczykows-

Więzadło kruczo-ramienn

łojowe i apokrynowe oraz mieszki włosowe. Unerwienie mieszka włosowego. a następnie tworzą zrogowaciałą warstwę zwaną keratyna.Naskórek Mięsień prostujący włos . Melanocyty. Zewnętrzna ochronna warstwa jest ściśle połączona z leżącą pod nią skórą właściwą. natomiast gruczoły łojowe natłuszczają skórę i włosy. Każdy gruczoł potowy jest zwinięty na końcu w kłębek. Zewnętrzna. gdzie komórki nieustannie dzielą się. W tej warstwie skóry osadzone są gruczoły potowe. gruczołów potowych i receptorów skóry [Budowa skóry Skóra jest zbudowana z dwóch różnych warstw komórek: nabłonka i skóry właściwej. Komórka potrzebuje trzech do czterech tygodni. aby przemieścić się z najniżej położonych warstw na powierzchnię skóry. zwana naskórkiem. Skóra właściwa jest zbudowana z pęczków włókien kolagenowych i elastynowych. mogą powodować powstawanie piegów. a zarazem elastyczną powłokę nieprzepuszczalną dla większości substancji rozpuszczalnych i gazowych. a następnie przemieszczają na powierzchnię skóry. Wydzielanie potu może być spowodowane stanem emocjonalnym lub też potrzebą utraty ciepła przez organizm (patrz strona 129). W obydwu warstwach znajdują się zakończenia nerwowe. Chroni organizm przed niekorzystnym promieniowaniem słonecznym. Skóra odgrywa przewodnią rolę iw termoregulacji .Skóra właściwa Mieszek włosowy Gruczoł apokrynowy Cebulka wtosa Włośniczki żylne i tętnicze ' / \ Kolagen i włókna elastyczne Podskórna tkanka tłuszczowa Kolba Krausego (receptor odczuwania zimna) Skóra Powierzchnię organizmu oddziela od iświata zewnętrznego ochronna powłoka [wspólna. którego ujście znajduje się na powierzchni skóry. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w okresie osiągania dojrzałości płciowej i są uznawane za jedną z cech płciowych. Połączenie obydwu podstawowych warstw skóry najwyraźniej uwidacznia się na opuszkach palców w postaci linii papilarnych. -Najgłębiej położona jest warstwa rozrodcza. ucisku. a także naczynia krwionośne. ledwo widoczne płytki. Naczynia krwionośne są obecne tylko w skórze właściwej. ostatecznie ulegają złuszczeniu jako płaskie. Gruczoły potowe znajdują się pod kontrolą układu nerwowego. jest wyłożony nabłonkiem.UKŁAD KOSTNY I SKORA/33 Budowa skóry Ziarnistości barwnikowe Łuski martwej skóry (keratyna) Receptor bólowy Melanocyt Łodyga (trzon) włosa Gruczoł łojowy •— | . Włosy i wyprowadzenia gruczołów wydostają się na powierzchnię poprzez kanaliki w skórze właściwej. 'jest zbudowana z kilku warstw komórek. ciepła czy zimna. które przekazują odczucia bólu. a kanał wyprowadzający gruczołu. a także przed inwazją flory bakteryjnej. W miarę przesuwania się ku górze komórki ulegają spłaszczeniu. Nerwy docierają również do naskórka. Drobne brodawki skóry właściwej wnikają w zagłębienia naskórka.zatrzymuje lub oddaje ciepło w miarę potrzeb organizmu. będące komórkami produkującymi barwnik. Stanowi mocną. Gruczoły potowe odgrywają ważną rolę w termoregulacji. Zrogowaciałe komórki . [Skóra składa się z dwóch podstawowych iczęści.

Szczególnie silnie unerwione są opuszki palców. jak i paznokcie stanowią specyficzną formę keratyny. gdzie zakrywa korzeń paznokcia. w okolicach piersi i narządów płciowych. Dzięki silnemu unerwieniu skóry znajdującej się pod paznokciem jest on wrażliwy na dotyk. jak i zimna. Wydzielają substancje wonne i są uznawane za jedną z cech płciowych. Zarówno w naskórku. Zbudowane są z wyspecjalizowanych komórek naskórka. Kontrolowane przez hormony płciowe natłuszczają włosy oraz skórę. wytwarzaną przez żywe komórki skóry. Widoczna część paznokcia zwana jest trzonem paznokcia. U podstawy znajduje się białe pole. Trzon paznokcia Gruczoły łojowe mają ujście do torebki włosowej. wytwarza ną przez żywe komórki skóry. mlekopodobną substancję. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w czasie osiągania dojrzałości płciowej. Paznokieć jest otoczony z trzech stron fałdem skórnym. Uszkodzony paznokieć nie krwawi ani nie boli. jak i w skórze właściwej znajduje się sieć zakończeń nerwowych. a o jego kształcie decydują czynniki genetyczne.34/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Budowa skalpu Okostna Wiotka tkanka łączna Mięsień naczaszrj i czepiec ścięgnisty Szczegółowy przekrój skalpu ukazuje kilka warstw tworzących tę nietypową część skóry. Gruczoły te są najliczniejsze na głowie. który może wyzwolić odruchy obronne. Fałd ten jest najgłębszy od tyłu. klatce piersiowej i plecach. swędzenia oraz bólu. W początkowej fazie wydzielają gęstą. Mięsień czołowy Mięsień potyliczny Poniżej: Paznokieć jest stru ktu rą ma rtwą. Dzięki luźnej tkance łącznej mięśnie skalpu mogą go poruszać. Paznokcie są strukturą martwą. Nerwy przekazują zarówno przyjemne odczucia ciepła i dotyku. zlokalizowane w okolicy korzenia paznokcia. Mieszki włosowe (na powiększeniu po prawej) są odpowiedzialne za wytwarzanie i wzrost włosów (na powiększeniu po lewej). tak zwany . ucisku. Występują w skórze dołów pachowych. które produkują łój skórny. Włosy i paznokcie Zarówno włosy. twarzy.

Zniszczenie macierzy prowadzi do trwałej utraty paznokcia. Mieszki włosowe nie są uszkodzone i po pewnym okresie rozpoczyna się normalny wzrost włosa. Kształt owalny mają włosy kręte lub pofalowane. żółtawego zabarwienia naskórka. w czasie którego aminokwas tyrozyna ulega przekształceniu w melaninę. To właśnie włosy w fazie spoczynku wydają się wychodzić garściami podczas mycia głowy. Co 5 lub 6 miesięcy włos przechodzi fazę spoczynku. Wyprodukowany barwnik rozprzestrzenia się w skórze. Działanie światła słonecznego lub sztucznego ultrafioletowego stymuluje wytwarzanie melaniny. Komórki macierzy dzielą się: ich górna warstwa grubieje i twardnieje. U ras ciemnoskórych melanocyty są większe i produkują więcej barwnika. W przypadku uszkodzenia korzenia proces podziału zostaje zahamowany i włos może nigdy nie odrosnąć. Może on występować także we włosach i tęczówce oka. W zależności od kształtu łodygi wyróżnia się włosy proste lub kręcone. jednocześnie powodując opaleniznę. gdzie stanowi osłonę dla bardzo wrażliwego jądra. Istnieją dwa rodzaje włosów. Powstały barwnik przemieszcza się do centrum komórki. a w momencie obumierania komórki tej warstwy tworzą paznokieć. powodują wzrost włosa. Siniejemy z zimna. że gwałtownie czerwieniejemy. Reakcje skóry wystawionej na działanie promieni słonecznych są osobnicze. Korzeń włosa będącego w fazie spoczynku przybiera kształt maczugi i traci swoje normalne ubarwienie. Niezależnie od rasy każda ludzka istota ma w przybliżeniu tę samą liczbę melanocytów. ponieważ małe naczynia krwionośne zwężają się. rosną na głowie. W obrębie mieszka znajduje się gruczoł łojowy oraz gładkie mięśnie przywłosowe. Rodzaj włosów zależy od ich struktury. natomiast czarne . natomiast w chwilach złości wzmożony przepływ krwi sprawia. unaczynionej brodawce. Wzrost włosów nie zachodzi bez przerwy. kiedy krew przepływająca przez naczynia zawiera więcej dwutlenku węgla. krótkie i sztywne tworzą brwi. o określonym zabarwieniu. wystająca ponad skórę martwa część włosa (zwana łodygą) jest zbudowana z keratyny. Światło słoneczne intensyfikuje działanie melanocytów. Najdelikatniejsze są włosy jasne. może się opalić przy odpowiedniej dawce promieniowania. Kolor skóry zależy również od ilości krwi przepływającej przez naczynia krwionośne skóry oraz od naturalnego. Obłączek jest nieco grubszy niż pozostała część. Korzeń znajduje się w zagłębieniu skórnym zwanym mieszkiem włosa. tym mniejsze prawdopodobieństwo poparzenia słonecznego. podczas której wzrost zostaje zahamowany. Im skóra jest ciemniejsza. a blondyni więcej. osadzone w łącznotkankowej. zwanym macierzą. Zewnętrzna. z wyjątkiem albinosów. z wyjątkiem dłoni i spodniej strony stóp. Anatomia paznokcia Obrąbek naskórkowy paznokcia Normalna reakcja skóry na światło słoneczne Korzeń paznokcia I— (miejsce jego ożywionego wzrostu) . Miękkie i puszyste pokrywają całe ciało. Dzielące się komórki końca korzenia. Paznokieć leży na podłożu. Włos budują komórki zlokalizowane w kanale zwanym mieszkiem włosa. powodują wyprostowanie włosa i efekt tak zwanej „gęsiej skórki". Długie włosy rosną na głowie. Mełanina chroni skórę przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym. Ilość wytworzonej przez te komórki melaniny jest jednak bardzo zróżnicowana. Grube. Około 10 procent naszego owłosienia na głowie znajduje się w danej chwili w spoczynku. zachodzące w chwilach strachu lub zimna. a kędzierzawe są spłaszczone. Osoby rude mają ich trochę mniej. brodzie oraz w okolicy łonowej. jednak każdy człowiek. dzięki czemu przybiera ona ciemniejsze zabarwienie. Proste są w przekroju cylindryczne. W ciągu miesiąca powodują przyrost włosa na głowie średnio do 1. Pigmentacja skóry Barwa skóry człowieka zależy od czarnego barwnika . Komórki wytwarzające keratynę tworzącą włosy należą do najszybciej dzielących się struktur organizmu.melaniny. które są zlokalizowane w naskórku. Granulki barwnika są wytwarzane w naskórku przez komórki zwane melanocytami. Delikatny. zachodzi przy zewnętrznej powierzchni każdego melanocytu. Złożony proces chemiczny. tak że naczynia krwionośne znajdujące się pod nim są niewidoczne. najwyraźniej widoczny na kciuku.najgrubsze i najbardziej szorstkie. Dorosły człowiek ma na głowie około 120 tysięcy włosów.UKŁAD KOSTNY I SKORA / 35 obłączek. utworzonym przez skórę właściwą. O kolorze skóry decyduje ilość produkowanej melaniny. Bledniemy ze strachu. Barwnik jest produkowany przez komórki zwane melanocytami. Skurcze tego mięśnia. miękki meszek pokrywa tylko niektóre części ciała.25 centymetra.

począwszy od mrugnięcia powieką po skok wzwyż. nerwy i narządy zmysłów. odruch kolanowy. w którym bierze udział mózg. Możliwość kurczenia się mięśni ma decydujące znaczenie w procesie wprawiania kości w ruch. Biorą również udział w reakcjach odruchowych organizmu. Nawet podgrzebieniowy Mięsień obły większy najprostszy ruch głową jest skomplikowanym procesem. Pracą mięśni kieruje Mięsień złożony mechanizm. takich jak np. . odbywa się dzięki mięśniom i ścięgnom.Rozdział 3 Każdy ruch ludzkiego ciała. MIĘŚNIOWY Mięsień potyliczny Mięsień czworoboczny Mięsień naramienny Mięsień trójglowy ramienia Mięsień najszerszy grzbietu Mięśnie proste nadgarstka i palcowi Mięsień pośladkowy wielki Mięsień brzuchaty łydki Ścięgno Achillesa Po prawej: Mięśnie poprzecznie prążkowane umożliwiają ruch kontrolowany przez naszą świadomość.

» T 8-400 KROSNO (0-13) Lewe uszko Zastawka aorty Zastawka dwudzielna Mięśnie prostowniki palców stopy Mięsień brodawkowy Mięśniówka komory Lewa komora . Pod ich kontrolą znajduje się ruch różnych kości. Skurcze serca są wywoływane przez bodźce. Biorą także udział w odruchowych reakcjach organizmu. Mięsień sercowy budową bardzo przypomina mięśnie szkieletowe. Mięśnie szkieletowe występują w obrębie całego organizmu i stanowią około 25 procent jego wagi (nawet u noworodka).po mięsień pośladkowy wielki. Mięsień czołowy . który tworzy pośladek i reguluje pracę stawu biodrowego. a więc kurczeniem. Pierwszy typ to mięśnie szkieletowe. które są wytwarzane przez specyficzne tkanki znajdujące się wewnątrz tego organu. Okres trwania skurczu musi być odpowiednio długi w celu utrzymania ciała w określonej pozycji. Impulsy te umożliwiają przetaczanie krwi do tętnic. Ich praca nie jest kontrolowana przez naszą świadomość. jak na przykład wbieganie po schodach. Wynika to z ułożenia formujących je włókien. począwszy od mięśnia strzemiączkowego. Druga grupa to mięśnie gładkie (nazwa pochodzi od ich struktury widocznej pod mikroskopem). Skurcz musi czasami nastąpić nagle. Rytmiczne skurcze mięśni gładkich są pożądane w procesach trawienia. Mięsień okrężny oka . Praca mięśni jest związana z procesem skracania ich długości. Praca tych mięśni nie jest kontrolowana przez naszą świadomość. budujący najważniejszy narząd organizmu. wrzecionowatą komórkę. Trzeci rodzaj to mięsień sercowy. które pod mikroskopem dają obraz charakterystycznych prążków. które są odpowiedzialne za ruchy narządów wewnętrznych. CĘGOWA IZBA jvsfilARi!". takich jak jelita czy pęcherz moczowy. ponieważ umożliwiają przesuwanie pokarmu w jelitach. Mięśnie te wraz z układem kostnym są odpowiedzialne za wszelkiego rodzaju ruchy uzależnione od naszej woli. który nadzoruje ruch filigranowej kości ucha środkowego tak zwanego strzemiączka . W przypadku mięśni gładkich każde włókno stanowi długą. Można je porównać do sprężyn zaczepionych w różnych miejscach szkieletu. jak w przypadku mięśni nóg przy skoku. z tym że włókna tego pierwszego są krótsze i grubsze oraz tworzą gęstszą sieć. Mięśnie szkieletowe zwane są również poprzecznie prążkowanymi.£ i POŁOŻNYCH j B j| !& ) Jm * • i* T A A * V (• ^.UKŁAD MIĘŚNIOWY/37 Mięśnie U człowieka występują trzy rodzaje włókien mięśniowych. Mięsień okrężny ust Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy Mięsień piersiowy większy Mięsień dwugłowy ramienia Mięsień skośny zewnętrzny brzucha Mięsień prosty brzucha Mięśnie zginaczę nadgarstka i palców Poniżej: Serce jest jedynym narządem ustroju zbudowanym z mięśnia sercowego.

Szczelina synaptyczna . inne hamują nerwy ruchowe i wywołują rozluźnienie mięśni antagonistycznych. która przesyła impuls poprzez rdzeń kręgowy i nerwy ruchowe do mięśni szkieletowych.38 / UKŁAD MIĘŚNIOWY Ruch uzależniony od naszej woli zostaje zainicjowany w korze mózgowej. Duży. Cały mięsień otacza tkanka włóknista. Każde z włókien jest połączone z nerwem. Mięsień sercowy oglądany pod mikroskopem ma budowę podobną do mięśnia szkieletowego. Impuls elektryczny powoduje uwolnienie acetylocholiny zawartej w pęcherzykach obecnych w płytkowatym zakończeniu nerwu. mięsień pośladkowy wielki. odpowiedzialnych za wykonanie określonego ruchu. Najmniejsze z nich to filamenty zbudowane z białek: aktyny i miozyny. Sposób zasygnalizowania ruchu Aktywacja mięśnia Budowa mięśni Mięśnie szkieletowe można opisać jako serię równolegle ułożonych pęczków włókien. tworząc zwartą sieć. Substancja ta aktywuje mięsień. kiedy filamenty zmniejszają swoją długość. który pobudza je do działania. Mięsień gładki nie ma tak uporządkowanej struktury filamentow i włókien tworzących skomplikowany układ geometryczny. Stanowią podstawową jednostkę roboczą mięśnia i są tak małe. Składa się z luźno poukładanych. Są właściwymi komórkami mięśniowymi. Miofibryle z kolei są zebrane w wiązki zwane włóknami mięśniowymi. Pomiędzy nimi znajdują się cząstki glikogenu. Filamenty są zebrane w pęczki zwane miofibrylami. jakim jest np. które łącznie tworzą określoną strukturę. w których zachodzą przemiany energetyczne. Mięsień kurczy się. jednak jego włókna wzajemnie się krzyżują. oraz mitochondria. Mały mięsień może składać się tylko z kilku takich wiązek. jest zbudowany z setek takich pęczków. będące depozytem energii mięśnia. że można je wyodrębnić dopiero przy użyciu mikroskopu elektronowego. wrzecionowatych komórek. gdy zachodzi potrzeba. Włókna mięśniowe są zgrupowane w wiązki otoczone tkanką łączną. przechodząc w przyczepione do kości ścięgno. Środkowa część mięśnia nosi nazwę brzuśca. podobnie jak izolacja otacza żyłę miedzi w kablu elektrycznym. Niektóre z tych impulsów powodują skurcze mięśni. który zwęża się przy końcach. w których można wyróżnić jądra komórkowe. Skurcze mięśnia gładkiego są również uzależnione od pracy filamentów miozynowych i aktynowych.

Miozynowe i aktynowe filamenty mięśnia szkieletowego zachodzą za siebie jak zęby dwóch grzebieni. Włókna mają jądra komórkowe i są otoczone tkanką łączną. zbudowane z aktyny i miozyny. Mięsień sercowy tworzą włókna. . Mięsień gładki jest zbudowany z długich wrzecionowatych komórek.UKŁAD MIĘŚNIOWY / 39 Budowa mięśnia szkieletowego Naczynia krwionośne Jądro komórki mięśniowej Włókno mięśniowe (komórka mięśniowa) zbudowane z miofibryli Wiązki włókien mięśniowych Przed skurczem mięśnia Miof ibryle zbudowane z filamentów aktynowych i miozynowych Po skurczu mięśnia Ftlamenty miozynowe Filamenty aktynowe Filamenty miozynowe W mięśniu szkieletowym drobniutkie filamenty. które z kolei zebrane w wiązki składają się na włókna mięśniowe będące komórkami mięśniowymi. tworzą pęczki zwane miofibrylami. które regularnie się z sobą krzyżują.

Kiedy wystarczająca ilość włókien mięśniowych skurczy się. oraz mięsień krawiecki. Z mózgu poprzez zstępującą drogę nerwową przesyłany jest impuls elektryczny. który spełnia rolę dźwigni. a następnie transportowana w postaci wysokoenergetycznego związku ATP (adenozynotrójfosforanu). pobudzając kilka komórek. Każde włókno dociera do innej komórki mięśniowej. W mięśniu gładkim impuls rozchodzi się w postaci fali.i rozprzestrzeniają w obrębie miofibryli. W rezultacie zmniejszy się odległość pomiędzy punktami jego przyczepu. natomiast za wyprostowanie jest odpowiedzialny mięsień trójgłowy umiejscowiony na tylnej stronie ramienia. Kurczenie się mięśnia to skomplikowany proces. Mechanizm najprostszej reakcji odruchowej organizmu polega na bezpośredniej aktywacji nerwów ruchowych. które neutralizują acetylocholinę.40/UKŁAD MIĘŚNIOWY Mięśnie szkieletowe są pobudzane do działania przez nerwy ruchowe powiązane z rdzeniem kręgowym. Niektóre z tych impulsów powodują kurczenie się określonych mięśni. Receptory czuciowe wysyłają impuls prosto do rdzenia kręgowego. przesu wanie pokarmu w jelitach. Nerwy ruchowe rozgałęziają się.krótki. Mięśnie dwugłowy i trójgłowy są nazywane mięśniami antagonistycznymi ze względu na fakt wykonywania przeciwnej pracy.biorą udział w ruchu cofania kończyny dolnej do pozycji wyjściowej * Falistość tego procesu ułatwia np. gdzie nerw ruchowy dociera do każdej komórki mięśniowej. a nerwy ruchowe nie biorą udziah w tym procesie. mięsień dwugłowy ramienia. który utrzymuje się tak długo. W celu wykonania ruchu w przeciwnym kierunku musi zostać pobudzony Zasada działania mięśni inny mięsień. Przykładem może być staw łokciowy. W ostatniej fazie ruchu mięśnie prostowniki palców powodują zgięcie grzbietowe palców stopy. Mięśnie gładkie również są połączone z nerwami ruchowymi. Energia jest gromadzona. która jest uzyskiwana z przemian zachodzących w mitochondriach. Proces ten wymaga energii. W każdej chwili kilka komórek danego mięśnia kurczy się. skurcze i przepompowywanie krwi. .zwanych mikrotubulami . jednak proces pobudzania zachodzi inaczej niż w przypadku mięśni szkieletowych. Jego zginanie powoduje np.rozluźnienie. Mięsień grzebieniowy Mięsień naprężacz powięzi szerokiej Mięsień krawiecki Mięsień przywodziciel krótki Mięsień Powyżej: Mięśnie podudzia i stopy. który po dotarciu do końca nerwu uwalnia acetylocholinę zgromadzoną w granulkach. cały mięsień się skróci. i będący najdłuższym mięśniem w organizmie człowieka. Ruchy mięśni szkieletowych kontrolowane przez naszą świadomość są wywoływane przez impulsy przekazywane z mózgu w dół rdzenia kręgowego. powodując skurcz. inne . które rozchodzą się w obrębie kanalików . dzięki czemu jest on w pewnym stopniu napięty. w czasie którego nieustannie powstają i rozpadają się szeregi chemicznych wiązań pomiędzy miozynowymi i aktynowymi filamentami. Trzy mięśnie przywodziciele . W czasie chodzenia stopa jest zginana podeszwowo dzięki skurczom silnych mięśni podudzia . a ich włókna unerwiają mięśnie szkieletowe. Dalej impuls płynie przez włókna ruchowe wychodzące z rdzenia do mięśni uda. Związek ten pokonuje niewielką odległość pomiędzy zakończeniem nerwu a mięśniem i dociera do receptorów mięśnia. a tym samym kości przemieszczą się w stosunku do siebie. Impulsy te z częstotliwoś cią około 72 razy na minutę powoduj. Po lewej: W ruchu kończyny dolnej do przodu biorą udział: mięsień naprężacz powięzi szerokiej. Poszczególne mięśnie mogą się tylko kurczyć i nie mają możliwości wydłużania odległości pomiędzy punktami przyczepu. Skurcze mięśnia sercowego są wywołane bodźcami wytwarzanymi przez specyficzne tkanki znajdujące się wewnątra serca. wielki i długi . Włókna tego mięśnia biegną od obręczy kończyny górnej aż do kolana. jak długo acetylocholina będzie w kontakcie z receptorem. Lekkie uderzenie wykonane tuż pod rzepką jest zarejestrowane przez receptory jednego ze ścięgien związanych ze stawem kolanowym. Mięśnie oddziałują na staw skokowo-goleniowy.mięśnia brzuchatego łydkij i mięśnia płaszczkowatego. powodując nagły ruch podudzia do przodu. Proces kurczenia mięśnia rozpoczyna się od uwolnienia jonów wapniowych. W rezultacie mięsień uda kurczy się błyskawicznie. Receptory wysyłają impuls do rdzenia kręgowego i w nim pobudzają komórki ruchowe. który łączy miednicę z kością udową. Rozluźnienie mięśnia następuje dzięki oddziaływaniu enzymów. Przykładem tego procesu może być odruch kolanowy.

a następnie przechodzi w bardzo twarde. jak i tylnej części ręki i stopy. Przykładem są ścięgna podkolanowe (kontrolujące proces zginania stawu kolanowego). które z drugiej strony mocno łączy się z odpowiednią kością. Wynika to z faktu. Dzieje się tak. może zakończyć się wyżej opisanym stanem zapalnym. są otoczone pochewką. jak i spowoduje objawy w postaci trzeszczenia. Zabezpieczenie to umożliwia sprawne funkcjonowanie i wykluczenie powstania tarcia. Ścięgna stanowią swego rodzaju przedłużenie mięśni. Zbudowane są z tkanki łącznej. dlatego też dochodzi do stanów zapalnych. a jego obecność jest związana z mięśniem sercowym tworzącym ściany tego organu. Niektóre z jego włókien właściwie wrastają w strukturę kości.UKŁAD MIĘŚNIOWY/41 Ścięgna Ścięgna odgrywają ważną rolę w wielu ruchach. Niedobór płynu w systemie sprawia. podobnie mało jest naczyń krwionośnych. sztywne pasmo. W rezultacie może dojść do zapalenia pochewki ścięgna. Ścięgna i ich pochewki maziowe Mięśnie Ścięgna prostowników Ścięgna prostowników \ \ Ścięgna prostowników ręki umożliwiają wyprostowanie palców. które znajdują się z tyłu kolana. Pomiędzy dwoma warstwami tworzącymi pochewkę znajduje się płyn umożliwiający swobodne przesuwanie się dwóch warstw względem siebie. Część ścięgien ustroju jest zlokalizowana tuż pod skórą i łatwo można je wyczuć. Brzusiec mięśnia kończy się ścięgnem. która ma być wprawiona w ruch. w miejscach gdzie się krzyżują lub znajdują się w bliskim kontakcie z innymi Powyżej: Pochewka ścięgna zapobiega ocieraniu się ścięgna o inne elementy budowy anatomicznej ciała. Nietypowe ścięgno znajduje się w obrębie serca. Nagłe użycie określonego zespołu mięśni. Pochewka ścięgna stanowi swego rodzaju rękaw o podwójnej ścianie. Zasadniczo ścięgno łączy aktywny brzusiec mięśnia ze strukturą (zazwyczaj jest to kość). Unerwienie ścięgna jest niewielkie. strukturami. . Organizm człowieka nie jest jednak w stanie znieść nieustannego powtarzania tych samych ruchów. gdzie dużo stawów występuje na stosunkowo niewielkiej powierzchni. niezbędnych do uzupełnienia zapasów płynu smarującego. W związku z tym cała seria ścięgien występuje zarówno w przedniej. która spaja z sobą pęczki włókien mięśniowych. Kontynuowanie ruchu będzie zarówno bolesne. że zajmują one znacznie mniej miejsca niż mięśnie. Dzięki pochewce możliwość uszkodzenia ścięgna jest znacznie ograniczona. gdy występuje brak okresów spoczynku. Ścięgna często spotykane są w tej części ciała. którego zadaniem jest ochrona ścięgna przez izolowanie i smarowanie. Ścięgno tworzą błony. tym samym powodując ruch. Pochewki ścięgna Ścięgna w okolicy kostek i nadgarstka. Mięśnie przekazujące skurcze tym ścięgnom są umiejscowione w bliższych częściach kończyn. że warstwy pochewki ścięgna zaczynają ocierać się o siebie i dochodzi do ich podrażnienia. bez wcześniejszego przygotowania. Siła kurczących się włókien mięśniowych koncentruje się i zostaje przekazana poprzez ścięgno do punktu docelowego. Włókna tego mięśnia są przytwierdzone do grubych pasm tkanki łącznej włóknistej formujących pierścienie i tworzących swego rodzaju szkielet serca. które łączą się na końcu mięśnia.

jak doskonale chroniony jest rdzeń. a ponadto wspólnymi drogami wchodzą i opuszczają rdzeń kręgowy. Ilustracja po prawej przedstawia neuron w osłonce mielinowej. kończyny górne i przeponę Nerwy rdzeniowe piersiowe (12 par). Jego część centralną stanowią mózg i rdzeń kręgowy. odpowiedzialny za umiejętność myślenia i mówienia. Ich wzajemne relacje są niezwykle złożone (powyżej. sprawujące najwyższą kontrolę nad całą tkanką nerwową w pozostałych częściach ciała.Rozdział 4 Topografia ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego Układ nerwowy jest nieodzowny dla naszego postrzegania zmysłowego. a zarazem najbardziej złożony system wewnętrzny ciała ludzkiego. unerwiające tułów i kończyny górne Nerwy rdzeniowe lędźwiowe (5 par). Rysunek wycinka kręgosłupa (skrajnie na prawo) pokazuje. po prawej). odchodzące do kończyn dolnych i narządów płciowych zewnętrznych Nerwy rdzeniowe guziczne (1 para). zmierzające do kończyn dolnych oraz dolnego odcinka odcinka grzbietu Nerwy rdzeniowe krzyżowe (5 par). oddychania. skrajnie na prawo): nerwy części somatycznej łączą się z nerwami części autonomicznej za pośrednictwem zwojów. sterowania ruchami oraz dla regulacji funkcji życiowych. NERWOWY Móżdżek Nerwy rdzeniowe szyjne (8 par). Węzeł Ranviera wspomaga przekazywanie impulsów elektrycznych. Zakończenie | nerwowe Osłonka mielinowa . np. Stanowi najważniejszy. unerwiające szyję. unerwiające okolicę guziczną Anatomia neuronu (komórki nerwowej) Połączenie mózgu i rdzenia kręgowego z obwodowym układem nerwowym widok od tyłu (powyżej. odczuwania przyjemności i bólu.

Bodźce są wywoływane przez pobudzenie jednego lub więcej dendrytów. półprzepuszczalną błoną komórkową. Podobnie jak wszystkie komórki. Na końcu rozpada się on na wiele gałązek. Dla przyspieszenia transmisji bodźców wiele aksonów posiada osłonkę mielinową. która odgrywa ważną rolę w przekazywaniu bodźców. Każdy taki guzek znajduje się w dużej bliskości dendrytu innego neuronu. przenoszące informacje z narządów zmysłów do ośrodkowego układu nerwowego. oraz neurony ruchowe (efektorowe). Budowa neuronu Neurony są zróżnicowane pod względem wielkości i kształtu.główny „kabel przewodzący" neuronu. Miejsce styku nosi nazwę synapsy. w pewnych okolicznościach bodziec może przeskoczyć przez synapsę do dendrytu przyległego neuronu i w ten sposób kontynuować wędrówkę. Ich funkcjonowanie jest w pewnym sensie zbliżone do przewodów w skomplikowanych urządzeniach elektrycznych: odbierają bodźce na jednym krańcu układu nerwowego i przesyłają do innego. Obydwa typy komórek łączą. po czym są przenoszone do ciała komórkowego. neurony pośrednie. W ośrodkowym układzie w dużych ilościach występują neurogleje (albo gleje). zawierają jądro zawieszone w bańkowatym ciele komórkowym (perykarionie). przetwarzające odebraną informację. a w układzie obwodowym znaleźć można komórki Schwanna. Dotarłszy do zakończeń guzkowatych. Następnie zostają wysłane z ciała komórkowego wzdłuż neurytu.Komórki nerwowe czuciowe układu somatycznego (przenoszą bodźce do ośrodkowego układu nerwowego) I UKŁAD NERWOWY/43 Zależności pomiędzy somatycznym i autonomicznym układem nerwowym Rdzeń kręgowy • Trzon kręgu Korzenie przednie nerwów rdzeniowych (przenoszą impulsy z ośrodkoweogo kładu nerwowego) Nerwy układu somatycznego Korzeń przedni i tylny. ale wszystkie mają tę samą podstawową strukturę. Impulsy są przekazywane przez synapsę za pośrednictwem związków chemicznych zwanych przekaźnikami lub mediatorami (neurotransmiterami). Na obwodzie od ciała komórkowego odchodzi pewna liczba wypustek tworzących drzewkowate rozgałęzienia. gdzie są przekazywane dalszym neuronom albo wywołują reakcje czynnościowe (np. z których każda jest zakończona kilkoma niewielkimi guzkami. a także wspomagają neurony. Każdy neuron jest otoczony cienką. włókna biegną do i od rdzenia kręgowego. chronią i odżywiają. Obok nich z ciała komórkowego wyrasta też dłuższa wypustka osiowa zwana neurytem lub aksonem . które powodują ruchy dowolne i mimowolne. Neurony nie są jedynym typem komórek spotykanych w układzie nerwowym. Początek nerwu trzewnego (wspólczulnego) Przekrój przez k Zwój przykręgowy (ciała komórkowe) układu współczulnego Wyrostek kolczysty Korzeń tylny (czuciowy) Korzeń przedni (ruchowy) Dendryty (odgałęzienia nerwowe) Płyn mózgowo-rdzeniowy Zwój współczulny przykręgowy . Ze względu na swe funkcje neurony dzielą się na trzy typy: neurony czuciowe. skurcz włókien mięśniowych). ' Czynne części układu nerwowego stanowią miliony nawzajem z sobą połączonych komórek nerwowych zwanych neuronami. ale nie dotyka go. Są to dendryty.

np. któremu służy. a przez to dostarczenie większej ilości utlenowanej krwi.swym obszarem działania obejmuje układ trawienny. np. coraz mniejsze gałęzie. by przywrócić stan równowagi w organizmie. (Nerwy czaszkowe również są przyczepione do podstawy mózgu za pomocą korzeni. Nerwy współczulne prowadzące do tego samego obszaru powodują rozszerzanie się tych samych struktur. ruchowe i współczulne. gdzie włókno nerwowe dociera do narządu wykonawczego. Głównym nerwem przywspółczulnym jest nerw błędny. Gdy nerwy czuciowe nadsyłają wiadomość do ośrodka kardioregulacyjnego w rdzeniu przedłużonym. Składa się w całości z nerwów ruchowych zorganizowanych w system przekaźników wiodących od rdzenia kręgowego do poszczególnych mięśni gładkich i gruczołów. Unerwiają całe ciało poniżej szyi. natomiast drugi . Poniżej: Diagram pokazuje. Układ somatyczny i autonomiczny Obwodowy układ nerwowy dzieli się na dwie części: somatyczny układ nerwowy będący pod naszą świadomą kontrolą oraz układ autonomiczny (wegetatywny) zawiadujący czynnościami niezależnymi od woli. Włókna ruchowe i czuciowe są jedynie częścią składową neuronów ruchowych i czuciowych. chociaż jeden z najważniejszych nerwów czaszkowych — nerw błędny . czyli skupiskami komórek nerwowych. hamujący tempo uderzeń serca. Zaraz za korzeniami włókna czuciowe i ruchowe łączą się. Po pierwsze . zawierają jedynie włókna czuciowe. które jest częścią międzymózgowia. oka wyposażonego w specjalne komórki receptorowe) informacje o środowisku zewnętrznym. rozsianymi po układzie nerwowym. jak: serce. Układ nerwowy autonomiczny dzieli się na dwie części: współczulną (sympatyczną) i przywspółczulną (parasympatyczną). inne. że ulega ono obkurczeniu. jelita. np. Przykładowo . Jeżeli.ma za zadanie przesyłać włóknami ruchowymi bodźce z ośrodkowego układu nerwowego do mięśni szkieletowych. Ponadto każda jest zbudowana w inny sposób i inaczej oddziałuje na narząd.) Wkrótce po opuszczeniu otworu międzykręgowego każdy nerw rozgałęzia się kolejno na liczne. jednak włókna czuciowe i ruchowe często tworzą tam osobne nerwy. pęcherz. jak najdłuższe wypustki odpowiednich neuronów. Każda z nich wykorzystuje inny typ przekaźnika elektrochemicznego w miejscu. nerw przywspółczulny unerwiający oskrzele prowadzące do płuc sprawia. Układ autonomiczny jest związany z niezależnym od naszej woli oddziaływaniem na czynności narządów wewnętrznych. w składzie chemicznym ustroju. Całość układu autonomicznego jest sterowana przez obszar mózgu zwany podwzgórzem. Łączą układ ośrodkowy ze wszystkimi innymi częściami ciała oraz ze zwojami. Układ somatyczny pełni podwójną rolę. w wyniku wysiłku.ruchowe. żołądek. W obwodowym układzie nerwowym włókna te to nic więcej.odbiera od narządów zmysłów (np. Podwzgórze otrzymuje informacje na temat zakłóceń. tworząc razem nerw. narządy płciowe i naczynia krwionośne. serce oraz oskrzela. mają tylko włókna ruchowe. Regulacja pracy serca I Układ nerwowy przywspółczulny (hamuje pracę serca) Układ nerwowy współczulny (przyspiesza rytm serca) I Włókna czuciowe . jak obwodowy układ nerwowy kontroluje czynności serca. płuca. Np.neuryty neuronu ruchowego w rdzeniu kręgowym mogą ciągnąć się nieprzerwanie aż do mięśnia w stopie. z których jeden tworzą włókna czuciowe.Obwodowy układ nerwowy Podstawowym budulcem obwodowego układu nerwowego są nerwy. pobudzając je do ruchu. Niektóre nerwy czaszkowe. Po drugie . podwzgórze nakazuje autonomicznemu układowi nerwowemu wzmożenie tempa pracy serca. mimo że działają całkowicie niezależnie od siebie . np. nerw wzrokowy prowadzący do oka. a 31 par powstaje z korzeni pochodzących z rdzenia kręgowego (nerwy rdzeniowe). Nerwy rdzeniowe są rozmieszczone przy rdzeniu odcinkowo i zawsze zawierają włókna czuciowe.jak dwa przewody w kablu elektrycznym. opada poziom tlenu. Główne nerwy. system współczulny lub przywspółczulny dostosowuje odpowiednio rytm serca. tworząc siatkę promieniującą na całe ciało. Nerwy czaszkowe unerwiają narządy zmysłów i mięśnie głowy. i tak dostosowuje układ autonomiczny do zaistniałych warunków. nerw odwodzący. mają swój początek w ośrodkowym układzie nerwowym: 12 par odchodzi z podstawy mózgu (nerwy czaszkowe). Każdy nerw rdzeniowy jest przyczepiony do rdzenia kręgowego dwoma korzeniami. Impulsy pochodzące z receptorów są następnie przenoszone do ośrodkowego układu nerwogo za pośrednictwem włókien czuciowych. w liczbie 43. Nerw składa się z wiązki włókien czuciowych i ruchowych wraz z tkanką łączną i naczyniami krwionośnymi.

UKŁAD NERWOWY/45 Obwodowy układ nerwowy 31 par nerwów rdzeniowych Nerwy rdzeniowej Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe szyjne Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe piersiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe lędźwiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe krzyżowe Obszary ciała kontrolowane przez nerwy rdzeniowe .

Pierwszą z nich jest kość . Układ jest ponadto chroniony przez osłony dwojakiego rodzaju. Rdzeń kręgowy Rdzeń kręgowy to. w przeciwień- Drogi nerwowe wstępujące (domózgowe) Droga zstępująca (odmózgowa) Korzeń tylny (czuciowy) Istota szara stwie do komór sercowych. Płyn jest nieustannie wytwarzany z krwi w komorach mózgowych przez wyspecjalizowane komórki splotu naczyniówkowego. których zadaniem jest filtrowanie.i odmózgowe drogi czuciowe i ruchowe. zostały ponumerowane kolejno od położonych najwyżej w kierunku do dołu. następnie zaś. Na drugą osłonę składają się trzy błony z tkanki włóknistej. Otrzymują dane za pośrednictwem włókien czuciowych biegnących od narządów zmysłów i receporów. który biegnie Istota biała Opona miękka Płyn mózgowordzeniowy Pajeczynówka Korzeń przedni (ruchowy) Opona twarda — Para nerwów rdzeniowych Przekrój poprzeczny przez rdzeń pokazuje do. wysyłają sygnały wywołujące odpowiednie reakcje w mięśniach i gruczołach. obok wielu innych. wykonuje ośrodkowy układ nerwowy. Dla prawidłowego funkcjonowania cały ośrodkowy układ nerwowy wymaga stałych i obfitych dostaw krwi bogatej w tlen i substancje odżywcze.wodociągiem mózgu . Komory te. położone na oponie pajęczej. następnie zaś jeszcze węższym kanałem . zwane ziarnistościami pajęczynówki.Ośrodkowy układ nerwowy Obwodowy układ nerwowy działa wyłącznie jako przekaźnik bodźców zmysłowych i ruchowych pomiędzy układem ośrodkowym a mięśniami. cylindryczny słup z tkanki nerwowej o długości około 40 centymetrów. zwane oponami. a także rdzeń kręgowy. filtrują je i analizują. Stąd wydostaje się przez otwory w dachu komory ku wypełnionym płynem przestrzeniom (zbiornikom) wokół pnia u podstawy mózgu. Płyn działa jako amortyzator chroniący ważną tkankę mózgu przed urazami. Płyn mózgowo-rdzeniowy wypływa z komór bocznych maleńkimi otworami międzykomorowymi i wpływa do komory III. Chociaż wiele neuronów czuciowych kończy się. jednak dekodowanie mózgowe jest zazwyczaj procesem bardzo złożonym.oraz kręgosłup otaczający rdzeń kręgowy. Centrum przetwarzania informacji całego układu nerwowego stanowią mózg i rdzeń kręgowy. ogólnie ujmując. Nie odgrywa żadnej roli w odczytywaniu impulsów czuciowych czy wysyłaniu bodźców ruchowych. gruczołami i narządami zmysłów. Największe są komory I i II (nazywane również bocznymi). analizowanie i przechowywanie informacji. Czynności odruchowe są efektem przejścia impulsu przez neuron wstawkowy. Czynności analityczne i przetwarzające mogą być stosunkowo proste w przypadku niektórych funkcji rdzenia kręgowego.przedostaje się do nieco szerszej komory IV. Obie czynności. którymi są przekazywane bodźce. angażującym do pracy tysiące różnych neuronów. poprzez włókna ruchowe. Płyn mózgowo-rdzeniowy to przejrzysta. a wiele ruchowych zaczyna w mózgu. . wodnista ciecz opływająca opony Ogólny podział mózgu Obszar sprawujący kontrolę nad ruchami ciała t ciemieniowy Płat czołowy Ptat skroniowy Ptat potyliczny i rdzeń kręgowy oraz wypełniająca komory mózgowe. Okrywają cały mózg. jednej z trzech opon. po czym opływa górą mózg (półkule mózgowe) i zostaje resorbowany do krwi żylnej przez specjalne wyrostki.czaszka mieszcząca w środku mózg . większość jego komórek nerwowych to neurony pośredniczące.

działa jako dwukierunkowy system przekaźniczy komunikujący mózg z obwodowym układem nerwowym. Zbudowany jest ze skupienia neuronów i wiązek włókien nerwowych. Układ limbiczny (powiększenie) umiejscowiony m. we wzgórzu jest przede wszystkim związany z pamięcią. natomiast drogi wstępujące przekazują bodźce czuciowe do mózgu. Czynności rdzenia kręgowego Rdzeń kręgowy pełni dwie zasadnicze funkcje. za pomocą których rdzeń kręgowy i mózg komunikują się w obu kierunkach. Po pierwsze . Jeśli na przykład przypadkiem położymy rękę na gorącej płycie kuchennej. podczas gdy rogi tylne zawierają ciała komórkowe neuronów czuciowych i pośredniczących. Kolejna część impulsów wędruje w górę wzdłuż rdzenia i jest przekazywana przez neurony pośredniczące do neuronów ruchowych odpowiedzialnych za ruchy szyi. wewnątrz kręgosłupa od mózgu do dolnego odcinka grzbietu.nazwa stosowana na określenie skupienia komórek nerwowych . Istota szara . należących do obwodowego układu nerwowego.in. W obrębie słupów przednich znajduje się wiele neuronów ruchowych. Istota szara jest otoczona istotą białą podzieloną na trzy sznury. Część bodźców jest natychmiast przekazywana do neuronów ruchowych kontrolujących ruchy rąk i mięśnie dłoni i w tej chwili szybko i bezwiednie cofamy rękę.w przekroju poprzecznym ma kształt litery H z rogami (słupami) przednimi i tylnymi odchodzącymi z każdej połowy. Umożliwiają to neurony. Drugą funkcją rdzenia kręgowego jest kierowanie prostymi odruchami. Przekazują so- Polożenie jąder podstawy Mózgowie r A . Biegną one na odcinkach o różnej długości wzdłuż rdzenia kręgowego. nauką i emocjami. których włókna ciągną się długimi wiązkami z różnych partii mózgu. których włókna ciągną się na niewielkich odległościach w górę i w dół rdzenia. Drogi zstępujące wysyłają impulsy ruchowe z mózgu do obwodowego układu nerwowego. W ten sposób głowa automatycznie zwraca się w kierunku przyczyny bólu. oraz neurony pośredniczące. receptory bólu znajdujące się w skórze wysyłają wiadomość włóknami czuciowymi do rdzenia kręgowego.UKŁAD NERWOWY / 47 Wewnętrzna budowa mózgu bie informacje poprzez synapsę między neuronami obwodowymi i rdzeniowymi. by na przeciwległych końcach spotkać się z włóknami lub ciałami komórkowymi neuronów czuciowych lub ruchowych. W jej skład wchodzą włókna zstępujące i wstępujące. Ciato migdałowate Ciało suteczkowate Twór siatkowaty Układ limbiczny Po lewej: Przekrój ukazujący główne struktury mózgu. które przekazują informacje bezpośrednio z komórek nerwowych czuciowych do ruchowych. Jest to możliwe za sprawą neuronów czuciowych i ruchowych.

tzw. które sterują napięciem mięśni koniecznym dla utrzymania pionowej postawy ciała i równowagi. Podwzgórze jest również ściśle powiązane z układem dokrewnym. czyli układem wydzielania wewnętrznego (patrz Rozdział 5). Mózg i podwzgórze Mózgowie Mózgowie można podzielić na trzy różne regiony: tyłomózgowie. jest narządem fundamentalnym dla funkcji myślenia. W tym rejonie mózgu odbywa się regulacja tak ważnych czynności. ściśle powiązanym z ośrodkami węchowymi mózgowia. Ośrodek snu reaguje również na impulsy odkorowe. Różnorodne struktury mózgowia w tym rdzeń przedłużony i most oraz układ siatkowaty aktywujący (twór siatkowaty śródmózgowia) . świadomości i wyższych procesów umysłowych. Takie działanie pobudza twór siatkowaty do „wystrzeliwania" impulsów do różych celów w mózgu. sprawiają. niektóre środki farmakologiczne. ciśnieniem krwi. Podobnie spokój. On też decyduje. Kresomózgowie jest podzielone na dwie równe części. które bodźce są na tyle ważne. Podwzgórze jest wyposażone w drogi nerwowe łączące się z układem limbicznym (rąbkowym). Pień mózgu łączący mózgowie z rdzeniem kręgowym obejmuje część tyłomózgowia. Kontrola stopnia świadomości jest jedną z najważniejszych funkcji mózgu. połączonych z innymi ważnymi obszarami mózgu. by powiadamiać o nich korę mózgową. śródmózgowie i przodomózgowie. Pozostałe części mózgowia nadsyłają tu wszelkie informacje w celu podjęcia decyzji. jako że lewą połową naszego ciała zawiaduje prawa strona mózgu i na odwrót. i nieustannie karmią go strumieniem impulsów elektrycznych powstających w komórkach nerwowych. Podwzgórze jest w rzeczywistości skupieniem wyspecjalizowanych ośrodków nerwowych. półkule mózgowe. nie mogąc zasnąć. kora mózgowa przechodzi w stan bezczynności. nawet monotonia.in. sen i utrzymanie ciepłoty ciała. co powoduje utratę świadomości. Chociaż każda półkula jest lustrzanym odbiciem drugiej. Największą częścią całego mózgowia jest położone w przodomózgowiu kresomózgowie. gdy nachodzą nas niepokojące myśli. To właśnie w pniu mózgu gromadzą się i krzyżują wszystkie informacje przybywające do mózgu i opuszczające go. Jest to narząd związany głównie z czynnościami ruchowymi. o wrażeniach zmysłowych. ciepło. oddychaniem i świadomością. podczas kołysania ramion w trakcie marszu. W środku półkul mózgowych mieszczą się skupienia istoty szarej (komórek nerwowych) noszące miano jąder podstawy mózgu. Zjawisko to zaobserwować można np. Ta część mózgu komunikuje się również Ośrodek snu i czuwania jest położony w pniu mózgowym. przekazuje je dalej do kory mózgowej. a także z przysadką mózgową. Sterują pracą serca. jak jedzenie. snu lub czuwania. Największym składnikiem tyłomózgowia jest móżdżek. będącym stacją przekaźnikową między rdzeniem kręgowym a półkulami mózgowymi. przełykaniem. Podwzgórze leży u podstawy mózgu. Fale mózgowe zmieniają się w zależności od stanu pobudzenia: senności. zwanego ciałem modzelowatym lub spoidłem wielkim mózgu. będący na znacznie wyższym poziomie rozwoju ewolucyjnego niż mózg zwierząt. przewracamy się z boku na bok. Znajduje się bezpośrednio pod innym ważnym narządem przodomózgowia. kaszlem. pamięci. Łączą się z sobą za pomocą grubego pęczka włókien nerwowych. posiadają one całkowicie odmienne funkcje. Współdziała również z obszarami ruchowymi mózgu w celu koordynacji ruchów. wszystkie komunikujące się za pomocą misternej siatki połączeń z pozostałymi częściami mózgowia. Wysyła sygnały. Stymulowany przez informacje m. kojarzone i gdzie zapoczątkowują odpowiednie reakcje. Zalew nadchodzących z otoczenia informacji jest przesiewany przez twór siatkowaty. właściwych im ośrodków. która decyduje o zapadaniu w sen lub pozostawaniu w stanie czuwania. a porozumiewają się między sobą głównie za pośrednictwem ciała modzelowatego. w mimice twarzy i ułożeniu kończyn przed wstawaniem lub chodzeniem. a mianowicie wzgórzem.48/UKŁAD NERWOWY Pozostałe impulsy idą aż do mózgu i tam wywołują uświadomione wrażenie gorąca i bólu. Drogi nerwowe prowadzące z całego organizmu przechodzą przez twór siatkowaty. tzn. całość śródmózgowia i część przodomózgowia. Kontrola snu Sygnały 2 mózgu Kora mózgu Niepokojące myśli Bodźce wzrokowe Ośrodek snu i czuwania (aktywujący układ siatkowaty) Bodźce pobudzające mózg do czuwania Alkohol i leki nasenne Monotonia Ciepło Bodźce wstępujące z rdzenia kręgowego Te skłaniają do snu Te pobudzają nas do czuwania Impulsy aktywujące rdzeń kręgowy Ból i inne dolegliwości fizyczne Pień mózgu Senność Lekki sen Głęboki sen Oczy zamknięte Czuwanie . łącząc się z nim za pomocą odgałęzień włókien nerwowych. gdzie są zbierane. pod obiema półkulami mózgowymi.są odpowiedzialne za właściwe czynności życiowe. Stanowią one złożony system koordynacji czynności mięśni. w efekcie czego. który pozwala ciału wykonywać pewne typy ruchów w sposób swobodny i automatyczny. Mózg człowieka. W każdym z tych obszarów można z kolei wyróżnić odrębne obszary odpowiedzialne za całkowicie różne czynności organizmu. Jeśli siła napędowa tworu siatkowatego ulegnie osłabieniu lub jeśli zostanie on wyłączony. że ogarnia nas senność.

są bardziej wrażliwe od innych.wzroku.ulegają analizie i przetworzeniu. Mięśnie całego ciała zaczynają na przemian kurczyć się i rozkurczać. by zmieścić się w puszce czaszki. niezbędnej dla wykonywania wszelkich świadomych czynności. nakazując jej przyspieszenie metabolizmu. Wyjaśnia to. dlaczego niektóre części ciała. U ludzi osiągnęła takie rozmiary. Rozprostowana miałaby powierzchnię około trzydziestokrotnie większą niż w formie złożonej. otulającej kresomózgowie od zewnątrz.UKŁAD NERWOWY/49 Powstawanie dreszczy z obszarami zawiadującymi pozostałymi zmysłami. w szczelinie bocznej mózgu leży ukryty piąty płat zwany wyspą. Wówczas nerwy przekazują do skóry bodźce powodujące zwężanie się porów.jeżfniejsięwłosów J Obniża produkcja potu Bodźce hormonalne Proces powstawania dreszczy. Każdy płat spełnia co najmniej jedno konkretne zadanie. płaty ciemieniowe z dotykiem i smakiem. Kora mózgowa Kora mózgowa jest grubą na trzy milimetry. W każdym płacie znajduje się specjalny wycinek przeznaczony do odbierania bodźców czuciowych z jednego obszaru ciała. Zatem to właśnie w korze mózgowej informacje nadsyłane ze wszystkich pięciu zmysłów . Zjawiskiem dreszczy kierują cztery mechanizmy. powonienia. dotyku i smaku . Ponadto korowe ośrodki przedruchowe i ruchowe współpracują z innymi obszarami układu nerwowego ośrodkowego i obwodowego w celu koordynacji ruchów. Pomiędzy fałdami kory istnieją liczne głębokie bruzdy dzielące każdą z półkul na pięć obszarów zwanych płatami. kolan. płaty potyliczne ze wzrokiem. że musiała się wielokrotnie zawinąć. kciuk. Przykładowo w płacie ciemieniowym istnieje maleńki kawałeczek przeznaczony wyłącznie do odbioru impulsów dotykowych nadsyłanych z kolana i większy kawałek zarezerwowany dla kciuka. Płaty skroniowe są związane ze słuchem oraz węchem. . płaty czołowe zaś z ruchem. Podwzgórze odbiera sygnały o obniżeniu temperatury i wysyła impuls do tarczycy. np. pofałdowaną warstwą istoty szarej. Tę samą zasadę stosuje się do innych ośrodków zmysłowych kory. słuchu. zapobiegając tym samym uchodzeniu ciepła z ciała. zachowaniem oraz organizacją pamięci. wytwarzając w ten sposób ciepło. mową i złożonymi operacjami myślowymi. jak np. tak by inne części ciała mogły w razie potrzeby odpowiednio na nie zareagować. Głęboko. Ośrodek termoregulacyjny podwzgorza Kierunek mięśnie i skóra Wzrost aktywności tarczycy i przyspieszeni^ metabolizmu Mięśnie zaczynają się na przemian szybko kurczyć rozkurczać epfzywtosowe I kurcią siej powodując j . a także ośrodków ruchowych.

Promienie światła mogą zostać załamane do środka. Zręby zapobiegają infekcjom rogówki. lecz wierne obrazy przedmiotów. zakłócającym nasze postrzeganie. choć ma zaledwie pół milimetra grubości w części środkowej i milimetr w miejscach zejścia się z białkiem oka zwanym twardówką. Ostatnia. Jej komórki nie mają zdolności regeneracyjnych. będącą w ciągłym obiegu. Następną po zrębie warstwą jest śródbłonek o grubości zaledwie jednej komórki. Jest wypełniona naczyniami krwionośnymi i tworzy drobną siatkę. które łącznie bywają nazywane warstwą naczyniową. Naczyniówka to cienka błona wyściełająca przestrzeń pomiędzy zewnętrzną. zapobiega to wielokrotnym odbiciom światła w tylnej części oka. zanieczyszczeniami i ku- Komora przednia Tęczówka Soczewka Obwódka rzęskowa Mięsień rzęskowy \ rzem. Moc optyczna rogówki stanowi około dwóch trzecich całkowitej mocy optycznej oka. następnie twarda (najgrubsza) warstwa zrębowa zbudowana z kolagenu. odpowiednio ukształtowane soczewki aparatu lub soczewki tkankowe w oku ludzkim. czyli skupione. ciało rzęskowe i tęczówkę. przez co otrzymamy pomniejszone. Zewnętrzną warstwę o grubości pięciu komórek stanowi nabłonek przedni.płynu krążącego w komo- . pozwalająca uzyskać ostry obraz przedmiotów. dlatego uszkodzenia lub choroby śródbłonka grożą trwałym kalectwem oka. W jej skład wchodzą tkanki pomocnicze zawierające zmienną ilość barwnika. Zadaniem tego narządu jest akomodacja soczewki (poprzez ruchy mięśnia rzęskowego).Oko W celu wyjaśnienia mechanizmu działania oka często porównuje sieje do aparatu fotograficznego najwyższej klasy. należy zacząć od podstaw.zwane rogówką . że światło to pewnego rodzaju nośnik informacji. Ciało rzęskowe to pierścieniowate zgrubienie powstałe z fragmentu błony naczyniowej. np. stopień załamania można precyzyjnie regulować poprzez zmiany krzywizn soczewki. włóknista warstwa Bowmana. Błona naczyniowa Błona naczyniowa to nazwa używana na określenie obszaru obejmującego trzy oddzielne struktury położone w centrum gałki ocznej: naczyniówkę. obejmującą swym zasięgiem niemal całą gałkę oczną. Bez łez rogówka byłaby pozbawiona ochrony przed drobnoustrojami bakteryjnymi. ochronną twardówką a siatkówką. Co więcej. Ta cienka powłoka dba o to. jest okrągłe. że zrąb pomaga pokonywać zapalenia rogówki.jedna z dwóch soczewek ocznych. Po przejściu przez rogówkę promień światła wpada do jedej z dwóch komór wewnętrznych oka. może ulegać załamaniu przechodząc przez niektóre substancje. Rogówka składa się z pięciu warstw. i zapewnia zrównoważony poziom wody napływającej od oka do rogówki. na jaką napotyka. Ciecz łzowa stanowi również warstwę optyczną . że chociaż zazwyczaj światło porusza się po prostej drodze. by rogówka była stale przezroczysta. Najlepiej przyjąć. Pod nim leży elastyczna. który odpowiada powłoce skórnej. Aby jednak w pełni pojąć.w wypadku jej braku nabłonek traci przezroczystość i matowieje. przezroczyste „okno" . pozwalając w ten sposób je zobaczyć. Rogówka jest silną soczewką o stałej ogniskowej. Nabłonek jest pokryty warstwą cieczy łzowej. określanej w terminologii medycznej komorą przednią. że świat zewnętrzny jest widoczny wewnątrz •niewielkiej komory w środku gałki ocznej. jak to się dzieje. Należy tutaj również wspomnieć. pierwszą przeszkodą. Bez względu na źródło rozchodzi się we wszystkich kierunkach i odbija od przedmiotów. Rogówka Kiedy promień światła wpada do oka. Wypełniona jest ona wodnistą cieczą. podejrzewa się również. gdyż są siedliskiem różnych typów antygenów zwalczających zakażenia. oraz produkcja cieczy wodnistej . sprężysta warstwa nosi nazwę blaszki granicznej tylnej lub błony Descemeta.

pozostałość przewodu. Ich największa koncentracja występuje w tylnej części oka zwanej doł- Budowa oka Ciało szkliste i siatkówka . W istocie tworzą ją dwa typy komórek światłoczułych. że pod palcami oko zdaje się być twarde i gumowate. Jest to część oka.UKŁAD NERWOWY / 51 naszej woli. ze względu na swój kształt noszące nazwę pręcików i czopków. Wypełniona jest substancją . W świetle przyćmionym źrenica rozszerza się. Jest to stosunkowo mało istotny narząd. Jeśli na siatkówkę padnie zbyt silne światło.na rogówce. Przez środek oka przebiega kanał ciała szklistego .miejsca wychodzenia z siatkówki nerwu wzrokowego. którym prowadziła tętnica w czasie rozwoju płodowego. Te ostatnie są również odpowiedzialne za czytelność obrazu. strachu oraz przyjmowanie niektórych farmaceutyków również powodują zmianę średnicy źrenicy. Do ciała rzęskowego przyczepiony jest trzeci wyspecjalizowany narząd . Wewnętrzna krzywizna gałki w części ciągnącej się ku tyłowi jest wyścielona światłoczułą powłoką zwaną siatkówką.Siatkówka Po prawej: Przekrój przez gałkę oczną (przy .odwiniętej" do tyłu twardówce) ukazuje naczynia krwionośne naczyniówki. Funkcjonuje na zasadzie przysłony w aparacie fotograficznym: jej włókna mięśniowe rozszerzają lub zwężają źrenicę. Tarcza nerwu wzrokowego Ukrwienie błony naczyniowej • Naczyniówka Tęczówka ri . źrenica zwęża się niezależnie od Rogówka Źrenica Nerw wzrokowy Twardówka Siatka tętnic i żył naczyniówki .Naczynia krwionośne siatkówki Komora wewnętrzna Nerw wzrokowy Dołek środkowy Żyta środkowa siatkówki Tętnica środkowa siatkówki U góry: Przekrój pionowy przez gałkę oczną człowieka z ukazaniem nerwu wzrokowego.zwaną ciałem szklistym . Stan podniecenia. której zabarwienie stanowi o kolorze oczu. przezroczysta soczewka. elastyczna. Pręciki są wrażliwe na światło o niskiej intensywności i nie posiadają zdolności interpretacji barw.tęczówka. Powyżej: Powiększona fotografia tarczy nerwu wzrokowego . która sprawia. decydując o ilości i intensywności światła docierającego do siatkówki.mającą galaretowatą konsystencję. Tuż za tęczówką położona jest miękka. gdyż większość promieni ulega skupieniu już wcześniej . które są odczytywane tylko przez czopki. tworząca ścianę przednią komory tylnej. Za soczewką znajduje się główna. rach oka pomiędzy soczewką a wewnętrzną powierzchnią rogówki.. wewnętrzna komora oka.

by łatwiej było je skupić.irnr nerwów wzrokowych — — Ciało kolankowarai. że przedmioty znajdujące się na obrzeżach postrzegamy połowicznie. Nerw wzrokowy Każda światłoczuła komórka w siatkówce jest połączona za pomocą nerwu z mózgiem. Ski/v/ov\.52 / UKŁAD NERWOWY O s t r o ś ć widzenia Soczewka Rogówkd Mechanizm widzenia Mięsień rzęskowy Obwódka rzęskowa Obraz na siatkówce Obraz na siatkówce oka lewego Obraz na siatkówce oka prawego Powyżej: Promienie światła odbite od przedmiotu umieszczonego blisko oka rozchodzą się pod dużym kątem. widzeniem obwodowym.. Następnie wędrują wzdłuż nerwu wzrokowego do skrzyżowania nerwów wzrokowych. a obraz zostaje odwrócony. Później obrazy nakładają się na siebie i zostają zinterpretowane przez mózg. Każde z nich jest podzielone na połowę prawą i lewą. Widzenie środkowe i obwodowe łącznie dają kompletny obraz świata zewnętrznego. kiem środkowym. a zatem obszar najlepszego widzenia. Jest to też miejsce ogniskowania przez soczewkę najostrzejszych obrazów. połowy zamieniają się stronami. polegającym na tym. gdzie informacje o wzorach. kolorach i kształtach są przetwarzane. plamki. W partiach otaczających dołek środkowy siatkówka również odbiera ostre obrazy. jednak im bliżej jej krańców. więc powierzchnia soczewki wysklepia się (u góry). czyli Po prawej: Pola widzenia oka lewego i prawego nieznacznie się różnią. który leży w obrębie tzw. tym bardziej mamy do czynienia z tzw. Wszystkie informacje pochodzące z bocznej połowy pola widzenia każdego oka są przekazywane wzdłuż dróg wzrokowych poprzez ciało kolankowate boczne i promienistość wzrokową do okolicy wzrokowej kory mózgowej po tej samej stronie. Promienie biegnące od dalszego przedmiotu są prawie równoległe i ich skupienie wymaga mniejszej pracy soczewki (powyżej).boczr1 mózgowej . Wszystkie włókna nerwowe zbiegają się w tyle oka i tworzą jeden główny „kabel". Kiedy promienie światła padają na siatkówki oczu.

Tuż za punktem skrzyżowania znajduje się pierwsze przełączenie. Pierwsze z nich leży zaraz za miejscem wymiany informacji. gdzie dochodzi do koncentracji wszelkich informacji czuciowych i ruchowych. izolowanych osłonką mielinową. (c) obraca ją w górę. Nerwy opuszczające siatkówkę należą do typu czuciowych. tworząc promienistość wzrokową. rodzaj „stacji komórkowej". Impulsy z prawej i lewej strony są stąd częściowo ponownie przekazywane z jednej strony na drugą. w wyniku czego promienie światła po załamaniu rzucają obraz przed siatkówką.UKŁAD NERWOWY/53 Po prawej: Gałkę oczną porusza sześć głównych mięśni. Dochodzi do tylnej strony oka. zwane ciałem kolankowym bocznym. Potem lekko zakręcają i spotykają się. Nerwy od skroniowej strony siatkówki nie krzyżują się i pozostają po tej samej stronie mózgu. Tu dołącza do niego drugi nerw wzrokowy. Odpowiadająca jej żyła środkowa siatkówki wstępuje do nerwu wzrokowego i dołącza do tętnicy. nerwy wzrokowe po drodze do mózgu tworzą więcej niż jedno przełączenie. Mięsień (a) obraca ją od nosa w kierunku do boku. podczas gdy włókna od tej strony oka.torebkę wewnętrzną. pokrywając całą powierzchnię siatkówki coraz drobniejszymi naczyniami. po czym rozgałęzia się. W przypadku nadwzroczności (zwanej potocznie dalekowzrocznością) gałka oczna jest zbyt „krótka". tak że obraz powstaje poza nią. (b) w kierunku do nosa.. przez co część informacji z lewego oka przechodzi do prawej połowy mózgu i odwrotnie. Biegnie on od gałki oczon od gałki ocznej poprzez tunel kostny w czaszce i wyłania się wewnątrz czaszki tuż pod mózgowiem. Nosi nazwę tętnicy środkowej siatkówki. W przeciwieństwie do ruchowch. Stamtąd nerwy zdążają ku tylnej stronie mózgowia do okolicy wzrokowej kory mózgowej. by przejść przez punkt głównej wymiany . a (d) w dół. a (f) w górę i na zewnątrz. (Obraz odwrócony powstały na siatkówce zostaje zinterpretowany przez mózg jako prosty. Nerwy z obu stron krzyżują się następnie z sobą. % \ •V Poniżej: Najczęściej spotykaną przyczyną krótkowzroczności (1) jest wydłużenie gałki ocznej w poziomie. zwanym skrzyżowaniem nerwów wzrokowych i ulokowanym w pobliżu przysadki mózgowej. zebrawszy uprzednio krew z siatkówki. dotyczących wszystkich części ciała. ciągnąca się przez całą jego długość. Soczewka wypukła pozwala ogniskować promienie na siatkówce. (e) porusza oko w dół i na zewnątrz. nerw wzrokowy. Ruchy gałki ocznej J Funkcja tego przełączenia wiąże się z reakcjami odruchowymi źrenicy.) Krótkowzroczność Nadwzroczność . W środku głównego kabla biegnie grubsza tętnica. Od ciała kolankowego bocznego włókna nerwowe rozchodzą się wachlarzowato po obu stronach i wokół płata skroniowego.widzi" najwięcej. Wadę koryguje się soczewką wklęsłą. która . biegną do przeciwnych stron mózgu. w okolicach przysadki mózgowej. Nerw wzrokowy to nic innego jak wiązka włókien nerwowych przenoszących niewielkie impulsy elektryczne po cieniutkich kablach.

mierzonej w decybelach (dB). chociaż ucho najbardziej jest wyczulone na dźwięki mieszczące się w środkowej części przedziału.substancja mająca za zadanie zapobiegać wysuszeniu i łuszczeniu się skóry. Ze ścian przewodu wydzielana jest woskowina . niewielka kosteczka służąca jako łącznik pomiędzy pozostałymi dwoma. natomiast elementy struktury ucha wewnętrznego interpretujące pozycję głowy i odczytujące dźwięki są od siebie odseparowane. zwana trąbką W odpowiedzi na drgania śródchtonki i blaszki podstawnej włosowate receptory wysyłają informacje do mózgu za pośrednictwem pobliskiego nerwu. drugi zaś za dźwięki. co słyszymy. Słuch Ucho spełnia rolę odbiornika (ucho zewnętrzne). zaś ucho wewnętrzne przesyła impulsy do mózgu. Cały mechanizm wzmacnia drgania błony bębenkowej dwudziestokrotnie. mimo że znajdują się razem w jednym narządzie. W celu pomiaru utraty słuchu zostały opracowane międzynarodowe normy poziomu słuchu. które wzmacniają odbierane dźwięki. To. oraz kowadełko. Funkcja ucha zewnętrznego i środkowego ma związek głównie ze słuchem. ale również jako narząd równowagi. Odbiornik stanowi mięsista część ucha małżowina. przyczepiony do błony bębenkowej. Częstotliwość wyraża się w cyklach na sekundę lub hercach (Hz). zbierające dźwięki jak antena radaru. W jej środku znajduje się przewód słuchowy zewnętrzny prowadzący do błony bębenkowej.Ucho Ucho nie tylko służy nam jako narząd zmysłu słuchu. Wzmacniacz tworzy system dźwigienek z trzech kosteczek słuchowych. ucho środkowe je wzmacnia. Otrzymane bodźce są przekazywane do mózgu za pośrednictwem pary biegnących równolegle nerwów: przedsionkowego i ślimakowego . Indywidualny poziom słuchu to wyrażona w decybelach różnica między najsłabszym słyszanym pojedynczym dźwiękiem a tonem standardowym wytwarzanym w specjalnym urządzeniu zwanym audiometrem. W ich skład wchodzą: młoteczek. Ilość drgań lub cykli przypadających na sekundę to częstotliwość dźwięku: im więcej wibracji. połączone z uchem wewnętrznym. ucho wewnętrzne. Wielkość i natężenie fal decyduje o głośności dźwięków. strzemiączko. Zakres dźwięków słyszanych przez osoby młode zamyka się w przedziale od 20 do 20000 Hz. wzmacniacza (ucho środkowe) oraz przekaźnika (ucho wewnętrzne). ucho środkowe z przypominającymi mechanizm dźwigniowy kosteczkami słuchowymi. Od jamy bębenkowej do jamy gardła prowadzi trąbka słuchowa. od 500 do 4 000 Hz. Zdolność słyszenia wysokich dźwięków słabnie z wiekiem lub w następstwie długiego przebywania w ponadnormatywnym hałasie. Budowa ucha Ucho zewnętrzne _L Ucho środkowe Ucho wewnętrzne X Okienko ślimaka Ucho zewnętrzne odbiera dźwięki. to fale akustyczne wytwarzane przez drgania cząsteczek powietrza. przetwarzające drgania akustyczne w impulsy elektryczne oraz ustalające aktualną pozycję głowy.pierwszy z nich jest odpowiedzialny za zmysł równowagi. tym wyższy dźwięk. Jest to organ niezwykle złożony. Trąbka słuchowa (Eustachiusza) \ Narząd ślimakowy (Cortiego) z zakończeniami nerwów słuchowych . dzielący się na trzy zasadnicze części: ucho zewnętrzne. tj.

stanowiące zasadniczą część narządu ślimakowego (Cortiego). Wibracje te są przenoszone przez kosteczki słuchowe. pulsujące ruchy błony zamykającej okienko okrągłe wyrównują ciśnienie wewnątrz ucha wewnętrznego. której wylot znajduje się za nozdrzami tylnymi i która ma za zadanie wyrównanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej. wywołanymi zmianami ciśnienia w uchu środkowym. Fale dźwiękowe dochodzące przez przewód słuchowy zewnętrzny wprawiają błonę bębenkową w drgania. wzbudzają one impulsy nerwowe. Połączone są z uchem środkowym i przypuszcza się.blaszka podstawna. Część słuchowa jest ulokowana w jednym końcu jamy i tworzy zwinięty twór przypominający wyglądem muszlę ślimaka. Eustachiusza. Na całej długości ślimaka ciągnie się cienka błona . np. zjeżdżając gwałtownie windą: przytkanie uszu jest spowodowane niewielkimi ruchami błony bębenkowej. przekazującym od ucha środkowego do receptora słuchu zmiany ciśnienia wywieranego przez fale dźwiękowe. Młoteczek ucha środkowego Komórki sutkowe (powietrzne) Błona bębenkowa Gardło Trąbka Eustachiusza Kosteczki słuchowe Młoteczek Strzemiaczko Ślimak Słyszenie dźwięków Kowadełko Fale akustyczne Schody bębenka Błona bębenkowa Schody przedsionka Włoski komórek receptorowych Okienko ślimaka _ . doprowadzająca tysiące maleńkich włókienek nerwowych do nerwu ślimakowego. które wzmacniają ciśnienie fal akustycznych i przekazują drgania okienku owalnemu przesłaniającemu wejście do ucha wewnętrznego. zmierzające nerwem ślimakowym do mózgu. Fale powstałe w płynie (przychłonce) przenoszą się na schody przedsionka i dalej na schody bębenka. Jej działanie możemy zaobserwować. wprawiając w wibracje rozdzielającą je blaszkę podstawna. Część przekaźnikowa ucha jest bardziej skomplikowana. Błona ta jest wyposażona we włosowate komórki rzęsate (słuchowe). Narząd słuchu i równowagi tworzą wspólną jamę wypełnioną płynem. że pomagają utrzymać głowę w pozycji równowagi na szyi.UKŁAD NERWOWY / 55 Ułożenie i budowa wyrostków sutkowatych Po lewej: Wyrostki sutkowate to twory kostne lezące za uchem. Równoczesne.

które wysyłają do mózgu sygnał do rozpoczęcia działań. zginając je w innym kierunku. płyn w przewodach pozostaje z reguły nieruchomy. jako narząd równowagi. Cała operacja przebiega odwrotnie w przypadku. Kiedy jednak głowa przestaje się ruszać. Kiedy głowa zaczyna się poruszać w jedną stronę. Uczenie się równowagi Jest to długi proces. że oczy następnie wracają w lewą stronę. Przewody półkoliste odbierają informacje o tym. Płyn srodchlfllowy jąc im pochylenie ciała w przód i powrót do stanu równowagi. Łagiewka i woreczek służą jako detektor położenia głowy. pokrytych galaretowatą substancją. Obecnie obowiązująca teoria głosi. Powierzchnie obu tych jam są wyścielone warstwą komórek. autobusem lub samochodem. Sposób. gdy np. że komórki narządu Cortiego dokonują pomiaru ciśnienia fal w śródchłonce i zamieniają je w bodźce elektryczne. Impulsy płynące nerwem ślimakowym dochodzą do wyspecjalizowanego obszaru kory mózgowej zwanego ośrodkiem słuchowym. dziecko zachwieje się do tyłu na krześle. dziecko zaczyna biec. W tym momencie zostaje wysłana inna informacja do mózgu. noszącą miano błony kamyczkowej ze względu na osadzone w niej drobne kamyczki błędnikowe . który ostrzega mózg o konieczności przywrócenia ciału równowagi. gdy taka informacja dotrze do mózgu. Mechanizm równowagi sprawia. określane jako choroba lokomocyjna. Nie można też mieć pewności co do tego. U podstawy każdego z nich znajduje się owalna galaretowata bańka. jak ucho rozróżnia wysokość dźwięków od ich głośności. zwłaszcza gdy zatrzymuje się po kilkakrotnych obrotach. Rozpoczynanie i kończenie ruchu Od łagiewki odchodzą trzy przewody półkoliste wypełnione cieczą. Zmysł równowagi Ucho. pod wpływem przyciągania ziemskiego kamyczki naciskają na włoski komórek nerwowych w substancji galaretowatej. jest odpowiedzialne za nieustanną kontrolę pozycji i ruchów głowy. płyn faluje wewnątrz przewodów półkolistych jeszcze przez niemal minutę lub dłużej. jak gdyby przy upadku do przodu. Łagiewka pracuje również wtedy. kiedy głowa rozpoczyna i zaprzestaje wykonywania ruchów. napierając jedynie na włoski zmysłowe. woreczek i przewody półkoliste. że ciśnienie fal akustycznych jest przekazywane przez śródchłonkę przepływającą tam i z powrotem przez ślimak. nie jest w pełni wyjaśniony. szybkich ruchów. Jeśli np. każda na innym poziomie i w in- nej płaszczyźnie. Z chwilą.56/UKŁAD NERWOWY Utrzymanie równowagi ciata Przewody półkoliste Podczas ruchów ciała płyn śródchłonkowy wypełniający kanały półkoliste powoduje uginanie się włosków komórek nerwowych w masie galaretowatej. Kiedy głowa zaczyna poruszać się np. np. dobrze chronione przez kości czaszki.skupienia kryształów związków wapnia. zabierający prawie dwa pierwsze lata życia i jeszcze kolejny rok potrzebny do dokładnego opanowania sztuki stania na jednej nodze. Ucho wewnętrzne Trąbka słuchowa (Eustachiusza) Zmiany wysokości lub głośności dźwięków są wychwytywane przez drobne komórki rzęskowe rozmieszczone na blaszce podstawnej dzięki temu. Delikatne narządy równowagi. który. Ośrodek kontroli Obszarem mózgowia w największym stopniu odpowiedzialnym za czynności mięśni zmierzające do utrzymania równowagi ciała jest móżdżek. dlaczego wielu ludzi ma mdłości przy próbach czytania podczas podróży środkami lokomocji. ruch płynu w przewodach półkolistych powoduje skierowanie wzroku w prawo. Włoski wysyłają wówczas do mózgu impulsy nerwowe z wiadomością „pozycja pionowa". w jaki fale akustyczne są kodowane jako impulsy elektryczne. by zapewnić właściwą siłę i koordynację ruchów. Zanim osiągniemy doskonałą równowagę. zarówno mózg. siła bezwładności odrzuca kamyczki w tył. Spośród wszystkich struktur trzy są związane ze zmysłem równowagi: łagiewka. Gdy ciało znajduje się w pozycji pionowej. Znajduje się tam labirynt rurek wypełnionych płynem. może wysłać rozkaz mięśniom. co prowokuje napady nudności i wymioty. by zająć pozycję stosowną do pozycji głowy. w tył lub w bok. gdyż dostarczają istotnych informacji o fizycznej relacji pomiędzy ciałem a otoczeniem. Taki ruch oczu tłumaczy częściowo. w miarę konieczności. Czytanie przeciwstawia się owym naturalnym ruchom oczu. by odpowiednio dopasowały pozycję całego ciała. wysyła on sygnał do mięśni. kamyczki napierają na włoski. które uginają się w rezultacie poruszenia głową i ruchów płynu w przewodach. Włoski te łączą się z nerwem przedsionkowym. nakazu- LJ . a następnie dekodowane. Prawidłowa kontrola dokładnego położenia głowy gwarantuje utrzymanie ciała człowieka w stanie równowagi. adekwatnie nazwanej uchem wewnętrznym. gdy ciało porusza się do przodu lub do tyłu. Niepoślednią rolę odgrywają tu również oczy. w lewo. Kiedy pochylimy głowę w przód. W bańkach są ukryte zakończenia włosków zmysłowych. wywołując zawroty głowy. leżą w najgłębszej części ucha. co ma szczególne znaczenie w przypadku drobnych. jak i mięśnie muszą być tak rozwinięte.

ociaż w wyniku ewolucji człowieka ta je. Znalazłszy się tam. cząsteczki muszą się rozpuścić. która wyspecjalizowała się jako sortownia naszych Reakcji emocjonalnych. która następnie jest przekazywana po złożonych obwodach drogi węchowej do kory mózgowej. Związki chemiczne łatwo ulatniające się . Dochodzi wówczas do reakcji chemicznej pobudzającej komórki węchowe do generowania impulsów elektrycznych. że nie tylko przestajemy wyczuwać tapachy.howe są umieszczone na sklepieniu jamy losowej. tuż pod płatami czołowymi móz. Dopiero gdy cząsteczki substancji unoszą się w powietrzu w formie lotnej. ponieważ do komórek węchowych docierają w dużych stężeniach. Błona ślu:owa dba. Obecie powonienie spełnia funkcję systemu osItrzegawczego i ośrodka informacji: ostrzega nas o niebezpieczeństwie i gromadzi :enne wiadomości o otaczającym świecie. sól są bezwonne lub mają słaby zapach. y jaki sposób komórki receptorowe potraią wychwycić tysiące różnych woni i wyzuć minimalne różnice pomiędzy nimi. i działa ako pułapka na substancje zapachowe. Generalnie rzecz biorąc. ale również zanika zdolność odbierania wrażeń smakowych. by były stale wilgotne. jest gęsto zapełniony milionami maleńtich komórek węchowych. W tym momencie zapach dochodzi do naszej świadomości. Każda z nich wsiada około tuzina włosków wnikająsych w warstwę błony śluzowej. Podczas ewolucji zachowało bołączenie z tą częścią mózgu.są postrzegane zazwyczaj jako silnie wonne. a naitępnie powodują. Silniej pachną również ciała mokre. aparat węchowy jest parzysty. gdzie sgromadzone informacje są przetwarzane przesyłane do kory mózgowej przez skomplikowany system drogi węchowej. Dokładny mechanizm molekularny rząIZTY powonieniem jest właściwie nieznaly. jak to się izieje.Receptory węchowe i smakowe 'owonienie jest chyba najstarszym. można je wciągnąć w głąb nozdrzy. by osiadły w śluzie otaczającym rzęski. Nie zawsze jesteśmy świadomi bliskich iwiązków powonienia ze zmysłem smam. Podobnie jak zagadką pozostaje to. że komórki wytwarzaą impulsy elektryczne. Jważa się jednak. Tu następuje przetwarzanie informacji.np.np. by aparat węchowy mógł stwierdzić ich obecność. Obszar ten. i Włókna nerwu węchowego biegną jako pici węchowe i przenoszą impulsy poprzez otworki w kości sitowej do dwóch ppuszek węchowych w mózgowiu. Komórki odbierające podniety zapa. Nie wiadomo dokładnie. wzyklejają do włosków węchowych. zwany okolicą węchovą. iż cząsteczki tych subitancji rozpuszczają się w śluzie błony. że śladowe ilości substancji chemiczrych wywołujące wrażenie zapachu pomdzają do czynności komórki węchowe. a zarazem najmniej poznanym z naszych pięciu zmysłów. benzyna . Bodźce przechodzą włóknami nerwowymi przez kość sitową do opuszki węchowej. >rzy czym jeden jego obwód działa niezaeżnie od drugiego. Dopiero przy przeziębieniach odkrywamy. 'owonienie 'odobnie jak w przypadku wielu innych larządów. o to jest zapach Vby posiadać zapach. UKŁAD NERWOWY / 57 Powonienie Substancja lotna (zapach) Błona stttzowa pokrywająca całą jam notową 3kolica węchowa kory mózgowej Okolica węchowa Opuszka węchowa Nerw węchowy Pasmo węchowe Komórki węchowe (receptory zmysłowe) Komórki nabłonkowe Włoski węchowe .o rola została znacznie osłabiona. Zmysł węchu odgrywa również kluczor ą rolę w odbieraniu podniet płciowych.owia. W miarę parowania woda unosi wraz Substancje lotne rozpuszczają się w śluzie otaczającym włoski komórek węchowych. substancje muszą vydzielać cząsteczki związków chemicznych. są to substancje złożone. Rzęski zwiększają efektywną powierzchlię komórki węchowej. N korze impulsy zostają odczytane i fakt stnienia zapachu dociera do naszej świalomości. z których się składają. Proste substancje chemiczne . a co za tym idzie również naszą wrażliwość na zapachy. ściśle wiążąca zapachy obiektów z przeżyciami.

. Dziś powszechne jest przekonanie. następnie zaś informacja zostaje podana do tej części kory mózgowej. słodki i gorzki. Każdy kubek jest zbudowany z grupy komórek receptorowych. Są jednak wyjątki. iż ludzie przejawiają naturalną skłonność do pamiętania rzeczy. Dzieje się tak dlatego. kwaśny. muszą one być w stanie płynnym. Kubki wyczuwające dany rodzaj smaku mają swoje miejsce: kubki odczuwające smak słodki są ulokowane na szczycie języka. zawierają liczne kubki smakowe. które miały specjalne znaczenie emocjonalne. by różne obszary języka były wrażliwe na poszczególne typy smaków: słodki. Większość niuansów odczuć smakowych jest pochodną wrażeń zapachowych. zaopatrzonych w mnóstwo cienkich. czyli tym obszarem mózgowia. Jest bardzo ograniczony pod względem zakresu doznań i wszechstronności. natomiast perfum . Po wstępnym przetworzeniu w ośrodku pnia impulsy smakowe zostają przekazane drugą wiązką włókien nerwowych na przeciwną stronę pnia i wstępują do wzgórza. że związki chemiczne zawarte w jedzeniu powodują zmiany potencjału elektrycznego na powierzchni komórek receptorowych.wystających na powierzchnię języka poprzez otwory smakowe w brodawkach. Odwrotnie z zapachami nieprzyjemnymi. który z kolei komunikuje się z węchowymi ośrodkami mózgowymi. Sucha żywność stanowi nikłą podnietę smakową. W efekcie utrata zdolności czucia smaku . W istocie wyłączną funkcją tego zmysłu jest selekcja pożywienia i delektowanie się nim.58 / UKŁAD NERWOWY z sobą ich cząsteczki. która bierze udział w świadomym postrzeganiu doznań smakowych. Perfumy są celowo robione jako związki złożone. dlaczego zapachom nadaje się często znaczenie emocjonalne. niż aby wyczuć jej zapach. Analiza smaku Oba nerwy przenoszące bodźce smakowe od języka (nerw twarzowy oraz językowo-gardłowy) kierują się najpierw ku wyspecjalizowanym komórkom w pniu mózgu. Wewnątrz nich kryją się kubki smakowe. które działają odpychająco. a ponadto daje nam mniej informacji na temat otoczenia niż pozostałe zmysły. gdzie zostają zdekodowane. a nawet wywołują mdłości. Ich cząsteczki są wychwytywane w jamie ustnej i zamieniane na impulsy nerwowe przesyłane za pośrednictwem nerwów do mózgu. może również przywoływać przyjemne wspomnienia. W porównianiu z innmi doznaniami zmysłowymi (zwłaszcza węchu) nasz zmysł smaku nie jest szczególnie wrażliwy.włosków smakowych . kwaśny. Analiza w mózgu polega bowiem na określeniu względnej mocy smaków podstawowych. powstają w wyniku podrażnienia językowych zakończeń nerwów bólowych. Związek między tymi organami wyjaśnia. Choć dokładnie nie wiadomo. Kubki smakowe Podobnie jak w przypadku powonienia. w jaki sposób kubki smakowe reagują na związki chemiczne w pożywieniu i jak inicjują bodźce nerwowe. Niektóre zapachy powodują natłok wspomnień dawno zapomnianych okoliczności i sytuacji. że aby rozpoznać smak substancji w jamie ustnej. Mimo to kombinacja czterech typów kubków smakowych reagujących na podstawowe smaki: słodki. Powonienie dodaje kolorytu czterem podstawowym smakom rozróżnianym przez nasze kubki smakowe. są modyfikowane przez bodźce węchowe i analizowane w sąsiednim płacie skronio- Zmysl smaku Migdalki podniebienny i językowy Nagłośnia Kwaśny — Różne typy brodawek Słony Słodki Każda brodawka zawiera sto do dwustu kubków smakowych Brodawki na jęzku zwiększają powierzchnię kontaktową z pokarmem. zgniłych jaj. a nawet w gardle. emocje i pamięć Część mózgu analizująca bodźce nadsyłane z komórek odbiorczych w nosie jest ściśle powiązana z układem rąbkowym (limbicznym). komórki receptorowe potrzebują jej 25 000 razy więcej. Cała powierzchnia języka jest gęsto usiana drobnymi naroślami zwanymi brodawkami. Dwie różne wiązki nerwów tworzące nerw twarzowy i nerw językowo-gardłowy przekazują impulsy do mózgu. słony i gorzki zapewnia odbieranie szerokiej gamy wrażeń. głównie na górnej powierzchni języka. Kubki z kolei posiadają receptory smakowe rozmieszczone tak. co z kolei prowadzi do generowania impulsów elektrycznych w włóknach nerwowych. jako że obszary mózgu odpowiedzialne za przetwarzanie wspomnień i ich przywoływanie są jednocześnie zespolone z układem rąbkowym. np. Woń świeżo upieczonego ciasta może wywoływać nagłe uczucie głodu.bez względu na przyczynę -jest mniej dotkliwa niż utrata węchu. stając się źródłem niezwykle subtelnych doznań. Obszar ten stanowi zarazem pierwszy przystanek dla innych doznań nadchodzących z jamy ustnej. Tutaj dochodzi do kolejnego „przekazu" polegającego na dalszej analizie bodźców. Kubki smakowe odbierają jedynie cztery podstawowe smaki: słony. kwaśny i gorzki. doświadczanych podczas spożywania posiłków. U podstawy komórka smakowa łączy się z siatką włókien nerwowych. Smak Zmysł smaku to najprymitywiejszy ze zmysłów. włoskowatych wypustek . Z wyjątkiem brodawek umieszczonych centralnie. Człowiek dorosły ma około 9000 kubków. w czym jest dodatkowo wspomagany przez bardziej wrażliwy zmysł powonienia. doznania smakowe są wywoływane przez substancje chemiczne zawarte w pożywieniu i napojach. wym. ostry smak potraw pikantnych. Szczególnie ostre zapachy wielu gatunków serów pleśniowych wabią ich zagorzałych wielbicieli: im bardziej ser czuć.takimi jak faktura czy temperatura. Wrażenia te prawdopodobnie ulegają integracji z podstawowymi doznaniami smakowymi. lecz również na podniebieniu. jedno jest pewne: aby wyczuć te substancje. tym większą stanowi atrakcję. a silniejsze doznania wywołuje dopiero po rozpuszczeniu się w ślinie. nastroje i pamięć.wprawiać w stan oczekiwania na doznania seksualne. słony. kwaśny i gorzki położone są kolejno w kierunku nasady języka. aby ułatwić ulatnianie. Niektóre z silniejszych smaków. Sercem tego mechanizmu są kubki smakowe. Obliczono. Ze względu na ogromną liczbę wzajemnych połączeń pomiędzy włóknami nerwowymi a komórkami nabłonka siatka jest istną gmatwaniną nerwów. którego domeną są emocje. Zapach. np. przeprowadzanej w dolnej partii płata ciemieniowego. Zapach wiosennego deszczu wprawia ludzi w dobry nastrój i wzbudza w nich energię. Kora zajmuje się jednocześnie innymi wrażeniami zmysłowymi dochodzącymi z języka . natomiast kubki odbierające smak słony. Rezultaty tej analizy.

Ostrygi. . okazałyby się mdłe i praktycznie bez smaku. podczas spożywania których zapach jest absolutnie niezbędny. by w pełni docenić ich walory.UKŁAD NERWOWY / 59 Przekrój poprzeczny przez język •*Brodawki Rowek okalający brodawkę wypełnia się śliną Kubek smakowy Kubki smakowe pobudzone przez rozpuszczone cząsteczki pożywienia Gdybyśmy utracili zmysł powonienia. zniknęłyby również wszelkie doznania smakowe.

Istota szara rdzenia kręgowego służy tutaj jako układ bramkujący. Analiza w rdzeniu kręgowym polega na filtrowaniu wrażeń.przynoszące informacje o bardziej rozsianych bodźcach dotykowych . który zostaje wstępnie przeanalizowany przez komórki rdzenia kręgowego. czy doznania czuciowe nadchodzą ze skóry drogą bezpośrednią. następnie zaś przekazuje je do pól drugoi trzeciorzędowych. przestają wkrótce reagować. zapobiegając w ten sposób przedostaniu się nadmiernej ilości bodźców bólowych do ośrodków bólu. ponieważ pozwala nam określić rozmiary i kształty przedmiotów. gdzie strzępy informacji z różnego typu receptorów skórnych zostają zebrane i skoordynowane. Osadzenie włókien nerwowych wewnątrz krążków spowalnia reakcję na nacisk i powoduje nieprzerwane wytwarzanie impulsów. Możemy więc precyzyjnie określić wielkość nacisku i położenie jego przyczyny. Obraz zostaje następnie skorelowany ze wspomnieniami wrażeń z przeszłości. który idzie praktycznie wprost do pnia mózgu. Owe receptory dotykowe pod względem struktury są najmniej skomplikowane ze wszystkich komórek odbiorczych. są utworzone z wielu błon okręconych „na cebulkę" wokół zakończeń nerwowych i są wrażliwe na bardziej długotrwały nacisk. Tłumaczy to. się-analiza wrażeń Rdzeń kręgowy Ciałko Paciniego (nacisk ciągły) Wolne zakończenia nerwowe (lekki dotyk i ból) . czy też po analizie wstępnej z rdzenia kręgowego. zwłaszszcza posiadającymi konkretny punkt nacisku. rodzaju i znaczenia wrażenia czuciowego. np. Sortownia wrażeń zmysłowych Bez względu na to. Ponadto rodzaj informacji wysyłanej przez nie do układu nerwowego zmienia się na ogół pod wpływem temperatury. Jeśli działanie bodźca przedłuża się. czyli postrzeganą pozycją kończyn. które reagują na każde pobudzenie włosa. Szlak bezpośredni bodźca precyzyjnego czucia dotyku Pośrednia droga czucia rozproszonego i bólu Wlokna czucia ból i dotyku spotykają. a także je rozróżniać. Stąd też konieczność wysyłania informacji bezpośrednio do wyższych ośrodków mózgowych.Receptory Owinięte wokół podstawy cienkich włosków skórnych leżą wolne zakończenia nerwowe. za sprawą połączenia w rdzeniu kręgowym zostają „włączone" analizatory bólu. W ten sposób drogi dotykowe prowadzące do mózgu zostają podzielone na dwa strumienie: jeden. oraz drugi. jest to niezwykle ważne. gdy nacisk się utrzymuje. Pozwala to wyższym ośrodkom kory mózgowej na stworzenie zintegrowanego obrazu doznań czuciowych. Dzięki temu człowiek zachowuje zdolność po- dotykowe strzegania niewielkich nawet różnic między doznaniami dotykowymi.są na tym etapie skoordynowane z czuciem głębokim. w jakiej działają. druga przenosi informacje o bardziej rozsianych (rozproszonych) bodźcach dotykowych. Receptory dotykowe w skórze przesyłają impulsy do kory mózgowej dwoma drogami w rdzeniu kręgowym: jedna przekazuje wrażenia dotykowe miejscowe. bardziej złożone pod względem budowy receptory. jakim go postrzegamy. jak również zintegrowany z bodźcami wzrokowymi i słuchowymi. Receptory występujące w większych ilościach w partiach skóry bezwłosowej. stawów oraz palców. To pierwszorzędowe pole czuciowe kory mózgowej przetwarza informacje. Surowe dane ze wzgórza podlegają projekcji na wąski pasek przedniej części płata ciemieniowego. który otrzymuje impulsy od receptorów bólu w skórze i innych organach. Wrażenia dotykowe . mają postać maleńkich krążków. Inne. dlaczego nasz zmysł dotyku zdaje się być nieco przytępiony w niskiej temperaturze. Szlaki nerwowe Niektóre z włókien czucia somatycznego wchodzą do rdzenia kręgowego i nie zatrzymując się.wchodzą do istoty szarej rdzenia kręgowego i tam napotykają na siatkę komórek analizujących wstępnie nadesłane informacje. Sterują głównie doznaniami wywołanymi bodźcami mechanicznymi. Inne włókna nerwowe .nie mniej istotne . tłumiący bodźce bólu za pośrednictwem nadciągających do rdzenia niektórych typów impulsów dotykowych. Jest to ten sam obszar. zmierzają wprost do pnia mózgu. Spotkanie się w rdzeniu kręgowym bodźców bólowych i czucia somatycznego pozwala na scalenie tych dwóch doznań. W kolejnych polach projekcyjnych powstaje pełny obraz miejsca. na opuszkach palców lub na wargach. których zaczynamy być wówczas Plat ciemieniowy Kora mózgowa świadomi. które następnie są wysyłane w górę do mózgu. by wrażenia miejscowe zostały oszacowane bez ingerencji analizatorów rdzenia kręgowego. Jeżeli jednak bodziec mechaniczny jest zbyt wielki lub zbyt gwałtowny. ostatecznie kończą swą drogę w zbitym skupisku istoty szarej wzgórza.

mówieniem i rozumieniem . np. Powietrze przechodzące podczas wydechu w ich pobliżu wprawia struny w drgania. wargi oraz podniebienie miękkie. a jego wysokość zależy od długości i napięcia strun głosowych. Całością mowy . z jaką powietrze jest wyrzucane z płuc. gdy człowiek wydobywa głos. gardle i jamie ustnej. O ile pokarm nie jest na tyle duży. co prowadzi do powstania dźwięku. a lub e) nie wymagają przerwania strumienia powietrza. można go wykrztusić z powrotem. a wychodzące sygnały i instrukcje kierują się do setek mięśni w krtani. ośrodki mowy. by utkwić w przewodzie poniżej krtani. a powstały dźwięk ulega „obróbce" w gardle. klarnetu. Struny (fałdy) głosowe pełnią funkcję podobną do ustnika w instrumentach dętych. czasami jednak zdarza się. jabłko Adama). które wprawione w drgania wytwarzają głoski. Krtań jest organem niezwykle delikatnym. lecz odpowiedniej pozycji języka i zębów. Czynności nagłośni są automatycznie sterowane przez mózg. polega na nagłym odcięciu przez język i podniebienie dopływu powietrza z krtani. Jama ustna jest ściśle związana z mową. języka i żuchwy. np. Krtań człowieka jest skrzynią głosową wyposażoną w struny. Najważniejszymi organami są krtań. Poszczególne dźwięki w każdym języku są określone przez minimalnie odmienne ruchy warg. Drgania strun głosowych podczas mówienia powstają w wyniku zwężenia szpary głośni podczas wyrzucania powietrza z płuc przez krtań. cienkie części drewniane lub plastikowe poczynają wibrować. Podczas jedzenia lub picia krtań szczelnie się zamyka. Głośność dźwięku jest uwarunkowana siłą. Naturalna barwa i tembr głosu są efektem kształtu i wielkości nosa.Mowa Mowa to jedna z najbardziej złożonych i delikatnych operacji dokonywanych przez ciało na nasze polecenie. W jej górnej części znajduje się nagłośnia . że mechanizm zawodzi. nosie i jamie ustnej. który następnie jest modelowany przez system rurek i otworów w instrumencie. których krtanie są mniejszych rozmiarów. gdyż to ona nadaje formę dźwiękom Przedni i boczny widok krtani. gdzie słowa zostają odszyfrowane.jest zaworem broniącym wstępu do płuc. Zdolność . powodując. stanowiącej część grdyki (tzw.drgają. z powrotem się otwiera. Zbudowana jest z 3 chrząstek nieparzystych i 3 parzystych. Gdy istnieje potrzeba wykonania wdechu lub wydechu. a wtedy płyny lub cząsteczki jedzenia wpadają do niewłaściwego kanału. natomiast drugi . którzy na ogół posiadają pokaźniejsze krtanie. rzecz jasna. Krtań jest umiejscowiona mniej więcej w środkowej części szyi na szczycie tchawicy. przepuszczając przechodzące przez nie powietrze. Jeden koniec przyczepiony jest do ruchomych chrząstkek nalewkowatych. język. Artykulacja spółgłosek. wydobywającym się z krtani. Wewnątrz krtani schowane są struny głosowe osadzone na specjalnie ukształtowanych tworach chrząstkowych. Proces ten nosi nazwę fonacji. Struny głosowe składają się z dwóch fałdów wyglądem przypominających wargi. Chrząstki nalewkowate zmieniają swą pozycję. gardła oraz jamy ustnej: dlatego mężczyźni. Chrząstki mają zdolność napinania lub rozluźniania strun głosowych.miękka „klapa" opadająca w dół w celu zamknięcia wejścia do krtani . tak że przestrzeń pomiędzy nimi i strunami (szpara głośni) może przyjmować kształt od rozszerzonej litery V (podczas mówienia po zamkniętą szczelinę w trakcie przełykania). Podobnie dzieje się ze strunami głosowymi . Kiedy muzyk wtłoczy powietrze w ustnik.steruje mózg. że pożywienie i napoje ześlizgują się w głąb przełyku wiodącego wprost do żołądka.otworu łączącego dolną część jamy gardła z jamą krtani. Cały układ oddechowy i konstrukcja mięśniowa od podbrzusza aż po nos odgrywają mniejszą lub większą rolę w artykulacji dźwięków mowy. regulując w ten sposób wysokość dźwięków. Leży do przodu od części krtaniowej gardła. mają niższe głosy niż kobiety. To w korze mózgowej istnieją tzw. k lub t. krtań.trwale przymocowany Krtań UKŁAD NERWOWY/61 Położenie i budowa krtani Gardło Część krtaniowa gardła Kość gnykowa Kieszonka krtaniowa Chrząstka tarczowata (jabłko Adama) Krtań do chrząstki tarczowatej. Pełni również mniej skomplikowaną funkcję . wytwarzając podstawowy dźwięk. które otwierają się i zamykają. natomiast samogłoski (np. które biorą udział w tworzeniu wypowiedzi.

mięśni twarzy i krtani Ośrodek czuciowy mowy interpretuje słowa Ośrodek ruchowy mowy (formułuje odpowiedź) Pozycja warg języka i podniebienia podczas wypowiadania dźwięku „ L " Powstawanie dźwięku niskiego Chrząstka tarczowataa w pozycji swobodnej Struny głosowe i T~ L Chrząstki nalewkowate rozsuwają się . i odwodzą struny głosowe Powstawanie dźwięku wysokiego A Napięte struny głosowe • &£» osób niesłyszących do czytania z ust dowodzi roli.nagrane zostają bowiem jedynie dźwięki przenoszone drogą powietrzną. podniebienia miękkiego i komór rezonansowych. języka. języka.w mniejszym stopniu . Właściwości rezonacyjne różnych komór w jamie ustnej i układzie oddechowym stanowią o indywidualnych cechach naszego głosu. Podczas mówienia rezonują również kości czaszki . Ludzie różnią się między sobą kształtem nosa. co sami mówimy.wokalizacja tzw. ą) jest uzależniona od swobodnego rezonansu wjamie nosowej. n. Kontrolę nad tymi wszystkimi narządami możemy sprawować dzięki setkom niewielkich mięśni.62 / UKŁAD NERWOWY Polecenia wydawane przez okolicę ruchową w korze mózgowej sterują za pomocą impulsów nerwowch wszystkimi skomplikowanymi czynnościami składającymi się na proces mówienia. zaś u osób leworęcznych . wizji (umożliwiające rozpozna- . który w ten sposób uzyskamy. Przykładowo . Dźwięki wytwarzane przez struny głosowe przekształcają się w słowa dzięki pracy warg. Obszar ten jest podzielony na ośrodek ruchowy mowy (Broca). klatki piersiowej oraz ust. gwarantuje naszej mowie poprawną dykcję i zrozumiałość.prawa. udowadnia. Zjawisko to jest nie bez znaczenia. W przypadku osób praworęcznych jest to na ogół lewa półkula. podobnie jak część jest wyłapywana przez uszy. Na dowód tego spróbujmy powiedzieć coś. jedynie kiedy jest wypełniona powietrzem. a ponadto tłumaczy. zawiadujący mięśniami jamy ustnej i gardła. które sami wytwarzamy. gardło (odcinek pomiędzy jamą ustną a przełykiem) oraz . Kora ruchowa wysyła szczegółowe instrukcje do warg. Rola mózgu Mowa i pokrewne jej operacje zazwyczaj są skoncentrowane w jednej półkuli. które ściśle z sobą współdziałają z niewiarygodną wręcz szybkością. dlaczego nasz głos zarejestrowany na taśmie magnetofonowej zdaje się brzmieć tak obco . zatkawszy nos efekt komiczny. że przestrzeń jamy nosowej. języka. Artykulacja dźwięków Zamiana prostych dźwięków wytwarzanych w krtani na zrozumiałe słowa odbywa się przy istotnym udziale warg. Do tych ostatnich należą: cała jama ustna. nosowa. c. podniebienia miękkiego oraz kształtowi ust. oraz ośrodek czuciowy mowy (Wernickego). jaką odgrywają usta w procesie mówienia. W dużym uproszczeniu na mowę składają się samogłoski i spółgłoski wszystkie samogłoski należą do głosek dźwięcznych. interpretujący sygnały dźwiękowe nadchodzące drogami słuchowymi.część fal akustycznych. głosek nosowych (m. gdyż pozwala nam słyszeć to.klatka piersiowa. W pobliżu nich są też umiejscowione ośrodki odpowiedzialne za koordynację: słuchu (dzięki którym rozumiemy mowę innych). jest przenoszona owymi kośćmi. stąd też biorą się różnice w brzmieniu głosów.

tym głośniejszy uzyskany dźwięk. Ułożenie języka łie znaków pisarskich) oraz złożonych ruchów rąk (pozwalające na pisanie. z jaką powietrze przechodzi przez szparę głośni . również język bierze udział w artykulacji mowy-jest narządem nieodzownym dla komunikacji międzyludzkiej. Kiedy odpowiedź jest „wymyślona".). pierwszą naszą czynnością jest rozpoznanie mieszaniny nadchodzących od uszu bodźców dźwiękowych dokonujące się w ośrodkach słuchowych kory mózgowej. który wprawia je w wibracje i generuje prosty dźwięk. Wielkość nacisku wywieranego na płuca podczas wydechu reguluje prędkość. a następnie otwieramy je. tak że praktycznie nie drgają przy pędzie powietrza. Podobnie jak krtań i wargi. Wargi odgrywają ważną rolę w produkcji mowy . i ściąga wargi Pociąga w górę i w bok górną wargę Wysuwa do przodu dolną wargę Obniża wargę dolną Poniżej: Położenie języka i otaczających go mięśni. do akcji wchodzą ośrodek ruchowy mowy i pień mózgowy.np. które rozszerzają płuca. języka i podniebienia miękkiego. Rozmowa to operacja niezwykle skomplikowana. wypowiadanym przez osobę sepleniącą. Podczas wydechu powietrza ośrodki ruchowe mowy dają równocześnie strunom głosowym sygnał do wkroczenia w strumień powietrza. tak by inne części mózgu biorące udział w procesie również mogły je rozpoznać i sformułować odpowiedź. Gardziel Brodawki nadające górnej powierzchni języka chropowatą fakturę Mięśnie podniebienno-językowy i rylcowc-językowy pociągają język ku górze i tyłowi Mięsień gnykowo-językowy opuszcza język do pozycji spoczynku Kośćgnykowa . Kiedy ktoś się do nas odzywa. wypowiadając dźwięk b najpierw zaciskamy razem wargi. regulującymi ciśnienie powietrza wpływającego i wypływającego z płuc. należy szukać w sprawności działania mięśni języka. Fizyczną postać słowom nadają w głównej mierze ruchy warg. jak i mięśniami brzucha. znajdujące się pod nadzorem kory mózgowej. Przyczyn różnicy pomiędzy ostrym.UKŁAD NERWOWY / 63 Mięśnie poruszające wargami Unosi górną wargę Po lewej: Ruchem warg rządzą pokazane obok mięśnie. Podczas szeptu struny głosowe są rozstawione szeroko. tak by zatrzymać prąd wychodzącego powietrza.™ Mięsień bródkowo-językowy wysuwa język . czystym s a niewyraźnym.im szybszy prąd powietrza. Ośrodek czuciowy mowy dekoduje słowa. szeleszczącym s. grę na instrumentach muzycznych itp. wydając dźwięk. a jedynie powodują lekkie tarcie. Pień mózgowy steruje zarówno mięśniami międzyżebrowymi.

powiadamiając mózg o ich pozycji i etapie skurczu. musimy również pochylić się do przodu. Cały działający na zasadzie odruchu mechanizm równowagi musi zostać uruchomiony. pochylanie się nad stołem w celu sięgnięcia po szklankę herbaty. czyli koordynacji ruchów. Oznacza to.Koordynacja ruchów Zwinne ruchy czołowych gimnastyków lub lekkoatletów udowadniają. a jeszcze inne pozostają napięte. nosi nazwę uzgadniania. Zjawisko to zwie się postrzeganiem przestrzennym. jest możliwy przy udziale większej części mózgu. Mechanizm koordynacji Dla lepszego zrozumienia zasady działania koordynacji przeanalizujmy czynność znaną z życia codziennego. że schemat napięcia wszystkich innych mięśni. Przy każdej wykonywanej czynności pewna grupa mięśni kurczy się. nie biorących bezpośredniego udziału w czynności podnoszenia szklanki. . inna rozkurcza. By ruchy łączyły się w logiczną całość. pozwalające na wykonanie ruchu pochylającego. by umożliwiać niczym nie zakłócone przeprowadzanie czynności. by kurczyły się we właściwej kolejności. nakazanego przez mózg. że mózg musi stworzyć sobie „mapę" otoczenia. Wszystkie te informacje muszą być na bieżąco porządkowane i przekazywane dalej w celu aktualizacji mapy i nanoszenia wszelkich koniecznych poprawek. powodując właściwe zmiany w tonusie mięśni. Taki plan działania należy następnie przełożyć na język szczegółowych poleceń wydawanych mięśniom. przy którym bledną współczesne komputery. Dzieci przychodzą na świat wyposażone jedynie w umiejętność reagowania odruchowego. gdzie znajdują się szklanka i ręka oraz jaka jest pomiędzy nimi relacja. musi je Wysoki poziom koordynacji pracy mięśni osiągany przez czołowych sportowców (takich jak widoczny poniżej płotkarz). W jaki sposób mózg steruje tą na pozór prostą czynnością? Zanim szklanka znajdzie się w naszej ręce. Wymaga to przemieszczenia środka ciężkości ciała. zajść musi wiele zdarzeń. Na ten prosty odruch nakładają się ruchy kierowane bezpośrednio przez mózg. gdy dotkniemy przypadkiem gorącego garnka. Przykładem odruchów pozostałych u osoby dorosłej może być reakcja natychmiastowego wycofania ręki. Proces. Taka mapa orientacyjna powinna zostać teraz odczytana przez mózg. Ruchy oka współdziałają ze wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi. Pierwszy etap koordynacji Nasze ciało. Aby poruszyć ręką i podnieść szklankę. by zapewnić stabilność reszcie ciała. ludzki mózg w drodze ewolucji wykształcił złożony system kontroli i wspomagania. musi być stale kontrolowany i koordynowany. w wyniku którego mózg synchronizuje ruchy wszystkich mięśni. jak precyzyjnie nasz mózg potrafi sterować setkami mięśni tułowia i kończyn. Po pierwsze musimy najpierw zorientować się. Podczas ruchów zapoczątkowanych przez „planujące" partie mózgu nieprzerwany strumień informacji napływa ze wszystkich nerwów czuciowych w mięśniach i stawach. by opracować strategię wzięcia szklanki ze stołu do ręki. które następnie uzgodniają ruchy z nerwami i mięśniami pozwalającymi na precyzyjną kontrolę ruchów reszty ciała i ich koordynację w czasie. pozwalającą zaplanować niezbędne ruchy. Znaczy to. zanim nauczy się koordynować wszelkie ruchy zamierzone. np.

które prowadzą do skoordynowanego już raczkowania. tak że od tej pory nie wymagają koncentracji umysłowej . zostają stopniowo wypierane przez bardziej złożone sposoby poruszania się. a następnie ruchami pozostałych części ciała. zmieniamy ułożenie stopy przez założenie butów na wysokich obcasach). należy przeprogramować wzorzec. Warunkiem koniecznym dla ich uzgadniania jest logiczny układ. W dużej jednak mierze różnice w opanowaniu bardziej złożonych typów koordynacji ruchowej przez poszczególne osoby zależą od ich zdolności koncentracji podczas budowania wzorców (programów) ruchowych. móżdżek musi zacząć analizować nowy zestaw wiadomości dochodzących od ośrodków równowagi w pniu mózgowym. np. której pora się nauczyć i która wymaga wielu prób i błędów. Jeżeli do wyuczonego układu ruchów wprowadzamy jakieś innowacje (np. podczas których móżdżek. stosowanych w wielu dyscyplinach sportowych czy innych umiejętnościach. współdziałając z ośrodkami ruchowymi kory mózgowej. Gdy te względnie proste umiejętności zostaną opanowane do perfekcji. jednak jest to proces coraz bardziej mimowolny. co wymaga pewnej koncentracji uwagi. by dosięgnąć przedmiotu i że należy podejść w jego stronę. angażujących do pracy mózg. Kiedy dziecko odkrywa. z którymi się rodzimy (np. ponieważ jej ostre kolory stanowią silny bodziec dla ośrodków wzrokowych. pierwotne odruchy. W miarę rozwoju mózgu dziecka i wzrostu jego powiązań z innymi narządami. Mózgi niektórych ludzi pod wieloma względami zdają się być lepiej wyposażone w chwili urodzenia niż mózgi innych. Pojawiają się one w wyniku wyostrzenia zmysłów dziecka. wymagający udziału większości mózgowia.ośrodki przedruchowe wydają polecenie „Idź!" i uruchomiony zostaje odpowiedni schemat poleceń. Stanowi podstawę dla nauki bardziej skomplikowanych ruchów. co znajduje się na podłodze. Okolica ruchowa Okolica przedruchowa Ośrodek ruchowy mowy Płat przedni Postrzeganie przestrzenne czucie somatyczne emieniowy czuciowy mowy potyliczny •bejmujący okolicę -zrokową Płat ciemieniowy Płat ciemieniowy otrzymuje informacje od narządów zmysłów pozwalające skonstruować mapę ułożenia ciała w odniesieniu do szklanki herbaty. Wyższe współdziałanie Obejmuje ono uzgadnianie ruchów oka z wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi mózgowia. Nawet tak zwykłe czynności. Następnie dziecko odkrywa. grze na instrumentach muzycznych. że może się wyprostować do pozycji pionowej. aąjpierw przećwiczyć. wypracowuje odpowiednie wzorce komunikowania się z mięśniami. aby wszystkie jej instrumenty zgodnie zagrały melodyjny utwór. wzorce zachowań są kodowane również w mózgu. a wszystko to odbywa się w przeciągu ułamka sekundy. jest dla dziecka dostępne. aż wszystko. Płat skroniowy z okolicami słuchowymi Móżdżek Podczas całego ruchu móżdżek weryfikuje informacje wysyłane do ręki i w miarę potrzeb nanosi na nie poprawki. jest ostatnią sprawnością opanowywaną przez dziecko. nerwy i mięśnie. że wyciągnięcie ręki nie wystarcza. odruch rozkładania rąk w obliczu zaskoczenia). prowadzący do automatycznego wykonania wielu skomplikowanych czynności. Zabawka przyciąga wzrok niemowlaka. Mózg musi następnie rozwiązać problem: jak poruszyć ręką i podnieść szklankę. Pozwala to jednak wykształcić się pewnym połączeniom mózgowym. Pierwsze próby poruszania się nie są koordynowane: kończyny dosłownie „rozjeżdżają się" na wszystkie strony. Oddzielne etapy każdego aktu ruchowego opanowane w ten sposób zostają zaprogramowane w rdzeniu kręgowym. Móżdżek kontroluje przebieg akcji. Chodzenie to kolejna umiejętność. Po osiągnięciu tego etapu polecenia wysyłane z mózgu do mięśni mogą być sys- tematycznie ulepszane do chwili. że nawet najprostsze wykonywane przez nas czynności w rzeczywistości składają się z licznych aktów ruchowych. podobnie jak orkiestra musi posiadać dyrygenta. Okolica ruchowa Okolica ruchowa wysyła informacje do mięśni ręki ze wskazówką. by umożliwić ruchy ręki. iż ten typ koordynacji. Nie ulega wątpliwości. Móżdżek Jądra podstawy mózgu Pozycja pozostałych części ciała zostaje tak dostosowana. . jak chodzenie stanowiły nie lada trudność ruchową dla małego dziecka. jak podnieść szklankę.UKŁAD NERWOWY / 65 tJak mózg kieruje sięganiem po szklankę herbaty Okolica przedruchowa W okolicy przedruchowej dokonuje się rozwiązanie problemu i plan działania zostaje przekazany do okolicy ruchowej. gdy okolica ruchowa kory otrzymuje instrukcje zachowania się w nowej sytuacji. Szklanka zostaje podniesiona Diagram pokazuje.

Ponieważ fizjologicznie wszystkie hormony łączą się z metabolizmem.Rozdział 5 Nad wieloma funkcjami naszego organizmu czuwają gruczoły wewnątrzwydzielnicze. by wspólnie przynosiły pożądane efekty. w tym tak podstawowych. zwane hormonami. umożliwiają przekazywanie wiadomości do narządów i pobudzają je do przeprowadzania rozmaitych procesów życiowych. ich działania są tak skorelowane. czyli dokrewne. które pomagają zapewnić harmonijne współdziałanie różnych narządów. jak wzrost czy rozmnażanie. Uwalniane przez nie do krwi substancje chemiczne. UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Wodór .

ponieważ swą wydzielinę wyprowadzają ezpośrednio do krwi. zwanych tak. lub decydowania. czy inne prokty metaboliczne. iulina i hormony płciowe. Wszystkie sterydy siadają tę samą strukturę cząsteczki. lokalnych. wydzielana przez |zeń nadnerczy. wodoru oraz gla. Poszczególne sterydy nią się między sobą jedynie odmienną frdową odchodzących od pierścieni gałęzi. ale również w sytuacjach Iresowych.in. gdzie wywołują określone skutki. Należą do nich m. Gruczoły. przyspieszone akcja serca i tętno) Mięśnie (wzmożenie aktywności) Wątroba (podwyższony poziom glukozy i kwasów tłuszczowych) Żołądek (zamknięty w wyniku odcięcia dopływu krwi) Podwzgórze (otrzymujące ostrzeżenie o stresie lub niebezpieczeństwie) Śledziona (do przodu od nerki) Zwężenie powierzchniowych naczyń krwionośnych (ograniczony przepływ krwi) i lewej: Model cząsteczki sterydu. Owe „powolne" horony biorą udział w podstawowych prosach życiowych. Zahamowanie jej produkcji i dłuższy czas może mieć groźne stępstwa dla całego ustroju. ttada się ona z atomów tlenu. Hormon ten wędruje z krwią do pobliskiej trzustki i pobudza ją do wydzielenia wodnistych soków zawierających enzymy (katalizatory chemiczne) niezbędne w procesach trawiennych. rola hormonów sprowadza się do nitroli i regulacji przemian chemicz[ ch w komórkach wykonawczych. creślania szybkości. Ujmując rzecz bardzo ogóle. albo ucić się do ucieczki. nie zaś za pośredjjjictwem przewodu lub kanału. Do tych ostatnich zaliczają się irmony płciowe oraz hormony wydzielane : korę nadnerczy. iałanie hormonów W odróżnieniu od nerwów działanie więszości hormonów jest wolniejsze i bardej długotrwałe. włosy.in.neuroprzekaźnika . Konstrukcja cząsteczki jest oparta |17 atomach węgla ułożonych w cztery Ączone pierścienie. Produkowane są w specjalnych gruczołach rozsianych po całym organizmie. jak gruoły zewnątrzwydzielnicze. których głównym zadaniem jest wytwarzanie oraz uwalnianie większości hormonów ustrojowych. . tak ze w nagłej trzebię organizm człowieka jest gotowy bo stawić czoło niebezpieczeństwu. pośrednik w przekazywaniu komórkom mięśniowym pobudzenia nerwowego z rozkazem skurczu. Oddziałuje na ustrój już bhwilą uwolnienia przez gruczoł. tzw. m. Hormony ^wpływają na część autonomicznego adu nerwowego. rozprowadzane zaś . produkowana w dwunastnicy w obecności pokarmu.wraz z krwią do innych komórek somatycznych. Adrenalina jest varzana nie tylko w obliczu zagrożenia ycznego. znana jest jako „hormon alki i ucieczki".UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 67 Hormony Hormony to chemiczni „posłańcy" naszego ustroju. które są wydzielane przez tówne gruczoły dokrewne i które swym iałaniem wywierają przemożny wpływ cały organizm. Wedle klasycznej definicji hormony :aściwe to te. takich jak wzrost czy zmnażanie.jest acetylocholina. to grupa bezprzewodowych gruczołów dokrewnych. Jednym z przykładów hormonu tkankowego jest sekretyna. Ustrój wytwaRozszerzone źrenice Bledniecie twarzy Spierzchnięte usta Pot Ptuco (pobudzające oddychanie) Nadnercze Serce (podwyższone ciśnienie krwi. z jaką zużywają te substancje pokarmowe i wyzwalają lergię. pochodne białka i sterydy. ormony to białka. zwanych wykonawczymi. których oddziaływanie ogranicza się do okolic ich powstawania. Innym przykładem hormonu tkankowego . rza też wiele innych hormonów. i prawej: Adrenalina. czy powinny idukować mleko.

również wytwarzany w trzustce. natomiast hormony tarczycy wytwarzane są na podstawie białka i są pochodnymi białkowymi. Rola podwzgórza Podwzgórze stanowi pomost pomiędzy układem nerwowym a gruczołami dokrewnymi. Po wykonaniu zadania hormony zostają unieczynnione przez samą komórkę lub odtransportowane do wątroby. że stany przygnębienia lub lęku prowadzą nierzadko do zakłóceń w cyklu miesiączkowym. Wiele kobiet zauważyło zapewne. może mieć ogromny wpływ na nastrój kobiety. w bezpośrednim następstwie dochodzenia do mózgu bodźców przyjemnościowych. że jest to również czas najwyższej płodności u kobiet i najwyższej pobudliwości seksualnej. Istnieje również związek komórek nerwowych podwzgórza z funkcjami wydzielniczymi przedniego płata przysadki. gdzie zostaje zużytkowana jako paliwo dostarczające energii dla czynności fizycznych. albo wykorzystane jako materiał na cząsteczki nowych hormonów.hormon antydiuretyczny (ADH) i oksytocyna . przystępuje do wypełniania swej misji.Hormony przysadki wywierające bezpośredni wpływ na ustrój Czerwony . Poziom hormonów może jednak ule- Oprócz sekrecji własnych hormonów przysadka mózgowa wywiera ogromny wpływ na wiele innych gruczołów dokrewnych.tych samych hormonów. Tak więc cAMP. powoduje uwolnienie glukozy z komórek 1 gromadzenie się jej we krwi. podczas gdy wysokie poziomy hormonów w środkowej fazie cyklu mogą być wytłumaczeniem dobrego samopoczucia kobiet w tym okresie. Niektóre z mediatorów chemicznych uwalnianych przez komórki nerwowe mózgu docierają do podwzgórza. zmuszając je do uwolnienia hormonów. Tymczasem sama myśl o akcie płciowym z osobą fizycznie odpychającą działa dosłownie jak „wyłącznik". czyli sterydowej. czyli pobudza wytwarzanie cAMP (cyklicznego adenozynomonofosforanu). Insulina z kolei to białko. Wpływ na stany emocjonalne Silna korelacja mózgu z przysadką w dużym stopniu tłumaczy. po czym zostają albo wydalone. zwanych napięciem przedmenstruacyjnym. należą do kategorii sterydowych. Uważa się. podczas gdy glukagon. ponieważ hamuje produkcję hormonów. produkowany pod wpływem obecności insuliny. W niektórych przypadkach do wypełnienia zadania wystarczy jedna milionowa grama tej substancji. hormon może zacząć działać jedynie pod warunkiem znalezienia w błonie komórki wykonawczej siedliska o odpowiednim kształcie. tarczycy i gruczołów płciowych. Reakcja każdej komórki zależy od jej składu chemicznego. że działanie cAMP polega na uaktywnianiu enzymów wewnątrzkomórkowych dla przeprowadzania konkretnych reakcji i wytwarzania wymaganych produktów. jak np. Pod względem chemicznym istnieją dwie kategorie hormonów: hormony będące białkami lub pochodnymi białek oraz hormony 0 budowie pierściennej. Jedną z jego głównych funkcji jest przekazywanie impulsów i bodźców na drodze pomiędzy mózgiem i takimi narządami. które zawiadują menstruacjami. czyli korę nadnerczy. jest prawdopodobnie w dużej mierze przyczyną objawów. Sądzi się. że podczas miłosnej gry wstępnej. W okresie przekwitania. Hormony tropowe przysadki wpływają na aktywność nadnerczy. Poziom estrogenu i progesteronu . Dotarłszy do punktu docelowego. dlaczego istnieje tak zdecydowany związek pomiędzy Ważniejsze hormony wydzielane w układzie dokrewnym Fioletowy . który następuje tuż przed krwawieniem. które. powoduje przyjęcie i spalenie glukozy przez komórki. I nie jest chyba przypadkiem. muszą zadziałać na komórki płata przedniego przysadki. Kiedy osiądzie w receptorze błonowym. Nagły spadek poziomu hormonu.68/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Białka i sterydy Wszystkie hormony działają w ilościach śladowych. rośnie poziom estrogenu i progesteronu. Dwa hormony uwalniane przez płat tylny przysadki . gdzie następuje ich dezaktywacja i rozkład. gać zmianom pod wpływem czynników emocjonalnych.Produkcja hormonów regulowana przez przysadkę Decyduje o wzroście ustroju Brązowy Szary PROLAKTYNA Odpowiedzialna za produkcję mleka Zielony .Hormony tropowe przysadki (oddziałujące na gruczoły podległe) Żółty HORMON WZROSTU Pomarańczowy . Hormony płciowe i hormony wydzielane przez zewnętrzną część. aby doszło do sekrecji hormonu. czyli meno- . nerki. Specjalne komórki nerwowe podwzgórza wydzielają czynniki uwalniające.Hormony produkowane niezależnie Niebieski OKSYTOCYNA Rozpoczyna akcję porodową HORMON ANTYDIURETYCZNY Utrzymuje poziom wody w organizmie HORMON TARCZYCY Pobudza wszystkie układy do aktywności PARATHORMON Reguluie gospodarkę wapniową ustroiu ADRENALINA Mobilizuje ciało do wysiłku fizycznego KORTYZON Pomaga przeciwdziałać stresowi ALDOSTERON Kontoroluje poziom sodu we krwi INSULINA Obniża poziom cukru we krwi ESTROGEN I PROGESTERON Regulują cykl menstruacyjny i utrzymują ciążę (Męskie cechy płciowe znajdują się pod kontrolą testosteronu) hormonami a emocjami.są wydzielane w podwzgórzu pod ścisłą kontrolą bodźców nerwowych.

że nagłe wycofanie hormonów z systemu po porodzie może mieć podobne skutki psychiczne jak menopauza. pauzy.powodująca wydzielanie pokarmu. oraz oksytocyna . Zmiany nastroju mogą być również wywołane czynnikami psychicznymi. W trakcie karmienia dziecko ssące brodawkę sutkową ściąga mleko w dół przewodami mlecznymi. że jajniki przestają reagować na hormon folikulotropowy i zaprzestają produkcji estrogenu oraz progesteronu.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 69 Powiększenie zrazika gruczołowego Mięsień • Dodatkowa tkanka tłuszczowa i gruczołowa Powiększone pęcherzyki gruczołowe Przewody mleczne w zwiększonej liczbie i wielkości Po p r a w e j : Za produkcję mleka w gruczole mlecznym są odpowiedzialne dwa hormony przysadki mózgowej: prolaktyna pobudzająca pierś do wytwarzania mleka. kobieta nierzadko doświadcza sporych wahań emocjonalnych. . Jest to spowodowane częściowo tym. Sekrecja mleka następuje w warstwie wyściełającej pęcherzyki gruczołowe (powyżej). Ciekawostką może być jednak to.

praktycznie niezależne od siebie pod względem czynnościowym. Chociaż nie jest połączony bezpośrednio z podwzgórzem. Oznacza on. Powiększenie siodła jednoznacznie wskazuje na zmiany chorobowe przysadki i konieczność przeprowadzenia badań. stanowi niezwykle ważną zasadę sterowania wieloma hormonami przysadkowymi. zwany ujemnym sprzężeniem zwrotnym. ale również wpływa na produkcję hormonalną pozostałych gruczołów. Stamtąd wędrują wyspecjalizowanymi włóknami nerwowymi do płata tylnego przysadki. czyli hormonu pobudzającego wytwarzanie danego hormonu obwodowego. jest połączona z podwzgórzem za pomocą lejka. . Układ ten rozciąga się pomiędzy podwzgórzem a przysadką. Skoro płat przedni nie posiada bezpośrednich dróg nerwowych łączących go z podwzgórzem. że poziom hormonu obwodowego wyprodukowanego w gruczole podległym przysadce nigdy nie może przekroczyć pewnej wartości. Jest połączona z podwzgórzem za pomocą lejka zbudowanego z tkanki nerwowej i ściśle współdziała z tym obszarem mózgu. Przysadka leży u podstawy mózgu.Gruczoły dokrewne Przysadka mózgowa jest „głównodowodzącym" gruczołem ustroju. gdy jego poziom we krwi jest wysoki. Gruczoł ten jest podzielony na dwie. działające na przysadkę. Jest związana z uwalnianiem tylko dwóch głównych hormonów. Są przenoszone przez specjalną siatkę żył zwanych przysadkowym układem wrotnym. które z łatwością da się zobaczyć na zdjęciach rentgenowskich czaszki. Za przykład może służyć hormon tyreotropowy (TSH). przerwie produkcję odpowiedniej tropiny. Ostania ją zagłębienie w kości zwane siodłem tureckim. Niektóre z tych czynników same są hormonami podwzgórzowymi. czyli kontrolujących wydzielanie hormonów. Przedni płat przysadki wydziela hormony uaktywniające inne gruczoły w organizmie. która uwalnia je w momencie. gdyż ujemne sprzężenie zwrotne. a więc rozmaitych procesów chemicznych. a ponadto produkuje jeden lub dwa hormony oddziałujące wprost na tkanki. płat przedni w znacznym stopniu posiada zdolność samodzielnego stanowienia o sekrecji. których zadaniem jest zapewnienie sprawnego funkcjonowania wszystkich części organizmu. Taki mechanizm. Położenie i budowa przysadki mózgowej Tętnice przysadkowe górne Skrzyżowanie nerwów wzrokowych Podwzgórze Ptat tyl ny przy sadki 1 Żyły wo!i e Ciało suteczkowate Opona twarda I Lejek Przysadka mózgowa jest podwieszona od spodu mózgowia. części. Budowa i funkcja Przysadka jest osadzona w ochronnym zagłębieniu zwanym siodłem tureckim. Przysadka i podwzgórze wspólnie kontrolują wiele aspektów metabolizmu ustrojowego. działającymi na położoną o parę milimetrów dalej przysadkę. gdy podwzgórze otrzyma odpowiednie dane o stanie organizmu. Uwolnienie niektórych hormonów bywa hamowane przez substancje krążące wraz z krwią. istnieje między nimi relacja funkcjonalna. jego działanie jest uzależnione od serii czyników uwalniających i hamujących. Tylna część. które faktycznie są wytwarzane w podwzgórzu. Uwolnienie TSH przez przysadkę zostaje zahamowane. Mimo że większość poleceń dotyczących uwalniania hormonów nadchodzi z podwzgórza. dopingujący tarczycę umieszczoną w szyi do produkcji jej własnego hormonu. Płat tylny i podwzgórze stanowią zatem swoisty układ scalony. Nie tylko wytwarza własne hormony. zwana płatem tylnym przysadki.

że tkanka nerki może w miarę konieczności bardziej lub mniej nasiąkać wodą odciąganą z moczu opuszczającego kanaliki. a więc hormonów regulujących pracę gruczołów płciowych. Odgrywa też istotną rolę w pobudzaniu wydzielania mleka przez gruczoł mleczny w procesie laktacji. Przedni płat przysadki uwalnia również hormony FSH (folikulostymulinę) oraz LH (hormon luteinizujący). chociaż wiadomo. np. Przypuszcza się. nadnerczy i gonad (jąder u mężczyzn i jajników u kobiet). Określane są one mianem gonadotropin. W rzeczywistości jej rola w ustroju męskim nie jest do końca jasna. W przypadku mężczyzn Cztery z hormonów przysadkowych działają pobudzająco na inny narząd wytwarzający pokrewny hormon. Wpływa na zdolność kanalików nerkowych do zatrzymywania lub uwalniania wody. Daje sygnał do rozpoczęcia akcji porodowej i powoduje skurcze macicy. Rola oksytocyny jest mniej jasna.hormony tropowe . progesteronu i testosteronu Progestęron Estrogen — Testosteron Tylny płat przysadki mózgowej uwalnia dwa hormony: antydiuretyczny (ADH) oraz oksytocynę. Hormony przysadkowe Przedni płat przysadki mózgowej produkuje sześć zasadniczych hormonów. Oznacza to.są związane z kontrolą podległych im gruczołów: tarczycy. jak „prawdziwe" hormony. Tak jak gonadotropiny. które powędrują do żył wrotnych i powrócą do przysadki. że u osobników męskich oksytocyna może być związana z wywoływaniem orgazmu. rozpoczynając wytwarzanie neurohormonów. prolaktyna łączy się blisko z funkcjami rozrodczymi organizmu. Cztery z nich . które wydają się oddziaływać bezpośrednio na tkanki. których znaczenie nie zostało do końca poznane. że działają one tak.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 71 Czynności hormonalne przysadki mózgowej ^Naczynia włosowate podwzgónza Ko jelnicze podwzgórza Tętnica podwzgorzowa Neurohormony podwzgórza przepływają włóknami nerwowymi Układ wrotny przysadki Oksytocyna: Odpowiedzialna za rozpoczęcie akcji porodowej i wydzielanie mleka Płat przedni przysadk Żyła przysadkowa ADH: Kieruje gospodarką wodną ustroju TSH: Dopinguje gruczoł > tarczowy do produkc i ACTH: Pobudza wydzielanie hormonu nadnerczy- Prolaktyna: Przyczynia się do wytwarzania mleka Hormon wzrostu: Reguluje wzrostorganizmu FSHiLH: Kontrolują produkcję estrogenu. Nie ma jednak dowodu na to. że jej nadmiar prowadzi do zaburzeń chorobowych. W przypadku braku hormonu wraz z moczem wydalane jest więcej wody z organizmu. które w organizmie kobiecym sprawują kontrolę nad cyklem miesiączkowym. bez uprzedniego pobudzania innych gruczołów. oraz dodatkowym sygnałom nadchodzącym z podwzgórza. w sytuacji stresowej. prolaktyna odgrywa znacznie bardziej złożoną rolę w organizmie kobiecym niż w męskim. Pobudzają sekrecję dwóch głównych hormonów płciowych: estrogenu i progesteronu. Po sekrecji AiDH do krwi nerki zatrzymują wodę. Podobnie jak gonadotropiny. Aktywność gruczołu tarczowego jest wywołana przez TSH. Pozostała ilość przejdzie przez podwzgórze. Wytwarza również wiele substancji zwanych neurofizynami. ADH jest związany z gospodarką wodną ustroju. któremu podlega przysadka. Ogólny poziom hormonu tarczycy i kortyzonu z kory nadnerczy jest utrzymywany dzięki układowi regulacyjnemu (sprzężenie zwrotne). . FSH i LH stymulują wytwarzanie hormonów męskich i nasienia. natomiast gruczoł kory nadnerczy pozostaje pod wpływem hormonu ACTH (adrenokortykotropowego). by kontrolować uwalnianie różnych hormonów. Prolaktyna jest jednym z dwóch hormonów płata przedniego. Część owego hormonu powróci do przysadki i na zasadzie sprzężenia zwrotnego dokona regulacji produkcji.

Hormon uwalniany z tarczycy ma na ogól formę tyroksyny. Trudno jest sprowadzić rolę tyroksyny do jednej czynności. Pomimo że tarczyca uwalnia do krwi pewne ilości T3. Drugi wspomniany hormon płata przedniego to hormon wzrostu. przekształcana w tkankach w T3. Oba płaty połączone są mostem tkankowym zwanym węziną. jabłka Adama i tchawicy. czyli czterojodotyroniny (T4). czyca osoby dorosłej waży około 20 gramów.tyroksyny. w efekcie czego ilość hormonu tarczycy we krwi jest względnie stała. zostaje ona prawdopodobnie przechwycona z krwi przez komórki somatyczne. składającej się z czterech atomów jodu. Składa się z dwóch płatów położonych na przedniej i bocznych powierzchniach tchawicy. Niekiedy dochodzi do odwrócenia procesu przemiany i T4 zostaje zamieniona w nieczynną pochodną. Dlatego też kobiety karmiące piersią mają niewielkie szansę na zajście w ciążę (choć z drugiej strony karmienie nie jest absolutnie niezawodną metodą antykoncepcyjną). Gruczoł tarczowy Przekrój przez tarczycę Lewy i prawy płat tarczycy Tętnica Komórki produkujące tyroksynę Jama wypełniona koloidem przechowującym tyroksynę Luk aorty Tętnice tarczowe . Gruczoł tarczowy Gruczoł tarczowy. nawet jeśli jego zawartość we krwi jest wystarczająca. znajduje się w szyi. Stężenie wytworzonego TSH wzrasta wraz ze spadkiem poziomu tyroksyny w ustroju.substancji białkowej.poziom TSH będzie wzrastać w miarę uwalniania hormonu tropowego TRH (tyreotropiny) z podwzgórza. Czasami odchodzi od niej dodatkowy środkowy płat piramidowy. Tarczyca to jedyny narząd wymagający jodu. jeśli chodzi o funkcjonowanie gruczołu tarczowego. Uwolniwszy się z gruczołu. Obecna w dużych ilościach hamuje również owulację i cykle miesiączkowe. jest jod. Miąższ tarczycy. posiadająca trzy atomy jodu. Niedobór jodu w diecie powoduje zaburzenia pracy tarczycy i nadmierny rozrost gruczołu określany mianem wola nagminnego. że hormon tarczycy występuje w dwóch wersjach. Sytuacja ta ulega dalszym komplikacjom z uwagi na fakt. zwany pospolicie tarczycą. Wyprodukowany przez przysadkę TSH zwiększa ilość hormonu tarczycy. Jak sugeruje nazwa.tyroksynę. Powierzchnia jąder owych komórek pokryta jest receptorem reagującym na obecność hormonu. Zadaniem tego gruczołu jest produkcja hormonu . Najaktywniejszym hormonem na poziomie komórkowym jest jednakże trójjodotyronina (T3). TarPoniżej: Rysunek anatomiczny ilustruje położenie gruczołu tarczowego względem sąsiednich części gardła. w zależności od zawartej liczby atomów jodu. że jest niezbędna dla życia. którego każdą ilość bardzo sprawnie wychwytuje z krwi. wiadomo. Na powiększeniu widzimy wycinek tarczycy z ukazaniem komórek produkujących i magazynujących główny hormon . zwaną „odwróconą" T3. Podobnie jak wiele innych gruczołów dokrewnych. oglądany przez mikroskop. tarczyca poddaje się kontroli przysadki mózgowej. Jest niezwykle ważny w okresie dzieciństwa i dorastania. z którą wiąże się hormon tarczycy i od której jest odszczepiany pod wpływem enzymów. natomiast zmniejsza się w przypadku jej wzrostu. Składnikiem niezastąpionym.określa on sposoby przemiany węglowodanów w tkankach somatycznych. jest zbudowany z pęcherzyków: są to wysepki tkankowe zawierające skupienia koloidu . głównym jej produktem jest • T4. ma on dbać o właściwy wzrost organizmu. jednak jego rola nie zanika w późniejszym okresie życia . nieco poniżej krtani. Ostatecznie działanie hormonu przejawia się w zwiększeniu zużycia energii przez komórkę. Sama przysadka z kolei pozostaje pod wpływem podwzgórza .72/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO U kobiet prolaktyna pobudza wydzielanie mleka. Choć dokładna funkcja tyroksyny nie jest znana. Zwiększa on również ilość produkowanego przez nią białka. Pociąga to za sobą obniżenie poziomu aktywności hormonu tarczycy w tkankach.

Górna para znajduje się za tarczycą. Chrząstka tarczowata Gruczoły przytarczyczne Absorbcja wapnia do krwi jest regulowana przez witaminę D 3 . Wapń to niezwykle istotny pierwiastek: nie tylko z racji tego. Odgrywają one główną rolę w sterowaniu gospodarką wapniową ustroju. Hormon tyreotropowy (TSH) Gdy spada poziom hormonu tarczycy (po lewej).co ciekawe . Stężenie wapnia w organizmie musi być utrzymane w stałych granicach. To właśnie jest obszar działania gruczołów przytarczycznych: pilnują one równowagi poziomu wapnia. czyli tężyczki. lecz również z uwagi na kluczową rolę w pracy mięśni i komórek nerwowych. a także hormon wytwarzany przez gruczoły przytarczyczne zwany parathormonem (PTH). Przy zbyt niskim stężeniu wapnia przytarczyce wydzielają zwiększoną ilość PTH uwalniającego wapń z kości. co prowadzi do wzrostu jego stężenia we krwi. Odwrotnie . Gdy ilość hormonu tarczycy jest zadowalająca (po prawej). że stanowi główny budulec kości i zębów. Górna para jest umieszczona za gruczołem tarczowym. przysadka mózgowa wydziela TSH (hormon tyreotropowy) pobudzający jego produkcję. . w przeciwnym bowiem wypadku mięśnie przestają funkcjonować i może dojść do nadmiernej pobudliwości skurczowej mięśni. że ledwo dostrzegalne.może być ukryta wewnątrz tarczycy (patrz rysunek) lub w gardle.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 73 Przytarczyce pomagają sprawować kontrolę nad stężeniem wapnia w ustroju. której źródłem jest światło słoneczne i niektóre pokarmy. obniżając poziom pierwiastka. dolna zaś może być ukryta w utkaniu tarczycy lub niekiedy po prostu w głębi ściany gardła.przy nadpodaży wapnia przytarczyce ograniczają lub wstrzymują sekrecję PTH. Przytarczyce są tak niewielkie. przysadka wstrzymuje sekrecję TSH. Gruczoły przytarczyczne dolne Tchawica przytarczyczne cjorne W^^ Współzależność przysadki i tarczycy Gruczoły przytarczyczne Przytarczyce to dwie pary niedużych gruczołów usytuowanych za tarczycą. Dola para natomiast .

by razem dołączyć do głównego przewodu ciągnącego się środkiem trzustki. Celem insuliny jest obniżanie stężenia cukru we krwi do poziomu normalnego. Trzustka jest położona na tylnej ścianie brzucha. Niedobór tego hormonu wywołuje cukrzycę . wynikająca z zaburzeń w czynnościach przysadki mózgowej. którego działanie polega na podnoszeniu poziomu cukru. oraz odgrywa ważną rolę w procesie trawienia jako gruczoł wydzielający do jelita cienkiego enzymy trawienne. Zazwyczaj dodatkowym zabezpieczeniem są środki farmakologiczne pobudzające trzustkę do wzmożonej produkcji insuliny. czyli schorzenie.moczówka. Pomiędzy zrazikami odnaleźć można niewielkie grupy komórek zwane wyspami Langerhansa: stanowią one podstawę „drugiego wcielenia" trzustki jako narządu dokrewnego wydzielającego insulinę. Wokół głowy trzustki okręcona jest dwunastnica. nie wiadomo. którą leczyć da się tylko przez zastrzyki insuliny uzyskiwanej od zwierząt lub produkowanej sztucznie. Jest ona gruczołem dokrewnym. który wydziela do jelit. który ciągnie się w lewo od kręgosłupa. Pozostała jej część składa się z trzonu i ogona.moczówka cukrowa. do przodu od górnej części aorty brzusznej i żyły głównej dolnej. Choroba ta często idzie w parze z otyłością. Większość diabetyków cierpi na niedobór insuliny wywołany niewydolnością trzustki. Typ drugi to moczówka prosta (diabetes insipidus). nierzadko w normalnych ilościach. Jeśli poziom cukru we krwi zaczyna przekraczać wartość progową.zgrupowania komórek zewnątrzwydzielniczych skupionych wokół ślepych zakończeń krótkich przewodzików. produkują również hormon o nazwie glukagon. że niektóre osoby są bardziej podatne na rozwój cukrzycy niż inne oraz że wywołać ją może nawet pojedyncze wydarzenie. cukrzycę typu dorosłych. spowodowaną uszkodzeniem komórek produkujących insulinę.chorobę.74/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Trzustka Trzustka to jeden z największych gruczołów organizmu. kortyzonu i adrenaliny. Wysepki. Typ pierwszy to diabetes mellitus . Trzustka pełni dwojaką funkcję: produkuje hormony-insulinę i glukagon-pozwalające utrzymać zrównoważony poziom cukru w ustroju. Prowadzi to wprost do cukrzycy. gdyż cukier znajdujący się we krwi nie może zostać przekształcony w paliwo dla komórek. które na ogół rozumie się pod nazwą cukrzycy. tworzące wspólnie tzw. nie zaś do krwi. niezwykle rzadko spotykana. np. które podwyższają stężenie cukru w krwiobiegu. aparat wysepkowy. co prowadzi do wzrostu poziomu cukru we krwi. Wyróżnia się dwa typy schorzenia zwanego diabetes . Podstawowym składnikiem trzustki są zraziki . którego najważniejszym hormonem jest insulina. zatem częścią kuracji jest odpowiednia dieta prowadząca do ograniczenia zapasów cukru. jak dochodzi do takiego uszkodzenia. niezbędną dla ustroju. Prawie wszystkie jej komórki pełnią funkcję sekrecyjną. jednak nieustannie prowadzi się badania nad tym zagadnieniem. Nie wiadomo dokładnie. W przypadku tej odmiany trzustka produkuje co prawda insulinę. jako że pomaga ona utrzymać stały poziom cukru. Jest również gruczołem zewnątrzwydzielniczym. Każdy przewodzik łączy się z przewodzikami biegnącymi od innych zrazików. wktoiym przewód żółciowy wspólny i główny pizewod trzustkowy uchodzą razem do dwunastnicy Pęcherzyk żółciowy Żołądek . stąd też zwana jest cukrzycą młodzieńczą. Na szczęście może ona być opanowana za pomocą zastrzyków insuliny otrzymywanej z trzustki świń lub bydła. infekcja. przed kręgosłupem. Wydaje się. np. Jakie dokładnie znaczenie ma glukagon dla naszych codziennych czynności. gdzie zostaje spalony jako źródło energii. Większość diabetyków cierpi na tzw. Aktywność insuliny powoduje przeniesienie cukru z krwi do komórek somatycznych. jednakże obniża się wrażliwość tkanek na jej działanie. Położenie trzustki ' Punkt. aparat wysepkowy odpowiada uwolnieniem insuliny do krwi. W przypadku nieobecności insuliny w ustroju zanika mechanizm równoważenia poziomu cukru. Rodzaj cukrzycy rozwijającej się niespodziewanie w następstwie bezwzględnego niedoboru insuliny najczęściej dotyczy ludzi młodych i dzieci. a właściwie dwa zespolone gruczoły. Zaczyna ona wówczas przeciwdziałać skutkom działania innych hormonów.

. W rzeczywistości oba te rodzaje występują łącznie. Niedobór insuliny wywołuje cukrzycę: jej leczenie polega na uzupełnianiu tego niedoboru. W wypadku zwiększonego zapotrzebowania komórek na energię. przeważnie cierpią na cukrzycę młodzieńczą. a insulina umożliwia komórkom jej zużycie. natomiast pacjenci w podeszłym wieku na ogół wymagają iniekcji insulinowych dla obniżenia poziomu cukru.może swobodnie gromadzić się w wątrobie. Insulina działająca normalnie Po lewej: W trakcie produkcji insuliny w trzustce glukoza . w tym również dzieci. Niektórzy. Tkanki o • Przedstawiony powyżej podział cukrzyc na dwa typy jest niestety wielkim uproszczeniem. Przedostają się do żyły wrotnej poprzez żyłę śledzionową i regulują poziom cukru w ustroju. zostaje ona uwolniona z wątroby. a co za tym idzie na glukozę. odprowadzane do jelita poprzez przewód trzustkowy 9 O Insulina Glukagon Rola insuliny Powyżej: Insulina i glukagon powstają w wysepkach Langerhansa.niezbędna komórkom do spalania w przemianie materii .UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO/75 Produkcja insuliny w organizmie Tętnica śledzionowa transportująca natlenowaną krew Przewód żółciowy wspólny Żyta krezkowa dolna Komórki B wytwarzające insulinę Komórki A wydzielające glukagon Zraziki produkujące enzymy trawienne.

są umieszczone nad nerkami. Gdy niebezpieczeństwo mija lub znika przyczyna stresu. z których najważniejsze to aldosteron i kortyzon. że ktoś „blednie ze strachu".stąd też nierzadko mówimy. kierując główny strumień krwi ku sercu . przezwyciężyć stres lub wykonać trudne zadanie. np. ponieważ przygotowują ciało do wykonania dodatkowego wysiłku. iż utrata dużej ilości soli pociąga za sobą odwodnienie ustroju. Rdzeń nadnerczy jest miejscem sekrecji adrenaliny i pokrewnej jej noradrenaliny. Każdy gruczoł składa się z dwóch wyraźnie odrębnych części: środkowego rdzenia i zewnętrznej osłony kory. działający jako przekaźnik chemiczny w wydawaniu nerkom polecenia ograniczenia ilości soli wydalanej z moczem. nadciśnienia tętniczego. co nie powinno dziwić zważywszy. Kora nadnerczy Okalająca rdzeń kora nadnerczy wydziela kilka hormonów znanych jako sterydy (streoidy). Oznacza to. Każdej cząsteczce soli w organizmie towarzyszy duża liczba cząsteczek wody. Części te wydzielają różne hormony. Efektem działania adrenaliny jest ponadto zamiana zmagazynowanego w wątrobie i mięśniach glikogenu w glukozę . co w rezultacie prowadzić może do rozwoju zaburzeń stresopochodnych. co z kolei odbija się na sprawności serca jako pompy tłoczącej. w obliczu których staje współczesny człowiek. by stawić czoło niebezpieczeństwu. Razem znane są jako „hormony walki lub ucieczki". organizm pozostaje w stanie mobilizacji. Bez względu jednak na ich rodzaj reakcje organizmu są zawsze fizyczne. Zasadniczym hormonem tej grupy jest aldosteron. płasko spoczywając na ich biegunach. z których każdy ma odmienne zadanie. że jest to gruczoł odpowiedzialny za mobilizację organizmu do działań natychmiastowych. Aldosteron: Istnieją trzy typy sterydów. Jeśli jednak zagrożenie lub stres są długotrwałe. zwane hormonami elektrolitów. Serce napotyka wówczas trudności Gruczoły nadnerczowe Noradrenalina Utrzymuje jednakowe ciśnienie krwi Kora nadnerczy Aldosteron Reguluje wydalanie soli przez nerki Zapewnia równowagę sodowo-potasową w ustroju Kortyzon Pobudza wytwarzanie i przechowywanie glukozy będącej źródłem energii Bierze udział w rozkładzie tłuszczów w organizmie Bierze udział w przemianie węglowodanów i białek Hormony płciowe Uzupełniają działanie hormonów płciowych wydzielanych przez gonady . jak i psychicznej. Sól decyduje o objętości krwi będącej w obiegu.szybki materiał energetyczny. względnie żyjemy pod stałą presją. Powoduje to podwyższenie ciśnienia i równoczesne zwężenie obwodowych naczyń krwionośnych. są zarówno natury fizycznej. Stresy i zagrożenia. Rdzeń nadnerczy jest ściśle związany z układem nerwowym. potrzebnego. posiadające trzy całkiem odmienne funkcje fizjologiczne.76/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Hormony nadnerczy i ich działanie Źródło Rdzeń nadnerczy Hormon Adrenalina Działanie Mobilizuje organizm do wysiłku fizycznego Gruczoły nadnerczowe albo nadnercza. produkcja adrenaliny spada i organizm powraca do normalnego stanu. Pierwsze. a w następstwie ograniczenie objętości i ciśnienia krążącej krwi. jak sama nazwa wskazuje. lub jeśli jesteśmy nieustannie w stanie nadpobudzenia emocjonalnego. Gwałtownie wzrasta produkcja adrenaliny przyspieszającej i wzmacniającej bicie serca. zwiększają gromadzenie wody w ustroju.

. by wspomagały pracę hormonów płciowych produkowanych w jeszcze większych ilościach przez gonady . stanowiącego system obrony ustroju przed zakażeniami i uszkodzeniami.hormon wytwarzany w nerkach. są odpowiedzialne za podnoszenie poziomu glukozy we krwi. Podobnie jak w przypadku aldosteronu i reniny. męskich hormonów płciowych. androgeny nadnerczowe. lecz nie jedynym. jeżeli poziom jest zbyt wysoki. jest też nieodzowny dla układu odpornościowego.jak również produkcję sterydów -jest przysadka mózgowa. Sterydy ana- boliczne są sztucznymi pochodnymi m. a ponadto rzutuje na ilość krwi będącej w obiegu. Nerki utrzymują poziom równowagi pomiędzy ilością soli wydalanej z moczem lub z potem a ilością soli zatrzymywanej w organizmie. spada stopień aktywności reninotwórczej nerek i stężenie aldosteronu we krwi powraca do normy. który nakazuje nerkom zredukowanie ilości wydalanej soli w przypadku. Hormony płciowe: Ostatnią grupą hormonów powstających w nadnerczach są tzw. oprócz tego. tj. Kortyzon jest ważnym. pobudzający wytwarzanie kortyzonu. jak np. gdy jej poziom w ustroju jest zbyt niski. przysadka uwalnia ACTH i jego poziom wzrasta. Gdy zatem zwiększa się zapotrzebowanie energetyczne. Kortyzon. Układ ten działa niejako na zasadzie huśtawki: przy niskim poziomie aldosteronu nerki produkują reninę i poziom hormonu zaczyna się podnosić. Taki układ potencjałów jest niezbędnym warunkiem do przekazywania impulsów nerwowych poprzez błonę komórkową. Przysadka wydziela hormon ACTH. Utrzymywane są tam za pomocą układu nośników zwanego pompą sodowo-potasową. Dla kontrastu . hormonem podnoszącym poziom cukru. w sytuacjach stresowych. obie te substancje podlegają mechanizmowi sprzężenia zwrotnego. insulina. gdy jego poziom jest za wysoki. a więc cukrzycy.męskie i żeńskie gruczoły płciowe. Regulacja kortyzonowa Kortyzon jest tak ważny dla funkcjonowania organizmu.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 77 Chlorek sodu (sól kuchenna) jest istotnym składnikiem płynu. odporność na zakażenia obniża się. Czynność ta jest kontrolowana przez hormon nadnerczy aldosteron. Z uwagi na tę nierównowagę.obecny również w mniejszych ilościach u kobiet . w celu zapobieżenia odrzuceniu przeszczepu). pozostawiając w niej komplementarne jony potasowe. w którym zanurzone są komórki.to testosteron. spośród których najważniejszy to kortyzon. Usuwa on sód z wnętrza komórki.in. istnieje większe prawdopodobieństwo wystąpienia niedoboru hor- monu obniżającego. Wydziela je kora nadnerczy. Kortyzon: Hormony cukrowe. Sekrecja aldosteronu jest kontrolowana przez reninę . że pełni kluczową rolę w metabolizmie (procesach przemiany materii niezbędnych dla podtrzymania życia). Organizm sam nie potrafi produkować zwiększonych ilości kortyzonu. gruczoł ogranicza produkcję i stężenie kortyzonu maleje. kortyzon rozpoczyna akcję przemiany białek w glukozę. Regulacja poziomu soli Równowaga elektrolityczna w komórce (pompa sodowo-potasowa) Utrata soli z potem Potas wchodzący do :omórki zrównoważon1 przez opuszczający ją sód Błona komórkowa Płyn zewnątrzkomórkowy Nadnercze • Nerka Torebka ciałka nerkowego (Bowmana) Moczowód Pęcherz- Krew tętnicza Krew żylna Wchłanianie zwrotne soli w kanalikach nefronu w dotłoczeniu wystarczającej ilości krwi do tkanek. Gdy zawartość kortyzonu w ustroju jest zbyt niska. Główny męski hormon płciowy . Większość jonów sodu znajduje się w płynie zewnątrzkomórkowym. odpowiedzialny za zwiększanie masy mięśniowej. Glukoza stanowi podstawowy surowiec energetyczny organizmu. Jeżeli jednak w wyniku powziętych działań medycznych normalny poziom kortyzonu zostanie podwyższony (np.funkcjonuje wyłącznie jeden hormon obniżający poziom cukru. Mechanizmem regulującym jego produkcję . że jego sekrecja musi być pod ścisłą kontrolą. która leczona jest przez podawanie tabletek lub zastrzyków insulinowych.

Każda połowa jest podzielona trzema małżowinami na trzy przewody nosowe. które produkują energię konieczną dla podtrzymania życia. łączące się z tyłu z przewodem nosowo-gardłowym. Żuchwa Ujście gardłowe lewej trąbki słuchowej .jest niezbędny każdej komórce i każdej tkance. angażuje do pracy płuca i przeponę oraz górne drogi oddechowe: nos. krtań i tchawicę. Proces zwany respiracją. przechodząca w dolnej części w przedsionek zakończony nozdrzami przednimi. Rysunek pokazuje położenie trąbki słuchowej (Eustachiusza) względem jamy nosowej. gardło. ODDECHOWY Jama nosowa Ucho środkowi. jest rozcięta pionową przegrodą nosową na dwie połowy: prawą i lewą. Trąbka słuchowa prawa Po prawej: Jama nosowa. jamę ustną. Tlen wprowadzamy do ustroju wdychając powietrze.Rozdział 6 Tlen jest najważniejszą substancją chemiczną. od której zależy życie naszego organizmu . a uboczne produkty jego przemiany są usuwane podczas wydechu. czyli oddychaniem.

trąbka słuchowa . Zatoki. Nos jest twardy. przekrój poprzeczny nosa (powyżej po prawej) oraz wewnętrzne unaczynienie nosa (po prawej).mają poniżej 6 milimetrów szerokości. Są one cienkie. a częściowo z chrząstki. wyrzuca np.uchodzi w ścianie gardła. niczym amortyzator. Przegroda jest pokryta miękką i delikatną błoną śluzową. W górnej części jamy są umieszczone cienkie blaszki kostne z licznymi. U Przedsionek nosa . Pokrywają ją tysiące maleńkich włosków zwanych rzęskami. by nie dopuścić do uszkodzenia płuc. Powierzchnia wewnętrzna nozdrzy jest porośnięta sztywnymi włoskami skierowanymi w dół. Dwie komory oddzielone przez przegrodę tworzą łącznie jamę nosową.5 litra śluzu dziennie. Dwie kości nosowe (po jednej z każdej strony) są wysunięte w dół. Ponadto chroni przed czynnikami drażniącymi: prowokując kichanie. Leżą za brwiami i w szczękach w trójkącie utworzonym przez nos i oczy. Kanał nosowo-łzowy odprowadza łzy z oczu (dlatego też musimy wydmuchiwać nos podczas płaczu). silnie unaczynioną. które jednocześnie decydują o jego kształcie. często są znakomicie widoczne. kierując się w tylnej części w dół. Przekrój przez nos Komórka sitowa -i Małżowina nosowa Małżowina nosowa górna Oczodo Kość nosowa Chrząstka boczna nosa Chrząstka przegrody Oczodół Małżowina nosowa dolna Przegroda nosowa Zatoka szczękowa Chrząstki skrzydłowe mniejsze Chrząstki skrzydłowe większe Tętnica sitowa przednia Tętnica sitowa tylna Tętnica klinowo-podniebienna Powyżej i po prawej: Ilustracje pokazujące kości i chrząstki nosa (powyżej). U niektórych osób. Błona wydziela około 0. kurz z ustroju. że jest narządem zmysłu powonienia. do tyłu od połączenia z jamą nosową. Przestrzenie UKŁAD ODDECHOWY / 79 Przewody nosowe pomiędzy poszczególnymi małżowinami to przewody nosowe. Są bardzo wąskie . o wydłużonym kształcie i przebiegają wzdłuż osi nosa. służy także jako naturalna droga przedostawania się powietrza do organizmu podczas spoczynkowego oddychania. Tylny odcinek jamy nosowej jest podzielony na trzy części przez trzy fałdy kostne zwane małżowinami nosowymi. Drugi z nich . Wyściełane są błoną śluzową. Wnętrze nosa jest podzielone kostno-chrzęstną przegrodą. a w konsekwencji także zmysł smaku. na dwie wąskie komory. zmniejszają siłę uderzeń w twarz. które strzegą wejścia do nosa. które następnie są przesuwane dalej i połykane.są połączone z wnętrzem nosa. zwłaszcza mężczyzn. biegnącą od przodu ku tyłowi. która stanowi przedłużenie warstwy wyściełającej nozdrza. Zatoki . Nos zewnętrzny składa się częściowo z kości. co pozwala nawilżać i ogrzewać wdychane powietrze. Podczas przeziębienia receptory są pokryte gęstym śluzem ograniczającym powonienie. tworząc grzbiet nosa. Od przewodów nosowych odchodzą dwa inne kanały.Nos Nos oprócz tego. Śluz i rzęski wychwytują cząsteczki kurzu. choć do pewnego stopnia giętki dzięki leżącym poniżej kości chrząstkom nosa i nozdrzy.przestrzenie w przedniej części czaszki . u góry zaś schodzą się między oczami. niewielkimi receptorami nerwu węchowego.

Część najwyższa . Wewnętrzna warstwa tkankowa okrywająca gardło.tym zadaniem obarczona jest następnie krtań i tchawica. szersza część jamy gardłowej jest twarda dzięki otaczającym kościom czaszki. Topograficznie i fizjologicznie jama gardłowa dzieli się na trzy odcinki. Górna.nosowa leży nad poziomem podniebienia miękkiego i do tyłu od nosa.Gardło Gardło to nazwa popularnie stosowana na określenie jamy prowadzącej w głąb układu trawiennego i oddechowego. Jej dolną granicę wyznacza samo podniebienie miękkie: w chwili przełykania podnosi się i zamyka część nosową gardła.trąbkowymi Jama gardłowa . ciągnąca się nieco w głąb szyi. zwane migdałkami . które wraz z jamą ustną i nosową tworzą górne drogi oddechowe. natomiast w odcinku dolnym i węższym jej mięśnie są przyczepione do chrząstek krtani. zawiera wiele gruczołów śluzotwórczych. będąca przedłużeniem warstwy wyściełającej jamę ustną. które dbają o to. W części nosowej znajdują się 3 skupiska tkankowe. (Bardziej szczegółowe informacje dotyczące budowy krtani i jej roli w procesie mówienia znaleźć można na strome 61. W anatomii w obszarze tym wyróżnia się dwie odrębne części: krtań i jamę gardłową. np. szczególnie widoczne u dzieci. ustnej i krtani. Gardło spełnia różnorakie funkcje. gdzie łączy się z przełykiem. że gardło rozciąga się od jamy ustnej i nosowej aż do przełyku i tchawicy. Rola krtani w oddychaniu jest widoczna w czynnościach strun głosowych: poruszane odpowiednimi mięśniami mogą się zacisnąć i odciąć dopływ powietrza.) Przekrój poprzeczny dolnej części szyi Tkanka tłuszczowa Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy Żyła szyjna wewnętrzna Nerw błędny Tętnica szyjna wspólna Tarczyca Tchawica Mięśnie szyi Trzon kręgu szyjnego Żyła szyjna zewnętrzna Rdzeń kręgowy Wyrostek kolczysty Budowa przedniej ściany gardła Migdałek gardłowy Przegroda nosowa Część nosowa gardła Języczek podniebienia Migdatek podniebienny Nagłośnia Cieśń gardziel Część krtaniowa gardła \? Jama gardłowa to przestrzeń do tyłu od jamy nosowej. Z reguły przyjmuje się. Wyłożona jest grubą warstwą mięśniową i posiada kształt zbliżony do odwróconego stożka. Najważniejszą z nich jest przewodzenie pokarmu do przełyku oraz powietrza do płuc . by powierzchnia jamy ustnej i gardłowej była podczas jedzenia i mówienia zawsze pokryta śluzem. Dla naszych potrzeb cały omawiany obszar podzielimy na trzy odcinki: jamę gardłową. który ciągnie się około 12 centymetrów poniżej podstawy czaszki. Niefortunne skutki awarii tego mechanizmu koordynującego można czasami zaobserwować podczas kichania. krtań i tchawicę. by zapobiec przedostaniu się pożywienia do nosa. Części gardła biorące udział w trawieniu omówione są w Rozdziale 9. podczas kaszlu.

Gardło komunikuje się również z uszami za pośrednictwem Tchawica kanału wyrównującego trąbki słuchowej. W górnej części szyi krtań jest pokryta chrząstką tarczowata (jabłko Adama). Poniżej po lewej: Główną częścią jamy gardłowej jest umięśniona rura ciągnąca się od podstawy czaszki po przełyk. Kanałem tym przechodzi wszystko. Skurcze i rozkurczę mięśni tego odcinka. Łatwo je wyczuć palcami u nasady szyi. Efektem tego są częste zapalenia ucha środkowego. utrzymujących drożność światła tego sprężystego narządu. Podobnie jak nos. .dwa zgrubienia tkanki. Rola najniższej . znacznie bardziej ruchliwych niż mięśnie części nosowej. uchodzi również trąbka słuchowa (Eustachiusza) . co jemy i wdychamy.krtaniowej . gdyż drobnoustroje chorobotwórcze z jamy ustnej. by gwarantowały powietrzu dotarcie do płuc. Wspomagane przez ruchy języka umożliwiają również wtło- czenie pokarmu do otworu przełyku. Koordynacja taka jest możliwa dzięki układowi nerwów zwanemu splotem gardłowym. Od tego miejsca tchawica ciągnie się w dół aż do oskrzeli.kanał łączący gardło z uchem środkowym. Do części nosowej gardła. gdzie zostają połknięte.część ustna gardła . które usuwają wszelkie zarazki i kurz z powrotem do gardła. Jego czynnościami zawiaduje niższa część pnia mózgu. Ruchy krtani muszą być tak zgrane.jest fragmentem drogi powietrznej łączącej usta z płucami.oddechowego i połykania. Trąbka słuchowa łącząca ucho środkowe z gardłem Ujście gardłowe trąbki słuchowej — Część nosowa r Część ustna Gardło Część krtaniowa Jabłko Adama Po prawej: Schemat jamy (chrząstka tarczowata) gardłowej ukazujący jej położenie względem dróg Przełyk nosowych i ustnych. które często ponoszą winę za powikłania chorób gardła u dzieci. Najważniejszymi organami części ustnej są dające się wielu z nas we znaki migdałki podniebienne . Odcinek jamy gardła znajdujący się za jamą ustną . Tu też schodzą się drogi oddechowe i pokarmowe. jest wyłożona błoną śluzową zbudowaną z komórek posiadających rzęski.do przełyku. Takie rozmieszczenie narządów bywa przyczyną wielu chorób. która składa się z chrząstek. po obu jej stronach.części gardła sprowadza się do udziału w przełykaniu. nosa i gardła mają łatwy dostęp do uszu. Tchawica Powyżej tchawicy do przodu od gardła leży krtań. natomiast pokarmowi .UKŁAD ODDECHOWY/81 Po lewej: Przekrój poprzeczny przez gardło. która pomaga ujednolicić ciśnienie powietrza po obu stronach błon bębenkowych. która kojarzy informacje nadchodzące z wyższych ośrodków mózgowych . i gardłowym („trzeci migdałek"). pomagają nadać fizyczny kształt dźwiękom wychodzącym z krtani.

Same płuca są niczym więcej jak gęstą konstrukcją kratową złożoną z rurek. istnieje między nimi pewna przestrzeń wolna zwana jamą opłucnej. płuca gwałtownie odskoczyłyby z powrotem. jeśli jednak je zmoczymy. Rozszerzenie klatki piersiowej powoduje rozciągnięcie płuc i wpłynięcie powietrza do pęcherzyków. W przypadku przedostania się powietrza do jamy opłucnej (potencjalnej przestrzeni między opłucną ścienną a płucną) napięcie powierzchniowe maleje i płuca zapadają się (odma płucna).tylko taka. środkowy i dolny. opłucna ścienna. tzw. Opłucna Wokół płuc dają się wyróżnić dwa typy błony opłucnej: wewnętrzna. szczeliny międzypłatowe. opłucna płucna. Jedna z postaci zapalenia opłucnej polega na wypełnieniu jamy nadmierną ilością płynu . gdzie płuco łączy się z tchawicą za pomocą oskrzela głównego i z sercem za pośrednictwem naczyń krwionośnych płucnych. Wewnątrz płuc oskrzela główne rozwidlają się na płatowe. biegnące wraz z oskrzelikami.naczynia krwionośne.jest to tzw. wywołując ból. Rzecz jasna. Obie blaszki opłucnej spotykają się wokół wnęki płuca. a te rozgałęziają się na coraz mniejsze odnogi zwane oskrzelikami. opłucna jest wyposażona w receptory bólu. Płaty są rozdzielone od siebie. napięcie powierzchniowe wody sprawia. że silnie do siebie przylegają. następnie segmentowe. Jedyny sposób na ich oddzielenie to rozsunięcie ślizgiem. Opłucna płucna okrywa całą powierzchnię zewnętrzną płuc. Ich zakończenie stanowią pęcherzyki płucne. Grasica I Płuco lewe " w worku opłucnej Przepona Osierdzie otaczające serce siowej. które wpadają do płuc wraz z oskrzelami. w następstwie czego opłucna płucna i ścienna ocierają się o siebie w czasie oddychania. Na tej samej zasadzie działają płuca: jeśli tylko pomiędzy nimi a ścianą znajdzie się cienka warstwa płynu. Na pozostałym obszarze są od siebie oddzielone. łatwo się rozdzielają. . oraz zewnętrzna. w tym również szczeliny. z których prawe jest nieco większe. tzw. jak płuca poruszają się w rytm oddechu. Oskrzele prawe biegnie do prawego płuca. tak by się po sobie bez trudu przesuwały. a granice między nimi wyznaczają wgłębienia na ich powierzchni.Płuca Większą część klatki piersiowej wypełniają dwa płuca. natomiast lewe płuco . U osób zdrowych obie blaszki opłucnej są w stałym kontakcie i prześlizgują się po sobie w miarę. Gdyby pozwolić im rozkurczyć się całkowicie. tzw. że powierzchnia opłucnej zostaje pozbawiona płynu. w miejscu. chyba że celowo pozostaną puste. Największe z nich to oskrzela główne. Podczas wydechu mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne stopniowo rozkurczają się. Funkcjonowanie płuc Gdyby płuca usunąć z klatki piersiowej. W stanie rozdętym utrzymuje je napięcie powierzchniowe płynu wydzielanego przez cienką błonę okrywającą płuca i wewnętrzną ścianę klatki piersiowej . Opłucna ścienna wyścieła wewnętrzną powierzchnię ścian klatki pierTętnica szyjna wspólna Obojczyk I żebro Gruczoł tarczowy . lewe do lewego. One również dzielą się na mniejsze rurki . Każde płuco dzieli się na płaty — prawe posiada trzy płaty: górny. Wokół pęcherzyków płucnych tworzą siatkę naczyń włosowatych. By lepiej to zrozumieć. pozostają „otwarte". W przeciwieństwie do płuc. by pomieścić niewielkie ilości płynu zwilżającego powierzchnie blaszek. ponieważ po lewej stronie część przestrzeni klatki zajmuje serce. skurczyłyby się niczym przebity balon. U osób zdrowych jama opłucnej jest minimalna .opłucną. wysiękowe zapalenie opłucnej. które powstają w wyniku rozgałęzienia tchawicy pomiędzy płucami. Jeśli położymy je na sobie suche. Każdy rodzaj zapalenia sprawia. Równolegle do drzewa oskrzelowego układ rurek tworzą tętnice płucne. wyobraźmy sobie dwie szklane szyby.dwa: górny i dolny. o czym najlepiej wiedzą cierpiący na zapalenie opłucnej.

Do typowych zaburzeń pracy płuc (powiększenia) należą: zapalenie płuc. polegającą na zapadaniu się ścian pęcherzyków. astma. czyli zapalenie oskrzeli. nowotwór oskrzeli. podczas którego oskrzela wypełniają się wydzieliną śluzową. odma.UKŁAD ODDECHOWY / 83 Budowa płuc i zaburzenia rzele Żyta płucna Naczynia włosowate W płucu zdrowym (powyżej) tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających każdy pęcherzyk płucny (po lewej). w którym pęcherzyki płucne wypełniają się płynem. bronchit. . czyli zwężenie umięśnionych ścian oskrzelików.

Po zakończonym wysiłku poziom dwutlenku węgla spada i oddechy wracają do normy. czy mimowolne (w następstwie ataku nerwowego). Celem wprowadzania powietrza do organizmu. Co ciekawe. a praca płuc. produktu wewnętrznych przemian chemicznych. w przypadku których po długich oddechach następują krótkie „spazmatyczne" wydechy. mózg nie może się bez niego obyć. natomiast dno stanowi przepona. Tempo oddychania Częstotliwość oddychania podlega regulacji przez ośrodek oddechowy mózgu (rdzeń przedłużony) i jest zależna od stężenia dwutlenku węgla. HM mr . gardło. Tlen łączy się z hemoglobiną krwi. jeśli pływak nie zdąży powrócić na powierzchnię wody. szczelnie odgradzający klatkę piersiową od jamy brzusznej. czy podczas snu. by został wypchnięty na zewnątrz przez płuca. W wyniku urazu lub przebytych chorób może dojść do uszkodzenia nerwów przeponowych. zobaczylibyśmy duży. a zatem muszą odbyć długą drogę od szyi ku dolnej części klatki piersiowej. Dzięki temu zwiększa się objętość płuc i powietrze zostaje wciągnięte przez nos.za pomocą tlenu. podczas znacznego wysiłku fizycznego. Ziewanie. Górną część „obudowy" mieszczącej serce i płuca tworzą żebra. centralny obszar włóknisty. W trakcie wytężonego wysiłku fizycznego tempo oddychania znacznie rośnie. Tlen stanowi około jednej piątej składu wdychanego powietrza. następnie oddech zostaje wstrzymany i zanika pobudzanie mózgu. Przepona Nerwy przeponowe Przepona Żyla główna dolna Aorta Przepona oddziela klatkę piersiową od jamy brzusznej oraz reguluje objętość płuc w trakcie wdychania i wydychania powietrza. Dowolne modyfikacje częstotliowści oddychania mają miejsce. wędruje do pęcherzyków płucnych. Praca serca ulega przyspieszeniu. Przepona oglądana od przodu ma kształt wysklepionej kopuły. są odmianami rytmu oddechowego wywołanymi przez bodźce emocjonalne. Włókna mięśniowe przepony kurczą się podczas wdechu i spłaszczają kopułę. której nasz ustrój wymaga dla podtrzymania funkcji życiowych. Jakkolwiek niektóre tkanki są zdolne do funkcjonowania przez jakiś czas bez dopływu tlenu. kaszlenie i czkawka wymagają innego rodzaju oddychania. W ciągu doby wdychamy i wydychamy ponad 8 tysięcy litrów powietrza. np. a mianowicie dwutlenek węgla i woda.zazwyczaj w postaci cukru . tak by zaczerpnąć więcej tlenu.cienki mięsień z tkanki włóknistej. Mózg reaguje na wzmożoną produkcję dwutlenku węgla. w celu uzyskania energii. podczas śpiewu. również wywołuje zakłócenia w rytmie oddechowym. przyczepionej do żeber sznurami z mięśni. i dostosowuje do niej tempo oddychania. gdzie jest potrzebny do produkcji energii. Podobna jest do słońca z promieniami rozchodzącymi się w kierunku żeber. nawet do 80 razy na minutę. polecenia skurczu lub rozkurczu przepona otrzymuje od układu nerwowego. Produkty końcowe takiej reakcji chemicznej są identyczne w przypadku oddychania komórkowego i spalania benzyny. Może to doprowadzić do utraty przytomności. krtań i tchawicę. mówienia i jedzenia. a w przypadku nurkowania nawet do śmierci przez utonięcie. Gdyby spojrzeć na przeponę od góry. Podobnie jak wszystkie inne mięśnie. czy to celowe (podczas nurkowania). serca i naczyń krwionośnych jest związana przede wszystkim z dostarczaniem tlenu z powietrza do wszystkich tkanek. Po kilku pierwszych głębokich oddechach poziom dwutlenku węgla obniża się. wzmaga się obieg krwi i usunięty zostaje dwutlenek węgla. ściągając jej najwyższy punkt centralny w kierunku jamy brzusznej. gdzie zachodzi wymiana tlenu na dwutlenek węgla. przymocowany włóknami mięśniowymi do wewnętrznej części dolnych sześciu żeber. powodującego uchodzenie powietrza jak z balonu. oddychamy średnio 12 razy na minutę. tak samo komórki wykorzystują tlen: spalają swoje paliwo . Większość pracy związanej z wdechem wykonuje przepona . Oddechy stają się wtedy głębsze i częstsze. wzdychanie. a czerwone ciałka uwalniają ładunek dwutlenku węgla z powrotem do pęcherzyków. do których jest przymocowana. np. Nerwy unerwiające przeponę zwane są lewym i prawym nerwem przeponowym. i tlenu. Tak jak samochód spala benzynę przy udziale tlenu. Znalazłszy się w płucach. Wstrzymywanie oddechu. pochodzą z wyższego odcinka rdzenia kręgowego. a następnie jego usuwania jest pobranie tlenu niezbędnego dla podtrzymania życia i pozbycie się z ustroju zbędnego dwutlenku węgla. Śmiech i płacz. nie zaś tlenu we krwi. Wydech następuje w wyniku prostego rozluźnienia mięśni. a kominek ogrzewa pokój dzięki obecności i węgla.Oddychanie Czy to w stanie czuwania.

. W pęcherzyku powracająca z obiegu krew oddaje dwutlenek węgla. Nasycona tlenem krew płynie do żyły płucnej. Tlen przenoszony przez czerwone ciałka krwi zostaje oddany tkankom. pobiera zaś nową porcję tlenu. Gaz zostaje odtransportowany z powrotem żyłami do prawej połowy serca i na ostanim etapie krew wpływa tętnicą płucną do płuca. w zamian za produkt przemiany materii . gdzie tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających pęcherzyk. oskrzela i oskrzeliki dociera do pęcherzyków płucnych. które wtłacza ją do aorty. a następnie do lewej połowy serca.dwutlenek węgla. Krew okrąża całe ciało tętnicami aż do naczyń włosowatych. który następnie wydychamy.Zyty płucne Prawy _ przedsionek Lewy przedsionek Oskrzeliki Lewa komora Prawa komora Pęcherzyk płucny -"^ r Powietrze / wpływające wypływające z pęcherzyka Erytrocyty niosące tlen Pęcherzyk płucny Naczynie włosowate Wnętrze pęcherzyka płucnego wypełnione powietrzem Erytrocyty przenoszące dwutlenek węgla Strumień tlenu do komórek Dwutlenekwęgla uwalniany z komórek Powyżej: Powietrze wdychane przez tchawicę.UKŁAD ODDECHOWY/85 Obieg tlenu w organizmie Tchawica Oskrzele Aorta Płuco Tętnica płucna .

przenosząc informacje chemiczne w postaci hormonów przebywających drogę z gruczołów dokrewnych do narządów i tkanek. Serce. zbudowane prawie w całości z tkanki mięśniowej.Rozdział 7 KRWIONOŚNY Układ krwionośny składa się z serca i systemu naczyń krwionośnych. Krew nie tylko transportuje substancje odżywcze i gazy z jednych części ciała do drugich. Luk aorty — Lewa tętnica płucna Żyła główna górna Lewy przedsionek Zastawka pólksiężycowata pnia płucnego i Prawy przedsionek Zastawka pólksiężycowata Aorty Zastawka trójdzielna Prawa komora Przegroda międzykomorowa Mięśniówka Tkanka tłuszczowa Po prawej: Przekrój przez serce z ukazaniem aorty i jej gałęzi oraz ważniejszych zastawek. żył. ale działa również jako środek komunikacji. Itr—> Żyla główna dolna Aorta . przedsionków i komór. jest odpowiedzialne za tłoczenie krwi wokół ciała.

Stąd też jej pokrewieństwo z płynem zewnątrzkomórkowym. których właściwości fizjologiczne decydują o tym. ma zdolność przenikania przez ściany drobnych naczyń krwionośnych. Swą przysłowiową gęstość zawdzięcza obecności milionów komórek.białka. Jej składnikami są: przezroczysty płyn . Dlatego też osocze jest w istocie wodnym roztworem substancji mineralnych. a przez zdolność do krzepnięcia pełni ważną rolę jako element mechanizmu obronnego organizmu.hemoglobiny. Trombocyty występują we krwi w takiej obfitości. zapobiegając ich ucieczce do tkanek. Niektóre globuliny białkowe wraz z krwinkami biorą udział w procesie krzepnięcia krwi. np. żelazo. ważny budulec barwnika wiążącego tlen . Krew ma też swój udział w zwalczaniu drobnoustrojów chorobotwórczych. W litrze osocza występuje około 75 gramów białka dwóch głównych frakcji: albuminy i globuliny. które utrzymuje płynne składniki krwi w łożysku naczyniowym. a dalej do komórek. W zamian zabiera dwutlenek węgla i inne zbędne produkty przemiany materii. odżywczych i niewielkich ilości innych ważnych związków (np. w którym unoszą się krwinki czerwone (erytrocyty).Krew Krew jest absolutnie niezbędna dla funkcjonowania organizmu. czyli kapilar. prowadzące krew z serca do każdej części ciała i z powrotem. które mogłyby być toksyczne dla ustroju. Jak prawie całe ciało ludzkie. które działają jako przeciwciała zapobiegające infekcjom. Żyła szyjna wewnętrzna Tętnice szyjne Prawa tętnica szyjna wspólną Tętnica podobojczykowa Pień płucny Żyły wątrobowe Żyla główna dolna Tętnica ramienna Nerka Tętnica jądrowa Żyła szyjna wewnętrzna Aorta Żyła główna górna Serce Żyła odpromieniowa Tętnica nerkowa Żyła odłokciowa Żyła nerkowa Tętnica krezkowa dolna Aorta brzuszna Tętnice promieniowa i łokciowa Tętnica udowa Żyła jądrowa Żyła odpiszczelowa Żyły powierzchowne Tętnica piszczelowa przednia Po lewej: Układ krwionośny jest zbudowany z naczyń krwionośnych i serca. które stanowi jego zasadniczy składnik. że gdziekolwiek doszłoby do krwawienia. że krew klasyfikuje się jako tkankę. zawsze w najbliższej okolicy znajdzie się wystarczająca ich ilość. Można przyjąć. dostarczając tlenu. krwinki białe (leukocyty) oraz maleńkie płytki krwi (trombocyty). Krew jest płynem. Płytki krwi to najmniejsze komórki ciała. Mechanizm działania płytek bardzo intrygu- UKŁAD KRWIONOŚNY / 87 Płytki krwi je lekarzy. hormonów) oraz dodatkowo jednego niezwykle istotnego elementu . każda zaś płytka ma średnicę około 3 mikronów (1 mikron -jedna tysięczna część milimetra). Osocze Osocze jest środkiem transportującym „paliwa" ustrojowe . galaretowatą masę. Najważniejszymi globulinami są te. Z osoczem po ciele rozprowadzane są i inne substancje. których funkcje są związane z tłoczeniem krwi wokół ciała. zatrzymująca niezbędne ilości wody w krwiobiegu i przeciwdziałająca przekształceniu się ciała w rozmokłą. w którym są zanurzone wszystkie komórki ciała. ponieważ przybywa dowodów na to. włośniczek. że mogą odgrywać istotną rolę w arteriosklerozie . podobnie jak kości czy mięśnie. ale także wywiera ciśnienie onkotyczne. Trombocyty pełnią jedną podstawową funkcję: doprowadzać do krzepnięcia krwi tamującego krwawienie. Jeden mililitr krwi zawiera około 250 milionów płytek. oraz krążenie wielkie (duży krwiobieg). np. pokarmu i innych ważnych substancji do tkanek. osocze składa się głównie z wody. Drogi cyrkulacji krwi dzielą się na: krążenie płucne (małe). Serce zaczyna ją pompować przez wewnętrzny system tętnic i żył już w okresie życia płodowego i czyni to aż do śmierci. w którym krew wędruje pomiędzy sercem a płucami. oraz wiele innych.osocze.stwardnieniu tętnic. . Albumina jest wytwarzana w wątrobie. że albumina jest jak krążąca z krwią płynna gąbka. Jest nie tylko źródłem pokarmu komórek. że związki mineralne i inne substancje mogą się przenosić za pośrednictwem osocza z komórki do komórki po całym ciele. Oznacza to.glukozę i podstawowe tłuszcze. Ponieważ jest cieczą. chorobie nagminnej w cywilizacji zachodniej.

Zaburzenia procesu krzepnięcia mogą być dwojakiego rodzaju: niemożność uformowania się skrzepu oraz zakrzepica. Ńeutrofile przystępują do pracy w przypadku infekcji bakteryjnej. niżenia poziomu tlenu docierającego do komórek (w następstwie niedoczynności serca lub przebywania na dużych wysokościach). Do osiągnięcia dojrzałości krwinki czerwone wytwarza szpik we wszystkich kościach. Ropa gromadząca się w miejscu zakażenia jest wynikiem aktywności granulocytów. Po odtransportowaniu go nie wracają wolne. W trakcie wędrówki w krwiobiegu czerwone krwinki często ulegają zużyciu. korkując otwór. stąd konieczność ich stałego odnawiania. Krwinki czerwone Czerwone krwinki służą jako nośniki tlenu na drodze z płuc do tkanek. W przypadku przerwania śródbłonka.głównego składnika hemoglobiny. Fibryna tworzy galaretowaty konglomerat pokrywający miejsce przerwania ciągłości naczynia (C). Komórki te przechodzą następnie mnóstwo szybkich podziałów. roku życia produkcja erytrocytów zostaje ograniczona do kości kręgosłupa. dostosowując ją do swych potrzeb. Krwinki czerwone rozpoczynają żyw oi jako nieregularne. by zatamować krwawienie (A). którym wypływa krew. codzienna gimnastyka pobudza organizm do wzmożonej produkcji czerwonych krwinek. Leukocyty dzielą się na trzy kategorie: granulocyty. Pozostałe ciałka krwi zaczynają wchodzić pomiędzy sobą w reakcje w celu wytrącenia fibryny. a co za tym idzie do zapobiegania wykrwawieniu organizmu w przypadku nadwyrężenia naczynia. składniki krwi wchodzą w kontakt z innymi częściami ściany naczynia krwionośnego.leukocyty . Reakcja trombocytów. witaminy B 1 2 . są wysyłane do wątroby w celu dokończenia procesu ich rozkładu. obu typów czynników krzepliwości i innych substancji biorących udział w procesie zmierza ku zamianie fibrynogenu (rodzaj białka) w pasma fibryny. lecz po około 20. Organizm doskonale panuje nad ilością czerwonych krwinek w krwiobiegu. a dopiero po sześciu miesiącach życia płodowego przeniesiony zostaje do szpiku kostnego. która wspomaga tworzenie skrzepu (D). Jednocześnie zawarte w ich wnętrzu ziarnistości rozpoczynają produkcję związków niszczących złapaną w potrzask bakterię. Zdolność krwi do krzepnięcia. kwasu foliowego i białek. Schwytane weń płytki krwi i krwinki wydzielają surowicę (osocze pozbawione czynników krzepliwości). lepkie ciatka krwi). w tym hemoglobina. aż do całkowitego zaniknięcia.osocza. Jest to możliwe dzięki zawartym w erytrocytach milionom cząsteczek hemoglobiny. produkt uboczny działalności komórek i niosą z powrotem do płuc. natomiast inne. W przypadku dużych ubytków krwi. jest wynikiem połączonych wysiłków trombocytów i kilkunastu substancji biochemicznych. W przeciwieństwie do erytrocytów nie są identyczne i poruszają się ruchem pełzającym. Obliczenia liczby krwinek czerwonych pokazują. pośród których najważniejszą jest protrombina. podczas których jądro staje się coraz mniejsze. Wabione przez substancje chemiczne wydzielane przez bakterie „napływają" do miejsca infekcji i zaczynają je otaczać. nadając krwinkom jasnoczerwony kolor. Zbudowana jest w większości z martwych krwinek białych. a więc krwawienia. Skrzep zapobiega wtargnięciu bakterii i wywiązaniu się zakażenia. które podążają w kierunku miejsca urazu. które zabierają je żyłami do płuc. gdyż zabierają dwutlenek węgla.są większe i całkowicie odmienne od krwinek czerwonych. czyli włóknika. W płucach tlen wiąże się bardzo szybko z hemoglobiną. Każdy erytrocyt żyje przeciętnie 120 dni. czyli włóknika stanowiącego trwalszy środek zaradczy. Za pomocą enzymów zawartych w krwinkach czerwonych dwutlenek węgla i woda (drugi zbędny produkt przemian komórkowych) łączą się z erytrocytami. limfocyty i monocyty. Uwalniają się tkankowe czynniki krzepliwości i wkraczają na teren działania wraz z czynnikami osoczowymi (B). Biorą czynny udział w systemie obrony ustroju przed chorobami. skąd zostaje wydalony.88/UKŁAD KRWIONOŚNY Ściany naczyń krwionośnych są wyłożone gładką warstwą komórek śródbłonkowych. Fibryna (nierozpuszczalna) Skrzep . Granulocyty stanowią 50-75 procent wszystkich białych ciałek i również dzielą się na trzy grupy. Po tym czasie komórki pochodzące ze szpiku kostnego i śledziony atakują „stare" krwinki. polegająca na tworzeniu się zakrzepów wewnątrz naczyń kwionośnych. zwanych czynnikami krzepliwości. gdzie odbywa się do końca życia. Białe ciałka krwi Białe krwinki . od którego wywodzi się ich nazwa. zaokrąglone. uszkodzenia części szpiku kostnego lub obPoniżej: W przypadku zranienia z przerwanych naczyń krwionośnych zaczyna wypływać krew i trombocyty (maleńkie. Do produkcji erytrocytów ustrój potrzebuje żelaza . szpik kostny natychmiast intensyfikuje produkcję erytrocytów. czyli koagulacji. Natleniona krew dociera tętnicami do tkanek. Czynniki krzepliwości są składnikami płynnej części krwi . żeber i mostka. Najliczniejsza z nich to granulocyty obojętnochłonne (neutrofile). że lekkoatleci mogą mieć nawet dwa razy więcej czerwonych ciałek krwi niż osoby prowadzące siedzący tryb życia. wielkojądrzaste komórki zwane hemocytobla^tami (komórki macierzyste krwinek). gdyż wzrasta jego zapotrzebowanie na tlen. Niektóre pozostałości chemiczne powracają zaraz do osocza dla powtórnego wykorzystania. Przez pierwsze trzy miesiące cały proces ma miejsce w wątrobie. Nawet wytężona. Pod wpływem zetknięcia się trombocyty przylegają do ścian i do siebie nawzajem (agregacja). Produkcja czerwonych ciałek krwi rozpoczyna się w pierwszych paru tygodniach od chwili poczęcia.

a wytwarzane są w grasicy. pożerają (fagocytują) bakterie i usuwają szczątki ciał obcych. śledzionie i węzłach chłonnych. Ostatnią grupą krwinek białych są monocyty. że część swego istnienia spędzają w tkankach. Są niezastąpione w organizmie ze względu na ochronę immunologiczną. Krwotoków. nie mniej istotną rolę. nie powinno dziwić. jeśli zmieszać krew z barwnikiem kwaśnym . (Zjawisko to omówiono szczegółowo w Rozdziale 8. Proces ten stabilizuje się dopiero u dorosłych i ma miejsce głównie w kościach czaszki. pojawiają się przeciwciała zwalczające antygeny lub neutralizujące skutki ich obecności. białe. Jeżeli do krwi przedostanie się jakiekolwiek obce białko lub antygen. Krew. Białe ciałka krwi powstają tez w grasicy. zwane eozynofilami. kręgosłupa. które dają komórkom odporność na infekcje bakteryjne.) Oba typy reakcji mogą być uruchamiane jednocześnie. Tam szpik kostny produkuje wszystkie typy krwinek białych. Długość życia monocytów wciąż nie jest dokładnie znana. Produkcja krwinek Wytwarzaniem ciałek krwi w organizmie zajmuje się wiele narządów . płytki krwi. Miejsce produkcji białych ciałek krwi Szpik kostny jest miejscem produkcji części białych krwinek. nie należy co prawda lekceważyć. Czynności limfocytów w postępowaniu z drobnoustrojami inwazyjnymi i innymi substancjami noszą nazwę odpowiedzi immunologicznej. Powstają tu wszystkie trzy typy granulocytów. kulistych jądrach. Trzeci typ granulocytów . czas efektywnej walki z zakażeniami bakteryjnymi . ponieważ. ponieważ jej nadmiar może wywoływać reakcje uczuleniowe. Kolejnym ważnym zadaniem limfocytów jest produkcja przeciwciał oraz substancji chemicznych. eozynofile usuwają resztki chemiczne. stanowiące do 8 procent ogólnej liczby białych ciałek. czyli bazofile . Żyją średnio 200 dni. czy zewnętrznych. czerwonych i płytek krwi.stanowią mniej niż 1 procent ciałek białych. Równocześnie wyzwalana jest histamina. Co więcej. mostka oraz w końcach większych kości. żeber. śledzionie oraz niektórych innych narządach: migdałkach i węzłach chłonnych rozrzuconych po całym ciele. osocze. część natomiast w osoczu. granulki tych granulocytów barwią się na kolor różowy. sama również może ulegać rozmaitym schorzeniom dotykającym krwinki czerwone. ponieważ wydaje się. kości ramiennej. jak i płytki krwi powstają w szpiku kostnym. jaką mu zapewniają dzięki produkcji antytoksyn neutralizujących potencjalnie szkodliwe skutki działania silnych substancji trujących lub związków chemicznych wytwarzanych przez niektóre bakterie. W przypadku wtargnięcia bakterii produkcja limfocytów wzrasta odpowiednio do zapotrzebowania organizmu. Kiedy przeciwciała połączą się z antygenami.inne u dzieci. przy rozumieniu zapalenia jako reakcji organizmu na uraz na poziomie lokalnym. czy to wewnętrznych. Zarówno monocyty. że jest zwierciadłem stanu zdrowia organizmu. inne u dorastających.2 do 3 godzin. oprócz tego. Limfocyty Około 25 procent wszystkich białych ciałek krwi to limfocyty . Eozynofile niwelują szkodliwe działanie histaminy. Tworzą się z mieloblastu w wyniku wielokrotnego podziału.związku zapobiegającego krzepięciu krwi wewnątrz naczyń krwionośnych. organizm ludzki jako nigdy nie zatrzymująca się linia produkcyjna wymienia miliony trombocytow przeciętnie co 4 dni. Niemniej jednak są niezbędne do życia jako producenci heparyny . Stanowią one jedynie 1-4 procent białych ciałek i oprócz zwalczania bakterii spełniają drugą.UKŁAD KRWIONOŚNY / 89 Drugą grupą są granulocyty kwasochłonne. z których każde wymaga rozpoznania i odpowiedniej kuracji. że zaburzenia ustrojowe i choroby uwidaczniają się w zmianach we krwi. Największe monocyty zawierają duże jądra. np. Okres życia granulocytu wynosi przeciętnie 12 godzin.komórki o gęstych.granulocyty zasadochłonne.eozyną. . Czynności granulocytów i monocytów w postępowaniu z bakteriami chorobotwórczymi noszą nazwę odpowiedzi zapalnej. A ponieważ krew niczym dostawca kursuje między tkankami. jednakże wbudowany mechanizm samozachowawczy organizmu sprawia. że utrata nawet jednej czwartej objętości krwi nie grozi poważniejszym długotrwałym uszczerbkiem na zdrowiu (pomimo braku transfuzji).

Rzut prawego brzegu serca leży nieco na prawo od prawego brzegu mostka. który kurcząc się. Lewa komora również kurczy się i w tym momencie zastawka dwudzielna zamyka się. Waży około 340 gramów u mężczyzn i nieco mniej u kobiet. ale cienkiej tkanki włóknistej. trójdzielna zaś . dostarczając im pokarmu i tlenu. Oba przedsionki leżą nad komorami i są w stosunku do nich nieco przesunięte w tył. Z ciała krew powraca do serca dużą żyłą. Jamy są ułożone parami. w istocie jest ulokowane asymetrycznie na linii środkowej: większa część jest przesunięta w lewo. którego wierzchołek (koniuszek serca) leży tuż pod lewym sutkiem. gotowa. Owe wolne brzegi i powierzchnie komorowe płatków są przyczepione również do wielu cienkich sznureczków strun ścięgnistych . Następnie powraca do serca żyłami płucnymi. by uzupełnić brak tlenu. po lewej natomiast zastawka półksiężycowatą aorty i zastawka dwudzielna. po czym wraca do serca żyłami. główną tętnicę ciała. do którego wpływa krew z żył. natomiast z głowy żyłą główną górną. Zastawki dwu. Zadaniem serca jest tłoczenie krwi do dwóch oddzielnych obiegów. właściwa praca serca jest uzależniona od szeregu „zaworów" w formie zastawek sercowych. uniemożliwiając jej cofnięcie.które biegną w dół komory i zapobiegają odskoczeniu zastawki (pod ciśnieniem krwi) do przedsionka. Choć często uważa się.Serce Serce to duży narząd zbudowany z tkanki mięśniowej. gdyż musi dotłoczyć krew do najodleglejszych partii ciała. położony w środku klatki piersiowej. Wpada do lewego przedsionka. Wszystkie cztery zastawki otwierają się i zamykają automatycznie. a przez to do wypychania krwi na zewnątrz. Część serca na lewo od mostka ma kształt zbliżony do spłaszczonego stożka. że serce znajduje się po lewej stronie. gdzie otrzymuje nowy ładunek tlenu. Nosi ono nazwę uderzenia koniuszkowego serca. Krew powraca do serca z płuc żyłami płucnymi z odnowionym zapasem tlenu. wypycha ją przez zastawkę dwudzielną do lewej komory. Każda z tych zastawek jest położona w pierścieniu ujścia przedsionkowo-komorowego. przedzielone jedynie odcinkami ściany zwanymi odpowiednio przegrodami: międzyprzedsionkową i międzykomorową. Złożone są z trzech płatków twardej. W prawej połowie serca występuje zastawka półksiężycowatą pnia płucnego i zastawka trójdzielna. Wpada do prawego przedsionka. Każda posiada cienkościenny przedsionek. ile pracy dana jama musi wykonać. Opisany proces odbywa się 50-60 razy na minutę. tym razem do płuc.i trójdzielna są bardziej skomplikowane. Następnie serce wtłacza krew do drugiego obiegu. Podobnie do innych pomp. Krew krąży przez wszystkie narządy i tkanki. Obydwa przedsionki i komory sąsiadują z sobą. przesłaniając światło ujścia i zamykając tym samym zastawkę. Grubość ściany mięśniowej jest uzależniona od tego. Potem krew zmierza do tkanek. W sercu dają się wyróżnić cztery jamy związane funkcyjnie z kolejnymi etapami tłoczenia. wpuszczają i wypompowują krew z przedsionków i komór. zwaną żyłą główną dolną. Każdy przedsionek tłoczy krew przez zastawkę do komory o grubszych ścianach. Łatwo wyczuć pulsowanie towarzyszące każdemu skurczowi serca. gdzie oddaje tlen. Zastawka dwudzielna posiada dwa płatki. Skurcze prawej komory wyrzucają krew do tętnic płucnych przez zastawkę pnia płucnego i stąd przepływa ona przez płuca. Każdy płatek jest przymocowany podstawą do pierścienia. by zacząć całą drogę od początku. natomiast wolnymi brzegami styka się z płatkami sąsiednimi. Najgrubsze ściany ma lewa komora. Każda z nich ma postać worka mięśniowego o ścianach zdolnych do kurczenia się. choć również podobne do siebie. Zastawki pnia płucnego i aorty mają zbliżoną budowę. pozwalając krwi jedynie na wyjście przez otwartą zastawkę półksiężycowatą do aorty. oddawszy uprzednio cały tlen. Zastawki Czynności tłoczące serca Żyła płucna Vl -\ Przedsionki wypełniają się krwią Zyla główna dolna Zastawka trójdzielna Przedsionki kurczą się i krew wpływa do komór Zastawka mitralna - Zastawka pnia płucnego Rdzeń płucny Aorta Zastawka aorty Praca serca Komory kurczą się tłocząc krew do płuc i dużego krwiobiegu Komory rozkurczają się i cykl rozpoczyna się od początku . który kurczy się i pompuje krew przez zastawkę trójdzielną do prawej komory. która pompuje ją do tętnicy. Natleniona krew płynie powtórnie do serca. Najpierw pompuje krew do tętnic przez aortę.trzy.

Prawy przedsionek Zastawka dwudzielna Lewa komora Zastawka trójdzielna Prawa komora \ Żyła główna dolna" . Zastawka dwudzielna i półksiężycowata aorty kierują przepływem krwi natlenionej przez lewą połowę serca.UKŁAD KRWIONOŚNY/91 Z każdym uderzeniem serca oba przedsionki równocześnie się kurczą i zapełniają komory krwią. Węzeł przedsionkowo-komorowy powoduje opóźnienie impulsu wywołującego skurcz i przesyła go dalej wiązką włókien przewodzących w przegrodzie międzykomorowej zwanej pęczkiem Hisa. Zjawiska elektryczne Zastawki . zastawka pnia płucnego i trójdzielna sterują przepływem krwi odtlenionej przez prawą połowę. Wysyłane przez niego impulsy powodują kurczenie się obu przedsionków. Następnie kurczą się obie komory. nakazując im skurcz w chwilę po skurczu przedsionków. impuls rozchodzi się po mięśniach komór.widok od góry Zastawka pólksiężycowata pnia płucnego Położenie zastawek . ulokowany w miejscu zejścia się przedsionków z komorami. Taka kolejność skurczów jest uzależniona od skomplikowanego „zegara" elektrycznego. Impuls przepływa z węzła zatokowo-przedsionkowego do przedsionkowo-komorowego za pośrednictwem kurczącej się mięśniówki „roboczej" przedsionków.widok od przodu Żyla główna górna Luk aorty Struny ścięgniste Tętnice płucne Zastawka aorty Lewy przedsionek — Zastawka pnia płucnego — Lewe uszko Zastawki zapewniają przepływ krwi przez serce w jednym tylko kierunku i nie dopuszczają do jej cofania się. Po przejściu przez pęczek i jego odnogi. a następnie tzw. Obok niego istnieje drugi węzeł . które zwierają się z chwilą przepłynięcia krwi.przedsionkowo-komorowy. włókna Purkinjego. Główną kontrolę nad nim sprawuje węzeł zatokowo-przedsionkowy położony w prawym przedsionku. Złożone są z dwóch lub trzech płatków.

krew powraca do serca żyłami. Sińce są następstwem gromadzenia się w skórze krwi z uszkodzonych kapilar. jalną rolę . pozostawiając na skórze fioletowa we plamy lub czerwonawe linie. kapilary skóry rozszerzają się. Sprężyste ściany wielkich tętnic przejmują na siebie główną siłę ciśnienia wywołanego skurczem serca. Prawie natychmiast po odejściu od aorty lewa tętnica wieńcowa rozdziela się na dwie duże gałęzie. następuje wylew krwi z naczyń włosowatych. stanowiąca umocnienie naczynia. najlepiej w wewnętrznej części dołu łokciowego na przedłużeniu linii małego palca. by niektóre substancje bez trudu przenikały przez nie z krwi i do krwi. Ucisk wywierany przez mankiet gumowy stosowany przy pomiarze ciśnienia jest taki sam jak maksymalna siła skurczu lewej komory przy każdym uderzeniu serca. mierzące zaledwie osiem tysięcznych milimetra. Na wewnętrzną błonę składa się warstewka z komórek gładkich. tętnice wieńcowe. Są to tzw. podczas gdy żyły służą jako szlak powrotny. dostarczając krew do każdej jego partii. Na skutek przecięcia lub zadrapania. Komórki mózgowe pozbawione natlenionej krwi obumierają w ciągu kilku minut. Innymi miejscami pomiaru tętna bywają: pachwiny. Grube elastyczne ściany mają ogromne znaczenie dla funkcjonowania całego układu. ewentualnie uderzenia. Pozostałe tętnice transportują krew do wszystkich części ciała. Kontrolę nad kapilarami sprawują mięśnie. Obok wymiany związków chemicznych naczynia włosowate skóry odgrywają spec- Żywiczny model siatki naczyniowej mózgu. okolica podkolanowa. Sprężyste ściany tętnic rozszerzają się. zwłaszcza dotyczy to naczyń włosowatych skóry. by wytrzymać działanie wysokiego ciśnienia wywieranego przez silne skurcze serca. Naczynia włosowate Naczynia włosowate (włośniczki). Lewa komora jest źródłem ogromnego ciśnienia.tętniczki. Objaw ten wskazuje na częściową blokadę tętnicy. nigdy jednak nie kciuk.wyrzuca krew do największej tętnicy naszego ciała . Puls da się wyczuć w wielu tętnicach powierzchniowych.komora lewa .pomagają regulować ciepłotę ciała. są niewiele szersze od pojedynczej komórki. umożliwiając większej niż zazwyczaj ilości krwi dotarcie do skóry.5 centymetra poniżej kąta żuchwy. W dalszym etapie skurczu sercowego ściany zapadają się i w ten sposób przyczyniają do swobodnego przepływu krwi przez cały układ. włośniczki są narażone na uszkodzenia. . Tak więc w rezultacie otrzymujemy trzy tętnice wieńcowe — prawą i dwie gałęzie lewej. W dalszym swym przebiegu opasują dokładnie serce i penetrują je. Tętno Kiedy lekarz mierzy puls. Pierwsze gałęzie odchodzą od niej już zaraz za sercem. Naczynia włosowate mogą zostać naruszone również w wyniku poparzenia. umożliwiających swobodny przepływ krwi. Wszystkie ściany kapilar są na tyle cienkie. Najczęściej wykorzystuje się w tym celu tętnicę promieniową w nadgarstku. następnie zaś na naczynia włosowate zwane włośniczkami lub kapilarami. Przyjęło się przykładać do niej jeden lub dwa palce. wewnętrzna strona stawu skokowego i powierzchnia grzbietowa stopy.regularny odgłos towarzyszący każdemu uderzeniu serca. około 2. aby przyjąć uderzenie czoła fali. gdzie oddaje ciepło i ulega ostudzeniu. Siła każdego uderzenia serca jest przenoszona po ścianach tętnic. Główna komora tłocząca serca . podobnie jak fala biegnie po tafli jeziora. Pod nią znajduje się sprężysta warstwa z tkanki mięśniowej. dzieląc się najpierw na odgałęzienia . Tętnice przypominają rurki. a w przerwach pomiędzy kolejnymi skurczami popychają krew dalej. przez które przepływa krew od serca do tkanek. pomimo że wyczuwalne tętno wydaje się być całkowicie w normie. Przeszedłszy przez naczynia włosowate.aorty. Dodatkowo pośród tkanki elastycznej (śródbłonka) widnieją biegnące okrężnie włókna mięśniowe. które umożliwia wtłoczenie krwi do wszystkich odnóg siatki naczyniowej.Naczynia krwionośne Tętnice i żyły to dwa typy dużych naczyń krwionośnych w ciele. Budowa tętnic Tętnice muszą posiadać grube ściany. Można do tego wykorzystać stetoskop. Mając bardzo cienkie ścianki. Każda kapilara jest zbudowana z bardzo cienkiej warstwy tkanki zwiniętej w rurkę i otoczonej równie cienką błoną. stara się wyczuć miarowość pracy serca pompującego krew wokół ciała przez system tętnic. który czasami ujawnia szmer naczyniowy . Tętno często mierzy się na tętnicy szyjnej. czyli regeneracji. U osób w podeszłym wieku lub od dłuższego czasu nadużywających alkoholu naczynia włosowate często kruszeją. tuż powyżej kciuka. zaopatrujące w krew samo serce. Od zewnątrz tętnica jest otoczona luźną powłoką z tkanki włóknistej. Tętnica ramienna również posiada łatwo wyczuwalne tętno. posiadają jednak w pewnym stopniu zdolność do samoodnawiania się. którego własne tętno może wprowadzić nas w błąd. Kiedy jest nam gorąco.

Żyły to rury z tkanki mięśniowej i włóknistej. które przyspieszają przepływ krwi w łożysku naczyń po każdym uderzeniu serca._ Miejsce badania tętna Tętnica łokciowa Tętnica międzykostna przednia Mechanizm krążenia krwi w tętnicach Zastawka sercowa otwarta Przepływ krwi I Poszerzone ściany tętnicy Zwężenie mięśni ściany tętnicy £ ^ i _ ^ Krew popchnięta wzdłuż tętnicy Zastawka sercowa zamknięta Budowa i czynności tętnic . są znacznie mniejsze niż odpowiadających im żył. Istnieją jednakże między nimi zasadnicze różnice. Żyły Tętnice wieńcowe - Luk aorty Kierunek przepływu krwi 1 Gałęzie lewej tętnicy J wieńcowej rPrzydanka (btona zewnętrzna) Zewnętrzna warstwa sprężysta Warstwa mięśniowa (btona środkowa) Wewnętrzna warstwa sprężysta Zgmacze Warstwa wyścielająca (błona wewnętrzna) Budowa tętnicy Tętnica promieniowa (miejsce wyczuwania tętna) _. czyli przepustowość. których tętnice nie posiadają. Zasadniczo istnieją trzy tętnice wieńcowe: dwa odgałęzienia tętnicy wieńcowej lewej oraz tętnica wieńcowa prawa. Po prawej: Tętnice wieńcowe zaopatrują mięsień sercowy w potrzebny mu tlen i składniki pokarmowe. Ściana żyły dzieli się na błonę zewnętrzną (przydankę). Poniżej: Ściany tętnic są zbudowane z kilku warstw mięśniowych. Przykładowo.tętnice i żyły unaczyniające dany narząd lub tkankę często mają równoległy przebieg. wiele żył jest wyposażonych w zastawki. Zjawisko to najlepiej da się zaobserwować w miejscu pomiaru pulsu na tętnicy promieniowej w nadgarstku. błonę środkową z włókien mięśniowych i wewnętrzną warstwę wyściełającą . Ściany tętnic są zawsze grubsze niż ściany żył tej samej wielkości.błonę wewnętrzną.UKŁAD KRWIONOŚNY/93 Żyły są podobne do tętnic pod względem rozmieszczenia w organizmie . natomiast ich światło. Warstwa mięśniowa żył jest niezwykle cienka.

Krążenie krwi
Krew rozpoczyna drogę po ustroju w chwili opuszczenia lewej komory. Na tym etapie jest bogata w tlen, pokarm rozłożony na cząsteczki i inne ważne substancje, np. hormony. Rozdzieliwszy się na tętnice wieńcowe, aorta kieruje się w górę, po czym zakręca z powrotem w dół, tworząc łuk aorty. Od łuku odchodzą pień ramienno-głowowy, tętnica szyjna wspólna lewa i lewa tętnica podobojczykowa. Potem aorta zstępuje w dół klatki piersiowej i jamy brzusznej. W jamie brzusznej tworzą się trzy główne tętnice, wiodące do jelit i wątroby, oraz po jednej do obu nerek. Następnie aorta rozwidla się na prawą i lewą tętnicę biodrową wspólną, które dowożą krew do miednicy i kończyn dolnych. Z tętnic krew płynie dalej tętniczkami prowadzącymi do każdego narządu i tkanki w ustroju, nie wyłączając serca, przechodzącymi następnie w rozległą siatkę naczyń włosowatych. W naczyniach włosowatych krwinki płyną „gęsiego", oddając cały tlen i pozostałe substancje i zabierając w zamian dwutlenek węgla i inne zbyteczne produkty przemiany materii. Gdy ciało znajduje się w stanie spoczynku, krew na ogół przepływa tzw. anastomozami, czyli naczyniami włosowatymi o większej niż przeciętna wielkości. W przypadku zapotrzebowania na dodatkowy tlen w danej części ciała krew przepływa niemal wszystkimi dostępnymi arteriami unaczyniającymi ten obszar. Po przejściu przez kapilary krew wkracza do układu żylnego. Początkowo biegnie naczyniami cienkimi - żyłkami, żylnymi odpowiednikami tętniczek. Następnie wpływa do żył mniejszych i zmierza z powrotem ku sercu żyłami już tak dużymi, że łatwo je dostrzec pod powierzchnią skóry. Duże żyły, prócz żył głowy i szyi, posiadają zastawki, które powstrzymują krew przed cofaniem się do tkanek. Mają one maleńkie, półksiężycowate listki zachodzące na światło żyły, pozwalające na przepływ krwi tylko w jednym kierunku. Żyły nadchodzące ze wszystkich zakątków ciała ostatecznie łączą się w dwa duże naczynia: żyłę główną górną i dolną. Pierwsza z nich odprowadza krew z głowy, kończyn górnych i szyi, druga zaś zbiera krew wracającą z dolnych partii ciała. Krew z obu tych żył wpada do prawej połowy serca, skąd jest tłoczona do pnia płucnego (jedynej tętnicy przewodzącej krew odtlenioną), kierując krew do płuc. W końcowym etapie podróży natleniona krew przepływa przez żyły płucne (jedyne żyły niosące krew natlenioną) i zmierza do lewej połowy serca. Obieg krwi w płucach jest zwany krążeniem płucnym (małym), a cyrkulacja po pozostałych częściach ciała - krwiobiegiem (krążeniem) dużym. Tętnicami dużego i małego krążenia płynie krew w kierunku od serca, a żyłami dużego i małego obiegu - krew powracająca.

Na skróty

Opuściwszy jelita, krew nie płynie bezpośrednio do serca, lecz jest odciągana do tzw. wątrobowego układu wrotnego żył. Umożliwia on krwi, która może być bogata w przetrawiony pokarm, transport wprost do wątroby. Dotarłszy z trzustki do wątroby, krew przepływa pomiędzy komórkami wątroby w specjalnych naczyniach włosowatych - tzw. naczyniach zatokowych, po czym uchodzi do kolejnego układu - żył wątrobowych. Te z kolei wiodą ostatecz-

nie do żyły głównej dolnej, a potem do serca. Układ taki gwarantuje najsprawniejszy sposób dostarczania wątrobie pokarmu, przechodzącego z jelit do systemu żylnego. Szczególne układy żył znajdują się również w krańcowych częściach ciała: dłoniach, stopach, uszach i nosie. Można tam znaleźć bezpośrednie połączenia pomiędzy drobnymi tętnicami i żyłami, przez które krew może przedstawać się bez konieczności przepływania przez system włośniczek w tkankach. Główna funkcja tych połączeń (anastomoz tętniczożylnych) wiąże się z kontrolą ciepłoty ciała. Przy ich otwarciu zwiększa się wytracanie ciepła z organizmu.

Układ tętniczy

Tętnica szyjna wspólna prawa

Tętnica szyjna wspólna lewa Tętnica podobojczykowa Tętnica płucna

Luk aorty

Tętnica wieńcowa prawa I

Tętnica ramięnna Gałąź tętnicy wieńcowej lewej

Tętnica krezkowa górna

Aorta Tętnica nerkowa

Tętnica krezkowa dolna

UKŁAD KRWIONOŚNY/95 Układ żylny
Zyla szyina wewnętrzna Zyla płucna Zatoka wieńcowa Żyla podobojczykowa Żyla główna górna Zyla odlokciowa

ło 59 procent znajduje się w żyłach, 15 procent w tętnicach, 5 procent we włośniczkach i pozostałe 9 procent w sercu. Podobnie tempo przepływu krwi nie wszędzie jest jednakowe. Jest ona wyrzucana z serca i pompowana przez aortę z szybkością 33 centymetrów na sekundę, jednak zanim osiągnie kapilary, jej prędkość obniża się do zaledwie 0,3 centymetra na sekundę. Szybkość prądu powrotnego krwi stopniowo wzrasta, tak że docierając do serca, porusza się już z prędkością 20 centymetrów na sekundę.

W dolnej części mózgu znajduje się obszar zwany ośrodkiem naczynio-ruchowym, który steruje krążeniem krwi, a zatem i jej ciśnieniem. Spośród naczyń krwionośnych, odpowiedzialnymi za kontrolę sytuacji są tętniczki, ogniwo pośrednie pomiędzy małymi tętnicami a naczyniami włosowatymi krwiobiegu. Ośrodek naczynio-ruchowy otrzymuje informacje o wysokości ciśnienia od nerwów czuciowych w aorcie i tętnicach szyjnych, następnie wysyła polecenia do tętniczek.

Regulacja krążenia

Żyla wątrobowa

Poniżej: Na rysunku żyły głębokie kończyny dolnej zaznaczono kolorem jasnoniebieskim. Szereg zastawek otwierających się i zamykających na zasadzie śluzy, w odpowiedzi na nieustanne zmiany w ciśnieniu krążącej krwi, zapewnia nieprzerwany przepływ, przeciwstawiając jej ruch sile grawitacji. Przekrój przez podudzie (rys. dolny) ilustruje relację topograficzną między żyłami głębokimi i powierzchniowymi.
Zyla udowa

Zyla podkolanowa

Zyla odpiszczelowa

- Żyla udowa

W niektórych częściach ciała, np. w kończynach górnych i dolnych, tętnice i ich odgałęzienia biegną parami, tak by mogły się dublować i stanowiły drogę alternatywną dla krwi na wypadek, gdyby jedna z pary uległa uszkodzeniu. Zjawisko to nosi nazwę krążenia obocznego. W przypadku zniszczenia tętnicy gałąź sąsiednia, która przejmuje jej rolę, poszerza się, przyspieszając krążenie krwi. Jeśli organizm znajduje się w stanie napięcia fizycznego (np. podczas ruszania do biegu), naczynia krwionośne w mięśniach kończyn dolnych rozszerzają się, natomiast naczynia narządów trzewnych zamykają, tak by krew kierowała się tylko do miejsca, gdzie jest najbardziej potrzebna. W trakcie np. poobiedniego odpoczynku odbywa się proces odwrotny, wspomagany przez wiele połączeń omijających, czyli anastomoz. Dystrybucja i przepływ Krew nie jest rozprowadzana równomiernie po całym ciele. W każdym momencie około 12 procent krwi znajduje się w tętnicach i żyłach krążenia płucnego, oko-

Mechanizm zabezpieczenia przeciwurazowego

- Żyla odpiszczelowa

- Żyla odstrzalkowa

- Żyla podkolanowa

Żyla piszczelowa przednia

- Żyla piszczelowa tylna Żyla strzałkowa

Rozdział 8

Układ limfatyczny jest drugim, obok układu krwionośnego, systemem naczyń przenoszących płyny w obrębie ciała. Naczynia limfatyczne są odpowiedzialne za transport nadmiaru płynu, obcych elementów i innych substancji z tkanek i komórek ciała. Układ jest zaangażowany w procesy neutralizacji potencjalnie szkodliwych cząstek. Przy realizacji tego zadania współpracuje ściśle z krwią, a szczególnie z limfocytami krwinkami białymi, ważnymi dla obrony organizmu przed chorobą.

LEiFATYCZNY
Wejście do prawego —7 przewodu limfatyczncgo

Naczynia limfatyczne

Po prawej: Układ limfatyczny tworzy sieć cienkich naczyń, które zbierają nadmiar płynu (limfę, chłonkę) z komórek i tkanek organizmu i przenoszą z powrotem do krwi. Dwa największe naczynia limfatyczne (prawy przewód limfatyczny i przewód piersiowy) uchodzą do żył w pobliżu serca. Powiększenie pokazuje przekrój węzłów chłonnych, będących skupieniami tkanki limfatycznej, rozmieszczonych w różnych częściach ciała wzdłuż naczyń limfatycznych.

. Rodzaje limfocytów Limfocyt Immunoglobuliny (przeciwciała) Komórka szpiku kostnego Limfocyt T-cytotoksyczny Limfocyt T-supresyjny " Limfokiny Limfocyt T-pomocniczy Po lewej: Limfocyty są odpowiedzialne za odporność organizmu. odgrywają także rolę w układzie limfatycznym i można je znaleźć w wielu narządach tego układu: w migdałkach oraz śledzionie. zostają w nich odfiltrowane i zniszczone. gdzie naczynia przebiegają pod powierzchnią skóry. śledziona i migdałki. które nie mogą przejść przez ścianę włośniczek do krwi są transportowane z limfą. powodują ruch limfy.Naczynia limfatyczne W skład układu limfatycznego wchodzą naczynia limfatyczne oraz wysoko wyspecjalizowane tkanki i narządy. Węzły chłonne można odnaleźć w tkance otaczającej duże żyły. Ściany włośniczek limfatycznych są cienkie i bardzo przepuszczalne. Są wyczuwalne w tych miejscach. Zbierają z tkanek nadmiar płynu nazywanego limfą lub chłonką. tak że duże cząsteczki i cząstki .które uchodzą do kątów żylnych w pobliżu serca. Skład chłonki jest zależny od lokalizacji naczyń.przewód piersiowy po stronie lewej oraz prawy przewód chłonny . chrząstek i zębów.w tym i bakterie. nazywanymi węzłami chłonnymi. pachwinach i na karku. podczas gdy chłonka jelitowa UKŁAD LIMFATYCZNY / 97 jest pełna tłuszczu. w dołach pachowych.Tak więc układ naczyń chłonnych doprowadza limfę z tkanek do krwi. tworząc dwa duże przewody . Stąd właśnie pochodzą krwinki białe . Chociaż są rodzajem krwinek białych. które kurcząc się rytmicznie w jednym kierunku. W różnych miejscach swego przebiegu naczynia limfatyczne łączą się ze skupieniami tkanki limfatycznej. a limfa opuszczająca węzeł chłonny jest wzbogacona w limfocyty i przeciwciała . Bakterie oraz inne obce cząstki. w tym grasica. Naczynia limfatyczne można znaleźć we wszystkich częściach ludzkiego ciała. nazywanego mleczem (ma kolor mlecznobiały). Na wewnętrznych powierzchniach ścianek znajdują się zastawki zapobiegające wstecznemu ruchowi chłonki. z wyjątkiem centralnego systemu nerwowego. Drobne naczynia limfatyczne . które wraz z limfą wpływają do węzłów chłonnych.limfocyty krążące w organizmie w naczyniach chłonnych i krwionośnych.białkowe substancje odpowiedzialne za unieczynnienie obcych cząstek.najdrobniejsze nazywane są włośniczkami oplatają ścianki żył i tętnic. W ściankach niektórych naczyń limfatycznych występują mięśnie gładkie. który powstał w przewodzie pokarmowym podczas trawienia. kości. np. Wszystkie naczynia limfatyczne łączą się. Na przykład w naczyniach drenujących kończyny jest zawarty bogaty w białka płyn. który przesączył się z komórek i tkanek.

a jej oś długa przebiega wzdłuż 10. chociażby w procesie oczyszczania organizmu z bakterii chorobotwórczych. przebiegając przez miazgę śledziony. Dotyczy to głównie erytrocytów (krwinek czerwonych). Wtedy to wątroba i śledziona stają się głównymi miejscami produkcji krwinek czerwonych. Sposób postępowania jest prosty . Poniżej: Śledziona znajduje się w lewym górnym rogu jamy brzusznej. Poza tym śledziona bierze udział w wytwarzaniu przeciwciał białek krążących we krwi. Jedyne co można wyodrębnić z tej masy. w górnej części jamy brzusznej po lewej stronie. utworzonej przez współpracujące z sobą tkanki i narządy układu limfatycznego. dochodzi do bezpośredniego kontaktu tego układu ze wszystkimi obcymi białkami zawartymi we krwi. w jaki śledziona zaopatruje się w krew. Co więcej . ułatwiają jej zniszczenie przez krwinki białe zwane fagocytami. Co więcej. Funkcje śledziony Śledziona pełni funkcję jednego z głównych filtrów krwi. co z kolei uruchamia produkcję przeciwciał. pewne jest jednak. tworząc sieci włośniczek. żebra. Niezwykły sposób. dzięki temu. Dzieje się tak wtedy. które wiążą się z obcą cząstką i unieruchamiając ją. powoli przesuwając dłonie w kierunku lewego górnego rogu. będące skupiskami limfocytów. Długość śledziony wynosi zwykle około 13 centymetrów. W takim położeniu jest ona względnie odsłonięta. Jako że śledziona przemieszcza się podczas wykonywania ruchów oddechowych. Powiększenie śledziony może także być wykryte podczas zwykłego badania rentgenowskiego albo badania z użyciem izotopów promieniotwórczych. a powiększona może dochodzić aż do dwóch i więcej kilogramów. dorosłym organizmie. Położenie śledziony Przepona Śledziona Tętnica śledzionowa Jelito cienkie . Narząd ten jest również odpowiedzialny za usuwanie wszelkiego rodzaju nieprawidłowych cząstek mogących pojawić się we krwi. ale wylewają krew bezpośrednio w macierz śledziony. szczególnie podczas kilku pierwszych lat życia. Jej głównym zadaniem jest spełnianie roli filtra krwi oraz wytwarzanie przeciwciał. że jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania układu limfatycznego. W pewnych okolicznościach śledziona może także przejmować funkcję wytwarzania nowych krwinek. zaraz pod przeponą. czyli ochronę przed atakiem jakichkolwiek czynników chorobotwórczych. Przeciwciała są wytwarzane w obrębie ciałek Malpighiego. co więcej .w odróżnieniu od innych tętniczek nie dzielą się. co nie występuje w zdrowym. Oglądana gołym okiem wygląda jak włóknista torebka otaczająca czerwoną. Dlatego też odgrywa bardzo istotną rolę. przez to. retikulocyty (komórki siateczkowe) mogą dokonać oczyszczenia krwi ze wszystkich zużytych bądź starych krwinek. Śledziona jest zaopatrywana w krew za pośrednictwem tętnicy śledzionowej. często sugeruje występowanie jakiegoś schorzenia w organizmie i konieczność wykonania dalszych badań. Makrofagi nie tylko usuwają stare i zużyte krwinki. są także zdolne do wyeliminowania jakiejkolwiek nieprawidłowej komórki.Tkanki i narządy Śledziona jest integralną częścią układu limfatycznego. prosi się pacjenta 0 wykonanie głębokiego wdechu. jednak w razie konieczności śledziona może także dokonać selekcji krwinek białych oraz płytek krwi. Ciągle jeszcze nie wiadomo. gdy szpik kostny zostaje zaatakowany przez proces chorobowy. bezkształtną masę.powiększona śledziona.u pacjenta leżącego na plecach lekarz zaczyna palpację (dotykanie. że drobne tętniczki są jakby owinięte tkanką limfatyczną. Istnieje jednak wiele chorób powodujących powiększenie tego narządu. że grasica spoczywa w centrum swoistej pajęczyny. umożliwia jej wypełnianie dwu podstawowych funkcji. Badanie śledziony W przypadku normalnych zdrowych ludzi śledziony nie bada się. Po drugie. Śledziona jest położona tuż pod przeponą. co można zbadać przez powłoki brzuszne. Po pierwsze. odpowiedzialnej za obronę immunologiczną ustroju. że krew z drobnych tętniczek jest wylewana wprost do miazgi śledziony. w życiu płodowym to właśnie śledziona wytwarza znaczną część krwi płodu. którą lekarz może wybadać podczas badania palpacyjnego brzucha. dlatego też często dochodzi do jej uszkodzenia w wypadkach 1 czasami musi zostać usunięta. obmacywanie) od dolnej części brzucha. Te drobne naczynia. która jak każda inna dzieli się na mniejsze tętnice i tętniczki. w jaki sposób grasica spełnia swoje funkcje. to drobne ziarnistości zwane ciałkami Malpighiego. Grasica W ciągu ostatnich dwudziestu lat stało się jasne. są bardzo ściśle związane z tkanką limfatyczną. tak by możliwe stało się wyczucie tego ruchu. Waży przeciętnie około 200 gramów u dorosłych.

Grasica wytwarza też hormony oddziałujące zarówno na limfocyty T. jaką posługuje się grasica. tak by nie były aktywowane przez własne tkanki ustroju. U góry: Porównanie względnych rozmiarów grasicy u dorosłego i dziecka unaocznia jej wpływ na powstanie układu odpornościowego we wczesnych latach życia.wydaje się ona także odpowiedzialna za kontrolę tych systemów. a są nimi dwa rodzaje limfocytów. Prawdopodobnie te podlegające eliminacji komórki miałyby szansę zaatakowania własnych tkanek organizmu. węzłach chłonnych. Budowa i funkcja W grasicy występuje wiele rodzajów limfocytów ważnych dla obrony organizmu przed schorzeniami. Poza tym narządem komórki te znaleźć można we krwi. a następnie do okresu dojrzewania wzrost masy narządu następuje znacznie wolniej. Limfocyty typu T. Metoda. nie jest dokładnie znana poza jednym ważnym mechanizmem. Dowodzi to współzależności układu nerwowego. zanim jeszcze mają one możliwość opuszczenia tego narządu. które niszczą substancje obce i pochodzące z zewnątrz. w odróżnieniu od wewnętrznej nazywanej rdzeniem. zależne od grasicy. Co więcej . tuż za mostkiem. jak i na struktury wewnątrzwydzielnicze podwzgórza.kora zawiera głównie limfocyty. Grasica leży w górnej części klatki piersiowej. Po zakończeniu procesu dojrzewania obserwuje się zmniejszanie się rozmiarów grasicy. Inny rodzaj komórek immunologicznych to limfocyty typu B. hormonalnego i odpornościowego. Otóż w odróżnieniu od innych organów jest . śledzionie i szpiku kostnym. Poniżej: Małe powiększenie przekroju przez prawidłową grasicę pozwala zobaczyć jej budowę. co nazywane jest inwolucjąU ludzi starszych jedyną pozostałością tkanki grasicy może być strzępek tkanki łącznej i tłuszczu. W wieku dorosłym dochodzi do rzeczywistego jej zmniejszenia. U dziecka grasica jest bardzo duża w porównaniu z resztą ciała i może sięgać za mostkiem w dół klatki piersio-wej. To proste stwierdzenie odkrywa najbardziej zadziwiający fakt dotyczący tego narządu. Otóż wydaje się. W organizmie młodego dorosłego człowieka waży ona około 15 gramów i ma parę centymetrów długości. Wpływ układu wewnątrzwydzielniczego na grasicę uwidacznia się również w opóźnieniu jej inwolucji u kobiet po licznych porodach. roku życia. wytwarzające przeciwciała dla obcych substancji. są odpowiedzialne za rozpoznawanie obcych substancji oraz za wiele sposobów ich atakowania.UKŁAD LIMFATYCZNY/99 Rozmiar i położenie grasicy Lewy i prawy płat grasicy Dziecko on największy w okresie dojrzewania. kiedy to może osiągać wagę do 45 gramów. W organizmie wyróżnić można dwa główne typy komórek odpornościowych. grasica zaś zachowuje wyłącznie te komórki. Powiększa się bardzo szybko aż do 7. w której poza limfocytami występują też inne komórki typowe dla tego narządu. Obserwuje się przemieszczanie się ich do tkanek w czasie reakcji zapalnych. nadzorując limfocyty T. Obecnie coraz rzadziej poddaje się w wątpliwość wpływ grasicy na powstawanie i rozwój systemów obronnych we wczesnych latach życia. Zewnętrzna warstwa grasicy . że około 95 procent powstałych w grasicy limfocytów zostaje przez nią samą zniszczonych.

W razie zakażenia stają się zaczerwienione i obrzęknięte. utrudniając przez to połykanie. na granicy jej ściany górnej i tylnej. natychmiast je unieszkodliwia. pewne jest jedynie. Najłatwiej zauważalny jest pomiędzy pierwszym a czwartym rokiem życia. są wtedy względnie małe. jak na przykład aspirynę. by poddawać dokładnej analizie połykane pożywienie i reagować na te substancje. Jakkolwiek obecne już u noworodka. Odpowiedź immunologiczną współtworzą powstające w migdałkach limfocyty i działające miejscowo przeciwciała. W celu złagodzenia objawów należy wypijać większe niż zwykle ilości płynów. większość zwykłych antybiotyków wykazuje w takich przypadkach skuteczne działanie i poprawa następuje w drugiej lub trzeciej dobie kuracji. Do miejscowych objawów procesu zapalnego zaliczyć można powiększenie i zaczerwienienie migdałków oraz pojawienie się na ich powierzchni nalotów ropnych. a nawracające stany zapalne migdałka prowadzą do obrzęku nasilającego dolegliwości. Odpowiedź immunologiczna Odpowiedź immunologiczna jest to reakcja organizmu na atak obcych substancji pod postacią mobilizacji krwinek bia- Lokalizacja migdałków Trąbka Eustachiusza Podniebienie miękkie Język Migdałek podniebii e n 2ĆŁ Migdałek językowy Nagłośnia Po lewej: Migdałki otaczają wejście do dróg oddechowych i pokarmowych. nigdy jednak nie zanikają. że każdy wdychany drobnoustrój może go zaatakować. o ile to możliwe. Jednak nie zawsze się to udaje. wydaje się jednak oczywiste. Niewiele jeszcze wiadomo. jeden z rodzajów bakterii. Nieomal każdy przebył przynajmniej raz w swoim życiu zapalenie migdałków (anginę). czyli w okresie. Migdałek gardłowy to skupisko tkanki limfatycznej.100/UKŁAD LIMFATYCZNY Migdałki są częścią pierścienia tkanki limfatycznej (pierścienia Waldeyera). a nawet oddychanie. Do dziś nie udało się precyzyjnie ustalić funkcji migdałków. W tym położeniu układ limfatyczny tworzy kolejny system obronny. Dzięki swojej lokalizacji wyłapuje on szkodliwe substancje z wdychanego powietrza i. co wskazuje na ich rolę w obronie organizmu przed zakażeniem. a po okresie pokwitania migdałki stopniowo zmniejszają swoje rozmiary. . które wydają się być zagrożeniem dla organizmu. rozpoczyna się zapalenie przewlekłe. stosować dietę lekkostrawną oraz przyjmować środki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe. Gdy dojdzie do trwałego uszkodzenia. leżące w części nosowej gardła. Szczęśliwie. Zajmują doskonałe położenie do tego. że mają one znaczący udział w formowaniu bariery obronnej ustroju. Jest migdałkiem nieparzystym. jaka jest przyczyna zapalenia migdałka gardłowego. zwykle zanika on przed rozpoczęciem okresu dojrzewania. Mikroorganizmem wywołują- Migdałki cym tę chorobę jest zwykle paciorkowiec (Streptococcus). Chociaż migdałek gardłowy jest obecny od urodzenia. gdy dziecko ciągle jest narażone na kontakt z nowymi typami wirusów i bakterii. a migdałek gardłowy jest wypełniony komórkami odpornościowymi. Szybkie ich powiększanie przypada na wczesne lata życia. który otacza w gardle wejście do dróg oddechowych i przewodu pokarmowego.

W przypadku następnej podobnej infekcji są zdolne do natychmiastowego rozpoznania antygenu oraz rozpoczęcia wielokrotnych podziałów. Wydaje się. specyficzny dla wielu obcych substancji. wywołują niepożądane reakcje mięśniówki naczyń krwionośnych. jak na przykład pyłki kwiatowe. natychmiast zostaje on przekazany do najbliżej leżącego węzła chłonnego lub też drogą naczyń limfatycznych do śledziony. są także obecne w węzłach chłonnych. . W tych przypadkach substancje zasadniczo nieszkodliwe. co może prowadzić do stanów nadwrażliwości (alergii). Podobnie limfocyty T dzieli się na dwie grupy: te. histaminę. Nadwrażliwość i reakcje odrzucania przeszczepów Działanie mechanizmów odporności komórkowej może prowadzić do odmiennych rezultatów. ale ostatnie lata poszerzyły wiedzę immunologów o kilka nowych informacji. to krążą w naczyniach krwionośnych i limfatycznych. tworzą limfocyty T. nazywane są cytotoksycznymi (killer). w odróżnieniu od zależnej od komórek T odporności komórkowej. jak i wytworzone w węzłach chłonnych limfocyty T pobudzane są do ataku przez komórki wspomagające.in. m. a następnie pochłaniają (fago- cytują) „najeźdźcę". identyczny co do wyglądu. które otaczają. wirusów albo mikrobów. Limfocyty. bądź też przez łączenie tkanki dawcy z tkanką biorcy.UKŁAD LIMFATYCZNY /101 Jak działają komórki układu odpornościowego Limfocyty B Limfocyt (plazmocyt) w szpiku kostnym Komórka pomocnicza przenosi informację do plazmocytu Atak bakterii. W tym przypadku limfocyty także rozpoznają ją jako obcą. W czasie tego procesu limfocyty T i B zapisują w swej „chemicznej pamięci" antygeny. Podobnie odporność humoralną zwraca się w pewnych sytuacjach przeciwko własnemu organizmowi. czyli skład białek charakterystycznych dla intruza. które przenoszą informacje o wtargnięciu obcych organizmów. powstałe z limfocytów B. Po zetknięciu się z antygenem limfocyty B przekształcają się w plazmocyty.Najeźdźca" unieszkodliwiony przez globuliny Limfocyty T : w „Najeźdźca" wchłonięty i zniszczony przez limfocyt Komórka pomocnicza przenosi informację do węzła chłonnego Limfocyt T w węźle chłonnym łych . Proces ten jest nazywany odpornością humoralną.. która jest wystarczająca dla jego unieszkodliwienia. pobudzają produkcję przeciwciał. które przemieszczają się z prądem krwi. zwane pomocniczymi (helper). Drugi. albo grasiczozależne. co prowadzi do ich naciekania Powyżej: plazmocyty. ale różniący się funkcją. czyli przeciwciał. które współdziałają z limfocytami B przy produkcji przeciwciał.limfocytów. Dlatego są częściami składowymi dwóch układów: sercowo-naczyniowego i limfatycznego. Rozpoczynają produkcję gamma-globulin. i niszczenia przeszczepionej tkanki (odrzucenie przeszczepu). Wiele musimy się jeszcze nauczyć o istocie i mechanizmach działania odpowiedzi immunologicznej. że gdy w obrębie naszego ciała pojawi się jakikolwiek obcy organizm. Chociaż limfocyty powstają w szpiku kostnym. niszczą organizm „obcego". gdy tkanka innego osobnika jest użyta jako przeszczep. które uwalniając w tkankach różne substancje. Podejmowane są próby przezwyciężenia tego procesu. które zetkną się z antygenami „najeźdźców". oraz komórki supresyjne (suppressor) hamujące produkcję przeciwciał. Pierwszy wytwarzający przeciwciała znany jest jako komórki B albo limfocyty B. aby odeprzeć atak bakterii. Limfocyty te nazywane są później komórkami immunokompetentnymi. które łącząc się z antygenami. Dzięki takim mechanizmom nasz organizm buduje swój system obronny. Tak limfocyty B. Limfocyty różnicują się w dwa odmienne typy komórek. Tam dochodzi do różnicowania monocytów albo do ich przekształcenia w makrofagi. Limfocyty B i T. produkują białka odpornościowe (globuliny). wirusów albo innych mikrobów Specyficzna globulina niszcząca albo unieszkodliwiająca „najeźdźcę" . rejestrują je w swej „chemicznej" pamięci i w przypadku ponownej infekcji są zdolne do szybkiej reakcji. bądź to przez stosowanie kuracji hormonalnej. które mają zdolność niszczenia każdej obcej tkanki i organizmu. mających doprowadzić do wytworzenia takiej ilości limfocytów T i B. a przez to swoiście przedstawiają go komórkom T i B.

język oraz gruczoły ślinowe. Ząb sieczny (siekacz) Kieł Ząb przedtrzonowy Położenie gruczołów ślinowych J . Mięsień skrzydłowy wewnętrzny porusza żuchwę na boki. a część mięśnia skroniowego przesuwa ją do tyłu. Mięsień skroniowy TRAWIENNY . zęby. Działanie układu pokarmowego jest zależne od współdziałania wielu różnych organów. Gryzienie kontrolują dwa mięśnie żwacz i skroniowy. gruczołów oraz ich enzymów w celu przekształcenia pokarmu w oddzielne części. Mięsień policzkowy Po prawej: W żuciu udział biorą niektóre mięśnie twarzy.Rozdział 9 Proces trawienia pozwala tkankom i komórkom na wykorzystanie substancji energetycznych i odżywczych zawartych w pożywieniu. o. a skurcze mięśni policzkowych napinają policzki i utrzymują jedzenie w jamie ustnej w czasie żucia. które następnie mogą być łatwo wchłonięte przez Mięsień skrzydłowy zewnętrzny krew z jelita cienkiego i odtransportowane do natychmiastowego wykorzystania albo zmagazynowania. podczas gdy mięsień skrzydłowy zewnętrzny wywołuje ruchy do przodu.

początku jelita cienkiego. wzrostu lub wykonania naprawy. gdzie zostaje zanurzony w mieszaninie śluzu. W czasie żucia gruczoły ślinowe zlokalizowane pod językiem nasilają wydzielanie śliny i zawartego w niej enzymu . jakie mają miejsce w czasie trawienia. Ptialina przestaje już działać. który stymuluje komórki żołądkowe do wydzielania kwasu solnego i pepsyny. Dwunastnica wytwarza i uwalnia bardzo duże ilości śluzu. które są wytwarzane przez narządy swoiście dołączone do dróg pokarmowych. Gdy tylko pożywienie znajdzie się w żołądku.pepsyny. Gastryna jest hormonem. układ trawienny. Śluz chroni wyściółkę żołądka przed szkodliwym działaniem kwasu solnego. Enzymy są odpowiedzialne za większość reakcji chemicznych. gdy jest na nią zapotrzebowanie. może natychmiast ulec rozłożeniu do peptonów. W rzeczywistości wchodzi w skład dwu układów. która rozpoczyna się ustami.ptialiny. Trawienie rozpoczyna się już w jamie ustnej. zakwaszonej treści żołądkowej. Do dwunastnicy spływają także soki trawienne z trzustki i znaczne ilości żółci wytwarzanej w wątrobie i magazynowanej w pęcherzyku żółciowym aż do chwili. Okrężnica esowata Wyrostek robaczkowy • Odbytnica Zwieracz odbytu • . Po prawej: Przewód pokarmowy to rura mięśniowa długości około 1 0 metrów. od bodźców nerwowych oraz od wydzielania hormonów. która rozpoczyna rozbijanie węglowodanów na małe cząstki znane jako maltoza i glukoza. w którym dochodzi do rozłożenia spożytego pokarmu na substancje łatwe do wchłonięcia i późniejszego wykorzystania przez organizm dla uzyskania energii. którego zadaniem jest ochronić jej błonę śluzową przed działaniem zawartego w miazdze pokarmowej kwasu oraz innych enzymów. a kończy odbytem. W jelicie cienkim Pokarm opuszczający żołądek i przechodzący do dwunastnicy . obejmuje wszystkie struktury od ust aż do końca jelita cienkiego. Pierwszy. Pozostałe części są zaangażowane w usuwanie nie strawionych resztek pokarmowych i można je zaliczyć do układu wydalniczego. Usta UKŁAD TRAWIENNY /103 Przewód pokarmowy Dno jamy ustnej Przełyk Żołądek Wątroba Część wpustowa Trzustka Dwunastnica Jelito czcze Okrężnica- Jelito kręte Zastawka krętniczokątnicza Kątnica- . Objętość wydzielanego soku żołądkowego i soku jelitowego jest zależna od obecności pokarmu w przewodzie pokarmowym. kwasu solnego i kolejnego enzymu . ale impulsy nerwowe inicjują nową serię reakcji chemicznych. Następnie pokarm przesuwa się przez gardło i dalej w dół przełyku aż do żołądka. Powyżej pewnego poziomu zakwaszenia gastryna hamuje dalsze wydzielanie kwasu.Trawienie Trawienie jest to proces. Proces opiera się na działaniu substancji zwanych enzymami. ma postać gęstej.

które neutralizują kwaśną. Enzymy trzustkowe są wytwarzane w odpowiedzi na działanie innego hormonu .104 / UKŁAD TRAWIENNY Uwalnianie soków trzustkowych stymulują dwa hormony. które są dalej rozkładane przez enzymy jelita cienkiego.pankreozyminy. Kiedy zaś poziom glukozy jest niższy niż potrzebny. Jeżeli poziom glukozy we krwi jest wysoki. trzustka uwalnia inny hormon . tak że wchłonięte zostają jedynie cukry proste. zwanych kryptami Lieberkuhna. przenosząc te związki bezpośrednio do wątroby. gdzie działa rozkładający skrobię enzym śliny . Glukoza wraz z krwią jest przenoszona do wątroby. Jeszcze więcej amylazy zostaje wymieszane z pokarmem podczas jego przejścia przez dwunastnicę. który powoduje rozkład glikogenu na glukozę. . Aminokwasy (powstałe podczas trawienia białek) oraz cukry proste (uzyskane z węglowodanów) przechodzą bezpośrednio do kapilar wraz z witaminami i ważnymi minerałami. glicerol. którego ściana wewnętrzna posiada miliony małych wypustek zwanych kosmkami.amylaza. występującej w ziemniakach i chlebie skrobi) na cukry proste. która rozkłada tłuszcze na małe cząstki kwasów tłuszczowych i glicerolu. Do tych enzymów zalicza się trypsynę rozbijającą peptony na mniejsze peptydy. Każdy kosmek zawiera naczynia włośniczkowe (kapilary) oraz cienkie. W naszym organizmie istnieje wiele mechanizmów zapewniających odpowiedni (zgodny z potrzebami) poziom glukozy we krwi. Rozkład skrobi Jednym z ważniejszych zadań układu trawiennego jest rozkład węglowodanów złożonych (m. który jest luźnym splotem Metabolizm skrobi Glikogen (zmagazynowana glukoza) Ślinianki: podżuchwowa i podjęzykowa Enzym amylaza Okrężnica Odbytnica (prostnica) Powyżej: Podczas trawienia skrobia jest rozkładana do glukozy przez enzym amylazę. insulina hormon uwalniany przez trzustkę - powoduje. wapń i jod. Poza tłuszczami. kwasy tłuszczowe i rozpuszczone w nich witaminy dostają się do naczynia mleczowego. Ostatecznie cukry są przenoszone do wątroby. częściowo strawioną miazgę pokarmową. gdzie zachodzą końcowe etapy procesu trawienia. oraz amylazę trawiącą węglowodany.glukagon. Narząd ten wykorzystuje tylko część substancji dla własnych potrzeb. a następnie do krwi. Sekretyna wpływa na wytwarzanie dużych ilości alkalicznych płynów. którym zostają odtransportowane do układu limfatycznego. która przekształca je w glukozę. Wszystkie powodują rozpoczęcie albo zahamowanie uwalniania glukozy z wątroby. takimi jak żelazo. pozostałą przekazuje do komórek i tkanek organizmu. Enzymy trawienne są tutaj uwalniane z komórek spoczywających w małych zagłębieniach w ścianie jelita. Glukoza jest tam magazynowana w postaci związku zwanego glikogenem.in. lipazę. W czasie trawienia skrobi przez amylazę powstają dwucukry. Z kapilar krew spływa do żyły wrotnej. a spływająca do dwunastnicy żółć rozbija kulki tłuszczu. Wchłanianie odbywa się głównie w jelicie krętym. ślepo zakończone odgałęzienie układu limfatycznego — naczynie mleczowe. enzymy trzustkowe pomagają także w trawieniu węglowodanów i białek. Proces rozpoczyna się już w jamie ustnej. Strawiony pokarm przechodzi następnie do jelita czczego i krętego. Gdy kosmek styka się ze strawionym pokarmem. że nadmiar zostaje zmagazynowany w postaci glikogenu w wątrobie.

W odróżnieniu od amylazy jest wydzielana wprost do krwi. są dobrym źródłem energii. Dwutlenek węgla zostaje następnie przeniesiony wraz z krwią do płuc i wydalony z wydychanym powiet- rzem. podczas gdy woda pozostaje w organizmie. wprowadzając glukozę do wnętrza komórek) przez dużą grupę hormonów. które są wchłaniane do krwi w jelicie cienkim.zjawisko znane jako hipoglikemia (niedocukrzenie). czyli adenozynotrójfosforan) funkcjonują jak akumulator. Kiedy glukoza znajdzie się wewnątrz komórki. Zachowywanie tego poziomu jest jednym z czynników sprzyjających zdrowiu organizmu.w glukozę. cząsteczek glukozy. Tłuszcze. tworząc wysokoenergetyczne związki fosforanowe. Zbyt wysoki poziom glukozy powodować może cukrzycę. tak też i energia uzyskana ze spalenia glukozy musi zostać zachowana w każdej komórce. podobnie jak glukoza. Źródła energii w sytuacjach kryzysowych Zasoby glikogenu w organizmie nie są zbyt duże i jeśli ulegną wyczerpaniu. od razu jest wyłapywana przez komórki. Woda i dwutlenek węgla są produktami ubocznymi tej reakcji. wpływających na uwalnianie glukozy z wąttroby. Wątroba przekształca je na glukozę.UKŁAD TRAWIENNY/105 Jak organizm zużywa glukozę Enzymy. >4« Insulina obniża poziom glukozy we krwi przez wprowadzanie jej do komórek Wątroba przekształca galaktozę i fruktozę w glukozę utlenek węgla Białka mogą być rozłożone do glukozy Glukoza magazynowana jako glikogen Do płuc Prąd krwi Adrenalina i hydrokortyzon podnoszą poziom glukozy we krwi przez uwalnianie jej z wątroby i mięsni. by później stopniowo zużywana umożliwiała przeprowadzanie życiowo ważnych reakcji chemicznych. Organizm nasz rozwiązuje ten problem na dwa różne sposoby. fruktozy i galaktozy. które w razie potrzeby mogą łatwo zostać rozbite. Komórki rozwiązują ten problem. Związki fosforanowe (najpowszechniejszy to ATP. a przez to podnoszących jej poziom we krwi. produkowane przez nadnercza oraz hormon wzrostu wydzielany przez przysadkę mózgową. • • • Nadmiar glukozy przechowywany jako tłuszcz Energia magazynowana jest w postaci ATP (adenozynotrójfosforanu) nie tłuszczów zamiast glukozy. dostarczając w miarę potrzeb małych ilości energii. Utrzymywanie stałego poziomu glukozy we krwi jest wynikiem wspomagania działania insuliny (która obniża ten poziom. gdzie może być zużytkowana jako źródło energii (produktem ubocznym jest woda). jednak w tym procesie powstają (jako produkt uboczny) ciała ketonowe. . Po drugie w tkankach może rozpocząć spala- Kontrola poziomu glukozy we krwi Jako że glukoza jest tak istotnym źródłem energii. Hormony kontrolują poziom glukozy we krwi. Do tego procesu niezbędna jest insulina. Podobnie jak amylaza. albo zmagazynowana jako ATP. jej poziom we krwi musi być utrzymywany na określonym poziomie. a nie do jelita. zostaje spalona przy udziale tlenu w celu wytworzenia energii. (Patrz strona 116. Tak jak wątroba gromadzi glukozę w postaci glikogenu. na przykład na skutek głodzenia. potrzebne są inne źródła energii. Po pierwsze może rozpocząć przekształcanie białek .głównego składnika strukturalnego . która może być zmagazynowana w postaci glikogenu w wątrobie i mięśniach albo przekazana do komórek. a energia odzyskana. a z kolei jego duże obniżenie upośledza pracę komórek mózgu i prowadzi do utraty przytomności .) Woda W czasie trawienia enzymy rozkładają węglowodany do glukozy. Kolejne spalone cząstki glukozy uzupełniają wyczerpaną baterię. Glikogen jest także gromadzony w mięśniach. Do najważniejszych należą adrenalina i hydrokortyzon. Jeśli tylko glukoza pojawi się we krwi. wytwarzana jest ona w trzustce przez komórki szczególnej tkanki zgrupowane w tak zwanych wyspach Langerhansa.

Podczas jedzenia główną funkcją języka jest wsuwanie pokarmu pomiędzy zęby (do żucia) oraz formowanie z tego rozdrobnionego pożywienia gotowych do połknięcia kulistych kęsów. Zbudowane są z włókien mięśniowych. podjęzykowe oraz podżuchwowe. Przez ten związek z dwoma najważniejszymi dla organizmu układami jama ustna jest zaangażowana zarówno w oddychanie. czyli korzeniem. Ze środka podniebienia miękkiego zwisa w dół strzępek tkanki zwany języczkiem. jest przymocowany do żuchwy i do kości gnykowej. że ślina ma słabe właściwości antyseptyczne. nie mają takiego samego składu. Te dwie pary gruczołów wylewają swoją wydzielinę po obu stronach wędzidełka języka (cienkiego paska tkanki uwypuklającego się z dolnej powierzchni języka i łączącego się z wyściółką dna jamy ustnej). oraz związek chemiczny zwany lizozymem. który dezynfekuje jamę ustną. Język ma kształt zbliżony do trójkąta szeroki u podstawy. jak wskazuje nazwa. Ślinianki Nasz organizm wytwarza codziennie około 1. będąc jednocześnie narządem mowy. Elastyczność podniebienia miękkiego zezwala na jego ruch do góry podczas połykania pokarmów. podczas gdy mięsień gnykowo-językowy przywraca go do pozycji spoczynkowej. Jego rzeczywista funkcja pozostaje do dziś tajemnicą.wodnej wydzieliny zawierającej śluz. w którym znajdują się język i zęby.podniebienie miękkie. Za wydzielanie śliny odpowiedzialne są trzy pary ślinianek zlokalizowane w obrębie twarzy i szyi: przyuszne. Ślinianki podżuchwowe leżą. Przednią część powierzchni górnej jamy ustnej stanowi podniebienie twarde. gruczołów potowych ani łojowych. a podjęzykowe spoczywają pod językiem na dnie jamy ustnej. jakie one wytwarzają. Większe możliwości wykonywania różnorodnych ruchów zapewniają językowi skurcze mięśni zlokalizowanych z tyłu i na bocznych powierzchniach szczęk i żuchwy. a tylną . z którymi jest złączony. a także od sposobu jego stabilizacji w jamie ustnej. które mogą powodować pewną ruchliwość języka. a przez to ich zgniatanie i mieszanie.enzymu rozkładającego skrobię . czyli chroni przed zachłyśnięciem. opierając się na przednich zębach. splecionych z tkanką elastyczną i licznymi zakończeniami nerwowymi. a w porównaniu z wydzieliną innych ślinianek jest bardziej wodnista i zawiera więcej ptialiny . Każdy taki gruczoł jest złożony z wielu rozgałęziających się kanalików.największe spośród tych gruczołów są osadzone przed małżowiną uszną. Kiedy zadanie to zostanie wykonane (szybciej u błyskawiczBrodawki okolone w obrębie podstawy języka nie „łykających" jedzenie). wspomagane przez ślinianki. a jego powierzchnia dolna jest przymocowana do dna jamy ustnej przez cienki pasek elastycznej tkanki zwany wędzidełkiem. Powierzchnia górna środkowej części języka jest lekko zaokrąglona. Posiada ona enzym ptialinę. dlatego płyny. Ślina ze ślinianki podjęzykowej jest bardzo lepka'. . podczas gdy drugie wyjście łączy się ze szlakami prowadzącymi do przewodu pokarmowego i dróg oddechowych. żyła i nerw językowy Po prawej: Rysunek (bardziej na prawo) przedstawia sposób osadzenia języka w jamie ustnej. w pobliżu kąta żuchwy i sięgają aż do kości jarzmowej. Funkcja tych komórek jest różna w poszczególnych śliniankach. Mięsień rylcowo-językowy powoduje ruch języka do góry i tyłu. jednak gdy człowiek nie mówi i nie je. która rozpoczyna trawienie. jak i przyjmowanie pokarmu. W odróżnieniu od zwykłej skóry nie ma ona włosów. Ślina spływa z nich przewodami uchodzącymi na wewnętrznej powierzchni policzków. będący w istocie tworem pośrednim pomiędzy prawdziwą skórą a błoną śluzową wyściełającą wnętrze jamy ustnej. zapobiegając ich przesunięciu się w kierunku części nosowej gardła. Umożliwia językowi przyciskanie pokarmów do twardej powierzchni. że pozwala na dodatkowe zamknięcie dróg oddechowych podczas połykania. Jama ustna jest wyłożona błoną śluzową.7 litra śliny . ale niektórzy przypuszczają. spoczywa on wewnątrz jamy ustnej. To wargi nadają ustom wyraz. produkują zaledwie jedną czwartą wytwarzanej śliny. wyłożonych warstwą komórek wydzielniczych. Po bokach jest połączony ze ścianami gardła -jamy. które dają im niezwykłą wrażliwość. pod żuchwą i poniżej zębów trzonowych. Poza tym w obrębie jamy ustnej rozrzucone są liczne drobne gruczoły. Jakkolwiek ślinianki przyuszne są największe. Powiększenie przekroju języka (na prawo) pokazuje brodawki i kubki smakowe na jego powierzchni oraz mięśnie i gruczoły ślinowe poniżej. Podstawą. Język Przekrój języka Brodawki grzybowate Brodawki nitkowate Wędzidelko przytwierdzające język do dna jamy ustnej Tętnica. Język tworzą pasma mięśniowe biegnące podłużnie i poprzecznie.Jama ustna Jama ustna człowieka jest rodzajem zagłębienia. Aktywność języka jest zależna od mięśni go tworzących oraz tych. Wargi pokrywa rodzaj zmienionej skóry. dlatego cechuje ją znaczna zdolność do regeneracji. skąd następnie przechodzi przez przełyk do żołądka. zwęża się i jest nieomal szpiczasty na koniuszku. pozwala utrzymać stałą wilgotność wnętrza jamy ustnej. która stanowi przedłużenie jamy ustnej ku tyłowi. Można więc powiedzieć. Podniebienie twarde jest utworzone przez wyrostki podniebienne kości szczękowych. Ślinianki przyuszne . język przepycha kęs do gardła. Z jednej strony jest zamknięta przez wargi. Zostaje to osiągnięte poprzez ruchy wypuklania i zagłębiania się języka. zawierającą gruczoły produkujące lepki płyn nazywany śluzem. Koniuszek języka może się swobodnie poruszać. Ciągłe wydzielanie tych gruczołów. Błona wyściełająca wewnętrzne powierzchnie policzków wytrzymać musi różne obciążenia.

omywając kubki smakowe. będąca składnikiem śliny. czyniąc go łatwiejszym do przeżucia i połknięcia. Na prawo ukazane są elementy wewnętrznej budowy jamy ustnej. przekształcając ją w prostsze cukry. Funkcje śliny Najważniejszą funkcją śliny jest udział w procesach trawienia. a także nasącza suchy pokarm. ptialina kontynuuje rozkładanie skrobi. podczas gdy dominujący w produkcji śliny gruczoł podżuchwowy wytwarza ślinę będącą mieszaniną równych części śluzu i płynu zawierającego ptialinę. który zawiaduje wszystkimi nieświadomymi . w większości ulokowanych w obrębie błony śluzowej pokrywającej język. Tak więc niezbędne jest. Działają jednak jedynie w odpowiedzi na płyny i dlatego pokarm stały w suchej jamie ustnej nie wywołuje żadnych wrażeń smakowych. Sprawia. a jej działanie jest hamowane przez kwaśny odczyn treści żołądkowej. aby ślina najpierw rozpuściła jakąś część pożywienia. Małe ilości śliny są stale wytwarzane w ciągu dnia i nocy pod kontrolą autonomicznego układu nerwowego. że jama ustna jest odpowiednio zwilżona podczas jedzenia. które następnie przekazywane na drodze chemicznej do mózgu umożliwiają rozpoznawanie smaku pokarmów. Powyżej: Obrazek po lewej pokazuje nam to. wywołać w nich powstanie impulsów. Dzięki ślinie możliwe jest także „smakowanie" pokarmów i płynów. Roz- bija wiązania skrobi. co widzimy w lustrze po otwarciu ust.UKŁAD TRAWIENNY /107 Budowa jamy ustnej Trąbka Eustachiusza Migdatek gardłowy Podniebienie twarde Podniebienie miękkie Gardło Błona śluzowa Ząb Warga Podniebienie miękkie Języczek Migdatek Język Podniebienie Nagłośnia i— I Szczęka dolna (żuchwa) Krtań Przełyk Język V Ślinianka podżuchwowa Tchawica śluzowata. Jeżeli jednak kulka pokarmu jest zbyt duża i nie może zostać całkowicie spenetrowana przez kwas. pokrywając kęs pokarmowy. Pierwszy etap trawienia rozpoczyna ptialina. Dopiero płyn zawierający cząstki pokarmowe może. Śluz w niej zawarty działa jak smar. Organem zmysłu smaku są tysiące kubków smakowych.

nie unerwionej i bezkomórkowej substancji. Uchodzą one w kilku miejscach w górnej części policzków oraz na dnie jamy ustnej. przy czym korzeń jest zwykle częścią dłuższą.ptialina rozpoczyna proces trawienia przez rozbijanie wiązań produktów skrobiowych. który leży w wyrostku zębodołowym szczęki lub części zębodołowej żuchwy. co nazywane jest odruchem wrodzonym (bezwarunkowym). które ponadto zawierają naczynia krwionośne i nerwy. Każdy ząb składa się z dwu części: korony. gdzie korona stapia się z korzeniem. Pobudzenie wydzielania śliny poprzez ten układ następuje wtedy. W obrębie korony zębina jest pokryta ochronną warstwą szkliwa . łączących cement pokrywający korzeń z częścią kostną zębodołów. Dzieli się je na trzy zasadnicze rodzaje: siekacze. czynnościami.108/UKŁAD TRAWIENNY Ślinianki Zęby to twarde kościopodobne twory osadzone w zębodołach szczęk i żuchwy. która jest twardym. Przeplecione są pasmami tkanki łącznej. Jej działanie kończy się jednak pod wpływem kwaśnej treści soku żołądkowego.miazgą zęba. podczas gdy tylne najczęściej dwa lub trzy. Zęby Ślinianka przyuszna Przewód przyuszny Wędzidełko języka Ujście przewodu podjęzykowego Ślinianka podżuchwowa Komórki ślinianki wydzielające śluz Powyżej: Ślina dopływa do jamy ustnej poprzez przewody prowadzące od ślinianek. a ponadto wyróżnia się zęby przedtrzonowe — pośrednie co do kształtu i lokalizacji. później są zwykle wszystkie tracone. Obecny w ślinie enzym . Mankiet utworzony przez dziąsło szczelnie otacza to miejsce. Przez ten właśnie otwór do wnętrza komory zęba wnikają drobne naczynia krwionośne oraz nerwy. Ślina pozwala na utrzymanie wilgoci wjamie ustnej i nasączenie suchego pokarmu. Główny element strukturalny zębów jest zbudowany ze zwapniałej tkanki zwanej zębiną. Z drugiej strony wzrost wydzielania śliny następuje na drodze odruchu przenoszonego włóknami nerwowymi układu parasympatycznego (przywspółczulnego). obecne w okresie dzieciństwa. chroniąc leżące poniżej tkanki przed zakażeniem i innymi szkodliwymi czynnikami. Zębina jest tkanką unerwioną i jej termiczne albo chemiczne drażnienie może prowadzić do powstania bodźców bólowych. zmieniać objętość śliny. zależnie od potrzeby. W ciągu życia pojawiają się dwa kolejne ich komplety. W takiej sytuacji mówienie sprawia trudność. który dodatkowo stabilizuje korzeń w zębodole. Zębodoły Każdy ząb jest umocowany swym korzeniem w zębodole. widocznej w obrębie jamy ustnej. co objawia się uczuciem suchości w jamie ustnej podczas zdenerwowania. Szczególnie ważnym obszarem jest szyjka zęba. co stanowi rodzaj zderzaka chroniącego zęby i kości przed uszkodzeniem podczas gryzienia. podobnym do kości materiałem. Pobudzenie układu sympatycznego (współczulnego) powoduje zmniejszenie tej objętości. Zęby mleczne. Przednie zęby posiadają tylko jeden korzeń. gdy wjamie ustnej znajdzie się jedzenie. kły oraz trzonowce. pomiędzy kłami i trzonowcami. Składa się ono z grupy mocnych włókien kolagenowych. Rodzaje zębów Można wyróżnić dwie główne grupy zębów. Środek zęba ma kształt wydrążonej komory. aż do końca korzenia i otwiera się na jego końcu. gdyż nie zwilżony język i wargi nie mogą się swobodnie poruszać. Można je uporządkować w podobny sposób jak mleczne.niezwykle twardej. oraz korzenia zatopionego w zębodole. Impulsy nerwowe mogą. Podobny efekt można osiągnąć przez wywołanie odruchu warunkowego (nabytego) oglądaniem lub „zwykłym" myśleniem o jedzeniu. Zęby stałe zajmują miejsce mlecznych. która rozciąga się od korony w dół. Jednak sposób przymocowania jest dość skomplikowany i biorą w nim udział włókna tworzące więzadło okołozębowe. wypełnionej dobrze unerwioną tkanką łączną . Korzeń jest otoczony przypominającym zębinę cementem. Takiemu sposobowi umocowania zębów zawdzięczamy ich niewielką ruchliwość własną. zawierającym także żywe komórki. . czyli miejsce.

Około 20. Prawidłowo powinny być rozmieszczone w sposób zapewniający dość miejsca większym. drugi około dwunastego. a trzeci. konieczne może być ich usunięcie. Pomiędzy drugim a trzecim rokiem życia większość dzieci ma już komplet 20 zębów mlecznych. Następnie. Spośród stałych zębów najwcześniej ukazują się trzonowce w wieku około sześciu lat . a położone w przeciwległych szczękach i żuchwie współpracują. przedtrzonowcami i trzonowcami coraz bardziej do tyłu. Niektóre zęby mądrości mogą nigdy nie przebić się przez dziąsła. Brzegi tych kielichowatych zawiązków wrastają coraz głębiej. ostatecznie wyznaczając ułożenie korzeni zębów. po których wkrótce pojawiają się górne. podczas gdy u innych mogą się one nie pojawić do końca pierwszego roku życia. w miarę wypadania mlecznych zębów. a jeżeli dojdzie do ich wklinowania pod dziąsłem. zaostrzony brzeg. Również i w czasie wyrzynania się zębów staNoworodek 9 miesięcy \ łych jest zauważalna znacząca zmienność. tnąc jak ostrza nożyczek. następnie kły i trzonowce. że podczas gryzienia przeciwległe zęby stykają się. W wielu miejscach. a potem dolne siekacze. Około szóstego miesiąca życia pojawia się pierwszy z dolnych siekaczy i rozpoczyna się wyrzynanie zębów. 3 lata <&> 6 lat . Zęby tworzą w jamie ustnej równy.a następnie pojawiają się inne. a następnie kły i trzonowce . Niewielka liczba dzieci ma po kilka zębów już przy urodzeniu. komórki te tworzą pączkowate wrośla w tkankę leżącą pod nabłonkiem. Pierwszymi zębami są dolne siekacze. zaczynają się pokazywać górne siekacze.UKŁAD TRAWIENNY /109 Dla siekaczy charakterystyczny jest podobny do brzytwy. podczas gdy pozostałe zapoczątkowują powstawanie szkliwa. odpowiadających poszczególnym zębom. Pierwszy wyrzyna się około szóstego roku życia. co zdarza się u około 50 procent ludzi. po szóstym roku życia wypadają najpierw górne. co dla wielu niemowląt jest dość bolesne.chociaż i ta kolejność może się zmieniać. Pączki przybierają następnie kielichowaty kształt i stopniowo rozrastają się w taki sposób. proces ten kończy się dopiero około roku po pojawieniu się mlecznych zębów. Wiek.1- 9 lat 12 lat 21 lat Zęby mleczne zaczynają się wyrzynać około połowy pierwszego roku życia.wraz ze zmniejszaniem się wielkości szczęki następowało zmniejszanie się liczby zębów. . podczas gdy kształt trzonowców i przedtrzonowców lepiej sprawdza się podczas rozdrabniania pokarmów. stałym zębom. Zjawisko to mogą tłumaczyć teorie ewolucyjne . około osiemnastego roku życia. Gdy proces wyrzynania dolnych siekaczy jest już ukończony. Część z tych komórek zaczyna później tworzenie zębiny. U około 25 procent populacji nie pojawia się nigdy jeden lub więcej zębów mądrości. jakby wyznaczały miejsce ostatecznego połączenia pomiędzy zębiną a szkliwem. Czasami u około 25 procent dorosłych nie pojawiają się nigdy zęby mądrości. zwany też zębem mądrości. Rozwój zębów Pierwsze oznaki rozwoju zębów pojawiają się u sześciotygodniowego płodu. może być różny. Stałe trzonowce pojawiają się nie na miejscu mlecznych. które zostają zastąpione przez zęby stałe. Na tym etapie komórki nabłonkowe prymitywnej jeszcze jamy ustnej namnażają się i tworzą gruby wałeczek w kształcie łuku zębowego. tworzące razem pełny zestaw 20 zębów mlecznych. Problemy z ząbkowaniem dotyczyć mogą każdego z zębów mlecznych. Prawidłowe łuki zębowe są tak dopasowane. U noworodka jedynym objawem zamknięcia zawiązków zębowych są pogrubienia w obrębie dziąseł zwane „poduszeczkami". w którym to zachodzi. ale z tyłu za nimi. Budowa kłów jest idealna do rozrywania i szarpania. roku życia większość ludzi ma już wszystkie zęby stałe. owalny łuk z siekaczami i kłami w przedniej części.

) Pierwszy ząb przedtrzonowy (10-12 r. Zmiany ułożenia zębów Przekrój zęba trzonowego Korona zęba Szyjka Korzeń Ząb trzonowy .) Drugi ząb trzonowy (1113ż) ' Ząb mądrości (17 r. pomiędzy górnymi siekaczami może występować przerwa.) . Podobnie stłoczenie zębów jest widoczne dopiero wtedy.ż. Jeśli górne siekacze mają jakąkolwiek skłonność do wystawania.) Siekacz przyśrodkowy (6-8 m. jednak później wrażenie to znika.Korona Korzeń • v Ząb przedtrzonowy Siekacz Kiet Teoretycznie wszyscy mamy 32 zęby. czyli razem 16 zębów.ż. gdy ukażą się wszystkie zęby stałe. czyli 10 zębów w żuchwie i szczękach.ż. gdy mleczne zęby są zastępowane stałymi.ż. podczas gdy wielkość zębów nie zmienia się. można to łatwo stwierdzić. W okresie wyrzynania się zębów stałych. Zęby mleczne są zwykle mniejsze niż ich następcy.ż. Siekacze tną. 2 kły.ż. Kość zębodotu Więzadła okołozębowe Cement (kostniwo) Naczynia krwionośne .ż. widoczny jest ostateczny kształt łuku zębowego.) Pierwszy ząb Uzonowy(6-7r.) Siekacz boczny (8-10 m. która zwykle zanika wraz z wyrzynaniem się stałych kłów. co może trwać około sześciu lat.ż.ż. Drugi ząb przedtrzonowy . 2 kły i 4 trzonowce. a zęby mądrości czasami w ogóle nie wyrastają..) Przedni ząb trzonowy (12-16 m. jako że twarz rośnie. Szczęka górna Kiel (9-12 r.ż. wśród których podobnie wyróżniamy 4 siekacze.) Kiet (16-20 m.) *'*mu\. W procesie ewolucji zmieniły się zęby człowieka: kły są znacznie mniej ostre.110/UKŁAD TRAWIENNY Zęby mleczne i stale Siekacz przyśrodkowy (7-9 rok życia) _ Siekacz boczny (7-9 r. dopiero więc gdy pojawią się stałe siekacze. gdyż powodują one ścieśnianie siekaczy.) Tylny ząb trzonowy (2O40m. 4 przedtrzonowce i 6 trzonowców. Stałe górne siekacze wyglądają zwykle na nieproporcjonalnie duże w stosunku do twarzy dziecka." (10-12 r.ż. gdyż większe stałe zęby uwypuklą każdą nieprawidłowość. kły szarpią.) Po zakończeniu procesu wyrzynania się mlecznych zębów części szczęk podtrzymujące je nie ulegają już więcej zauważalnemu powiększeniu. a trzonowce i przedtrzonowce rozdrabniają pokarm. Niemowlęta i małe dzieci mają tylko 20 zębów mlecznych. a ich układ w żuchwie i szczękach jest identyczny: 4 siekacze.

rozpoczyna się odruch bezwarunkowy.5 centymetra. zabezpieczając stały dopływ tlenu. Jeśli to nastąpi. jak i siedząc. powiększona macica wpycha górną część żołądka do klatki piersiowej. . kierując na dalsze etapy trawiennej podróży. Następny etap połykania jest przeprowadzany automatycznie i nie mamy na niego wpływu. Przesuwanie się pokarmu nie jest więc mechanizmem zależnym od siły ciężkości. zamykając nosową część gardła. dzięki któremu możemy pić i połykać pokarmy. tak że pokarm nie może tam wrócić. Wyścieła go błona śluzowa.zjawisko to zwane jest zakrztuszeniem się. Funkcją położonej niżej. ff/~ Kęs pokarmowy w gardle Przełyk Tchawica Nagłośnia Poniżej: W czasie połykania jedzenie jest wpychane do przełyku przez mięśnie ustnej części gardła. blokując wejście do części nosowej gardła. Podniebienie miękkie przemieszcza się. których ruchy pomagają w wytwarzaniu dźwięków mowy. Przełyk jest elastyczną rurą o długości około 25 centymetrów i średnicy przekroju równej 2. Następnie przechodzi przez przeponę i łączy się z wpustem żołądka. Tuż poniżej wcięcia szyjnego w górnej części klatki piersiowej przełyk zagina się lekko w lewo i krzyżuje od tyłu z oskrzelem głównym lewym. Jest to proces czynny. / U góry: Zarzucanie treści żołądkowej do przełyku jest często spotykane w okresie ciąży. zawracając jego zawartość do przełyku. gdy język. które mają zapobiec nałożeniu się aktu połykania i oddychania. Wejście do przełyku znajduje się bezpośrednio za tchawicą. Podobnie jak reszta przewodu pokarmowego. gardl Podniebienie twarde Jama ustna Przełyk Podniebienie miękkie przesuwa się. Żołądek został popchnięty do góry przez powiększoną macicę. przepycha go jednocześnie w stronę leżącej za jamą ustną cieśni gardzieli. rozpoczyna się silny kaszel. pokarm albo płyn dostają się do krtani . podnoszą jednocześnie podniebienie miękkie (ruchomy fragment tego sklepienia). Część ta leży dokładnie do tyłu od krtani i jej warstwa wewnętrzna łączy się z chrząstkami . podtrzymywana przez błonę podśluzową. jest zbudowany z czterech warstw. który usuwa połknięte substancje. Czasami. W tym samym czasie inne mięśnie gardła i głowy przyciskają język do sklepienia jamy ustnej. Jeśli tylko jedzenie przesunęło się poza tylną część języka. a nagłośnia zamyka jamę krtani. zamiast •ą w jamie brzusznej. Kęs pokarmu nie zsuwa się biernie w dół przełyku aż do żołądka. Kurczą się mięśnie gardła. przykryte od zewnątrz włóknistą warstwą ochronną (przydanką łącznotkankową). Względnie grubą warstwę mięśniową tworzą włókna okrężne i podłużne. krtaniowej części gardła jest udział w połykaniu pokarmów. Przełyk Zapalenie wywołane przez zarzucanie steczne treści żołądkowej Prawidłowe położenie żołądka i przepony Ujście trąbki Eustachiusza Część nosowa gardła Część ustna t / gardła" Podniebienie miękkie Nagłośnia Część-/1 krtaniowa. Podniebienie miękkie obniża się Kęs pokarmowy Nagłośnia opada w dół zamykając krtań. zapobiegając przez to przesuwaniu kęsa pokarmowego do przestrzeni w tylnej części nosa i zamykając nagłośnią uniesione wejście do krtani.tarczowatą i pierścieniowatą. w ciągu paru sekund następuje po sobie wiele czynności. Gardło w czasie połykania Ta część żołądka | znajduje się w klatce i piersiowej. przepycha- UKŁAD TRAWIENNY/111 jąc kęs do górnej części przełyku. Ostatnia czynność zapewnia drożność tchawicy i krtani. gdy nagłośnia nie zamknie wejścia do krtani odpowiednio wcześnie.Przełyk i żołądek Faza ustna trawienia kończy się. Zaciskające ruchy mięśni gardła przepychają kęsy do dołu. Gdy jedzenie znajdzie się w gardle. Spychają go serie falowych skurczów zwanych perystaltycznymi. umożliwiająca łatwe przesuwanie pokarmu. zarówno stojąc na głowie. przyciskając kęs pokarmowy do górnego sklepienia.

która następnie zostaje przepchnięta do dwunastnicy. Soki przekształcają trafiające do żołądka jedzenie w papkę.pierwszą częścią jelita cienkiego. Powodować też może dolegliwości w okresie ciąży. Jego górna część zwana wpustem łączy się z przełykiem. Żołądek jest przede wszystkim zbiornikiem pokarmu. czyli odźwiernik. kwaśnymi sokami trawiennymi. Żołądek Żołądek jest workiem mięśniowym.zwieracz odźwiernika . Płuca Przełyk Przepona Wątroba Śledziona Warstwa śluzu wyścielającego żołądek objawy nazywane potocznie zgagą) uznawany bywa za zjawisko normalne. aż powstanie miazga. że przy przechodzeniu przez przeponę rurka. to jednak może prowadzić do wystąpienia zaburzeń trawiennych. dochodzi do wystąpienia refluksów. Jedzenie jest mieszane w żołądku z sokiem tak długo. pierścienia mięśniowego tworzącego zwieracz odbytu). Zarzucanie treści żołądkowej do przełyku jest najczęstsze u niemowląt oraz ludzi starszych. jaką jest przełyk. która warstwą śluzu chroni się przed własnymi.112/UKŁAD TRAWIENNY Budowa i położenie żołądka Żołądek jest położony wyżej. podobne problemy mogą pojawić się również w innych układach. ale często też dokucza osobom w średnim wieku. Ściana żołądka składa się z grubej warstwy mięśni. służący jako zbiornik jedzenia. Zwieracz odźwiernika nadzorujący wyjście z żołądka nigdy nie jest całkowicie zamknięty. Jest to worek mięśniowy.przechodzi do dwunastnicy. z dwunastnicą . w chwili rozkurczu przepuszcza on miazgę pokarmową do dwunastnicy. który rozpoczyna trawienie. Błona wyściełająca wytwarza duże ilości specjalnego soku. ze śliską warstwą okrywającą oraz pofałdowaną błoną wewnętrzną. Fałdy błony wewnętrznej zawierającej komórki wydzielające śluz i soki trawienne Śliska warstwa okrywająca Podłużne — -— i okrężne warstwy mięśni ściany żołądka j Pomiędzy żołądkiem i przełykiem nie można odnaleźć struktury podobnej do typowego zwieracza (np. czyli zarzucania treści żołądkowej do przełyku. Chociaż ze względu na częstość występowania refluks żołądkowy (dający . która następnie przez pierścień mięśniowy . a dolna. niż sądzi większość ludzi-leży tuż pod przeponą. Lekarze używają pojęcia refluks. Następnie jest ona przepychana przez dalsze odcinki jelita. Powrotowi treści żołądkowej do przełyku zapobiega aktywność warstwy mięśniowej ściany przełyku oraz to. W miejscu połączenia tych dwóch organów widoczny jest rodzaj pierścienia utworzonego z mięśni (zwieracz odźwiernika). aż zostanie całkowicie rozłożona. wyłożonej specjalną błoną śluzową z licznymi fałdami. gdy powiększona macica wypycha zawartość żołądka do góry. Jeśli zawiodą te mechanizmy. zostaje zaciśnięta. Jakkolwiek refluks kwaśnej zawartości żołądka jest najpospolitszy. leżącym w górnej części jamy brzusznej. gdy w jakimkolwiek miejscu w organizmie następuje przepływ płynu w złym kierunku. Tak więc podczas przechodzenia fali perystaltycznej przez żołądek małe ilości jego treści stale wydostają się do jelita cienkiego. a zawiera kwas i enzymy.

dzięki wydzielanym Okrężnica enzymom . UKŁAD TRAWIENNY /113 Dwunastnica Błona podśluzówkowa Warstwa mięśniowa przesuwa pokarm przez dwunastnicę. • . które wydzielają ochronny śluz. Komórki śluzówki muszą ciągle być zastępowane nowymi. Jelito kręte Okrężnica Kątnica Wyrostek robaczkowy — Prostnica (odbytnica) Po lewej: Dwunastnica. które są transportowane z trzustki przewodem trzustkowym i z pęcherzyka żółciowego przewodem żółciowym wspólnym. . Dwunastnica mierzy około 25 centymetrów.8 centymetra. bogaty w niektóre enzymy trawienne. Wewnątrz znajduje się warstwa podśluzówkowa. Ma kształt podkowy otaczającej głowę trzustki. Wspólne ujście przewodu żółciowego wspólnego i trzustkowego do dwunastnicy Jelito cienkie i grube Dwunastnica Powyżej: Wężopodobna dwunastnica jest pierwszą częścią jelita cienkiego przyjmującą masę pokarmową Jelitoczcze z żołądka i .. Jelito grube jest także częścią przewodu pokarmowego. .i Naczynia krwionośne i limfatyczne zaopatrujące komórki dwunastnicy Przekrój ściany dwunastnicy Kosmki. ale spełnia wyłącznie funkcje wydalnicze. Krypty Lieberkuhna wydzielają enzymy trawienne oraz soki alkaliczne neutralizujące kwas żołądkowy. To pierwsze ma także grubsze ściany. Trawienie Częściowo nadtrawiony i upłynniony pokarm wchodzący do dwunastnicy zawiera duże ilości kwasu solnego. Najbardziej wewnętrzną warstwą jest błona śluzowa. których wysokość i gęstość maleje w kierunku jelita grubego. Gruczoły Brunnera wydzielają śluz ochronny. Dwie warstwy mięśni w jej ścianie kurczą się i rozkurczają naprzemiennie. wydzielająca alkaliczny sok dwunastniczy. Mnożą się szybciej niż jakiekolwiek inne komórki ludzkiego organizmu: co godzinę na każde 100 komórek jest wymieniana jedna.Jelito cienkie Dwunastnica przyłączona do dalszej części żołądka stanowi pierwszy odcinek jelita cienkiego i w znaczący sposób wpływa na proces trawienia. Pomaga on uchronić dwunastnicę od samostrawienia i uszkodzenia przez kwasy żołądkowe. Średnica jelita czczego wynosi około 3.5 metra. -.kontynuującą procesy trawienia. podczas gdy jelito kręte jest trochę węższe. które następnie przechodzi w jelito kręte. wyznacza ją wiele stopniowo pojawiających się zmian. chociaż oba posiadają dwie zewnętrzne warstwy mięśniówki i wewnętrzną warstwę błony śluzowej wyściełającą światło. przesuwając tym samym pokarm wzdłuż jej światła. jelito czcze i kręte tworzą jelito cienkie .końcową część układu trawiennego. zawierająca liczne gruczoły zwane gruczołami Brunnera. Sok ma także neutralizować kwaśny odczyn treści żołądkowej. Granica pomiędzy nimi nie jest ostra. Błona śluzowa jelita cienkiego posiada liczne fałdy okrężne. Dwunastnica łączy żołądek z jelitem czczym. <lóre zwiększają powierzchnię błony wewnętrznej. długości około 2. Od niej rozpoczyna się jelito czcze. Tutaj jest on neutralizowany przez własne soki dwunastnicy oraz przez działanie soku trzustkowego i żółci. Te trzy rodzaje płynów są odpowiedzialne za dalszy etap trawienia.

Ma około 3. Do wypełniania tej funkcji jelito cienkie posiada odpowiednio wyspecjalizowaną błonę wewnętrzną. . To właśnie w jelicie czczym z pokarmu do krwi przechodzą składniki odżywcze. która lepiej lub gorzej jest jednak przymocowana do tylnej ściany brzucha. Tętnice i żyły prowadzące krew do i ze ścian jelita biegną w krezce. najpierw zostają wykorzystane i przetworzone w wątrobie. dzięki której w kontakt z pokarmem wchodzi możliwie największa powierzchnia i wchłanianie jest niesłychanie wydajne. palczastych wypustek zwanych kosmkami. Ma on około 15 centymetrów długości i jest przytwierdzony do tylnej ściany jamy brzusznej. ale łączą się z innymi żyłami jelitowymi. tak tłuszcze zostają wchłonięte przez naczynie limfatyczne biegnące w kosmku. jest głównie woda i resztki pokarmowe. która biegnie do wątroby.ystarczająco dobrze w nią zaopatrzone. Pozwala to obu częściom jelita cienkiego na wykonywanie w miarę swobodnych ruchów w jamie brzusznej.błonę wyściełającą całą jamę brzuszną. Każdy kosmek posiada w środku kanał limfatyczny zwany też naczyniem mleczowym. Dlatego też ta część przewodu pokarmowego jest bardzo dobrze zaopatrzona w krew. warstwy śluzówki i warstwy komórek wyściełającej światło jelita. co pozostaje. gdyż powierzchnia komórek pokrywających kosmki jest uformowana w strukturę zwaną „brzeżkiem szczoteczkowym''. wynosi prawie 20 centymetrów. jelito czcze i kręte są podtrzymywane przez elastyczną błonę zwaną krezką. Każdy taki kosmek mierzy około 1 milimetra. że zanim wchłonięte substancje trafią do innych części ciała. Powierzchnia zewnętrzna jest chroniona przez otrzewną . przez który przechodzi pokarm w drodze do jelita grubego. Koniec podtrzymujący jelita ma natomiast około 5. odpływającej z jelit. przy czym żyły zbierające krew nie prowadzą wprost do serca. Tym. Wchłanianie Jako że funkcją jelita czczegc jest przenoszenie substancji odżywcz} h z pożywienia do krwi. tworząc żyłę wrotną. Funkcja jelita czczego Jelito czcze jest miejscem.5 metrów długości łączy jelito czcze i dwunastnicę z jelitem grubym i stanowi prawie połowę długości całego jelita cienkiego. mierzona od jej podstawy aż do jelit. których powierzchnia oglądana pod mikroskopem okazuje się być złożona z delikatnych. Szerokość krezki. jest nazywany mleczem. Podobnie jak substancje odżywcze do krwi. Proces wchłaniania zostaje zakończony w jelicie krętym. w którym następuje wchłonięcie z pokarmu substancji odżywczych potrzebnych organizmowi. Wnętrze składa się z dwóch warstw mięśni odpowiedzialnych za przesuwanie trawionego pokarmu wzdłuż jelita.114/UKŁAD TRAWIENNY Jelito czcze i kręte jest przyczepione do tylnej ściany brzucha przez wachiarzowaty twór zwany krezką. Ten wachlarzopodobny twór składa się z dwu warstw otrzewnej. Oznacza to. Szczególny rodzaj bogatej w tłuszcze limfy. musi być v.jest ostatnim etapem.5 metra długości. Budowa jelita krętego jest podobna do budowy dwu pozostałych części jelita cienkiego. Powierzchnia wchłaniania jest jeszcze większa. Jelito kręte Jelito kręte . Pęcherz moczowy Odbytnica Wnętrze jelita czczego tworzy szereg okrężnych fałd.dolna część jelita cienkiego . dostarczaną przez liczne żyły i tętnice. Lokalizacja jelit Pęcherzyk żółciowy Okrężnica Dwunastnica Jelito kręte Krezka W odróżnieniu od dwunastnicy.

po prawej). umożliwiające szybkie wchłanianie substancji odżywczych do krwi w naczyniach włosowatych (poniżej. po lewej). przez którą przechodzi pokarm. Włośniczki (kapilary) Rzęski Naczynie mleczowe Krypty Lieberkuxhna . Efektem tego jest zwiększenie powierzchni Kosmki jelita. Jego warstwa wewnętrzna (śluzówka) jest pokryta małymi.UKŁAD TRAWIENNY/115 Położenie i budowa jelita krętego Tętnica Otrzewna Dwunastnica Naczynie limfatyczne Jelito czcze Gruczoł Okrężnica Jelito kręte Światło jelita Okrężnica Rzęski Warstwy śluzówki Komórki śródbłonka Warstwy mięśni Jelito kręte jest ostatnią częścią jelita cienkiego. palczastymi wypustkami nazywanymi kosmkami (poniżej.

tak pochodzenia zwierzęcego. które gromadzą się w hepatocycie. w tym też odpowiedzialnych za krzepliwość krwi. jak np. nie spełnia jednak żadnej użytecznej funkcji. w tkance tłuszczowej wytwarzane są ketony. nadmiar zostaje szybko usunięty i zmagazynowany. które spełniają funkcję „odkurzacza" krwi. będący swoistym magazynem energii. a więc przenoszącej wszystkie odżywcze substancje wchłonięte z pożywienia. Drugim jest substancja podobna do glukozy . jest wytwarzany równocześnie z ciałami ketonowymi. Wykonuje to zadanie. Podobnie. które następnie przenoszone z krwią do wątroby ulegają tam przebudowie do ciał ketonowych. W naukach medycznych twórcze komórki wątroby są nazywane hepatocytami. a także nadmiar krwinek czerwonych (nasze ciało „normalnie" wytwarza ich zbyt dużo) i od razu przekazują je do przeróbki hepatocytom. serce.rozbijane są białka i węglowodany. jesteśmy zwykle trochę zakwaszeni ketonami: małe ich ilości są obecne we krwi i moczu. a potrzebujemy ich do wytwarzania energii.produkt rozpadu tłuszczów.z samej krwi. Niedobór cukru szybko prowadzi do uszkodzenia mózgu.dochodzi do ostrej niewydolności funkcjonowania narządu. podczas stosowania diety . a przeciwnie . Niektóre z nich. Jest schowana pod przeponą i chroniona przez dolne żebra przed uszkodzeniem. To samo dotyczy rzeczywistych trucizn. Później są uwalniane do krwiobiegu. jako że wysoki poziom ketonów we krwi zmniejsza tempo akcji porodowej.Wątroba Wątroba spełnia dwie ważne funkcje: wytwarza nowe związki oraz unieszkodliwia trucizny i odpadki. Tłuszcz poza tym jest także magazynem energii. dlatego jego poziom we krwi musi być precyzyjnie nadzorowa-' ny i konieczne jest jego magazynowanie na okres wzmożonego zapotrzebowania (głodzenie. Upraszczając.podstawowych elementów budulcowych żywej materii: węgla. nie jest trudne. Załamanie produkcji białek. Często w takich sytuacjach stosuje się dożylne podawanie roztworu glukozy. Ciała ketonowe zaś są natychmiast wykorzystywane jako źródła energii. Kiedy spożycie glukozy jest niskie . Nasze mięśnie podczas pracy spalają cukier lub cukropodobne związki . w której mogą zostać wbudowane lub mogą odnowić istniejącą tkankę tłuszczową. Większość energii zużytej podczas porannej gimnastyki będzie pochodzić ze spalonych przez mięśnie ciał ketonowych. Ketony Niezbędny dla organizmu jest stały dopływ glukozy do krwi w celu realizacji wszystkich funkcji życiowych oraz dostarczania tkankom energii. Wyobrażenie sobie skutków niewydolności wątroby. chemicznych informatorów naszego ciała oraz enzymów. bakterie. . czyli glukoza. wytwarzania białek. wysuwa się spod prawego łuku żebrowego i może być wyczuwany przy uciskaniu brzucha. przekształcając węglowodany w dwa rodzaje związków blisko spokrewnionych z czystym cukrem. tłuszczów i w mniejszym stopniu węglowodanów . albo też całkowicie omijać wątrobę. musi albo być opornym w stosunku do enzymów wątrobowych. Z wszystkich wymienionych powyżej źródeł . Wątroba jest największym narządem organizmu . Wyróżnić można trzy rodzaje ketonów: dwa typy ciał ketonowych (kwas acetooctowy i kwas betahydroksymasłowy) oraz aceton.3 a 1. a następnie przebudowując. które następnie są przenoszone do wątroby. nagły wysiłek).białkami. tkanka tłuszczowa jest rozkładana do kwasów tłuszczowych. proces ten. Gdy brakuje glukozy. Gdy zabraknie glukozy. Innymi słowy krew z jelit dopiero wtedy może trafić z powrotem do serca i płuc. . W zdrowiu i chorobie Ketony pojawiają się we krwi dopiero kilka godzin po posiłku. by mogło być łatwo zużyte. zsyntetyzowania nowych białek przez enzymy wątrobowe i przekazania ich z powrotem do krwi.glikogen. najpierw je rozbijając. Spadek poziomu cukru we krwi prowadzi do uszkodzenia mózgu. Usuwanie odpadków Żyły wątroby są wyściełane warstwą komórek (od ich odkrywcy nazywanych komórkami Kupffera). zwykle warstwę podskórną. Funkcje Podobnie jak w każdym narządzie. gdy zna się wielość jej funkcji. ale jeśli . Wytwarzanie białek Białka są niezbędne dla odnowy i tworzenia komórek w całym organizmie. Spożywamy białka w różnych postaciach. mózg) i zużywają dla potrzeb energetycznych. Funkcją wątroby jest zorganizowanie paliwa w taki sposób. tlenu i wodoru.w wyniku choroby . Odpady z krwi i przetworzonych tłuszczów trafiają do żółci. np. Przekształcane są przez wątrobę do formy. tłuszczami i węglowodanami. jakim jest spalanie produktów rozpadu tłuszczów nazywanych ketonami. jakie spożywamy . dla wytwarzania hormonów. Jeśli lek ma mieć długie działanie. tak jak amoniak. i z tych „surowych" białek wątroba musi stworzyć białka odpowiednie dla naszego organizmu. który powstaje podczas rozpadu białek. Rezerwy białkowe (głównie w mięśniach) nie są zbyt duże i dlatego wiele tkanek przestawia się na korzystanie z alternatywnego źródła energii.np. Są wyspecjalizowane w posługiwaniu się podstawowymi dla naszego organizmu substancjami . Aceton . skąd pobierają je niektóre narządy (mięśnie. Narząd ten staje na drodze każdej kropli krwi opuszczającej jelita. Przekształcenia tłuszczów Tłuszcze są także niezbędne dla naszego organizmu. Tylko w przypadku uszkodzenia komórek wątrobowych nie następuje odnowa. za podtrzymywanie procesów życiowych odpowiadają komórki działające na poziomie mikroskopowym. Wybadanie całego dolnego brzegu wątroby przeważnie nie jest możliwe. Występują w pokarmach skrobiowych i cukrowych. ujemnie wpływając na zdolność macicy do efektywnych skurczów. co hamuje tworzenie ketonów. wydalając do krwi nieszkodliwy mocznik. które znikną z krwi po obfitym śniadaniu.waży między 1. Wątroba posiada niezwykłą zdolność regeneracji . w przypadku zbyt dużej ilości cukru we krwi. która działa jako izolator i amortyzuje urazy.do tego procesu niezbędny jest tlen.8 kilograma. zbudowaną z trzech pierwiastków . przy czym prawy jest zawsze większy i zajmuje zwykle całą górną część prawej strony jamy brzusznej. Wyławiają różne zanieczyszczenia. Wyróżnia się dwie jej części zwane płatami: lewym i prawym. gromadzenie się w jamie brzusznej płynu. Produkty uboczne tego procesu nie zostają przekazane do krwi. tak zwany układ wrotny. gdy najpierw przejdzie przez system żył w wątrobie.pochodzą produkty uboczne. Kobiety w czasie porodu często ulegają takiemu zakwaszeniu. czyli synteza białek. Podczas stosowania diety odchudzającej albo ostrzejszych form głodzenia można zaobserwować silniej wyrażoną kwasicę ketonową.następuje jej powiększenie. Gdy budzimy się rano. gdzie tworzą się ciała ketonowe. powoduje u pacjenta skłonność do krwawień oraz pojawianie się innych komplikacji.takich jak alkohol i oczywiście lekarstw. sprowadza się do pobrania przez hepatocyty surowych białek z krwi przynoszonej przez żyły układu wrotnego. są trujące i hepatocyty od razu je neutralizują. co nazywamy wodobrzuszem. Pierwszy to energia „instant".po operacyjnym usunięciu jednego płata zostaje on zastąpiony przez nową tkankę w ciągu paru tygodni. Wytwarzanie węglowodanów Węglowodany są dużą grupą związków chemicznych. Lewy jest mniejszy i sięga zwykle środka tej okolicy po stronie lewej. jak i roślinnego.

paliwo" komórek .. które są zbiornikiem omywającym rzędy komórek wątrobowych (hepatocytow).:.Przewód żółciowy Gałąź żyły wrotnej Płaty wątroby dzielą się na zraziki. Hepatocyt : Żyła wrotna — Kanaliki żółciowe Żyła miedzyzrazikowa Zrazik wątrobowy Żyła miedzyzrazikowa prowadząca do żyły środkowej Gałąź tętnicy wątrobowej . cherzyka I żóldo.Przerobiona" krew gromadzi się w żyłach wątrobowych i powraca do serca. a odpadki są zbierane przez przewody żółciowe. Odpadki są zbierane przez przewody żółciowe. Odgałęzienia tętnicy wątrobowej i żyły wrotnej dostarczają utlenowana krew i substancje odżywcze do zatok wewnątrz zrazika. .przez tętnicę wątrobową właściwą. które są otoczone przez żyły i tętnice. Zrazik wątrobowy Od tętnicy wątrobowej i żyły wrotnej I Odpadki z hepatocytow wydalane kanalikami żółciowymi Do żyły wątrobowej Żyła środkowa biegnąca do żyły wątrobowej Dopę.UKŁAD TRAWIENNY /117 Jak pracuje wątroba Przepona Substancje odżywcze są dostarczane do wątroby poprzez żyłę wrotną. a utlenowana krew . Tętnica wątrobowa _ Pęcherzyk żółciowy Przewód żółciowy wspólny Gałąź tętnicy wątrobowej — Gałąź żyty wrotnej Zatoka .— — — * wego Substancje odżywcze i odpadki przenikają z zatoki Hepatocyty uwalniają zsyntetyzowane substancje . Substancje przetworzone są także wylewane do zatoki i transportowane przez żyły śródzrazikowe..

Jedną z wielu funkcji wątroby jest rozbijanie starych i zniszczonych krwinek czerwonych. która szybko przechodzi w żółto-brązową bilirubinę. gdzie pozostaje aż do chwili.jest chemicznie rozbijana i tworzy się zielona biliwerdyna. wręcz przeciwnie . Następnie łączą się one w przewodziki międzyzrazikowe zbierające żółć z czynnościowych elementów wątroby . Zabarwienie Zabarwienie żółci wynika z obecności w niej barwnika zwanego bilirubiną. co umożliwiałoby tłuszczom przechod-zeBez żółci nasz organizm nie mógłby trawić tłuszczów. Każdego dnia powstaje około 1 litra żółci. Nie są niszczone po użyciu.zrazików. która opuszcza wątrobę przewodem wątrobowym wspólnym. Codziennie w wątrobie powstaje około litra żółci. częściowo strawionej treści żołądkowej. Żółć nie przez ścianę jelita. czerwony barwnik krwi . to jednak zawiera ona w sobie szeroki wachlarz związków chemicznych. które nadają jej tak charakterystyczną barwę. staje się też częścią układu wydalniczego. magazynowana w pęcherzyku żółciowym. Transportują także witaminy: A. Gdy ma to miejsce. Wypływając z komórek. Sole żółciowe. a działa w jelitach. wytwarza ona hormon . cholesterol oraz barwniki żółciowe. Wytwarzana jest w wątrobie. Uwalniana z niego do jelita cienkiego w odpowiedzi na pojawienie się pokarmu. wliczając w to sole żółciowe. Z tych kanałów żółć spływa do zbiorczych przewodów nazywanych przewodami wątrobowymi. gorzkim płynem barwy żółtej lub zielonkawej.przechodzi do światła jelita cienkiego. wywołując silne skurcze jego ścian. jest niezbędna do trawienia tłuszczów. D. E i K. gromadzi się w maleńkich kanalikach zlokalizowanych pomiędzy grupami komórek i nazywanych kanalikami żółciowymi.w 80-90 procentach są przenoszone z powrotem wraz z krwią do wątroby. Hormon wędruje z krwią do pęcherzyka żółciowego i. która następnie spływa w dół kanału zwanego przewodem żółciowym wspólnym i przez mały otwór . sole mineralne. Nasz organizm jest bardzo konserwatywny w metodach wykorzystywania soli żółciowych. Gdy pokarm . Jako że zawiera resztki po zużytych i starych krwinkach czerwonych. wytwarzanym w wątrobie i magazynowanym w pęcherzyku żółciowym. Jeśli żółć nie jest natychmiast potrzebna do trawienia.szczególnie ten zawierający tłuszcze . Podczas trawienia sole żółciowe dwukrotnie wracają do wątroby z krwią przynoszoną przez żyłę wrotną. które z chemicznego punktu widzenia są solami sodowymi kwasów glikocholowego i taurocholowego.zwieracz Oddiego . pomagają w neutralizacji kwaśnej. Mimo że 95 procent składu stanowi woda. Wytwarzana jest nieprzerwanie w małych ilościach przez każdą komórkę wątroby. Poza funkcją detergentów solom żółciowym jest także przypisywana rola przenośników w dalszych częściach jelita. gdzie pobudzają wydzielanie żółci i jeszcze raz są wykorzystywane. ułatwiając pracę enzymom trawiennym.pojawi się w dwunastnicy (pierwszej części jelita cienkiego).cholecystokinę.hemoglobina . Transport żółci Okrężnica . Funkcje żółci Zawarte w żółci sole mineralne.118 / UKŁAD TRAWIENNY Żółć jest gęstym. wyciska żółć. spływa do pęcherzyka żółciowego . rozbijają tłuszcze. gdy ma szansę odegrać rolę w procesie rozkładu tłuszczów.leżącej tuż pod wątrobą przechowalni. w tym i dwuwęglany.

Wyróżnia się trzy odmiany kamieni żółciowych. Kiedy dochodzi do jakiegokolwiek zaburzenia w obrębie wątroby lub przewodów wątrobowych. są utworzone przede wszystkim z cholesterolu. jak nazwa wskazuje. czyli cholesterol. powodując czasami całkowite zamknięcie Pęcherzyk żółciowy żółciowy wspólny Przewód trzustkowy światła przewodu pęcherzykowego lub nawet żółciowego wspólnego. składają się z połączonych z sobą cząstek zielonego barwnika żółci.UKŁAD TRAWIENNY /119 Pozostała. Żółć może rozbić albo zemulgować tłuszcze. co manifestuje się żółtym zabarwieniem skóry oraz białkówek oczu. którego sole działają tak jak detergenty. zawierające zielony barwnik żółciowy oraz związek powstający w organizmie podczas rozbijania tłuszczów. liczących nawet do dwunastu sztuk. Wytwarzane w seriach. poziom bilirubiny we krwi podnosi się. Po lewej: Żółć jest zielonkawym płynem. które przekształcają ją w urobilinogen. Pęcherzyk żółciowy może pomieścić około pół litra żółci. W takim przypadku za mało żółci spływa do jelit. stolec zatem ma kolor bladoszary. a także wzmaga aktywność jelit. Najpospolitsze są kamienie mieszane. Najczęstsze są problemy związane z tworzeniem się kamieni żółciowych. ale bardzo liczne. Kamienie barwnikowe. Opróżnia się do światła jelita przez otwór w ścianie dwunastnicy pod wpływem zawartych w niej pokarmów tłuszczowych. przylegają do siebie ściankami. powstające już we wnętrzu pęcherzyka żółciowego. . Podczas trawienia rozbijają globulki tłuszczu. podobnie jak czynią to detergenty. Położenie pęcherzyka żółciowego Przewody wątrobowe Naczynia krwionośne Przewód wątrobowy wspólny Przewód pęcherzykowy Kamienie żółciowe Fałdy błony śluzowej Nawet podczas normalnego wytwarzania żółci w wątrobie mogą się pojawić nieprawidłowości w funkcjonowaniu pęcherzyka żółciowego. przez krew transportowany do nerek i uwalniany z moczem. W świetle jelit bilirubina podlega działaniu kolonizujących nasz przewód pokarmowy bakterii. Najczęściej są to twory pojedyncze. układając się ciasno w pęcherzyku żółciowym. Oprócz tego zabarwia oraz częściowo odpowiada za zapach stolca. Obecność barwników żółciowych wpływa na kolor moczu. Są to twarde grudki zbudowane głównie z cholesterolu (złożonego związku chemicznego). zwykle niewielkie.25 centymetra średnicy. które jednak mogą osiągać nawet do 1. Kamienie cholesterolowe. nie przetworzona część biliwerdyny nadaje żółci charakterystyczny zielonkawy odcień. Pojawiają się zazwyczaj w przebiegu schorzeń zaburzających skład krwi.

moczowodów.przewodu. które nie usunięte mogłyby doprowadzić do zatrucia. a także jelito grube.Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Organizm posiada kilka sposobów wydalania produktów przemiany materii. Proces ten dokonuje się poprzez różne układy wydalnicze. . pęcherza moczowego i cewki moczowej . Kłębuszek nerkowy Po prawej: Układ moczowy jest jednym z głównych układów wydalania. które składają się z organów i gruczołów służących do wydalania substancji resztkowych. którym mocz przechodzi z pęcherza moczowego do ujścia cewki moczowej. pęcherzyk żółciowy i gruczoły potowe w skórze. Są to: układ moczowy z jego głównymi częściami składowymi pęcherzem moczowym i nerkami. Składa się z nerek.

za pomocą którego ciało pozbywa się ubocznych produktów przemiany materii. Za usunięcie z krwi zużytych substancji zawierających azot są odpowiedzialne nerki. przy rozkładzie którego w substancjach resztkowych zawsze pojawia się azot. gdzie następuje jej rozdział. Delikatna . jak i w nocy. Filtrowany płyn przechodzi przez długie cewki nerek. Nerki otrzymują około 1 litra krwi w każdej Układ moczowy minucie. Większość komórek naszego organizmu używa w reakcjach chemicznych białka.UKŁADY WYDALNICZE /121 Mężczyzna Kobieta Nerka Moczowód Macica Spojenie tonowe Prącie Pochwa Wydalanie Wydalanie jest procesem. Zjawisko to jest nazwane niewydolnością oddechową i może być ostatnim stadium w przewlekłym zapaleniu oskrzeli. Ich zadaniem jest również regulowanie ilości wody. ma za zadanie do tego nie dopuścić. wówczas krew stałaby się bardzo kwaśna. Działania nerek są kompleksowe. Sytuacja ta sparaliżowałaby wiele procesów chemicznych zachodzących w organizmie i mogłaby doprowadzić do śmierci. Różne części organizmu nieustannie wytwarzają własne substancje resztkowe. nerki. które muszą zostać usunięte. która wydostaje się z organizmu. zarówno w dzień. jeśli organizm nie chce spowodować samozatrucia. Część wody. ale ilość ta może się zmieniać. w rezultacie czego większość wody. wątrobę i jelito grube. tak że składnik wodny krwi (osocze) wchodzi do cewek. W ciągu doby mogą wytworzyć około 2 litrów. Krew ostatecznie dociera do filtra na końcu jednej z cewek (których jest 2 miliony w każdej nerce). Wiele organów. i utrzymywanie odpowiedniej równowagi soli w ustroju. Dziwnym może wydawać się myślenie o płucach jako narządzie wydalania. Gdyby większa niż normalnie ilość dwutlenku węgla rozpuściła się we krwi. ale dwutlenek węgla jest najważniejszym produktem przemiany materii wydalanym z organizmu. włączając płuca. Nerki nieustannie produkują mocz. podczas gdy większość pozostałych składników zostaje we krwi. mocznika i innych zużytych produktów jest przekazywana w formie moczu wzdłuż dwóch kanałów do pęcherza moczowego. soli oraz innych cennych substancji jest z powrotem wchłonięta przez krew.

pochodzącą z rozkładu hemoglobiny w śledzionie. ale może on być rozpuszczony w mniejszej lub większej ilości wody i stąd posiadać odpowiednio mniejsze lub większe stężenie. wówczas nadmiar soli i wody zostałby z łatwością wydalony przez nerki. ponieważ organizm pozbywa się ciepła wraz z parowaniem potu ze skóry. że pot nie spełnia niezbędnych funkcji w oczyszczaniu ciała z produktów ubocznych. ponieważ zawarta w nim woda przechodzi do krwi przez ściankę jelita. Pęcherzyk żółciowy Jelita co pozostało po właściwym pożywieniu. Żółć jest składowana w pęcherzyku żółciowym. czy proces ten można nazywać wydalaniem. następnie idzie w górę i zakręca na kształt podkowy. dolnym rogu jamy brzusznej. Po wejściu pożywienia do żołądka jest ono rozkładane przez kwasy. Tak więc działanie żółci nie tylko eliminuje w pożyteczny sposób zbędne produkty z wątroby. aż staje się płynną papką. Jak organizm oczyszcza się z pozostałości przemiany materii Skóra Tchawica Oto metody oraz układy. W przypadku odwodnienia organizmu polecenie wchłonięcia większej ilości wody pochodzi od hormonu ADH (hormon antydiuretyczny). że wchłania on dawkę soli zgodną z potrzebami organizmu. Gruczoły potowe W gorące dni organizm traci dużo soli i wody w postaci potu. Dzieje się tak dlatego. zanim dojdzie do swego końca. gardło i jamę nosową. Wątroba i pęcherzyk żółciowy wydalają bilirubinę.Pęcherzyk żółciowy I Pęcherz moczowy Cewka moczowa Jelito grube poprzez odbyt wydala kał . że żółć zawiera substancje. Bardzo podobny system kontroluje równowagę poziomu soli. Jest to długi. Następnie przechodzi do jelita cienkiego. a mianowicie hormon zwany aldosteronem. . Dlatego też z całą pewnością można powiedzieć. Pot jest wytwarzany przez znajdujące się w skórze gruczoły potowe. których jedyną funkcją jest regulowanie temperatury ciała. Końcowa postać niepotrzebnych produktów. czyli inaczej jelita grubego. . które rozkładają duże kulki tłuszczu na mniejsze drobiny. że stają się łatwiejsze do wchłonięcia proces ten nazywa się emulsyfikacją. ale również odgrywa ważną rolę w trawieniu pokarmu (patrz strona 118). które mogą pochłaniać mniejszą lub większą ilość przepływającego przez nie. poprzez pory gruczołów potowych. które zawierają produkty metabolizmu komórkowego w postaci żółci. pochodzący ze spalania glukozy jako paliwa. dzięki którym organizm pozbywa się zużytych substancji głównie skutków trawienia i różnych procesów metabolicznych koniecznych dla utrzymania życia. ile wody zostało wchłonięte. pochodzące z pożywienia. wydzielany przez usytuowane tuż nad nerkami nadnercza. Ptuco Wątroba Skóra wydala wodę i sól.122/UKŁADY WYDALNICZE kontrola równowagi poziomu wody zawartej w organizmie dokonuje się dzięki kanalikom nefronów. krtań. Większość składników kału to po prostu resztki jedzenia po usunięciu z nich składników odżywczych.pozostałość jedzenia . stopniowo utwardza się. który zaczyna się w prawym. oraz wodę i sole mineralne. Jednak jeśli ktoś nie pociłby się wcale przez cały dzień. Całkowita objętość wydalanego moczu pozostaje na prawie tym samym poziomie. który jest uwalniany do krwi przez tylny płat przysadki mózgowej. gdy spożyjemy pokarm zawierający tłuszcze. ale jelito z pewnością posiada prawdziwe wydaliny. Podczas przejścia przez jelito grube to.po usunięciu z niego składników odżywczych. i pewne ilości wody poprzez tchawicę. pochodzący z wykorzystania przez komórki białka. gdzie ma miejsce prawdziwy proces trawienia i wchłaniania wszystkich potrzebnych składników odżywczych. czyli masy kałowej. szeroki kanał. który wydalają do dwunastnicy. W końcu przemieszcza się do okrężnicy. czyli odbytu. co sprawia. zależy od tego. filtrowanego płynu. Płuca wydalają dwutlenek węgla. Nerki poprzez pęcherz i cewkę moczową wydalają mocznik. oddziaływuje na nefron i sprawia. Spornym jest. jest ona później poprzez żółć wydalona w kale.

górnej części jamy brzusznej. Od zgięcia śledzionowego krew przechodzi tętnicą krezkową dolną do pozostałej części jelita.o wiele bardziej niebezpieczne. ale może pojawić się u osób w każdym wieku. Przewlekłe zapalenie okrężnicy częściej występuje u ludzi od 20. gdzie jelito kręte (ostatnia część jelita cienkiego) uchodzi do jelita grubego. Dalsza część jelita grubego to okrężnica wstępująca.' Kość krzyżowa Wyrostok iobacz<ovvv Powyżej i na lewo: Okrężnica i odbytnica. okrężnicę i odbytnicę. Dopływy żyły wrotnej przekazują krew z jelit do wątroby. Około 2 do 3 centymetrów od niższego końca znajduje się złączenie w kształcie litery T. które jest często skutkiem infekcji lub alergii i trwa tylko krótką chwilę.viin.3 metra. . o długości 1. jest nazwana poprzecznicą.j Wstępują: . Okrężnica przesuwa pozostałości przemiany materii w kierunku odbytu przez odbytnicę. Okrężnica wstępują- UKŁADY WYDALNICZE /123 Okrężnica poprzeczna 0<ri. W prawej. która przecina organizm. drugi zakręt. roku życia. wtedy gdy skręca w dół zgięciem śledzionowym. Następnie przechodzi w poprzek organizmu pod żołądkiem i biegnie w dół po lewej stronie ciała.Jelito grube Naukowcy dzielą jelito grube na cztery części: wyrostek robaczkowy. razem z jelitem cienkim są zaopatrywane w krew z tętnicy krezkowej górnej. Część okrężnicy. gdzie jej przedłużeniem jest odbytnica. Obydwa naczynia krwionośne są gałęziami aorty. Woda pochodząca z płynnych resztek procesu trawienia jest wchłaniana przez krew. do 40. Pierwszy zakręt okrężnicy po prawej stronie jest nazwany zgięciem wątrobowym. tuż pod wątrobą okrężnica skręca w lewo. Istnieją dwa rodzaje tego schorzenia: ostre zapalenie okrężnicy. jelito ślepe. Jelito ślepe oraz wyrostek robaczkowy. Okrężnica jest zdecydowanie największą częścią jelita grubego. oraz przewlekłe albo wrzodziejące zapalenie okrężnicy . oraz pochłanianie soli i wody dostarczonych z jelita cienkiego. co odbywa się za pomocą ruchów robaczkowych. Biegnie prosto wzdłuż prawej strony jamy brzusznej. są zamkniętymi drogami nie posiadającymi żadnej znanej funkcji w organizmie. W tej części układu wydalniczego często wywiązują się stany zapalne prowadzące do wrzodziejącego zapalenia okrężnicy (ilustracja po lewej). który od niego odchodzi. stąd też część biegnącą w dół organizmu określa się jako okrężnicę zstępującą. ca i 2/3 poprzecznej. Zadaniem okrężnicy jest przesuwanie masy kałowej do odbytnicy. Okrężnica zstępująca Kręgosłup "Hrerz biodrow. Zapalenie okrężnicy Zapalenie okrężnicy jest zapaleniem błony śluzowej okrężnicy. gdyż może wywołać poważne komplikacje i wymaga długiego leczenia. dochodząc do miednicy.

1/3 stanowią nie przetrawione tłuszcze i białka.124 / UKŁADY WYDALNICZE Anatomia odbytnicy i odbytu Zwieracz wewnętrzny odbytu Splot żylny odbytniczy zewnętrzny Wiele problemów nastręcza laikom odróżnienie odbytnicy od odbytu. Przykry zapach kału jest wywołany przez działanie bakterii w jelicie (które wytwarzają różnorodne związki azotowe) oraz siarkowodoru. Przechodzą przez niego nie strawione resztki pokarmu wydalane w postaci stolca. a nie w chwili gdy masa kałowa zakończy wędrówkę przez jelito grube. tak jak reszta jelita. Część zawartej w niej wody jest śluzem. Nabłonek w odbytnicy zawiera gruczoły. najniższą część jelita grubego. Barwniki żółci pomagają również w wyjaławianiu i odwadnianiu kału. Sama odbytnica. Kolor kału jest określany przez barwniki żółci (produkty rozpadu chemicznego czerwonych krwinek) zwane sterkobiliną i bilirubiną. a który ułatwia wydostanie się stolca z organizmu. a pozostała część to błonnik albo niestrawne resztki pokarmu lub fragmenty jedzenia pochodzenia roślinnego. Przy normalnie działającym odbycie i odbytnicy człowiek może opróżniać jelita w dogodnym dla siebie momencie. który łączy odbytnicę. Z substancji stałych około 1/3 to bakterie. którym wysmarowany jest prze- wód pokarmowy. ze środowiskiem zewnętrznym. Masa kałowa składa się zwykle z 75 procent wody i 25 procent substancji stałych. które nie zostały strawione. ale w innych sytuacjach jest zdolna do napinania się i wydłużania. Mięśniowa część odbytnicy kurczy się podczas oddawania kału. Odbytnica które produkują śluz potrzebny do smarowania stolca. który wydziela typowy zapach „zgniłego jaja". tak aby ułatwić jego wydostanie się na zewnątrz. Daje to możliwość działania odbytnicy jako zbiornika kału. składa się z umięśnionego przewodu wyłożonego nabłonkiem błony śluzowej. Głównym zadaniem odbytu jest wstrzymywanie kału. . Odbyt Kanał odbytowy (długości około 3 cm) jest końcową częścią odbytnicy. Odbyt jest tylko wąskim otworem otoczonym przez pierścień mięśnia. podczas gdy odbytnica funkcjonuje jako jego zbiornik.

UKŁADY WYDALNICZE /125 Kontrola jelit Kontrola jelit jest kierowana przez mózg. pewnych gatunków małp i u wombatów. Zwieracz wewnętrzny (który jest kontrolowany przez układ autonomiczny). a stałe odpady popychane w kierunku odbytnicy. Zwieracz zewnętrzny jest celowo zamknięty (zdolność. zezwalając w ten sposób na jego wyjście. Z drugiej strony posiadanie wyrostka robaczkowego nie jest koniecznym warunkiem naszego zdrowia. Wyrostek może zostać usunięty we wczesnym okresie życia. gdy stwierdzi obecność kału. Można sądzić. Zwieracz wew Zwieracz zewnęlr/n. miejscu co wyrostek robaczkowy posiadają narząd. Aby ułatwić mu wyjście z odbytu. jakie posiadamy na temat wyrostka robaczkowego. Wyrostek może mieć długość do 10 centymetrów i około 1 centymetra średnicy. stopniowo staje się coraz gęstszy. której uczymy się w okresie niemowlęcym) aż do dogodnego momentu. którego skutkiem może być konieczność jego usunięcia. że jego głównym zadaniem. jest jego stan zapalny (zbliżenie w kółku). Jedynym momentem. Zwykle te dwa zwieracze zamykają odbyt. że w trakcie naszej ewolucji w ciągu wieków. jest obrona przed infekcją w niższej części jelit. jest trawiony przez bakterie. umożliwiając mu przejście do odbytu. odbytu Odbyt Jak dochodzi do usunięcie kału W czasie gdy kał zbliża się do końca swojej wędrówki wzdłuż jelit. zdają się przeczyć sobie nawzajem. ten specjalny narząd nie był już potrzebny w procesie trawienia. tkanka wyściełająca kanał wydziela płyn nawilżający zwany śluzem. następuje zapalenie. czyli usuwania kału. Położenie wyrostka robaczkowego Okręznica poprzeczna Wyrostek robaczkowy w stanie zapalnym Odbytnica Okręznica esowata . równocześnie jednak w chwili. Wyrostek robaczkowy Wyrostek robaczkowy jest wąskim fragmentem jelita w kształcie rurki przypominającej ogon. wraz ze spożywaniem mniejszej ilości błonnika zastępowanego mięsem. która jest umiejscowiona na początku jelita grubego. Występuje tylko u ludzi. które wyznaczyła mu natura. Na końcu odbytu znajdują się dwa pierścienie mięśni zwane zwieraczami . Koniuszek wyrostka jest zamknięty. Z jednej strony wydaje się. ale w trakcie wypróżnienia. Inne zwierzęta w tym samym Poniżej: Wyrostek robaczkowy jest bezużyteczną częścią jelita grubego o nieznanych funkcjach. kiedy zaistnieje możliwość wypróżnienia się. rozluźniają się. ponieważ płyny są wchłaniane przez organizm. kiedy odczuwamy. W warunkach fizjologicznych wyrostek robaczkowy niemal zupełnie się kurczy w wieku około 40 lat. zawiera dużo tkanki chłonnej służącej do tego celu. gdy wyrostek robaczkowy ulega zakażeniu. który funkcjonuje jako dodatkowy żołądek i w którym błonnik.wewnętrzny i zewnętrzny. że posiadamy ten fragment jelit. co nie odbija się na funkcjonowaniu organizmu. rozluźnia się. Z tych powodów wyrostek robaczkowy może być opisany jako pozostałość po procesie ewolucji człowieka. drugi koniec łączy się z jelitem ślepym. Zapalenie wyrostka robaczkowego Wiadomości. Podobnie jak migdałki i węzły limfatyczne. czyli włóknista część roślin. który przesyła sygnały do mięśnia zwieracza zewnętrznego. Sygnały te nawet przez kilka godzin tłumią chęć pozbycia się kału. w którym możemy wydalić kał. aby pozostawał zamknięty do czasu.

Nerki
Człowiek posiada dwie nerki, które leżą na tylnej ścianie jamy brzusznej. Z wnętrza każdej nerki wychodzi przewód zwany moczowodem, który biegnie wzdłuż tylnej ściany jamy brzusznej i wchodzi do pęcherza moczowego. Kanalik wychodzący z pęcherza jest nazywany cewką moczową. U kobiet jej otwór znajduje się do przodu od ujścia pochwy, a u mężczyzn na końcu prącia. Nerki zawierają tysiące maleńkich jednostek filtrujących, czyli nefronów. Każdy nefron może być podzielony na dwie ważne części: kłębuszek nerkowy oraz cewkę, w których woda i potrzebne składniki odżywcze są odciągane z krwi. Kłębuszek nerkowy składa się z kłębka małych naczyń włosowatych, które posiadają bardzo cienkie ścianki. Woda i produkty przemiany materii mogą zatem łatwo przenikać do cewki znajdującej się po drugiej stronie. System naczyń włosowatych nerek jest tak duży, że jest zdolny do przefiltrowania około 130 mililitrów krwi w każdej minucie. Otwory w ściankach naczyń włosowatych tworzą sito biologiczne i są tak małe, że drobiny powyżej pewnego rozmiaru nie mogą przez nie przenikać. Gdy nerki zostają zainfekowane, kłębuszki nerkowe znajdują się w stanie zapalnym i sito przestaje działać wybiórczo, pozwalając większym cząsteczkom przechodzić do moczu. Albumina jest jedną z najmniejszych drobin białka, która znajduje się w moczu. Dlatego też lekarze, aby sprawdzić, czy nerki funkcjonują prawidłowo, badają poziom zawartości białka w naszym moczu. Cewki przechodzą między kłębuszkami nerkowymi do układu odprowadzającego mocz, którym ostatecznie odpływa on do pęcherza moczowego. Każdy kłębuszek nerkowy jest otoczony przez torebkę Bowmana, która jest początkiem jego cewki. Właśnie tutaj prawie cała przefiltrowana woda i sól są powtórnie wchłaniane, powodując w ten sposób odpowiednie stężenie moczu. Wtórna absorbcja wody odbywa się dzięki bardzo skomplikowanemu systemowi posiadanemu przez nasz organizm, w którym hormon uwalniany do krwi przez przysadkę mózgową zmienia przepuszczalność cewki (jej zdolność do ponownego wchłaniania wody). W czasie gdy hormon znajduje się we krwi, cewka pozwala na wtórną absorbcję znacznej ilości wody. Gdy hormon jest „wyłączony", cewka staje się mniej przepuszczalna i większość wody przechodzi w skład moczu. Proces ten jest nazwany diurezą, a odpowiedzialny za niego hormon nazwano hormonem antydiuretycznym (ADH). W pewnych warunkach, takich jak moczówka prosta (diabetes insipidus, której nie należy mylić z diabetes mellitus, czyli cukrzycą), hormonu tego może brakować. Wtedy pacjent nie może utrzymać wody i traci jej znaczną ilość w moczu, a więc musi uzupełniać brak poprzez większe spożycie płynów. Inny hormon, aldosteron, wydzielany przez nadnercze umieszczone tuż nad nerkami, jest odpowiedzialny za wymianę soli sodowej na sól potasową, pomagając w ten sposób kontrolować ciśnienie krwi i równowagę poziomu soli w organizmie. Hormon przytarczyc, inny hormon wydzielany przez cztery małe gruczoły schowane za tarczycą, reguluje wchłanianie niezbędnego wapnia, z kórego są zbudowane nasze kości i zęby. Wysokie ciśnienie krwi Nerki regulują poziom soli w organizmie i wytwarzają hormon zwany reniną. Poziom reniny zależy od poziomu soli, który z kolei jest regulowany przez oddziaływanie hormonu nadnerczy - aldosteronu na cewki nerkowe. Renina uaktywnia inny hormon, angiotensynę, który ma podwójne działanie: po pierwsze zwęża tętniczki i powoduje wzrost ciśnienia krwi; po drugie sprawia, że nadnercze wydziela aldosteron, powodując w ten sposób zatrzymanie przez nerki soli i przez to dalszy wzrost ciśnienia krwi. Na lewo: Nerki wydzielają reninę, która uaktywnia angiotensynę, kiedy ciśnienie jest małe, przez co zwężają się tętnice, powodując wzrost ciśnienia. W tym samym czasie nadnercze produkuje aldosteron przyczyniający się do zatrzymanie soli, co również podnosi ciśnienie krwi i wstrzymuje wytwarzanie reniny. Po prawej: Nerka i jej części składowe. Tętnica nerkowa przenosząca krew do nerki dzieli się na tętnice łukowate i w końcu na tętniczki doprowadzające. Wszystkie kończą się w kłębuszkach nerkowych (patrz zbliżenie). Krew jest filtrowana przez ścianę kłębuszka i przechodzi do kanalika nerkowego. Podstawowe składniki krwi (białko, krwinki białe i czerwone) są zbyt duże, aby przeniknąć przez półprzepuszczalną błonę kłębuszka nerkowego, ale większość substancji (np. woda, sole i hormony) może przez nią przejść. Następny etap nazywa się selektywnym zwrotnym wchłanianiem (dalej na prawo). Surowce konieczne dla organizmu są wchłaniane przez kapilary poprzez ścianę kanalika. Gdy krew jest dokładnie przefiltrowana, opuszcza nerkę żyłą nerkową, a substancje resztkowe są wydalane w moczu.

W jaki sposób nerki kontrolują ciśnienie krwi

Nadnercze

Krew pod niskim ciśnieniem

.Wydalanie moczu o mniejszej zawartości soli

Pęcherz moczowy

Renina Angiotensyna Aldosteron

Zwężenie tętniczek i wzrost ciśnienia krwi

UKŁADY WYDALNICZE /127 Układ filtracyjny nerek

Filtrat przepływający z układu i - , krwionośnego^' kanalika nerkowego

Pożyteczne — składniki filtratu są wchlniane dokrw

Moczowód -;—

Mocz

Pęcherz
Pęcherz moczowy jest umięśnionym organem o grubych ściankach, który leży w dolnej części miednicy pomiędzy spojeniem łonowym i odbytnicą. Jest to worek o czterech ścianach w kształcie lejka przypominający piramidę wywróconą szczytem ku dołowi. Podstawą tej piramidy jest powierzchnia, na której spoczywa jelito cienkie, lub w przypadku kobiet -macica. Ściany pęcherza składają się z licznych warstw mięśni, które są w stanie rozciągać się, podczas gdy pęcherz napełnia się, a następnie kurczyć się w trakcie opróżniania. Nerki przepuszczają prawie stały strumyk moczu płynący moczowodami do pęcherza. Pęcherz nie działa jednak jak balon, którego ciśnienie w trakcie napełniania ciągle wzrasta. Włókna mięśniowe pęcherza pozwalają bowiem na znaczne jego powiększanie poprzez dostosowywanie się do ilości moczu aż do momentu, kiedy jest prawie pełny. Gdy zaczyna stawiać opór, odczuwamy konieczność oddania moczu. Dwa moczowody - przewody, poprzez które mocz przechodzi z nerek do pęcherza, wchodzą do niego niedaleko tylnych rogów górnej powierzchni. Uchodząc do pęcherza, przebijają skośnie jego ścianę, wskutek czego rozciągnięcie pęcherza zamyka ich ujścia, zapobiegając cofaniu się moczu. Mocz wydostaje się z organizmu przez cewkę moczową, która ma swój początek w najniższym punkcie pęcherza. Normal-

moczowy
nie otwór ten jest zamknięty przez zwieracz - okrężny mięsień, który kurczy się w celu zagrodzenia ujścia. W czasie oddawania moczu zwieracz rozluźnia się wraz ze skurczem mięśni ścian pęcherza. Cewka moczowa dorosłego mężczyzny osiąga przeciętnie 20 centymetrów długości i składa się z trzech części. Pierwsza lub sterczowa część ma długość około 3-4 centymetrów i przechodzi od otworu u wylotu pęcherza, przez środek gruczołu krokowego. Środkowa część cewki u mężczyzn ma długość tylko 12 milimetrów i jest często nazywana częścią błoniastą cewki moczowej. Ostatnia, najdłuższa część (około 12 centymetrów) nazwana jest częścią gąbczastą cewki moczowej. Znajduje się w obrębie prącia i otwiera się ujściem zewnętrznym na szczycie żołędzi. U kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i funkcjonuje tylko jako kanał do wydalania moczu. Ma średnicę 1 centymetra i jest otoczona przez gruczoły śluzowe. Fakt, że jest tak krótka, a jej ujście znajduje się na stosunkowo odkrytym i zanieczyszczonym obszarze, wyjaśnia, dlaczego kobiety często cierpią na zakażenie dróg moczowych. jak mocznik i kwasy, są ciągle wytwarzane przez organizm i muszą być wyeliminowane, tak aby utrzymać ich koncentrację we krwi na dopuszczalnym poziomie. Zawartość innych substancji, takich jak sól i woda, musi być również utrzymywana w ścisłych granicach. Proces ten, zwany homeostazą, jest głównym zadaniem nerek. Bez wątpienia organizm potrzebuje podatnego na zmiany, elastycznego systemu, szczególnie, że pobór płynów waha się od zera aż do 10 litrów dziennie. Skład moczu ostatecznie wydalanego zależy od tego, jakie substancje toksyczne wytwarza organizm. W rzeczywistości wszystko, co znajduje się w moczu, jest również obecne we krwi, różne jest tylko stężenie - to w moczu musi być bardzo zmienne, tak aby to we krwi utrzymywać w ścisłych granicach. Przykry zapach, często łączony z moczem, jest związany z jego rozkładaniem przez bakterie pochodzące z powietrza. Zapach świeżego moczu nie jest tak nieprzyjemny. . Cały proces jest niezmiernie delikatny i złożony, a jego końcowym efektem jest płyn, w którym substancje resztkowe i zmienna ilość innych produktów, takich jak sód, mogą być usunięte z organizmu. Codziennie około 1200 litrów krwi przepływa przez nerki i w efekcie tworzy się około 110 litrów filtratu, który prawie w całości jest ponownie wchłaniany do krwi, pozostawiając jedynie około 1 litra moczu. Przechodzi on nieprzerwanie z nerek przez moczowody do pęcherza i jest średnią ilością wydalaną w ciągu jednego dnia. Kontrola pęcherza W normalnych warunkach pęcherz moczowy dorosłego człowieka może utrzymać bez żadnego poczucia niewygody około 1/4 litra moczu, a opróżnianie (oddawanie moczu) następuje, zanim zbierze się 1/2 litra. W trakcie napełniania pęcherza napięcie mięśni ścian przesyła sygnały do rdzenia kręgowego. U małego dziecka sygnały te powodują automatyczne opróżnianie, co jest czynnością odruchową. Po nabyciu umiejętności oddawania moczu w toalecie odruch jest stopniowo eliminowany dzięki kontroli z wyższych ośrodków w mózgu. Jeśli sygnał pochodzący z pełnego pęcherza pojawi się w niewygodnej dla nas chwili, mózg wysyła bodziec nakazujący ścianom pęcherza rozluźnienie i w ten sposób pozwala na dalsze wypełnianie, zanim ponownie dotrze do niego nowy sygnał. Na lewo: Cewka moczowa u kobiet i mężczyzn narysowana w odpowiedniej skali. Zauważ odległość pęcherza moczowego od ujścia cewki moczowej na każdym rysunku: u kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i w związku z tym bardziej narażona na zakażenia.

Mocz

Zawartość płynu wewnątrzkomórkowego podlega bardzo ścisłym ograniczeniom. Pewne substancje toksyczne, takie

Męska

Przekrój cewki moczowej
Pęcherz Gruczoł krokowy

Część sterczowa cewki moczowej Wzgórek nasienny Dno miednicy Część błoniasta cewki moczowej Gruczoł Cowpera

Żeńska

Ujście gruczołu Cowpera Pęcherz Ciało jamiste

Zwieracz cewki moczowej

Otwory gruczołów śluzowych Cewka moczowa

Ciało gąbczaste

I
Pochwa | Ujście cewki moczowej

Dno miednicy

Zołądż

.'

Ważne jest. stąd gorączkujące osoby mocno się pocą. jako własnego systemu chłodzenia ciała. gdyż nie można zwiększyć oddychania. Rozwijają się i zaczynają funkcjonować w okresie dojrzewania. Możliwe jest jednak dostosowanie się do warunków gorącego klimatu. Jest to bardzo ciężki przypadek. jest bardziej nieprzyjazny dla człowieka niż gorący i suchy. która pokrywa skórę. dokuczliwa woń. Przed okresem dojrzewania funkcjonuje tylko jeden ich zestaw . że jest to dość mało wydajny sposób utraty ciepła. gdy tylko temperatura na zewnątrz wzrasta.na szczęście jest to wyjątkowo rzadka sytuacja. na które organizm reaguje. a nawet śmierć . Ciekły pot paruje zwykle ze skóry. znajdują się pod pachami. Właśnie to pocenie umożliwia utratę ciepła. Wiele z tych gruczołów znajdujących się w gruboskórnych częściach. organizm sam przystosowuje się do tego i wydala mniej soli. i nieoczekiwane klimakteryczne napady zaczerwienienia twarzy. ale gęsta.71 Przewód wyprowadzający gruczołu R«łowego Przewód wyprowadzający gruczołu potowego Zaopatrzenie gruczołu potowego w krew Tkanka podskórna Powyżej: Z naczyń krwionośnych substancje resztkowe są usuwane i wydzielane poprzez komórki gruczołów potowych w postaci potu. gruczoły apokrynowe.objawów znanych jako wstępna faza udaru cieplnego. Metoda ta nie jest specjalnie podatna na zmiany. takich jak wewnętrzna strona dłoni i podeszwy stóp. że pot zaczyna się z nas „lać". i pracuje na najwydajniejszym stopniu fazy zwanej „nieodczuwalną". działa najlepiej w suchym powietrzu. Jeśli jest zarówno gorąco. w którym niemożliwe jest utrzymanie chłodu. Jeśli organizm nie przyzwyczai się w pełni do wysokiej temperatury otoczenia. Przegrzanie może nastąpić przy wysokiej temperaturze ciała związanej z chorobą. Podobnie obcisłe ubrania sprawiają. jak i innych warunków . Pod mikroskopem wyglądają jak mocno zwinięte zwoje glist. Nie są połączone z układem nerwowym. a nasza skóra jest owinięta warstwą potu. Jeśli temperatura na zewnątrz zbytnio wzrasta. gdy jesteśmy podekscytowani. Bakterie i wirusy wytwarzają substancje toksyczne. Osoby. Inaczej może dojść do ostrych skurczów mięśni i bólów głowy . a skutkiem parowania potu jest zużycie pewnej ilości ciepła i energii. tak jakbyśmy znajdowali się w lesie tropikalnym. że normalna temperatura ciała wynosi 37° C. które powoduje nasze ochłodzenie.składa się z bogatego wachlarza substancji chemicznych znajdujących się w organizmie. ale również sól . które bardzo pocą się podczas pracy albo przebywają w gorącym środowisku. U ludzi energia ta pochodzi z powierzchni skóry. może nastąpić uszkodzenie mózgu. podobnie jak przy zamianie gotującej się wody w parę wodną. może dojść do udaru cieplnego. że odczuwamy lepkość naskórka i jest nam gorąco. z których najważniejsza jest sól. jeśli nie jest ono regularnie myte. oznacza to. zanim może być zauważony i z tego powodu proces ten jest nazywany „nieodczuwalnym poceniem". . są o wiele bardziej skomplikowane od gruczołów typu ekry nowego. mleczna substancja. przy którym organizm zaprzestaje wydalania potu. pot nie ma szans na wyschnięcie i warstwa potu. Utrzymywanie chłodu Zasada wydalania potu. Podnosi to temperaturę wnętrza ciała. Jeśli nie doprowadzi się do szybkiego spadku temperatury. mogą utracić do 5 litrów płynu w ciągu dnia. do którego może znosić tę sytuację. Gdy jesteśmy tak rozgrzani.gruczoły potowe typu ekrynowego. które są rozmieszczone na całym ciele z wyjątkiem warg i niektórych części narządów płciowych. Przegrzanie Pot z gruczołów potowych typu ekrynowego to nie tylko woda . Rodzaje gruczołów potowych Ciało jest pokryte gruczołami potowymi wytwarzającymi płyn. W zasadzie większość ciepła traconego w ciągu dnia jest uwalniana dzięki poceniu się. jak i wilgotno.w takich wypadkach polecane są tabletki zawierające sól. działając według zasady.stąd spocone dłonie. że ciecz. jest kontrolowanych tak przez system nerwowy. temperatura wnętrza ciała nie zmienia się dzięki pozbyciu się ciepła przez gruczoły potowe w formie potu. aby normalna temperatura albo temperatura wnętrza ciała była utrzymywana na mniej więcej stałym poziomie. pach ciała. jak i przez niektóre hormony. Oznacza to. chociaż istnieją pewne różnice i fluktuacje w zależności od osoby. Dlatego nie tylko muszą uzupełnić utracony płyn. powoduje przykry zaSkóra właściwa Tworzenie korfttrak Wyściółka przewodu UKŁADY WYDALNICZE /129 • Włos Naskórek . że układ osiągnął moment krytyczny. potrzebuje energii. że działają zarówno pod wpływem zmian temperatury. przestaje działać chłodzące Oto dlaczego gorący i wilgotny klimat. Przyczyną tego jest reakcja mlecznej substancji z bakteriami obecnymi na skórze. w pachwinach i w obwodzie piersi. zwiększając kontrolę cieplną.Gruczoły potowe Tradycyjnie przyjmuje się. Niewielka ilość ciepła jest wydalana każdego dnia bezpośrednio przez płuca i poprzez skórę bez udziału gruczołów potowych. Nie trudno jednak wyobrazić sobie. aby parować. Drugie. a temperatura wnętrza ciała bardzo wzra- Przekrój gruczołu potowego sta. jaką wytwarzają. a skutkiem ubocznym tego oddziaływania jest niemiła.

Moczowód Pęcherz Pęcherzyk nasienny ROZRODCZY Kość łonowa Mięsień opuszkowo-gąbczasty Ciało gąbczaste /. Precyzyjnie nastawiony mechanizm odmierzania czasu u kobiet kontroluje główne fizyczne procesy rozmnażania i jest widoczny przy menstruacji. moszna. U ludzi narządy rozrodcze i odpowiednie gruczoły zaczynają się rozwijać w okresie wzrostu. ale tworzą gruczoły płciowe.Zolądź prącia Jądro .Rozdział 11 Aktywność seksualna jest podstawowym popędem i tym. pęcherzyki nasienne i różne kanaliki łączące drogi płciowe.testosteron. poczęciu i ciąży. co łączy ludzi z wszystkimi zwierzętami. zwanym okresem dojrzewania. Wywołuje ją potrzeba rozmnażania konieczna dla zachowania gatunku. Jądra są nie tylko częścią narządów płciowych. gruczoł krokowy. Napletek L Cewka moczowa . Po prawej: Męskie narządy rozrodcze to prącie. w których wytwarzany jest męski hormon płciowy .

które znajdują się na zewnątrz organizmu. Nasienie płynie w kierunku cewki moczowej podczas stosunku płciowego przez parę kanałów zwanych nasieniowodami. tak że mocz wydostaje się tylko wtedy. Kiedy jest pobudzone seksualnie. nazywamy korzeniem. Hormony płciowe przyczyniają się do rozwoju genitaliów. Męski układ rozrodczy ma za zadanie wytwarzać nasienie i wprowadzać je do ciała kobiety. gdy ciśnienie wewnętrzne wzrasta. prącia to trzon. takiej jak rozrost krtani u mężczyzn (który prowadzi do zmiany głosu) czy pierwszej miesiączki. Obszary te są zaopatrzone w gęstą sieć naczyń krwionośnych. oraz gruczo"•'m^Kjkcwcgo. Po wytrysku nasienia i po ustąpieniu podniecenia seksualnego przepływ krwi zmniejsza się do poziomu normalnego. Prącie jest zazwyczaj wiotkie i zwisa przed moszną. pęcherzyków nasiennych i dróg wydalania nasienia umieszczonych wewnątrz jamy miednicy. Hormony na zmianę stymulują wytwarzanie hormonów płciowych: testosteronu lub androgenów u mężczyzn i estrogenu lub progesteronu u kobiet. Jego długość wynosi wtedy od 10 do 20 centymetrów.zewnętrzne i wewnętrzne. Ilustracja w środku jest przekrojem poprzecznym trzonu prącia i pokazuje trzy grupy tkanek odpowiedzialnych za wzwód. Moczowód Wzgórek nasienny. Erekcja Większa część prącia składa się z trzech ciał odpowiedzialnych za erekcję. a odcinek.przez który przechodzi mocz w trakcie opróżniania pęcherza (oddawanie moczu lub mikcja). w którym cewka moczowa jest wyraźnie widoczna.s I I— i— Ciała jamiste Ciato gąbczaste Zołądź Zołądź Ciała jamiste Cewka moczowa Tętnica Ciało gąbczaste » . . ujścia przewodów Pęcherzyk nasienny wytryskowych /. który kryje jądra. Gruczoł Cowpera . Przekrwienie wydłuża. Mężczyźni Męskie narządy płciowe składają się z prącia i moszny. Gonady u mężczyzn są reprezentowane przez jądra. pogrubia i usztywnia prącie. ilość krwi napływającej do tych obszarów wzrasta przy równoczesnym powstrzymywaniu przed odpływem.żołądź jest najbardziej wrażliwym miejscem. Kiedy mężczyzna jest podniecony seksualnie. z otworem znajdującym się na końcu prącia (ujście cewki). staje się sztywne i wyprostowane i przy tym zwykle lekko skierowane ku górze. Z nich dostaje się do cewki przewodami wytryskowymi. Prącie składa sie z centralnego kanału . a u kobiet przez jajniki. gdzie jest gromadzony mocz.<\ _ I Narządy rozrodcze Narządy rozrodcze kobiety i mężczyzny dzielą się na dwie części . Jego koniuszek . jak również drugorzędnej cechy płciowej. Jego długość waha się od 6 do 12 centymetrów. którym prącie łączy się z podbrzuszem. Ciasny pierścień mięśnia przy otworze łączącym pęcherz z cewką moczową utrzymuje przejście zamkniętym. a z chwilą odpłynięcia dodatkowej krwi . Cewka moczowa łączy pęcherz. czyli menarche u kobiet. . pomarszczonym woreczkiem. W okresie dojrzewania gruczoły płciowe zaczynają rosnąć i stają się aktywne pod wpływem hormonów gonadotropowych wytwarzanych w przysadce. Wgłębienie za żołędzia to rowek zażołędny. lub przez który przesuwa się nasienie w czasie stosunku płciowego. Dolna ilustracja pokazuje przekrój podłużny prącia.UKŁAD ROZRODCZY /131 Cewka moczowa Gruczoły Cowpera . główna długość Powyżej: Szczegółowy obraz prącia (na górze) przedstawiający wszystkie jego części. kiedy tego chcemy. przyczyniając się jednocześnie do jego podnoszenia w chwili.cewki moczowej . które łączą się z nią zaraz po opuszczeniu pęcherza.

które produkują męski hormon testosteron.Nasieniowód Nasieniowód Tętnica jądrowa Najądrze Jądro Najądrze Zrazi ki jądra Moszna Śródjądrze Jądro Moszna Powyżej: Jądra składają się z cewek nasiennych krętych. tworząc papkę o serowatej konsystencji i nieprzyjemnej woni. Schemat w ramce pokazuje. i komórek śródmiąższowych jądra. może ona spowodować pieczenie V. doprowadzające do orgazmu. tak aby pozostawić odsłoniętą żołądź. które opuszcza nasieniowodami tuż przed ejakulacją. Wraz z powiększaniem się prącia w trakcie wzwodu zwija się do tyłu.132/UKŁAD ROZRODCZY Jądro i droga nasienia Mięsień dźwigacz jądra Powrózek — nasienny . która działa jako substancja nawilżająca ułatwiająca przesuwanie napletka po żołędzi. w jaki sposób jądra są połączone z prąciem. wystawiając ją w ten sposób na bodźce. aby zmywać ją regularnie . Ważne jest.u niektórych mężczyzn mastka ma tendencje do gromadzenia się. Skóra na żołędzi i napletek wytwarzają tłustą wydzielinę zwaną mastką. Nasienie jest przetrzymywane w najądrzach. w których wytwarzane są plemniki. (powodującej wzwód) prącie wraca do swojego zwiotczałego stanu. . Napletek i żołądź Delikatna żołądź jest chroniona przez luźny płat skóry zwany napletkiem.

t \ . I. które zwykle jest wykonywane ze względów społecznych lub religijnych. obniżenie wysokości głosu i typowy rozkład tłuszczu. które wytwarzają męski hormon płciowy testosteron.typowe objawy zapalenia żołędzi. Jądra Normalny mężczyzna posiada dwa jądra. Najądrze składa się z szeregu mikroskopijnych kanalików zbierających nasienie z jąder.UKŁAD ROZRODCZY /133 lub zakażenie napletka . Kanaliki łączą się razem. tworząc jeden kanał zwany nasieniowodem. Jądra mają kształt owalny. który przenosi nasienie w kierunku podstawy pęcherza. Po pierwsze są miejscem wytwarzania nasienia. zwany najądrzem. czyli w mosznie. Kiedy jądra są uformowane. Po drugie jądra zawierają komórki. Interesujące jest prześledzenie różnic w proporcjach prącia i moszny względem siebie w okresie od dzieciństwa do dojrzałości. Powtarzające się lub stałe zapalenie żołędzi jest czasami powodem do przeprowadzenia obrzezania.tt • • < T • " . Wszystkie te struk- Poniżej: Przedstawione postacie męskie wyszczególniają 5 etapów fizycznego rozwoju chłopca i podkreślają wygląd i rozwój drugorzędnej cechy płciowej owłosienia łonowego. wędrują stopniowo w dół wewnątrz brzucha. Funkcje te są realizowane przez dwa zupełnie oddzielne zestawy komórek wewnątrz każdego z jąder. Z tyłu każdego z nich jest przytwierdzony organ w kształcie długiego przecinka. gdzie każdy plemnik zawiera wszystkie informacje genetyczne konkretnego mężczyzny. tak że w momencie narodzin każde z jąder zwykle znajduje się już w docelowym miejscu. odpowiadający za rozwój takich cech charakterystycznych. Działania jąder są dwutorowe. które rozwijają się w zarodku z fałdu tkanek znajdujących się na tylnej ścianie brzucha. jak: porost włosów na twarzy i tułowiu. Można również zauważyć stopniową zmianę w kształcie ciała.

Nasienie składa się z licznych substancji chemicznych i materiału genetycznego . z wyjątkiem nasieniowodu. które przechowują energię potrzebną plemnikowi w jego drodze do jaja. Każde jądro jest zawieszone w mosznie za pomocą powrózka nasiennego składającego się głównie z nasieniowodu. są bardzo małe. Plemnik przekazuje informacje genetyczne określające płeć dziecka. co osiąga. części środkowej i ogona. Normalny. zanim przejdą przez kanaliki do najądrza. Przód głowy. Plemnik Plemnik jest męską komórką rozrodczą. Powrózek nasienny służy dwóm celom: po pierwsze zaopatruje jądra w krew.chromosomów. .134/UKŁAD ROZRODCZY Jak dojrzewa plemnik Akrosom czapeczka na główce plemnika ' A Moszna Jądro Cewki nasienne kręte Cewka nasienna kręta Plemnik. Jedyną funkcją ogona (witki) jest napędzanie plemnika. gdzie są przechowywanie. Jego jedynym celem jest dokonanie zapłodnienia poprzez zespolenie z komórką żeńską.po drugim etapie podziału komórki Spermatocyt. Każdy plemnik o długości około 0. zawiera specjalne enzymy umożliwiające nasieniu przenikanie w głąb jaja w celu dokonania zapłodnienia. wstawkę i witkę.produkt końcowego etapu podziału komórki Spermatyda . Aby stać się plemnikiem.po pierwszym etapie podziału komórki Spermatogonia . poruszając się ruchem falującym. Składa się z trzech głównych części: główki. czyli akrosom (czapeczka na główce plemnika). wytwarzając przy tym prędkość około 3-3. które przenoszą kopię kodu genetycznego ojca. W rezultacie Powyżej: Od okresu dojrzewania mężczyzny nasienie jest stale produkowane w kanalikach nasiennych.5 milimetra na minutę. Wytwarzanie nasienia Wytwarzanie plemników wymaga temperatury około 3°C niższej niż temperatura pozostałych części ciała. tętnicy jądrowej i splotu żylnego tworzącego żyłę jądrową. Struktury te są otoczone pierścieniem mięśnia zwanego dźwigaczem jądra. czyli jajem.komórka plemnikotwórcza tury. podstawowe komórki plemnikowe przechodzą przez trzy etapy podziału komórki (zobacz zbliżenie). dojrzały plemnik (powyżej na prawo) ma główkę.05 milimetra ma ksztal 1 kijanki. po drugie odprowadza nowo utworzone nasienie z jądra. Część środkowa (wstawka) zawiera struktury zwane mitochondriami.

tworząc część płynu nasiennego. wytwarza niewielką ilość podobnej wydzieliny dającej nasieniu pełną ruchliwość. Gruczoł krokowy. Wydzielina.vqfK'<:<. Jeśli nasienie zostało wytryśnięte w pochwie kobiety.UKŁAD ROZRODCZY/135 proces ten przebiega poza organizmem w mosznie. Poniżej: Rysunek pokazuje badanie odbytu. Zbliżenie wyraźniej pokazuje jego ułożenie w stosunku do pęcherza moczowego. Najądrze może być opróżniane przez trzy albo cztery wytryski nasienia w ciągu 12 godzin. Chociaż dokładna funkcja tego gruczołu nie jest jasna. Najądrze służy jako magazyn i miejsce rozwoju. Jest to prosta metoda badania lekarskiego używana do sprawdzenia stanu gruczołu krokowego w przypadku występowania jakichkolwiek problemów. Zauważ pozycję nasieniowodu i moczowodu. wędruje tak szybko. Ejakulacja (wytrysk nasienia) Zanim nastąpi ejakulacja. który miesza się z plemnikami. Nowo utworzone plemniki przechodzą następnie przez te kanaliki do najądrzy. dwóch kanałów łączących jądra z gruczołem krokowym. nasienie rozpada się i jest ponownie wchłaniane. tak aby zapłodnienie łatwiej przebiegało. Jego miejsce w organizmie powoduje.dwóch skręconych kanałów przyległych do bańki. gdzie toruje sobie drogę do jajowodu. przez który przechodzi nasienie podczas wytrysku.zdolność do spontanicznego poruszania się . plemnik bowiem potrzebuje od 60 do 72 godzin na osiągnięcie pełnej dojrzałości.bańki nasieniowodu. j * . co rozprasza ciepło.plemników i pomaga im przetrwać w wydzielinie z pochwy. właściwą tylko mężczyznom. Gruczoł produkuje płyn. kiedy temperatura staje się zbyt wysoka. Wytwarzanie plemników w ilości od 10 do 30 miliardów miesięcznie ma miejsce w kanalikach nasiennych w jądrach. większego obszaru magazynowania . Dolegliwość ta jest częściej spotykana u starszych mężczyzn. nasienie przesuwa się wzdłuż nasieniowodów. do dalszego. . które są ulokowane za jądrami. że jednym z jego zadań jest wspomaganie utrzymania aktywności plemników. '. Otaczające tkanki pomagają regulować temperaturę jąder wewnątrz moszny poprzez podciąganie ich do góry w przypadku zimna bądź zwiększanie zaopatrzenia naczyń krwionośnych. pobudza ruchliwość . Tutaj sperma otrzymuje wydzielinę z pęcherzyka nasiennego . Jeśli ejakulacja nie ma miejsca. Umiejscowiony jest pod pęcherzem i otacza cewkę moczową. Gruczoł krokowy Gruczoł krokowy jest strukturą w kształcie orzecha włoskiego. jak potrafi przez szyjkę do jamy macicy. że problemy z nim związane często dotyczą funkcjonowania pęcherza moczowego. a ponowne napełnienie zajmuje mu około 2 dni. zwana płynem nasiennym. uważa się.drj.owy Prucie J Powyżej: Widok z boku ukazujący gruczoł krokowy i jego położenie w odniesieniu do innych organów. że plemniki napotkają jajeczko. Właśnie w tym miejscu może mieć miejsce zapłodnienie pod warunkiem. wód wytryskowy do cewki moczowej serią skurczów mięśniowych. W chwili ejakulacji sperma i płyn nasienny są wypchnięte z bańki przez przeNasieniowód Położenie gruczołu krokowego Odbytnica Pęcherzyk nasienny — ° .

Ujście pochwy leży do tyłu od ujścia cewki moczowej w przedsionku pochwy. Największą częścią sromu są dwie pary warg. Górne zakończenie pochwy nosi nazwę sklepienia. jakie wiele kobiet ma powyżej przedsionka. tworząc wędzidełko warg sromowych. Zanim kobieta staje się aktywna seksualnie. czerwone i wrażliwe na ucisk. jakie zachodzą w pochwie podczas stosunku płciowego.nie są wystające. Sklepienie jest najgłębsze w części tylnej. które. Budowa pochwy Pochwa ma długość 7-9 centymetrów i jest otoczona przez tkankę włóknistą i mięśniową. Tworzą one fałdy skóry. Są to gruczoły Bartholina. że posiada osłonę z warg sromowych mniejszych. Stają się cieńsze u podstawy. odpowiednik napletka. które zakrywają kość łonową albo wzgórek łonowy. większa para znajduje się na dnie przedsionka. Mogą jednak dosyć łatwo ulegać zakażeniom wenerycznym i innym. przedsionek jest oddzielony od pochwy błoną zwaną błoną dziewiczą. kiedy kobieta jest podniecona seksualnie. stając się obrzmiałe. Pocieranie łechtaczki w stanie wzwodu przez prącie w czasie stosunku albo innymi środkami zwykle doprowadza do orgazmu. Do wewnątrz od warg większych znajdują się wargi sromowe mniejsze. "Wargi większe "Przedsionek • Błona dziewicza Pochwa Krocze -Odbyt Pochwa Kobiety W celu zapłodnienia układ rozrodczy kobiety musi nie tylko otrzymać nasienie. które razem noszą nazwę sromu. Wyściółka ściany pochwy jest cieńsza u dziecka i u kobiety po menopauzie niż u kobiety w okresie zdolności do rozmnażania. dzieląc się na fałdy. które często powiększają się w czasie stosunku. i małe. Inne części sromu również odpo- Pochwa jest kanałem. jeśli jest zapłodnione. Zewnętrzne żeńskie narządy płciowe to łechtaczka i wargi. Łączą się na szczycie i tworzą ochronny napletek nad wrażliwą łechtaczką. które pokrywają i osłaniają wrażliwe wnętrze razem z głównym narządem podniecenia seksualnego . wydzielanych przez jajnik. przez co może łatwiej przyjąć prącie. Łechtaczka i gruczoły Łechtaczka jest w zasadzie podobna w budowie do prącia. Jej funkcja podczas porodu jest stosunkowo bierna. Strzępki skóry. gdzie łączą się z kroczem. Zmiany te są w dużym stopniu uzależnione od grupy hormonów. . tam też zazwyczaj jest deponowane nasienie podczas stosunku płciowego. musi utrzymać. U szczytu wargi zewnętrzne łączą się ze skórą i owłosieniem na podściółce komórek tłuszczowych.136 / UKŁAD ROZRODCZY Budowa sromu wiadają na pobudzenie seksualne: wargi sromowe mniejsze posiadają tkanki jamiste zwane opuszkami przedsionka. Podczas życia kobiety pochwa przechodzi kilka zmian. Obejmuje ono dolną (albo pochwową) część szyjki macicy. bości. Właściwość ta ułatwia pochwie rozciąganie się podczas stosunku albo porodu. U swego końca wargi mniejsze łączą się. stykają się z sobą i są znacznie pofałdowane. Zewnętrzne większe składają się z grubych fałdów skóry. nawet do tego stopnia. aby zarodek mógł się rozwijać. które często ulega rozerwaniu podczas porodu.łechtaczką. co może wymagać nacięcia i uwolnienia ropy. Pierwsza to gruczoły Skene'go. Druga. W niektórych przypadkach w jednym z gruczołów może utworzyć się ropień Bartholina. Obszar między wargami mniejszymi tworzy przestrzeń nazwaną przedsionkiem pochwy. są pozostałościami błony dziewiczej i są określane jako strzępki po błonie dziewiczej. tak że wejście do pochwy staje się wilgotne. które znajdują się zaraz pod łechtaczką i wydzielają płyn alkaliczny zmniejszający naturalną kwasowość sromu. Jest to głównie organ podniecenia seksualnego. a odbytnica na górnej 1/3 jej ściany tylnej. a gruczoł Bartholina uaktywnia się. Cewka moczowa leży na przedniej ścianie pochwy. doprowadzając do erekcji. Pochwa dziecka jest oczywiście mniejsza niż dorosłej kobiety. Pomiędzy sromem a odbytem znajduje się okolica zwana kroczem. często określany jako wzgórek Wenery. kiedy pochwa tworzy dolną część kanału porodowego i jest zdolna do otwierania się. Stosunkowo niedawno zaczęto rozumieć niektóre zmiany. Ochraniają również ujście cewki moczowej. lecz również wyprodukować jajeczko. Ściany pochwy normalnie są zapadnięte. łączące pasmo zwane wędzidełkiem. Łechtaczka jest niezmiernie wrażliwa. Istnieją dwie pary gruczołów związanych ze sromem. Pochwa odgrywa ważną rolę podczas stosunku płciowego i porodu. które wydzielają płyn w czasie. które ją otaczają. rozmiarze i gru- Powyżej: Usytuowany przy wejściu do pochwy srom składa się głównie z zewnętrznych i wewnętrznych warg. zwanych estrogenami.zwykle wielkości groszku . który prowadzi ze sromu do macicy. ale wyściełaną warstwą komórek zwanych nabłonkiem płaskim. Gruczoły te . Różni się ona w kształcie. Wzgórek łonowy — Napletek łechtaczki Łechtaczka• -Wędzidełko łechtaczk Wargi mniejsze •» . Zapalenie gruczołów Bartholina wymaga leczenia antybiotykami. tak aby umożliwić rodzenie dziecka. które zakrywają i ochraniają pozostałe części. a przy jej pobudzeniu gąbczaste komórki napełniają się krwią.

W takich warunkach bakterie mogą się rozwijać i czasami przyczyniać do wywołania bólu w pochwie oraz uczucia dyskomfortu . mięśnie otaczające pochwę przechodzą w stan skurczu. zanim kobieta w pełni może cieszyć się seksem. Po porodzie szybko powraca do poprzedniego stanu i jest gotowa do przyjęcia następnego zapłodnionego jajeczka. Pewna ilość wydzieliny z pochwy jest normalna u kobiet. a ilość wydzieliny z pochwy wzrasta. aby dostarczyć pożywienie dla zapłodnionego jaja. Rzadko odnotowuje się sytuację. a po poro- Macica dzie zmienia swój kształt na szczelinę z otworem w kształcie krzyża. W tym samym czasie duże włókna mięśni są powstrzymywane przed skurczami. a seks bolesny. Błona może występować w różnych kształtach i rozmiarach i nie ma sytuacji. Budowa pochwy Jajowód Macica Jajnik— Szyjka macicy Mięśnie - Pochwa Przedsionek Srom . Pofałdowana budowa nadaje jej zadziwiającą elastyczność potrzebną przy porodzie. że pochwa jest węższa. nietknięta błona dziewicza nie zapobiega ciąży. stają się przekrwione. nosi tę nazwę na cześć greckiego boga małżeństwa Hymena. szczególnie wargi mniejsze i dolna część pochwy. umożliwiając wzrost płodu.zjawisko zwane zanikowym zapaleniem pochwy. na przykład w wyniku intensywnego pettingu. ale często leczenie trwa wiele miesięcy. to jednak bardzo często jest ona po raz pierwszy przerywana podczas stosunku płciowego. Macica zdaje się nie pełnić niemal żadnej funkcji przed okresem dojrzewania i po menopauzie. Sprawia to. Hymen. ale w okresie przedpokwitaniowym i po menopauzie pochwa staje się lekko zasadowa. Jeśli kobieta jest szczególnie niecierpliwa podczas stosunku. Następnie macica mocno się zwęża. kiedy to posiadanie dziecka byłoby dla kobiety nieodpowiednie psychicznie i fizycznie. W czasie porodu rozciąga się. W czasie ciąży macica powiększa się. Mimo iż stan błony nie jest dowodem dziewictwa. masturbacja albo wkładanie tamponu może również spowodować jej rozerwanie. aby umożliwić przejście dziecka. Szyjka jest długa na około 2. Od okresu dojrzewania do menopauzy śluzowka macicy rozwija się każdego miesiąca. Ściany pochwy są dobrze zwilżone wydzielinami z kanału szyjki macicy i gruczołów Bartholina. Ma to wpływać na zahamowanie rozwoju szkodliwych bakterii w pochwie. W przeciwieństwie do obiegowej opinii. aby nastąpiło to wcześniej niż 36 dni po porodzie. który uchodzi do jamy macicy powyżej i do pochwy poniżej. który kontaktuje się z obszarem rozrodczym genitaliów. szyjka jest wyczuwalna jako mały dołeczek. Intensywny petting. tak aby zamknąć duże naczynia krwionośne. Błona dziewcza nie ma żadnych znanych funkcji fizjologicznych. U kobiety. ujście macicy jest okrągłe i dość małe. Jeśli jajeczko nie zostanie zapłodnione. Macica składa się z dwóch głównych części: trzonu narządu oraz szyjki macicy i jest zdolna do przechodzenia znacznych zmian podczas okresu reprodukcyjnego kobiety. Czynności pochwy Podczas podniecenia seksualnego organy rozrodcze. włączając te okalające pochwę. kiedy płód jest dojrzały. może wniknąć przez szczelinę w błonie dziewiczej i przejść dalej w górę pochwy. równocześnie chroniąc go i karmiąc. Plemnik. biegania czy jazdy konnej. Podczas stosunku wydzielina przecieka również przez nabłonek do światła pochwy. np. zwany również błoną dziewiczą.UKŁAD ROZRODCZY/137 W okresie reprodukcyjnym wydzielina pochwy jest lekko kwaśna. W czasie orgazmu mięśnie miednicy. Błona jest zwykle cienka i sitowata i może być łatwo uszkodzona podczas dużego wysiłku fizycznego. ale zyskała duże znaczenie w prawie wszystkich kulturach jako oznaka dziewictwa. która nie rodziła dzieci. Jeśli włożyć palec do pochwy. a jej ilość wzrasta podczas owulacji i podniecenia seksualnego. mimowolnie kurczą się. Zaburzenia te są nazwane pochwicą i mogą być leczone przez lekarza seksuologa. a jej dolna część wchodzi do pochwy.5 centymetra i ma cienki kanał biegnący wzdłuż niej. które zaopatrywały łożysko. umięśnionym kanałem usytuowanym pomiędzy macicą i sromem. Po prawej: Pochwa jest mocnym. w których może być wiarygodnym dowodem niewinności. Szyjka macicy ma kształt cylindra. Macica zmienia swoją rolę. wówczas śluzówka macicy jest wydalana podczas menstruacji i powoli odbudowywana podczas następnego cyklu miesiączkowego. Zaczyna wtedy kurczyć się w celu otwarcia szyjki i umożliwienia dziecku i łożysku wyjścia na zewnątrz.

W okresie od pierwszej miesiączki do menopauzy normalne jajniki wytwarzają jedno jajeczko każdego miesiąca. Ciąża powiększa macicę. kiedy jajeczko zostaje zapłodnione przez plemnik. szyjka macicy wydziela zabezpieczające przeciwciała. Macica jest normalnie podtrzymywana wewnątrz miednicy przez mięśnie. rozpoczyna się nowe ludzkie życie. osiąga rozmiar macicy dorosłej kobiety. Wąski koniec gruszki jest równoważny z szyjką macicy. kiedy kobieta przechodzi miesiączkę.jej umięśnione ściany są grube. które również zarządzają postacią śluzówki macicy. który zabezpiecza rozwój zakażeń przenoszonych tą drogą do jamy brzusznej. która wsuwa się do pochwy. Następnie przestaje rosnąć. W okresie około 38 tygodnia zwykle dosięga otworu dolnego klatki piersiowej. Jajniki to dwa szaroróżowe narządy kształtu migdałowatego. zwane prostaglandyną. tak aby utrzymać płód i worek owodniowy. które są wytwarzane w tkankach macicy. i leżą równolegle po bokach od macicy. ale do 12 tygodnia może być wyczuwalna tylko wewnątrz jamy brzusznej nad spojeniem łonowym. aby umożliwić późniejszy wzrost jajeczka (w sytuacji gdy jest ono zapłodnione). śluzówka jest złuszczana i wydalana w czasie menstruacji. Znajdują się w miednicy. wciąż nie jest całkowicie zrozumiały. W czasie ciąży ściany powiększają się w znacznym stopniu. Macica dorosłej kobiety nie będącej w ciąży jest zwykle przechylona do przodu pod kątem 90° . a jama jest jedynie szczeliną. Kiedy dziewczyna ma około 1 5 lat. jamie organizmu ograniczonej przez kości miedniczne. Jajniki są częścią układu rozrodczego kobiety i ich zadaniem jest wytwarzanie i wypuszczanie dojrzałych jajeczek. po drugie. Pozycja macicy U dorosłej kobiety macica jest narządem o rozmiarze i kształcie zbliżonym do gruszki i znajdującym się wewnątrz miednicy. za to rozpoczyna wydzielanie substancji bogatych w składniki odżywcze. a od strony ściany bocznej. które otwiera się do jamy otrzewnej. W ten sposób macica tworzy część kanału pomiędzy jamą brzuszną i środowiskiem zewnętrznym. wyściółka macicy jest wydalana. tylnej i przedniej za pomocą pasm tkanki łącznej. Przód macicy opiera się na pęcherzu. elestyczne więzadła. W momencie. W ciągu pierwszych dni po narodzeniu macica noworodka kurczy się i pozostaje w tym stanie aż do roku lub dwóch przed pierwszą miesiączką. Podczas pierwszej połowy cyklu miesiączkowego śluzówka zwiększa swoją grubość aż do czasu. Każdy jajnik jest utrzymywany przez mocne. a naturalna kwasowość pochwy powstrzymuje rozwój szkodliwych bakterii. Jajowód Jajnik Pęc heiz moczowy Pochwa Macica dorosłej kobiety Macica przy zaawansowanej ciąży Wszystkie zmiany w funkcjonowaniu macicy są kierowane przez hormony wydzielane przez przysadkę i jajniki oraz podobne substancje. a po blisko 2 tygodniach od urodzenia wraca do stanu sprzed porodu. Po pierwsze. gdy jajniki zaczynają wytwarzać hormony. kiedy zostaje uwolnione jajeczko. Po menopauzie macica kurczy się. Chociaż Jajniki . które są przytwierdzone do szyjki macicy. Nad każdym jajnikiem znajduje się otoczone strzępkami ujście brzuszne jajowodu. Istnieje specjalny mechanizm. Sposób. Różnice w rozmiarach są kontrolowane przez wydzielanie hormonów płciowych. Jest on połączony z jajowodami. Podczas ciąży macica powiększa się. każdy o długości 3 i grubości około 1 centymetra. które przenoszą co miesiąc jajeczko uwalniane przez jeden z dwóch jajników. zwane mięśniami dna miednicy. a pozostała część tworzy trzon macicy. w jaki substancje te oddziaływują na siebie. a tył leży niedaleko odbytnicy.138 / UKŁAD ROZRODCZY Po urodzeniu W wieku 4 lat Po menopauzie Po urodzeniu dziecka Naturalne zmiany macicy Po lewej: Płód płci żeńskiej przezywa przyspieszony wzrost macicy podczas ostatnich dwóch miesięcy przed porodem prawdopodobnie z powodu obecności dużej ilości hormonów matki. która kurczy się ponownie po menopauzie. Jeśli nie dochodzi do zapłodnienia. Są one również istotną częścią układu hormonalnego organizmu.

które mają przekształcić się w jajeczka. Znacznie lepiej widoczne są pęcherzyki jajnika zawierające jajeczka w różnych stadiach dojrzewania.Rozwijające się ciałko żółte Dojrzale ciałko żółte . Każdego miesiąca dojrzewa jeden pęcherzyk. które rozwija się z pęcherzyka po uwolnieniu jajeczka. komórki na krawędzi pęcherzyka pozwalają na uwolnienie jaja. budowa i funkcjonowanie jajników \ Jajowód Odżywiające naczynia krwionośne Ciałko białkowe (obumarłe ciałko żółte) Jajnik Macica BJ L B • B B B B B r ^^ Bf Bj Bj BJ Komórka jajowa łożyska. ciałko żółte. wywołując rozwój ciałka żółtego w pustym pęcherzyku. Położenie. czyli pęcherzyku jajnikowym.UKŁAD ROZRODCZY/139 znajdują się blisko siebie. gdzie są otaczane błoną pęcherzyka. Komórki. Oprócz swojej roli producenta jajeczek jajniki również działają jako gruczoły hormonalne. W przypadku zapłodnienia. Wówczas produkcja FSH zaczyna się od nowa i cały cykl jest powtórzony. Pod wpływem estrogenu wyściółka macicy pogrubia się. nie ma bezpośredniego połączenia pomiędzy jajnikami a ujściami jajowodów. wówczas ciałko żółte kontynuuje swoją pracę aż do momentu ukształtowania się Poniżej: Jajniki są pokryte warstwą komórek. Można to zaobserwować. Jeśli jajeczko nie jest zapłodnione w ciągu dwóch tygodni.estrogenu. Po dojrzeniu i pęknięciu pęcherzyka jajnikowego kolejny hormon przysadkowy. Jeśli jednak jajeczko zostało zapłodnione. W trakcie powiększania się tych pęcherzyków i po uwolnieniu jajeczek wytwarzają one na powierzchni jajnika charakterystyczne guzy. oglądając ich budowę wewnętrzną pod mikroskopem. Kiedy pęcherzyk i jajeczko są dojrzałe. progesteron. ciałko żółte kurczy się. przechodzą do wnętrza jajnika.) Z kolei ciałko żółte wytwarza i wydziela własny hormon. Właśnie z tych komórek znajdujących się na krawędzi jajników jest tworzone jajeczko. zaczyna działać. Można dostrzec tysiące niedojrzałych jajeczek. który z krwią jest przemieszczany w stronę jajników. przygotowując do przyjęcia zapłodnionego jajeczka. która działa jako podpora dla zawierającej pęcherzyki warstwy zewnętrznej. Dokładny przebieg tego procesu jest nadal tajemnicą. skupione niedaleko brzegu jajnika. Dojrzała komórka jajowa . (Ciałko żółte pomaga zajść w ciążę. Jajniki pokrywa warstwa komórek nazwanych nabłonkiem płciowym. produkcja progesteronu zanika i wyściółka macicy jest złuszczana i wydalana w czasie comiesięcznej menstruacji. Jajeczko jest następnie unoszone przez strzępki jajowodu do jego ujścia brzusznego. W centrum tego skupiska znajduje się komórka jajowa w swojej ostatecznej formie dojrzewania. rośnie i wydziela hormon. który podtrzymuje ciążę. który następnie pęka na powierzchni jednego z jajników i jest opróżniany. Środek jajnika jest wypełniony elastyczną tkanką włóknistą. FSH pobudza rozwój pęcherzyków jajnikowych oraz powoduje wydzielanie hormonu . Przysadka najpierw wytwarza hormon zwany folikulotropowym (FSH). Pracują pod kontrolą przysadki znajdującej się w podstawie mózgu. hormon luteinizujący (LH). U dojrzałej kobiety jajniki mają guzowaty wygląd. Estrogen pobudza również budowę substancji białkowych oraz prowadzi do zatrzymywania płynów. Owulacja Pod mikroskopem dojrzewające pęcherzyki jajnika mogą wyglądać jak małe piłeczki zawierające niewielkie skupisko komórek. każde w okrągłej obudowie.

Rozpoczęcie krwawienia miesiączkowego (menstruacji) z macicy znane jako menarche . Około 1 roku przed pierwszą miesiącz- Pierwsza miesiączka ką dziewczęta mogą zauważyć delikatne upławy z pochwy. Nie zawsze rozwój musi przebiegać w takim samym tempie. a każdy z nich posiada niedojrzałe jajeczko. Jednak najwyżej około 500 z nich będzie w ogóle uwolnionych i prawdopodobnie nie więcej niż pół tuzina . Zmiany te zaczynają się przynajmniej 1 rok przed pierwszą miesiączką i są znakiem. W czasie kiedy żeńskie niemowlę rodzi się. dziewczyna mogłaby być na trzecim etapie rozwoju piersi i tylko na pierwszym etapie rozwoju owłosienia łonowego. nie są jeszcze zdolne do wyprodukowania dojrzałego jajeczka.jeśli w ogóle tyle . Rozwój kobiety w okresie dojrzewania. rozwój owłosienia łonowego czy poszerzenie bioder. pozostawiając wytworzoną wy ściółkę macicy bez potrzebnego wsparcia. ale przed okresem dojrzewania nastąpi jeszcze kilka większych zmian. Kiedy jajniki po raz pierwszy zaczynają wytwarzać estrogen. Hormony przysadkowe również skłaniają komórki znajdujące się w jajniku do wydzielania estrogenu . że estrogen zaczął pobudzać uwalnianie pierwszego dojrzałego jajeczka.Menstruacja Rozwój jajnika jest w dużej mierze zakończony do czasu. który jest kierowany przez hormony przysadki mózgowej i jajników. jak i wykształcone piersi.to tylko jedna z faz cyklu miesiączkowego. który jest w dużym stopniu odpowiedzialny za powiększenie się biustu. pobudzenie wzrostu owłosienia łonowego i za przebudowę wy ściółki macicy. które będą utrzymywały cykl miesiączkowy. co powoduje jej złuszczenie i wydalenie na zewnątrz wraz z krwią menstruacyjną. kiedy poziom estrogenu spada. Dziewczyna poniżej posiada zarówno rozwinięte owłosienie tonowe. jego jajniki zawierają razem od 40 do 300 tysięcy pęcherzyków jajnikowych pierwotnych. Towarzyszy to innym zewnętrznym i wewnętrznym zmianom występującym w czasie. Pierwsza menstruacja pojawia się.da początek ludzkiemu życiu. Wewnątrz organizmu wzrost i spadek poziomu estrogenu i hormonów przysadkowych rozpoczyna tworzenie wzoru wzajemnych oddziaływań. Pierwsze wydzielenie estrogenu zapoczątkowuje zmiany fizyczne w okresie dojrzewania. Około 4 lub 5 lat przed pierwszą menstruacją podwzgórze poleca przysadce wydzielać hormon wzrostu. kiedy dziewczyna staje się dojrzała płciowo.hormonu płciowego. takie jak wzrost piersi. kiedy płód w macicy ma 3 miesiące. •I V •* v j . Wzrastanie osiąga swój szczyt 2 lata przed pierwszym krwawieniem i maleje tuż przed rozpoczęciem miesiączkowania.

i osiąga szczyt w dniu 1 3. z których dwa są szczególnie ważne dla rozmnażania. drugą jest sprawienie. usytuowany u podstawy mózgu. razem z tymi komórkami. Jajeczka. Komórki jajnika. a nawet rok zajmuje jajnikowi dojście do pełnego funkcjonowania. który (około 36 godzin później) pobudza uwalnianie jajeczka z jajnika. że gruczoły wyściełające macicę wydzielają płyn. Jajeczko. W czasie owulacji (D) poziom estrogenu nagle spada. Około 15 dni przed wystąpieniem następnej miesiączki przysadka uwalnia dużą ilość hormonu luteinizującego. Pozwala to na powstanie nowej wyściółki. który ma odżywiać nowo zapłodnione jajeczko. Cykl miesiączkowy Czas od pierwszego dnia jednej menstruacji do pierwszego dnia następnej jest znany jako cykl miesiączkowy. kiedy rozwija się ciałko żółte. Jeśli jajeczko ulegnie zapłodnieniu przez plemnik. Nadal wytwarzają estrogen. które umożliwiają jajeczku opuszczenie jajnika i transport do macicy. gotowej do przyjęcia następnego jajeczka. Jajeczko następnie podróżuje wzdłuż jajowodu do macicy. kiedy jej układ rozrodczy jest całkowicie rozwinięty (mimo tego. który staje się zbyt gęsty dla nasienia. przechodzą teraz zmiany. musi ona jeszcze dojrzeć fizycznie i emocjonalnie). aby weszło do macicy. Zapłodnienie ma zwykle miejsce w jajowodzie. jest nazwane pęcherzykiem Graafa. Jeśli jajeczko nie jest zapłodnione. są otoczone przez komórki produkujące hormony. komórki wyściełające macicę nie otrzymują tlenu i obumierają. Progesteron ma dwie główne funkcje w cyklu miesiączkowym. Są następnie wydalane razem z pewną ilością krwi. i spada po 20. . Zmienia ona również wydzieliny w szyjce macicy. Gruczoł ten uwalnia kilka hormonów. Ilość estrogenu. W czasie tego cyklu narządy rozrodcze przechodzą serię zmian. które funkcjonuje ja- ko zegar miesiączkowania. to jednak jajnik nie wytwarza jeszcze żadnego dojrzałego jajeczka.UKŁAD ROZRODCZY /141 Produkcja estrogenu i rozwój jajeczka Dzień 25/26: Ciałko żółte rozpada się z powodu nie zajścia w ciążę \ Dzień 20 t Jajnik 1 dzień miesiączki: Pęcherzyk jajnikowy zaczyna się rozwijać Poziom estrogenu Dzień 4/5: Rozwija się pęcherzyk jajnikowy D '"«•» Dzień 16/17: Ciałko żółte (pozostałość pęcherzyka jajnikowego) jest całkowicie rozwinięte Dzień 14: Owulacja Dzień 12/13: Pęcherzyk jajnikowy jest w pełni rozwinięty Chociaż pierwsza miesiączka niesie z sobą ten sam rodzaj krwawienia jak pozostałe cykle menstruacyjne. chyba że jajeczko zostało zapłodnione. ułatwiając plemnikom wpłynięcie do niej i spotkanie jajeczka. Jeśli jajeczko nie ulegnie zapłodnieniu. polegające na wchłanianiu tłuszczu. Podczas cyklu zwiększona produkcja estrogenu powoduje utworzenie i rozwój gruczołów w wyściółce macicy. kiedy zagnieździ się w wyściółce macicy i zacznie być karmione przez krew matki. gdy menstruacja i cały cykl dobiegają końca. które utworzyły pęcherzyk Graafa. który produkuje pęcherzyk jajnikowy jest różna w każdym okresie cyklu miesiączkowego. ale teraz dołączają do tego produkcję hormonu zwanego progesteronem. gdy rozwija się pęcherzyk (A i B). (C). Wszystkie hormony uwolnione podczas cyklu mogą wpłynąć na zegar miesiączkowania. Kilka miesięcy. Z początku pęcherzyk wytwarza bardzo mało estrogenu. Głównym hormonem wytwarzanym przez pęcherzyk jest estrogen. ale jego poziom stopniowo wzrasta. Jeden pobudza wzrost i dojrzewanie kilku małych jajeczek w jajniku. Wzrasta znowu. będzie odżywiane przez wydzieliny z komórek wyściełających macicę aż do chwili. ciałko żółte rozpada się. Od tej pory funkcjonują jako ciałko żółte. Mechanizm ten działa poprzez mały gruczoł zwany przednią częścią przysadki. Pierwszą jest zmiana śluzu w szyjce macicy. a młodej dziewczynie osiągnięcie pełnej dojrzałości płciowej. Małe naczynia krwionośne w tym obszarze kurczą się. Ten skomplikowany cykl działania jest kontrolowany przez część w mózgu zwaną podwzgórzem. dniu. wyściółka macicy jest wydalana z krwią menstruacyjną. które dojrzewają podczas cyklu miesiączkowania. podczas gdy drugi stymuluje uwalnianie już dojrzałych.

który pomaga mu zagnieździć się w wyściółce macicy. Jeśii stosunek płciowy ma miejsce mniej więcej w czasie owulacji. zagnieżdża się w ścianie macicy matki.in. W ciągu 72 godzin komórki kontynuują podział aż do momentu utworzenia 64-komórkowej formy zwanej morulą. że ilość hormonów uwalnianych przez łożysko może być ważnym czynnikiem w określaniu początku porodu. Po 4 dniach od momentu zapłodnienia trofoblast produkuje hormon zwany ludzką gonadotropiną kosmówkową (HCG). gdzie może być odżywiane i ciąża może się rozpocząć. Zapłodnienie Miliony plemników. Są one otoczone przez płyn nasienny. zwana trofoblastem. który zabezpiecza je przed kwasowością pochwy. Poruszają się żywiołowo. Ta istotna funkcja wymiany jest przeprowadzana przez łożysko. Ta następnie dzieli się. Łożysko Łożysko tworzy się. Są również dowody. tygodnia łożysko jest osobnym organem . że nastąpiło zapłodnienie i który Tworzenie blastocysty Blastocysta zatopiona wwyściótce macicy . muszą być spełnione różne warunki. Przygotowują również rozwój piersi przed mającym nastąpić karmieniem oraz doprowadzają do odkładania tłuszczu na udach. dzień w 28-dniowym cyklu). Łożysko działa również jak bariera. kiedy wyspecjalizowana część jajka. Niektóre z przeciwciał matki również przechodzą przez łożysko. który informuje jajnik. gdy kobieta jest w ciąży. która później zacznie dzielić się na dwie komórki. W chwili umieszczenia w pochwie plemniki natychmiast zaczynają podróż w głąb przez szyjkę macicy. natychmiast następuje zapłodnienie. Zapłodnione jajko wędruje w ciągu następnych 7 dni do macicy (jest to 21. Kiedy jajeczko jest zapłodnione. które m. kiedy da się rozpoznać jako rozwijająca się istota ludzka (od . Jajeczko i plemnik (który teraz odrzucił swój ogon) łączą się i tworzą zygotę. która zagnieżdża się w wyściółce macicy. Inne hormony pobudzają wzrost macicy i prawdopodobnie zapobiegają jej kurczeniu się. które sugerują. aby zakończył się sukcesem. kończy się również poczęcie. Po przejściu przez jamę macicy wędrują w górę jajowodu. substancje resztkowe i hormony przechodzą od płodu do matki. jednak wiele substancji może przejść od matki do dziecka. lecz obumierają w kwasowym otoczeniu pochwy. są odżywiane przez zasadowy śluz kanału szyjki macicy. składniki odżywcze (proste węglowodany. Gdy ten proces. tak aby blastocyta mogła kontynuować swój rozwój. tak aby uczynić łatwiejszym przeniknięcie pojedynczego plemnika. zwany nidacją (implantacją). wykorzystując swoje „ogony". zapobiegają uwolnieniu innych jajeczek albo występowaniu miesiączek w czasie. szkodliwymi substancjami. Utworzona z zapłodnionego jajka blastocysta może być teraz odżywiana przez obfity dopływ krwi obecnej w wyściółce macicy. ' z b l t a 9 r u P a komórek) Podział zygoty Jajowód Zygota Plemnik zapladniający komórkę jajową Pusty pęcherzyk jajnikowy /jT ' / i I | V ' s Pęcherzyk Graafa = Etapy w dojrzewaniu pęcherzyka Macica Kosmki kosmówki (występ z wyściólki blastocysty) Trofoblast (wyściólka blastocysty) Napełniona płynem grupa komórek / Wyściółka macicy utrzymuje dopływ krwi do wyściółki macicy. kiedy plemnik przeniknie przez powierzchnię jajeczka. który pomaga topić zewnętrzną powierzchnię jajeczka. Od 12. Rozwój płodu Płód to nazwa określającą nie narodzone dziecko od chwili. brzuchu i pośladkach jako przyszłego źródła energii. Łożysko wytwarza kilka hormonów. Czynności łożyska Wszystkie substancje odżywcze i tlen płód otrzymuje od matki i jest zdolny do wydalenia wszystkich produktów przemiany materii z powrotem do jej ciała. zapłodnienie jest bardzo prawdopodobne. Dwutlenek węgla. . Jest to naturalny sposób zabezpieczenia przed zapłodnieniem jajeczka przez uszkodzone lub niezdrowe plemniki. . . Dwie warstwy komórek utrzymują krążenie krwi płodu odzielone od krwi matki w łożysku. do którego płód jest przytwierdzony za pomocą pępowiny. jest ukończony.Zapłodnienie i rozmnażanie Zapłodnienie jest połączeniem plemnika i jajeczka. która ochrania płód przed potencjalnie Powyżej: Zapłodnione jajeczko dzieli się. Zapłodnienie jest osiągnięte. aby utworzyć blastocystę.M°rula .w czasie narodzin dziecka waży około 500 gramów i ma kształt ciemnoczerwonego. W czasie tego okresu wytwarza mały występ. reszta plemników obumiera. Droga ta. Gdy jajeczko znajduje się już w jajowodzie. które dotarły do macicy. w którym. tlen. Niektóre z plemników nie docierają do celu wędrówki. tłuszcze i aminokwasy) oraz hormony od matki do płodu. jeśli owulacja będzie miała miejsce. Jest to złożony proces.. Plemniki mogą przeżyć w jajowodzie do 3 dni gotowe do połączenia z komórką jajową. około 20 centymetrów. tworząc morulę (grupę komórek). Każdy plemnik posiada enzym. zabiera im około 45 minut i tylko 2 tysiące plemników może w zasadzie przetrwać. zanim zacznie się poród. gąbczastego krążka. ale mimo to wiele lekarstw może przejść przez łożysko i uszkodzić płód. Mężczyzna podczas ejakulacji wyrzuca około 400 milionów plemników.

Zaczynają formować się komórki krwi i wytwarzane są podwaliny pod pierwsze komórki serca. Zewnętrzna wyściółka blastocysty. Odtleniona krew (niebieska) opuszcza płód wzdłuż tętnic pępkowych. Rośnie połączona z kręgosłupem głowa. Naczynia krwionośne zarodka łączą się z innymi w rozwijającym się łożysku. a później płód będą w nim przebywać w czasie ciąży w stałej temperaturze wygodnie podtrzymywane i osłonięte przed wstrząsami w płynie owodniowym. Tydzień 4: Worek owodniowy jest już dobrze rozwinięty. Pod koniec tygodnia zarodek ma długość około 1. Ciąża jest dzielona na trzy trymestry (okresy trzymiesięczne w życiu zarodka i płodu). rozpoczynając tworzenie od żołądka i części jelit. Serce już bije. Mózg ma postać 3 pęcherzyków. Tydzień 6: Rozwój głowy przyspiesza się. a nasycona tlenem (czerwona) dociera do płodu poprzez żyłę pępkową. Kosmki. w której rozwija się cewa nerwowa. które nie są połączone. kolanowy. Kontynuowany jest rozwój układu trawiennego i moczowego. Łożysko składa się z naczyń krwionośnych matki znajdujących się w ścianie macicy i naczyń krwionośnych płodu z pępowiny. Dzieli się na nowo. Tydzień 3: Zmiany hormonalne powodują. tak aby utworzyć małą grupę komórek zwaną morulą.3 centymetra. już istnieje. rozpoczyna rozwijać się w łożysko. Kończyny rozwijają się. ale w tym momencie mają jeszcze zwartą budowę. Kosmki kontynuują zwiększanie swej ilości. na początku nieregularnie. że śluzówka macicy staje się grubsza. aby utworzyć pępowinę. Tydzień 5: Tworzą się pierwsze narządy. Małe dziurki. Nie ma jeszcze rozpoznawalnej twarzy. zagnieżdżają się w wyściółce macicy w celu zapewnienia wyżywienia zarodka. Kończyny ukazują się jako małe zawiązki. występy z jej pokrycia. twarz nadal się tworzy i można zobaczyć zaczątki ust. Zawiązki kończyn urosły i jest teraz możliwe zobaczenie zaczątków rąk i stóp. tlenu i substancji resztkowych ma miejsce w obszarze między naczyniami krwionośnymi. Na tym etapie zygota składa się z pojedynczej zapłodnionej komórki lub jajeczka. Przed tym okresem rozwijająca się zygota jest nazywana zarodkiem (embrionem). zaczynają się rozwijać. Usta i szczęki zaczynają się formować. a dodając do tego 9 miesięcy kalendarzowych i 7 dni podaje przybliżoną datę porodu. Pierwszy trymestr Przez następne 3 dni morula unosi się w macicy. przez które zarodek pobiera pożywienie z obiegu matki i oddaje substancje resztkowe do wydalenia. a krew z niej odżywia blastocystę. zwana trofoblastem. ale zapłodnienie ma miejsce między 10. ale wątroba i nerki nie mogą jeszcze funkcjonować. Jest to ważny okres dla rozwoju oczu i części ucha wewnętrznego. jest teraz dobrze rozwinięte. które później staną się nozdrzami. Anatomia łożyska Krążenie krwi w łożysku Tętnice matczyne Żyły matczyne Krew w przestrzeni między naczyniami krwionośnymi matki i płodu . powstają stawy: biodrowy. tworząc odgałęzienia i przytwierdzając zarodek mocno do ściany macicy. stąd ciąża może się właściwie zacząć podczas drugiego tygodnia pierwszego trymestru. dzieląc się ciągle. Wymiana pożywienia. również serce bije mocniej. który teraz ma długość około 7 milimetrów. ale wkrótce całkiem równomiernie i szybciej niż serce matki. a 14. a serce i krwiobieg są już wyraźnie ukształtowane. trwa ciągły rozwój mózgu i kręgosłupa. Wewnętrzne części ucha i oczu nadal się tworzą (te drugie są pokryte skórą.UKŁAD ROZRODCZY /143 około 2 miesięcy po zapłodnieniu jajeczka). Przez około 3 dni po zapłodnieniu zygota porusza się wzdłuż jajowodu w kierunku macicy. Rosną płuca. a wiele wewnętrznych narządów. są tylko małe zagłębienia na oczy i uszy. Tydzień 7: Łożysko. Tydzień 2: Blastocystą zatapia się w śluzówce macicy: nazywa się to zagnieżdżeniem (implantacją). W samym zarodku (teraz o długości około 10 milimetrów) zaczął rozwijać się układ trawienny. po to aby utworzyć wklęsłą bryłę komórek zwaną blastocystą. dniem cyklu miesiączkowego (kiedy kobieta najprawdopodobniej ma owulację i jest najbardziej płodna). Nadal trwa tworzenie układu trawiennego. Kręgosłup i zawiązek systemu nerwowego zaczynają się formować w zarodku. która już jest widoczna gołym okiem. ramienny i łokciowy. Lekarz określa początek ciąży jako pierwszy dzień ostatniej miesiączki. Zarodek. Wyczuwalne są małe ruchy kręgosłupa. chociaż wciąż w bardzo prostym stanie. która przekształci się w powieki).

a kończyny są zdolne do małych ruchów. Twarz kontynuuje swój rozwój. Objętość płynów w worku owodniowym wzrasta pomiędzy 11. W siódmym tygodniu zaczyna tworzyć się zarys ręki. w stronę klatki piersiowej. a 14. Od tego czasu łożysko jest oddzielnym narządem. Płód w 28 dniu Płód w 24 dniu Po prawej: Rozwój płodu od trzeciego do siódmego tygodnia. Do szóstego tygodnia ciąży wypustki ramion rosYią. a kształt fizyczny przypomina istotę ludzką. W ósmym tygodniu palce i kciuk z ich szerokimi poduszeczkami oddzielają się od siebie. palcami kończyn rąk i stóp. mm 7 mm . wzrastając ponad kośćmi miednicy. Zaczął się tworzyć układ rozrodczy. ale wciąż jeszcze nie mogą być odczuwane przez matkę. ale ciąża nie jest jeszcze widoczna. Tydzień 11: Twarz jest niemal zupełnie uformowana. a macica zwiększyła rozmiary. W tym krótkim czasie trzykrotnie wzrasta jego wielkość. Twarz nadal się rozwija. są widoczne krawędzie palców. ale tylko wewnątrz organizmu: zewnętrzne narządy płciowe nie są jeszcze widoczne. Ruchy są bardziej żywiołowe. rozpoczął się rozwój zewnętrznych narządów płciowych. Pod koniec 10. Do trzynastego tygodnia poduszeczki zmniejszają się i tworzą się łożyska paznokci. Zaczynają się tworzyć mięśnie.144 / UKŁAD ROZRODCZY Rozwój ręki Tydzień 8: Oczy są niemal w pełni rozwinięte. ale nie mogą jeszcze funkcjonować niezależnie od matki. Wszystkie główne narządy wewnętrzne organizmu nadal się rozwijają. Tworzenie wewnętrznej części ucha jest zakończone. teraz istnieją zaczątki nosa. złączonymi błoną. Tydzień 9: Pępowina jest całkowicie utworzona i odżywia system krążenia płodu krwią. Tygodnie 12 -14: Niemal wszystkie wewnętrzne narządy są utworzone.5 centymetra długości. tygodnia płód mierzy 5.5 centymetra długości. a powieki ukształtowane. tygodniem ciąży. Macica może być teraz wyczuwalna. Płód ma obecnie około 4 centymetrów długości. miękką podkładką tkanek. Można zobaczyć oddzielone palce u nóg i rąk. a kończyny są już wyraźnie uformowane wraz z malutkimi. a dłoń ie zaczynają się fałdować. a płód ma zawiązek ręki. zaczyna się tworzyć część zewnętrzna. Tydzień 10: Układ naczyniowy zapewnia krążenie krwi w obrębie ciała płodu. ale ciągle pokryte na wpół rozwiniętymi powiekami. Duża w porównaniu z resztą ciała głowa jest pochylona w dół. W tym czasie płód ma około 4.

że płód jest zdolny do życia. Płód nadal nie jest zdolny do egzystowania niezależnie od matki. Tydzień 24: Mięśnie są niemal zupełnie wykształcone. w celu zabezpieczenia go przed płynem owodniowym. wzrost zaczyna być szybszy: płód waży około 135 gramów i ma około 12 centymetrów długości. W większości przypadków dziecko obróciło się. chociaż w bardzo rzadkich wypadkach dzieci urodzone przedwcześnie (w tym okresie) i fachowo odżywiane przez lekarzy przeżyły. Tydzień 28: Jest to moment. a stawy są zdolne do wykonywania ruchów. Mięśnie rozwijają się szybko. Jest jednak znacznie szczuplejszy. Waga płodu wynosi 570 gramów. Płód ma około 21 centymetrów długości.UKŁAD ROZRODCZY /145 Drugi trymestr Tygodnie 14-16: Kontynuowane jest tworzenie kończyn. a cały płód pokrywają miękkie. ponieważ płuca są w pełni ukształtowane. przechodzą przez nie od matki do płodu. a długość około 33 centymetrów. Płód w 6 tygodniu Płód w 7 tygodniu Płód w 5 tygodniu 10 mm 2 cm . delikatne włosy zwane meszkiem. nazwaną mazią płodową. Krążenie krwi matki i dziecka pozostaje niemal całkowicie rozdzielone. chociaż jeszcze nie w pełni uformowane. które już rodziły. a dziecko urodzone w tym okresie ma 15 procent szans na przeżycie. kiedy uznaje się. Długość ciała wynosi teraz około 45 centymetrów. Po 14. może to jeszcze nie nastąpić. a na głowie zaczynają rosnąć włosy. Rozwijają się paznokcie palców stóp i rąk. Tydzień 36: Do tego czasu szansa przetrwania wzrosła do 90 procent. Proszę zauważyć maleńkie paluszki rąk i stóp. tygodniu łożysko jest w pełni uformowane. Łożysko ciągle się rozrasta: wszystkie potrzebne składniki odżywcze. ponieważ miałby 5 procent szans na przeżycie. a płód ma fizyczne proporcje dziecka. Trzeci trymestr Wzrost organizmu płodu dorównuje teraz rozwojowi głowy. Tydzień 20: Od tej pory płód jest zdolny do wykonywania żywiołowych ruchów kopania. włączając tlen. aby spoczywać głową w dół macicy. Ilość mazi płodo- U dziewięciotygodniowego płodu obecne są już wszystkie części ciała. ale u kobiet. ponieważ podskórny tłuszcz jeszcze się nie rozwinął. wej wzrosła. W widocznym na zdjęciu zaciemnieniu rozwiną się narządy wewnętrzne. Pokryty tłustą warstwą. gdyby urodził się przedwcześnie. ma teraz około 37 centymetrów długości. Po 16 tygodniach nerki zaczynają wytwarzać rozcieńczony mocz. a produkty przemiany materii wracają do obiegu matki w celu wydalenia. które matka będzie mogła odczuwać.

które mogą być potrzebne w okresie ciąży. Zarażenie się nią podczas ciąży może spowodować. co może spowodować wady rozwojowe płodu. szczególnie zaraz przed zaśnięciem. tygodnia piersi są gotowe do karmienia: wiele kobiet zauważa. jaką należy stosować dietę i sprawdzi.konieczne jest szczepienie przeciw tej chorobie. Poród będzie miał miejsce w około 40. że sutki wydzielają żółty płyn zwany siarą. W trakcie rozwoju ciąży wzrost wagi i nacisk na narządy wewnętrzne może spowodować powstanie hemoroidów w odbytnicy i żylaków na nogach. Waga dziecka wzrasta o około 28 gramów dziennie. że dziecko urodzi się mocno upośledzone. ważne jest. a ilość mazi płodowej zwiększyła się. Ważne dla matki jest odwiedzenie lekarza w początkowym okresie ciąży w celu dokonania dokładnych badań kontrolnych oraz zadbania o przedporodową opiekę. a niektóre będą musiały uzupełnić niedobory żelaza niezbędnego przy zwiększonej produkcji krwi. ciągłym wzrostem wytwarzania krwinek. kobieta powinna upewnić się. tygodniu. wszystkim kobietom radzi sie rzucenie palenia i picia alkoholu zaraz po zajściu w ciążę. Zanim nastąpi zapłodnienie.te. a podrażnienia przez nie wywołane mogą być leczone maściami lub czopkami przepisanymi przez lekarza. Niektóre dzieci rodzą sie z delikatnym meszkiem na ramionach. że matka jest zdrowa. Jej własny układ krążenia zmienia się wraz z postępującym. Ponieważ pierwszy trymestr ciąży jest okresem. Zażywanie jakichkolwiek lekarstw powinno być konsultowane z lekarzem. Na tym etapie ciąży niektóre matki mają niestrawność. który zwykle znika w ostatnich tygodniach ciąży. Około 20. chociaż niektóre kobiety zaczynają go wcześniej lub później od wyznaczonej daty. W tym czasie rośnie ponad 12-krotnie i dojrzewa do chwili. w której może wieść własne życie poza macicą matki.146/UKŁAD ROZRODCZY Jądra dziecka płci męskiej obniżyły się do worka mosznowego. które nie zaobserwują zjawiska. aby matka unikała wszystkiego. nie powinny się martwić. Nie dotyczy to wszystkich ciężarnych . tygodnia przed wystąpieniem normalnej miesiączki może mieć miejsce małe krwawienie. Matka Po prawej: Płód od ósmego do czterdziestego tygodnia ciąży. że ich zdolność do karmienia piersią będzie w jakikolwiek sposób ograniczona. czy jest konieczne zażywanie dodatkowych witamin i żelaza. zgagę i zaparcia i mogą być zmuszone do ułożenia diety pod kątem tych problemów. 24 tydzień 33 cm 28 tydzień 37 cm 30 tydzień 40 cm \ 20 tydzień 21 cm 1 6 tydzień 14 cm 1 2 tydzień 10 cm 8 tydzień 4 cm . W chwili narodzin na ciele dziecka (z wyjątkiem oczu i ust) wciąż będą znajdować się plamy mazi płodowej. Doradzi on również. Jeśli nie . ponieważ tworzą się nowe naczynia krwionośne. W tym okresie wiele kobiet zauważy. że pije znacznie więcej płynów niż zwykle. w którym ma miejsce podstawowe kształtowanie płodu. Hemoroidom można częściowo zapobiec poprzez unikanie zaparć.4 kilograma. Około 1. nogach i barkach. że jest odporna na różyczkę. Regularne badania moczu i ciśnienia krwi powinno się wykonywać dla upewnienia się. Podczas drugiego trymestru matka będzie czuła ruchy płodu. Należy o tym powiadomić lekarza. podobnie jak o jakichkolwiek innych objawach. aby odżywić rosnący zarodek. Dziecko będzie miało około 50 centymetrów długości i średnią wagę około 3.

CHRZĄSTKA . rozszerza źrenice.adenozynotrójfosforan .) dwugłowy . potocznie zwany solą kuchenną. główny składnik białkowy osocza krwi. Mięsień dwugłowy ramienia należy do przednich mięśni ramienia. jest prekursorem hormonów sterydowych i kwasów żółciowych. BIAŁKA . 20. często uwarunkowana genetycznie. zwiększa wchłanianie zwrotne jonów sodu i chloru oraz wody i wydalanie jonów potasu w kanalikach nerkowych. jest jednym z zewnętrznych narządów płciowych żeńskich. błona dziewicza. wypełniająca gałkę oczną do tyłu od soczewki. jest wydalany przez płuca z wydychanym powietrzem. zbudowane z kwasu DNA i białek. Niedobór albumin prowadzi do powstania obrzęków. dur brzuszny. fizyczną i psychiczną .). DWUTLENEK WĘGLA .kończy się ok.hormon polipeptydowy przedniego płata przysadki mózgowej pobudzający korę nadnerczy do wytwarzania glikokortykoidów. pokrywa powierzchnie stawowe niektórych stawów. CIAŁKO ŻÓŁTE . liczne bakterie są chorobotwórcze (m. CIAŁA KETONOWE . kwas acetooctowy i hydroksymasłowy. wypełnia przednią i tylną komorę oka. bezbarwna. zbudowany z nukleotydów zawierających zasady purynowe (adenina i guanina) i pirymidynowe (tymina i cytozyna). Wśród objawów dominuje wzmożone pragnienie.jeden z najważniejszych związków bogatych w energię. tradycyjnie jest uważana za oznakę dziewictwa.pozostałość w jajniku po pęcherzyku Graafa. ACTH . rozkurcza naczynia. u dorosłego pokrywa powierzchnie stawowe większości stawów.(łac. CIŚNIENIE TĘTNICZE KRWI .podstawowy hormon rdzenia nadnerczy uwalniany również na zakończeniach pozazwojowych włókien współczulnych. rozszerza oskrzela. miesiącem życia. ALBUMINY . DZIEDZICZNOŚĆ . błona śluzowa i in. CHLOREK SODU .błony łącznotkankowe wypełniające nie skostniałe miejsca połączeń płaskich kości czaszki u noworodka. z czego 22 pary są identyczne u obu płci (autosomy). trąbkę słuchową. w przeciwnym przypadku przekształca się w ciałko żółte ciążowe.kostne rusztowanie głowy.podstawowy steryd syntetyzowany w organizmie człowieka. może pokrywać powierzchnie stawowe (chrząstka stawowa) lub występować w połączeniu z mięśniami i więzadłami (np. jest wytwarzany i magazynowany w komórkach.ciśnienie wywierane przez krew na ściany naczyń tętniczych. nie podlega kostnieniu. BŁONA . ich wielkość.neurohormon .organizmy jednokomórkowe o rozmaitych kształtach.podstawowe wielkocząsteczkowe składniki wszystkich żywych organizmów. inne fragmenty krtani. największe ciemiączko przednie .pierwsza część jelita cienkiego o długości 25-30 cm.XY). ALERGIA .twór zbudowany z tkanki chrzestnej. osłona mózgu. a jedna para to chromosomy płciowe (u płci żeńskiej XX. CZASZKA . ADRENALINA . jak np. mineralokortykosteryd. zbudowana głównie z włókien kolagenowych. CHRZĄSTKA WŁÓKNISTA twarda i wy trzymała na zgniatanie. wydziela progesteron.in. zwiększa ciśnienie krwi. stanowi źródło energii koniecznej do przeprowadzenia niezbędnych reakcji chemicznych. ALDOSTERON . gdy komórka jajowa nie zostaje zapłodniona. błonica). obniża ciśnienie krwi. choć istnieje również mięsień dwugłowy uda. pobudza perystaltykę przewodu pokarmowego. działa depresyjnie na serce. galaretowata substancja.związek chemiczny uwalniany z zakończeń włókien nerwowych autonomicznych przedzwojowych i przywspółczulnych pozazwojowych oraz niektórych zakończeń w ośrodkowym układzie nerwowym. Dojrzewanie społeczne trwa do wieku ok. CEWKA MOCZOWA .hormon sterydowy kory nadnerczy. należą do nich: aceton.mikroby . CHOLESTEROL . gruźlica.(łac: urethra) .ciśnienie skurczowe i rozkurczowe. przezroczysta chrząstka. są zbudowane z aminokwaBICEPS .choroba metaboliczna objawiająca się nadmiernym poziomem glukozy we krwi. osłabia ruchy jelit.nadmierna reaktywność na antygen. DNA . tworzy nagłośnię. BAKTERIE . CHRZĄSTKA SZKLISTA .przekazywanie dziecku przez rodziców niektórych cech w materiale genetycznym. następnie chrząstki nasadowe kości. w organizmie tworzy się w procesach przemian związków organicznych. długości kilku do kilkudziesięciu [im. CUKRZYCA . ich rolą jest przenoszenie wielu biologicznie czynnych związków i utrzymywanie odpowiedniego ciśnienia onkotycznego. odcinki DNA nazywamy genami. chrząstki krtani) albo ze skórą (małżowina uszna).potocznie tym mianem przyjęło się określać mięsień dwugłowy ramienia (łac: musculus biceps brachii).dziedziczenie . CIAŁO SZKLISTE .związek chemiczny zawierający w cząsteczce jeden atom węgla i dwa tlenu. kurczy obwodowe naczynia krwionośne.związek chemiczny będący podstawowym źródłem jonów sodowych i chlorkowych w pokarmach człowieka. Występuje uszkadzające działanie reakcji immunologicznej na tkanki. co jest przyczyną takich schorzeń alergicznych. a 18. jąk również jej brak nie dowodzi. jednakże jej obecność nie wyklucza odbywanych stosunków płciowych.błękitnobiała. z którym organizm już wcześniej się zetknął. istnieją też saprofity. zawierają informację genetyczną o dziedzicznych właściwościach organizmu. ma zdolność kostnienia.drobnocząsteczkowe związki chemiczne powstające z kwasu octowego.cienka błona oddzielająca pochwę od jej przedsionka. wykazuje wahania zależnie od fazy pracy komór serca . występuje w jądrze komórkowym jako główny składnik chromosomów.składniki jądra komórkowego u organizmów wyższych. zmniejsza wydzielanie gruczołowe. DWUNASTNICA . pokrzywka.cienka warstwa substancji organicznych (błona komórkowa) lub blaszka tkanki oddzielająca struktury anatomiczne lub przestrzenie (np. błona bębenkowa.materiał genetyczny przenoszony z pokolenia na pokolenie.Słownik ACETYLOCHOLINA . katar sienny. u męskiej . CIECZ WODNISTA . że miały miejsce. zanika. BŁONA DZIEWICZA . w którym organizm osiąga dojrzałość płciową. choroba posurowicza itp. . u człowieka występują 23 pary chromosomów.(łac: hymen) . 25 lat. kształt i liczba są cechami charakterystycznymi dla gatunku.zarasta między 12. CHROMOSOMY .okres.przewód odprowadzający mocz z pęcherza na zewnątrz.przezroczysta.: astma.białka wytwarzane w wątrobie. wielomocz i uporczywe stany ropne (czyraki).hormon adrenokortykotropowy .płyn wytwarzany przez ciało rzęskowe. ATP . tworzy się w trakcie każdego cyklu płciowego. tworzy szkielet zarodka. narządów zmysłów oraz początkowych odcinków przewodu pokarmowego i dróg oddechowych DOJRZEWANIE . roku życia. jego poziom wzrasta w przebiegu miażdżycy. leczy się dietą i podawaniem insuliny lub doustnych leków przeciwcukrzycowych. przyspiesza pracę serca.zawiera włók na sprężyste i kolagenowe. występuje w krążkach międzykręgowych. we krwi jest przenoszony z albuminami. powstaje w procesie spalania. CIEMIĄCZKA . a także przyjmowany w wielu pokarmach.nadwrażliwość . CHRZĄSTKA SPRĘŻYSTA . biorą udział we wszystkich zachodzących w nich procesach. który uwolnił komórkę jajową. pobudza receptory autonomicznego układu nerwowego.kwas dezoksyrybonukleinowy .pokwitanie . pojawienie się ich we krwi towarzyszy źle leczonej cukrzycy oraz głodzeniu.

Znanych jest 5 klas: IgG.nadnercza . HEMOGLOBINA . IgD i IgE.jelito ślepe . śledziona. rozmieszczone prawie równomiernie w całej skórze . może być wytwarzany z niektórych aminokwasów. najwyższe piętro w hierarchicznej budowie układu nerwowego. rogach itp.nauka o dziedziczeniu i zmienności organizmów.lub zewnątrzpochodnych.powiększenie objętości komórek. główne źródło energii. często jako wynik reakcji alergicznych.białko włókniste .podstawowy węglowodan krwi. a pierwsza jelita krezkowego. HORMONY PŁCIOWE . enzymy trawienne). Jelito kręte uchodzi do jelita grubego na granicy jelita ślepego (kątnicy) i okrężnicy. a rdzeń adrenalinę i noradrenalinę. wytwarzają ciecz obmywającą przednią powierzchnię rogówki i spojówkę.gonady żeńskie. GRUCZOŁY ZEWNĄTRZWYDZIELNICZE .pozostałe części jelita cienkiego. jelito grube z wyrostka robaczkowego. przerost mięśni u kulturystów.gruczołowe i jelitowe. a lewa wyrzuca utlenowaną przez aortę do całego organizmu. płuca i serce.SŁOWNIK/149 EGZEMA . okrężnicy i odbytnicy. jelita ślepego. gruczoły zewnątrzwydzielnicze mają przewody odprowadzające wydzielinę na zewnątrz. którą otrzymuje z odpowiedniego przedsionka. zbudowany z hemu i białka .potoczna nazwa zewnętrznych narządów płciowych.glikokortykosteryd. KERATYNA . macicy w ciąży itp.dwa przewody łączące jamę macicy z jamą otrzewnej. GONADY .wydzielane w większości przez gruczoły płciowe. JAJNIKI .szczególnie obficie na dłoniach i stopach.gonady męskie.narządy odprowadzające wydzielinę przewodami na powierzchnię skóry lub błony śluzowej.(łac.(łac.małe gruczoły dokrewne leżące na tylnej powierzchni płatów tarczycy. GAMMA-GLOBULINY . część jelita cienkiego krezkowego. GENITALIA . prawa komora tłoczy krew odtlenowaną do płuc. GRUCZOŁY ŁZOWE . JĄDRA .i mineralokortykosterydy oraz androgeny).druga . wytwarzane przez dojrzałe pęcherzyki Graafa i łożysko. lgM. JELITO KRĘTE (BIODROWE) . żołądek. IgA. W piętrze jelitowym .gruczoły dokrewne. GRUCZOŁY WEWNĄTRZWYDZIELNICZE . GLUKOZA . często mylony ze ślepą kiszką.4 jądra (zgrupowania ciał komórek nerwowych w ośrodkowym układzie nerwowym) leżące w kresomózgowiu: jądro ogoniaste. leżą w mosznie. pompujących do tętnic krew. JELITO CZCZE . ESTROGENY . jest cukrem prostym. ENZYMY . ku dołowi bezpośrednio przechodzi w miednicę mniejszą. stanowią większość białek komórki. JAJOWODY . wytwarza wydzielinę wchodzącą w skład GRUCZOŁY ŁOJOWE . GRUCZOŁ .gruczoły płciowe: u płci męskiej jądra. KORTYZON .) przerost . stanowi 3/5 tego jelita. komórki o podobnej budowie i czynności tworzą tkankę. Ściany jamy brzusznej są od wewnątrz pokryte otrzewną ścienną. część przełyku i część dwunastnicy. steruje komórkową odpowiedzią immunologiczną. Jelito cienkie składa się z dwunastnicy.małe gruczoły leżące w oczodołach. W IgG zawartych jest 80% przeciwciał krwi. nasila rozpad białek i syntezę węglowodanów z aminokwasów. jelito grube i moczowody. GRUCZOŁ KROKOWY (łac: prostata) stercz .przeciwciała . warunkują wytworzenie drugo. GRUCZOŁY POTOWE . jelita czczego i krętego. soczewkowate. JELITA .jajniki. GRUCZOŁY NADNERCZOWE .niewielka część jelita grubego. przedmurze i ciało migdałowate.substancje biologicznie czynne. GENETYKA . GRUCZOŁY APOKRYNOWE gruczoły zapachowe . wewnątrzwydzielnicze wydzielają hormony do krwi lub swego otoczenia. kończą się w sąsiedztwie jajników. wydziela też hormony.i trzeciorzędowych cech płciowych.cukier gronowy . centralny narząd limfatyczny leżący w śródpiersiu i dolnej części szyi. przewód łączący żołądek z odbytem. a w następstwie . przez którą przechodzi pokarm. zawiera min. JĄDRA PODSTAWY . głównym zadaniem jest wchłanianie produktów trawienia. KOMORA SERCA -jedna z dwóch jam serca. wełnie. kontrolują czynności narządów płciowych. wytwarzają plemniki i męskie hormony płciowe (głównie testosteron). wydzielają parathormon podwyższający poziom wapnia we krwi. JĘZYCZEK podniebienny . trzustka.część podniebienia miękkiego. u żeńskiej . GEN . zaczynają działać w okresie pokwitania. zwisa pośrodkowo na granicy jamy ustnej. są też wydzielane na zewnątrz komórek (np. wytwarzany przez korę nadnerczy. leżą na ścianach miednicy mniejszej w jamie otrzewnej.narząd obdarzony czynnością wydzielniczą. GRASICA . W piętrze gruczołowym leżą: wątroba z drogami żółciowymi.każda komórka jest zbudowana z błony komórkowej i cytoplazmy.występuje u płci męskiej. powstaje w organizmie w wyniku rozkładu cukrów pokarmowych (sacharozy i skrobi) oraz glikogenu. leży w prawym dole biodrowym.małe gruczoły śluzowe w dwunastnicy.duża część przewodu pokarmowego.rodzaj gruczołów potowych. np. HORMONY . leżące na górnych końcach nerek. występują w określonych częściach ciała (pod pachami.powierzchowny stan zapalny skóry powstały pod wpływem czynników wewnątrz.białka syntetyzowane po stymulacji antygenem. paznokciach. części nosowej i ustnej gardła. nadnercza.skrobia zwierzęca .warstwa istoty szarej pokrywająca kresomózgowie. nerki. JAMA BRZUSZNA . w okolicy odbytu i narządów płciowych). wytwarzają komórki jajowe i żeńskie hormony płciowe.pierwotny. jest podzielona na 2 piętra .górna część tułowia leżąca powyżej przepony. występuje w skórze. GLIKOGEN . wpływające na metabolizm i nie podlegające zużyciu jako źródło energii.podstawowy element strukturalny organizmu .żeńskie sterydowe hormony płciowe. KĄTNIC A . najczęściej 4.gruczoły skórne wydzielające pot. przechodzą przez nie komórki jajowe do macicy. KOMÓRKA .druga część jelita cienkiego.odcinek DNA kodujący ułożenie reszt aminokwasowych w polipeptydzie. włosach.białkowe katalizatory przemian chemicznych w organizmach żywych. bez zwiększenia ich liczby. pełni rolę „magazynu" glukozy.złożonego z nich narządu.związek chemiczny zbudowany z wielu cząsteczek glukozy. a nawet osobniczo. nie posiadają przewodów wyprowadzających. obejmuje cewkę moczową.gruczoły skórne wydzielające łój. najczęściej ich przewody uchodzą do mieszków włosowych. przechodzi ku górze w okrężnicę. KLATKA PIERSIOWA .zawiera dużo bogatej w siarkę cystyny.dolna część tułowia leżąca poniżej przepony. w której znajduje się jądro komórkowe (wyjątek . wytwarzany w wątrobie i w mięśniach. biorą udział w regulacji cyklu miesiączkowego. INSULINA . KORA MÓZGOWA .znajdujący się w erytrocytach czerwony barwnik transportujący tlen do tkanek i dwutlenek węgla do płuc. wytwarzają komórki rozrodcze (gamety) oraz hormony płciowe.erytrocyty ssaków) i organelle. jest ostatnią częścią przewodu pokarmowego. podstawowa.immunoglobuliny .globiny. w pachwinach. swoistego gatunkowo. ich kora wytwarza hormony sterydowe (gliko. wytwarzane przez żywe komórki gruczołowe w żywym ustroju. materialna jednostka dziedziczności zapewniająca przekazywanie cech z pokolenia na pokolenie.hormon polipeptydowy wytwarzany w wyspach Langerhansa w trzustce. GRUCZOŁY BRUNNERA . otoczona żebrami. GRUCZOŁY PRZYTARCZYCZNE przy tarczyce .) wyprysk . obniża poziom glukozy we krwi. HIPERTROFIA . leży pod pęcherzem moczowym. odchodzi od niej wyrostek robaczkowy.narządy wytwarzające hormony uwalniane do krwi lub otoczenia.

rodzaj krwinek białych znajdujących się w krwi. zbudowanej . mięsień prosty uda jest dla stawu biodrowego zginaczem. w której leży pęcherz moczowy. odwodzenie i prostowanie w stawie biodrowym. pełnią główną rolę w odporności. łączy się z kością ramienną. odbytnica i większość narządów płciowych . których skurcz powoduje prostowanie danego stawu. a nawet większych elementów. przyczepia się do niego bezpośrednio 7 górnych par żeber i pośrednio następne 3 pary. naczyń i w skórze (powodują „gęsią skórkę"). MIEDNICA .kość guziczna . w tym jony wapnia oraz trombocyty (płytki krwi). MIĘSIEŃ TROJGŁOWY RAMIENIA mięsień szkieletowy. złożona z rękojeści.jedna z 2 kości przedramienia. Jama macicy jest miejscem rozwoju zarodka i płodu w trakcie ciąży. należy do tylnych mięśni ramienia prostuje staw ramienny i łokciowy. wzdłuż osi miednicy mniejszej. MACICA . NAGŁOŚNIA .przemiana materii . MIĘŚNIE PROSTOWNIKI . mają zdolność fagocytozy bakterii.narząd leżący w szyi. do tyra od rdzenia przedłużonego i mostu. mejoza składa się z 2 kolejnych podziałów jądra komórkowego. MENARCHE . łączy się z kością miedniczną stawem biodrowym. łączy się z kością ramienną i promieniową. miednicę mniejszą. wszelkie ruchy są wykonywane przez mięśnie. leży w tylnym dole czaszki. jej ilość wzrasta pod wpływem promieni ultrafioletowych (opalanie).wewnętrzny narząd płciowy żeński. w czasie połykania zamyka wejście do krtani. szkieletowy lub sercowy.ciemny barwnik wytwarzany przez melanocyty z aminokwasu tyrozyny. może ulegać erekcji. MITOZA .druga część pnia mózgu. Komórki potomne mają taki sam skład chromosomów i genów. składa się z głowy. do przodu od móżdżku. jest to związane ze zdolnością rozrodczą kobiety. MIĘŚNIE PRĄŻKOWANE . amortyzuje ruchy. w otoczeniu połączenia gardła z jamą nosową i ustną. METABOLIZM . które są główną częścią narządu głosu. KOŚĆ OGONOWA . KOŚĆ ŁOKCIOWA . na tzw.3-0. do makrofagów zalicza się monocyty i histiocyty. wytwarzanie ciepła oraz dostarczenie energii wszystkim procesom życiowym. MIĘSIEŃ . złożony ze zrośniętych 4 lub 5 kręgów ogonowych. MÓŻDŻEK . MELANINA . Wysunięcie się jądra miażdżystego potocznie jest nazywane wypadnięciem dysku. mięsień prostuje.największa kość stopy. zawiera w sobie tzw. MAKROFAGI . KRTAŃ .narząd leżący wzdłuż tylnego brzegu jądra. warunkuje zabarwienie skóry. powyżej pęcherza moczowego.ostatni odcinek kręgosłupa. MIĘSIEŃ POŚLADKOWY WIELKI .wszystkie procesy syntezy (anabolizmu) i rozpadu (katabolizmu) odbywające się w żywym ustroju.część mózgowia. mają co najmniej jeden brzusiec i 2 ścięgna. magazynowany w pęcherzu moczowym i wydalany z organizmu cewką moczową.okres w życiu kobiety. do przodu od odbytnicy. podczas zapłodnienia z 2 gamet powstaje zygota o diploidalnej liczbie chromosomów.cytokinezy.skupiska tkanki chłonnej leżące w ścianach gardła.część ręki zbudowana z 8 kości ułożonych w 2 szeregach. zwiększa ruchomość kręgosłupa. trzonu i wyrostka mieczykowatego.gruczoły wielkości 0. KRYPTY LIEBERKUHNA gruczoły jelitowe .trójkątna kość stanowiąca przedostatni odcinek kręgosłupa. jest też gruczołem wewnątrzwydzielniczym. MOSZNA .zewnętrzny narząd płciowy męski. MIĘŚNIE GŁADKIE . MENOPAUZA . składa się z podziału jądra.pierścień włóknisty.tłuszczowa wydzielina gruczołów łojowych.STRZAŁKA atawistyczna kość w obrębie podudzia po bocznej stronie piszczeli.jedna z 2 kości przedramienia.grupa mięśni szkieletowych powodujących zgięcie danego stawu. MOCZOWÓD . posiada guz tworzący piętę. a stawem kolanowym z piszczelą i rzepką. MOSTEK .jądro miażdżyste i zewnętrzną .zespół reakcji enzymatycznych i zjawisk fizykochemicznych prowadzących do powstania skrzepu krwi. czyli kariokinezy i podziału cytoplazmy . MIESIĄCZKOWANIE . NAJĄDRZE .niewielkie mięśnie kurczące się niezależnie od woli.150 / SŁOWNIK KOŚĆ KRZYŻOWA . KOŚĆ STRZAŁKOWA . zawiera struny (fałdy) głosowe. zawiera ośrodek równowagi i centrum regulacji napięcia mięśni szkieletowych. ŁÓJ . ŁOŻYSKO . zapalenie migdałków podniebiennych określa się mianem anginy. łączą się z kośćmi śródręcza i z kością promieniową. często pierwsze cykle są bezowulacyjne.podział redukcyjny . występują w ścianach narządów wewnętrznych.największa część ucha zewnętrznego. MOST . leży powyżej rdzenia przedłużonego. MEJOZA . kości krzyżowej i guzicznej. a ruchy w obrębie naczyń i narządów wynikają ze skurczu mięśni gładkich.podział jądrowy prowadzący do powstania gamet o haploidalnej liczbie chromosomów. bierze udział w tworzeniu stawu skokowego górnego. KRĄŻEK MIEDZ YKRĘGOWY twór leżący między trzonami kręgów.płyn wydzielany przez nerki. do przodu od dolnej części gardła. jego skurcz powoduje obrót na zewnątrz. KOŚĆ PROMIENIOWA .narząd pośredniczący między matką a płodem w wymianie gazów oddechowych. MAŁŻOWINA USZNA . poniżej nasady języka i kości gnykowej.podział komórek somatycznych. ŁECHTACZKA . NADGARSTEK . zapewniają wzrost. zbudowana głównie z chrząstki pokrytej z dwóch stron skórą. substancji odżywczych i produktów przemiany materii.kość leżąca w przedniej ścianie klatki piersiowej.największa kość organizmu ludzkiego. powyżej tchawicy.pierwsza miesiączka . MIĘŚNIE ZGINACZE . łokciową i kośćmi nadgarstka. ze względu na rodzaj tej tkanki może być gładki. LIMFOCYTY . skupia fale dźwiękowe i przekazuje je do przewodu słuchowego zewnętrznego. MIĘSIEŃ GRUSZKO WATY mięsień szkieletowy należący do mięśni obręczy kończyny dolnej. powstaje ze zrośnięcia się 5 kręgów krzyżowych. zakończony żołędzia.twór zbudowany z tkanki mięsnej.5 mm występujące w błonie śluzowej jelita cienkiego i grubego.zewnętrzny narząd płciowy żeński odpowiadający ciałom jamistym prącia.ustanie miesiączkowania w wyniku przekwitania. czyli guzicznych.naj większy z mięśni pośladka. poniżej śródmózgowia.najwyżej leżąca chrząstka krtani . stoku. KRZEPNIĘCIE KRWI . buduje tylną ścianę miednicy.w większości są to mięśnie zależne od woli. np. kształtu gruszkowatego leży centralnie. MIGDALKI .duże komórki jednojądrzaste należące do krwinek białych. którymi przyczepiają się do kości. ruchy szkieletu zależne od woli lub mimowolne (ale świadome) są zadaniem mięśni szkieletowych. chłonce oraz narządach limfatycznych. podczas którego dochodzi do cyklicznego wydalania złuszczonej błony śluzowej macicy wraz z krwią. jak komórka wyjściowa.świadczy o dojrzałości błony śluzowej macicy.nagłośniowa. MOCZ .parzysty przewód odprowadzający mocz z miedniczki nerkowej do pęcherza moczowego. połączonych stawowo i więzadłowo. obraca na zewnątrz oraz odwodzi lub przywodzi w stawie biodrowym. KOŚĆ PIĘTOWA .grupa mięśni szkieletowych. ma część wewnętrzną . W tym złożonym procesie biorą udział osoczowe czynniki krzepnięcia.obręcz zbudowana z 2 kości miednicznych. ich skurcze powodują ruch elementów szkieletu (stąd nazwa „szkieletowe"). pokryta z przodu i z tyłu błoną śluzową. KOŚĆ UDOWA . a dla kolanowego prostownikiem. warunkuje jego kształt. worek skórny zawierający jądra z nąjądrzami i części powrózków nasiennych.

leży pod wątrobą. PĘPOWINA .odpowiedź narządu wykonawczego (efektor) na bodziec działający na narząd odbiorczy (receptor).ruchy robaczkowe . POCHWICA . PĘCHERZYKI PŁUCNE . śródmózgowie i międzymózgowie.podstawowe wydatkowanie energii w spoczynku.górna ściana jamy ustnej i dolna jamy nosowej. OBOJCZYK . PODSTAWOWA PRZEMIANA MATERII . ODŻYWIANIE . między nimi leży szczelinowata jama opłucnej.SŁOWNIK /151 ze zrazików. najwyższe piętro w strukturze ośrodkowego układu nerwowego.twór łączący płód z łożyskiem. połączony z uczuciem rozkoszy.ekskrementy .pobieranie pokarmu przez żywe organizmy. przewodzi bodźce wzrokowe z komórek zwojowych siatkówki. w prawej okolicy podżebrowej.sznur pępowinowy .płyn wydalany przez mężczyznę podczas wytrysku. zstępująca i esowata.białka odpornościowe wytwarzane przez komórki plazmatyczne w odpowiedzi na obce antygeny. jest wypełniony galaretą Whartona.ruchy jelita będące wynikiem skurczu mięśniówki okrężnej. OSTEOBLASTY . powrózkową.pokrywa powierzchnie niektórych narządów. pęczek wychodzi z węzła przedsionkowo-komorowego.łącznotkankowy długości 6-8 cm.podniebienie twarde. jest głównym kationem wewnątrzkomórkowym.drugi nerw czaszkowy o charakterze zmysłowym. stanowi 50-60% jej objętości. wytwarzane w cewkach nasiennych krętych jądra. barwy białawej. pachwinową i miedniczną. OSOCZE . OWULACJA . ułatwia przewodnictwo. biorą udział w procesie krzepnięcia.krwinki powstające w szpiku kostnym. przyswajanie i wykorzystywanie dla ich potrzeb budulcowych. potocznie nieprawidłowo nazywany woreczkiem.żeński narząd płciowy.pęczek przedsionkowo-komorowy .ośrodek czuciowy mowy leżący w płacie skroniowym mózgu.pęczek wypustek komórek nerwowych (dendrytów i neurytów) wraz z osłonkami. trawienie. mają cienkie ściany wysłane nabłonkiem oddechowym. OSŁONKA MIELINOWA zewnętrzna osłonka nerwów z wyjątkiem autonomicznych pozazwojowych. należy do obwodowego układu nerwowego. PĘCHERZ MOCZOWY . OPŁUCNA . obejmuje sklepieniem szyjkę macicy.szczytowanie .kość kształtu esowatego leżąca u podstawy szyi. a opłucna płucna z powierzchnią płuca.amina katecholowa hormon rdzenia nadnerczy wydzielany również na zakończeniach włókien współczulnych pozazwojowych.bolesny odruchowy skurcz mięśni otaczających pochwę. PĘCHERZYK ŻÓŁCIOWY część zewnątrz wątrobowych dróg żółciowych. PERYSTALTYKA . u osób dojrzałych pojawiają się przy gojeniu złamań kości.3 błony otaczające mózgowie i rdzeń kręgowy: opona naczyniowa przylega ściśle do ich powierzchni. poprzeczna. NORADRENALINA . PODNIEBIENIE . hamuje mięśniówkę przewodu pokarmowego. ODRUCH KOLANOWY . łączy się stawowo z wyrostkiem barkowym łopatki i rękojeścią mostka. jego częścią jest lejek.odruch monosynaptyczny.wypełnia te komory oraz przestrzeń podpajęczynówkową (między oponą pajęczą a naczyniową). NASIENIOWÓD . opłucna ścienna zrasta się ze ścianą klatki piersiowej. miesiąca ciąży do urodzenia. których zadaniem jest przesyłanie do komór bodźca stymulującego do skurczu. w organizmie występuje jako kation.plazma krwi . oba rodzaje otrzewnej są połączone krezką.). przesuwają się w postaci fali wzdłuż całego jelita. POTAS . zawiera 2 tętnice i 1 żyłę pępkową. trzewna . w nich odbywa się wymiana gazowa. przewód mięśniowo .komórki kościotwórcze.narząd o grubej ścianie mięśniowej. oddzielona jamą osierdzia od zewnętrznej powierzchni serca. dzieli się na 2 odnogi. wydzielany w żołądku. PODWZGÓRZE . PĘPEK . powodujący wzrost ciśnienia tętniczego i częstości pracy serca. pochodne nienasyconych kwasów tłuszczowych. OTRZEWNA . NERW WZROKOWY . występują głównie w okresie rozwoju tkanki kostnej. NASIENIE .enzym trawiący białka. somatyczny.męskie gamety (komórki rozrodcze) obdarzone ruchem. polega na skurczu mięśnia czworogłowego uda w wyniku lekkiego uderzenia w jego ścięgno.trombocyty .produkty zbędne lub szkodliwe wydalane z organizmu jako mocz i stolec.stan szczytowego pobudzenia płciowego. PRZECIWCIAŁA . PLEMNIKI . towarzyszy mu wytrysk nasienia. ODRUCH . u mężczyzny występuje podczas skurczu pęcherzyków nasiennych. w którym zbiera się mocz spływający kroplami z moczowodów. chroni i izoluje włókna nerwowe. pęcherzyki nasienne i in. PÓŁKULE M Ó Z G O W E części kresomózgowia pokryte korą mózgu. zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego. energetycznych i do regulacji wielu procesów w tych organizmach. POCHWA . OSIERDZIE . zwykle występuje 14 dni przed krwawieniem miesięcznym. POLE WERNICKEGO . PŁYTKI KRWI . na którym jest zawieszona przysadka. wyzwolona za pośrednictwem układu nerwowego. OBLACZEK PAZNOKCIA .błona surowicza otaczająca płuco. przedłuża się w nasieniowód. w skład pnia wchodzi rdzeń przedłużony. nadrzędny ośrodek układu autonomicznego i wewnątrzwydzielniczego. w obu płucach jest ich 400-725 min. OPONY MÓZGOWE .pierwiastek chemiczny. PIEŃ MÓZGU . PEPSYNA . działają regulująco na prawie wszystkie narządy i układy. ma część jądrową.parzysty przewód odprowadzający nasienie z najądrza.część układu przewodzącego serca. ODCHODY . PŁÓD . leży w miednicy mniejszej.płynna (bezkomórkowa) część krwi. gromadzi i zagęszcza żółć.podniebienie miękkie. za spojeniem łonowym. oraz trzonu i ogona. NERW .największa część jelita grubego. łączy kresomózgowie z rdzeniem kręgowym i móżdżkiem.najdrobniejsze elementy układu oddechowego. . PŁYN MÓZGOWO-RDZENIOWY płyn wytwarzany w komorach mózgu przez sploty naczyniówkowe .część mózgu. most. POLE BROCA .uwolnienie komórki jajowej z pęcherzyka jajnikowego (Graafa).hormony tkankowe.błona surowicza występująca w jamie brzusznej. ma część przednią . bardziej zewnętrznie leży opona pajęcza i na zewnątrz opona twarda. uchodzi poprzez przewód wytryskowy do cewki moczowej.błona surowicza otaczająca serce. powstaje zwykle na tle urazu psychicznego. ORGAZM . a czasem nawet bólowe.przednia część korzenia paznokcia. utworzonych przez poskręcany przewód najądrza. PROSTAGLANDYNY . w jej skład wchodzą: okrężnica wstępująca.stan braku kontaktu z otoczeniem z areakty wnością na bodźce słowne. PĘCZEK HISA . otrzewna ścienna wyścieła ściany brzucha i miednicy.ośrodek ruchowy mowy w płacie czołowym mózgu. NIEPRZYTOMNOŚĆ . główną funkcją błony komórkowej jest utrzymanie równowagi między zawartym w komórce potasem a sodem zewnątrzkomórkowym. zawiera plemniki oraz wydzielinę licznych gruczołów uchodzących do cewki moczowej (gruczoł krokowy. OKRĘŻNIC A . widoczna pod płytką paznokciową.blizna w środkowym punkcie brzucha po pępowinie.dolna (podstawna) część międzymózgowia. zbudowana z 2 blaszek. i tylną .dziecko rozwijające się w łonie matki od początku 3.

po lewej stronie odchodzi od łuku aorty. TĘTNICA SZYJNA WSPÓLNA .przewód chrzestny przewodzący powietrze z krtani do drzewa oskrzelowego.część ręki między nadgarstkiem a palcami. dochodzą do niego korzenie tylne. piersiową i brzuszną. leży w górnej części jamy brzusznej po stronie lewej.przednia i tylna .szczękowa. podobne do włosa wyrostki niektórych komórek. zawiera głównie mucyny i mukopolisacharydy. z pęcherza do moczowodu itp. SKROBIA -jeden z głównych węglowodanów zapasowych roślin. PRZYSADKA MÓZGOWA gruczoł dokrewny. ŚLINA . a wychodzą korzenie przednie nerwów rdzeniowych. RDZEŃ PRZEDŁUŻONY .zespół wielu tkanek wywodzących się rozwojowo z mezenchymy. TARCZYCA . w trzonie leży największa z zatok przynosowych . zawiera kanał szyjki rozwierający się przed porodem.tkanka krwiotwórcza wypełniająca wnętrze kości .narząd leżący na tylnej ścianie brzucha. przedłuża się w tętnicę pachową.głównie kości płaskich.pręciki i czopki. leży w górnej części jamy brzusznej i unerwia większość narządów brzucha. należy do dolnych dróg oddechowych. inne pełnią funkcję receptorową (narząd słuchu i równowagi). są bardzo ważnymi biologicznie związkami o różnorodnym działaniu (np.część ucha wewnętrznego. dróg oddechowych i in.puls . ŚRÓDRĘCZE . do tkanek łącznych należą: kość. SÓL . gaz. a wewnętrzna głównie mózg. unaczyniają podudzie i stopę. SPLOT SŁONECZNY . lewy przedsionek zawiera krew utlenowaną. SEKRETYNA . hormony płciowe. narząd spiralny Cortiego leżący wewnątrz przewodu ślimakowego wypełnionego śródchłonką. np. wchodzi w skład stawu kolanowego. leży poniżej podwzgórza. z żołądka do przełyku. SPOJÓWKA . enzym amylazę. SIATKÓWKA . są niezbędne do prawidłowego rozwoju.dolna część macicy częściowo objęta sklepieniem pochwy. 1/5 powietrza.in.pierwiastek chemiczny. TĘTNICA UDOWA . połączone w zraziki tłuszczowe. a prawy .przednia część warstwy włóknistej gałki ocznej. gruczoł wewnątrz.najgłębsza warstwa ściany gałki ocznej. naczynioruchowy i inne.152 / SŁOWNIK PRZEDSIONEK SERCA -jedna z 4 jam serca zbierająca krew z żył i pompująca ją do komory. powyżej rdzenia kręgowego.potocznie najczęściej nazwa dotyczy soli kuchennej (chlorek sodu). leży do tyłu od tęczówki i źrenicy. wydziela hormony tropowe regulujące czynność innych gruczołów oraz uwalnia dwa hormony podwzgórzowe: oksytocynę i hormon antydiuretyczny (ADH). SZYJKI MACICY WYMAZ . do której jest przyczepiony. TKANKA TŁUSZCZOWA . ŚCIĘGNO . silnie załamuje promienie świetlne.małe. PRZEŁYK . rzęski w nabłonku dróg oddechowych przesuwają śluz w jednym kierunku.męski hormon płciowy wytwarzany w jądrach.największy splot układu autonomicznego. zawiera duże komórki wypełnione tłuszczem. TRĄBKA SŁUCHOWA (EUSTACHIUSZA) . której fizjologiczne stężenie w krwi wynosi 0. TKANKA ŁĄCZNA . są zbudowane z komórek i istoty międzykomórkowej. RZĘSKI . TRZUSTKA . okrągława kość leżąca w ścięgnie mięśnia czworogłowego uda.elastyczna i przezroczysta struktura komórkowa. twarz i część głowy.rytmiczne rozciąganie ścian naczyń krwionośnych wywołane nagłymi zmianami ciśnienia krwi w następstwie skurczów i rozkurczów komór serca. pobudza trzustkę do produkcji enzymów trawiennych.. TĘTNICA PODOBOJCZYKOWA tętnica pro wadząca krew do kończyny gómej. SZCZĘKA . zawiera receptory wzroku .metoda diagnostyczna .część ucha środkowego. ŚLIMAK . łączy jamę bębenkową z częścią nosową gardła.9%.narząd pomocniczy mięśnia przenoszący siłę jego skurczu na kość. składa się z 5 kości drugich. zewnętrzna zaopatruje narządy szyi.część ośrodkowego układu nerwowego leżąca w kanale kręgowym.naczynie krwionośne. która dostarcza go do wszystkich tkanek organizmu. następnie jest trawiony przez lipazę trzustkową i resorbowany do naczyń chłonnych.największa parzysta kość twarzoczaszki zbudowana z trzonu i 4 wyrostków (w tym zębodołowego zawierającego 8 zębodołów). jest głównym mięśniem wdechu. lepka i ciągliwa substancja wydzielana przez komórki błon śluzowych np. TĘTNICA PISZCZELOWA .tzw.przewód mięśniowo-błoniasty o gwiazdkowatym świetle.polega na pobraniu niewielkiej liczby komórek z części pochwowej szyjki macicy w celu wczesnego wykrywania raka tej części macicy. PRZESZCZEP(TRANSPLANTACJA) wyrównanie ubytku w ustroju przez operacyjne przeniesienie tkanek lub narządów pobranych z tego samego lub innego organizmu. dzieli się następnie na tętnice biodrowe: wewnętrzną i zewnętrzną. zawiera życiowo ważne ośrodki.rodzaj tkanki łącznej.bezbarwna. przezroczysta. TLEN .związek chemiczny kwasu i zasady . REFLUKS (ZAWRACANIE) . uchodzi do przedsionka pochwy. jej zadaniem jest wyrównywanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej. PRZEWÓD BARTHOLINA przewód od prowadzający gruczołu przedsionkowego większego. spożyty tłuszcz ulega w dwunastnicy zemulgowaniu pod wpływem kwasów żółciowych.związki organiczne pochodne steranu. TŁUSZCZ -jeden z podstawowych składników organizmów żywych. niezbędny dla życia. która następnie dzieli się na 2 tętnice: promieniową i łokciową.płyn wydzielany do jamy ustnej przez gruczoły ślinowe. jest podstawowym polisacharydem w pożywieniu człowieka.żylną. którym płynie krew od serca na obwód ciała. RZEPKA . znajduje się w ziarnach zbóż i bulwach ziemniaków. hormony kory nadnerczy. dzieli się na 2 tętnice szyjne: zewnętrzną i wewnętrzną. zwany „mózgiem brzusznym".płaski mięsień szkieletowy oddzielający jamę brzuszną od jamy klatki piersiowej. z płuc przechodzi do krwi. chrząstka.przepływ substancji płynnej w organizmie w kierunku odwrotnym niż prawidłowy. zazwyczaj bada się na tętnicy promieniowej. sercowy. kwasy żółciowe.przedłużenie tętnicy biodrowej zewnętrznej. TĘTNICA BIODROWA WSPÓLNA duża tętnica powstała z podziału aorty brzusznej. RDZEŃ KRĘGOWY . leży w tylnym dole czaszki. grupa witamin D i inne).najniższa część pnia mózgu. przewodu pokarmowego. TCHAWICA . największą tętnicą jest aorta.gruczoł dokrewny leżący w szyi w otoczeniu tchawicy.hormon wytwarzany w dwunastnicy. zawiera m. wchodzi w skład błon biologicznych.i zewnątrzwy dziel- . SZPIK KOSTNY . stanowiący ok.niewielka. ma część szyjną. kręgów i nasad kości długich. ŚLEDZIONA . cholesterol.dwie końcowe gałęzie tętnicy podkolanowej.in. a po prawej od pnia ramienno-głowowego. hormony tarczycy (tyroksyna i trójjodotyronina) wzmagają przemianę materii. TĘTNO . zawierająca receptor słuchu . TESTOSTERON . jak oddechowy. wyścieła od wewnątrz naczyniówkę (część wzrokowa) oraz ciało rzęskowe i tęczówkę (część ślepa). TĘTNICA . ŚLUZ .błona śluzowa pokrywająca przednią powierzchnię twardówki gałki ocznej i tylne powierzchnie powiek. zaliczane do tłuszczowców. łączący gardłoz żołądkiem. zawieszona na lejku. tkanka tłuszczowa i inne. unaczynia udo i przechodzi w tętnicę podkolanową. tkanka łączna wiotka i włóknista. m.parzysta największa tętnica w szyi. PRZEPONA . SOCZEWKA . zawieszona na obwódce rzęskowej. STERYDY .narząd należący do układu krwionośnego i limfatycznego. a ta w tętnicę ramienną. SZYJKA MACICY . ROGÓWKA . krew.

płyn wytwarzany w komórkach wątroby i przesyłany drogami żółciowymi do dwunastnicy.zastawka dwudzielna .struktura umożliwiająca jednokierunkowy przepływ płynu. zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego. ŻÓŁĆ .zastawka leżąca w lewym ujściu przedsionkowo-komorowym.komórki mięśniowe . poziom regulowany przez parathormon i kalcytoninę. ŻYŁY SZYJNE WEWNĘTRZNE . generuje impulsy elektryczne. leżą w kościach otaczających jamę nosową. ma 3 płatki półksiężycowate. WIĘZADŁA OKOŁOZĘBOWE pasma tkanki łącznej biegnące od korzenia zęba do ścian zębodołu. zwęża źrenice. szyi i głowy oraz kończyn górnych.część układu przewodzącego serca. zwęża oskrzela. ŻYŁY GŁÓWNE .SłOWNIK /153 niczy. ŻYŁA . których działanie zwykle jest antagonistyczne. barwy białej. utożsamiany z układem limfoidalnym.węzeł Keitha i Flacka . do końca 8. którym płynie krew w kierunku serca. żyła główna dolna odprowadza krew z podprzeponowej części ciała.cukry. co umożliwia żucie. występuje głównie w kościach. rozszerza źrenice. zapobiega cofaniu się krwi do lewej komory. proteazy). ZASTAWKA MITRALNA . ŻYŁA WROTNA .mocne pasmo łącznotkąnkowe wzmacniające lub podtrzymujące różne narządy.duża żyła zbierająca krew z brzusznej części przewodu pokarmowego. ZASTAWKA AORTALNA . nieprzezroczysta. do krwi.duże żyły uchodzące do prawego przedsionka serca. zwalnia ruchy jelit itd. WĘGLOWODANY . śledziony.gładkie. leży w ścianie prawego przedsionka. TWARDÓWKA .pierścień mięśniowy otaczający przewód u jego początku. WYROSTEK ROBACZKOWY . w postaci kationu jest aktywatorem wielu enzymów. UKŁAD LIMFATYCZNY . jest miejscem przyczepu mięśni poruszających gałką. przyspiesza pracę serca.związki chemiczne niezbędne do prawidłowego przebiegu procesów życiowych. jego ściana pozwala na filtrację i wchłanianie. zwieracz odbytu.zastawka leżąca w ujściu aorty z lewej komory serca. stąd nazwa „migdałek brzuszny". a górna z klatki piersiowej.nadrzędna struktura układu przewodzącego serca. odbiera impulsy elektryczne od mięśniówki przedsionka i przekazuje do pęczka Hisa. zwykle termin odnosi się do gruczołów zewnątrzwydzielniczych. WAPŃ . kapilary krwionośne umożliwiają przekazywanie substancji transportowanych krwią do tkanek i resorpcję produktów przemiany materii. stanowią strukturę mocującą ząb. ŻUCHWA .aktyny i miozyny. główne funkcje: odtruwanie (usuwanie toksyn z krwi).węzeł Aschoffa-Tavary . tuż pod przeponą. wchłanianie jest zależne od witaminy D3.. jeden z głównych składników organizmów żywych. połączona z kośćmi skroniowymi 2 stawami. ZARODEK .kapilara . WITAMINY . ogrzewają i nawilżają wdychane powietrze. ośrodki tego układu leżą w pniu mózgu i części krzyżowej rdzenia kręgowego. sacharydy .substancja wytwarzana przez gruczoł i z niego wydalana. ZWIERACZ . UKŁAD NERWOWY AUTONOMICZNY część układu nerwowego zawiadująca narządami wewnętrznymi. ZASTAWKA .cienkościenne naczynie krwionośne lub chłonne. odprowadza nadmiar płynu tkankowego w postaci limfy. lipazy. leży w przegrodzie międzyprzedsionkowej. makroelement. zbudowane z białek . obok tłuszczów podstawowe źródło energii w pokarmie jako cukier i skrobia. gdzie jest zagęszczana. otrzewnowe i in. WYDZIELINA . k UKŁAD NERWOWY PRZYWSPÓL- ZATOKI PRZYNOSOWE przestrzenie . biorą udział w regulacji metabolizmu jako koenzymy. nie są wytwarzane w organizmie. trzustki i pęcherzyka żółciowego i odprowadzająca ją do wątroby.połączenie plemnika z komórką jajową. zawiera 16 zębodołów.nowy organizm rozwijający się z zygoty. cewki moczowej i in. łączą się z żyłami podobojczykowymi w żyły ramienno-głowowe. zwalnia pracę serca.organiczne związki chemiczne. ZWÓJ . w okresach międzytrawiennych gromadzi się w pęcherzyku żółciowym.zgrupowanie ciał komórek nerwowych w obwodowym układzie nerwowym (poza obrębem ośrodkowego układu nerwowego).układ chłonny część układu krążenia składająca się z naczyń i narządów limfatycznych.nieparzysta kość twarzoczaszki. przebita przez naczynia i nerwy.pierwiastek chemiczny.duże żyły odprowadzające krew z głowy. ujścia lub w trakcie jego przebiegu. a z ich połączenia powstaje żyła główna górna. odchodzi w jamie brzusznej od jelita ślepego i zwisa do miednicy mniejszej. zapobiega ciągłemu przepływowi treści przez przewód. zawierają włókienka . ośrodki układu współczulnego leżą w części piersiowej rdzenia kręgowego.większa część warstwy włóknistej ściany gałki ocznej. WĘZEŁ ZATOKOWO-PRZEDSIONKOWY . WĘZEŁ PRZEDSIONKOWO-KOMOROWY . zawiera dużo grudek chłonnych. WIĘZADŁO . leży w piętrze gruczołowym jamy brzusznej. główna rola w metabolizmie węglowodanów. wiązanie bilirubiny. płynie nimi krew z dużego krwiobiegu. a do dwunastnicy enzymy trawienne (amylazę.część układu autonomicznego. ZAPŁODNIENIE . wyposażona w struny ścięgniste. nawet w jelicie (zastawka krętniczo-kątnicza). niezbędny do skurczu mięśnia. UKŁAD ODPORNOŚCIOWY ogół struk tur broniących organizm głównie przed infekcją. które umożliwiają skurcz. w wyniku czego powstaje zygota. które stymulują do skurczu przedsionki i przepływają przez roboczą mięśniówkę przedsionka do węzła przedsionkowo-komorowego. składa się z układu współczulnego i przywspółczulnego. poprzecznie prążkowane lub mięśnia sercowego. są rezonatorami głosu.największy narząd organizmu. zastawki występują w sercu.embrion . więzadła stawowe. pneumatyczne wysłane błoną śluzową. np.(Ca) . po przefiltrowaniu przez węzły chłonne. rolą żółci jest emulgacja tłuszczów i aktywacja nieczynnych enzymów trzustkowych.pierwsza część jelita grubego. w żyłach (prócz głowy i szyi). WĄTROBA . WŁOŚNICZKA . termin dotyczy rozwoju od końca 1. wytwarzanie i wydalanie żółci. zapobiega cofaniu się krwi do lewego przedsionka. CZULNY . tygodnia życia wewnątrzmacicznego.naczynie krwionośne. gruczołami i mięśniami gładkimi. wchłania z jelit produkty trawienia tłuszczów. produkcja białek. UKŁAD NERWOWY WSPÓŁCZULNY część układu autonomicznego. np. przyspiesza perystaltykę jelit.miofibryle. do krwi wydziela insulinę i glukagon. naczyniach chłonnych. WŁÓKNO MIĘŚNIOWE .

34. czopki. 88. chrząstka nalewkowata. hormony tarczycy. kora nadnerczy. 40. 20. 58. 105. 31. gęsia skórka. 53. 113-114. 28. 118-119. błona Dcscemeta. grasica. 23. 106. heparyna. hipoglikemia. 71. 35. kanały półkoliste. 43. 14. gastryna. kanaliki Havcrsa. 56. 14. 26. 28. 121. hormon folikulotropowy (FSH). 68. lizozym. 59. 76. kolba Krauzego. 50. 104. 72. ciśnienie krwi. 60. antygeny. 113. dreszcze. dołek środkowy. 21. 97. 62. błona surowicza. 46-49. 50. 129. 126. kość promieniowa. kolano. 23. 54.44. 101. 89. 97. 113. 28. kora mózgowa. 71. 31. 47. 69. 38. komórki beta (B). 43. 25. 104. 46. 122. 51. 68. dwutlenek węgla. homeostaza. 26. 40. gonadotropina kosmówkowa (HCG). 21. białka. 20. 87. 35. 111. 142-147. 17.105. 105. 131. 133-135. 136. ciała suteczkowale. 67. 74-75. 112. 123-125. 60. 106. język. kość jarzmowa. 88. 79. biliwerdyna.104. 98. 53. kosteczki. chrząstka sprężysta. 20. 113. 81. 17. cukrzyca. 26. aorta brzuszna. hemoroidy. ciało modzelowate. 25. 99. krtań. 69. 116. 60. krążenie krwi. 23. 57. 87-89. 12. 138. cewka moczowa. kość haczykowata. 39. albuminy. 139. 126. jelito czcze. kość gnykowa. 58. 146. 50. 18. estrogeny. 15. 18-19. 119. 18. 28. łzy. 74-75. 101. 116. kanał ciała szklistego. 25. 121. 13. 53. 80. 126.48. 19. 112. 34. 23-24. geny. 76-77. 60. 54. 38. 43. 68. 28. kość trójgraniasta. 72. 103-104. krew. 28. 76. 88. 71. 68. 59. 105. glej. jama brzuszna. kwas dezoksyrybonukleinowy (DNA). kość ramienna. 28. 103. 50. 28. 126. 14.17. 146. B bańka kanału półkolistego. smak. 18. 105. 131. \1. 26. 127. 89. 139. 78. 71. F fibroblasty. 122. 61-62. 705. 28. gruczoły potowe. jama czaszki. 56. 17. 69. 122. 87. 134. jelito cienkie. 21. 88. 17. 139. 25-26. gruczoły apokrynowe. 131. astma. kości. 26. 61. filamcnty aktynowe. ciałka Malpighiego. 80. błona śluzowa jamy ustnej. kręgi. 40. 113. 50. 14. 140. 29. klatka piersiowa. 32. 26. chrząstka tarczowata. 14. ciąża. kość krzyżowa. krwinki białe. jama klatki piersiowej. 39. komórki. 60. 19. drogi oddechowe. dalekowzroczność. 47. 104. 103. 113. 28. 63. 64-65. ciałka Paciniego. 106.8/. ciałka Meissnera. kły. 109. limfocyty. 89. 116. ciało kolankowate boczne. 38. 75. 23. 21. 49. 38. 33. hormon antydiuretyczny (ADH). I immunoglobuliny. glukoza. komórki alfa (A). 71. język. 121. 73. 113-115. brodawki sutkowe. 89. 15. 33. 74. 87. 68. 56. 28. 87. 126. kość kulszowa. 77. 89. 38. 103. fibryna. 67. dwunastnica. 89. 131. 54. 55. 113. 67. chrząstka. krtaniowa część gardła. 104. błona dziewicza. 17. jądra. hemoglobina. 77. 69. 33. 27. 87. gruczoły endokrynne (wewnątrzwydzielnicze). 103. 32. 85. 139. 32. chrząstka pierścicniowata. karmienie piersią. hepatocyty. 63. katabolizm. 52. 32. 146. 58. 116. 26. 18. 118-119. 137-138. 67. hormon stymulujący tarczycę (TSH). istota szara. 107. autonomiczny system nerwowy. 98. jajniki. laktacja. czopki i pręciki.5/. 123. kaletki. 23. czynności (reakcje) odruchowe. centralny system nerwowy. 76-77. 27. kość piętowa. 23. 72. 88. 68. 60. 116. 64-65. istota czarna. 76. 61. 55. krew. 88. koordynacja ruchów. 32. ciało szkliste. 62. łój. 25. języczek. kość nosowa. 120. 40. 70-77. 89. 24-26. krótkowzroczność. 55. 76. 21. 87. hormony. 71. 51. 17. jod. 71. Ł M . 141. glos. 54. 26. 136. 70. kość ogonowa. kapilary. gardło. kamienie żółciowe. 19. 26. 141. 94. 116. kość sitowa. 87. 139. 110. 136. 58. 76. 61. 103. 104. 126. 48. 92. 27. keratyna. K komórki Kupffera. kątnica. 62. 33. 61. glicerol. 25. 6<S. 129. 65. kość łonowa. 63. 54. cytoplazma. 144. 136. gruczoły Bartholina. kość łzowa. 74-75. 71. 29. 72. 83. 43. 28. 142. anabolizm. 118. 49. 28. 64-65. kość sześcienna. jajowody. 68. 72. 61. 137.40. bazofile. 94-95. 104. 88. 34. 14. 17. 82. 104. 55. 100-101. kłębuszki. 99. gruczoł nadnerczowy. hormony gonadotropowe. 114. 46. 132. 104. 40. 51. 88. akson. 76. 68. 20. 43. 28. 30. kość czworoboczna. 105. mowa. 80-81. 34. kłykieć kości udowej. 26. 14. 15. 17. 28. 77. 104. 139. diamenty miozynowe. 77. limfokiny. łzowe kanaliki. 116. lizosomy. enzymy. 116. ból. adrenalina. macica. 89. aldosteron. hormony płciowe. 134. 14. jelito kręte. 51. 89. cholesterol. krezka. 126. 18. 46. 75. komórki nerwowe. akrosomy. 107. 33. 78. krypty Licberkiihna. 113. 46. 24. 105. hormon uwalniający TSH (TRH). łokieć. hormon adrenokortykotropowy (ACTH). 79. 143. 68. cukier. 19. blaszka podstawna ślimaka. 128. 106. 23. kości twarzy. 72. 68. 138-140. 136. 26. 119. 13. 43. 29. cykliczny AMP. 62. 66-77. 103. 74. 71. krwinki czerwone. 32. 94. 80. kość łokciowa. łopatka. istota biała. 14. 136. 18-19. 14. błona maziowa. jądra podstawy mózgu. 62. ciało migdałowate. 18. dendryty. insulina. 20. 121. 43. 18. 56. 71. 54. łożysko. krążek Merkela. 29. chrząstka włóknista. globuliny. 142. 135. 33. aminokwasy. 142. 12. płytki. 89. chrząstka szklista. 33. podział. 89. 25. ciecz wodnista. 139. 26. 122. 137.5/. 137. 75. 137-138. 88. 68. jabłko Adama patrz chrząstka tarczowata.77. 72. 87-88. elastyna. zobacz także stawy i szkielet. 104. 71. 98. 114. 88. 73. 103. H hemocytoblasty. łagiewka. 104. 114. 61. 137. 76. 61-63. 61. 34. błony. 15. 103. 101. osocze. 85. 105. 28. 115. chlorek sodu (sól). 18-19. 103. 98. 24. 71. kość skokowa. 129. błona śluzowa. kortyzon. 76-77. energia. 17. 114. 47. 57. koordynacja. 61. 49. 47. krew. gruczoł Cowpera. kość łódeczkowata. kość biodrowa. blastocysta. 117. hormon luteotropowy (lutenizujący) (LH). 20. 142. kość klinowata. 28. gruczoły łojowe. acetylocholiny pęcherzyki. 68. ciało rzęskowe. 131. 126. 47. 120. 94. 25. 14. 94-95. 90. 47. 15. 76-77. 138. 28. kolagen. 97. ketony. 20. łechtaczka. 77. 15. 51. 26. 71. dotyk. ciałko żółte. hormon wzrostu. 30-31. aorta. 46. gruczoły Brunnera. 33. 58. 81. 142. alergia. 116. 88-89. 33. 13. 62. 74. komórki. 31. 68. 130. 55. 20. jelito grube. gruczoły Skene'go. 84.Indeks Numery stron zaznaczone kursywą odnoszą się do ilustracji acetylocholina. 20. 14. 31. chromosomy. czaszka. błona bębenkowa. 30. błona śluzowa nosa. 47. 33. 57. jama nosa. 81. 25. 42. 31. 89. 28. 128. 62. 68. 12. 77. 131. 12. 56. androgeny. 114. 107. eozynofile. 71. 116. 72. 134. 18-19. 137-138. ciemiączka. jąderko. amylaza. 97. ciałka Ruffiniego. gonady. 79. krwawienie. 1 kowadełko. 47. kość udowa. 128. język. 71. 48. 98-99. komórki Schwanna. bilirubina. 89. D histamina. glikogen. glukagon. 25. jelita. 5/. 67. 71. 123-125. 116. 30. adenozynotrójfosforan (ATP). 18. 31.

725. stęp. 141. 25. mięsień naramienny. 41. parathormon. 38. 42. 82. 28. 36-41. paliczki. 58. 44. 50. peptony. steroidy. 46. płuca. poziomy soli. otrzewna. patrz chlorek sodu spojenie łonowe. 28. 11. 27. 88. mitoza. monocyty. opony. 46. 36. 126. pepsyna. smak. mięsień sercowy.105. 48. mostek. R P O moczu wydalanie. 55. 104. 28. 124. 126-127. 49. 36. 33. skóra. płyn mózgowo-rdzeniowy. naczynia limfatyczne. okolica wzrokowa kory prostata. 43. 84. móżdżek. 61. 97. 35. 61. 64-65. 15. barwa. 96. płytka ruchowa. plamka żółta. 63. 36. 49. 54-56. 77. powonienie. 51. 705. 129. 736. 119. 130. mlecz. 80. 72. 54. 124-125. 25. 42. 770. mózg. równowaga. 729. 92-93. 43. nabłonkowa tkanka. 13. oddychanie. 17. 46. 37. nerw podjęzykowy. 24. nerw przedsionkowy. 25. okostna. 103. 55. 54. 134. 131-133. 44. 36. nerw językowo-gardłowy. 28. 45. maziówka. nadgarstek. okostna czaszki. 102. 26. 14. mięśnie międzyżebrowe. migdałki. 82.14. mitochondria. 126. i9.40. nerwy krzyżowe. 18. 55. . opłucna. 35. prolaktyna. 55. 36. 26. 58. przełyk. renina. skrzepy krwi. równowaga. 28. 40.37. 73. 68. 123. 34. 27. 72. 146. 141. 62. 101. 14. odwodnienie. 30. 96-97. 92. 106. 14. siekacze. płat czołowy. oskrzela. 71. 27.50. 36. 29. przytarczyce. 31. 46. 134. 28. 46. 60. 103. 45. 55. oksytocyna. 48. 85. naczyniówka oka. 104. 30. 34. napletek. 50. odpowiedź immunologiczna. 51-52. 47. 727. 17. 43. 46. 75. 45. mięsień piersiowy mniejszy. 21. 36. 42. 40. 17. paznokcie. 71. 56. 31. 58. płat skroniowy. 88. 13. 106. 727. nerwy przeponowe. 121. przewód limfatyczny. młoteczek. 114. 105. . 35. 84. 28. mięsień lędźwiowy większy. 84. 38. ptialina. 46. 75. 83. 111. 29. sekretyna. 55. 14. 707. palce. 21. staw panewkowy. 140. 81. 69. odbyt. 112. mięsień obły większy. 55. 88. 101. 725. 39. neuroglej. 69. 79. 70-72. 44. 40. 33. mięsień policzkowy. 18. 123. nerwy ślimakowe. 106. 20. 33. 111. 75. rozmnażanie. 40. pęcherzyk Graafa. 87. 27. 28. 52.128. 35. nabłonka komórki. neutrofile. 47. 40. 102. 84. 703. 130. 39. pochwa. 83. 40. 50. 121-122. owulacja. 144. 15. mięsień prostujący włos. 118. 28. 102. 53. moszna. 61-63. 36. 75. pęczek Hisa. mięsień potyliczny. 82. oczy. 27. 26. 21. srom. 63. 25. miednica. 128. 24. 14. 30. 68. ręka. 121. 40. 28. 107. 12. 72. 30. 109. mięsień pośladkowy wielki. 121. mózgu pień. reumatoidalne zapalenie stawów. siodło tureckie. 14. 134. 44. 100-101. 46. mięśnie skrzydłowe. 15.44. 122. 56. 128. 103. 42. stawy. 14. rękojeść mostka. rdzeń nadnerczy. 46. przedtrzonowce. 25. 135. 52. 36. 113. 36. 104. 777. rdzeń kręgowy. 65. 44. 83. 66. spojówka. nosowa część gardła. mózgowej. 30. 100. obojczyk. sól. stolec. 80. 33. 37. mięśnie. protrombina. 61. mikrotubulc. 46. pragnienie. siatkówka. 48. 22. 46. 80. 40. 62. 80. 53. moczowód. 104. nos. 40. 80. 26. 37. 96. mięsień skroniowy. menopauza. 15. 38. 47. pęcherzyki nasienne. nerwy ruchowe. nerki. 14. 75. 44. paliczek. otrzewna ścienna. 107. noradrenalina. 50. pochewki ścięgniste. mięsień płaszczkowaty. 27. 50. 72. 68. 36. 42. 707. 15. pień ramienno-głowowy. 46. kontrola. pamięć. prącie. nerwy lędźwiowe. 31. 141. metabolizm. 47. 65. 55-59. 122. 725. 77. 80. 132. 77. 132. 17. przewód pokarmowy. 40. 54. 36. 77. 69. rzepka. neurony. 101. 33-35. panewka. rak płuca. podniebienie twarde. struny głosowe. przywspółczulne (parasympatyczne) nerwy. 12. 132-133. 48.INDEKS/155 makrofagi. 126. 104. pęcherz moczowy. 15. 126. 80. nerwy piersiowe. osłonka mielinowa. 60. 63. 16. 81. N nabłonek. płat potyliczny. 38. 88. 46.39. 56. schody przedsionka. 57. odrzucenie przeszczepu.15. 130-133. mocz. 32. 40. 127. przysadka mózgowa. 97. 82-85. 103. (menarche) 140. 42. 135. 97. 71. 58. perystaltyka. odruchy. 50. nerw błędny. 40. poziomy soli. 68. 60. 18. skóra. 40. 44. 30. 134. staw zawiasowy. 61-63. podniebienie miękkie. 72. 111-112. 56. 136. mięsień czworoboczny. 42. mięsień rylcowo-językowy. 48. małżowina uszna. 46. nefrony.(57. 12. prostaglandyny. 82. 30. 118. most. 130. 21. 38. 46. 34. peptydy. miesiączkowania rozpoczęcie. 142-147. 43. rogówka. 72. 18. 50. 63. 34-35. 124. koordynacja. 63. 140-141. 46. mięśnie antagonistyczne. 119. 65. piszczel. 15. 38. 57-53. 73. płód. mięsień najszerszy grzbietu. smakowe kubki. 136-138. płat ciemieniowy. 60. 126. 68. 133-135. 90-91. 36. 24. 37. 25. 106. mięśnie przywodzące. nerwy współczulne. 60. palce stóp. 55. 123. 128. 36. 34. nerwy ogonowe. 128. 41. 67. skóra. 56. mózg. 137. mięsień podniebienno-językowy. 66.135. miesiączkowanie. płyn maziówkowy. 27. mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy. 124. 14. 47. 33-35. 44. 90-97. 118. 42. mięsień prosty brzucha. 91. 75. 126.84. 102. 29. 28. nos. mięsień okrężny oka. 92-93. 50. 89. 52-55. narządy płciowe. 88. obwodowy system nerwowy. 14. 81. mięśnie żwacze. Ul. 120. nasada kości. 35. 44. 44-45. 50. 46-48. mięsień bródkowo-językowy. 707. 138. 107-108. 139. 14. mięsień trójgłowy ramienia. 139. 53. 77. 139. 17. 75. 48. osteoblasty. 121. mięsień zębaty przedni. 119. 32. 57-58. 50-51. neurony ruchowe. naskórek. 47. schody bębenka. 45. 727. opona twarda. 82. 28. 33. 47. 35. 38. 89. otrzewna trzewna.63. 68. skalp. 68. 60. 31. 75. 48-49. 106. 115. 61. pęcherzyk żółciowy. 38. 134. 68. nagłośnia. sercowy mięsień. 103. 71. oskrzeliki. mięsień krawiecki. 142-146. podwzgórze. 136. 67. najądrza.37. 38. 36.82. 71. 19. 117. 770. 25. 65. rozedma. 11. mięsień brzuchaty łydki. nogi. 27. 30. pierścień Waldeyera. mięsień czworogłowy uda. 80. sterydy anaboliczne. nasienie. 138. pętla Henlego. 29. mięśniowe włókna. prostnica (odbytnica). 24. 25-29. 14. melanina. 113. 100. 70-77. mowa. 48. 122 pęcherzyki. 16. 135. 84. 126. 27. 45. 13. 35. 76-77. 85. 40. 70. 77. ochrzęstna. reticulum endoplazmatyczne. 58. 120. 124. 35. serca unerwienie autonomiczne. narodziny. 54-56. 44. mięsień czołowy. 35. 21. ramię. 147. 76. 65. 63. 775. nerwy rdzeniowe. 52. 70. 15. 109. nerwy czaszkowe. 46. 130. maltoza. 22. mózgu ukrwienie. 71 -72. 30. 24-26. słuch. 103. sen. naczynia krwionośne. osteocyty. pankreozymina. 103. 55. rąbek. ogniskowanie. 12. pajęczynówka. 29. rany. 46. 43. 89. 28. 89. 69. 34. 89. 10. 119. 58. rybosomy. 727. 73. 47. 15. 50-53. 54. dotyk. 59. 131. piegi. 37. serce. 142. 36. 38. mięsień piersiowy większy. 37. 49. rdzeń przedłużony. mięsień dwugłowy ramienia. 76-77. 103. 28. 60. 14. 30. 69. 13. 121. 56. 45. 41. 21. 36. 30-31. 82. przewód piersiowy. 775. 126. 71. 114.50. nerwy zmysłowe. 79. 27. przepona. 62. 70. 44. 89. 17. 41. 44. 76-77. nerwy szyjne. 43. 118. Ul. 36-40. mięsień rzęskowy. 64-65. mięsień okrężny ust.14. 70. 40. przeciwciała. 81. 52: okolica ruchowa. opona miękka. 30. 60. 58. 77. 28. mózg. 46. 124. 135. 88. StOpa. 13. 46. 77. 15. 131. 100. 63. 38. mięśnie gładkie. progesteron. stawowa chrząstka. mięsień dżwigacz jądra. melanocyty. mięsień napinacz powięzi szerokiej. metabolizm skrobi. 46. mowa. 48. 76. 44. przewody żółciowe. okrężnica esowata. 18.

112. 118. trawienie. 130. 106. tyrozyna. 109. utkanie tkanki włóknistej. więzadła. żyły biodrowe. żyła płucna. 95. układ moczowy. 94. 107. włókna ruchowe. tętnica języka. 107. 23. 57. 136. 57. ślina. trzeszczenia. 120. 56. utrzymanie równowagi. 80. 15. tłuszcze. układ somatyczny. 68. 83. 79. 57-58. tętnica ramienna. włókna elastyczne. 125. 72-73. tęczówka. witaminy. 90-97. 62. 124. system nerwowy. wzrokowa promienistość. 33. 52-53. 33. 106. 727. zakończenia nerwowe. 116. 104. zapalenie opłucnej. 29. 90-91. 16. 31. 87. 82. zastawki aorty. zgięcie śledzionowe. 109. 14. 33. 87. system endokrynny (wewnątrzwydzielniczy). 16. 44. śluzówka macicy. 56. żyła wrotna. 62. 95. 12. 43. 94. wzrokowy nerw. wzgórze. zatoki. 87. 95. 122. urobilinogen. 71. 11. 14. ślimak. węzły limfatyczne. 90. 87. włosowe mieszki. 17. 75. ucho. ż . 42-65. 54. 705. 50. trójjodotyronina (T3). 132. 35. 121. 87. wzrok. 40. węglowodany. 54-56. 87. żyła podobojczykowa. 57. 32. 14. tętnica udowa. tlen. 16. 57. 117. 44. 31. wydalanie. 123. 36. 15. 16. ścięgna zginaczy. 94. 95. 61. żyła odstrzałkowa. torebka Bowmana. 126. 116. Z 54. wątroba. 42. 87. 60. 98. wzrokowe skrzyżowanie. 87. 43. tętnica łukowata. węchowe komórki. 777. żucie. 61. 78. żyła udowa. 106. układ oddechowy. 72. żyła nasienna. 40. 70. 40. 132-133. zatoka wieńcowa. 93. 90-91. 72:?. 62. 105. śródstopie. 56. 142. 119. 57. 118. węzeł Ranviera. 57. 16. wole endemiczne. 777. tkanka łączna. wzrokowa droga. 60. 50. 112. 54. 75. trzon kości długiej. więzadło pierścieniowate. 97. 94. 58. 95. 113. 67. 94. 121. 87. 57. 92.51. ścięgna. zastawka krętniczo-kątnicza. 131. 117. 142. zapalenie pochewki ścięgna. tętnica piszczelowa. 16. 36.778. tętnice. 56. tętno. 72. 51. 16. 57. 73. 94. 106. układ mięśniowy. 28. widzenie. 34. zastawka trójdzielna. węchowy nerw. 121-122. zwieracz odźwiernika. 66 . 116-119. 125. testosteron. 147. 56. słyszenie. 142. 106-110. wędzidełko języka. 143. 702. 40. 94. 87. 47. 87. 51. tętnice przysadki. 107. 706. 29. tchawica. 94. włókna kolagenowe. 87. 103. 50. 21. 88. 94. 727. 107. żyła odpiszczelowa. 17. żylaki. 81. 33. 31-32. 95. usta. 103. 58. 104. 82. 90. 50. ścięgno piętowe (Achillesa). 104. układ limbiczny. 127. 47. W śluz. 118. 102-119. tętnica płucna. 58. 93. żyła główna. zgięcie wątrobowe. 67. 54. 20. tętnica nerkowa. 87. 70. 32. usta. 130-147. żółć. trzustkowe soki. żyły przysadki. 57. ustna część gardła. tętnica wątrobowa. żebra. tarczyca. 55. 94. 7J6. 90. 107. żyła szyjna. tyroksyna. worek mosznowy. trucizny. żyła odłokciowa. 104. 55. 20. 57. 29. 117-119. tętnice wieńcowe. 33. 75. 109. trofoblast. 33.96-101. mowa. układ rozrodczy. 41. 72. 113. 95.77. 70. zapalenie okrężnicy. 23. 52. 81. 94. śródchłonka. #5. 21. 120-129. tętnica nasienna. 89. 22-32. 123. 58. 131. 98. 92. 84. 103-105. 41. 34. 72-73. żyły wątrobowe. 78. żyła podkolanowa. 113. ślinianka podżuchwowa. 52. 142. zapalenie płuc. 33. 33. zęby mądrości. tętniczki. włos. 87. 24. 38. 87. zapalenie oskrzeli. warstwa Bowmana. U ucho. 55. 137. 88. 83. 103. 52. 95. 95. 41. żebra szyjne. 118. 48. 111. T węchowe pole. system wydalniczy. 94. 123. 95. 41. tętnica podstawna. 71. 14. 98. zęby. 51. 63. 89. 15.56. 106. 50-53. 57. 44. 15. szczęka. 133. 54. tętnice biodrowe.81. wzgórek łonowy. 75. 82. 95. 103. trąbka słuchowa Eustachiusza. 103. 15. 87. 14. 41. żyły krezkowe. zatoka klinowa. 62. 31. 14. zapach. 737. 41. 707. śródręczc. tętnica śledzionowa. 113. 63. 57. 116. 52-53. układ scrcowo-naczyniowy. S ścięgna prostowników. 35. 89. 18. 14. szkielet. 27. uczucia a hormony. 95. 14. 74. układ limfatyczny. 709. 727. 118. 16. wargi. 52. zastawka mitralna. tkanka nerwowa. zwieracz Oddiego. 41. wysepki Langerhansa. 81. 37. 95. 86-96. 54. 17. żuchwa. 121-122.156/INDEKS strzałka. żołądź prącia. 50-53. 24. 33. ucho. 47. zwieracz odbytu. 50. 13. 26. 26. 94. zawroty głowy. 90-91. 127. worek owodni. zwoje. 84. zastawki tętnicy płucnej. 94. 54 . 95. 21. tętnica podobojczykowa. synapsy. 21. twardówka. uczucia a zapach. 108-110. 75. trzustka. 60. synaptyczna szczelina. 85. 56. 68-69. strzemiączko. 90. 74. 87. śledziona. 55. 54 . włókna zmysłowe. system trawienny. 48. 44. 46. 81. 16. 51. żyły. 89. tetrajodotyronina (T4). 144. trzustkowy przewód. ślinianka podjęzykowa. 61. zastawki serca. żyła piszczelowa. 118-119. 772. 93. 78. żyła nerkowa. 23. 95. sznur pępkowy. 106-108. źrenica. 90-97. 20. 81. tętnice krezkowe. 61. 103. 60. 95. 27. 125. 74-75. 16. 82. 55. 110. 34-35.56. wyrostki sutkowate. 16. 43. 72.78-85. 68. tarcza nerwu wzrokowego. #0. 59. wyrostek robaczkowy. szpik kostny. 95. tętnica szyjna. 94. 71. 28. 777. 90-91. 55. 16. zapłodnienie. woda w organizmie. 36-40. 36. 89. 50. zęby mleczne. 14. 118. 52-53. 706-770. węchowa opuszka. 70. żołądek 75. zagnieżdżenie. 73.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful