ATLAS ANATOMII

DR N. MED. TREYOR WESTON

bpis treści
WSTĘP Rozdział 1 BUDOWA CIAŁA Narządy wewnętrzne Układy organizmu Błony Komórki i chromosomy Metabolizm Homeostaza Rozdział 2 UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Kości i chrząstka Stawy i więzadła Skóra Rozdział 3 UKŁAD MIĘŚNIOWY Mięśnie Ścięgna Rozdział 4 UKŁAD NERWOWY Komórki nerwowe Obwodowy układ nerwowy Ośrodkowy układ nerwowy Ucho Receptory węchowe i smakowe Receptory dotykowe Mowa L Koordynacja ruchów
I|L f Rozdział 5
Oko 10

Rozdział 6 UKŁAD ODDECHOWY Nos Gardło Płuca Oddychanie Rozdział 7 UKŁAD KRWIONOŚNY Krew Serce Naczynia krwionośne Krążenie krwi Rozdział 8 UKŁAD LIMFATYCZNY Naczynia limfatyczne Tkanki i narządy Rozdział 9 UKŁAD TRAWIENNY Trawienie Jama ustna Przełyk i żołądek Jelito cienkie Wątroba Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Wydalanie Jelito grube Nerki Pęcherz moczowy Gruczoły potowe Rozdział 11 UKŁAD ROZRODCZY Narządy rozrodcze Menstruacja Zapłodnienie i rozmnażanie SŁOWNIK INDEKS

80 82 84

78 79

12 13 16 17 18 20 21 22 23 30 33
36 37 41

86 87 90 92 94 96 97 98

102 103 106 111 113 116 120 121 123 126 128 129 130 131 140 142 148 154

42 43 44 46 50 54 57 60 61 64

1

UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Hormony Gruczoły dokrewne

66 67 70

Wstęp

W czasach współczesnych w znacznym stopniu wzrasta ludzka wiedza o działaniu komputerów czy też budowie samochodów, w mniejszym zaś o procesach zachodzących w ich organizmach. Prawie każdy z nas zdobył wykształcenie, które pozwala pracować na swoje utrzymanie. Umiemy także miło i sensownie spędzać wolny czas. Dlatego tym bardziej zaskakujący jest fakt, jak niewielu z nas zna zasady funkcjonowania własnego organizmu lub potrafi określić rodzaj występujących w nim zaburzeń. Taki stan rzeczy jest nie tylko zadziwiający, ale i niepokojący. Dzisiaj częściej niż kiedykolwiek nasze zdrowie (a może nawet życie) spoczywa w naszych rękach. Możliwości lekarzy są nieporównywalnie większe niż kilka lat temu, lecz ich działanie będzie skuteczne tylko wtedy, gdy pacjenci będą dysponowali podstawową wiedzą dotyczącą funkcjonowania poszczególnych części ciała. Dzięki znajomości własnego organizmu można szybko rozpoznać stan chorobowy i zasięgnąć fachowej porady. Głównym celem ATLASU ANATOMII jest wprowadzenie w medyczne zagadnienia, ale przede wszystkim poprawienie stanu wiedzy w tej dziedzinie. Książka ta powinna znaleźć się w domu każdej odpowiedzialnej osoby, która dba nie tylko o zdrowie własne, ale także o zdrowie najbliższych. Opublikowanie ATLASU ANATOMII r zbiegło się w czasie ze wzrastającym zainteresowaniem społeczeństwa zaV gadnieniami medycznymi. Zaczyna ono dostrzegać, jak istotna jest relacja pomiędzy lekarzem a pacjentem. Ich współpraca przyniesie najlepsze rezultaty tylko wtedy, gdy pacjent będzie miał podstawy wiedzy medycznej. ATLAS ANATOMII to nie tylko cenny

informator w rodzinnej bibliotece. Każda z nich to małe dzieło sztuki dokonale uzupełniające opisywaną strukturę ludzkiego organizmu. lecz bez zbędnych uproszczeń. Książka ta może być także wykorzystana w szkołach. Poznawanie tej dziedziny wiedzy jest jak niekończąca się podróż. ale także zagadnienia fizjologiczne dotyczące funkcjonowania różnych części ludzkiego ciała. gdyż obejmuje swoim zakresem nie tylko anatomię. wspaniały świat ludzkiego wnętrza. że bardzo złożone procesy są opisane w taki sposób. kiedy jako student medycyny zacząłem odkrywać nieznany. Wiedza w niej zawarta jest wyczerpująca. W taką wędrówkę możemy wyruszyć teraz w towarzystwie tej książki. by zadowolić najbardziej wybrednego odbiorcę. podczas której ciągle ogarnia nas zdumienie i oczarowanie". /? /• Trevor Weston. jakie ogarnęło mnie. jaką posługują się lekarze i pielęgniarki. Zastosowana terminologia odpowiada tej. Kolejną rzeczą wartą podkreślenia są wspaniałe ilustracje ludzkiego ciała. „Dobrze pamiętam zafascynowanie. aby czytelnik nie zgubił się w gąszczu fachowych pojęć. Jednocześnie podane fakty są tak opracowane. Na sukces wydawniczy ATLASU ANATOMII wpłynął między innymi fakt. doktor nauk medycznych .

Rozdział 1 Anatomia człowieka zajmuje się budową wielu zróżnicowanych narządów. które są podstawowymi składnikami tkanek i narządów. serce i płuca. Mostek Przepona Przełyk . Zdrowie człowieka i zachowanie wewnętrznej równowagi jego organizmu w ciągle zmieniających się warunkach zależy od wszystkich układów. Większość z nich może być zgrupowana w różne układy. BUDO W A CIAŁA Krtań Żyta szyjna wewnętrzna Opłucna Prawe ptuco Serce Żebro Jama klatki piersiowej rozciąga się od podstawy szyi aż po przeponę. Żebra chronią przed uszkodzeniami narządy klatki piersiowej. która oddziela ją od jamy brzusznej. Narządy danego układu współpracują z towarzyszącymi im strukturami i pełnią w organizmie określoną funkcję. m. a także od mikroskopijnych komórek.in.

w tym przypadku będzie to trawienie pokarmu. np. Opisując budowę jakiegoś narządu. Budowa określonego narządu czy też układu w dużej mierze zależy od funkcji. Wynika z tego. żołądka. która odpowiada na pytanie. W dolnej części czaszki znajduje się otwór wielki. klatce piersiowej i brzuchu. zbudowaną z różnych tkanek i spełniającą specyficzne funkcje. Anatomia zajmuje się opisem poszczególnych części ciała i ich miejscem w organizmie. jaką spełnia on w organizmie. jak dane elementy funkcjonują. Naukę anatomii trzeba więc rozpocząć od przyjrzenia się poszczególnym elementom ludzkiego organizmu. Skóra Czaszka (kość) |—<ręg i Kręgi szyjne Jszczytowyl I—obrotowy . które są chronione przez powłokę zwaną oponą twardą (poniżej). które znajdują się w trzech dużych jamach ciała: w czaszce. Oskrzeliki Kora mózgowa (zewnętrzna warstwa mózg . Określony narząd stanowi różniącą się od pozostałych jednostkę. jaką odgrywa .Tchawica Rdzeń kręgowy Grasica Naczynia krwionośne płucne Oskrzele płatowe Jamę czaszki wypełniają delikatne tkanki mózgu.BUDOWA CIAŁA/13 Narządy wewnętrzne Ludzki organizm jest niezwykle złożoną strukturą. nie sposób pominąć roli. że anatomia i fizjologia są z sobą ściśle powiązane. Rozszerzeniem anatomii jest fizjologia. Przed przystąpieniem do szczegółów należy zwrócić uwagę na główne narządy. przez który przechodzi rdzeń kręgowy dający podstawę dla pnia mózgu.

w której znajduje się mózg. w środku której znajdują się najważniejsze narządy ciała: płuca i serce. 4 . Oprócz serca i płuc w klatce piersiowej znajduje się przełyk. Ściana klatki piersiowej jest więc zbudowana z umięśnionego worka w kształcie dzwonu. oraz twarzoczaszki. przez które przechodzą nerwy. Oskrzele każdego płuca rozgałęzia się następnie w kształcie gałęzi drzewa. Czaszka zawiera też mniejsze przestrzenie. Żebra są zlokalizowane tuż pod powierzchnią skóry klatki piersiowej i warstwą mięśni powierzchownych. natomiast dwutlenek węgla. miesiącem życia błony stopniowo są zastępowane tkanką kostną. Z lewej komory jest tłoczona do aorty. będący zbędnym produktem procesów zachodzących w organizmie. Grasica rośnie do okresu dojrzewania płciowego. Jamę czaszki niemal całkowicie wypełnia mózgowie. Szczęki zazwyczaj są rozpatrywane jako oddzielne struktury. Od tyłu żebra łączą się z kręgosłupem. Chronią go kości czaszki oraz otaczająca go niezwykle mocna błona zwana oponą twardą. a jej tkanka limfatyczna jest zastępowana tkanką tłuszczową. Tu znajdują się prawie wszystkie narządy płciowe żeńskie. kiedy to może sięgać nawet do przepony. nosa i ust. Podobne błony otaczają płuca i serce.14/BUDOWA CIAŁA Podstawową funkcją tych narządów jest dostarczanie tlenu z powietrza do tkanek. będącej główną tętnicą ciała. Największy z nich. aż ostatecznie czaszka stanie się sztywna. pomiędzy dwoma płucami. W górnej części klatki piersiowej przed tchawicą znajduje się gruczoł zwany grasicą. zwane zatokami obocznymi nosa. Układ żeber kształtem przypomina dzwon całkowicie otaczający płuca i serce. a 24. jest z niej wydalany i wydychany do atmosfery. Jama brzuszna Brzuch to największa jama w organizmie. która łatwo może ulec uszkodzeniu. które łączą się z tchawicą za pomocą oskrzeli. Jama klatki piersiowej Klatka piersiowa jest konstrukcją kostną. Proces ten jest niezbędny dla funkcjonowania organizmu. tętnice i żyły. która rozciąga się od przepony aż po okolice pachwinowe. opartego na kostnym rusztowaniu utworzonym przez żebra. Tlen z powietrza przedostaje się do krwi. Podrażnienie opłucnej powoduje stan zapalny . Pomiędzy 18. który jest głównym organem uczestniczącym w procesach odpornościowych ustroju. i otoczone dwuwarstwowym workiem zwanym osierdziem. która z klatki piersiowej przechodzi do szyi. którego rozwój wpływa na jej kształt. Od tyłu ogranicza ją kręgosłup. Wnętrze klatki piersiowej w większości wypełniają płuca . Z płuc krew bogata w tlen wraca do lewego przedsionka. a gruba blaszka mięśniowa . która jest podstawą dla oczu. i znacznie mniejsze od niej .zapalenie opłucnej.jamy powietrzne. Jama czaszki Mózg składa się z delikatnej. galaretowatej substancji. jak jama nosowa. Pomiędzy żebrami znajdują się warstwy mięśni międzyżebrowych. Krew z organizmu dostaje się do serca przez jego prawy przedsionek. Jama klatki piersiowej jest częściowo wyścielona błoną zwaną opłucną. a następnie przez prawą komorę jest przepompowywana do płuc. gdzie następuje wymiana gazów. a od góry przepona. z którego wpływa do lewej komory. W późniejszym okresie stopniowo zanika. Początkowo kości czaszki są połączone błonami. przez który pokarm przedostaje się z jamy ustnej i gardła do żołądka położonego tuż pod przeponą. Serce jest położone z przodu. W przypadku urazu mózgu i wystąpienia obrzęku okrywająca od zewnątrz tkanka kostna poprzez ucisk może spowodować dalsze jego uszkodzenie. Czaszka składa się z dwóch części: z jamy czaszki. zajmując stosunkowo niewielką powierzchnię. Przez te najmniejsze kanaliki powietrze jest przenoszone do pęcherzyków płucnych.przepona oddziela zawartość klatki piersiowej od brzucha. które umożliwiają ich przemieszczanie. Należy zwrócić uwagę na rozmiary macicy w stosunku do wątroby. Dzięki możliwościom rozszerzania się ścian klatki piersiowej przy skurczu mięśni wdechowych i następnie biernego ich powrotu do położenia wyjściowego powietrze jest zasysane i wypychane na zewnątrz poprzez tchawicę. jest miejscem przejścia rdzenia kręgowego.prawe i lewe. Przednia część jest pokryta grubą warstwą Przepona Wątroba Tętnica nerkowa Żyta nerkowa Aorta brzuszna Koniec usuniętego przewodu pokarmowego (odbytnica) Tętnica biodrowa zewnętrzna Żyła biodrowa ze' Pęcherz moczowy Wnętrze jamy brzusznej kobiety z pominięciem przewodu pokarmowego. zwany otworem wielkim. W podstawie czaszki znajduje się szereg otworów.

Otacza wątrobę. Utrzymanie organów wewnętrznych w stałej pozycji jest możliwe dzięki tkance. a kończąc na prostnicy (czyli odbytnicy). który znajduje się w dolnej części jamy brzusznej. W pęcherzu gromadzi się mocz. ścienną i krezkową. W jamie brzusznej znajduje się około 7 metrów jelit. Ze względu na bardzo silne unerwienie otrzewnej ściennej każdy uraz lub jej stan zapalny jest odczuwany w postaci ostrego bólu. Z układem moczowym ściśle powiązany jest układ rozrodczy. U mężczyzny część narządów płciowych znajduje się na zewnątrz. który jest wydalany na zewnątrz. żołądek. Z tyłu przewodu pokarmowego są umiejscowione nerki. Śledziona Siec mniejsza Aorta brzuszna Powyżej po lewej: Przekrój Zawartość jamy brzusznej Ift. Wszystkie narządy wewnętrzne otacza ogromna sieć naczyń krwionośnych. które mogą być absorbowane przez krew i rozprowadzane do wszystkich części ciała. zwanej krezką. Ból może wystąpić tylko w przypadku. prawie całą macicę i jajowody. które można wyczuć pod naciskiem. natomiast ból z otrzewnej trzewnej ma charakter rozlany i trudno ustalić miejsce. Niewiarygodne wydaje się. Ból pochodzący z otrzewnej ściennej jest łatwy do zlokalizowania. wyrostek robaczkowy. Błona okrywająca organy nosi nazwę otrzewnej trzewnej. Przepona Wątroba Aorta brzuszna Krezka jelita cienkiego Sieć większa Jelito cienkie Otrzewna trzewna Odbytnica Macica Pęcherz moczowy Spojenie łonowe Po prawej: Przekrój strzałkowy jamy brzusznej. począwszy od żołądka. Otrzewna trzewna nie jest tak wrażliwa. jelita. kiedy dojdzie do rozciągnięcia lub rozdęcia jelita. Każda z nich za pomocą moczowodu jest połączona z pęcherzem. Diagram ukazuje wszystkie typy otrzewnej: trzewna. W brzuchu znajduje się wiele organów ogólnie zwanych trzewiami. śledzionę. a właściwie w jamie miednicy. W przypadku kobiety prawie wszystkie główne narządy płciowe mieszczą się wewnątrz brzucha. za pomocą której są one przyczepione do otrzewnej ściennej błony wyściełającej jamę brzuszną. Otrzewna trzewna okrywa każdy organ znajdujący się wewnątrzotrzewnowo. Trzecim rodzajem otrzewnej jest otrzewna krezkowa tworząca krezki mocujące narządy i doprowadzające do nich naczynia i nerwy. Dzięki otrzewnej poszczególne struktury wewnątrz jamy brzusznej mogą się swobodnie przemieszczać. Funkcją układu pokarmowego jest trawienie pokarmu oraz wydalanie nie strawionych resztek. z którego pochodzi. w jamie miednicy. znajduje się wewnątrz jamy brzusznej. że tak wiele ważnych organów zgrupowanych jest na stosunkowo małej powierzchni. W procesie trawienia pokarm jest rozkładany na czynniki podstawowe. Niepotrzebne produkty przemiany materii są usuwane z organizmu. Prawie cały przewód pokarmowy. natomiast błona wyściełająca jamę brzuszną jest zwana otrzewną ścienną. Ważną rolę w procesie trawienia odgrywają gruczoły: wątroba i trzustka. . pęcherzyk żółciowy. Położenie otrzewnej Wątroba Tętnice Otrzewna trzewna Otrzewna ścienna Żyta wrotna wątroby Żyta główna dolna Nerka prawa Kręgi kręgosłupa poprzeczny jamy brzusznej ukazujący powiązania pomiędzy różnymi narządami.BUDOWA CIAŁA/15 mięśni.

a czynności ciała są skoordynowane. nasieniowody. trzustka Narządy i gruczoły. cewka moczowa. łączy.: węzły chłonne. pęcherzyk żółciowy. język. która obejmuje kości i ścięgna. gruczoły opuszkowo-cowkowe Żeński: jajniki. nadnercza. jelito cienkie. Zarówno ścięgna. zęby. Ponadto w organizmie wyróżniamy: układ kostny. wydalające nie strawione resztki pokarmu Męski: jądra. przytarczyce. jest tkanką pokrywającą lub też wyściełającą narządy ciała. grasica. Tkanka nabłonkowa. układ chłonny. gardło. naczynia włosowate. stawy i więzadła. m. rdzeń kręgowy. tkanka łączna. naczynia chłonne. Tkanka nerwowa jest spotykana tylko w obrębie układu nerwowego. układ moczowy (nerki. gruczoły ślinowe. receptory węchu i dotyku). ale również dlatego. żyły. Serce prawie w całości jest zbudowane z tkanki mięśniowej. Tkanka łączna. oskrzela (kanały prowadzące do płuc). srom Męskie i żeńskie hormony rozrodcze wpływające na rozwój płciowy oraz wtórne cechy płciowe Mięśniowy Nerwowy Wydzielania wewnętrznego Oddechowy Krążenia Limfatyczny Trawienny Wydalniczy Rozrodczy . że są zbudowane z podobnej tkanki. podobnie jak i narządów wewnętrznych. układ krążenia. Określony układ stanowi zgrupowanie organów. należy przyjrzeć się poszczególnym układom. zwana nabłonkiem. Inne tkanki. tarczyca. wątroba. krew Narządy biorące udział w krążeniu limfy oraz czynnościach obronnych organizmu. gruczoł krokowy. tchawica. które biorą udział w wydalaniu z organizmu zbędnych produktów przemiany materii: gruczoły potowe. grudki chłonne. Wiele z nich wydziela substancje takie jak hormony. jajowody.Układy organizmu Aby zrozumieć.in. jednak żadna z nich nie przenika do jej wnętrza. układ wydalniczy. dzięki czemu możliwy jest ruch całego ciała. układ wewnątrzwydzielniczy i układ rozrodczy. inne pracują niezależnie od naszej woli (mięśnie gładkie) Mózg. przepona Serce. Każdy z nich jest oddzielnie omówiony w następnych rozdziałach. narządy zmysłów (oczy. Może występować w postaci luźnej. układ oddechowy. Układ Kostny Główne narządy i struktury Wszystkie kości ciała. które je z sobą łączą Układ moczowy Mięśnie ciała . które z sobą współpracują. części jąder i jajników. macica. trzustka. prącie. narządy słuchu i równowagi. pęcherz. śledziona. Wyróżniamy cztery główne rodzaje tkanek. krtań. migdałki. cewka moczowa) oraz jelito grube. w jaki sposób różne narządy są z sobą powiązane. że się z sobą łączą. Tkanka mięśniowa ma zdolność kurczenia się. podtrzymuje oraz wypełnia struktury ciała. nerwy Gruczoły wytwarzające hormony: przysadka mózgowa. tętnice. niewielkie obszary tkanek w jelitach Płuca. Tkanka nerwowa jest zbudowana z komórek tworzących wypustki. przełyk. Jednym z najbardziej znanych jest układ trawienny. pęcherzyki nasienne. pomiędzy lub wewnątrz innych tkanek lub w postaci zbitej. moczowody. żołądek. takie jak np. Dzięki tej tkance zapewniona jest szybka komunikacja i kontrola. grasica Jama ustna. skórę. układ mięśniowy. nos. jak i więzadła są przykładem zbitej tkanki łącznej. chrząstki.niektóre z nich działają pod wpływem naszej świadomości (mięśnie szkieletowe lub prążkowane). a każdy narząd składa się przynajmniej z jednej z nich. gardło. pochwa. współpracują z tkanką nerwową. kubki smakowe. Poszczególne narządy w obrębie danego układu są zgrupowane razem nie tylko dlatego.

Rzęski. błony śluzowe posiadają wyspecjalizowane komórki. które wydzielają śluz. Każda z milionów komórek budujących nasze ciało. Ścięgna. który jest wypełniony płynem. Wyróżniamy pięć głównych typów błon. Jak sama nazwa wskazuje. Kosmki błony śluzowej wyściełającej jelito cienkie (kolor różowy) zwiększają powierzchnię wchłaniania składników pokarmowych. W płynnym środowisku płód jest znacznie mniej narażony na uszkodzenia. Wszystkie narządy jamy brzusznej okrywa błona surowicza otrzewna. Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca torebkę stawową wydziela płyn. posiadają pochewkę zbudowaną z błony maziowej. Błona surowicza. Rzęski (kolor czerwony) zapobiegają przedostaniu się zanieczyszczeń do płuc. które łączą mięśnie z kością. zwłaszcza te wyściełające drogi oddechowe. Macica jest wyścielona śluzówką. Błony surowicze otaczają narządy klatki piersiowej i brzucha. Błony surowicze okrywają narządy klatki piersiowej i brzucha. która każdego miesiąca ulega złuszczeniu i wydaleniu podczas menstruacji. przesuwają zanieczyszczenia (np. będące mocnymi pasmami tkanek. skąd po odkaszleniu są usuwane na zewnątrz organizmu. które znajdują się w ich wnętrzu. Opony (kolor pomarańczowy) okrywają delikatną tkankę mózgu i oddzielają go od twardych kości czaszki. np. które pokrywają. a także utrzymywanie wilgoci w naszych gardłach. są otoczone lub przedzielone jakimś typem błon. W jamie klatki piersiowej spotykamy dwie błony surowicze. Błony maziowe występują w obrębie ruchomych stawów. Wśród wielu jego funkcji jest również zwalczanie infekcji (zawiera przeciwciała spełniające funkcję ochronną). zapobiega tarciu pomiędzy płucami a żebrami. który smaruje stawy i ułatwia ich ruch. Błona śluzowa (kolor czerwony) wyściełająca macicę umożliwia odżywianie i rozwój zarodka. W pierwszej fazie życia każdego organizmu błony spełniają specyficzną funkcję. nozdrzach i w przewodzie pokarmowym. wyściełają lub też oddzielają struktury organizmu. Błony wyściełające jelita są pofałdowane w kształcie palczastych wypustek. a także mikroskopijnie małe organelle. mają komórki zaopatrzone w włosowate rzęski. Płód rozwijający się w macicy jest otoczony błoniastym workiem.BUDOWA CIAŁA /17 Błony Błony są warstwami tkanek. Błony śluzowe wyściełają głównie wnętrza kanałów. wykonując ruch w jedną stronę. które znacznie zwiększają powierzchnię wchłaniania składników odżywczych. Błony śluzowe są spotykane również w układzie rozrodczym. Powierzchnię stawów i ścięgien pokrywają błony maziowe. chroniąc je przed chorobami oraz zmniejszając tarcie pomiędzy sąsiednimi organami. przewodu pokarmowego. Mózg i rdzeń kręgowy okrywa specjalny rodzaj błon zwanych oponami. zwanych kosmkami. Błona śluzowa wyścieła drogi oddechowe. mają kształt woreczków wypełnionych płynem maziowym. zwanym workiem owodniowym. Worek owodniowy wraz z łożyskiem zostaje wydalony na zewnątrz tuż po urodzeniu dziecka. zwana opłucną (kolor purpurowy). Niektóre błony śluzowe. kurz) w kierunku gardła. .

Potrafią również poruszać się w tę samą stronę. półprzepuszczalną błonę. Proces podziału komórki. które przedostają się do wnętrza lub na zewnątrz komórki. Dane białko może mieć niewielki wpływ na komórkę. Chromosomy Każde jądro komórkowe zawiera informacje genetyczne zakodowane w związku chemicznym. Najwięcej lizosomów mają komórki wątroby. że zawiera kod genetyczny. W wyniku połączenia jajeczka z plemnikiem zawierającym chromosom Y urodzi się chłopiec. W zależności od ich kształtu wyróżniamy chromosomy X i Y. czy niebieskie oczy. są zbudowane w podobny sposób. Mitochondria produkują energię dzięki kompleksom białkowym enzymom. Zawierają enzymy. są niewidoczne. tłuszczu i białka. gromadzą się w strukturach zwanych aparatami Golgiego. W końcowym etapie podziałowi ulega cytoplazma i formują się błony dwóch Budowa komórki Cytoplazma . które spełniają rolę ich wewnętrznego „szkieletu". Komórki organizmu różnią się rozmiarem. Zużyte komórki są zastępowane nowymi. jest nazywany mitozą. czerwone krwinki transportują tlen i dwutlenek węgla. które tracą chromosomy w końcowej fazie procesu ich formowania. ale ich rola polega na przekazywaniu impulsów. która nie ulega podziałowi. a potrzebne w innej części organizmu (np. Ich zadaniem jest przetwarzanie tlenu i składników pokarmowych w energię niezbędną do wszystkich procesów zachodzących w komórce. Wiele komórek ma całą sieć drobnych kanalików. Z wyjątkiem dojrzałych czerwonych krwinek. zachodzą liczne procesy chemiczne. Jeden chromosom z każdej pary pochodzi od matki. Zapłodnione jajeczko ulega takim podziałom. Każda jest otoczona błoną.Komórki i chromosomy Ciało każdego dorosłego osobnika jest zbudowane z ponad stu milionów komórek. uwidaczniają się jako parzyste struktury. Chromosomy komórki. normalną albo albinotyczną skórę. Komórki rozrodcze (jajeczka i plemniki) mają tylko połowę liczby chromosomów. Organelle kontrolują syntezę białek koniecznych do życia wszystkich komórek. Błony niektórych komórek są zaopatrzone we włoskowate rzęski. podobnie jak i na złożoną strukturę organizmu. będące systemem błon wypełniających cytoplazmę. a koliste komórki trzustki produkują hormon zwany insuliną. a jej wnętrze wypełnia galaretowata substancja zwana cytoplazmą. Każda z nich spełnia odmienną i ważną funkcję. Średnica tych mikroskopijnych struktur wynosi średnio jedną setną milimetra.wytwarza białka na potrzeby komórki Lizosom gromadzi enzymy Jąderkowytwarza białka niezbędne do podziału komórki Jądro-zawiera informacje genetyczne (w chromosomach) Błona jądrowa Pory-umożliwiają przenikanie substancji do wnętrza i na zewnątrz komórki Błona komórkowa . Ich funkcją jest przyspieszanie reakcji chemicznych. Jajeczko zawiera tylko chromosom X. Chromosomy ojca determinują płeć. Wzdłuż reticulum są rozsiane sferyczne struktury zwane rybosomami. Mają zdolność kurczenia się i rozkurczania. dzięki którym wykorzystują obecne w komórce składniki pokarmowe. ma również możliwości replikacyjne. Komórki mięśniowe są długie i wąskie. mogą więc unosić substancje w określonym kierunku. takich jak hormony. Stanowią także część enzymów aktywizujących procesy chemiczne oraz biorą udział w wytwarzaniu złożonych cząstek. Męskie komórki rozrodcze posiadają chromosom X albo Y. zostają rozpuszczone w tłuszczach lub też przechodzą przez porowatą. w czasie którego następuje jej podwojenie. Błona komórkowa jest porowata i składa się z trzech warstw: białka. Wszystkie komórki organizmu. Jeżeli plemnik zawierający chromosom X zapłodni jajeczko z chromosomem X. każda komórka człowieka ma 46 chromosomów zgrupowanych w 23 pary. Okrągłe. a informacja jest przekazywana z jednego pokolenia na drugie. Substancje.galaretowata substancja w której są zawieszone drobne struktury zwane organellami Mitochondriumwytwarza energię na potrzeby komórki Reticulum endoplazmatyczne . które są także długie i wąskie. zawierającej od 70 do 80 procent wody. chromosomy stają się krótsze oraz grubsze. W chwili zbliżania się podziału. Żadna komórka nie jest w stanie sama funkcjonować poza organizmem (z wyjątkiem sztucznej hodowli w laboratoryjnych warunkach). Wszystkie komórki zawierają reticulum endoplazmatyczne. Cytoplazma wszystkich komórek zawiera mikroskopijne organy . co w konsekwencji daje możliwość powstania dorosłego organizmu. pomimo różnic w funkcjonowaniu. W cytoplazmie.mitochondria. Znajduje się w niej również wiele drobnych struktur zwanych organellami. a drugi od ojca. dzięki czemu organizm może się poruszać. Każdy chromosom posiada tysiące genów. W jamie nosowej rzęski te wychwytują cząsteczki kurzu. Substancje wytworzone przez komórkę. który wchodzi w skład chromosomów. zwanym kwasem dezoksyrybonukleinowym (DNA). w której osadzone jest jądro posiadające chromosomy. Każda potowa przesuwa się do przeciwległego krańca komórki. hormony). urodzi się dziewczynka. jaką spełniają. Jednak od jednego białka może zależeć.system kanalików pomiędzy jądrem a ścianą komórki Rybosom . Jest wiele komórek nerwowych. Geny wpływają na kształtowanie nowego organizmu ludzkiego już od momentu zapłodnienia. kręcone lub proste włosy. W cytoplazmie znajdują się również mikroskopijne lizosomy. Gen zawiera informację dotyczącą syntezy określonego białka. które następnie rozdzielają się. Najwięcej mitochondriów występuje w komórkach mięśniowych. Podział komórki DNA zawarty w chromosomach oprócz tego. kształtem oraz strukturą w zależności od funkcji. Białka są niezbędne jako materiał budulcowy. Dzięki temu komórki ulegają podwojeniu. a także komórek rozrodczych (jajeczka i plemniki) zawierających połowę materiału genetycznego. dzięki czemu w chwili zapłodnienia nowy osobnik będzie miał właściwą ich liczbę. czy ktoś ma piwne.

sprawia. Komórki wątroby. Wymiana materiału genetycznego. W procesie mitozy (dolna sekwencja) pary chromosomów dzielą się na dwie identyczne części. Każdy z genów _ zawiera informację o budowie białka naskórka i krwi ulegają całkowitej wymianie kilka razy w roku. W zależności od typu komórki podziały następują z różnym natężeniem. Ilustracja (po prawej) przedstawia szczegółową budowę chromosomu. następnie połowy przemieszczają się do przeciwległych końców komórki. ale dzięki procesowi mitozy są one zastępowane innymi. z wyjątkiem bliźniaków jednojajowych. która następuje w czasie mejozy. W wyniku równego podziału każda nowa komórka zawiera kompletną informację genetyczną niezbędną przy powielaniu się czy zastępowaniu istniejących komórek organizmu. Każdy nowy chromosom posiada zarówno geny ojca.BUDOWA CIAŁA/19 Najbardziej istotne różnice pomiędzy dwoma typami podziału komórki są przedstawione powyżej w dużym powiększeniu. posiada jedyną w swoim rodzaju strukturę kodu genetycznego. że chromosom ojca znajduje się obok chromosomu matki. podobnie jak w mitozie. w tym te. Codziennie wiele komórek zamiera. dając nowe komórki rozrodcze. W pierwszym etapie mejozy chromosomy ulegają pogrubieniu i podziałowi. nie mają możliwości replikacji. Każde z nich. jak i matki. układają się w pary i splatają. W czasie mejozy (sekwencja górna) chromosomy ulegają podwojeniu. Druga połowa zostaje uzupełniona w chwili zapłodnienia. z których zbudowany jest mózg.zwanego mejozą. Komórki nerwowe. Po spleceniu się z sobą następuje kolejny ich podział. Każda z nich posiada właściwą liczbę chromosomów. Odcinki DNA są zwane genami. \ Pojedyncza nić DNA . Następnie układają się w pary w taki sposób. Następuje podział i chromosomy odsuwają się od siebie. Zawierają one połowę informacji genetycznej koniecznej do powstania nowego organizmu. Komórki zawierające połowę liczby chromosomów powstają w wyniku innego podziału . dając komórki rozrodcze zawierające połowę właściwej człowiekowi liczby chromosomów (23). że dzieci nie są całkowicie podobne do swoich rodziców. ' Chromosomy w jądrze Struktura chromosomu zbudowanego ze splątanych nici DNA chromosomu w znacznym powiększeniu nowo powstałych komórek. Nowo powstałe komórki ulegają jeszcze jednemu podziałowi.

przy czym. Niewydolność trzustki. Składniki pokarmowe przyswojone przez organizm i zgromadzone w postaci energii są wykorzystywane podczas wzrostu. która wytwarza zbyt małe ilości insuliny. Metabolizm to wszystkie reakcje chemiczne zachodzące wewnątrz organizmu. cząsteczki tłuszczu są rozkładane na glicerol i kwasy tłuszczowe. Nadmierne wydatkowanie energii objawia się utratą wagi ciała. a także reprodukcja. Rozkład węglowodanów Energia jest niezbędna do życia. Białka zawarte w diecie są rozkładane na aminokwasy.koi 1 v^lh. martwych komórek lub tkanek. W rezultacie może dojść do akumulacji szkodliwych dla organizmu substancji. Potencjał uwolniony w czasie tego procesu jest tymczasowo gromadzony w postaci wysokoenergetycznego związku ATP. Rozkład tłuszczów i białek Tłuszcze i białka stanowią ważną część spożywanego pokarmu. Komórki uzyskują energię z rozkładu glukozy na substancję zwaną kwasem pirogronowym. nazywana jest cukrzycą. Zaburzenia w produkcji hormonów to kolejna często spotykana przyczyna nieprawidłowości w procesach metabolicznych. Kiedy węglowodanowe zapasy energii wyczerpią się. jakie otrzymujemy z pożywienia. ziemniaki) na cukry proste. konieczne do procesu wzrostu. Znaczna jej część pochodzi z rozkładu złożonych węglowodanów (występujących w takich produktach. część jest tracona w postaci ciepła. wzrost. strona 104). a także wielu zbędnych produktów. które następnie oddzielnie ulegają procesom katabolizmu. tłuszczów i białek. W.Metabolizm Złożone procesy. U rozwijającego się dziecka lub nastolatka potencjał pochodzący z rozkładu pokarmu zostaje całkowicie wykorzystany do procesów wzrostu. lecz uzupełniające się procesy katabolizm i anabolizm. a także enzymy. są skutecznie stymulowane przez enzymy i hormony. Hormony z kolei są odpowiedzialne za przebieg wzrostu czy wykorzystanie zapasów energii. jak chleb. W wątrobie glicerol zostaje przekształcony w glukozę i w ten sposób wkracza na drogę metabolizmu tego cukru. gdzie fruktoza i galaktoza ulegają przekształceniu w glukozę (zobacz Rozdział 9. np.l U. dzięki czemu niezbędne substancje stają się dostępne dla komórek. W wyniku tego powstaje energia umożliwiająca poruszanie się mięśni. W przypadku dorosłego człowieka nie wykorzystana energia powoduje odkładanie się tłuszczu. \u . Insulina jest niezbędnym hormonem umożliwiającym komórkom absorbowanie i rozkład glukozy. fruktoza i galaktoza. reprodukcji lub w procesach obronnych przeciwko infekcjom i chorobom. które umożliwiają normalne funkcjonowanie naszego organizmu. Przyczyną wielu zakłóceń metabolizmu jest niedobór enzymów. Najczęściej spotykane cukry proste. to: glukoza. w wyniku których jest możliwe jego funkcjonowanie. Katabolizm polega na rozkładzie węglowodanów. Anabolizm obejmuje procesy budowy. Sposoby wykorzystania pokarmu przez organizm iałka QQ Węglowodany W procesach metabolizmu z każdego pokarmu powstają produkty. W przypadku dostarczania organizmowi małej ilości węglowodanów jako źródło energii mogą być wykorzystane tłuszcze i białka. Enzym wpływa na chemiczną konwersję. które aktywizują każdy proces metaboliczny zachodzący w komórce. Na metabolizm składają się całkowicie odmienne. Cukry najpierw są transportowane do wątroby. które muszą być wydalona.

Dostarczenie organizmowi wody w ilości gaszącej pragnienie uzupełnia jej zapas. zależy od poziomu ubytku. Regulowanie zawartości wody w organizmie jest przykładem wykorzystania kilku systemów w celu utrzymania homeostazy. a czas ich trwania zależy od sytuacji. W przypadku ataku choroby organizm jest osłabiony i nie może się bronić. jaką należy wypić. jak warstwy odłożonego tłuszczu. tylko 25 procent. może zwalczyć chorobę. który uwalnia hormon antydiuretyczny (ADH). Przykładem takich zjawisk jest termostat normujący pracę systemu ogrzewania. jelit. Ilość wody. Podatność organizmu na grypę w znacznym stopniu zależy od jego odporności. inne. kto zetknie się z chorobą. jak np. Zdrowy organizm. Obydwa układy są ściśle powiązane. od razu ulega zarażeniu. kiedy działanie jednego lub kilku jego systemów ulegnie zachwianiu. Pojawia się uczucie pragnienia. istota szara mózgu. Homeostaza jest zatem stanem koordynacji utrzymującym normalne funkcjonowanie organizmu do chwili. który hamuje utratę soli. Podwzgórze rejestruje tę zmianę i wpływa hamująco na wytwarzanie ADH i aldosteronu. obwód elektryczny termostatu zamyka się. Tak zwane podwzgórze kieruje autonomicznym sys- temem nerwowym. Powoduje to włączenie bojlera oraz pompy i obieg gorącej wody w systemie zostaje wznowiony. Z tego względu są czasem rozpatrywane jako jeden wspólny układ nerwowo-hormonalny. płuc. spełniający określoną funkcję. narządów rozrodczych. Jest to warunek zachowania zdrowia w nieustannie zmieniającym się środowisku. Stan homeostazy łatwiej jest wytłumaczyć. Stan takiej równowagi jest określany jako homeostaza. Aby komórki mogły prawidłowo funkcjonować. posługując się terminami technicznymi. Oba układy mogą funkcjonować oddzielnie lub też współpracować. termostat przerywa obwód. Jeżeli poziom wody we krwi w stosunku do zawartości soli i innych substancji obniży się. Efekty jego działania są jednak trwalsze. Odpowiednie mechanizmy sygnalizują ubytek i potrzebę uzupełnienia niedoboru. ogólny system odpowiedzialny za prawidłowe funkcjonowanie naszego organizmu. Zawartość wody w organizmie wynosi 70 procent. podwzgórze odnotowuje zmianę poziomu wody we krwi. W utrzymaniu stanu homeostazy szczególne znaczenie odgrywa autonomiczny system nerwowy. komórki te ulegają pobudzeniu. Rezultatem zaburzenia równowagi jest stan chorobowy. W przeciwieństwie do centralnego ogrzewania organizm jest wyposażony w system bezpieczeństwa. Kilka tysięcy systemów kontrolnych istniejących w organizmie człowieka reguluje właściwie wszystkie jego funkcje. Rozpoczyna się wydzielanie hormonów hamujących wydalanie wody przez nerki (zobacz strona 126) i pojawia się powiązane z tym uczucie pragnienia. dzięki mechanizmom adaptacyjnym i odpornościowym. Ich sposób działania jest jednak odmienny. . Reakcje autonomicznego układu nerwowego są szybkie. Jeżeli temperatura w pokoju spada poniżej ustalonej wartości. Polega on na tym. Układ wewnętrznego wydzielania znacznie wolniej reaguje na określoną sytuację. Tłumaczy to. Każdy z wielu mechanizmów wzajemnego oddziaływania środowiska na nasz organizm może być postrzegany jako oddzielny system kontroli. Podwzgórze pobudza tylny płat przysadki mózgowej. W pewnych okolicznościach poziom wody w organizmie ulega zmniejszeniu. dlaczego nie każdy. mają wyższą zawartość wody (do 85 procent). Powoduje on zmniejszenie wydalania wody przez nerki i pęcherz moczowy. Nadnercza również są pobudzane i zwiększają wytwarzanie aldosteronu. Wiele procesów organizmu reguluje mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego. pęcherza moczowego. Określone komórki nerwowe tego gruczołu reagują na zawartość wody we krwi. Kieruje on w sposób Kiedy nastąpi odwodnienie organizmu. żołądka. Efekt końcowy ogranicza lub hamuje specyficzny proces i w ten sposób zachowana jest kontrola. BUDOWA CIAŁA/21 Układ limbiczny Sklepienie Nadnercze Nerka Pęcherz moczowy - niezależny pracą serca. właściwości płynu zewnątrzkomórkowego muszą być stałe. Wszystkie komórki ciała znajdują się w środowisku płynnym. Niektóre tkanki. Płyn dostarcza im składników pokarmowych oraz odprowadza zbędne produkty. a tym samym wody z nerek. a ich funkcjonowanie jest wzajemnie uzależnione. Kiedy wymagana temperatura ustali się. aby zaspokoić potrzeby organizmu. Woda jest podstawowym składnikiem krwi (80 procent).Homeostaza W celu utrzymania wewnętrznej równowagi organizm ludzki wymaga ciągłego nadzoru. Układ nerwowy i wewnętrznego wydzielania pełnią najważniejszą rolę w procesach kontrolnych. Zebrane w całość formują jeden. Główny ośrodek kontroli powodujący uczucie pragnienia znajduje się w mózgu. że kilka różnych mechanizmów wykonuje podobne zadania.

Jest to największy organ ludzkiego ciała. gdzie jest wymagana większa elastyczność. co nadaje jej biodrom charakterystyczny kształt.ma on szerokie barki i wąskie biodra. a dzięki stawom i więzadłom jest bardzo mobilna. W przypadku mężczyzny proporcje są odwrotne . Dzięki tym przystosowaniom może pomieścić rozwijający się w okresie ciąży płód. Każda kość ma określony kształt. Miednica kobiety jest szersza. . a kształtem przypomina łódź. kość została zastąpiona chrząstką. Budowla ta charakteryzuje się dużą wytrzymałością. Tam. Ciało od zewnątrz pokrywa skóra. Skóra nie tylko chroni przed uszkodzeniem wewnętrzne struktury. czyli około 206.Rozdział 2 Szkielet podtrzymujący ludzkie ciało jest arcydziełem architektury. UKŁADKOSTNY ISKÓRA Po prawej: Zarówno kobieta. jak i mężczyzna mają taką samą liczbę kości. Szkielet żeński z reguły jest mniejszy i lżejszy. zależnie od jej specyficznej funkcji. ale też bierze udział w regulowaniu temperatury ciała. Ramiona kobiety są stosunkowo wąskie.

w którym zachodzi wytwarzanie komórek krwi. słuchu i smaku. nie zmieściłaby się w otworze miednicy. jednocześnie zachowując wszechstronne możliwości ruchowe. Poniżej: Twarz. chroni delikatne narządy zmysłów z receptorami wzroku. Szczęka . Rozwiązanie to (stworzone przez naturę) jest powszechnie stosowane w budownictwie. Zewnętrzna warstwa każdej kości jest gruba i twarda. Prawie dwie trzecie składu kości stanowią sole mineralne. wewnętrzna . a przyczepione do nich mięśnie wprawiają układ szkieletowy w ruch. Dodatkowo szkielet jest rusztowaniem podtrzymującym całe ciało. Są połączone stawami. zbita substancja międzykomórkowa przesycona solami mineralnymi. Proces można prześledzić na przykładzie czaszki.Kości i chrząstka Szkielet przeciętnie zbudowanej dorosłej osoby składa się z około 206 kości. Kości są mocne i pomimo podtrzymywania znacznych ciężarów nie ulegają złamaniom czy też deformacjom. które nadają jej twardość i sztywność. Rozwój kości W pierwszym etapie powstawania kości są pełne. Kości tworzą strukturę. Szkielet nowo narodzonego dziecka ma więcej kości niż dorosła osoba. umożliwiając ruch w czasie mówienia. W czasie porodu musi ona przejść przez wąski kanał. Kości te podtrzymują również mięśnie twarzy. Gdyby czaszka noworodka była tak sztywna jak u dorosłego. Proces ten jedynie nie- UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/23 znacznie zmniejsza ich wytrzymałość. Kości. W chwili urodzenia drobną strukturę tworzy około 350 kości. Każdy z tych elementów wzmacnia swoją wytrzymałość dzięki właściwościom drugiego składnika. Dzięki obecności ciemiączek pomiędzy poszczególnymi częściami czaszki noworodka może się ona dostosować do kształtu kanału porodowego. Pozostała część kości jest utworzona z włókien kolagenowych. która chroni delikatne narządy ciała. podobnie jak wszystkie organy ciała. a w dużym stopniu redukuje wagę.zwana szpikiem miękka i delikatna. tworzą tkankę kostną. są zbudowane z komórek. Komórki te i twarda. W jamie szpikowej kości znajduje się szpik. żucia czy też wyrażania emocji. Dopiero później w ich wnętrzu powstaje jama. a zarazem stosunkowo elastyczną. Ciemiączka stopniowo zanikają po porodzie. Z biegiem czasu niektóre z nich zrastają się z sobą. W rezultacie takiego połączenia kość jest strukturą twardą. zbudowana z 14 kości.

a jego klatka piersiowa jest większa. Jeżeli płytka wzrostowa ulegnie skostnieniu. Specyficzna budowa kręgów. Szkielet kobiety jest lżejszy oraz mniejszy niż mężczyzny. niewielka twardość oraz sprężystość. z których zbudowany jest szkielet. Umożliwiają przesuwanie się kości czaszki w czasie porodu. która jest znacznie bardziej elastyczna. stanowiących podporę kończyn. Cechuje ją stałość konsystencji. dolnych i tułowia. Z tego powodu miejsca te są niewidoczne na zdjęciach rentgenowskich. Są jednak bardziej masywne i dzięki temu posiadają duże możliwości ruchowe bez utraty wytrzymałości. Struktura chrząstki w obrębie całego szkieletu nie jest taka sama. Linia dzieląca ciało na połowy u dorosłego człowieka przebiega na wysokości spojenia łonowego lub tuż nad genitaliami. Wzrost odbywa się poprzez wydłużanie kości kończyn górnych. Każdy z nich spełnia określone funkcje. Kostnienie płytek wzrostowych we wszystkich kościach ludzkiego organizmu odbywa się według określonej kolejności. ale również z chrząstki. który trwa aż do zakończenia wzrostu. Długość głowy u sześciotygodniowego płodu jest taka sama. Cecha ta ma wyjątkowo duże znaczenie w przypadku kości długich. Jest to niezmiernie ważne. Płaski kształt powoduje. łopatki). Chrząstka Chrząstka jest jedną z tkanek. jak i kobieta mają taką samą liczbę żeber. gdzie zachodzą procesy wzrostu. a jednocześnie zapewnia wystarczającą powierzchnię wewnątrz dla rdzenia kręgowego. jednak zarówno mężczyzna. Jej miednica jest proporcjonalnie szersza. pokrywając końce kości. ale trwa przez całe życie. gdzie konieczna jest obecność materiału charakteryzującego się takimi cechami. Proces kształtowania kości odbywa się Budowa kości długiej Naczynia krwionośne nasady kości Linia nasadowa (pozostałość po płytce wzrostowej) Okostna Kość gąbczasta Układ osteonów Osteocyty (komórki kostne) . Środek ciała uległ jednak przesunięciu z brody na pępek. Występuje we wszystkich strategicznych punktach szkieletu. Wraz ze wzrostem ulega ona stopniowej zamianie w kość. Mężczyzna ma szersze ramiona. Ich końce są szersze. Jest to proces kostnienia. Nie skostniałe. Kształty i rozmiary kości Istnieje kilka różnych typów kości. gdyż zwiększa ich masywność w miejscach połączeń. Jej budowa jest uzależniona od funkcji spełnianej w ustroju. Kości długie kończyn mają przy swoich końcach tak zwane płytki wzrostowe. Ostateczny kształt szkieletu zostaje uformowany w wieku około 20 lat. Bardzo ważną cechą kości jest ich zdolność osiągania odpowiedniego kształtu. Płytka wzrostowa jest zbudowana w większym stopniu z chrząstki niż z kości. Szkielet dziecka jest zbudowany nie tylko z kości. pomiędzy którymi znajduje się trzecia warstwa . a ich kształt zależy od spełnianej funkcji. które składają się na kręgosłup. aby w okresie ciąży mogła zmieścić rosnący płód. U dorosłego człowieka występuje głównie w okolicach stawów. Kości płaskie są zbudowane z dwóch warstw tkanki kostnej zbitej.gąbczasta. występujących np. czynią je lekkimi. Głowa noworodka jest wciąż nieproporcjonalnie duża w stosunku do reszty ciała. Kości rożnokształtne najczęściej mają wygląd nieregularnej bryły. Puste jamy. błoniaste miejsca między kośćmi to tak zwane ciemiączka. jak długość jego ciała. daje im dużą wytrzymałość. Kości długie kończyn mają kształt cylindrów zawierających w środku istotę gąbczastą kości. są takie same jak kości długich. że spełniają rolę ochronną (jak w czaszce) lub też stanowią płaszczyzny. do których są przyczepione mięśnie (np. Ogólne zasady budowy kości krótkich. W czasie rozwoju człowieka zachodzą znaczne zmiany proporcji w szkielecie.24/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA głównie w czasie wzrostu. dalszy przyrost kości na długość jest niemożliwy. charakterystyczne dla kości tworzących twarz. w nadgarstku.

podobnymi do baniek z galarety. W ten sposób bierze udział w oddychaniu. Następnie komórki te zamierają. chrząstki dzieli się na chrząstkę szklistą. Ze względu na różne właściwości fizyczne. Struny głosowe są zbudowane z elastycznych włókien. Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości. a także umożliwia utrzymanie wyprostowanej postawy ciała. Każdy krążek międzykręgowy stanowi strukturę. Jej ogromne możliwości rozwoju pozwalają około 45-centymetrowemu noworodkowi osiągnąć wzrost dorosłej osoby. Chrząstka włóknista Chrząstka włóknista charakteryzuje się obecnością wielu grubych pęczków twardych włókien kolagenowych. włóknistą oraz sprężystą. Podział chrząstki zależy od rodzaju włókien. zbudowane z kolagenu lub elastyny. wytwarzają kość. półprzeźroczystą tkanką. są zbudowane z chrząstki szklistej. pierścieniowatą i nalewkowatą. a pozostałe trzy organy.UKŁAD KOSTNY I SKORA/25 Pozycja chrząstki w krtani Ciężkie lub szybkie oddechy Nagłośnia (chrząstka sprężysta) Fałd przedsionkowy i głosowy - W krtani struktury chrząstkowe nie tylko spełniają rolę podtrzymującą. w której są osadzone komórki oraz włókna białkowe. której powierzchnia jest sma- Chrząstka nalewko wata Chrząstka rścieniowata Crząstka tarczowata (jabłko Adama) Krtań Tchawica - Powyżej: Struktury podtrzymujące krtań są zbudowane z chrząstki. Osteoblasty. Kontrolują ilość powietrza przechodzącego przez krtań. zwane chrząstką tarczowata. Okres wydłużania się kości Zwapniała substancja międzykomórl . Z chrząstki szklistej zbudowany jest szkielet płodu. gdyż tkanka włóknista jest niezbędna pomiędzy kręgami kręgosłupa. ale sprężyste chrząstki budujące otaczające tchawicę i prowadzące do płuc oskrzela. Wytwarzanie dźwięku wysokiego Każdy rodzaj chrząstki składa się z istoty międzykomórkowej. Część chrzestna. aby zapełnić tę przestrzeń. ale równie wytrzymały. Kręgi są oddzielone od siebie krążkami międzykręgowymi. Ten typ chrząstki spotykamy w drogach oddechowych. Chrząstka szklista Chrząstka szklista jest niebieskobiałą. Błony wyściełające stawy wytwarzają maź. W porównaniu z pozostałymi typami zawiera najmniej komórek i włókien. Cechą wspólną wszystkich typów chrząstki jest brak naczyń krwionośnych. ich nazwa jest uzależniona od pozycji w szkielecie. przesuwają w dół kości i budują zwapniała substancję międzykomórkową. Nagłośnię tworzy chrząstka sprężysta. wpływając na wysokość wydawanego dźwięku. Obecność krążków między kręgowych znacznie ogranicza wstrząsy kręgosłupa. Z niej uformowany jest koniec nosa. która zajmuje miejsce istoty międzykomórkowej. zwanych kręgami. Składniki pokarmowe przenikają do niej przez okrywającą ją błonę zwaną ochrzęstną. wewnątrz której znajduje się galaretowaty. umożliwiając ruchy klatki piersiowej. W chwili zakończenia procesów wzrostu chrząstka szklista występuje na zakończeniach kości w obrębie stawów w postaci bardzo cienkiej warstwy (1-2 milimetry). Wszystkie włókna wchodzące w jej skład są utworzone z kolagenu. a z zewnątrz jest okryty chrząstką włóknistą. Dzięki takiej budowie ten typ chrząstki jest elastyczny. Obie cechy są bardzo pożądane. gęsty płyn. pozostawiając wolną lukę. a także twarde. ale również biorą udział w procesie wytwarzania głosu. Każdy kręg jest oddzielony od sąsiedniego krążkiem zbudowanym z tej chrząstki. Chrząstka szklista stanowi przedłużenie końców żeber i łączy je z mostkiem. Poniżej: Komórki chrząstki szklistej obecne w płytce wzrostowej dzielą się.

który przebiega ich środkiem. Chrząstka sprężysta jest plastyczna. Charakterystyczną cechą czaszki są duże rozmiary żuchwy. Głębokie oczodoły znajdujące się pod czołem osłaniają gałki oczne. dolnej części kręgosłupa znajduje się kość ogonowa. dzięki czemu głowa dziecka może przejść przez kanał rodny. Człowiek może wykonać skłon i dotknąć palców u nóg i właśnie dzięki kręgosłupowi zachowuje wyprostowaną postawę ciała. gdzie wraz z chrząstką szklistą tworzy struktury podtrzymujące i biorące udział w wytwarzaniu głosu.26/UKŁAD KOSTNY I SKORA Kości kończyny górnej składają się z kości ramiennej oraz kości promieniowej i łokciowej. Kość łokciowa rowana. Chrząstka sprężysta tworzy również elastyczną część małżowiny usznej oraz stanowi konstrukcję podtrzymującą ściany kanału prowadzącego do ucha środkowego i trąbki Eustachiusza. podobnymi do baniek z galarety. Z grubej warstwy chrząstki włóknistej zbudowane jest spojenie łonowe. W tym procesie biorą udział również zęby. zapobiega ścieraniu się kości kręgosłupa podczas ruchu. Szkielet klatki piersiowej tworzą żebra ograniczające ją po bokach. która zamyka wlot do dróg oddechowych w chwili przełykania pokarmu. Duża efektywność mechanizmu nie jest tak łatwo zauważalna. Krążek międzykręgow Kręgi lędźwiowe . a także narządów wzroku i słuchu. oprócz włókien kolagenowych. Ilustracja przedstawia odcinek lędźwiowy kręgosłupa. U niektórych zwierząt. • Kość ramienną Kość promieniowa Więzadło pierscieniowate Kręgosłup jest zbudowany z szeregu małych kości. Płyn spełnia rolę amortyzatora wstrząsów. ich nazwa zależy od pozycji w szkielecie. Hormony wydzielane w okresie ciąży powodują rozluźnienie jej struktur. Kręgi tworzące kręgosłup ochraniają również delikatny rdzeń kręgowy. Ich obecność nadaje jej charakterystyczny żółty kolor. również z włókien elastyny. Stanowi centralną oś szkieletu. Kręgosłup jest zbudowany z serii małych kości zwanych kręgami. które łączy obie kości miedniczne. Budowa szkieletu Budowa każdej części szkieletu jest uzależniona od funkcji spełnianej w organizmie. Nazwa ta dotyczy stawu zawiasowego łączącego kość ramienną z kością łokciową i stawu kulistego łączącego kość ramienną z kością promieniową. nosa i jamy ustnej. Podobnie narząd węchu jest schowany wysoko za nozdrzami przednimi. ale wytrzymała. Z 29 kości czaszki 14 z nich formuje rusztowanie dla oczu. Część czaszki tworząca twarz jest masywniejsza w okolicach oczu i nosa. kiedy twarz pokryjemy mięśniami. U kobiety chrząstka ta ma szczególne znaczenie. Zadaniem czaszki jest ochrona mózgu. które tworzą dolną część kończyny zwaną przedramieniem. kształtem przypominających szpulki nici. Kręgi są oddzielone od siebie krążkami międzykręgowymi. Z jej komórek zbudowana jest nagłośnia. takich jak kot czy pies. Chrząstka sprężysta Chrząstka sprężysta jest zbudowana. Chrząstka sprężysta występuje także w krtani. ta część kręgosłupa jest znacznie dłuższa niż u człowieka i tworzy wyraźny ogon. a jednocześnie posiada duże możliwości ruchowe. w jaki sposób najdelikatniejsze organy są chronione przez jej kości. Konstrukcja ta jest niezwykle mocna. zwanych kręgami. która łączy każde ucho z górną częścią gardła. kręgosłup z tyłu oraz mostek umieszczony z przodu. Dokładniejsze przyjrzenie się czaszce pozwala zauważyć. Górną i dolną część kończyny łączy z sobą łokieć. dzięki czemu kości twarzy zachowują stałą pozycję. Chrząstka włóknista tworzy również mocne połączenie pomiędzy kością a więzadłem. W końcowej. ponieważ tworzą ją małe odcinki. nerwami i skórą. Kość ta jest ruchoma i wraz ze szczękami stanowi doskonały mechanizm rozgniatania pokarmu.

powodując zmniejszenie obwodu klatki piersiowej. Umożliwia to przesunięcie mostka do przodu i zwiększenie obwodu klatki piersiowej. Wydechowi towarzyszy rozluźnienie tych mięśni. serce. kiedy organizm ma zwiększone zapotrzebowanie na tlen (np. wątrobę i żołądek. . w czasie ciężkiego treningu fizycznego). i przedni Żołądek Wyrostek mieczykowaty Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne 1 Wdech Szkielet klatki piersiowej od tylu Kręgosłup Mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się -- £ebra unoszą się iwysuwają do przodu Obojczyk Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się Zebro Klatkę piersiową tworzą żebra. mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne kurczą się..UKŁAD KOSTNY I SKÓRA/27 Szkielet klatki piersiowej od przodu Udział żeber w oddychaniu Łopatka Rękojeść mostka I Trzon > mostka Łopatka Płuco Mięsień piersiowy mniejszy Chrząstka żebrowa Zebro . Żebra zbudowane w całości z kości byłyby zbyt sztywne. Mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne Wyrostek mieczykowaty Mięsień najszerszy grzbietu r Wątroba Mięsień — zębaty •i . . Dzięki chrząstce żebrowej klatka piersiowa może rozszerzać się i kurczyć podczas oddychania. Przy silnym wydechu mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne kurczą się. które ochraniają ważne organy: płuca. W sytuacji.

Zebra pierwsze są ściśle połączone z obojczykiem i tworzą podstawę szyi. masywnych kości miednicznych. tak więc kończyny dolne są oddalone od linii środkowej ciała. Ta część kości miednicznej jest nazywana kością łonową. Dwa najniżej położone żebra (jedenaste i dwunaste) są powiązane tylko z kręgosłupem. Z mostkiem większość żeber łączy się stawowo. Głównym zadaniem szkieletu klatki piersiowej jest ochrona serca i płuc. które nie biorą udziału w oddychaniu. najdłuższej kości szkieletu. Masywna kość górnej części kończyny zwana jest kością ramienną. śródręcza i palców. które znajdują się w jej wnętrzu. Pionowo ustawione stawy krzyżowo-biodrowe są wzmocnione włóknami i wieloma krzyżującymi się więzadłami. których lokalizacja i wzajemne połączenia są bardzo precyzyjne. Powierzchnie tych kości idealnie do siebie pasują. które formują podstawę pośladków. którego kształt jest dopasowany do głowy kości udowej. Kość udowa łączy się poprzez panewkę stawu biodrowego z kością miedniczną. zwane panewką. Ruchy te są jednak w dużym stopniu skoordynowane. . Zakrzywiony górny brzeg kości biodrowych jest z łatwością wyczuwalny pod skórą. Inne więzadła łączą kości kulszowe z krzyżową. Panewka jest skierowana na zewnątrz. jak chodzić lub biegać. łączących się w części tylnej kością krzyżową. jednocześnie wysuwając się do przodu. zwiększając stabilność miednicy. W przedniej części miednicy dwie kości łonowe połączone chrząstką tworzą spojenie łonowe. nie tracąc równowagi.28/UKŁAD KOSTNY I SKORA Żebra są połączone z kręgosłupem w sposób umożliwiający ruch w czasie oddychania. W zewnętrznej dolnej części kości miednicznej znajduje się zagłębienie. gdyż są zbyt krótkie i nie dochodzą do mostka. Jest ono dodatkowo wzmocnione więzadłami. Kości podudzia to kość piszczelowa i znacznie cieńsza strzałka. Kość czworoboczna • mniejsza Kość główkowata — Kość haczykowata Kośćgrochowata Kości kończyny dolnej i obręczy miednicznej Kość promieniowa Kość łokciowa Kość trójgraniasta Kość księżycowata Kość łódeczkowata Kość biodrowa Kość krzyżowa Kość udowa Kłykieć przyśrodkowy kości udowej Kostka przyśrodkowa Kostka boczna Stęp skokowa Ramiona łączą się z centralną osią_k^ęgosłupa za pomocą obręczy-ktTnćlEyngórnych. Dzięki temu możemy łapać przedmioty i wykonywać mnóstwo skomplikowanych ruchów. Stopa jest zbudowana z kości stepu. zarówno pewnie i wygodnie stać. śródstopia i palców. Ręka jest zbudowana z nadgarstka. co umożliwia utrzymanie równowagi i chodzenie. Przez to miejsce przebiega kilka dużych nerwów i naczyń krwionośnych prowadzących do kończyn górnych. Są to tak zwane żebra wolne. w czasie których każda z wielu części ręki porusza się w inny sposób. Dzięki temu możemy. Kończyny dolne są połączone z kręgosłupem miednicą zbudowaną z bardzo twardych kości. Skutki uszkodzenia tych organów mogłyby być bardzo groźne. Budowa nadgarstka i ręki Kość czworoboczna większa Kości kończyny dolnej są najdłuższymi i najcięższymi w catym szkielecie. którą tworzą łopatka i obojczyk. co zwiększa stabilność połączenia. Po- Kończyny i miednica niżej panewki kość miedniczną ulega zakrzywieniu. Pierścień miednicy składa się z dwóch ciężkich. Tylny i dolny odcinek obręczy miednicznej tworzą kości kulszowe. Łączy się w łokciu z dwiema kośćmi przedramienia: kością promieniową i kością łokciową.

Po lewej: Nadgarstek jest utworzony co najmniej z ośmiu oddzielnych kości.kością promieniową i łokciową. Każdy palec posiada trzy paliczki. i Paliczek Paliczki środkowe Paliczki bliższe Paliczki dalsze Piszczel Elastyczność ludzkiej stopy wypływa z jej skomplikowanej budowy anatomicznej.UKŁAD KOSTNY I SKORA/29 Po lewej: Ręka ma czternaście paliczków (kości palców). Kości nadgarstka są położone pomiędzy kośćmi śródręcza a kośćmi przedramienia . który ma ich dwa. Ze względu na przenoszenie ciężaru ciała paliczki stopy są szersze i bardziej płaskie w porównaniu z paliczkami ręki. z wyjątkiem kciuka. zwanych kośćmi nadgarstka. ułożonych w dwa rzędy. Ruch kości jest możliwy dzięki stawom i mięśniom. Kość grochowata jest jedyną z kości nadgarstka. Kość piętowa Paliczki Kość sześcienna Kości śródstopia Kości stopy . którą można wyczuć pod skórą. Ich kształt ułatwia utrzymanie równowagi.

Stawy i więzadta
Kości szkieletu łączą się z sobą za pomocą stawów. Połączenia muszą być solidne, powinny jednak zachować dużą swobodę ruchu. Dzięki stawom szkielet człowieka jest konstrukcją niezwykle sprawną. Połączenia kości dzielimy na dwa główne typy: ruchome (stawy) i stałe (więzozrosty, chrząstkozrosty i kościozrosty). Stawy, czyli połączenia ruchome, są wyścielone błoną maziową, dzięki czemu kości połączone stawem mogą wykonywać ruch w szerokim zakresie. Ruch połączeń włóknistych kości ogranicza tkanka włóknista. Oprócz stawów i więzozrostów w szkielecie występują połączenia chrząstkozrostowe. Duża elastyczność chrząstki umożliwia szeroki zakres ruchów bez obecności maziówki. Połączenia chrząstkowe występują m.in. pomiędzy żebrami a mostkiem. Stawy Podział stawów można przeprowadzić w zależności od zakresu ruchów kości. Stawy zawiasowe (obecne m.in. w łokciu i kolanie) są stawami jednoosiowymi i pozwalają na ruch zginania i prostowania. Stawy płaskie, których nazwa jest związana z płaską lub prawie płaską powierzchnią kości występujących w takim połączeniu, umożliwiają nieznaczne przesunięcia w wielu kierunkach. Połączenia takie występują w kręgosłupie, nadgarstku i pomiędzy kośćmi stepu. Specyficznym stawem jednoosiowym jest staw śrubowy występujący w szyi u podstawy czaszki. Ruchy wykonywane w tym stawie to ruchy obrotowe w obydwu kierunkach. Ten typ połączenia umożliwia odwracanie głowy. Praca polegająca na przykręcaniu śrub jest możliwa ze względu na staw obrotowy występujący w łokciu. Połączenia pozwalające na ruch we wszystkich kierunkach, jak np. staw ramienny, to tak zwane stawy kuliste. Stawy pomiędzy paliczkami palców są typowym przykładem stawów zawiasowych. Zakończenia kości są pokryte twardą, elastyczną chrząstką stawową. Twarda błona otacza cały staw, tworząc torebkę stawową, chroniącą go przed niepożądanymi ruchami i utrzymującą kości w określonym położeniu. Wnętrze torebki stawowej jest wyścielone maziówką. Warstwa tkanki maziowej jest czasami bardzo cienka. Wydziela płyn zwany mazią stawową, który nawilża stawy i zapobiega ich wyschnięciu. W określonych warunkach staw może funkcjonować bez mazi stawowej, nie ulegając uszkodzeniu. Do takiej sytuacji dochodzi podczas reumatoidalnego zapalenia stawów. Stan nieprawidłowego funkcjonowania warstwy maziowej musi być jednak krótkotrwały. Zdrowa błona maziowa jest niezwykle ważna w utrzymaniu stawu w dobrej kondycji. Duża liczba stawów znajduje się w ręce. Łatwo jest zaobserwować, w jaki sposób, w przypadku ostrego reumatoidalnego zapalenia stawów, może dojść do trwałych zniekształceń palców i nadgarstka. Staw kolanowy jest bardzo skomplikowanym stawem zawiasowym. Gładko zaokrąglone kłykcie kości udowej spoczywają w zagłębieniu kości piszczelowej. W obrębie stawu, pomiędzy kością udową a piszczelą znajdują się dwa pasma chrząstki (łękotki). Ich funkcją jest zwiększenie stabilności bez ograniczenia sprężystości. Ta część stawu kolanowego najczęściej ulega uszkodzeniu podczas sportowych wyczynów, co często kończy się operacją. Kolano pozbawione łękotek może nadal funkcjonować, jednak jest bardziej narażone na urazy. W późniejszym okresie życia może dojść do zmian zwyrodnieniowych stawu. Powierzchnie stawowe są smarowane mazią stawową. W obrębie stawu znajdują się także tak zwane kaletki wypełnione mazią, chroniące staw przed uszkodzeniami. Stabilność i wytrzymałość połączenia stawowego zapewniają pasma warstwy włóknistej zwane więzadłami. W prawidłowo funkcjonującym stawie kolanowym więzadła występują po obu jego stronach oraz w środku. Ruchy stawu kolanowego odbywają się dzięki mięśniom uda i podudzia.

Staw kolanowy

Przekrój ręki z zaznaczeniem stawów
Kości śródręcza„

Patoek bliższy ~>JStaw międzypaliczkowy "m I Staw ' ^ ^ r - | » międzypaliczkowy

Paliczek dalszy

Staw promieniowo-nadgarstkowy

UKŁAD KOSTNY I SKORA/31 Staw kolanowy

Kaletka nadrzepkowa

Ląkotki (często uszkadzane podczas wyczynów sportowych)

Więzadlo rzepki Chrząstka

Piszczel

Strzałka

Mięśnie z przodu uda odpowiadają za prostowanie kolana, a mięśnie z tyłu za jego zginanie. Są przyczepione od góry do kości miednicznej, a także wierzchołka kości udowej. W kierunku kolana następuje ich kondensacja w formie włóknistego ścięgna, które jest przyczepione do kości piszczelowej (patrz Rozdział 3). Aby ścięgno znajdujące się z przodu nie ocierało się w czasie ruchu o staw, jest zrośnięte z kością zwaną rzepką, leżącą do przodu od kłykci kości udowej. Ścięgno przebiega w rowku wyściełanym chrząstką i jest smarowane mazią stawową. Rolę amortyzatorów wstrząsów rzepki pełnią kolejne kaletki, które znajdują się w okolicy tej kości. Kolano ma szczególnie ważną funkcję w czasie procesu chodzenia. Wykonanie każdego kroku wiąże się z ugięciem kolana, dzięki czemu noga może być przeniesiona do przodu. Przemieszczanie się na sztywnych nogach wymagałoby odsuwania ich na zewnątrz i jednoczesnego odchylania miednicy. Połączenia nieruchome Połączenia nieruchome występują w kręgosłupie, w czaszce, a także pomiędzy niektórymi kośćmi miednicy. W połączeniach tych brak maziówki, a łączenie kości odbywa się przez twardą tkankę włóknistą. W zależności od jej rodzaju połączenia są nieruchome lub posiadają ograniczoną możliwość ruchu. Wyjątek to połączenia kości w kręgosłupie,

Po lewej: Kości, więzadła i chrząstka stawu kolanowego ukazane od przodu. Po prawej: Przekrój strzałkowy stawu kolanowego z uwzględnieniem szczegółowej budowy, m.in. kaletek i błony maziowej. które są na tyle elastyczne, że umożliwiają pewien zakres ruchu. Zachowują jednocześnie funkcję ochronną dla rdzenia kręgowego.

nia. Naciągnięcie lub przerwanie więzadła może okazać się tak bolesne, jak złamanie kości. Budowa Więzadła stanowią pewną formę tkanki łącznej. Zbudowane są głównie z twardego białka zwanego kolagenem oraz sprężystej, żółtawej elastyny. W przypadku większości więzadeł tkanka ta występuje w postaci włóknistych wiązek. Pęczki włókien przebiegają w określonych kierunkach, w zależności od rodzaju ruchu, jaki ograniczają. W więzadłach o kształcie cylindrycznym przebiegających wzdłuż pnia kręgosłupa włókna są ułożone podłużnie i kontrolują jego rozciąganie. Inne więzadła, których funkcją jest ograniczenie przemieszczania się kości na boki, przybierają postać płaskiej obręczy, w której włókna wzajemnie się z sobą krzyżują. Pomiędzy włóknami znajdują się wyspecjalizowane komórki zwane fibroblastami. Komórki te wytwarzają nowe włókna kolagenowe lub regenerują ewentualne uszkodzenia. Wiązki włókien są osadzone w tkance, przez którą przebiegają naczynia krwionośne, limfatyczne oraz nerwy.

Więzadła

Kości połączone stawem są wprawiane w ruch za pomocą mięśni, które są do nich przyczepione nierozciągliwymi ścięgnami. Więzadła mogą być w niewielkim stopniu rozciągliwe, a ich funkcją jest wzmocnienie połączenia stawowego. Ograniczają możliwości ruchowe stawów. W przypadku braku więzadła kości bardzo łatwo mogłyby ulec przemieszczeniu. Więzadła są obecne również w jamie brzusznej. Utrzymują we względnie stałej pozycji takie narządy, jak wątroba czy macica, równocześnie umożliwiając im przemieszczanie w niewielkim zakresie. Ma to duże znaczenie przy zmianie pozycji ciała, a także w czasie jedzenia, trawienia czy też ciąży. Więzadła występują również w okolicy klatki piersiowej. Podtrzymują piersi i zapobiegają ich obwiśnięciu. Obecność więzadeł często uświadamiamy sobie dopiero w chwili ich uszkodze-

32/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA
Więzadła łączą się z kośćmi stawu za pomocą włókien, które penetrują zewnętrzną warstwę kości zwaną okostną. W okostnej przebiega sieć naczyń krwionośnych i nerwów. Umożliwia ona dostarczenie kości składników pokarmowych oraz stanowi miejsce przyczepu dla więzadeł i mięśni. Ewentualne uszkodzenie więzadeł jest związane z uszkodzeniem okostnej, ponieważ więzadła silnie w nią wrastają. Różnym typom stawów występującym w organizmie towarzyszą wyspecjalizowane więzadła. W przypadku większych stawów, takich jak kolanowy, biodrowy, łokciowy, czy też połączeń pomiędzy paliczkami palców lub w kręgosłupie, torebki stawowe są szczególnie grube, co Każdy ruch trenującego sportowca jest uzależniony od współdziałania stawów, mięśni, ścięgien i więzadeł. Poniżej przedstawione są najważniejsze więzadła barku w fazie ruchu. Ilustracja poniżej (na prawo) ukazuje więzadła łokcia wykonującego ruch olimpijczyka Daleya Thompsona. bardzo wzmacnia połączenia. Wewnątrz lub na zewnątrz torebki stawowej znajdują się również więzadła. Spełniają indywidualną rolę ograniczającą określony rodzaj ruchu. Są to więzadła poboczne. Rola więzadeł Różnorodność ruchów, jakie może wykonać organizm, zależy od ukształtowania powierzchni kości tworzących staw, a także jego więzadeł. W przypadku niektórych stawów największe znaczenie odgrywają kości. W stawie łokciowym kość łokciowa, tworząca dolną część tego połączenia, jest półksiężycowato wycięta. Taki kształt panewki umożliwia jedynie proste ruchy do przodu i do tyłu. W tym przypadku więzadła zapobiegają jedynie bocznym wahaniom. Z kolei wyspecjalizowane więzadło pierścieniowate otacza jak kołnierz kość promieniową, łącząc ją z kością łokciową. Połączenie umożliwia ruch rotacyjny kości. W stawie kolanowym żaden kształt tworzących go kości nie ogranicza ruchów. Pomimo to, że kolano jest również stawem zawiasowym, ruchy są kontrolowane przez wyspecjalizowane więzadła krzyżowe. Zapobiegają one wysuwaniu się kości piszczelowej ze stawu kolanowego do tyłu lub przodu oraz hamują ruch obracania goleni do wewnątrz. Kości stawu są wprawiane w ruch dzięki temu, że jedne mięśnie kurczą się, a inne rozkurczają. Więzadła ograniczają pracę mięśni, zapobiegając nieprawidłowym ruchom. Więzadła nie mają możliwości kurczenia się. Funkcjonują zatem jako statyczne struktury organizmu, chociaż w nieznacznym stopniu mogą ulec rozciągnięciu w czasie pracy stawu. Kiedy zachodzi taka sytuacja napięcie więzadła wzrasta do chwili, gdy dalszy ruch jest niemożliwy. Istnieją także więzadła, których przeciwległe końce są przyczepione do tej samej kości i żaden ruch nie ma na nie wpływu. Utrzymują one w stałej pozycji oraz ochraniają takie struktury, jak naczynia krwionośne czy nerwy.

Więzadło i kruczo-oMjczykows-

Więzadło kruczo-ramienn

zwana naskórkiem. mogą powodować powstawanie piegów. a następnie przemieszczają na powierzchnię skóry. gruczołów potowych i receptorów skóry [Budowa skóry Skóra jest zbudowana z dwóch różnych warstw komórek: nabłonka i skóry właściwej. Melanocyty. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w okresie osiągania dojrzałości płciowej i są uznawane za jedną z cech płciowych. Skóra odgrywa przewodnią rolę iw termoregulacji . jest wyłożony nabłonkiem.zatrzymuje lub oddaje ciepło w miarę potrzeb organizmu. łojowe i apokrynowe oraz mieszki włosowe. Zewnętrzna ochronna warstwa jest ściśle połączona z leżącą pod nią skórą właściwą. Skóra właściwa jest zbudowana z pęczków włókien kolagenowych i elastynowych. którego ujście znajduje się na powierzchni skóry. natomiast gruczoły łojowe natłuszczają skórę i włosy. gdzie komórki nieustannie dzielą się. które przekazują odczucia bólu. Stanowi mocną. Gruczoły potowe odgrywają ważną rolę w termoregulacji. a także przed inwazją flory bakteryjnej. ciepła czy zimna.Skóra właściwa Mieszek włosowy Gruczoł apokrynowy Cebulka wtosa Włośniczki żylne i tętnicze ' / \ Kolagen i włókna elastyczne Podskórna tkanka tłuszczowa Kolba Krausego (receptor odczuwania zimna) Skóra Powierzchnię organizmu oddziela od iświata zewnętrznego ochronna powłoka [wspólna. 'jest zbudowana z kilku warstw komórek. -Najgłębiej położona jest warstwa rozrodcza. aby przemieścić się z najniżej położonych warstw na powierzchnię skóry. W miarę przesuwania się ku górze komórki ulegają spłaszczeniu. Zewnętrzna. ostatecznie ulegają złuszczeniu jako płaskie. będące komórkami produkującymi barwnik. Chroni organizm przed niekorzystnym promieniowaniem słonecznym. ucisku.UKŁAD KOSTNY I SKORA/33 Budowa skóry Ziarnistości barwnikowe Łuski martwej skóry (keratyna) Receptor bólowy Melanocyt Łodyga (trzon) włosa Gruczoł łojowy •— | . W tej warstwie skóry osadzone są gruczoły potowe. Unerwienie mieszka włosowego. Każdy gruczoł potowy jest zwinięty na końcu w kłębek. Naczynia krwionośne są obecne tylko w skórze właściwej. ledwo widoczne płytki. [Skóra składa się z dwóch podstawowych iczęści. Wydzielanie potu może być spowodowane stanem emocjonalnym lub też potrzebą utraty ciepła przez organizm (patrz strona 129). a zarazem elastyczną powłokę nieprzepuszczalną dla większości substancji rozpuszczalnych i gazowych. a także naczynia krwionośne. Połączenie obydwu podstawowych warstw skóry najwyraźniej uwidacznia się na opuszkach palców w postaci linii papilarnych. Zrogowaciałe komórki . Nerwy docierają również do naskórka. a kanał wyprowadzający gruczołu. W obydwu warstwach znajdują się zakończenia nerwowe. Włosy i wyprowadzenia gruczołów wydostają się na powierzchnię poprzez kanaliki w skórze właściwej. Drobne brodawki skóry właściwej wnikają w zagłębienia naskórka. a następnie tworzą zrogowaciałą warstwę zwaną keratyna. Komórka potrzebuje trzech do czterech tygodni. Gruczoły potowe znajdują się pod kontrolą układu nerwowego.Naskórek Mięsień prostujący włos .

Włosy i paznokcie Zarówno włosy. który może wyzwolić odruchy obronne. klatce piersiowej i plecach. Widoczna część paznokcia zwana jest trzonem paznokcia. jak i w skórze właściwej znajduje się sieć zakończeń nerwowych. Gruczoły apokrynowe rozwijają się w czasie osiągania dojrzałości płciowej. swędzenia oraz bólu. jak i zimna. a o jego kształcie decydują czynniki genetyczne. w okolicach piersi i narządów płciowych. Dzięki luźnej tkance łącznej mięśnie skalpu mogą go poruszać. tak zwany . gdzie zakrywa korzeń paznokcia.34/UKŁAD KOSTNY I SKÓRA Budowa skalpu Okostna Wiotka tkanka łączna Mięsień naczaszrj i czepiec ścięgnisty Szczegółowy przekrój skalpu ukazuje kilka warstw tworzących tę nietypową część skóry. Zbudowane są z wyspecjalizowanych komórek naskórka. Dzięki silnemu unerwieniu skóry znajdującej się pod paznokciem jest on wrażliwy na dotyk. Mięsień czołowy Mięsień potyliczny Poniżej: Paznokieć jest stru ktu rą ma rtwą. Kontrolowane przez hormony płciowe natłuszczają włosy oraz skórę. W początkowej fazie wydzielają gęstą. Fałd ten jest najgłębszy od tyłu. które produkują łój skórny. Występują w skórze dołów pachowych. Zarówno w naskórku. Wydzielają substancje wonne i są uznawane za jedną z cech płciowych. Gruczoły te są najliczniejsze na głowie. ucisku. Mieszki włosowe (na powiększeniu po prawej) są odpowiedzialne za wytwarzanie i wzrost włosów (na powiększeniu po lewej). twarzy. Paznokcie są strukturą martwą. jak i paznokcie stanowią specyficzną formę keratyny. wytwarzaną przez żywe komórki skóry. Trzon paznokcia Gruczoły łojowe mają ujście do torebki włosowej. zlokalizowane w okolicy korzenia paznokcia. Uszkodzony paznokieć nie krwawi ani nie boli. Paznokieć jest otoczony z trzech stron fałdem skórnym. U podstawy znajduje się białe pole. Szczególnie silnie unerwione są opuszki palców. wytwarza ną przez żywe komórki skóry. Nerwy przekazują zarówno przyjemne odczucia ciepła i dotyku. mlekopodobną substancję.

najgrubsze i najbardziej szorstkie. W ciągu miesiąca powodują przyrost włosa na głowie średnio do 1. dzięki czemu przybiera ona ciemniejsze zabarwienie. Dorosły człowiek ma na głowie około 120 tysięcy włosów. powodują wyprostowanie włosa i efekt tak zwanej „gęsiej skórki". podczas której wzrost zostaje zahamowany. Złożony proces chemiczny. rosną na głowie. powodują wzrost włosa. Im skóra jest ciemniejsza. że gwałtownie czerwieniejemy. Korzeń włosa będącego w fazie spoczynku przybiera kształt maczugi i traci swoje normalne ubarwienie. Pigmentacja skóry Barwa skóry człowieka zależy od czarnego barwnika . Korzeń znajduje się w zagłębieniu skórnym zwanym mieszkiem włosa. Istnieją dwa rodzaje włosów. ponieważ małe naczynia krwionośne zwężają się. Miękkie i puszyste pokrywają całe ciało. Barwnik jest produkowany przez komórki zwane melanocytami. To właśnie włosy w fazie spoczynku wydają się wychodzić garściami podczas mycia głowy. o określonym zabarwieniu. Anatomia paznokcia Obrąbek naskórkowy paznokcia Normalna reakcja skóry na światło słoneczne Korzeń paznokcia I— (miejsce jego ożywionego wzrostu) . W zależności od kształtu łodygi wyróżnia się włosy proste lub kręcone. Delikatny. Komórki macierzy dzielą się: ich górna warstwa grubieje i twardnieje. Powstały barwnik przemieszcza się do centrum komórki. Włos budują komórki zlokalizowane w kanale zwanym mieszkiem włosa. Wzrost włosów nie zachodzi bez przerwy. Może on występować także we włosach i tęczówce oka. O kolorze skóry decyduje ilość produkowanej melaniny. Reakcje skóry wystawionej na działanie promieni słonecznych są osobnicze. Mieszki włosowe nie są uszkodzone i po pewnym okresie rozpoczyna się normalny wzrost włosa. Ilość wytworzonej przez te komórki melaniny jest jednak bardzo zróżnicowana. U ras ciemnoskórych melanocyty są większe i produkują więcej barwnika. najwyraźniej widoczny na kciuku. zachodzące w chwilach strachu lub zimna. brodzie oraz w okolicy łonowej. Dzielące się komórki końca korzenia.25 centymetra. wystająca ponad skórę martwa część włosa (zwana łodygą) jest zbudowana z keratyny. Paznokieć leży na podłożu. Mełanina chroni skórę przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym.melaniny. Zniszczenie macierzy prowadzi do trwałej utraty paznokcia. kiedy krew przepływająca przez naczynia zawiera więcej dwutlenku węgla. tak że naczynia krwionośne znajdujące się pod nim są niewidoczne. Kolor skóry zależy również od ilości krwi przepływającej przez naczynia krwionośne skóry oraz od naturalnego. jednocześnie powodując opaleniznę. natomiast w chwilach złości wzmożony przepływ krwi sprawia. Siniejemy z zimna. Obłączek jest nieco grubszy niż pozostała część. Grube. w czasie którego aminokwas tyrozyna ulega przekształceniu w melaninę. tym mniejsze prawdopodobieństwo poparzenia słonecznego. krótkie i sztywne tworzą brwi. a kędzierzawe są spłaszczone. miękki meszek pokrywa tylko niektóre części ciała.UKŁAD KOSTNY I SKORA / 35 obłączek. Światło słoneczne intensyfikuje działanie melanocytów. Co 5 lub 6 miesięcy włos przechodzi fazę spoczynku. Działanie światła słonecznego lub sztucznego ultrafioletowego stymuluje wytwarzanie melaniny. Rodzaj włosów zależy od ich struktury. Długie włosy rosną na głowie. Zewnętrzna. utworzonym przez skórę właściwą. Około 10 procent naszego owłosienia na głowie znajduje się w danej chwili w spoczynku. zwanym macierzą. z wyjątkiem dłoni i spodniej strony stóp. gdzie stanowi osłonę dla bardzo wrażliwego jądra. osadzone w łącznotkankowej. W przypadku uszkodzenia korzenia proces podziału zostaje zahamowany i włos może nigdy nie odrosnąć. Skurcze tego mięśnia. Kształt owalny mają włosy kręte lub pofalowane. z wyjątkiem albinosów. Najdelikatniejsze są włosy jasne. Komórki wytwarzające keratynę tworzącą włosy należą do najszybciej dzielących się struktur organizmu. zachodzi przy zewnętrznej powierzchni każdego melanocytu. Proste są w przekroju cylindryczne. Wyprodukowany barwnik rozprzestrzenia się w skórze. natomiast czarne . Bledniemy ze strachu. które są zlokalizowane w naskórku. może się opalić przy odpowiedniej dawce promieniowania. żółtawego zabarwienia naskórka. Niezależnie od rasy każda ludzka istota ma w przybliżeniu tę samą liczbę melanocytów. a blondyni więcej. a w momencie obumierania komórki tej warstwy tworzą paznokieć. W obrębie mieszka znajduje się gruczoł łojowy oraz gładkie mięśnie przywłosowe. Granulki barwnika są wytwarzane w naskórku przez komórki zwane melanocytami. Osoby rude mają ich trochę mniej. jednak każdy człowiek. unaczynionej brodawce.

odruch kolanowy. . odbywa się dzięki mięśniom i ścięgnom. Nawet podgrzebieniowy Mięsień obły większy najprostszy ruch głową jest skomplikowanym procesem. nerwy i narządy zmysłów. Pracą mięśni kieruje Mięsień złożony mechanizm. w którym bierze udział mózg. Biorą również udział w reakcjach odruchowych organizmu. Możliwość kurczenia się mięśni ma decydujące znaczenie w procesie wprawiania kości w ruch. począwszy od mrugnięcia powieką po skok wzwyż. takich jak np. MIĘŚNIOWY Mięsień potyliczny Mięsień czworoboczny Mięsień naramienny Mięsień trójglowy ramienia Mięsień najszerszy grzbietu Mięśnie proste nadgarstka i palcowi Mięsień pośladkowy wielki Mięsień brzuchaty łydki Ścięgno Achillesa Po prawej: Mięśnie poprzecznie prążkowane umożliwiają ruch kontrolowany przez naszą świadomość.Rozdział 3 Każdy ruch ludzkiego ciała.

Mięsień czołowy . » T 8-400 KROSNO (0-13) Lewe uszko Zastawka aorty Zastawka dwudzielna Mięśnie prostowniki palców stopy Mięsień brodawkowy Mięśniówka komory Lewa komora . jak na przykład wbieganie po schodach. ponieważ umożliwiają przesuwanie pokarmu w jelitach. Wynika to z ułożenia formujących je włókien. Pod ich kontrolą znajduje się ruch różnych kości. CĘGOWA IZBA jvsfilARi!". Praca tych mięśni nie jest kontrolowana przez naszą świadomość. Mięśnie szkieletowe występują w obrębie całego organizmu i stanowią około 25 procent jego wagi (nawet u noworodka). W przypadku mięśni gładkich każde włókno stanowi długą. które pod mikroskopem dają obraz charakterystycznych prążków. Impulsy te umożliwiają przetaczanie krwi do tętnic. Trzeci rodzaj to mięsień sercowy. Mięśnie te wraz z układem kostnym są odpowiedzialne za wszelkiego rodzaju ruchy uzależnione od naszej woli.£ i POŁOŻNYCH j B j| !& ) Jm * • i* T A A * V (• ^. Druga grupa to mięśnie gładkie (nazwa pochodzi od ich struktury widocznej pod mikroskopem). które są odpowiedzialne za ruchy narządów wewnętrznych. Biorą także udział w odruchowych reakcjach organizmu. Okres trwania skurczu musi być odpowiednio długi w celu utrzymania ciała w określonej pozycji. Praca mięśni jest związana z procesem skracania ich długości. Skurcze serca są wywoływane przez bodźce. Mięsień okrężny oka . a więc kurczeniem. Mięsień sercowy budową bardzo przypomina mięśnie szkieletowe. Można je porównać do sprężyn zaczepionych w różnych miejscach szkieletu. które są wytwarzane przez specyficzne tkanki znajdujące się wewnątrz tego organu. który nadzoruje ruch filigranowej kości ucha środkowego tak zwanego strzemiączka .UKŁAD MIĘŚNIOWY/37 Mięśnie U człowieka występują trzy rodzaje włókien mięśniowych. Mięśnie szkieletowe zwane są również poprzecznie prążkowanymi.po mięsień pośladkowy wielki. który tworzy pośladek i reguluje pracę stawu biodrowego. jak w przypadku mięśni nóg przy skoku. takich jak jelita czy pęcherz moczowy. Rytmiczne skurcze mięśni gładkich są pożądane w procesach trawienia. z tym że włókna tego pierwszego są krótsze i grubsze oraz tworzą gęstszą sieć. Ich praca nie jest kontrolowana przez naszą świadomość. Pierwszy typ to mięśnie szkieletowe. wrzecionowatą komórkę. Mięsień okrężny ust Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy Mięsień piersiowy większy Mięsień dwugłowy ramienia Mięsień skośny zewnętrzny brzucha Mięsień prosty brzucha Mięśnie zginaczę nadgarstka i palców Poniżej: Serce jest jedynym narządem ustroju zbudowanym z mięśnia sercowego. budujący najważniejszy narząd organizmu. począwszy od mięśnia strzemiączkowego. Skurcz musi czasami nastąpić nagle.

Są właściwymi komórkami mięśniowymi. oraz mitochondria. Szczelina synaptyczna . wrzecionowatych komórek. który pobudza je do działania. Składa się z luźno poukładanych. Środkowa część mięśnia nosi nazwę brzuśca. Najmniejsze z nich to filamenty zbudowane z białek: aktyny i miozyny. Mięsień kurczy się. Niektóre z tych impulsów powodują skurcze mięśni. Mięsień gładki nie ma tak uporządkowanej struktury filamentow i włókien tworzących skomplikowany układ geometryczny. Mały mięsień może składać się tylko z kilku takich wiązek. który zwęża się przy końcach. Filamenty są zebrane w pęczki zwane miofibrylami. jakim jest np. która przesyła impuls poprzez rdzeń kręgowy i nerwy ruchowe do mięśni szkieletowych. Duży. Stanowią podstawową jednostkę roboczą mięśnia i są tak małe. będące depozytem energii mięśnia. przechodząc w przyczepione do kości ścięgno. tworząc zwartą sieć. w których zachodzą przemiany energetyczne. Skurcze mięśnia gładkiego są również uzależnione od pracy filamentów miozynowych i aktynowych. jednak jego włókna wzajemnie się krzyżują. podobnie jak izolacja otacza żyłę miedzi w kablu elektrycznym.38 / UKŁAD MIĘŚNIOWY Ruch uzależniony od naszej woli zostaje zainicjowany w korze mózgowej. Pomiędzy nimi znajdują się cząstki glikogenu. które łącznie tworzą określoną strukturę. w których można wyróżnić jądra komórkowe. jest zbudowany z setek takich pęczków. Każde z włókien jest połączone z nerwem. mięsień pośladkowy wielki. Miofibryle z kolei są zebrane w wiązki zwane włóknami mięśniowymi. odpowiedzialnych za wykonanie określonego ruchu. Impuls elektryczny powoduje uwolnienie acetylocholiny zawartej w pęcherzykach obecnych w płytkowatym zakończeniu nerwu. Cały mięsień otacza tkanka włóknista. inne hamują nerwy ruchowe i wywołują rozluźnienie mięśni antagonistycznych. Mięsień sercowy oglądany pod mikroskopem ma budowę podobną do mięśnia szkieletowego. gdy zachodzi potrzeba. Włókna mięśniowe są zgrupowane w wiązki otoczone tkanką łączną. że można je wyodrębnić dopiero przy użyciu mikroskopu elektronowego. Substancja ta aktywuje mięsień. kiedy filamenty zmniejszają swoją długość. Sposób zasygnalizowania ruchu Aktywacja mięśnia Budowa mięśni Mięśnie szkieletowe można opisać jako serię równolegle ułożonych pęczków włókien.

tworzą pęczki zwane miofibrylami. Mięsień gładki jest zbudowany z długich wrzecionowatych komórek. . Miozynowe i aktynowe filamenty mięśnia szkieletowego zachodzą za siebie jak zęby dwóch grzebieni. Włókna mają jądra komórkowe i są otoczone tkanką łączną. zbudowane z aktyny i miozyny.UKŁAD MIĘŚNIOWY / 39 Budowa mięśnia szkieletowego Naczynia krwionośne Jądro komórki mięśniowej Włókno mięśniowe (komórka mięśniowa) zbudowane z miofibryli Wiązki włókien mięśniowych Przed skurczem mięśnia Miof ibryle zbudowane z filamentów aktynowych i miozynowych Po skurczu mięśnia Ftlamenty miozynowe Filamenty aktynowe Filamenty miozynowe W mięśniu szkieletowym drobniutkie filamenty. Mięsień sercowy tworzą włókna. które regularnie się z sobą krzyżują. które z kolei zebrane w wiązki składają się na włókna mięśniowe będące komórkami mięśniowymi.

pobudzając kilka komórek. a ich włókna unerwiają mięśnie szkieletowe. Trzy mięśnie przywodziciele . który spełnia rolę dźwigni. Z mózgu poprzez zstępującą drogę nerwową przesyłany jest impuls elektryczny. skurcze i przepompowywanie krwi. i będący najdłuższym mięśniem w organizmie człowieka. Jego zginanie powoduje np. które neutralizują acetylocholinę. jak długo acetylocholina będzie w kontakcie z receptorem. W celu wykonania ruchu w przeciwnym kierunku musi zostać pobudzony Zasada działania mięśni inny mięsień. cały mięsień się skróci. Kurczenie się mięśnia to skomplikowany proces. dzięki czemu jest on w pewnym stopniu napięty. Receptory czuciowe wysyłają impuls prosto do rdzenia kręgowego. który utrzymuje się tak długo.zwanych mikrotubulami . Nerwy ruchowe rozgałęziają się. Proces kurczenia mięśnia rozpoczyna się od uwolnienia jonów wapniowych. Impulsy te z częstotliwoś cią około 72 razy na minutę powoduj. Rozluźnienie mięśnia następuje dzięki oddziaływaniu enzymów. który po dotarciu do końca nerwu uwalnia acetylocholinę zgromadzoną w granulkach. Receptory wysyłają impuls do rdzenia kręgowego i w nim pobudzają komórki ruchowe. W mięśniu gładkim impuls rozchodzi się w postaci fali. Ruchy mięśni szkieletowych kontrolowane przez naszą świadomość są wywoływane przez impulsy przekazywane z mózgu w dół rdzenia kręgowego. W ostatniej fazie ruchu mięśnie prostowniki palców powodują zgięcie grzbietowe palców stopy. inne . powodując nagły ruch podudzia do przodu. Energia jest gromadzona. Lekkie uderzenie wykonane tuż pod rzepką jest zarejestrowane przez receptory jednego ze ścięgien związanych ze stawem kolanowym. Przykładem może być staw łokciowy. Mięsień grzebieniowy Mięsień naprężacz powięzi szerokiej Mięsień krawiecki Mięsień przywodziciel krótki Mięsień Powyżej: Mięśnie podudzia i stopy. W rezultacie zmniejszy się odległość pomiędzy punktami jego przyczepu.krótki. Kiedy wystarczająca ilość włókien mięśniowych skurczy się. w czasie którego nieustannie powstają i rozpadają się szeregi chemicznych wiązań pomiędzy miozynowymi i aktynowymi filamentami. Proces ten wymaga energii. a następnie transportowana w postaci wysokoenergetycznego związku ATP (adenozynotrójfosforanu). Każde włókno dociera do innej komórki mięśniowej. który łączy miednicę z kością udową. W każdej chwili kilka komórek danego mięśnia kurczy się. a tym samym kości przemieszczą się w stosunku do siebie. Po lewej: W ruchu kończyny dolnej do przodu biorą udział: mięsień naprężacz powięzi szerokiej. powodując skurcz. Włókna tego mięśnia biegną od obręczy kończyny górnej aż do kolana. jednak proces pobudzania zachodzi inaczej niż w przypadku mięśni szkieletowych. Skurcze mięśnia sercowego są wywołane bodźcami wytwarzanymi przez specyficzne tkanki znajdujące się wewnątra serca.40/UKŁAD MIĘŚNIOWY Mięśnie szkieletowe są pobudzane do działania przez nerwy ruchowe powiązane z rdzeniem kręgowym. Mięśnie gładkie również są połączone z nerwami ruchowymi. które rozchodzą się w obrębie kanalików . mięsień dwugłowy ramienia. Dalej impuls płynie przez włókna ruchowe wychodzące z rdzenia do mięśni uda.rozluźnienie. Przykładem tego procesu może być odruch kolanowy. W rezultacie mięsień uda kurczy się błyskawicznie. Mechanizm najprostszej reakcji odruchowej organizmu polega na bezpośredniej aktywacji nerwów ruchowych. a nerwy ruchowe nie biorą udziah w tym procesie. wielki i długi . Mięśnie dwugłowy i trójgłowy są nazywane mięśniami antagonistycznymi ze względu na fakt wykonywania przeciwnej pracy.mięśnia brzuchatego łydkij i mięśnia płaszczkowatego. Niektóre z tych impulsów powodują kurczenie się określonych mięśni. natomiast za wyprostowanie jest odpowiedzialny mięsień trójgłowy umiejscowiony na tylnej stronie ramienia. która jest uzyskiwana z przemian zachodzących w mitochondriach. . przesu wanie pokarmu w jelitach.i rozprzestrzeniają w obrębie miofibryli. W czasie chodzenia stopa jest zginana podeszwowo dzięki skurczom silnych mięśni podudzia . Poszczególne mięśnie mogą się tylko kurczyć i nie mają możliwości wydłużania odległości pomiędzy punktami przyczepu.biorą udział w ruchu cofania kończyny dolnej do pozycji wyjściowej * Falistość tego procesu ułatwia np. Mięśnie oddziałują na staw skokowo-goleniowy. gdzie nerw ruchowy dociera do każdej komórki mięśniowej. oraz mięsień krawiecki. Związek ten pokonuje niewielką odległość pomiędzy zakończeniem nerwu a mięśniem i dociera do receptorów mięśnia.

. że warstwy pochewki ścięgna zaczynają ocierać się o siebie i dochodzi do ich podrażnienia. Dzieje się tak. Ścięgna często spotykane są w tej części ciała. Ścięgna i ich pochewki maziowe Mięśnie Ścięgna prostowników Ścięgna prostowników \ \ Ścięgna prostowników ręki umożliwiają wyprostowanie palców. Pomiędzy dwoma warstwami tworzącymi pochewkę znajduje się płyn umożliwiający swobodne przesuwanie się dwóch warstw względem siebie. są otoczone pochewką. Niektóre z jego włókien właściwie wrastają w strukturę kości. Ścięgno tworzą błony. Wynika to z faktu. Zbudowane są z tkanki łącznej. Nagłe użycie określonego zespołu mięśni. Ścięgna stanowią swego rodzaju przedłużenie mięśni. Unerwienie ścięgna jest niewielkie. Organizm człowieka nie jest jednak w stanie znieść nieustannego powtarzania tych samych ruchów. jak i tylnej części ręki i stopy. w miejscach gdzie się krzyżują lub znajdują się w bliskim kontakcie z innymi Powyżej: Pochewka ścięgna zapobiega ocieraniu się ścięgna o inne elementy budowy anatomicznej ciała. Nietypowe ścięgno znajduje się w obrębie serca. Pochewka ścięgna stanowi swego rodzaju rękaw o podwójnej ścianie. która ma być wprawiona w ruch. jak i spowoduje objawy w postaci trzeszczenia. Siła kurczących się włókien mięśniowych koncentruje się i zostaje przekazana poprzez ścięgno do punktu docelowego. a następnie przechodzi w bardzo twarde. niezbędnych do uzupełnienia zapasów płynu smarującego. dlatego też dochodzi do stanów zapalnych. bez wcześniejszego przygotowania. Kontynuowanie ruchu będzie zarówno bolesne. Niedobór płynu w systemie sprawia. Dzięki pochewce możliwość uszkodzenia ścięgna jest znacznie ograniczona. Zasadniczo ścięgno łączy aktywny brzusiec mięśnia ze strukturą (zazwyczaj jest to kość). Mięśnie przekazujące skurcze tym ścięgnom są umiejscowione w bliższych częściach kończyn. którego zadaniem jest ochrona ścięgna przez izolowanie i smarowanie. Włókna tego mięśnia są przytwierdzone do grubych pasm tkanki łącznej włóknistej formujących pierścienie i tworzących swego rodzaju szkielet serca. Przykładem są ścięgna podkolanowe (kontrolujące proces zginania stawu kolanowego). podobnie mało jest naczyń krwionośnych. które znajdują się z tyłu kolana.UKŁAD MIĘŚNIOWY/41 Ścięgna Ścięgna odgrywają ważną rolę w wielu ruchach. tym samym powodując ruch. może zakończyć się wyżej opisanym stanem zapalnym. Zabezpieczenie to umożliwia sprawne funkcjonowanie i wykluczenie powstania tarcia. gdzie dużo stawów występuje na stosunkowo niewielkiej powierzchni. sztywne pasmo. Brzusiec mięśnia kończy się ścięgnem. strukturami. W rezultacie może dojść do zapalenia pochewki ścięgna. które łączą się na końcu mięśnia. W związku z tym cała seria ścięgien występuje zarówno w przedniej. Część ścięgien ustroju jest zlokalizowana tuż pod skórą i łatwo można je wyczuć. Pochewki ścięgna Ścięgna w okolicy kostek i nadgarstka. które z drugiej strony mocno łączy się z odpowiednią kością. która spaja z sobą pęczki włókien mięśniowych. gdy występuje brak okresów spoczynku. że zajmują one znacznie mniej miejsca niż mięśnie. a jego obecność jest związana z mięśniem sercowym tworzącym ściany tego organu.

Rozdział 4 Topografia ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego Układ nerwowy jest nieodzowny dla naszego postrzegania zmysłowego. Rysunek wycinka kręgosłupa (skrajnie na prawo) pokazuje. kończyny górne i przeponę Nerwy rdzeniowe piersiowe (12 par). Zakończenie | nerwowe Osłonka mielinowa . po prawej). sprawujące najwyższą kontrolę nad całą tkanką nerwową w pozostałych częściach ciała. Stanowi najważniejszy. NERWOWY Móżdżek Nerwy rdzeniowe szyjne (8 par). skrajnie na prawo): nerwy części somatycznej łączą się z nerwami części autonomicznej za pośrednictwem zwojów. odchodzące do kończyn dolnych i narządów płciowych zewnętrznych Nerwy rdzeniowe guziczne (1 para). Ich wzajemne relacje są niezwykle złożone (powyżej. unerwiające okolicę guziczną Anatomia neuronu (komórki nerwowej) Połączenie mózgu i rdzenia kręgowego z obwodowym układem nerwowym widok od tyłu (powyżej. sterowania ruchami oraz dla regulacji funkcji życiowych. oddychania. Węzeł Ranviera wspomaga przekazywanie impulsów elektrycznych. odpowiedzialny za umiejętność myślenia i mówienia. odczuwania przyjemności i bólu. unerwiające szyję. jak doskonale chroniony jest rdzeń. unerwiające tułów i kończyny górne Nerwy rdzeniowe lędźwiowe (5 par). a ponadto wspólnymi drogami wchodzą i opuszczają rdzeń kręgowy. np. Ilustracja po prawej przedstawia neuron w osłonce mielinowej. Jego część centralną stanowią mózg i rdzeń kręgowy. zmierzające do kończyn dolnych oraz dolnego odcinka odcinka grzbietu Nerwy rdzeniowe krzyżowe (5 par). a zarazem najbardziej złożony system wewnętrzny ciała ludzkiego.

ale wszystkie mają tę samą podstawową strukturę. gdzie są przekazywane dalszym neuronom albo wywołują reakcje czynnościowe (np. w pewnych okolicznościach bodziec może przeskoczyć przez synapsę do dendrytu przyległego neuronu i w ten sposób kontynuować wędrówkę. Ich funkcjonowanie jest w pewnym sensie zbliżone do przewodów w skomplikowanych urządzeniach elektrycznych: odbierają bodźce na jednym krańcu układu nerwowego i przesyłają do innego.główny „kabel przewodzący" neuronu.Komórki nerwowe czuciowe układu somatycznego (przenoszą bodźce do ośrodkowego układu nerwowego) I UKŁAD NERWOWY/43 Zależności pomiędzy somatycznym i autonomicznym układem nerwowym Rdzeń kręgowy • Trzon kręgu Korzenie przednie nerwów rdzeniowych (przenoszą impulsy z ośrodkoweogo kładu nerwowego) Nerwy układu somatycznego Korzeń przedni i tylny. oraz neurony ruchowe (efektorowe). półprzepuszczalną błoną komórkową. przenoszące informacje z narządów zmysłów do ośrodkowego układu nerwowego. ale nie dotyka go. Podobnie jak wszystkie komórki. zawierają jądro zawieszone w bańkowatym ciele komórkowym (perykarionie). Dla przyspieszenia transmisji bodźców wiele aksonów posiada osłonkę mielinową. włókna biegną do i od rdzenia kręgowego. ' Czynne części układu nerwowego stanowią miliony nawzajem z sobą połączonych komórek nerwowych zwanych neuronami. Obok nich z ciała komórkowego wyrasta też dłuższa wypustka osiowa zwana neurytem lub aksonem . które powodują ruchy dowolne i mimowolne. Początek nerwu trzewnego (wspólczulnego) Przekrój przez k Zwój przykręgowy (ciała komórkowe) układu współczulnego Wyrostek kolczysty Korzeń tylny (czuciowy) Korzeń przedni (ruchowy) Dendryty (odgałęzienia nerwowe) Płyn mózgowo-rdzeniowy Zwój współczulny przykręgowy . skurcz włókien mięśniowych). Na końcu rozpada się on na wiele gałązek. W ośrodkowym układzie w dużych ilościach występują neurogleje (albo gleje). która odgrywa ważną rolę w przekazywaniu bodźców. a w układzie obwodowym znaleźć można komórki Schwanna. Miejsce styku nosi nazwę synapsy. Dotarłszy do zakończeń guzkowatych. Ze względu na swe funkcje neurony dzielą się na trzy typy: neurony czuciowe. Budowa neuronu Neurony są zróżnicowane pod względem wielkości i kształtu. Bodźce są wywoływane przez pobudzenie jednego lub więcej dendrytów. przetwarzające odebraną informację. po czym są przenoszone do ciała komórkowego. chronią i odżywiają. Każdy neuron jest otoczony cienką. z których każda jest zakończona kilkoma niewielkimi guzkami. Impulsy są przekazywane przez synapsę za pośrednictwem związków chemicznych zwanych przekaźnikami lub mediatorami (neurotransmiterami). Są to dendryty. Obydwa typy komórek łączą. Na obwodzie od ciała komórkowego odchodzi pewna liczba wypustek tworzących drzewkowate rozgałęzienia. Każdy taki guzek znajduje się w dużej bliskości dendrytu innego neuronu. Neurony nie są jedynym typem komórek spotykanych w układzie nerwowym. neurony pośrednie. a także wspomagają neurony. Następnie zostają wysłane z ciała komórkowego wzdłuż neurytu.

jak: serce. pęcherz. opada poziom tlenu.odbiera od narządów zmysłów (np. Nerwy rdzeniowe są rozmieszczone przy rdzeniu odcinkowo i zawsze zawierają włókna czuciowe. Np. coraz mniejsze gałęzie. w składzie chemicznym ustroju. serce oraz oskrzela. i tak dostosowuje układ autonomiczny do zaistniałych warunków. np. któremu służy. Układ somatyczny i autonomiczny Obwodowy układ nerwowy dzieli się na dwie części: somatyczny układ nerwowy będący pod naszą świadomą kontrolą oraz układ autonomiczny (wegetatywny) zawiadujący czynnościami niezależnymi od woli. gdzie włókno nerwowe dociera do narządu wykonawczego.neuryty neuronu ruchowego w rdzeniu kręgowym mogą ciągnąć się nieprzerwanie aż do mięśnia w stopie. Układ somatyczny pełni podwójną rolę. tworząc siatkę promieniującą na całe ciało. w wyniku wysiłku. mają swój początek w ośrodkowym układzie nerwowym: 12 par odchodzi z podstawy mózgu (nerwy czaszkowe).swym obszarem działania obejmuje układ trawienny.Obwodowy układ nerwowy Podstawowym budulcem obwodowego układu nerwowego są nerwy. Każdy nerw rdzeniowy jest przyczepiony do rdzenia kręgowego dwoma korzeniami. mimo że działają całkowicie niezależnie od siebie . oka wyposażonego w specjalne komórki receptorowe) informacje o środowisku zewnętrznym. np. podwzgórze nakazuje autonomicznemu układowi nerwowemu wzmożenie tempa pracy serca. Nerw składa się z wiązki włókien czuciowych i ruchowych wraz z tkanką łączną i naczyniami krwionośnymi. które jest częścią międzymózgowia. narządy płciowe i naczynia krwionośne. że ulega ono obkurczeniu. pobudzając je do ruchu. Łączą układ ośrodkowy ze wszystkimi innymi częściami ciała oraz ze zwojami.jak dwa przewody w kablu elektrycznym. W obwodowym układzie nerwowym włókna te to nic więcej. natomiast drugi . Główne nerwy. a przez to dostarczenie większej ilości utlenowanej krwi. ruchowe i współczulne. jelita. Zaraz za korzeniami włókna czuciowe i ruchowe łączą się. nerw przywspółczulny unerwiający oskrzele prowadzące do płuc sprawia. a 31 par powstaje z korzeni pochodzących z rdzenia kręgowego (nerwy rdzeniowe). tworząc razem nerw. Gdy nerwy czuciowe nadsyłają wiadomość do ośrodka kardioregulacyjnego w rdzeniu przedłużonym.ma za zadanie przesyłać włóknami ruchowymi bodźce z ośrodkowego układu nerwowego do mięśni szkieletowych. by przywrócić stan równowagi w organizmie. Unerwiają całe ciało poniżej szyi. Niektóre nerwy czaszkowe. z których jeden tworzą włókna czuciowe. Włókna ruchowe i czuciowe są jedynie częścią składową neuronów ruchowych i czuciowych. rozsianymi po układzie nerwowym. Podwzgórze otrzymuje informacje na temat zakłóceń. mają tylko włókna ruchowe. Układ nerwowy autonomiczny dzieli się na dwie części: współczulną (sympatyczną) i przywspółczulną (parasympatyczną). Każda z nich wykorzystuje inny typ przekaźnika elektrochemicznego w miejscu. Całość układu autonomicznego jest sterowana przez obszar mózgu zwany podwzgórzem.ruchowe. Nerwy współczulne prowadzące do tego samego obszaru powodują rozszerzanie się tych samych struktur. jak obwodowy układ nerwowy kontroluje czynności serca. Ponadto każda jest zbudowana w inny sposób i inaczej oddziałuje na narząd. jak najdłuższe wypustki odpowiednich neuronów.) Wkrótce po opuszczeniu otworu międzykręgowego każdy nerw rozgałęzia się kolejno na liczne. Przykładowo . Układ autonomiczny jest związany z niezależnym od naszej woli oddziaływaniem na czynności narządów wewnętrznych. np. czyli skupiskami komórek nerwowych. Impulsy pochodzące z receptorów są następnie przenoszone do ośrodkowego układu nerwogo za pośrednictwem włókien czuciowych. jednak włókna czuciowe i ruchowe często tworzą tam osobne nerwy. np. płuca. nerw odwodzący. Składa się w całości z nerwów ruchowych zorganizowanych w system przekaźników wiodących od rdzenia kręgowego do poszczególnych mięśni gładkich i gruczołów. Jeżeli. Po drugie . Głównym nerwem przywspółczulnym jest nerw błędny. chociaż jeden z najważniejszych nerwów czaszkowych — nerw błędny . zawierają jedynie włókna czuciowe. Nerwy czaszkowe unerwiają narządy zmysłów i mięśnie głowy. inne. Regulacja pracy serca I Układ nerwowy przywspółczulny (hamuje pracę serca) Układ nerwowy współczulny (przyspiesza rytm serca) I Włókna czuciowe . system współczulny lub przywspółczulny dostosowuje odpowiednio rytm serca. Poniżej: Diagram pokazuje. (Nerwy czaszkowe również są przyczepione do podstawy mózgu za pomocą korzeni. w liczbie 43. Po pierwsze . nerw wzrokowy prowadzący do oka. hamujący tempo uderzeń serca. żołądek.

UKŁAD NERWOWY/45 Obwodowy układ nerwowy 31 par nerwów rdzeniowych Nerwy rdzeniowej Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe szyjne Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe piersiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe lędźwiowe Obszar ciała unerwiony przez nerwy rdzeniowe krzyżowe Obszary ciała kontrolowane przez nerwy rdzeniowe .

filtrują je i analizują. zwane oponami. Rdzeń kręgowy Rdzeń kręgowy to. po czym opływa górą mózg (półkule mózgowe) i zostaje resorbowany do krwi żylnej przez specjalne wyrostki.przedostaje się do nieco szerszej komory IV.oraz kręgosłup otaczający rdzeń kręgowy. którymi są przekazywane bodźce. Stąd wydostaje się przez otwory w dachu komory ku wypełnionym płynem przestrzeniom (zbiornikom) wokół pnia u podstawy mózgu.wodociągiem mózgu . wykonuje ośrodkowy układ nerwowy. Dla prawidłowego funkcjonowania cały ośrodkowy układ nerwowy wymaga stałych i obfitych dostaw krwi bogatej w tlen i substancje odżywcze. gruczołami i narządami zmysłów. Układ jest ponadto chroniony przez osłony dwojakiego rodzaju. jednak dekodowanie mózgowe jest zazwyczaj procesem bardzo złożonym. Nie odgrywa żadnej roli w odczytywaniu impulsów czuciowych czy wysyłaniu bodźców ruchowych. jednej z trzech opon. Czynności analityczne i przetwarzające mogą być stosunkowo proste w przypadku niektórych funkcji rdzenia kręgowego. Płyn mózgowo-rdzeniowy wypływa z komór bocznych maleńkimi otworami międzykomorowymi i wpływa do komory III. a także rdzeń kręgowy. Płyn mózgowo-rdzeniowy to przejrzysta. Czynności odruchowe są efektem przejścia impulsu przez neuron wstawkowy. analizowanie i przechowywanie informacji. Pierwszą z nich jest kość . . w przeciwień- Drogi nerwowe wstępujące (domózgowe) Droga zstępująca (odmózgowa) Korzeń tylny (czuciowy) Istota szara stwie do komór sercowych. większość jego komórek nerwowych to neurony pośredniczące. Na drugą osłonę składają się trzy błony z tkanki włóknistej. Otrzymują dane za pośrednictwem włókien czuciowych biegnących od narządów zmysłów i receporów. wodnista ciecz opływająca opony Ogólny podział mózgu Obszar sprawujący kontrolę nad ruchami ciała t ciemieniowy Płat czołowy Ptat skroniowy Ptat potyliczny i rdzeń kręgowy oraz wypełniająca komory mózgowe. cylindryczny słup z tkanki nerwowej o długości około 40 centymetrów. następnie zaś. Komory te. Centrum przetwarzania informacji całego układu nerwowego stanowią mózg i rdzeń kręgowy.czaszka mieszcząca w środku mózg . Obie czynności. których zadaniem jest filtrowanie.Ośrodkowy układ nerwowy Obwodowy układ nerwowy działa wyłącznie jako przekaźnik bodźców zmysłowych i ruchowych pomiędzy układem ośrodkowym a mięśniami. Największe są komory I i II (nazywane również bocznymi). obok wielu innych. a wiele ruchowych zaczyna w mózgu. ogólnie ujmując. Okrywają cały mózg. poprzez włókna ruchowe.i odmózgowe drogi czuciowe i ruchowe. Płyn działa jako amortyzator chroniący ważną tkankę mózgu przed urazami. Chociaż wiele neuronów czuciowych kończy się. zostały ponumerowane kolejno od położonych najwyżej w kierunku do dołu. zwane ziarnistościami pajęczynówki. położone na oponie pajęczej. angażującym do pracy tysiące różnych neuronów. następnie zaś jeszcze węższym kanałem . który biegnie Istota biała Opona miękka Płyn mózgowordzeniowy Pajeczynówka Korzeń przedni (ruchowy) Opona twarda — Para nerwów rdzeniowych Przekrój poprzeczny przez rdzeń pokazuje do. Płyn jest nieustannie wytwarzany z krwi w komorach mózgowych przez wyspecjalizowane komórki splotu naczyniówkowego. wysyłają sygnały wywołujące odpowiednie reakcje w mięśniach i gruczołach.

Jeśli na przykład przypadkiem położymy rękę na gorącej płycie kuchennej. Drugą funkcją rdzenia kręgowego jest kierowanie prostymi odruchami. Przekazują so- Polożenie jąder podstawy Mózgowie r A . receptory bólu znajdujące się w skórze wysyłają wiadomość włóknami czuciowymi do rdzenia kręgowego. Biegną one na odcinkach o różnej długości wzdłuż rdzenia kręgowego. Po pierwsze . podczas gdy rogi tylne zawierają ciała komórkowe neuronów czuciowych i pośredniczących. Ciato migdałowate Ciało suteczkowate Twór siatkowaty Układ limbiczny Po lewej: Przekrój ukazujący główne struktury mózgu.w przekroju poprzecznym ma kształt litery H z rogami (słupami) przednimi i tylnymi odchodzącymi z każdej połowy. we wzgórzu jest przede wszystkim związany z pamięcią. Istota szara . Drogi zstępujące wysyłają impulsy ruchowe z mózgu do obwodowego układu nerwowego. W jej skład wchodzą włókna zstępujące i wstępujące. za pomocą których rdzeń kręgowy i mózg komunikują się w obu kierunkach. Układ limbiczny (powiększenie) umiejscowiony m. których włókna ciągną się na niewielkich odległościach w górę i w dół rdzenia.in. które przekazują informacje bezpośrednio z komórek nerwowych czuciowych do ruchowych. których włókna ciągną się długimi wiązkami z różnych partii mózgu. Umożliwiają to neurony. W ten sposób głowa automatycznie zwraca się w kierunku przyczyny bólu. wewnątrz kręgosłupa od mózgu do dolnego odcinka grzbietu. Część bodźców jest natychmiast przekazywana do neuronów ruchowych kontrolujących ruchy rąk i mięśnie dłoni i w tej chwili szybko i bezwiednie cofamy rękę. oraz neurony pośredniczące. Istota szara jest otoczona istotą białą podzieloną na trzy sznury. Jest to możliwe za sprawą neuronów czuciowych i ruchowych. Czynności rdzenia kręgowego Rdzeń kręgowy pełni dwie zasadnicze funkcje.nazwa stosowana na określenie skupienia komórek nerwowych .UKŁAD NERWOWY / 47 Wewnętrzna budowa mózgu bie informacje poprzez synapsę między neuronami obwodowymi i rdzeniowymi. Zbudowany jest ze skupienia neuronów i wiązek włókien nerwowych. nauką i emocjami. należących do obwodowego układu nerwowego. natomiast drogi wstępujące przekazują bodźce czuciowe do mózgu. W obrębie słupów przednich znajduje się wiele neuronów ruchowych.działa jako dwukierunkowy system przekaźniczy komunikujący mózg z obwodowym układem nerwowym. Kolejna część impulsów wędruje w górę wzdłuż rdzenia i jest przekazywana przez neurony pośredniczące do neuronów ruchowych odpowiedzialnych za ruchy szyi. by na przeciwległych końcach spotkać się z włóknami lub ciałami komórkowymi neuronów czuciowych lub ruchowych.

zwanego ciałem modzelowatym lub spoidłem wielkim mózgu. Jeśli siła napędowa tworu siatkowatego ulegnie osłabieniu lub jeśli zostanie on wyłączony. Takie działanie pobudza twór siatkowaty do „wystrzeliwania" impulsów do różych celów w mózgu. podczas kołysania ramion w trakcie marszu. Stymulowany przez informacje m. co powoduje utratę świadomości. tzn. połączonych z innymi ważnymi obszarami mózgu. w efekcie czego. kora mózgowa przechodzi w stan bezczynności. Różnorodne struktury mózgowia w tym rdzeń przedłużony i most oraz układ siatkowaty aktywujący (twór siatkowaty śródmózgowia) . Kresomózgowie jest podzielone na dwie równe części. Wysyła sygnały. Podwzgórze jest w rzeczywistości skupieniem wyspecjalizowanych ośrodków nerwowych.in. która decyduje o zapadaniu w sen lub pozostawaniu w stanie czuwania. które bodźce są na tyle ważne. Sterują pracą serca. ściśle powiązanym z ośrodkami węchowymi mózgowia. całość śródmózgowia i część przodomózgowia. Największym składnikiem tyłomózgowia jest móżdżek. Drogi nerwowe prowadzące z całego organizmu przechodzą przez twór siatkowaty. On też decyduje. Kontrola stopnia świadomości jest jedną z najważniejszych funkcji mózgu. W środku półkul mózgowych mieszczą się skupienia istoty szarej (komórek nerwowych) noszące miano jąder podstawy mózgu. Stanowią one złożony system koordynacji czynności mięśni. Podobnie spokój. przełykaniem. nawet monotonia. Kontrola snu Sygnały 2 mózgu Kora mózgu Niepokojące myśli Bodźce wzrokowe Ośrodek snu i czuwania (aktywujący układ siatkowaty) Bodźce pobudzające mózg do czuwania Alkohol i leki nasenne Monotonia Ciepło Bodźce wstępujące z rdzenia kręgowego Te skłaniają do snu Te pobudzają nas do czuwania Impulsy aktywujące rdzeń kręgowy Ból i inne dolegliwości fizyczne Pień mózgu Senność Lekki sen Głęboki sen Oczy zamknięte Czuwanie . Podwzgórze jest również ściśle powiązane z układem dokrewnym. gdy nachodzą nas niepokojące myśli. o wrażeniach zmysłowych. Mózg człowieka. półkule mózgowe. niektóre środki farmakologiczne. śródmózgowie i przodomózgowie. ciepło. Podwzgórze jest wyposażone w drogi nerwowe łączące się z układem limbicznym (rąbkowym). będącym stacją przekaźnikową między rdzeniem kręgowym a półkulami mózgowymi. oddychaniem i świadomością. Ośrodek snu reaguje również na impulsy odkorowe. gdzie są zbierane. Łączą się z sobą za pomocą grubego pęczka włókien nerwowych. Podwzgórze leży u podstawy mózgu.są odpowiedzialne za właściwe czynności życiowe. a także z przysadką mózgową. który pozwala ciału wykonywać pewne typy ruchów w sposób swobodny i automatyczny. Pień mózgu łączący mózgowie z rdzeniem kręgowym obejmuje część tyłomózgowia. nie mogąc zasnąć. kaszlem. pamięci. by powiadamiać o nich korę mózgową. Największą częścią całego mózgowia jest położone w przodomózgowiu kresomózgowie. jak jedzenie. jako że lewą połową naszego ciała zawiaduje prawa strona mózgu i na odwrót. w mimice twarzy i ułożeniu kończyn przed wstawaniem lub chodzeniem. W każdym z tych obszarów można z kolei wyróżnić odrębne obszary odpowiedzialne za całkowicie różne czynności organizmu. że ogarnia nas senność. Fale mózgowe zmieniają się w zależności od stanu pobudzenia: senności.48/UKŁAD NERWOWY Pozostałe impulsy idą aż do mózgu i tam wywołują uświadomione wrażenie gorąca i bólu. ciśnieniem krwi. Mózg i podwzgórze Mózgowie Mózgowie można podzielić na trzy różne regiony: tyłomózgowie. Ta część mózgu komunikuje się również Ośrodek snu i czuwania jest położony w pniu mózgowym. jest narządem fundamentalnym dla funkcji myślenia. kojarzone i gdzie zapoczątkowują odpowiednie reakcje. świadomości i wyższych procesów umysłowych. sen i utrzymanie ciepłoty ciała. Pozostałe części mózgowia nadsyłają tu wszelkie informacje w celu podjęcia decyzji. przekazuje je dalej do kory mózgowej. wszystkie komunikujące się za pomocą misternej siatki połączeń z pozostałymi częściami mózgowia. Chociaż każda półkula jest lustrzanym odbiciem drugiej. właściwych im ośrodków. a mianowicie wzgórzem. sprawiają. posiadają one całkowicie odmienne funkcje. To właśnie w pniu mózgu gromadzą się i krzyżują wszystkie informacje przybywające do mózgu i opuszczające go. Zjawisko to zaobserwować można np. Znajduje się bezpośrednio pod innym ważnym narządem przodomózgowia. i nieustannie karmią go strumieniem impulsów elektrycznych powstających w komórkach nerwowych. pod obiema półkulami mózgowymi. które sterują napięciem mięśni koniecznym dla utrzymania pionowej postawy ciała i równowagi. Jest to narząd związany głównie z czynnościami ruchowymi. snu lub czuwania. łącząc się z nim za pomocą odgałęzień włókien nerwowych. czyli układem wydzielania wewnętrznego (patrz Rozdział 5). Współdziała również z obszarami ruchowymi mózgu w celu koordynacji ruchów. a porozumiewają się między sobą głównie za pośrednictwem ciała modzelowatego. Zalew nadchodzących z otoczenia informacji jest przesiewany przez twór siatkowaty. przewracamy się z boku na bok. W tym rejonie mózgu odbywa się regulacja tak ważnych czynności. tzw. będący na znacznie wyższym poziomie rozwoju ewolucyjnego niż mózg zwierząt.

Wówczas nerwy przekazują do skóry bodźce powodujące zwężanie się porów. mową i złożonymi operacjami myślowymi. Ponadto korowe ośrodki przedruchowe i ruchowe współpracują z innymi obszarami układu nerwowego ośrodkowego i obwodowego w celu koordynacji ruchów. płaty ciemieniowe z dotykiem i smakiem. . wytwarzając w ten sposób ciepło. niezbędnej dla wykonywania wszelkich świadomych czynności.jeżfniejsięwłosów J Obniża produkcja potu Bodźce hormonalne Proces powstawania dreszczy. Zjawiskiem dreszczy kierują cztery mechanizmy. Zatem to właśnie w korze mózgowej informacje nadsyłane ze wszystkich pięciu zmysłów . pofałdowaną warstwą istoty szarej. Wyjaśnia to. słuchu. Płaty skroniowe są związane ze słuchem oraz węchem. płaty czołowe zaś z ruchem. powonienia. że musiała się wielokrotnie zawinąć. np. płaty potyliczne ze wzrokiem. Ośrodek termoregulacyjny podwzgorza Kierunek mięśnie i skóra Wzrost aktywności tarczycy i przyspieszeni^ metabolizmu Mięśnie zaczynają się na przemian szybko kurczyć rozkurczać epfzywtosowe I kurcią siej powodując j . Pomiędzy fałdami kory istnieją liczne głębokie bruzdy dzielące każdą z półkul na pięć obszarów zwanych płatami.ulegają analizie i przetworzeniu. otulającej kresomózgowie od zewnątrz. Kora mózgowa Kora mózgowa jest grubą na trzy milimetry. Przykładowo w płacie ciemieniowym istnieje maleńki kawałeczek przeznaczony wyłącznie do odbioru impulsów dotykowych nadsyłanych z kolana i większy kawałek zarezerwowany dla kciuka. U ludzi osiągnęła takie rozmiary. a także ośrodków ruchowych. W każdym płacie znajduje się specjalny wycinek przeznaczony do odbierania bodźców czuciowych z jednego obszaru ciała.wzroku. Każdy płat spełnia co najmniej jedno konkretne zadanie. zachowaniem oraz organizacją pamięci. Rozprostowana miałaby powierzchnię około trzydziestokrotnie większą niż w formie złożonej. dotyku i smaku . tak by inne części ciała mogły w razie potrzeby odpowiednio na nie zareagować. Podwzgórze odbiera sygnały o obniżeniu temperatury i wysyła impuls do tarczycy. dlaczego niektóre części ciała.UKŁAD NERWOWY/49 Powstawanie dreszczy z obszarami zawiadującymi pozostałymi zmysłami. kciuk. są bardziej wrażliwe od innych. zapobiegając tym samym uchodzeniu ciepła z ciała. Mięśnie całego ciała zaczynają na przemian kurczyć się i rozkurczać. Tę samą zasadę stosuje się do innych ośrodków zmysłowych kory. w szczelinie bocznej mózgu leży ukryty piąty płat zwany wyspą. by zmieścić się w puszce czaszki. Głęboko. jak np. kolan. nakazując jej przyspieszenie metabolizmu.

Po przejściu przez rogówkę promień światła wpada do jedej z dwóch komór wewnętrznych oka. Rogówka składa się z pięciu warstw. który odpowiada powłoce skórnej. Promienie światła mogą zostać załamane do środka. przez co otrzymamy pomniejszone. Ciecz łzowa stanowi również warstwę optyczną . czyli skupione. Rogówka Kiedy promień światła wpada do oka. pozwalając w ten sposób je zobaczyć. oraz produkcja cieczy wodnistej . ochronną twardówką a siatkówką. Bez względu na źródło rozchodzi się we wszystkich kierunkach i odbija od przedmiotów.jedna z dwóch soczewek ocznych. Zręby zapobiegają infekcjom rogówki. Zadaniem tego narządu jest akomodacja soczewki (poprzez ruchy mięśnia rzęskowego). np. będącą w ciągłym obiegu. na jaką napotyka. następnie twarda (najgrubsza) warstwa zrębowa zbudowana z kolagenu. odpowiednio ukształtowane soczewki aparatu lub soczewki tkankowe w oku ludzkim. Co więcej. Ostatnia. W jej skład wchodzą tkanki pomocnicze zawierające zmienną ilość barwnika. Nabłonek jest pokryty warstwą cieczy łzowej. które łącznie bywają nazywane warstwą naczyniową. Błona naczyniowa Błona naczyniowa to nazwa używana na określenie obszaru obejmującego trzy oddzielne struktury położone w centrum gałki ocznej: naczyniówkę. Jej komórki nie mają zdolności regeneracyjnych. choć ma zaledwie pół milimetra grubości w części środkowej i milimetr w miejscach zejścia się z białkiem oka zwanym twardówką. określanej w terminologii medycznej komorą przednią. by rogówka była stale przezroczysta. dlatego uszkodzenia lub choroby śródbłonka grożą trwałym kalectwem oka. Jest wypełniona naczyniami krwionośnymi i tworzy drobną siatkę. Następną po zrębie warstwą jest śródbłonek o grubości zaledwie jednej komórki. zakłócającym nasze postrzeganie. Moc optyczna rogówki stanowi około dwóch trzecich całkowitej mocy optycznej oka. podejrzewa się również. Aby jednak w pełni pojąć. że zrąb pomaga pokonywać zapalenia rogówki. może ulegać załamaniu przechodząc przez niektóre substancje. Ciało rzęskowe to pierścieniowate zgrubienie powstałe z fragmentu błony naczyniowej. Ta cienka powłoka dba o to. jest okrągłe. obejmującą swym zasięgiem niemal całą gałkę oczną. ciało rzęskowe i tęczówkę.płynu krążącego w komo- . jak to się dzieje. że chociaż zazwyczaj światło porusza się po prostej drodze. Wypełniona jest ona wodnistą cieczą. Najlepiej przyjąć. Rogówka jest silną soczewką o stałej ogniskowej. sprężysta warstwa nosi nazwę blaszki granicznej tylnej lub błony Descemeta.w wypadku jej braku nabłonek traci przezroczystość i matowieje. gdyż są siedliskiem różnych typów antygenów zwalczających zakażenia. Należy tutaj również wspomnieć. przezroczyste „okno" . zapobiega to wielokrotnym odbiciom światła w tylnej części oka. pierwszą przeszkodą. Pod nim leży elastyczna. włóknista warstwa Bowmana. pozwalająca uzyskać ostry obraz przedmiotów. Naczyniówka to cienka błona wyściełająca przestrzeń pomiędzy zewnętrzną. Zewnętrzną warstwę o grubości pięciu komórek stanowi nabłonek przedni. że światło to pewnego rodzaju nośnik informacji. że świat zewnętrzny jest widoczny wewnątrz •niewielkiej komory w środku gałki ocznej. lecz wierne obrazy przedmiotów.zwane rogówką . stopień załamania można precyzyjnie regulować poprzez zmiany krzywizn soczewki. i zapewnia zrównoważony poziom wody napływającej od oka do rogówki. należy zacząć od podstaw. zanieczyszczeniami i ku- Komora przednia Tęczówka Soczewka Obwódka rzęskowa Mięsień rzęskowy \ rzem.Oko W celu wyjaśnienia mechanizmu działania oka często porównuje sieje do aparatu fotograficznego najwyższej klasy. Bez łez rogówka byłaby pozbawiona ochrony przed drobnoustrojami bakteryjnymi.

Do ciała rzęskowego przyczepiony jest trzeci wyspecjalizowany narząd . Ich największa koncentracja występuje w tylnej części oka zwanej doł- Budowa oka Ciało szkliste i siatkówka . Te ostatnie są również odpowiedzialne za czytelność obrazu. Pręciki są wrażliwe na światło o niskiej intensywności i nie posiadają zdolności interpretacji barw. elastyczna.tęczówka..zwaną ciałem szklistym .miejsca wychodzenia z siatkówki nerwu wzrokowego.Naczynia krwionośne siatkówki Komora wewnętrzna Nerw wzrokowy Dołek środkowy Żyta środkowa siatkówki Tętnica środkowa siatkówki U góry: Przekrój pionowy przez gałkę oczną człowieka z ukazaniem nerwu wzrokowego. Tarcza nerwu wzrokowego Ukrwienie błony naczyniowej • Naczyniówka Tęczówka ri .mającą galaretowatą konsystencję. tworząca ścianę przednią komory tylnej. Jest to stosunkowo mało istotny narząd. że pod palcami oko zdaje się być twarde i gumowate. Tuż za tęczówką położona jest miękka. ze względu na swój kształt noszące nazwę pręcików i czopków. Wewnętrzna krzywizna gałki w części ciągnącej się ku tyłowi jest wyścielona światłoczułą powłoką zwaną siatkówką. Stan podniecenia. Przez środek oka przebiega kanał ciała szklistego . W istocie tworzą ją dwa typy komórek światłoczułych.Siatkówka Po prawej: Przekrój przez gałkę oczną (przy . Powyżej: Powiększona fotografia tarczy nerwu wzrokowego . która sprawia. rach oka pomiędzy soczewką a wewnętrzną powierzchnią rogówki. decydując o ilości i intensywności światła docierającego do siatkówki. wewnętrzna komora oka.UKŁAD NERWOWY / 51 naszej woli. Jest to część oka. Za soczewką znajduje się główna. gdyż większość promieni ulega skupieniu już wcześniej . W świetle przyćmionym źrenica rozszerza się. Funkcjonuje na zasadzie przysłony w aparacie fotograficznym: jej włókna mięśniowe rozszerzają lub zwężają źrenicę. której zabarwienie stanowi o kolorze oczu. Jeśli na siatkówkę padnie zbyt silne światło. które są odczytywane tylko przez czopki. strachu oraz przyjmowanie niektórych farmaceutyków również powodują zmianę średnicy źrenicy. Wypełniona jest substancją .pozostałość przewodu. którym prowadziła tętnica w czasie rozwoju płodowego. przezroczysta soczewka.na rogówce. źrenica zwęża się niezależnie od Rogówka Źrenica Nerw wzrokowy Twardówka Siatka tętnic i żył naczyniówki .odwiniętej" do tyłu twardówce) ukazuje naczynia krwionośne naczyniówki.

Wszystkie informacje pochodzące z bocznej połowy pola widzenia każdego oka są przekazywane wzdłuż dróg wzrokowych poprzez ciało kolankowate boczne i promienistość wzrokową do okolicy wzrokowej kory mózgowej po tej samej stronie. Później obrazy nakładają się na siebie i zostają zinterpretowane przez mózg. by łatwiej było je skupić. W partiach otaczających dołek środkowy siatkówka również odbiera ostre obrazy. Widzenie środkowe i obwodowe łącznie dają kompletny obraz świata zewnętrznego. Nerw wzrokowy Każda światłoczuła komórka w siatkówce jest połączona za pomocą nerwu z mózgiem. jednak im bliżej jej krańców. więc powierzchnia soczewki wysklepia się (u góry). Każde z nich jest podzielone na połowę prawą i lewą. że przedmioty znajdujące się na obrzeżach postrzegamy połowicznie. Jest to też miejsce ogniskowania przez soczewkę najostrzejszych obrazów. Promienie biegnące od dalszego przedmiotu są prawie równoległe i ich skupienie wymaga mniejszej pracy soczewki (powyżej). tym bardziej mamy do czynienia z tzw. a zatem obszar najlepszego widzenia. Wszystkie włókna nerwowe zbiegają się w tyle oka i tworzą jeden główny „kabel".52 / UKŁAD NERWOWY O s t r o ś ć widzenia Soczewka Rogówkd Mechanizm widzenia Mięsień rzęskowy Obwódka rzęskowa Obraz na siatkówce Obraz na siatkówce oka lewego Obraz na siatkówce oka prawego Powyżej: Promienie światła odbite od przedmiotu umieszczonego blisko oka rozchodzą się pod dużym kątem.irnr nerwów wzrokowych — — Ciało kolankowarai. Kiedy promienie światła padają na siatkówki oczu. gdzie informacje o wzorach. widzeniem obwodowym. plamki. kolorach i kształtach są przetwarzane. Następnie wędrują wzdłuż nerwu wzrokowego do skrzyżowania nerwów wzrokowych. kiem środkowym.boczr1 mózgowej . czyli Po prawej: Pola widzenia oka lewego i prawego nieznacznie się różnią. a obraz zostaje odwrócony.. połowy zamieniają się stronami. Ski/v/ov\. który leży w obrębie tzw. polegającym na tym.

Soczewka wypukła pozwala ogniskować promienie na siatkówce. która . Ruchy gałki ocznej J Funkcja tego przełączenia wiąże się z reakcjami odruchowymi źrenicy. rodzaj „stacji komórkowej". Nosi nazwę tętnicy środkowej siatkówki. ciągnąca się przez całą jego długość. Nerwy opuszczające siatkówkę należą do typu czuciowych. Mięsień (a) obraca ją od nosa w kierunku do boku. Nerwy od skroniowej strony siatkówki nie krzyżują się i pozostają po tej samej stronie mózgu. a (f) w górę i na zewnątrz.UKŁAD NERWOWY/53 Po prawej: Gałkę oczną porusza sześć głównych mięśni. gdzie dochodzi do koncentracji wszelkich informacji czuciowych i ruchowych. w wyniku czego promienie światła po załamaniu rzucają obraz przed siatkówką. tworząc promienistość wzrokową.) Krótkowzroczność Nadwzroczność . Impulsy z prawej i lewej strony są stąd częściowo ponownie przekazywane z jednej strony na drugą. (c) obraca ją w górę. biegną do przeciwnych stron mózgu. Wadę koryguje się soczewką wklęsłą. W przypadku nadwzroczności (zwanej potocznie dalekowzrocznością) gałka oczna jest zbyt „krótka".widzi" najwięcej. Dochodzi do tylnej strony oka. Biegnie on od gałki oczon od gałki ocznej poprzez tunel kostny w czaszce i wyłania się wewnątrz czaszki tuż pod mózgowiem. zebrawszy uprzednio krew z siatkówki. nerwy wzrokowe po drodze do mózgu tworzą więcej niż jedno przełączenie. Od ciała kolankowego bocznego włókna nerwowe rozchodzą się wachlarzowato po obu stronach i wokół płata skroniowego. (Obraz odwrócony powstały na siatkówce zostaje zinterpretowany przez mózg jako prosty. Tuż za punktem skrzyżowania znajduje się pierwsze przełączenie. W przeciwieństwie do ruchowch. Potem lekko zakręcają i spotykają się. izolowanych osłonką mielinową. % \ •V Poniżej: Najczęściej spotykaną przyczyną krótkowzroczności (1) jest wydłużenie gałki ocznej w poziomie. Pierwsze z nich leży zaraz za miejscem wymiany informacji. podczas gdy włókna od tej strony oka. po czym rozgałęzia się. zwanym skrzyżowaniem nerwów wzrokowych i ulokowanym w pobliżu przysadki mózgowej. przez co część informacji z lewego oka przechodzi do prawej połowy mózgu i odwrotnie. pokrywając całą powierzchnię siatkówki coraz drobniejszymi naczyniami.. Odpowiadająca jej żyła środkowa siatkówki wstępuje do nerwu wzrokowego i dołącza do tętnicy. Nerw wzrokowy to nic innego jak wiązka włókien nerwowych przenoszących niewielkie impulsy elektryczne po cieniutkich kablach. nerw wzrokowy. w okolicach przysadki mózgowej. W środku głównego kabla biegnie grubsza tętnica. Nerwy z obu stron krzyżują się następnie z sobą. (e) porusza oko w dół i na zewnątrz. zwane ciałem kolankowym bocznym.torebkę wewnętrzną. by przejść przez punkt głównej wymiany . tak że obraz powstaje poza nią. Tu dołącza do niego drugi nerw wzrokowy. a (d) w dół. (b) w kierunku do nosa. Stamtąd nerwy zdążają ku tylnej stronie mózgowia do okolicy wzrokowej kory mózgowej. dotyczących wszystkich części ciała.

dzielący się na trzy zasadnicze części: ucho zewnętrzne.pierwszy z nich jest odpowiedzialny za zmysł równowagi. zwana trąbką W odpowiedzi na drgania śródchtonki i blaszki podstawnej włosowate receptory wysyłają informacje do mózgu za pośrednictwem pobliskiego nerwu.substancja mająca za zadanie zapobiegać wysuszeniu i łuszczeniu się skóry. niewielka kosteczka służąca jako łącznik pomiędzy pozostałymi dwoma. mimo że znajdują się razem w jednym narządzie. Zdolność słyszenia wysokich dźwięków słabnie z wiekiem lub w następstwie długiego przebywania w ponadnormatywnym hałasie. to fale akustyczne wytwarzane przez drgania cząsteczek powietrza. Otrzymane bodźce są przekazywane do mózgu za pośrednictwem pary biegnących równolegle nerwów: przedsionkowego i ślimakowego . mierzonej w decybelach (dB). Indywidualny poziom słuchu to wyrażona w decybelach różnica między najsłabszym słyszanym pojedynczym dźwiękiem a tonem standardowym wytwarzanym w specjalnym urządzeniu zwanym audiometrem. chociaż ucho najbardziej jest wyczulone na dźwięki mieszczące się w środkowej części przedziału. tj. Od jamy bębenkowej do jamy gardła prowadzi trąbka słuchowa. przetwarzające drgania akustyczne w impulsy elektryczne oraz ustalające aktualną pozycję głowy. przyczepiony do błony bębenkowej. zbierające dźwięki jak antena radaru. oraz kowadełko. Zakres dźwięków słyszanych przez osoby młode zamyka się w przedziale od 20 do 20000 Hz. Wzmacniacz tworzy system dźwigienek z trzech kosteczek słuchowych. ucho wewnętrzne. Słuch Ucho spełnia rolę odbiornika (ucho zewnętrzne). ale również jako narząd równowagi. W jej środku znajduje się przewód słuchowy zewnętrzny prowadzący do błony bębenkowej. ucho środkowe je wzmacnia. Cały mechanizm wzmacnia drgania błony bębenkowej dwudziestokrotnie. wzmacniacza (ucho środkowe) oraz przekaźnika (ucho wewnętrzne). Budowa ucha Ucho zewnętrzne _L Ucho środkowe Ucho wewnętrzne X Okienko ślimaka Ucho zewnętrzne odbiera dźwięki. połączone z uchem wewnętrznym. tym wyższy dźwięk. Funkcja ucha zewnętrznego i środkowego ma związek głównie ze słuchem. od 500 do 4 000 Hz. Ilość drgań lub cykli przypadających na sekundę to częstotliwość dźwięku: im więcej wibracji. ucho środkowe z przypominającymi mechanizm dźwigniowy kosteczkami słuchowymi. Jest to organ niezwykle złożony.Ucho Ucho nie tylko służy nam jako narząd zmysłu słuchu. które wzmacniają odbierane dźwięki. To. W celu pomiaru utraty słuchu zostały opracowane międzynarodowe normy poziomu słuchu. Ze ścian przewodu wydzielana jest woskowina . natomiast elementy struktury ucha wewnętrznego interpretujące pozycję głowy i odczytujące dźwięki są od siebie odseparowane. co słyszymy. zaś ucho wewnętrzne przesyła impulsy do mózgu. Trąbka słuchowa (Eustachiusza) \ Narząd ślimakowy (Cortiego) z zakończeniami nerwów słuchowych . Odbiornik stanowi mięsista część ucha małżowina. W ich skład wchodzą: młoteczek. drugi zaś za dźwięki. strzemiączko. Wielkość i natężenie fal decyduje o głośności dźwięków. Częstotliwość wyraża się w cyklach na sekundę lub hercach (Hz).

które wzmacniają ciśnienie fal akustycznych i przekazują drgania okienku owalnemu przesłaniającemu wejście do ucha wewnętrznego. Część przekaźnikowa ucha jest bardziej skomplikowana. Na całej długości ślimaka ciągnie się cienka błona .UKŁAD NERWOWY / 55 Ułożenie i budowa wyrostków sutkowatych Po lewej: Wyrostki sutkowate to twory kostne lezące za uchem. stanowiące zasadniczą część narządu ślimakowego (Cortiego). wprawiając w wibracje rozdzielającą je blaszkę podstawna. Młoteczek ucha środkowego Komórki sutkowe (powietrzne) Błona bębenkowa Gardło Trąbka Eustachiusza Kosteczki słuchowe Młoteczek Strzemiaczko Ślimak Słyszenie dźwięków Kowadełko Fale akustyczne Schody bębenka Błona bębenkowa Schody przedsionka Włoski komórek receptorowych Okienko ślimaka _ . Równoczesne. Jej działanie możemy zaobserwować. Błona ta jest wyposażona we włosowate komórki rzęsate (słuchowe). Fale powstałe w płynie (przychłonce) przenoszą się na schody przedsionka i dalej na schody bębenka. której wylot znajduje się za nozdrzami tylnymi i która ma za zadanie wyrównanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej.blaszka podstawna. np. Część słuchowa jest ulokowana w jednym końcu jamy i tworzy zwinięty twór przypominający wyglądem muszlę ślimaka. doprowadzająca tysiące maleńkich włókienek nerwowych do nerwu ślimakowego. wzbudzają one impulsy nerwowe. zjeżdżając gwałtownie windą: przytkanie uszu jest spowodowane niewielkimi ruchami błony bębenkowej. Wibracje te są przenoszone przez kosteczki słuchowe. zmierzające nerwem ślimakowym do mózgu. pulsujące ruchy błony zamykającej okienko okrągłe wyrównują ciśnienie wewnątrz ucha wewnętrznego. że pomagają utrzymać głowę w pozycji równowagi na szyi. Fale dźwiękowe dochodzące przez przewód słuchowy zewnętrzny wprawiają błonę bębenkową w drgania. Połączone są z uchem środkowym i przypuszcza się. przekazującym od ucha środkowego do receptora słuchu zmiany ciśnienia wywieranego przez fale dźwiękowe. Eustachiusza. wywołanymi zmianami ciśnienia w uchu środkowym. Narząd słuchu i równowagi tworzą wspólną jamę wypełnioną płynem.

Włoski wysyłają wówczas do mózgu impulsy nerwowe z wiadomością „pozycja pionowa". nakazu- LJ . Taki ruch oczu tłumaczy częściowo. co prowokuje napady nudności i wymioty. Znajduje się tam labirynt rurek wypełnionych płynem. adekwatnie nazwanej uchem wewnętrznym. Kiedy pochylimy głowę w przód. może wysłać rozkaz mięśniom. wywołując zawroty głowy. W bańkach są ukryte zakończenia włosków zmysłowych. każda na innym poziomie i w in- nej płaszczyźnie. kiedy głowa rozpoczyna i zaprzestaje wykonywania ruchów. zabierający prawie dwa pierwsze lata życia i jeszcze kolejny rok potrzebny do dokładnego opanowania sztuki stania na jednej nodze. by zająć pozycję stosowną do pozycji głowy. Łagiewka pracuje również wtedy. które uginają się w rezultacie poruszenia głową i ruchów płynu w przewodach. jak gdyby przy upadku do przodu.56/UKŁAD NERWOWY Utrzymanie równowagi ciata Przewody półkoliste Podczas ruchów ciała płyn śródchłonkowy wypełniający kanały półkoliste powoduje uginanie się włosków komórek nerwowych w masie galaretowatej. Impulsy płynące nerwem ślimakowym dochodzą do wyspecjalizowanego obszaru kory mózgowej zwanego ośrodkiem słuchowym. leżą w najgłębszej części ucha. U podstawy każdego z nich znajduje się owalna galaretowata bańka. szybkich ruchów. jest odpowiedzialne za nieustanną kontrolę pozycji i ruchów głowy. W tym momencie zostaje wysłana inna informacja do mózgu. Gdy ciało znajduje się w pozycji pionowej. Z chwilą. Rozpoczynanie i kończenie ruchu Od łagiewki odchodzą trzy przewody półkoliste wypełnione cieczą. by zapewnić właściwą siłę i koordynację ruchów. że oczy następnie wracają w lewą stronę. pod wpływem przyciągania ziemskiego kamyczki naciskają na włoski komórek nerwowych w substancji galaretowatej. wysyła on sygnał do mięśni. Przewody półkoliste odbierają informacje o tym. Jeśli np. jak ucho rozróżnia wysokość dźwięków od ich głośności. autobusem lub samochodem. że komórki narządu Cortiego dokonują pomiaru ciśnienia fal w śródchłonce i zamieniają je w bodźce elektryczne. woreczek i przewody półkoliste. zarówno mózg. a następnie dekodowane. siła bezwładności odrzuca kamyczki w tył. ruch płynu w przewodach półkolistych powoduje skierowanie wzroku w prawo. Spośród wszystkich struktur trzy są związane ze zmysłem równowagi: łagiewka. który. Obecnie obowiązująca teoria głosi. jak i mięśnie muszą być tak rozwinięte. gdyż dostarczają istotnych informacji o fizycznej relacji pomiędzy ciałem a otoczeniem. jako narząd równowagi. gdy taka informacja dotrze do mózgu. dziecko zachwieje się do tyłu na krześle. dobrze chronione przez kości czaszki. Czytanie przeciwstawia się owym naturalnym ruchom oczu. które wysyłają do mózgu sygnał do rozpoczęcia działań. Płyn srodchlfllowy jąc im pochylenie ciała w przód i powrót do stanu równowagi. Kiedy głowa zaczyna się poruszać w jedną stronę. Nie można też mieć pewności co do tego. Zmysł równowagi Ucho. w lewo.skupienia kryształów związków wapnia. który ostrzega mózg o konieczności przywrócenia ciału równowagi. w tył lub w bok. płyn faluje wewnątrz przewodów półkolistych jeszcze przez niemal minutę lub dłużej. napierając jedynie na włoski zmysłowe. Mechanizm równowagi sprawia. w jaki fale akustyczne są kodowane jako impulsy elektryczne. co ma szczególne znaczenie w przypadku drobnych. Powierzchnie obu tych jam są wyścielone warstwą komórek. gdy np. Włoski te łączą się z nerwem przedsionkowym. w miarę konieczności. Delikatne narządy równowagi. Sposób. Kiedy głowa zaczyna poruszać się np. pokrytych galaretowatą substancją. zginając je w innym kierunku. Ośrodek kontroli Obszarem mózgowia w największym stopniu odpowiedzialnym za czynności mięśni zmierzające do utrzymania równowagi ciała jest móżdżek. Łagiewka i woreczek służą jako detektor położenia głowy. Kiedy jednak głowa przestaje się ruszać. gdy ciało porusza się do przodu lub do tyłu. zwłaszcza gdy zatrzymuje się po kilkakrotnych obrotach. noszącą miano błony kamyczkowej ze względu na osadzone w niej drobne kamyczki błędnikowe . płyn w przewodach pozostaje z reguły nieruchomy. nie jest w pełni wyjaśniony. np. kamyczki napierają na włoski. Ucho wewnętrzne Trąbka słuchowa (Eustachiusza) Zmiany wysokości lub głośności dźwięków są wychwytywane przez drobne komórki rzęskowe rozmieszczone na blaszce podstawnej dzięki temu. Cała operacja przebiega odwrotnie w przypadku. określane jako choroba lokomocyjna. by odpowiednio dopasowały pozycję całego ciała. Prawidłowa kontrola dokładnego położenia głowy gwarantuje utrzymanie ciała człowieka w stanie równowagi. dlaczego wielu ludzi ma mdłości przy próbach czytania podczas podróży środkami lokomocji. Zanim osiągniemy doskonałą równowagę. Uczenie się równowagi Jest to długi proces. Niepoślednią rolę odgrywają tu również oczy. dziecko zaczyna biec. że ciśnienie fal akustycznych jest przekazywane przez śródchłonkę przepływającą tam i z powrotem przez ślimak.

Nie zawsze jesteśmy świadomi bliskich iwiązków powonienia ze zmysłem smam. Dokładny mechanizm molekularny rząIZTY powonieniem jest właściwie nieznaly.owia. i Włókna nerwu węchowego biegną jako pici węchowe i przenoszą impulsy poprzez otworki w kości sitowej do dwóch ppuszek węchowych w mózgowiu. Komórki odbierające podniety zapa. Rzęski zwiększają efektywną powierzchlię komórki węchowej. >rzy czym jeden jego obwód działa niezaeżnie od drugiego. tuż pod płatami czołowymi móz. że komórki wytwarzaą impulsy elektryczne. wzyklejają do włosków węchowych. z których się składają. Związki chemiczne łatwo ulatniające się . ponieważ do komórek węchowych docierają w dużych stężeniach. Każda z nich wsiada około tuzina włosków wnikająsych w warstwę błony śluzowej.np. Znalazłszy się tam. benzyna . sól są bezwonne lub mają słaby zapach. Tu następuje przetwarzanie informacji. Generalnie rzecz biorąc. aparat węchowy jest parzysty. o to jest zapach Vby posiadać zapach. a naitępnie powodują. Podczas ewolucji zachowało bołączenie z tą częścią mózgu. Nie wiadomo dokładnie. jak to się izieje. Podobnie jak zagadką pozostaje to.są postrzegane zazwyczaj jako silnie wonne. która następnie jest przekazywana po złożonych obwodach drogi węchowej do kory mózgowej. są to substancje złożone. można je wciągnąć w głąb nozdrzy.Receptory węchowe i smakowe 'owonienie jest chyba najstarszym. która wyspecjalizowała się jako sortownia naszych Reakcji emocjonalnych.o rola została znacznie osłabiona. i działa ako pułapka na substancje zapachowe. ale również zanika zdolność odbierania wrażeń smakowych. W tym momencie zapach dochodzi do naszej świadomości. by aparat węchowy mógł stwierdzić ich obecność. N korze impulsy zostają odczytane i fakt stnienia zapachu dociera do naszej świalomości. że śladowe ilości substancji chemiczrych wywołujące wrażenie zapachu pomdzają do czynności komórki węchowe. Jważa się jednak. Bodźce przechodzą włóknami nerwowymi przez kość sitową do opuszki węchowej. Dopiero przy przeziębieniach odkrywamy. 'owonienie 'odobnie jak w przypadku wielu innych larządów. W miarę parowania woda unosi wraz Substancje lotne rozpuszczają się w śluzie otaczającym włoski komórek węchowych. by osiadły w śluzie otaczającym rzęski. by były stale wilgotne. Silniej pachną również ciała mokre. a co za tym idzie również naszą wrażliwość na zapachy. gdzie sgromadzone informacje są przetwarzane przesyłane do kory mózgowej przez skomplikowany system drogi węchowej. UKŁAD NERWOWY / 57 Powonienie Substancja lotna (zapach) Błona stttzowa pokrywająca całą jam notową 3kolica węchowa kory mózgowej Okolica węchowa Opuszka węchowa Nerw węchowy Pasmo węchowe Komórki węchowe (receptory zmysłowe) Komórki nabłonkowe Włoski węchowe . iż cząsteczki tych subitancji rozpuszczają się w śluzie błony.np. ociaż w wyniku ewolucji człowieka ta je. Błona ślu:owa dba. Dopiero gdy cząsteczki substancji unoszą się w powietrzu w formie lotnej. Dochodzi wówczas do reakcji chemicznej pobudzającej komórki węchowe do generowania impulsów elektrycznych. ściśle wiążąca zapachy obiektów z przeżyciami. jest gęsto zapełniony milionami maleńtich komórek węchowych. substancje muszą vydzielać cząsteczki związków chemicznych. że nie tylko przestajemy wyczuwać tapachy.howe są umieszczone na sklepieniu jamy losowej. cząsteczki muszą się rozpuścić. a zarazem najmniej poznanym z naszych pięciu zmysłów. Proste substancje chemiczne . zwany okolicą węchovą. Obecie powonienie spełnia funkcję systemu osItrzegawczego i ośrodka informacji: ostrzega nas o niebezpieczeństwie i gromadzi :enne wiadomości o otaczającym świecie. Obszar ten. y jaki sposób komórki receptorowe potraią wychwycić tysiące różnych woni i wyzuć minimalne różnice pomiędzy nimi. Zmysł węchu odgrywa również kluczor ą rolę w odbieraniu podniet płciowych.

Smak Zmysł smaku to najprymitywiejszy ze zmysłów. tym większą stanowi atrakcję. kwaśny i gorzki. U podstawy komórka smakowa łączy się z siatką włókien nerwowych. co z kolei prowadzi do generowania impulsów elektrycznych w włóknach nerwowych. Obliczono. Wewnątrz nich kryją się kubki smakowe. Kubki wyczuwające dany rodzaj smaku mają swoje miejsce: kubki odczuwające smak słodki są ulokowane na szczycie języka. Kora zajmuje się jednocześnie innymi wrażeniami zmysłowymi dochodzącymi z języka . . Obszar ten stanowi zarazem pierwszy przystanek dla innych doznań nadchodzących z jamy ustnej. a nawet w gardle. Kubki smakowe odbierają jedynie cztery podstawowe smaki: słony. Perfumy są celowo robione jako związki złożone. słodki i gorzki. iż ludzie przejawiają naturalną skłonność do pamiętania rzeczy. nastroje i pamięć. Wrażenia te prawdopodobnie ulegają integracji z podstawowymi doznaniami smakowymi. Powonienie dodaje kolorytu czterem podstawowym smakom rozróżnianym przez nasze kubki smakowe. doznania smakowe są wywoływane przez substancje chemiczne zawarte w pożywieniu i napojach. głównie na górnej powierzchni języka. powstają w wyniku podrażnienia językowych zakończeń nerwów bólowych. ostry smak potraw pikantnych. wym. są modyfikowane przez bodźce węchowe i analizowane w sąsiednim płacie skronio- Zmysl smaku Migdalki podniebienny i językowy Nagłośnia Kwaśny — Różne typy brodawek Słony Słodki Każda brodawka zawiera sto do dwustu kubków smakowych Brodawki na jęzku zwiększają powierzchnię kontaktową z pokarmem. następnie zaś informacja zostaje podana do tej części kory mózgowej. którego domeną są emocje. aby ułatwić ulatnianie. słony i gorzki zapewnia odbieranie szerokiej gamy wrażeń. Sucha żywność stanowi nikłą podnietę smakową. Ich cząsteczki są wychwytywane w jamie ustnej i zamieniane na impulsy nerwowe przesyłane za pośrednictwem nerwów do mózgu.włosków smakowych . Kubki smakowe Podobnie jak w przypadku powonienia. emocje i pamięć Część mózgu analizująca bodźce nadsyłane z komórek odbiorczych w nosie jest ściśle powiązana z układem rąbkowym (limbicznym). które miały specjalne znaczenie emocjonalne. Mimo to kombinacja czterech typów kubków smakowych reagujących na podstawowe smaki: słodki. który z kolei komunikuje się z węchowymi ośrodkami mózgowymi. W efekcie utrata zdolności czucia smaku .wprawiać w stan oczekiwania na doznania seksualne. Ze względu na ogromną liczbę wzajemnych połączeń pomiędzy włóknami nerwowymi a komórkami nabłonka siatka jest istną gmatwaniną nerwów.bez względu na przyczynę -jest mniej dotkliwa niż utrata węchu. np. a ponadto daje nam mniej informacji na temat otoczenia niż pozostałe zmysły. Każdy kubek jest zbudowany z grupy komórek receptorowych. Zapach. może również przywoływać przyjemne wspomnienia. Cała powierzchnia języka jest gęsto usiana drobnymi naroślami zwanymi brodawkami. zawierają liczne kubki smakowe. gdzie zostają zdekodowane. Kubki z kolei posiadają receptory smakowe rozmieszczone tak. Niektóre zapachy powodują natłok wspomnień dawno zapomnianych okoliczności i sytuacji. Zapach wiosennego deszczu wprawia ludzi w dobry nastrój i wzbudza w nich energię. Sercem tego mechanizmu są kubki smakowe. natomiast kubki odbierające smak słony. zgniłych jaj.58 / UKŁAD NERWOWY z sobą ich cząsteczki. w czym jest dodatkowo wspomagany przez bardziej wrażliwy zmysł powonienia. niż aby wyczuć jej zapach.wystających na powierzchnię języka poprzez otwory smakowe w brodawkach. włoskowatych wypustek . Większość niuansów odczuć smakowych jest pochodną wrażeń zapachowych. Człowiek dorosły ma około 9000 kubków. Jest bardzo ograniczony pod względem zakresu doznań i wszechstronności. Analiza w mózgu polega bowiem na określeniu względnej mocy smaków podstawowych. W istocie wyłączną funkcją tego zmysłu jest selekcja pożywienia i delektowanie się nim. Odwrotnie z zapachami nieprzyjemnymi. Z wyjątkiem brodawek umieszczonych centralnie. Dwie różne wiązki nerwów tworzące nerw twarzowy i nerw językowo-gardłowy przekazują impulsy do mózgu. czyli tym obszarem mózgowia. Są jednak wyjątki. kwaśny i gorzki położone są kolejno w kierunku nasady języka. Tutaj dochodzi do kolejnego „przekazu" polegającego na dalszej analizie bodźców. dlaczego zapachom nadaje się często znaczenie emocjonalne. Dzieje się tak dlatego. słony. doświadczanych podczas spożywania posiłków. zaopatrzonych w mnóstwo cienkich. W porównianiu z innmi doznaniami zmysłowymi (zwłaszcza węchu) nasz zmysł smaku nie jest szczególnie wrażliwy. komórki receptorowe potrzebują jej 25 000 razy więcej. a silniejsze doznania wywołuje dopiero po rozpuszczeniu się w ślinie. Analiza smaku Oba nerwy przenoszące bodźce smakowe od języka (nerw twarzowy oraz językowo-gardłowy) kierują się najpierw ku wyspecjalizowanym komórkom w pniu mózgu. Niektóre z silniejszych smaków. np. w jaki sposób kubki smakowe reagują na związki chemiczne w pożywieniu i jak inicjują bodźce nerwowe. Rezultaty tej analizy.takimi jak faktura czy temperatura. Po wstępnym przetworzeniu w ośrodku pnia impulsy smakowe zostają przekazane drugą wiązką włókien nerwowych na przeciwną stronę pnia i wstępują do wzgórza. która bierze udział w świadomym postrzeganiu doznań smakowych. a nawet wywołują mdłości. przeprowadzanej w dolnej partii płata ciemieniowego. kwaśny. jedno jest pewne: aby wyczuć te substancje. stając się źródłem niezwykle subtelnych doznań. muszą one być w stanie płynnym. że aby rozpoznać smak substancji w jamie ustnej. Choć dokładnie nie wiadomo. które działają odpychająco. Woń świeżo upieczonego ciasta może wywoływać nagłe uczucie głodu. jako że obszary mózgu odpowiedzialne za przetwarzanie wspomnień i ich przywoływanie są jednocześnie zespolone z układem rąbkowym. Związek między tymi organami wyjaśnia. natomiast perfum . Dziś powszechne jest przekonanie. że związki chemiczne zawarte w jedzeniu powodują zmiany potencjału elektrycznego na powierzchni komórek receptorowych. lecz również na podniebieniu. by różne obszary języka były wrażliwe na poszczególne typy smaków: słodki. kwaśny. Szczególnie ostre zapachy wielu gatunków serów pleśniowych wabią ich zagorzałych wielbicieli: im bardziej ser czuć.

. podczas spożywania których zapach jest absolutnie niezbędny. zniknęłyby również wszelkie doznania smakowe.UKŁAD NERWOWY / 59 Przekrój poprzeczny przez język •*Brodawki Rowek okalający brodawkę wypełnia się śliną Kubek smakowy Kubki smakowe pobudzone przez rozpuszczone cząsteczki pożywienia Gdybyśmy utracili zmysł powonienia. okazałyby się mdłe i praktycznie bez smaku. Ostrygi. by w pełni docenić ich walory.

następnie zaś przekazuje je do pól drugoi trzeciorzędowych. Jeśli działanie bodźca przedłuża się. Tłumaczy to. bardziej złożone pod względem budowy receptory. w jakiej działają. który otrzymuje impulsy od receptorów bólu w skórze i innych organach. rodzaju i znaczenia wrażenia czuciowego. się-analiza wrażeń Rdzeń kręgowy Ciałko Paciniego (nacisk ciągły) Wolne zakończenia nerwowe (lekki dotyk i ból) . czy też po analizie wstępnej z rdzenia kręgowego. W ten sposób drogi dotykowe prowadzące do mózgu zostają podzielone na dwa strumienie: jeden. Inne. W kolejnych polach projekcyjnych powstaje pełny obraz miejsca. Obraz zostaje następnie skorelowany ze wspomnieniami wrażeń z przeszłości. ponieważ pozwala nam określić rozmiary i kształty przedmiotów. za sprawą połączenia w rdzeniu kręgowym zostają „włączone" analizatory bólu. ostatecznie kończą swą drogę w zbitym skupisku istoty szarej wzgórza. mają postać maleńkich krążków.Receptory Owinięte wokół podstawy cienkich włosków skórnych leżą wolne zakończenia nerwowe. Osadzenie włókien nerwowych wewnątrz krążków spowalnia reakcję na nacisk i powoduje nieprzerwane wytwarzanie impulsów. czy doznania czuciowe nadchodzą ze skóry drogą bezpośrednią. Szlaki nerwowe Niektóre z włókien czucia somatycznego wchodzą do rdzenia kręgowego i nie zatrzymując się.przynoszące informacje o bardziej rozsianych bodźcach dotykowych . zmierzają wprost do pnia mózgu. Sterują głównie doznaniami wywołanymi bodźcami mechanicznymi. Analiza w rdzeniu kręgowym polega na filtrowaniu wrażeń. gdy nacisk się utrzymuje. Receptory dotykowe w skórze przesyłają impulsy do kory mózgowej dwoma drogami w rdzeniu kręgowym: jedna przekazuje wrażenia dotykowe miejscowe. a także je rozróżniać. Jeżeli jednak bodziec mechaniczny jest zbyt wielki lub zbyt gwałtowny. Surowe dane ze wzgórza podlegają projekcji na wąski pasek przedniej części płata ciemieniowego. zwłaszszcza posiadającymi konkretny punkt nacisku. Pozwala to wyższym ośrodkom kory mózgowej na stworzenie zintegrowanego obrazu doznań czuciowych. są utworzone z wielu błon okręconych „na cebulkę" wokół zakończeń nerwowych i są wrażliwe na bardziej długotrwały nacisk. których zaczynamy być wówczas Plat ciemieniowy Kora mózgowa świadomi.nie mniej istotne . dlaczego nasz zmysł dotyku zdaje się być nieco przytępiony w niskiej temperaturze. który idzie praktycznie wprost do pnia mózgu. oraz drugi. które reagują na każde pobudzenie włosa. przestają wkrótce reagować. zapobiegając w ten sposób przedostaniu się nadmiernej ilości bodźców bólowych do ośrodków bólu. jakim go postrzegamy. Spotkanie się w rdzeniu kręgowym bodźców bólowych i czucia somatycznego pozwala na scalenie tych dwóch doznań.są na tym etapie skoordynowane z czuciem głębokim. Owe receptory dotykowe pod względem struktury są najmniej skomplikowane ze wszystkich komórek odbiorczych. tłumiący bodźce bólu za pośrednictwem nadciągających do rdzenia niektórych typów impulsów dotykowych. na opuszkach palców lub na wargach. Jest to ten sam obszar. czyli postrzeganą pozycją kończyn. Dzięki temu człowiek zachowuje zdolność po- dotykowe strzegania niewielkich nawet różnic między doznaniami dotykowymi. Szlak bezpośredni bodźca precyzyjnego czucia dotyku Pośrednia droga czucia rozproszonego i bólu Wlokna czucia ból i dotyku spotykają. Receptory występujące w większych ilościach w partiach skóry bezwłosowej. jest to niezwykle ważne. stawów oraz palców. Sortownia wrażeń zmysłowych Bez względu na to. który zostaje wstępnie przeanalizowany przez komórki rdzenia kręgowego. To pierwszorzędowe pole czuciowe kory mózgowej przetwarza informacje. Stąd też konieczność wysyłania informacji bezpośrednio do wyższych ośrodków mózgowych. druga przenosi informacje o bardziej rozsianych (rozproszonych) bodźcach dotykowych. jak również zintegrowany z bodźcami wzrokowymi i słuchowymi. Istota szara rdzenia kręgowego służy tutaj jako układ bramkujący. Wrażenia dotykowe . Ponadto rodzaj informacji wysyłanej przez nie do układu nerwowego zmienia się na ogół pod wpływem temperatury. Inne włókna nerwowe . Możemy więc precyzyjnie określić wielkość nacisku i położenie jego przyczyny. by wrażenia miejscowe zostały oszacowane bez ingerencji analizatorów rdzenia kręgowego. gdzie strzępy informacji z różnego typu receptorów skórnych zostają zebrane i skoordynowane.wchodzą do istoty szarej rdzenia kręgowego i tam napotykają na siatkę komórek analizujących wstępnie nadesłane informacje. które następnie są wysyłane w górę do mózgu. np.

miękka „klapa" opadająca w dół w celu zamknięcia wejścia do krtani . np. że pożywienie i napoje ześlizgują się w głąb przełyku wiodącego wprost do żołądka. nosie i jamie ustnej. Jama ustna jest ściśle związana z mową. wytwarzając podstawowy dźwięk. krtań. wargi oraz podniebienie miękkie. co prowadzi do powstania dźwięku. W jej górnej części znajduje się nagłośnia . Całością mowy . Struny głosowe składają się z dwóch fałdów wyglądem przypominających wargi. To w korze mózgowej istnieją tzw.jest zaworem broniącym wstępu do płuc. Jeden koniec przyczepiony jest do ruchomych chrząstkek nalewkowatych. Zbudowana jest z 3 chrząstek nieparzystych i 3 parzystych. powodując.mówieniem i rozumieniem .trwale przymocowany Krtań UKŁAD NERWOWY/61 Położenie i budowa krtani Gardło Część krtaniowa gardła Kość gnykowa Kieszonka krtaniowa Chrząstka tarczowata (jabłko Adama) Krtań do chrząstki tarczowatej. a powstały dźwięk ulega „obróbce" w gardle. można go wykrztusić z powrotem. O ile pokarm nie jest na tyle duży. Krtań jest umiejscowiona mniej więcej w środkowej części szyi na szczycie tchawicy. Cały układ oddechowy i konstrukcja mięśniowa od podbrzusza aż po nos odgrywają mniejszą lub większą rolę w artykulacji dźwięków mowy. języka i żuchwy. a lub e) nie wymagają przerwania strumienia powietrza. by utkwić w przewodzie poniżej krtani. Chrząstki nalewkowate zmieniają swą pozycję. przepuszczając przechodzące przez nie powietrze. cienkie części drewniane lub plastikowe poczynają wibrować. a wtedy płyny lub cząsteczki jedzenia wpadają do niewłaściwego kanału. Chrząstki mają zdolność napinania lub rozluźniania strun głosowych. Krtań jest organem niezwykle delikatnym.drgają. Kiedy muzyk wtłoczy powietrze w ustnik. polega na nagłym odcięciu przez język i podniebienie dopływu powietrza z krtani. gardła oraz jamy ustnej: dlatego mężczyźni. Struny (fałdy) głosowe pełnią funkcję podobną do ustnika w instrumentach dętych. rzecz jasna. Powietrze przechodzące podczas wydechu w ich pobliżu wprawia struny w drgania. ośrodki mowy. z powrotem się otwiera. Drgania strun głosowych podczas mówienia powstają w wyniku zwężenia szpary głośni podczas wyrzucania powietrza z płuc przez krtań. a jego wysokość zależy od długości i napięcia strun głosowych. Leży do przodu od części krtaniowej gardła. natomiast drugi . np. stanowiącej część grdyki (tzw. Proces ten nosi nazwę fonacji. czasami jednak zdarza się.otworu łączącego dolną część jamy gardła z jamą krtani. Głośność dźwięku jest uwarunkowana siłą. Gdy istnieje potrzeba wykonania wdechu lub wydechu. Podobnie dzieje się ze strunami głosowymi . który następnie jest modelowany przez system rurek i otworów w instrumencie. mają niższe głosy niż kobiety. Naturalna barwa i tembr głosu są efektem kształtu i wielkości nosa. które otwierają się i zamykają. którzy na ogół posiadają pokaźniejsze krtanie. Poszczególne dźwięki w każdym języku są określone przez minimalnie odmienne ruchy warg. gdzie słowa zostają odszyfrowane. a wychodzące sygnały i instrukcje kierują się do setek mięśni w krtani. Najważniejszymi organami są krtań. Czynności nagłośni są automatycznie sterowane przez mózg. Wewnątrz krtani schowane są struny głosowe osadzone na specjalnie ukształtowanych tworach chrząstkowych. gardle i jamie ustnej. jabłko Adama). Podczas jedzenia lub picia krtań szczelnie się zamyka. k lub t. Krtań człowieka jest skrzynią głosową wyposażoną w struny. Zdolność . Pełni również mniej skomplikowaną funkcję . które biorą udział w tworzeniu wypowiedzi. z jaką powietrze jest wyrzucane z płuc. gdy człowiek wydobywa głos. klarnetu. lecz odpowiedniej pozycji języka i zębów.Mowa Mowa to jedna z najbardziej złożonych i delikatnych operacji dokonywanych przez ciało na nasze polecenie. gdyż to ona nadaje formę dźwiękom Przedni i boczny widok krtani. których krtanie są mniejszych rozmiarów. wydobywającym się z krtani.steruje mózg. język. natomiast samogłoski (np. że mechanizm zawodzi. Artykulacja spółgłosek. które wprawione w drgania wytwarzają głoski. regulując w ten sposób wysokość dźwięków. tak że przestrzeń pomiędzy nimi i strunami (szpara głośni) może przyjmować kształt od rozszerzonej litery V (podczas mówienia po zamkniętą szczelinę w trakcie przełykania).

dlaczego nasz głos zarejestrowany na taśmie magnetofonowej zdaje się brzmieć tak obco . oraz ośrodek czuciowy mowy (Wernickego). które sami wytwarzamy. podobnie jak część jest wyłapywana przez uszy. jaką odgrywają usta w procesie mówienia. co sami mówimy. zaś u osób leworęcznych . zatkawszy nos efekt komiczny. Przykładowo .prawa.część fal akustycznych. mięśni twarzy i krtani Ośrodek czuciowy mowy interpretuje słowa Ośrodek ruchowy mowy (formułuje odpowiedź) Pozycja warg języka i podniebienia podczas wypowiadania dźwięku „ L " Powstawanie dźwięku niskiego Chrząstka tarczowataa w pozycji swobodnej Struny głosowe i T~ L Chrząstki nalewkowate rozsuwają się . klatki piersiowej oraz ust. języka. gwarantuje naszej mowie poprawną dykcję i zrozumiałość. i odwodzą struny głosowe Powstawanie dźwięku wysokiego A Napięte struny głosowe • &£» osób niesłyszących do czytania z ust dowodzi roli. ą) jest uzależniona od swobodnego rezonansu wjamie nosowej. interpretujący sygnały dźwiękowe nadchodzące drogami słuchowymi. Właściwości rezonacyjne różnych komór w jamie ustnej i układzie oddechowym stanowią o indywidualnych cechach naszego głosu. głosek nosowych (m. n. które ściśle z sobą współdziałają z niewiarygodną wręcz szybkością.klatka piersiowa. a ponadto tłumaczy. stąd też biorą się różnice w brzmieniu głosów. Ludzie różnią się między sobą kształtem nosa.wokalizacja tzw. gardło (odcinek pomiędzy jamą ustną a przełykiem) oraz . Dźwięki wytwarzane przez struny głosowe przekształcają się w słowa dzięki pracy warg. gdyż pozwala nam słyszeć to. c. W pobliżu nich są też umiejscowione ośrodki odpowiedzialne za koordynację: słuchu (dzięki którym rozumiemy mowę innych). podniebienia miękkiego i komór rezonansowych. jest przenoszona owymi kośćmi. Zjawisko to jest nie bez znaczenia. języka. Obszar ten jest podzielony na ośrodek ruchowy mowy (Broca). że przestrzeń jamy nosowej. zawiadujący mięśniami jamy ustnej i gardła. W dużym uproszczeniu na mowę składają się samogłoski i spółgłoski wszystkie samogłoski należą do głosek dźwięcznych. jedynie kiedy jest wypełniona powietrzem. udowadnia. który w ten sposób uzyskamy. Na dowód tego spróbujmy powiedzieć coś. nosowa. Kora ruchowa wysyła szczegółowe instrukcje do warg. Do tych ostatnich należą: cała jama ustna. Artykulacja dźwięków Zamiana prostych dźwięków wytwarzanych w krtani na zrozumiałe słowa odbywa się przy istotnym udziale warg. podniebienia miękkiego oraz kształtowi ust. języka.62 / UKŁAD NERWOWY Polecenia wydawane przez okolicę ruchową w korze mózgowej sterują za pomocą impulsów nerwowch wszystkimi skomplikowanymi czynnościami składającymi się na proces mówienia. Rola mózgu Mowa i pokrewne jej operacje zazwyczaj są skoncentrowane w jednej półkuli. W przypadku osób praworęcznych jest to na ogół lewa półkula. wizji (umożliwiające rozpozna- .w mniejszym stopniu .nagrane zostają bowiem jedynie dźwięki przenoszone drogą powietrzną. Kontrolę nad tymi wszystkimi narządami możemy sprawować dzięki setkom niewielkich mięśni. Podczas mówienia rezonują również kości czaszki .

tak by inne części mózgu biorące udział w procesie również mogły je rozpoznać i sformułować odpowiedź. i ściąga wargi Pociąga w górę i w bok górną wargę Wysuwa do przodu dolną wargę Obniża wargę dolną Poniżej: Położenie języka i otaczających go mięśni. wypowiadając dźwięk b najpierw zaciskamy razem wargi. Kiedy odpowiedź jest „wymyślona". czystym s a niewyraźnym. Podczas szeptu struny głosowe są rozstawione szeroko. znajdujące się pod nadzorem kory mózgowej. regulującymi ciśnienie powietrza wpływającego i wypływającego z płuc. należy szukać w sprawności działania mięśni języka.™ Mięsień bródkowo-językowy wysuwa język . które rozszerzają płuca. pierwszą naszą czynnością jest rozpoznanie mieszaniny nadchodzących od uszu bodźców dźwiękowych dokonujące się w ośrodkach słuchowych kory mózgowej. jak i mięśniami brzucha. a następnie otwieramy je. tak by zatrzymać prąd wychodzącego powietrza. wypowiadanym przez osobę sepleniącą. języka i podniebienia miękkiego. Wielkość nacisku wywieranego na płuca podczas wydechu reguluje prędkość. Podczas wydechu powietrza ośrodki ruchowe mowy dają równocześnie strunom głosowym sygnał do wkroczenia w strumień powietrza. Ułożenie języka łie znaków pisarskich) oraz złożonych ruchów rąk (pozwalające na pisanie. który wprawia je w wibracje i generuje prosty dźwięk. Kiedy ktoś się do nas odzywa. Gardziel Brodawki nadające górnej powierzchni języka chropowatą fakturę Mięśnie podniebienno-językowy i rylcowc-językowy pociągają język ku górze i tyłowi Mięsień gnykowo-językowy opuszcza język do pozycji spoczynku Kośćgnykowa . wydając dźwięk. Pień mózgowy steruje zarówno mięśniami międzyżebrowymi.im szybszy prąd powietrza. szeleszczącym s. tak że praktycznie nie drgają przy pędzie powietrza. z jaką powietrze przechodzi przez szparę głośni . Przyczyn różnicy pomiędzy ostrym.np. również język bierze udział w artykulacji mowy-jest narządem nieodzownym dla komunikacji międzyludzkiej. Wargi odgrywają ważną rolę w produkcji mowy .). do akcji wchodzą ośrodek ruchowy mowy i pień mózgowy. a jedynie powodują lekkie tarcie. Fizyczną postać słowom nadają w głównej mierze ruchy warg. Ośrodek czuciowy mowy dekoduje słowa. grę na instrumentach muzycznych itp. tym głośniejszy uzyskany dźwięk. Podobnie jak krtań i wargi.UKŁAD NERWOWY / 63 Mięśnie poruszające wargami Unosi górną wargę Po lewej: Ruchem warg rządzą pokazane obok mięśnie. Rozmowa to operacja niezwykle skomplikowana.

Wszystkie te informacje muszą być na bieżąco porządkowane i przekazywane dalej w celu aktualizacji mapy i nanoszenia wszelkich koniecznych poprawek. Wymaga to przemieszczenia środka ciężkości ciała. nakazanego przez mózg. Oznacza to. inna rozkurcza. By ruchy łączyły się w logiczną całość. by opracować strategię wzięcia szklanki ze stołu do ręki. Ruchy oka współdziałają ze wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi. że schemat napięcia wszystkich innych mięśni. Proces. Mechanizm koordynacji Dla lepszego zrozumienia zasady działania koordynacji przeanalizujmy czynność znaną z życia codziennego. zajść musi wiele zdarzeń. musimy również pochylić się do przodu. pozwalającą zaplanować niezbędne ruchy. powiadamiając mózg o ich pozycji i etapie skurczu. jest możliwy przy udziale większej części mózgu. gdzie znajdują się szklanka i ręka oraz jaka jest pomiędzy nimi relacja. że mózg musi stworzyć sobie „mapę" otoczenia. jak precyzyjnie nasz mózg potrafi sterować setkami mięśni tułowia i kończyn.Koordynacja ruchów Zwinne ruchy czołowych gimnastyków lub lekkoatletów udowadniają. nie biorących bezpośredniego udziału w czynności podnoszenia szklanki. musi być stale kontrolowany i koordynowany. Dzieci przychodzą na świat wyposażone jedynie w umiejętność reagowania odruchowego. Pierwszy etap koordynacji Nasze ciało. pochylanie się nad stołem w celu sięgnięcia po szklankę herbaty. w wyniku którego mózg synchronizuje ruchy wszystkich mięśni. Na ten prosty odruch nakładają się ruchy kierowane bezpośrednio przez mózg. nosi nazwę uzgadniania. Przy każdej wykonywanej czynności pewna grupa mięśni kurczy się. zanim nauczy się koordynować wszelkie ruchy zamierzone. . przy którym bledną współczesne komputery. czyli koordynacji ruchów. Przykładem odruchów pozostałych u osoby dorosłej może być reakcja natychmiastowego wycofania ręki. W jaki sposób mózg steruje tą na pozór prostą czynnością? Zanim szklanka znajdzie się w naszej ręce. Po pierwsze musimy najpierw zorientować się. Taki plan działania należy następnie przełożyć na język szczegółowych poleceń wydawanych mięśniom. Zjawisko to zwie się postrzeganiem przestrzennym. Podczas ruchów zapoczątkowanych przez „planujące" partie mózgu nieprzerwany strumień informacji napływa ze wszystkich nerwów czuciowych w mięśniach i stawach. pozwalające na wykonanie ruchu pochylającego. ludzki mózg w drodze ewolucji wykształcił złożony system kontroli i wspomagania. Cały działający na zasadzie odruchu mechanizm równowagi musi zostać uruchomiony. gdy dotkniemy przypadkiem gorącego garnka. Aby poruszyć ręką i podnieść szklankę. powodując właściwe zmiany w tonusie mięśni. by kurczyły się we właściwej kolejności. np. by zapewnić stabilność reszcie ciała. by umożliwiać niczym nie zakłócone przeprowadzanie czynności. musi je Wysoki poziom koordynacji pracy mięśni osiągany przez czołowych sportowców (takich jak widoczny poniżej płotkarz). Znaczy to. które następnie uzgodniają ruchy z nerwami i mięśniami pozwalającymi na precyzyjną kontrolę ruchów reszty ciała i ich koordynację w czasie. Taka mapa orientacyjna powinna zostać teraz odczytana przez mózg. a jeszcze inne pozostają napięte.

wzorce zachowań są kodowane również w mózgu. z którymi się rodzimy (np. że wyciągnięcie ręki nie wystarcza. Szklanka zostaje podniesiona Diagram pokazuje. jest ostatnią sprawnością opanowywaną przez dziecko. Pojawiają się one w wyniku wyostrzenia zmysłów dziecka. np. aby wszystkie jej instrumenty zgodnie zagrały melodyjny utwór. nerwy i mięśnie. by umożliwić ruchy ręki. Gdy te względnie proste umiejętności zostaną opanowane do perfekcji. pierwotne odruchy. Po osiągnięciu tego etapu polecenia wysyłane z mózgu do mięśni mogą być sys- tematycznie ulepszane do chwili. Mózgi niektórych ludzi pod wieloma względami zdają się być lepiej wyposażone w chwili urodzenia niż mózgi innych. co wymaga pewnej koncentracji uwagi. jak chodzenie stanowiły nie lada trudność ruchową dla małego dziecka. należy przeprogramować wzorzec. stosowanych w wielu dyscyplinach sportowych czy innych umiejętnościach. Móżdżek kontroluje przebieg akcji. a wszystko to odbywa się w przeciągu ułamka sekundy. móżdżek musi zacząć analizować nowy zestaw wiadomości dochodzących od ośrodków równowagi w pniu mózgowym. aąjpierw przećwiczyć. wypracowuje odpowiednie wzorce komunikowania się z mięśniami. grze na instrumentach muzycznych. co znajduje się na podłodze. której pora się nauczyć i która wymaga wielu prób i błędów. Następnie dziecko odkrywa. gdy okolica ruchowa kory otrzymuje instrukcje zachowania się w nowej sytuacji. Nawet tak zwykłe czynności. podczas których móżdżek. prowadzący do automatycznego wykonania wielu skomplikowanych czynności. . Kiedy dziecko odkrywa. Stanowi podstawę dla nauki bardziej skomplikowanych ruchów. jest dla dziecka dostępne. zostają stopniowo wypierane przez bardziej złożone sposoby poruszania się. angażujących do pracy mózg. Chodzenie to kolejna umiejętność. że może się wyprostować do pozycji pionowej. Pierwsze próby poruszania się nie są koordynowane: kończyny dosłownie „rozjeżdżają się" na wszystkie strony. że nawet najprostsze wykonywane przez nas czynności w rzeczywistości składają się z licznych aktów ruchowych. Pozwala to jednak wykształcić się pewnym połączeniom mózgowym. Zabawka przyciąga wzrok niemowlaka. tak że od tej pory nie wymagają koncentracji umysłowej . a następnie ruchami pozostałych części ciała.UKŁAD NERWOWY / 65 tJak mózg kieruje sięganiem po szklankę herbaty Okolica przedruchowa W okolicy przedruchowej dokonuje się rozwiązanie problemu i plan działania zostaje przekazany do okolicy ruchowej. ponieważ jej ostre kolory stanowią silny bodziec dla ośrodków wzrokowych. Nie ulega wątpliwości. odruch rozkładania rąk w obliczu zaskoczenia). jednak jest to proces coraz bardziej mimowolny. Wyższe współdziałanie Obejmuje ono uzgadnianie ruchów oka z wzrokowymi ośrodkami recepcyjnymi mózgowia. jak podnieść szklankę. Okolica ruchowa Okolica przedruchowa Ośrodek ruchowy mowy Płat przedni Postrzeganie przestrzenne czucie somatyczne emieniowy czuciowy mowy potyliczny •bejmujący okolicę -zrokową Płat ciemieniowy Płat ciemieniowy otrzymuje informacje od narządów zmysłów pozwalające skonstruować mapę ułożenia ciała w odniesieniu do szklanki herbaty. które prowadzą do skoordynowanego już raczkowania. wymagający udziału większości mózgowia. Płat skroniowy z okolicami słuchowymi Móżdżek Podczas całego ruchu móżdżek weryfikuje informacje wysyłane do ręki i w miarę potrzeb nanosi na nie poprawki. Móżdżek Jądra podstawy mózgu Pozycja pozostałych części ciała zostaje tak dostosowana. W miarę rozwoju mózgu dziecka i wzrostu jego powiązań z innymi narządami. współdziałając z ośrodkami ruchowymi kory mózgowej. zmieniamy ułożenie stopy przez założenie butów na wysokich obcasach). aż wszystko. iż ten typ koordynacji. Okolica ruchowa Okolica ruchowa wysyła informacje do mięśni ręki ze wskazówką. podobnie jak orkiestra musi posiadać dyrygenta. Warunkiem koniecznym dla ich uzgadniania jest logiczny układ. Oddzielne etapy każdego aktu ruchowego opanowane w ten sposób zostają zaprogramowane w rdzeniu kręgowym. Mózg musi następnie rozwiązać problem: jak poruszyć ręką i podnieść szklankę.ośrodki przedruchowe wydają polecenie „Idź!" i uruchomiony zostaje odpowiedni schemat poleceń. Jeżeli do wyuczonego układu ruchów wprowadzamy jakieś innowacje (np. W dużej jednak mierze różnice w opanowaniu bardziej złożonych typów koordynacji ruchowej przez poszczególne osoby zależą od ich zdolności koncentracji podczas budowania wzorców (programów) ruchowych. by dosięgnąć przedmiotu i że należy podejść w jego stronę.

ich działania są tak skorelowane. UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Wodór . jak wzrost czy rozmnażanie.Rozdział 5 Nad wieloma funkcjami naszego organizmu czuwają gruczoły wewnątrzwydzielnicze. Uwalniane przez nie do krwi substancje chemiczne. umożliwiają przekazywanie wiadomości do narządów i pobudzają je do przeprowadzania rozmaitych procesów życiowych. Ponieważ fizjologicznie wszystkie hormony łączą się z metabolizmem. czyli dokrewne. by wspólnie przynosiły pożądane efekty. zwane hormonami. w tym tak podstawowych. które pomagają zapewnić harmonijne współdziałanie różnych narządów.

Wedle klasycznej definicji hormony :aściwe to te. Adrenalina jest varzana nie tylko w obliczu zagrożenia ycznego. produkowana w dwunastnicy w obecności pokarmu.in. rozprowadzane zaś .neuroprzekaźnika . Ujmując rzecz bardzo ogóle. m. Hormon ten wędruje z krwią do pobliskiej trzustki i pobudza ją do wydzielenia wodnistych soków zawierających enzymy (katalizatory chemiczne) niezbędne w procesach trawiennych. Produkowane są w specjalnych gruczołach rozsianych po całym organizmie. zwanych wykonawczymi. wydzielana przez |zeń nadnerczy. włosy. Owe „powolne" horony biorą udział w podstawowych prosach życiowych. tak ze w nagłej trzebię organizm człowieka jest gotowy bo stawić czoło niebezpieczeństwu. które są wydzielane przez tówne gruczoły dokrewne i które swym iałaniem wywierają przemożny wpływ cały organizm. iałanie hormonów W odróżnieniu od nerwów działanie więszości hormonów jest wolniejsze i bardej długotrwałe. gdzie wywołują określone skutki. rola hormonów sprowadza się do nitroli i regulacji przemian chemicz[ ch w komórkach wykonawczych.jest acetylocholina. Zahamowanie jej produkcji i dłuższy czas może mieć groźne stępstwa dla całego ustroju. ormony to białka. Poszczególne sterydy nią się między sobą jedynie odmienną frdową odchodzących od pierścieni gałęzi. zwanych tak. ttada się ona z atomów tlenu. iulina i hormony płciowe. to grupa bezprzewodowych gruczołów dokrewnych. Wszystkie sterydy siadają tę samą strukturę cząsteczki. wodoru oraz gla. przyspieszone akcja serca i tętno) Mięśnie (wzmożenie aktywności) Wątroba (podwyższony poziom glukozy i kwasów tłuszczowych) Żołądek (zamknięty w wyniku odcięcia dopływu krwi) Podwzgórze (otrzymujące ostrzeżenie o stresie lub niebezpieczeństwie) Śledziona (do przodu od nerki) Zwężenie powierzchniowych naczyń krwionośnych (ograniczony przepływ krwi) i lewej: Model cząsteczki sterydu. których głównym zadaniem jest wytwarzanie oraz uwalnianie większości hormonów ustrojowych. Należą do nich m. ale również w sytuacjach Iresowych. Do tych ostatnich zaliczają się irmony płciowe oraz hormony wydzielane : korę nadnerczy. Oddziałuje na ustrój już bhwilą uwolnienia przez gruczoł. albo ucić się do ucieczki. pośrednik w przekazywaniu komórkom mięśniowym pobudzenia nerwowego z rozkazem skurczu. czy powinny idukować mleko. czy inne prokty metaboliczne. lokalnych. jak gruoły zewnątrzwydzielnicze.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 67 Hormony Hormony to chemiczni „posłańcy" naszego ustroju.wraz z krwią do innych komórek somatycznych. rza też wiele innych hormonów. Gruczoły. Innym przykładem hormonu tkankowego . znana jest jako „hormon alki i ucieczki". z jaką zużywają te substancje pokarmowe i wyzwalają lergię. których oddziaływanie ogranicza się do okolic ich powstawania. Konstrukcja cząsteczki jest oparta |17 atomach węgla ułożonych w cztery Ączone pierścienie. Hormony ^wpływają na część autonomicznego adu nerwowego. pochodne białka i sterydy. i prawej: Adrenalina. nie zaś za pośredjjjictwem przewodu lub kanału. ponieważ swą wydzielinę wyprowadzają ezpośrednio do krwi.in. tzw. lub decydowania. creślania szybkości. takich jak wzrost czy zmnażanie. . Jednym z przykładów hormonu tkankowego jest sekretyna. Ustrój wytwaRozszerzone źrenice Bledniecie twarzy Spierzchnięte usta Pot Ptuco (pobudzające oddychanie) Nadnercze Serce (podwyższone ciśnienie krwi.

gdzie następuje ich dezaktywacja i rozkład.Hormony przysadki wywierające bezpośredni wpływ na ustrój Czerwony . że podczas miłosnej gry wstępnej. Hormony tropowe przysadki wpływają na aktywność nadnerczy. że jest to również czas najwyższej płodności u kobiet i najwyższej pobudliwości seksualnej. Kiedy osiądzie w receptorze błonowym. rośnie poziom estrogenu i progesteronu. nerki. po czym zostają albo wydalone. gdzie zostaje zużytkowana jako paliwo dostarczające energii dla czynności fizycznych. dlaczego istnieje tak zdecydowany związek pomiędzy Ważniejsze hormony wydzielane w układzie dokrewnym Fioletowy . Wiele kobiet zauważyło zapewne. Istnieje również związek komórek nerwowych podwzgórza z funkcjami wydzielniczymi przedniego płata przysadki. również wytwarzany w trzustce. I nie jest chyba przypadkiem. Sądzi się. Dotarłszy do punktu docelowego. aby doszło do sekrecji hormonu. który następuje tuż przed krwawieniem. że stany przygnębienia lub lęku prowadzą nierzadko do zakłóceń w cyklu miesiączkowym. przystępuje do wypełniania swej misji. zwanych napięciem przedmenstruacyjnym. Reakcja każdej komórki zależy od jej składu chemicznego. czyli korę nadnerczy. czyli pobudza wytwarzanie cAMP (cyklicznego adenozynomonofosforanu). gać zmianom pod wpływem czynników emocjonalnych. Niektóre z mediatorów chemicznych uwalnianych przez komórki nerwowe mózgu docierają do podwzgórza. powoduje przyjęcie i spalenie glukozy przez komórki.Hormony produkowane niezależnie Niebieski OKSYTOCYNA Rozpoczyna akcję porodową HORMON ANTYDIURETYCZNY Utrzymuje poziom wody w organizmie HORMON TARCZYCY Pobudza wszystkie układy do aktywności PARATHORMON Reguluie gospodarkę wapniową ustroiu ADRENALINA Mobilizuje ciało do wysiłku fizycznego KORTYZON Pomaga przeciwdziałać stresowi ALDOSTERON Kontoroluje poziom sodu we krwi INSULINA Obniża poziom cukru we krwi ESTROGEN I PROGESTERON Regulują cykl menstruacyjny i utrzymują ciążę (Męskie cechy płciowe znajdują się pod kontrolą testosteronu) hormonami a emocjami.tych samych hormonów. Pod względem chemicznym istnieją dwie kategorie hormonów: hormony będące białkami lub pochodnymi białek oraz hormony 0 budowie pierściennej. podczas gdy glukagon. może mieć ogromny wpływ na nastrój kobiety. albo wykorzystane jako materiał na cząsteczki nowych hormonów. które zawiadują menstruacjami. Jedną z jego głównych funkcji jest przekazywanie impulsów i bodźców na drodze pomiędzy mózgiem i takimi narządami. Wpływ na stany emocjonalne Silna korelacja mózgu z przysadką w dużym stopniu tłumaczy.są wydzielane w podwzgórzu pod ścisłą kontrolą bodźców nerwowych. powoduje uwolnienie glukozy z komórek 1 gromadzenie się jej we krwi. Tak więc cAMP. zmuszając je do uwolnienia hormonów. które.Produkcja hormonów regulowana przez przysadkę Decyduje o wzroście ustroju Brązowy Szary PROLAKTYNA Odpowiedzialna za produkcję mleka Zielony . muszą zadziałać na komórki płata przedniego przysadki. natomiast hormony tarczycy wytwarzane są na podstawie białka i są pochodnymi białkowymi.68/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Białka i sterydy Wszystkie hormony działają w ilościach śladowych. jest prawdopodobnie w dużej mierze przyczyną objawów. Rola podwzgórza Podwzgórze stanowi pomost pomiędzy układem nerwowym a gruczołami dokrewnymi. hormon może zacząć działać jedynie pod warunkiem znalezienia w błonie komórki wykonawczej siedliska o odpowiednim kształcie. w bezpośrednim następstwie dochodzenia do mózgu bodźców przyjemnościowych. Po wykonaniu zadania hormony zostają unieczynnione przez samą komórkę lub odtransportowane do wątroby. Uważa się. jak np. produkowany pod wpływem obecności insuliny. Poziom hormonów może jednak ule- Oprócz sekrecji własnych hormonów przysadka mózgowa wywiera ogromny wpływ na wiele innych gruczołów dokrewnych. ponieważ hamuje produkcję hormonów. należą do kategorii sterydowych. czyli sterydowej. Specjalne komórki nerwowe podwzgórza wydzielają czynniki uwalniające. Insulina z kolei to białko. Nagły spadek poziomu hormonu. podczas gdy wysokie poziomy hormonów w środkowej fazie cyklu mogą być wytłumaczeniem dobrego samopoczucia kobiet w tym okresie. W okresie przekwitania. Hormony płciowe i hormony wydzielane przez zewnętrzną część.Hormony tropowe przysadki (oddziałujące na gruczoły podległe) Żółty HORMON WZROSTU Pomarańczowy . Tymczasem sama myśl o akcie płciowym z osobą fizycznie odpychającą działa dosłownie jak „wyłącznik". W niektórych przypadkach do wypełnienia zadania wystarczy jedna milionowa grama tej substancji. Dwa hormony uwalniane przez płat tylny przysadki . że działanie cAMP polega na uaktywnianiu enzymów wewnątrzkomórkowych dla przeprowadzania konkretnych reakcji i wytwarzania wymaganych produktów. tarczycy i gruczołów płciowych. czyli meno- . Poziom estrogenu i progesteronu .hormon antydiuretyczny (ADH) i oksytocyna .

oraz oksytocyna . pauzy. że jajniki przestają reagować na hormon folikulotropowy i zaprzestają produkcji estrogenu oraz progesteronu. Ciekawostką może być jednak to. kobieta nierzadko doświadcza sporych wahań emocjonalnych. Zmiany nastroju mogą być również wywołane czynnikami psychicznymi. Sekrecja mleka następuje w warstwie wyściełającej pęcherzyki gruczołowe (powyżej).UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 69 Powiększenie zrazika gruczołowego Mięsień • Dodatkowa tkanka tłuszczowa i gruczołowa Powiększone pęcherzyki gruczołowe Przewody mleczne w zwiększonej liczbie i wielkości Po p r a w e j : Za produkcję mleka w gruczole mlecznym są odpowiedzialne dwa hormony przysadki mózgowej: prolaktyna pobudzająca pierś do wytwarzania mleka.powodująca wydzielanie pokarmu. Jest to spowodowane częściowo tym. że nagłe wycofanie hormonów z systemu po porodzie może mieć podobne skutki psychiczne jak menopauza. W trakcie karmienia dziecko ssące brodawkę sutkową ściąga mleko w dół przewodami mlecznymi. .

gdy jego poziom we krwi jest wysoki. jego działanie jest uzależnione od serii czyników uwalniających i hamujących. Skoro płat przedni nie posiada bezpośrednich dróg nerwowych łączących go z podwzgórzem. Niektóre z tych czynników same są hormonami podwzgórzowymi. a więc rozmaitych procesów chemicznych. stanowi niezwykle ważną zasadę sterowania wieloma hormonami przysadkowymi. których zadaniem jest zapewnienie sprawnego funkcjonowania wszystkich części organizmu. Położenie i budowa przysadki mózgowej Tętnice przysadkowe górne Skrzyżowanie nerwów wzrokowych Podwzgórze Ptat tyl ny przy sadki 1 Żyły wo!i e Ciało suteczkowate Opona twarda I Lejek Przysadka mózgowa jest podwieszona od spodu mózgowia. zwana płatem tylnym przysadki. Za przykład może służyć hormon tyreotropowy (TSH). Przedni płat przysadki wydziela hormony uaktywniające inne gruczoły w organizmie. istnieje między nimi relacja funkcjonalna. Uwolnienie niektórych hormonów bywa hamowane przez substancje krążące wraz z krwią. przerwie produkcję odpowiedniej tropiny. czyli hormonu pobudzającego wytwarzanie danego hormonu obwodowego. Układ ten rozciąga się pomiędzy podwzgórzem a przysadką. gdyż ujemne sprzężenie zwrotne. Chociaż nie jest połączony bezpośrednio z podwzgórzem. jest połączona z podwzgórzem za pomocą lejka. Powiększenie siodła jednoznacznie wskazuje na zmiany chorobowe przysadki i konieczność przeprowadzenia badań. . Przysadka leży u podstawy mózgu. Oznacza on. Jest związana z uwalnianiem tylko dwóch głównych hormonów. praktycznie niezależne od siebie pod względem czynnościowym. działające na przysadkę. a ponadto produkuje jeden lub dwa hormony oddziałujące wprost na tkanki. ale również wpływa na produkcję hormonalną pozostałych gruczołów. Gruczoł ten jest podzielony na dwie. Uwolnienie TSH przez przysadkę zostaje zahamowane.Gruczoły dokrewne Przysadka mózgowa jest „głównodowodzącym" gruczołem ustroju. działającymi na położoną o parę milimetrów dalej przysadkę. Budowa i funkcja Przysadka jest osadzona w ochronnym zagłębieniu zwanym siodłem tureckim. części. Tylna część. dopingujący tarczycę umieszczoną w szyi do produkcji jej własnego hormonu. że poziom hormonu obwodowego wyprodukowanego w gruczole podległym przysadce nigdy nie może przekroczyć pewnej wartości. Taki mechanizm. które z łatwością da się zobaczyć na zdjęciach rentgenowskich czaszki. Są przenoszone przez specjalną siatkę żył zwanych przysadkowym układem wrotnym. Jest połączona z podwzgórzem za pomocą lejka zbudowanego z tkanki nerwowej i ściśle współdziała z tym obszarem mózgu. która uwalnia je w momencie. zwany ujemnym sprzężeniem zwrotnym. które faktycznie są wytwarzane w podwzgórzu. Przysadka i podwzgórze wspólnie kontrolują wiele aspektów metabolizmu ustrojowego. czyli kontrolujących wydzielanie hormonów. Mimo że większość poleceń dotyczących uwalniania hormonów nadchodzi z podwzgórza. Stamtąd wędrują wyspecjalizowanymi włóknami nerwowymi do płata tylnego przysadki. Ostania ją zagłębienie w kości zwane siodłem tureckim. Płat tylny i podwzgórze stanowią zatem swoisty układ scalony. gdy podwzgórze otrzyma odpowiednie dane o stanie organizmu. płat przedni w znacznym stopniu posiada zdolność samodzielnego stanowienia o sekrecji. Nie tylko wytwarza własne hormony.

że działają one tak. prolaktyna łączy się blisko z funkcjami rozrodczymi organizmu. Wytwarza również wiele substancji zwanych neurofizynami. któremu podlega przysadka. które wydają się oddziaływać bezpośrednio na tkanki. prolaktyna odgrywa znacznie bardziej złożoną rolę w organizmie kobiecym niż w męskim.hormony tropowe . Ogólny poziom hormonu tarczycy i kortyzonu z kory nadnerczy jest utrzymywany dzięki układowi regulacyjnemu (sprzężenie zwrotne).są związane z kontrolą podległych im gruczołów: tarczycy. ADH jest związany z gospodarką wodną ustroju. FSH i LH stymulują wytwarzanie hormonów męskich i nasienia. Po sekrecji AiDH do krwi nerki zatrzymują wodę. które w organizmie kobiecym sprawują kontrolę nad cyklem miesiączkowym. Tak jak gonadotropiny. W przypadku braku hormonu wraz z moczem wydalane jest więcej wody z organizmu. by kontrolować uwalnianie różnych hormonów. Przypuszcza się. że jej nadmiar prowadzi do zaburzeń chorobowych. Rola oksytocyny jest mniej jasna. Podobnie jak gonadotropiny. Prolaktyna jest jednym z dwóch hormonów płata przedniego. . bez uprzedniego pobudzania innych gruczołów. W przypadku mężczyzn Cztery z hormonów przysadkowych działają pobudzająco na inny narząd wytwarzający pokrewny hormon. które powędrują do żył wrotnych i powrócą do przysadki. Aktywność gruczołu tarczowego jest wywołana przez TSH. że u osobników męskich oksytocyna może być związana z wywoływaniem orgazmu. oraz dodatkowym sygnałom nadchodzącym z podwzgórza. w sytuacji stresowej. nadnerczy i gonad (jąder u mężczyzn i jajników u kobiet). a więc hormonów regulujących pracę gruczołów płciowych. Określane są one mianem gonadotropin. jak „prawdziwe" hormony. W rzeczywistości jej rola w ustroju męskim nie jest do końca jasna. Cztery z nich . natomiast gruczoł kory nadnerczy pozostaje pod wpływem hormonu ACTH (adrenokortykotropowego). Część owego hormonu powróci do przysadki i na zasadzie sprzężenia zwrotnego dokona regulacji produkcji. Pozostała ilość przejdzie przez podwzgórze. Odgrywa też istotną rolę w pobudzaniu wydzielania mleka przez gruczoł mleczny w procesie laktacji. Nie ma jednak dowodu na to. Wpływa na zdolność kanalików nerkowych do zatrzymywania lub uwalniania wody. że tkanka nerki może w miarę konieczności bardziej lub mniej nasiąkać wodą odciąganą z moczu opuszczającego kanaliki. np. Pobudzają sekrecję dwóch głównych hormonów płciowych: estrogenu i progesteronu. Daje sygnał do rozpoczęcia akcji porodowej i powoduje skurcze macicy. chociaż wiadomo. Hormony przysadkowe Przedni płat przysadki mózgowej produkuje sześć zasadniczych hormonów. Oznacza to.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 71 Czynności hormonalne przysadki mózgowej ^Naczynia włosowate podwzgónza Ko jelnicze podwzgórza Tętnica podwzgorzowa Neurohormony podwzgórza przepływają włóknami nerwowymi Układ wrotny przysadki Oksytocyna: Odpowiedzialna za rozpoczęcie akcji porodowej i wydzielanie mleka Płat przedni przysadk Żyła przysadkowa ADH: Kieruje gospodarką wodną ustroju TSH: Dopinguje gruczoł > tarczowy do produkc i ACTH: Pobudza wydzielanie hormonu nadnerczy- Prolaktyna: Przyczynia się do wytwarzania mleka Hormon wzrostu: Reguluje wzrostorganizmu FSHiLH: Kontrolują produkcję estrogenu. których znaczenie nie zostało do końca poznane. rozpoczynając wytwarzanie neurohormonów. Przedni płat przysadki uwalnia również hormony FSH (folikulostymulinę) oraz LH (hormon luteinizujący). progesteronu i testosteronu Progestęron Estrogen — Testosteron Tylny płat przysadki mózgowej uwalnia dwa hormony: antydiuretyczny (ADH) oraz oksytocynę.

Trudno jest sprowadzić rolę tyroksyny do jednej czynności. Dlatego też kobiety karmiące piersią mają niewielkie szansę na zajście w ciążę (choć z drugiej strony karmienie nie jest absolutnie niezawodną metodą antykoncepcyjną). zostaje ona prawdopodobnie przechwycona z krwi przez komórki somatyczne. jest zbudowany z pęcherzyków: są to wysepki tkankowe zawierające skupienia koloidu . Podobnie jak wiele innych gruczołów dokrewnych. Jak sugeruje nazwa. Niekiedy dochodzi do odwrócenia procesu przemiany i T4 zostaje zamieniona w nieczynną pochodną. Najaktywniejszym hormonem na poziomie komórkowym jest jednakże trójjodotyronina (T3). Niedobór jodu w diecie powoduje zaburzenia pracy tarczycy i nadmierny rozrost gruczołu określany mianem wola nagminnego. Choć dokładna funkcja tyroksyny nie jest znana. z którą wiąże się hormon tarczycy i od której jest odszczepiany pod wpływem enzymów. tarczyca poddaje się kontroli przysadki mózgowej. czyli czterojodotyroniny (T4). posiadająca trzy atomy jodu.określa on sposoby przemiany węglowodanów w tkankach somatycznych. Składa się z dwóch płatów położonych na przedniej i bocznych powierzchniach tchawicy. czyca osoby dorosłej waży około 20 gramów. Stężenie wytworzonego TSH wzrasta wraz ze spadkiem poziomu tyroksyny w ustroju. składającej się z czterech atomów jodu. Wyprodukowany przez przysadkę TSH zwiększa ilość hormonu tarczycy. jeśli chodzi o funkcjonowanie gruczołu tarczowego. Powierzchnia jąder owych komórek pokryta jest receptorem reagującym na obecność hormonu. wiadomo. Czasami odchodzi od niej dodatkowy środkowy płat piramidowy. Gruczoł tarczowy Gruczoł tarczowy. Drugi wspomniany hormon płata przedniego to hormon wzrostu. Na powiększeniu widzimy wycinek tarczycy z ukazaniem komórek produkujących i magazynujących główny hormon . jednak jego rola nie zanika w późniejszym okresie życia .poziom TSH będzie wzrastać w miarę uwalniania hormonu tropowego TRH (tyreotropiny) z podwzgórza.72/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO U kobiet prolaktyna pobudza wydzielanie mleka. nieco poniżej krtani. Zwiększa on również ilość produkowanego przez nią białka. oglądany przez mikroskop. Pomimo że tarczyca uwalnia do krwi pewne ilości T3. zwany pospolicie tarczycą. Sama przysadka z kolei pozostaje pod wpływem podwzgórza . że hormon tarczycy występuje w dwóch wersjach. jest jod.tyroksyny. w efekcie czego ilość hormonu tarczycy we krwi jest względnie stała. natomiast zmniejsza się w przypadku jej wzrostu. przekształcana w tkankach w T3. Zadaniem tego gruczołu jest produkcja hormonu . Tarczyca to jedyny narząd wymagający jodu. nawet jeśli jego zawartość we krwi jest wystarczająca. zwaną „odwróconą" T3. którego każdą ilość bardzo sprawnie wychwytuje z krwi. Jest niezwykle ważny w okresie dzieciństwa i dorastania. TarPoniżej: Rysunek anatomiczny ilustruje położenie gruczołu tarczowego względem sąsiednich części gardła.substancji białkowej. w zależności od zawartej liczby atomów jodu. Obecna w dużych ilościach hamuje również owulację i cykle miesiączkowe. Pociąga to za sobą obniżenie poziomu aktywności hormonu tarczycy w tkankach. Gruczoł tarczowy Przekrój przez tarczycę Lewy i prawy płat tarczycy Tętnica Komórki produkujące tyroksynę Jama wypełniona koloidem przechowującym tyroksynę Luk aorty Tętnice tarczowe . znajduje się w szyi. Składnikiem niezastąpionym. ma on dbać o właściwy wzrost organizmu. Hormon uwalniany z tarczycy ma na ogól formę tyroksyny. Sytuacja ta ulega dalszym komplikacjom z uwagi na fakt.tyroksynę. Miąższ tarczycy. głównym jej produktem jest • T4. że jest niezbędna dla życia. Oba płaty połączone są mostem tkankowym zwanym węziną. Ostatecznie działanie hormonu przejawia się w zwiększeniu zużycia energii przez komórkę. Uwolniwszy się z gruczołu. jabłka Adama i tchawicy.

której źródłem jest światło słoneczne i niektóre pokarmy. Stężenie wapnia w organizmie musi być utrzymane w stałych granicach. Przy zbyt niskim stężeniu wapnia przytarczyce wydzielają zwiększoną ilość PTH uwalniającego wapń z kości.co ciekawe . lecz również z uwagi na kluczową rolę w pracy mięśni i komórek nerwowych. czyli tężyczki. Gruczoły przytarczyczne dolne Tchawica przytarczyczne cjorne W^^ Współzależność przysadki i tarczycy Gruczoły przytarczyczne Przytarczyce to dwie pary niedużych gruczołów usytuowanych za tarczycą. To właśnie jest obszar działania gruczołów przytarczycznych: pilnują one równowagi poziomu wapnia. obniżając poziom pierwiastka. w przeciwnym bowiem wypadku mięśnie przestają funkcjonować i może dojść do nadmiernej pobudliwości skurczowej mięśni. Górna para znajduje się za tarczycą. Przytarczyce są tak niewielkie. że ledwo dostrzegalne. Odwrotnie . Chrząstka tarczowata Gruczoły przytarczyczne Absorbcja wapnia do krwi jest regulowana przez witaminę D 3 . Wapń to niezwykle istotny pierwiastek: nie tylko z racji tego.może być ukryta wewnątrz tarczycy (patrz rysunek) lub w gardle. że stanowi główny budulec kości i zębów. Gdy ilość hormonu tarczycy jest zadowalająca (po prawej). a także hormon wytwarzany przez gruczoły przytarczyczne zwany parathormonem (PTH). Dola para natomiast . Odgrywają one główną rolę w sterowaniu gospodarką wapniową ustroju. co prowadzi do wzrostu jego stężenia we krwi. przysadka mózgowa wydziela TSH (hormon tyreotropowy) pobudzający jego produkcję. dolna zaś może być ukryta w utkaniu tarczycy lub niekiedy po prostu w głębi ściany gardła.przy nadpodaży wapnia przytarczyce ograniczają lub wstrzymują sekrecję PTH.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 73 Przytarczyce pomagają sprawować kontrolę nad stężeniem wapnia w ustroju. Hormon tyreotropowy (TSH) Gdy spada poziom hormonu tarczycy (po lewej). . Górna para jest umieszczona za gruczołem tarczowym. przysadka wstrzymuje sekrecję TSH.

Jest również gruczołem zewnątrzwydzielniczym. Rodzaj cukrzycy rozwijającej się niespodziewanie w następstwie bezwzględnego niedoboru insuliny najczęściej dotyczy ludzi młodych i dzieci. jednakże obniża się wrażliwość tkanek na jej działanie. spowodowaną uszkodzeniem komórek produkujących insulinę. W przypadku tej odmiany trzustka produkuje co prawda insulinę. który ciągnie się w lewo od kręgosłupa. wynikająca z zaburzeń w czynnościach przysadki mózgowej. do przodu od górnej części aorty brzusznej i żyły głównej dolnej. które na ogół rozumie się pod nazwą cukrzycy. Większość diabetyków cierpi na tzw. gdyż cukier znajdujący się we krwi nie może zostać przekształcony w paliwo dla komórek. Pomiędzy zrazikami odnaleźć można niewielkie grupy komórek zwane wyspami Langerhansa: stanowią one podstawę „drugiego wcielenia" trzustki jako narządu dokrewnego wydzielającego insulinę.moczówka cukrowa. Typ pierwszy to diabetes mellitus . jako że pomaga ona utrzymać stały poziom cukru. czyli schorzenie. którą leczyć da się tylko przez zastrzyki insuliny uzyskiwanej od zwierząt lub produkowanej sztucznie. co prowadzi do wzrostu poziomu cukru we krwi.zgrupowania komórek zewnątrzwydzielniczych skupionych wokół ślepych zakończeń krótkich przewodzików. aparat wysepkowy. np. oraz odgrywa ważną rolę w procesie trawienia jako gruczoł wydzielający do jelita cienkiego enzymy trawienne. że niektóre osoby są bardziej podatne na rozwój cukrzycy niż inne oraz że wywołać ją może nawet pojedyncze wydarzenie. Zaczyna ona wówczas przeciwdziałać skutkom działania innych hormonów. kortyzonu i adrenaliny. Prawie wszystkie jej komórki pełnią funkcję sekrecyjną. Jest ona gruczołem dokrewnym. Typ drugi to moczówka prosta (diabetes insipidus). Wysepki. stąd też zwana jest cukrzycą młodzieńczą. Większość diabetyków cierpi na niedobór insuliny wywołany niewydolnością trzustki. który wydziela do jelit. by razem dołączyć do głównego przewodu ciągnącego się środkiem trzustki. gdzie zostaje spalony jako źródło energii. wktoiym przewód żółciowy wspólny i główny pizewod trzustkowy uchodzą razem do dwunastnicy Pęcherzyk żółciowy Żołądek .moczówka.74/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Trzustka Trzustka to jeden z największych gruczołów organizmu. cukrzycę typu dorosłych. Jeśli poziom cukru we krwi zaczyna przekraczać wartość progową. np. a właściwie dwa zespolone gruczoły. które podwyższają stężenie cukru w krwiobiegu. W przypadku nieobecności insuliny w ustroju zanika mechanizm równoważenia poziomu cukru. aparat wysepkowy odpowiada uwolnieniem insuliny do krwi. Wyróżnia się dwa typy schorzenia zwanego diabetes . przed kręgosłupem. nie zaś do krwi. nierzadko w normalnych ilościach. którego najważniejszym hormonem jest insulina. Nie wiadomo dokładnie. Każdy przewodzik łączy się z przewodzikami biegnącymi od innych zrazików. Aktywność insuliny powoduje przeniesienie cukru z krwi do komórek somatycznych. Podstawowym składnikiem trzustki są zraziki . Celem insuliny jest obniżanie stężenia cukru we krwi do poziomu normalnego. Położenie trzustki ' Punkt. Pozostała jej część składa się z trzonu i ogona. Prowadzi to wprost do cukrzycy. Jakie dokładnie znaczenie ma glukagon dla naszych codziennych czynności. niezwykle rzadko spotykana. którego działanie polega na podnoszeniu poziomu cukru. infekcja. produkują również hormon o nazwie glukagon. jednak nieustannie prowadzi się badania nad tym zagadnieniem. tworzące wspólnie tzw. Niedobór tego hormonu wywołuje cukrzycę . Wokół głowy trzustki okręcona jest dwunastnica. nie wiadomo. niezbędną dla ustroju. Wydaje się. Choroba ta często idzie w parze z otyłością.chorobę. zatem częścią kuracji jest odpowiednia dieta prowadząca do ograniczenia zapasów cukru. Na szczęście może ona być opanowana za pomocą zastrzyków insuliny otrzymywanej z trzustki świń lub bydła. Zazwyczaj dodatkowym zabezpieczeniem są środki farmakologiczne pobudzające trzustkę do wzmożonej produkcji insuliny. Trzustka jest położona na tylnej ścianie brzucha. Trzustka pełni dwojaką funkcję: produkuje hormony-insulinę i glukagon-pozwalające utrzymać zrównoważony poziom cukru w ustroju. jak dochodzi do takiego uszkodzenia.

w tym również dzieci. Tkanki o • Przedstawiony powyżej podział cukrzyc na dwa typy jest niestety wielkim uproszczeniem. a co za tym idzie na glukozę.niezbędna komórkom do spalania w przemianie materii . Niedobór insuliny wywołuje cukrzycę: jej leczenie polega na uzupełnianiu tego niedoboru. Przedostają się do żyły wrotnej poprzez żyłę śledzionową i regulują poziom cukru w ustroju. przeważnie cierpią na cukrzycę młodzieńczą.może swobodnie gromadzić się w wątrobie.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO/75 Produkcja insuliny w organizmie Tętnica śledzionowa transportująca natlenowaną krew Przewód żółciowy wspólny Żyta krezkowa dolna Komórki B wytwarzające insulinę Komórki A wydzielające glukagon Zraziki produkujące enzymy trawienne. Niektórzy. W wypadku zwiększonego zapotrzebowania komórek na energię. zostaje ona uwolniona z wątroby. odprowadzane do jelita poprzez przewód trzustkowy 9 O Insulina Glukagon Rola insuliny Powyżej: Insulina i glukagon powstają w wysepkach Langerhansa. Insulina działająca normalnie Po lewej: W trakcie produkcji insuliny w trzustce glukoza . a insulina umożliwia komórkom jej zużycie. natomiast pacjenci w podeszłym wieku na ogół wymagają iniekcji insulinowych dla obniżenia poziomu cukru. W rzeczywistości oba te rodzaje występują łącznie. .

są umieszczone nad nerkami. że jest to gruczoł odpowiedzialny za mobilizację organizmu do działań natychmiastowych. jak sama nazwa wskazuje. Każdej cząsteczce soli w organizmie towarzyszy duża liczba cząsteczek wody.76/UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO Hormony nadnerczy i ich działanie Źródło Rdzeń nadnerczy Hormon Adrenalina Działanie Mobilizuje organizm do wysiłku fizycznego Gruczoły nadnerczowe albo nadnercza. Każdy gruczoł składa się z dwóch wyraźnie odrębnych części: środkowego rdzenia i zewnętrznej osłony kory. organizm pozostaje w stanie mobilizacji. z których najważniejsze to aldosteron i kortyzon. są zarówno natury fizycznej. Kora nadnerczy Okalająca rdzeń kora nadnerczy wydziela kilka hormonów znanych jako sterydy (streoidy). Sól decyduje o objętości krwi będącej w obiegu. nadciśnienia tętniczego. co z kolei odbija się na sprawności serca jako pompy tłoczącej. Powoduje to podwyższenie ciśnienia i równoczesne zwężenie obwodowych naczyń krwionośnych. jak i psychicznej. Pierwsze. Rdzeń nadnerczy jest miejscem sekrecji adrenaliny i pokrewnej jej noradrenaliny. w obliczu których staje współczesny człowiek. ponieważ przygotowują ciało do wykonania dodatkowego wysiłku. produkcja adrenaliny spada i organizm powraca do normalnego stanu. działający jako przekaźnik chemiczny w wydawaniu nerkom polecenia ograniczenia ilości soli wydalanej z moczem. Rdzeń nadnerczy jest ściśle związany z układem nerwowym. zwiększają gromadzenie wody w ustroju. Bez względu jednak na ich rodzaj reakcje organizmu są zawsze fizyczne. że ktoś „blednie ze strachu". a w następstwie ograniczenie objętości i ciśnienia krążącej krwi. z których każdy ma odmienne zadanie. potrzebnego. przezwyciężyć stres lub wykonać trudne zadanie. Oznacza to. co nie powinno dziwić zważywszy. względnie żyjemy pod stałą presją. Zasadniczym hormonem tej grupy jest aldosteron. Części te wydzielają różne hormony. Serce napotyka wówczas trudności Gruczoły nadnerczowe Noradrenalina Utrzymuje jednakowe ciśnienie krwi Kora nadnerczy Aldosteron Reguluje wydalanie soli przez nerki Zapewnia równowagę sodowo-potasową w ustroju Kortyzon Pobudza wytwarzanie i przechowywanie glukozy będącej źródłem energii Bierze udział w rozkładzie tłuszczów w organizmie Bierze udział w przemianie węglowodanów i białek Hormony płciowe Uzupełniają działanie hormonów płciowych wydzielanych przez gonady . Stresy i zagrożenia. lub jeśli jesteśmy nieustannie w stanie nadpobudzenia emocjonalnego. iż utrata dużej ilości soli pociąga za sobą odwodnienie ustroju. np. Efektem działania adrenaliny jest ponadto zamiana zmagazynowanego w wątrobie i mięśniach glikogenu w glukozę . Gdy niebezpieczeństwo mija lub znika przyczyna stresu. płasko spoczywając na ich biegunach. Aldosteron: Istnieją trzy typy sterydów. co w rezultacie prowadzić może do rozwoju zaburzeń stresopochodnych. Jeśli jednak zagrożenie lub stres są długotrwałe. zwane hormonami elektrolitów. Gwałtownie wzrasta produkcja adrenaliny przyspieszającej i wzmacniającej bicie serca.szybki materiał energetyczny. Razem znane są jako „hormony walki lub ucieczki". posiadające trzy całkiem odmienne funkcje fizjologiczne. by stawić czoło niebezpieczeństwu.stąd też nierzadko mówimy. kierując główny strumień krwi ku sercu .

istnieje większe prawdopodobieństwo wystąpienia niedoboru hor- monu obniżającego. Czynność ta jest kontrolowana przez hormon nadnerczy aldosteron. a ponadto rzutuje na ilość krwi będącej w obiegu. Usuwa on sód z wnętrza komórki. Przysadka wydziela hormon ACTH. w którym zanurzone są komórki. a więc cukrzycy. stanowiącego system obrony ustroju przed zakażeniami i uszkodzeniami. spośród których najważniejszy to kortyzon. Kortyzon: Hormony cukrowe. przysadka uwalnia ACTH i jego poziom wzrasta. androgeny nadnerczowe. Gdy zawartość kortyzonu w ustroju jest zbyt niska.obecny również w mniejszych ilościach u kobiet . Sekrecja aldosteronu jest kontrolowana przez reninę . są odpowiedzialne za podnoszenie poziomu glukozy we krwi.to testosteron. Układ ten działa niejako na zasadzie huśtawki: przy niskim poziomie aldosteronu nerki produkują reninę i poziom hormonu zaczyna się podnosić. Jeżeli jednak w wyniku powziętych działań medycznych normalny poziom kortyzonu zostanie podwyższony (np. insulina. odporność na zakażenia obniża się. Kortyzon. Regulacja poziomu soli Równowaga elektrolityczna w komórce (pompa sodowo-potasowa) Utrata soli z potem Potas wchodzący do :omórki zrównoważon1 przez opuszczający ją sód Błona komórkowa Płyn zewnątrzkomórkowy Nadnercze • Nerka Torebka ciałka nerkowego (Bowmana) Moczowód Pęcherz- Krew tętnicza Krew żylna Wchłanianie zwrotne soli w kanalikach nefronu w dotłoczeniu wystarczającej ilości krwi do tkanek. pobudzający wytwarzanie kortyzonu. w sytuacjach stresowych. oprócz tego. Z uwagi na tę nierównowagę. kortyzon rozpoczyna akcję przemiany białek w glukozę. odpowiedzialny za zwiększanie masy mięśniowej. pozostawiając w niej komplementarne jony potasowe. Większość jonów sodu znajduje się w płynie zewnątrzkomórkowym. w celu zapobieżenia odrzuceniu przeszczepu).jak również produkcję sterydów -jest przysadka mózgowa. jest też nieodzowny dla układu odpornościowego. Regulacja kortyzonowa Kortyzon jest tak ważny dla funkcjonowania organizmu. gruczoł ogranicza produkcję i stężenie kortyzonu maleje. Sterydy ana- boliczne są sztucznymi pochodnymi m. hormonem podnoszącym poziom cukru. Kortyzon jest ważnym. Nerki utrzymują poziom równowagi pomiędzy ilością soli wydalanej z moczem lub z potem a ilością soli zatrzymywanej w organizmie. Podobnie jak w przypadku aldosteronu i reniny. lecz nie jedynym.in. Dla kontrastu . tj. Główny męski hormon płciowy . który nakazuje nerkom zredukowanie ilości wydalanej soli w przypadku. . obie te substancje podlegają mechanizmowi sprzężenia zwrotnego. gdy jego poziom jest za wysoki. Mechanizmem regulującym jego produkcję . która leczona jest przez podawanie tabletek lub zastrzyków insulinowych. że jego sekrecja musi być pod ścisłą kontrolą. jeżeli poziom jest zbyt wysoki.hormon wytwarzany w nerkach. Wydziela je kora nadnerczy. Organizm sam nie potrafi produkować zwiększonych ilości kortyzonu.UKŁAD WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO / 77 Chlorek sodu (sól kuchenna) jest istotnym składnikiem płynu. męskich hormonów płciowych. gdy jej poziom w ustroju jest zbyt niski.męskie i żeńskie gruczoły płciowe. by wspomagały pracę hormonów płciowych produkowanych w jeszcze większych ilościach przez gonady . Taki układ potencjałów jest niezbędnym warunkiem do przekazywania impulsów nerwowych poprzez błonę komórkową. Utrzymywane są tam za pomocą układu nośników zwanego pompą sodowo-potasową. Hormony płciowe: Ostatnią grupą hormonów powstających w nadnerczach są tzw. Glukoza stanowi podstawowy surowiec energetyczny organizmu.funkcjonuje wyłącznie jeden hormon obniżający poziom cukru. Gdy zatem zwiększa się zapotrzebowanie energetyczne. że pełni kluczową rolę w metabolizmie (procesach przemiany materii niezbędnych dla podtrzymania życia). spada stopień aktywności reninotwórczej nerek i stężenie aldosteronu we krwi powraca do normy. jak np.

od której zależy życie naszego organizmu . przechodząca w dolnej części w przedsionek zakończony nozdrzami przednimi.jest niezbędny każdej komórce i każdej tkance. które produkują energię konieczną dla podtrzymania życia. krtań i tchawicę. Tlen wprowadzamy do ustroju wdychając powietrze. łączące się z tyłu z przewodem nosowo-gardłowym. gardło. ODDECHOWY Jama nosowa Ucho środkowi. Żuchwa Ujście gardłowe lewej trąbki słuchowej . Każda połowa jest podzielona trzema małżowinami na trzy przewody nosowe. Proces zwany respiracją. jest rozcięta pionową przegrodą nosową na dwie połowy: prawą i lewą. angażuje do pracy płuca i przeponę oraz górne drogi oddechowe: nos. czyli oddychaniem. jamę ustną. Trąbka słuchowa prawa Po prawej: Jama nosowa. Rysunek pokazuje położenie trąbki słuchowej (Eustachiusza) względem jamy nosowej. a uboczne produkty jego przemiany są usuwane podczas wydechu.Rozdział 6 Tlen jest najważniejszą substancją chemiczną.

kierując się w tylnej części w dół. wyrzuca np.mają poniżej 6 milimetrów szerokości. Przestrzenie UKŁAD ODDECHOWY / 79 Przewody nosowe pomiędzy poszczególnymi małżowinami to przewody nosowe. Leżą za brwiami i w szczękach w trójkącie utworzonym przez nos i oczy. biegnącą od przodu ku tyłowi. zmniejszają siłę uderzeń w twarz. choć do pewnego stopnia giętki dzięki leżącym poniżej kości chrząstkom nosa i nozdrzy. niczym amortyzator. które następnie są przesuwane dalej i połykane.przestrzenie w przedniej części czaszki . Tylny odcinek jamy nosowej jest podzielony na trzy części przez trzy fałdy kostne zwane małżowinami nosowymi. U Przedsionek nosa . a w konsekwencji także zmysł smaku. tworząc grzbiet nosa. Podczas przeziębienia receptory są pokryte gęstym śluzem ograniczającym powonienie. co pozwala nawilżać i ogrzewać wdychane powietrze. które strzegą wejścia do nosa. Od przewodów nosowych odchodzą dwa inne kanały. zwłaszcza mężczyzn. że jest narządem zmysłu powonienia. która stanowi przedłużenie warstwy wyściełającej nozdrza. niewielkimi receptorami nerwu węchowego.5 litra śluzu dziennie. by nie dopuścić do uszkodzenia płuc.trąbka słuchowa . Są one cienkie. Zatoki. o wydłużonym kształcie i przebiegają wzdłuż osi nosa. Drugi z nich . Ponadto chroni przed czynnikami drażniącymi: prowokując kichanie. Wyściełane są błoną śluzową. Powierzchnia wewnętrzna nozdrzy jest porośnięta sztywnymi włoskami skierowanymi w dół. Dwie kości nosowe (po jednej z każdej strony) są wysunięte w dół. do tyłu od połączenia z jamą nosową. Błona wydziela około 0.są połączone z wnętrzem nosa. służy także jako naturalna droga przedostawania się powietrza do organizmu podczas spoczynkowego oddychania. Nos zewnętrzny składa się częściowo z kości. które jednocześnie decydują o jego kształcie. Dwie komory oddzielone przez przegrodę tworzą łącznie jamę nosową. Wnętrze nosa jest podzielone kostno-chrzęstną przegrodą. Kanał nosowo-łzowy odprowadza łzy z oczu (dlatego też musimy wydmuchiwać nos podczas płaczu).uchodzi w ścianie gardła. Przekrój przez nos Komórka sitowa -i Małżowina nosowa Małżowina nosowa górna Oczodo Kość nosowa Chrząstka boczna nosa Chrząstka przegrody Oczodół Małżowina nosowa dolna Przegroda nosowa Zatoka szczękowa Chrząstki skrzydłowe mniejsze Chrząstki skrzydłowe większe Tętnica sitowa przednia Tętnica sitowa tylna Tętnica klinowo-podniebienna Powyżej i po prawej: Ilustracje pokazujące kości i chrząstki nosa (powyżej). Zatoki . na dwie wąskie komory. silnie unaczynioną. kurz z ustroju. W górnej części jamy są umieszczone cienkie blaszki kostne z licznymi. u góry zaś schodzą się między oczami. Pokrywają ją tysiące maleńkich włosków zwanych rzęskami. a częściowo z chrząstki. Przegroda jest pokryta miękką i delikatną błoną śluzową. U niektórych osób. Nos jest twardy. często są znakomicie widoczne. Śluz i rzęski wychwytują cząsteczki kurzu. Są bardzo wąskie . przekrój poprzeczny nosa (powyżej po prawej) oraz wewnętrzne unaczynienie nosa (po prawej).Nos Nos oprócz tego.

Najważniejszą z nich jest przewodzenie pokarmu do przełyku oraz powietrza do płuc . zwane migdałkami . będąca przedłużeniem warstwy wyściełającej jamę ustną. szersza część jamy gardłowej jest twarda dzięki otaczającym kościom czaszki. ustnej i krtani. Część najwyższa .tym zadaniem obarczona jest następnie krtań i tchawica. podczas kaszlu. Z reguły przyjmuje się. że gardło rozciąga się od jamy ustnej i nosowej aż do przełyku i tchawicy. Wewnętrzna warstwa tkankowa okrywająca gardło.nosowa leży nad poziomem podniebienia miękkiego i do tyłu od nosa. zawiera wiele gruczołów śluzotwórczych.Gardło Gardło to nazwa popularnie stosowana na określenie jamy prowadzącej w głąb układu trawiennego i oddechowego. ciągnąca się nieco w głąb szyi. by zapobiec przedostaniu się pożywienia do nosa. które dbają o to. Niefortunne skutki awarii tego mechanizmu koordynującego można czasami zaobserwować podczas kichania. Topograficznie i fizjologicznie jama gardłowa dzieli się na trzy odcinki. Górna. Dla naszych potrzeb cały omawiany obszar podzielimy na trzy odcinki: jamę gardłową. gdzie łączy się z przełykiem. Rola krtani w oddychaniu jest widoczna w czynnościach strun głosowych: poruszane odpowiednimi mięśniami mogą się zacisnąć i odciąć dopływ powietrza. W części nosowej znajdują się 3 skupiska tkankowe. Części gardła biorące udział w trawieniu omówione są w Rozdziale 9. by powierzchnia jamy ustnej i gardłowej była podczas jedzenia i mówienia zawsze pokryta śluzem. natomiast w odcinku dolnym i węższym jej mięśnie są przyczepione do chrząstek krtani. które wraz z jamą ustną i nosową tworzą górne drogi oddechowe. (Bardziej szczegółowe informacje dotyczące budowy krtani i jej roli w procesie mówienia znaleźć można na strome 61. Jej dolną granicę wyznacza samo podniebienie miękkie: w chwili przełykania podnosi się i zamyka część nosową gardła. Gardło spełnia różnorakie funkcje. szczególnie widoczne u dzieci. np. który ciągnie się około 12 centymetrów poniżej podstawy czaszki. W anatomii w obszarze tym wyróżnia się dwie odrębne części: krtań i jamę gardłową.) Przekrój poprzeczny dolnej części szyi Tkanka tłuszczowa Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy Żyła szyjna wewnętrzna Nerw błędny Tętnica szyjna wspólna Tarczyca Tchawica Mięśnie szyi Trzon kręgu szyjnego Żyła szyjna zewnętrzna Rdzeń kręgowy Wyrostek kolczysty Budowa przedniej ściany gardła Migdałek gardłowy Przegroda nosowa Część nosowa gardła Języczek podniebienia Migdatek podniebienny Nagłośnia Cieśń gardziel Część krtaniowa gardła \? Jama gardłowa to przestrzeń do tyłu od jamy nosowej.trąbkowymi Jama gardłowa . Wyłożona jest grubą warstwą mięśniową i posiada kształt zbliżony do odwróconego stożka. krtań i tchawicę.

Efektem tego są częste zapalenia ucha środkowego. gdzie zostają połknięte. która pomaga ujednolicić ciśnienie powietrza po obu stronach błon bębenkowych. Ruchy krtani muszą być tak zgrane. Trąbka słuchowa łącząca ucho środkowe z gardłem Ujście gardłowe trąbki słuchowej — Część nosowa r Część ustna Gardło Część krtaniowa Jabłko Adama Po prawej: Schemat jamy (chrząstka tarczowata) gardłowej ukazujący jej położenie względem dróg Przełyk nosowych i ustnych. Poniżej po lewej: Główną częścią jamy gardłowej jest umięśniona rura ciągnąca się od podstawy czaszki po przełyk. po obu jej stronach. pomagają nadać fizyczny kształt dźwiękom wychodzącym z krtani. uchodzi również trąbka słuchowa (Eustachiusza) .dwa zgrubienia tkanki. Od tego miejsca tchawica ciągnie się w dół aż do oskrzeli.części gardła sprowadza się do udziału w przełykaniu. by gwarantowały powietrzu dotarcie do płuc. W górnej części szyi krtań jest pokryta chrząstką tarczowata (jabłko Adama). jest wyłożona błoną śluzową zbudowaną z komórek posiadających rzęski. gdyż drobnoustroje chorobotwórcze z jamy ustnej. Kanałem tym przechodzi wszystko.jest fragmentem drogi powietrznej łączącej usta z płucami. która kojarzy informacje nadchodzące z wyższych ośrodków mózgowych .kanał łączący gardło z uchem środkowym. Takie rozmieszczenie narządów bywa przyczyną wielu chorób. i gardłowym („trzeci migdałek"). natomiast pokarmowi .UKŁAD ODDECHOWY/81 Po lewej: Przekrój poprzeczny przez gardło. Skurcze i rozkurczę mięśni tego odcinka.do przełyku. Gardło komunikuje się również z uszami za pośrednictwem Tchawica kanału wyrównującego trąbki słuchowej. Najważniejszymi organami części ustnej są dające się wielu z nas we znaki migdałki podniebienne . Tchawica Powyżej tchawicy do przodu od gardła leży krtań. . co jemy i wdychamy.oddechowego i połykania. Podobnie jak nos. Koordynacja taka jest możliwa dzięki układowi nerwów zwanemu splotem gardłowym. które często ponoszą winę za powikłania chorób gardła u dzieci. które usuwają wszelkie zarazki i kurz z powrotem do gardła. znacznie bardziej ruchliwych niż mięśnie części nosowej.część ustna gardła . która składa się z chrząstek. utrzymujących drożność światła tego sprężystego narządu. Wspomagane przez ruchy języka umożliwiają również wtło- czenie pokarmu do otworu przełyku. Rola najniższej . nosa i gardła mają łatwy dostęp do uszu. Jego czynnościami zawiaduje niższa część pnia mózgu. Łatwo je wyczuć palcami u nasady szyi. Do części nosowej gardła. Tu też schodzą się drogi oddechowe i pokarmowe. Odcinek jamy gardła znajdujący się za jamą ustną .krtaniowej .

tak by się po sobie bez trudu przesuwały. Jedyny sposób na ich oddzielenie to rozsunięcie ślizgiem. Ich zakończenie stanowią pęcherzyki płucne. w tym również szczeliny. Równolegle do drzewa oskrzelowego układ rurek tworzą tętnice płucne. opłucna płucna.jest to tzw. tzw. Same płuca są niczym więcej jak gęstą konstrukcją kratową złożoną z rurek. jak płuca poruszają się w rytm oddechu. by pomieścić niewielkie ilości płynu zwilżającego powierzchnie blaszek. wysiękowe zapalenie opłucnej. Gdyby pozwolić im rozkurczyć się całkowicie. łatwo się rozdzielają. opłucna ścienna. a te rozgałęziają się na coraz mniejsze odnogi zwane oskrzelikami. Opłucna płucna okrywa całą powierzchnię zewnętrzną płuc. istnieje między nimi pewna przestrzeń wolna zwana jamą opłucnej. W przeciwieństwie do płuc. a granice między nimi wyznaczają wgłębienia na ich powierzchni. Jeśli położymy je na sobie suche. . pozostają „otwarte". tzw. natomiast lewe płuco . że silnie do siebie przylegają. Rozszerzenie klatki piersiowej powoduje rozciągnięcie płuc i wpłynięcie powietrza do pęcherzyków. Funkcjonowanie płuc Gdyby płuca usunąć z klatki piersiowej. z których prawe jest nieco większe. Grasica I Płuco lewe " w worku opłucnej Przepona Osierdzie otaczające serce siowej. Na pozostałym obszarze są od siebie oddzielone. jeśli jednak je zmoczymy. Największe z nich to oskrzela główne. Oskrzele prawe biegnie do prawego płuca. Wokół pęcherzyków płucnych tworzą siatkę naczyń włosowatych. Wewnątrz płuc oskrzela główne rozwidlają się na płatowe.Płuca Większą część klatki piersiowej wypełniają dwa płuca. opłucna jest wyposażona w receptory bólu. Opłucna Wokół płuc dają się wyróżnić dwa typy błony opłucnej: wewnętrzna. wyobraźmy sobie dwie szklane szyby.naczynia krwionośne. skurczyłyby się niczym przebity balon. Każdy rodzaj zapalenia sprawia. lewe do lewego. W przypadku przedostania się powietrza do jamy opłucnej (potencjalnej przestrzeni między opłucną ścienną a płucną) napięcie powierzchniowe maleje i płuca zapadają się (odma płucna). które wpadają do płuc wraz z oskrzelami. Obie blaszki opłucnej spotykają się wokół wnęki płuca. napięcie powierzchniowe wody sprawia. Rzecz jasna. biegnące wraz z oskrzelikami. wywołując ból. Opłucna ścienna wyścieła wewnętrzną powierzchnię ścian klatki pierTętnica szyjna wspólna Obojczyk I żebro Gruczoł tarczowy .opłucną. szczeliny międzypłatowe. oraz zewnętrzna. Płaty są rozdzielone od siebie. płuca gwałtownie odskoczyłyby z powrotem. w następstwie czego opłucna płucna i ścienna ocierają się o siebie w czasie oddychania. U osób zdrowych obie blaszki opłucnej są w stałym kontakcie i prześlizgują się po sobie w miarę. Podczas wydechu mięśnie międzyżebrowe zewnętrzne stopniowo rozkurczają się. Każde płuco dzieli się na płaty — prawe posiada trzy płaty: górny. tzw. U osób zdrowych jama opłucnej jest minimalna . następnie segmentowe. ponieważ po lewej stronie część przestrzeni klatki zajmuje serce. By lepiej to zrozumieć. środkowy i dolny. o czym najlepiej wiedzą cierpiący na zapalenie opłucnej. chyba że celowo pozostaną puste. gdzie płuco łączy się z tchawicą za pomocą oskrzela głównego i z sercem za pośrednictwem naczyń krwionośnych płucnych. W stanie rozdętym utrzymuje je napięcie powierzchniowe płynu wydzielanego przez cienką błonę okrywającą płuca i wewnętrzną ścianę klatki piersiowej . Jedna z postaci zapalenia opłucnej polega na wypełnieniu jamy nadmierną ilością płynu . One również dzielą się na mniejsze rurki . że powierzchnia opłucnej zostaje pozbawiona płynu. w miejscu. które powstają w wyniku rozgałęzienia tchawicy pomiędzy płucami.tylko taka.dwa: górny i dolny. Na tej samej zasadzie działają płuca: jeśli tylko pomiędzy nimi a ścianą znajdzie się cienka warstwa płynu.

bronchit. podczas którego oskrzela wypełniają się wydzieliną śluzową. . czyli zwężenie umięśnionych ścian oskrzelików. odma. polegającą na zapadaniu się ścian pęcherzyków. astma.UKŁAD ODDECHOWY / 83 Budowa płuc i zaburzenia rzele Żyta płucna Naczynia włosowate W płucu zdrowym (powyżej) tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających każdy pęcherzyk płucny (po lewej). w którym pęcherzyki płucne wypełniają się płynem. czyli zapalenie oskrzeli. Do typowych zaburzeń pracy płuc (powiększenia) należą: zapalenie płuc. nowotwór oskrzeli.

Dowolne modyfikacje częstotliowści oddychania mają miejsce. i dostosowuje do niej tempo oddychania. a czerwone ciałka uwalniają ładunek dwutlenku węgla z powrotem do pęcherzyków. Produkty końcowe takiej reakcji chemicznej są identyczne w przypadku oddychania komórkowego i spalania benzyny. Celem wprowadzania powietrza do organizmu. produktu wewnętrznych przemian chemicznych. mówienia i jedzenia. Wydech następuje w wyniku prostego rozluźnienia mięśni. Włókna mięśniowe przepony kurczą się podczas wdechu i spłaszczają kopułę. Śmiech i płacz. a w przypadku nurkowania nawet do śmierci przez utonięcie. a mianowicie dwutlenek węgla i woda. Podobna jest do słońca z promieniami rozchodzącymi się w kierunku żeber. pochodzą z wyższego odcinka rdzenia kręgowego. Większość pracy związanej z wdechem wykonuje przepona . w przypadku których po długich oddechach następują krótkie „spazmatyczne" wydechy. natomiast dno stanowi przepona. zobaczylibyśmy duży. np. jeśli pływak nie zdąży powrócić na powierzchnię wody. Po zakończonym wysiłku poziom dwutlenku węgla spada i oddechy wracają do normy. Tak jak samochód spala benzynę przy udziale tlenu. Przepona Nerwy przeponowe Przepona Żyla główna dolna Aorta Przepona oddziela klatkę piersiową od jamy brzusznej oraz reguluje objętość płuc w trakcie wdychania i wydychania powietrza. nie zaś tlenu we krwi. przymocowany włóknami mięśniowymi do wewnętrznej części dolnych sześciu żeber. Co ciekawe. HM mr . krtań i tchawicę. Tlen łączy się z hemoglobiną krwi. czy podczas snu. Wstrzymywanie oddechu. mózg nie może się bez niego obyć. i tlenu. gardło.cienki mięsień z tkanki włóknistej. gdzie zachodzi wymiana tlenu na dwutlenek węgla. Może to doprowadzić do utraty przytomności. wędruje do pęcherzyków płucnych. Gdyby spojrzeć na przeponę od góry. Oddechy stają się wtedy głębsze i częstsze. Przepona oglądana od przodu ma kształt wysklepionej kopuły. W wyniku urazu lub przebytych chorób może dojść do uszkodzenia nerwów przeponowych. tak samo komórki wykorzystują tlen: spalają swoje paliwo . Jakkolwiek niektóre tkanki są zdolne do funkcjonowania przez jakiś czas bez dopływu tlenu. również wywołuje zakłócenia w rytmie oddechowym. podczas znacznego wysiłku fizycznego. Tlen stanowi około jednej piątej składu wdychanego powietrza. czy mimowolne (w następstwie ataku nerwowego). w celu uzyskania energii. np. a kominek ogrzewa pokój dzięki obecności i węgla. Dzięki temu zwiększa się objętość płuc i powietrze zostaje wciągnięte przez nos. by został wypchnięty na zewnątrz przez płuca. której nasz ustrój wymaga dla podtrzymania funkcji życiowych. W trakcie wytężonego wysiłku fizycznego tempo oddychania znacznie rośnie. ściągając jej najwyższy punkt centralny w kierunku jamy brzusznej. następnie oddech zostaje wstrzymany i zanika pobudzanie mózgu. Nerwy unerwiające przeponę zwane są lewym i prawym nerwem przeponowym. wzmaga się obieg krwi i usunięty zostaje dwutlenek węgla. Mózg reaguje na wzmożoną produkcję dwutlenku węgla. a następnie jego usuwania jest pobranie tlenu niezbędnego dla podtrzymania życia i pozbycie się z ustroju zbędnego dwutlenku węgla. Podobnie jak wszystkie inne mięśnie. są odmianami rytmu oddechowego wywołanymi przez bodźce emocjonalne. oddychamy średnio 12 razy na minutę. nawet do 80 razy na minutę. szczelnie odgradzający klatkę piersiową od jamy brzusznej. Ziewanie. serca i naczyń krwionośnych jest związana przede wszystkim z dostarczaniem tlenu z powietrza do wszystkich tkanek. Praca serca ulega przyspieszeniu. polecenia skurczu lub rozkurczu przepona otrzymuje od układu nerwowego. Tempo oddychania Częstotliwość oddychania podlega regulacji przez ośrodek oddechowy mózgu (rdzeń przedłużony) i jest zależna od stężenia dwutlenku węgla. kaszlenie i czkawka wymagają innego rodzaju oddychania. powodującego uchodzenie powietrza jak z balonu. gdzie jest potrzebny do produkcji energii.za pomocą tlenu. Górną część „obudowy" mieszczącej serce i płuca tworzą żebra. do których jest przymocowana.Oddychanie Czy to w stanie czuwania. wzdychanie. a zatem muszą odbyć długą drogę od szyi ku dolnej części klatki piersiowej.zazwyczaj w postaci cukru . tak by zaczerpnąć więcej tlenu. czy to celowe (podczas nurkowania). centralny obszar włóknisty. podczas śpiewu. przyczepionej do żeber sznurami z mięśni. W ciągu doby wdychamy i wydychamy ponad 8 tysięcy litrów powietrza. Po kilku pierwszych głębokich oddechach poziom dwutlenku węgla obniża się. a praca płuc. Znalazłszy się w płucach.

dwutlenek węgla. w zamian za produkt przemiany materii . Tlen przenoszony przez czerwone ciałka krwi zostaje oddany tkankom. Gaz zostaje odtransportowany z powrotem żyłami do prawej połowy serca i na ostanim etapie krew wpływa tętnicą płucną do płuca. który następnie wydychamy. oskrzela i oskrzeliki dociera do pęcherzyków płucnych. gdzie tlen z powietrza zostaje przekazany do naczyń włosowatych otaczających pęcherzyk.Zyty płucne Prawy _ przedsionek Lewy przedsionek Oskrzeliki Lewa komora Prawa komora Pęcherzyk płucny -"^ r Powietrze / wpływające wypływające z pęcherzyka Erytrocyty niosące tlen Pęcherzyk płucny Naczynie włosowate Wnętrze pęcherzyka płucnego wypełnione powietrzem Erytrocyty przenoszące dwutlenek węgla Strumień tlenu do komórek Dwutlenekwęgla uwalniany z komórek Powyżej: Powietrze wdychane przez tchawicę. Krew okrąża całe ciało tętnicami aż do naczyń włosowatych. . pobiera zaś nową porcję tlenu. W pęcherzyku powracająca z obiegu krew oddaje dwutlenek węgla.UKŁAD ODDECHOWY/85 Obieg tlenu w organizmie Tchawica Oskrzele Aorta Płuco Tętnica płucna . Nasycona tlenem krew płynie do żyły płucnej. a następnie do lewej połowy serca. które wtłacza ją do aorty.

Krew nie tylko transportuje substancje odżywcze i gazy z jednych części ciała do drugich. przenosząc informacje chemiczne w postaci hormonów przebywających drogę z gruczołów dokrewnych do narządów i tkanek. przedsionków i komór.Rozdział 7 KRWIONOŚNY Układ krwionośny składa się z serca i systemu naczyń krwionośnych. ale działa również jako środek komunikacji. żył. Serce. Itr—> Żyla główna dolna Aorta . Luk aorty — Lewa tętnica płucna Żyła główna górna Lewy przedsionek Zastawka pólksiężycowata pnia płucnego i Prawy przedsionek Zastawka pólksiężycowata Aorty Zastawka trójdzielna Prawa komora Przegroda międzykomorowa Mięśniówka Tkanka tłuszczowa Po prawej: Przekrój przez serce z ukazaniem aorty i jej gałęzi oraz ważniejszych zastawek. zbudowane prawie w całości z tkanki mięśniowej. jest odpowiedzialne za tłoczenie krwi wokół ciała.

pokarmu i innych ważnych substancji do tkanek. krwinki białe (leukocyty) oraz maleńkie płytki krwi (trombocyty). Z osoczem po ciele rozprowadzane są i inne substancje. które stanowi jego zasadniczy składnik.białka. czyli kapilar. Serce zaczyna ją pompować przez wewnętrzny system tętnic i żył już w okresie życia płodowego i czyni to aż do śmierci. zawsze w najbliższej okolicy znajdzie się wystarczająca ich ilość. w którym są zanurzone wszystkie komórki ciała. W litrze osocza występuje około 75 gramów białka dwóch głównych frakcji: albuminy i globuliny. ważny budulec barwnika wiążącego tlen . że albumina jest jak krążąca z krwią płynna gąbka. Płytki krwi to najmniejsze komórki ciała. które działają jako przeciwciała zapobiegające infekcjom. Jeden mililitr krwi zawiera około 250 milionów płytek. że związki mineralne i inne substancje mogą się przenosić za pośrednictwem osocza z komórki do komórki po całym ciele. Swą przysłowiową gęstość zawdzięcza obecności milionów komórek. każda zaś płytka ma średnicę około 3 mikronów (1 mikron -jedna tysięczna część milimetra). np. że gdziekolwiek doszłoby do krwawienia. a przez zdolność do krzepnięcia pełni ważną rolę jako element mechanizmu obronnego organizmu. żelazo. oraz krążenie wielkie (duży krwiobieg).Krew Krew jest absolutnie niezbędna dla funkcjonowania organizmu. Stąd też jej pokrewieństwo z płynem zewnątrzkomórkowym. a dalej do komórek. ale także wywiera ciśnienie onkotyczne.osocze. Niektóre globuliny białkowe wraz z krwinkami biorą udział w procesie krzepnięcia krwi. Ponieważ jest cieczą. Żyła szyjna wewnętrzna Tętnice szyjne Prawa tętnica szyjna wspólną Tętnica podobojczykowa Pień płucny Żyły wątrobowe Żyla główna dolna Tętnica ramienna Nerka Tętnica jądrowa Żyła szyjna wewnętrzna Aorta Żyła główna górna Serce Żyła odpromieniowa Tętnica nerkowa Żyła odłokciowa Żyła nerkowa Tętnica krezkowa dolna Aorta brzuszna Tętnice promieniowa i łokciowa Tętnica udowa Żyła jądrowa Żyła odpiszczelowa Żyły powierzchowne Tętnica piszczelowa przednia Po lewej: Układ krwionośny jest zbudowany z naczyń krwionośnych i serca. galaretowatą masę. Można przyjąć. Jej składnikami są: przezroczysty płyn . Trombocyty występują we krwi w takiej obfitości. które mogłyby być toksyczne dla ustroju. których funkcje są związane z tłoczeniem krwi wokół ciała. chorobie nagminnej w cywilizacji zachodniej.hemoglobiny. że mogą odgrywać istotną rolę w arteriosklerozie . Jest nie tylko źródłem pokarmu komórek. Dlatego też osocze jest w istocie wodnym roztworem substancji mineralnych.stwardnieniu tętnic.glukozę i podstawowe tłuszcze. dostarczając tlenu. Krew ma też swój udział w zwalczaniu drobnoustrojów chorobotwórczych. oraz wiele innych. odżywczych i niewielkich ilości innych ważnych związków (np. które utrzymuje płynne składniki krwi w łożysku naczyniowym. których właściwości fizjologiczne decydują o tym. . hormonów) oraz dodatkowo jednego niezwykle istotnego elementu . zatrzymująca niezbędne ilości wody w krwiobiegu i przeciwdziałająca przekształceniu się ciała w rozmokłą. ma zdolność przenikania przez ściany drobnych naczyń krwionośnych. podobnie jak kości czy mięśnie. Najważniejszymi globulinami są te. Drogi cyrkulacji krwi dzielą się na: krążenie płucne (małe). Osocze Osocze jest środkiem transportującym „paliwa" ustrojowe . Mechanizm działania płytek bardzo intrygu- UKŁAD KRWIONOŚNY / 87 Płytki krwi je lekarzy. np. ponieważ przybywa dowodów na to. Jak prawie całe ciało ludzkie. Krew jest płynem. w którym unoszą się krwinki czerwone (erytrocyty). w którym krew wędruje pomiędzy sercem a płucami. prowadzące krew z serca do każdej części ciała i z powrotem. osocze składa się głównie z wody. Oznacza to. Albumina jest wytwarzana w wątrobie. zapobiegając ich ucieczce do tkanek. W zamian zabiera dwutlenek węgla i inne zbędne produkty przemiany materii. że krew klasyfikuje się jako tkankę. włośniczek. Trombocyty pełnią jedną podstawową funkcję: doprowadzać do krzepnięcia krwi tamującego krwawienie.

gdyż wzrasta jego zapotrzebowanie na tlen. Produkcja czerwonych ciałek krwi rozpoczyna się w pierwszych paru tygodniach od chwili poczęcia. Wabione przez substancje chemiczne wydzielane przez bakterie „napływają" do miejsca infekcji i zaczynają je otaczać. Czynniki krzepliwości są składnikami płynnej części krwi . od którego wywodzi się ich nazwa. które podążają w kierunku miejsca urazu. codzienna gimnastyka pobudza organizm do wzmożonej produkcji czerwonych krwinek. podczas których jądro staje się coraz mniejsze. Leukocyty dzielą się na trzy kategorie: granulocyty. natomiast inne. Nawet wytężona. skąd zostaje wydalony. kwasu foliowego i białek. zwanych czynnikami krzepliwości. Za pomocą enzymów zawartych w krwinkach czerwonych dwutlenek węgla i woda (drugi zbędny produkt przemian komórkowych) łączą się z erytrocytami. Krwinki czerwone rozpoczynają żyw oi jako nieregularne. Uwalniają się tkankowe czynniki krzepliwości i wkraczają na teren działania wraz z czynnikami osoczowymi (B). która wspomaga tworzenie skrzepu (D). Granulocyty stanowią 50-75 procent wszystkich białych ciałek i również dzielą się na trzy grupy. Schwytane weń płytki krwi i krwinki wydzielają surowicę (osocze pozbawione czynników krzepliwości). W płucach tlen wiąże się bardzo szybko z hemoglobiną. Krwinki czerwone Czerwone krwinki służą jako nośniki tlenu na drodze z płuc do tkanek. W przypadku dużych ubytków krwi. stąd konieczność ich stałego odnawiania. Skrzep zapobiega wtargnięciu bakterii i wywiązaniu się zakażenia. a więc krwawienia. uszkodzenia części szpiku kostnego lub obPoniżej: W przypadku zranienia z przerwanych naczyń krwionośnych zaczyna wypływać krew i trombocyty (maleńkie. Najliczniejsza z nich to granulocyty obojętnochłonne (neutrofile). W trakcie wędrówki w krwiobiegu czerwone krwinki często ulegają zużyciu. lepkie ciatka krwi). Zaburzenia procesu krzepnięcia mogą być dwojakiego rodzaju: niemożność uformowania się skrzepu oraz zakrzepica. Ńeutrofile przystępują do pracy w przypadku infekcji bakteryjnej.88/UKŁAD KRWIONOŚNY Ściany naczyń krwionośnych są wyłożone gładką warstwą komórek śródbłonkowych. W przeciwieństwie do erytrocytów nie są identyczne i poruszają się ruchem pełzającym. lecz po około 20. Komórki te przechodzą następnie mnóstwo szybkich podziałów. Niektóre pozostałości chemiczne powracają zaraz do osocza dla powtórnego wykorzystania. wielkojądrzaste komórki zwane hemocytobla^tami (komórki macierzyste krwinek). że lekkoatleci mogą mieć nawet dwa razy więcej czerwonych ciałek krwi niż osoby prowadzące siedzący tryb życia. polegająca na tworzeniu się zakrzepów wewnątrz naczyń kwionośnych. Zbudowana jest w większości z martwych krwinek białych. roku życia produkcja erytrocytów zostaje ograniczona do kości kręgosłupa. Natleniona krew dociera tętnicami do tkanek. Reakcja trombocytów. Białe ciałka krwi Białe krwinki . które zabierają je żyłami do płuc. a dopiero po sześciu miesiącach życia płodowego przeniesiony zostaje do szpiku kostnego. pośród których najważniejszą jest protrombina. składniki krwi wchodzą w kontakt z innymi częściami ściany naczynia krwionośnego. niżenia poziomu tlenu docierającego do komórek (w następstwie niedoczynności serca lub przebywania na dużych wysokościach). Każdy erytrocyt żyje przeciętnie 120 dni. produkt uboczny działalności komórek i niosą z powrotem do płuc. czyli włóknika. szpik kostny natychmiast intensyfikuje produkcję erytrocytów. Biorą czynny udział w systemie obrony ustroju przed chorobami. Fibryna (nierozpuszczalna) Skrzep . Fibryna tworzy galaretowaty konglomerat pokrywający miejsce przerwania ciągłości naczynia (C). W przypadku przerwania śródbłonka. obu typów czynników krzepliwości i innych substancji biorących udział w procesie zmierza ku zamianie fibrynogenu (rodzaj białka) w pasma fibryny. by zatamować krwawienie (A). nadając krwinkom jasnoczerwony kolor. są wysyłane do wątroby w celu dokończenia procesu ich rozkładu. Obliczenia liczby krwinek czerwonych pokazują.są większe i całkowicie odmienne od krwinek czerwonych. Jest to możliwe dzięki zawartym w erytrocytach milionom cząsteczek hemoglobiny. Pozostałe ciałka krwi zaczynają wchodzić pomiędzy sobą w reakcje w celu wytrącenia fibryny. Po odtransportowaniu go nie wracają wolne. Po tym czasie komórki pochodzące ze szpiku kostnego i śledziony atakują „stare" krwinki. Do osiągnięcia dojrzałości krwinki czerwone wytwarza szpik we wszystkich kościach.głównego składnika hemoglobiny.leukocyty . gdzie odbywa się do końca życia. w tym hemoglobina. Jednocześnie zawarte w ich wnętrzu ziarnistości rozpoczynają produkcję związków niszczących złapaną w potrzask bakterię. Organizm doskonale panuje nad ilością czerwonych krwinek w krwiobiegu. a co za tym idzie do zapobiegania wykrwawieniu organizmu w przypadku nadwyrężenia naczynia. Przez pierwsze trzy miesiące cały proces ma miejsce w wątrobie. Zdolność krwi do krzepnięcia. zaokrąglone. jest wynikiem połączonych wysiłków trombocytów i kilkunastu substancji biochemicznych. czyli włóknika stanowiącego trwalszy środek zaradczy. gdyż zabierają dwutlenek węgla. którym wypływa krew. aż do całkowitego zaniknięcia. korkując otwór. limfocyty i monocyty. Pod wpływem zetknięcia się trombocyty przylegają do ścian i do siebie nawzajem (agregacja).osocza. witaminy B 1 2 . żeber i mostka. dostosowując ją do swych potrzeb. Do produkcji erytrocytów ustrój potrzebuje żelaza . czyli koagulacji. Ropa gromadząca się w miejscu zakażenia jest wynikiem aktywności granulocytów.

Jeżeli do krwi przedostanie się jakiekolwiek obce białko lub antygen. organizm ludzki jako nigdy nie zatrzymująca się linia produkcyjna wymienia miliony trombocytow przeciętnie co 4 dni. Żyją średnio 200 dni. np. ponieważ. Tam szpik kostny produkuje wszystkie typy krwinek białych. Ostatnią grupą krwinek białych są monocyty. pojawiają się przeciwciała zwalczające antygeny lub neutralizujące skutki ich obecności. Okres życia granulocytu wynosi przeciętnie 12 godzin. granulki tych granulocytów barwią się na kolor różowy. . zwane eozynofilami. Co więcej. Powstają tu wszystkie trzy typy granulocytów. jeśli zmieszać krew z barwnikiem kwaśnym . Produkcja krwinek Wytwarzaniem ciałek krwi w organizmie zajmuje się wiele narządów . Kolejnym ważnym zadaniem limfocytów jest produkcja przeciwciał oraz substancji chemicznych. Tworzą się z mieloblastu w wyniku wielokrotnego podziału. że część swego istnienia spędzają w tkankach. czerwonych i płytek krwi. że utrata nawet jednej czwartej objętości krwi nie grozi poważniejszym długotrwałym uszczerbkiem na zdrowiu (pomimo braku transfuzji). Czynności granulocytów i monocytów w postępowaniu z bakteriami chorobotwórczymi noszą nazwę odpowiedzi zapalnej. Proces ten stabilizuje się dopiero u dorosłych i ma miejsce głównie w kościach czaszki. nie należy co prawda lekceważyć. ponieważ wydaje się. Eozynofile niwelują szkodliwe działanie histaminy.komórki o gęstych. że zaburzenia ustrojowe i choroby uwidaczniają się w zmianach we krwi. czas efektywnej walki z zakażeniami bakteryjnymi . stanowiące do 8 procent ogólnej liczby białych ciałek. eozynofile usuwają resztki chemiczne. jednakże wbudowany mechanizm samozachowawczy organizmu sprawia.2 do 3 godzin.) Oba typy reakcji mogą być uruchamiane jednocześnie. mostka oraz w końcach większych kości. oprócz tego.UKŁAD KRWIONOŚNY / 89 Drugą grupą są granulocyty kwasochłonne. pożerają (fagocytują) bakterie i usuwają szczątki ciał obcych. kulistych jądrach. Krwotoków. jaką mu zapewniają dzięki produkcji antytoksyn neutralizujących potencjalnie szkodliwe skutki działania silnych substancji trujących lub związków chemicznych wytwarzanych przez niektóre bakterie. kręgosłupa. czyli bazofile . jak i płytki krwi powstają w szpiku kostnym. że jest zwierciadłem stanu zdrowia organizmu. Równocześnie wyzwalana jest histamina.eozyną. Zarówno monocyty. śledzionie oraz niektórych innych narządach: migdałkach i węzłach chłonnych rozrzuconych po całym ciele. przy rozumieniu zapalenia jako reakcji organizmu na uraz na poziomie lokalnym. nie mniej istotną rolę.inne u dzieci. Kiedy przeciwciała połączą się z antygenami. osocze. Są niezastąpione w organizmie ze względu na ochronę immunologiczną. które dają komórkom odporność na infekcje bakteryjne. nie powinno dziwić. kości ramiennej. A ponieważ krew niczym dostawca kursuje między tkankami. Krew. z których każde wymaga rozpoznania i odpowiedniej kuracji. Miejsce produkcji białych ciałek krwi Szpik kostny jest miejscem produkcji części białych krwinek. Stanowią one jedynie 1-4 procent białych ciałek i oprócz zwalczania bakterii spełniają drugą. Największe monocyty zawierają duże jądra. Limfocyty Około 25 procent wszystkich białych ciałek krwi to limfocyty . Białe ciałka krwi powstają tez w grasicy. a wytwarzane są w grasicy. czy zewnętrznych. Trzeci typ granulocytów . białe. czy to wewnętrznych. Niemniej jednak są niezbędne do życia jako producenci heparyny . Czynności limfocytów w postępowaniu z drobnoustrojami inwazyjnymi i innymi substancjami noszą nazwę odpowiedzi immunologicznej. W przypadku wtargnięcia bakterii produkcja limfocytów wzrasta odpowiednio do zapotrzebowania organizmu. Długość życia monocytów wciąż nie jest dokładnie znana.związku zapobiegającego krzepięciu krwi wewnątrz naczyń krwionośnych.stanowią mniej niż 1 procent ciałek białych. żeber.granulocyty zasadochłonne. inne u dorastających. sama również może ulegać rozmaitym schorzeniom dotykającym krwinki czerwone. ponieważ jej nadmiar może wywoływać reakcje uczuleniowe. część natomiast w osoczu. płytki krwi. (Zjawisko to omówiono szczegółowo w Rozdziale 8. śledzionie i węzłach chłonnych.

a przez to do wypychania krwi na zewnątrz. uniemożliwiając jej cofnięcie. Wszystkie cztery zastawki otwierają się i zamykają automatycznie. gdzie oddaje tlen. Owe wolne brzegi i powierzchnie komorowe płatków są przyczepione również do wielu cienkich sznureczków strun ścięgnistych . W prawej połowie serca występuje zastawka półksiężycowatą pnia płucnego i zastawka trójdzielna. ile pracy dana jama musi wykonać. choć również podobne do siebie. Każda z nich ma postać worka mięśniowego o ścianach zdolnych do kurczenia się. Rzut prawego brzegu serca leży nieco na prawo od prawego brzegu mostka. Potem krew zmierza do tkanek. oddawszy uprzednio cały tlen. Łatwo wyczuć pulsowanie towarzyszące każdemu skurczowi serca. po lewej natomiast zastawka półksiężycowatą aorty i zastawka dwudzielna. Następnie powraca do serca żyłami płucnymi. który kurczy się i pompuje krew przez zastawkę trójdzielną do prawej komory. gdyż musi dotłoczyć krew do najodleglejszych partii ciała. W sercu dają się wyróżnić cztery jamy związane funkcyjnie z kolejnymi etapami tłoczenia. którego wierzchołek (koniuszek serca) leży tuż pod lewym sutkiem. Najgrubsze ściany ma lewa komora. Jamy są ułożone parami. ale cienkiej tkanki włóknistej. tym razem do płuc. gotowa. w istocie jest ulokowane asymetrycznie na linii środkowej: większa część jest przesunięta w lewo.które biegną w dół komory i zapobiegają odskoczeniu zastawki (pod ciśnieniem krwi) do przedsionka. Zastawki pnia płucnego i aorty mają zbliżoną budowę. zwaną żyłą główną dolną. Skurcze prawej komory wyrzucają krew do tętnic płucnych przez zastawkę pnia płucnego i stąd przepływa ona przez płuca. przesłaniając światło ujścia i zamykając tym samym zastawkę.Serce Serce to duży narząd zbudowany z tkanki mięśniowej. wpuszczają i wypompowują krew z przedsionków i komór. Obydwa przedsionki i komory sąsiadują z sobą. Krew krąży przez wszystkie narządy i tkanki. główną tętnicę ciała. Wpada do prawego przedsionka. Lewa komora również kurczy się i w tym momencie zastawka dwudzielna zamyka się. Podobnie do innych pomp. pozwalając krwi jedynie na wyjście przez otwartą zastawkę półksiężycowatą do aorty. Zastawka dwudzielna posiada dwa płatki. Grubość ściany mięśniowej jest uzależniona od tego. Każdy płatek jest przymocowany podstawą do pierścienia. Zadaniem serca jest tłoczenie krwi do dwóch oddzielnych obiegów. Zastawki dwu. trójdzielna zaś . do którego wpływa krew z żył. natomiast z głowy żyłą główną górną. natomiast wolnymi brzegami styka się z płatkami sąsiednimi. Część serca na lewo od mostka ma kształt zbliżony do spłaszczonego stożka. która pompuje ją do tętnicy. Oba przedsionki leżą nad komorami i są w stosunku do nich nieco przesunięte w tył. Z ciała krew powraca do serca dużą żyłą. by zacząć całą drogę od początku. Waży około 340 gramów u mężczyzn i nieco mniej u kobiet. Następnie serce wtłacza krew do drugiego obiegu. gdzie otrzymuje nowy ładunek tlenu. Nosi ono nazwę uderzenia koniuszkowego serca. wypycha ją przez zastawkę dwudzielną do lewej komory. by uzupełnić brak tlenu. Każda z tych zastawek jest położona w pierścieniu ujścia przedsionkowo-komorowego. Najpierw pompuje krew do tętnic przez aortę. Złożone są z trzech płatków twardej. Każdy przedsionek tłoczy krew przez zastawkę do komory o grubszych ścianach.trzy. Natleniona krew płynie powtórnie do serca. Wpada do lewego przedsionka. Opisany proces odbywa się 50-60 razy na minutę. Krew powraca do serca z płuc żyłami płucnymi z odnowionym zapasem tlenu. Zastawki Czynności tłoczące serca Żyła płucna Vl -\ Przedsionki wypełniają się krwią Zyla główna dolna Zastawka trójdzielna Przedsionki kurczą się i krew wpływa do komór Zastawka mitralna - Zastawka pnia płucnego Rdzeń płucny Aorta Zastawka aorty Praca serca Komory kurczą się tłocząc krew do płuc i dużego krwiobiegu Komory rozkurczają się i cykl rozpoczyna się od początku . położony w środku klatki piersiowej. że serce znajduje się po lewej stronie. Choć często uważa się. który kurcząc się. właściwa praca serca jest uzależniona od szeregu „zaworów" w formie zastawek sercowych. dostarczając im pokarmu i tlenu. po czym wraca do serca żyłami. przedzielone jedynie odcinkami ściany zwanymi odpowiednio przegrodami: międzyprzedsionkową i międzykomorową. Każda posiada cienkościenny przedsionek.i trójdzielna są bardziej skomplikowane.

Węzeł przedsionkowo-komorowy powoduje opóźnienie impulsu wywołującego skurcz i przesyła go dalej wiązką włókien przewodzących w przegrodzie międzykomorowej zwanej pęczkiem Hisa. nakazując im skurcz w chwilę po skurczu przedsionków. a następnie tzw. Złożone są z dwóch lub trzech płatków. Wysyłane przez niego impulsy powodują kurczenie się obu przedsionków. zastawka pnia płucnego i trójdzielna sterują przepływem krwi odtlenionej przez prawą połowę. Następnie kurczą się obie komory. włókna Purkinjego.widok od góry Zastawka pólksiężycowata pnia płucnego Położenie zastawek . Zastawka dwudzielna i półksiężycowata aorty kierują przepływem krwi natlenionej przez lewą połowę serca. które zwierają się z chwilą przepłynięcia krwi.przedsionkowo-komorowy. Obok niego istnieje drugi węzeł . Prawy przedsionek Zastawka dwudzielna Lewa komora Zastawka trójdzielna Prawa komora \ Żyła główna dolna" . impuls rozchodzi się po mięśniach komór. Taka kolejność skurczów jest uzależniona od skomplikowanego „zegara" elektrycznego. ulokowany w miejscu zejścia się przedsionków z komorami.UKŁAD KRWIONOŚNY/91 Z każdym uderzeniem serca oba przedsionki równocześnie się kurczą i zapełniają komory krwią.widok od przodu Żyla główna górna Luk aorty Struny ścięgniste Tętnice płucne Zastawka aorty Lewy przedsionek — Zastawka pnia płucnego — Lewe uszko Zastawki zapewniają przepływ krwi przez serce w jednym tylko kierunku i nie dopuszczają do jej cofania się. Impuls przepływa z węzła zatokowo-przedsionkowego do przedsionkowo-komorowego za pośrednictwem kurczącej się mięśniówki „roboczej" przedsionków. Po przejściu przez pęczek i jego odnogi. Zjawiska elektryczne Zastawki . Główną kontrolę nad nim sprawuje węzeł zatokowo-przedsionkowy położony w prawym przedsionku.

Pierwsze gałęzie odchodzą od niej już zaraz za sercem. Tak więc w rezultacie otrzymujemy trzy tętnice wieńcowe — prawą i dwie gałęzie lewej. tętnice wieńcowe. Sprężyste ściany wielkich tętnic przejmują na siebie główną siłę ciśnienia wywołanego skurczem serca.tętniczki.wyrzuca krew do największej tętnicy naszego ciała . Pod nią znajduje się sprężysta warstwa z tkanki mięśniowej. Komórki mózgowe pozbawione natlenionej krwi obumierają w ciągu kilku minut. umożliwiających swobodny przepływ krwi. Naczynia włosowate Naczynia włosowate (włośniczki).aorty. ewentualnie uderzenia. Dodatkowo pośród tkanki elastycznej (śródbłonka) widnieją biegnące okrężnie włókna mięśniowe. W dalszym swym przebiegu opasują dokładnie serce i penetrują je. około 2. Najczęściej wykorzystuje się w tym celu tętnicę promieniową w nadgarstku. które umożliwia wtłoczenie krwi do wszystkich odnóg siatki naczyniowej. następnie zaś na naczynia włosowate zwane włośniczkami lub kapilarami. najlepiej w wewnętrznej części dołu łokciowego na przedłużeniu linii małego palca. Sprężyste ściany tętnic rozszerzają się. Każda kapilara jest zbudowana z bardzo cienkiej warstwy tkanki zwiniętej w rurkę i otoczonej równie cienką błoną. Innymi miejscami pomiaru tętna bywają: pachwiny. aby przyjąć uderzenie czoła fali. stanowiąca umocnienie naczynia. dostarczając krew do każdej jego partii. mierzące zaledwie osiem tysięcznych milimetra. posiadają jednak w pewnym stopniu zdolność do samoodnawiania się. Tętno Kiedy lekarz mierzy puls. podobnie jak fala biegnie po tafli jeziora. następuje wylew krwi z naczyń włosowatych. pozostawiając na skórze fioletowa we plamy lub czerwonawe linie. Główna komora tłocząca serca . są niewiele szersze od pojedynczej komórki. Na wewnętrzną błonę składa się warstewka z komórek gładkich. Tętnica ramienna również posiada łatwo wyczuwalne tętno. Budowa tętnic Tętnice muszą posiadać grube ściany. . Są to tzw. podczas gdy żyły służą jako szlak powrotny. kapilary skóry rozszerzają się. który czasami ujawnia szmer naczyniowy . Wszystkie ściany kapilar są na tyle cienkie.5 centymetra poniżej kąta żuchwy. krew powraca do serca żyłami. pomimo że wyczuwalne tętno wydaje się być całkowicie w normie. Mając bardzo cienkie ścianki. Sińce są następstwem gromadzenia się w skórze krwi z uszkodzonych kapilar. jalną rolę . zwłaszcza dotyczy to naczyń włosowatych skóry. Tętno często mierzy się na tętnicy szyjnej. dzieląc się najpierw na odgałęzienia . Tętnice przypominają rurki. Kontrolę nad kapilarami sprawują mięśnie. Można do tego wykorzystać stetoskop. Pozostałe tętnice transportują krew do wszystkich części ciała. którego własne tętno może wprowadzić nas w błąd. Lewa komora jest źródłem ogromnego ciśnienia. Przeszedłszy przez naczynia włosowate. by niektóre substancje bez trudu przenikały przez nie z krwi i do krwi. W dalszym etapie skurczu sercowego ściany zapadają się i w ten sposób przyczyniają do swobodnego przepływu krwi przez cały układ. włośniczki są narażone na uszkodzenia. U osób w podeszłym wieku lub od dłuższego czasu nadużywających alkoholu naczynia włosowate często kruszeją. Siła każdego uderzenia serca jest przenoszona po ścianach tętnic. Puls da się wyczuć w wielu tętnicach powierzchniowych. okolica podkolanowa. Obok wymiany związków chemicznych naczynia włosowate skóry odgrywają spec- Żywiczny model siatki naczyniowej mózgu. Na skutek przecięcia lub zadrapania. Grube elastyczne ściany mają ogromne znaczenie dla funkcjonowania całego układu.regularny odgłos towarzyszący każdemu uderzeniu serca. a w przerwach pomiędzy kolejnymi skurczami popychają krew dalej. Przyjęło się przykładać do niej jeden lub dwa palce. Kiedy jest nam gorąco. Objaw ten wskazuje na częściową blokadę tętnicy. wewnętrzna strona stawu skokowego i powierzchnia grzbietowa stopy.komora lewa . nigdy jednak nie kciuk.Naczynia krwionośne Tętnice i żyły to dwa typy dużych naczyń krwionośnych w ciele. tuż powyżej kciuka. Naczynia włosowate mogą zostać naruszone również w wyniku poparzenia. stara się wyczuć miarowość pracy serca pompującego krew wokół ciała przez system tętnic. Prawie natychmiast po odejściu od aorty lewa tętnica wieńcowa rozdziela się na dwie duże gałęzie. gdzie oddaje ciepło i ulega ostudzeniu. przez które przepływa krew od serca do tkanek. by wytrzymać działanie wysokiego ciśnienia wywieranego przez silne skurcze serca. Od zewnątrz tętnica jest otoczona luźną powłoką z tkanki włóknistej. zaopatrujące w krew samo serce. Ucisk wywierany przez mankiet gumowy stosowany przy pomiarze ciśnienia jest taki sam jak maksymalna siła skurczu lewej komory przy każdym uderzeniu serca. czyli regeneracji.pomagają regulować ciepłotę ciała. umożliwiając większej niż zazwyczaj ilości krwi dotarcie do skóry.

tętnice i żyły unaczyniające dany narząd lub tkankę często mają równoległy przebieg. Zjawisko to najlepiej da się zaobserwować w miejscu pomiaru pulsu na tętnicy promieniowej w nadgarstku._ Miejsce badania tętna Tętnica łokciowa Tętnica międzykostna przednia Mechanizm krążenia krwi w tętnicach Zastawka sercowa otwarta Przepływ krwi I Poszerzone ściany tętnicy Zwężenie mięśni ściany tętnicy £ ^ i _ ^ Krew popchnięta wzdłuż tętnicy Zastawka sercowa zamknięta Budowa i czynności tętnic . Żyły Tętnice wieńcowe - Luk aorty Kierunek przepływu krwi 1 Gałęzie lewej tętnicy J wieńcowej rPrzydanka (btona zewnętrzna) Zewnętrzna warstwa sprężysta Warstwa mięśniowa (btona środkowa) Wewnętrzna warstwa sprężysta Zgmacze Warstwa wyścielająca (błona wewnętrzna) Budowa tętnicy Tętnica promieniowa (miejsce wyczuwania tętna) _. czyli przepustowość. które przyspieszają przepływ krwi w łożysku naczyń po każdym uderzeniu serca. Przykładowo. Ściany tętnic są zawsze grubsze niż ściany żył tej samej wielkości. wiele żył jest wyposażonych w zastawki. Istnieją jednakże między nimi zasadnicze różnice. Zasadniczo istnieją trzy tętnice wieńcowe: dwa odgałęzienia tętnicy wieńcowej lewej oraz tętnica wieńcowa prawa.UKŁAD KRWIONOŚNY/93 Żyły są podobne do tętnic pod względem rozmieszczenia w organizmie . są znacznie mniejsze niż odpowiadających im żył. natomiast ich światło. Żyły to rury z tkanki mięśniowej i włóknistej. Po prawej: Tętnice wieńcowe zaopatrują mięsień sercowy w potrzebny mu tlen i składniki pokarmowe. Ściana żyły dzieli się na błonę zewnętrzną (przydankę).błonę wewnętrzną. błonę środkową z włókien mięśniowych i wewnętrzną warstwę wyściełającą . których tętnice nie posiadają. Warstwa mięśniowa żył jest niezwykle cienka. Poniżej: Ściany tętnic są zbudowane z kilku warstw mięśniowych.

Krążenie krwi
Krew rozpoczyna drogę po ustroju w chwili opuszczenia lewej komory. Na tym etapie jest bogata w tlen, pokarm rozłożony na cząsteczki i inne ważne substancje, np. hormony. Rozdzieliwszy się na tętnice wieńcowe, aorta kieruje się w górę, po czym zakręca z powrotem w dół, tworząc łuk aorty. Od łuku odchodzą pień ramienno-głowowy, tętnica szyjna wspólna lewa i lewa tętnica podobojczykowa. Potem aorta zstępuje w dół klatki piersiowej i jamy brzusznej. W jamie brzusznej tworzą się trzy główne tętnice, wiodące do jelit i wątroby, oraz po jednej do obu nerek. Następnie aorta rozwidla się na prawą i lewą tętnicę biodrową wspólną, które dowożą krew do miednicy i kończyn dolnych. Z tętnic krew płynie dalej tętniczkami prowadzącymi do każdego narządu i tkanki w ustroju, nie wyłączając serca, przechodzącymi następnie w rozległą siatkę naczyń włosowatych. W naczyniach włosowatych krwinki płyną „gęsiego", oddając cały tlen i pozostałe substancje i zabierając w zamian dwutlenek węgla i inne zbyteczne produkty przemiany materii. Gdy ciało znajduje się w stanie spoczynku, krew na ogół przepływa tzw. anastomozami, czyli naczyniami włosowatymi o większej niż przeciętna wielkości. W przypadku zapotrzebowania na dodatkowy tlen w danej części ciała krew przepływa niemal wszystkimi dostępnymi arteriami unaczyniającymi ten obszar. Po przejściu przez kapilary krew wkracza do układu żylnego. Początkowo biegnie naczyniami cienkimi - żyłkami, żylnymi odpowiednikami tętniczek. Następnie wpływa do żył mniejszych i zmierza z powrotem ku sercu żyłami już tak dużymi, że łatwo je dostrzec pod powierzchnią skóry. Duże żyły, prócz żył głowy i szyi, posiadają zastawki, które powstrzymują krew przed cofaniem się do tkanek. Mają one maleńkie, półksiężycowate listki zachodzące na światło żyły, pozwalające na przepływ krwi tylko w jednym kierunku. Żyły nadchodzące ze wszystkich zakątków ciała ostatecznie łączą się w dwa duże naczynia: żyłę główną górną i dolną. Pierwsza z nich odprowadza krew z głowy, kończyn górnych i szyi, druga zaś zbiera krew wracającą z dolnych partii ciała. Krew z obu tych żył wpada do prawej połowy serca, skąd jest tłoczona do pnia płucnego (jedynej tętnicy przewodzącej krew odtlenioną), kierując krew do płuc. W końcowym etapie podróży natleniona krew przepływa przez żyły płucne (jedyne żyły niosące krew natlenioną) i zmierza do lewej połowy serca. Obieg krwi w płucach jest zwany krążeniem płucnym (małym), a cyrkulacja po pozostałych częściach ciała - krwiobiegiem (krążeniem) dużym. Tętnicami dużego i małego krążenia płynie krew w kierunku od serca, a żyłami dużego i małego obiegu - krew powracająca.

Na skróty

Opuściwszy jelita, krew nie płynie bezpośrednio do serca, lecz jest odciągana do tzw. wątrobowego układu wrotnego żył. Umożliwia on krwi, która może być bogata w przetrawiony pokarm, transport wprost do wątroby. Dotarłszy z trzustki do wątroby, krew przepływa pomiędzy komórkami wątroby w specjalnych naczyniach włosowatych - tzw. naczyniach zatokowych, po czym uchodzi do kolejnego układu - żył wątrobowych. Te z kolei wiodą ostatecz-

nie do żyły głównej dolnej, a potem do serca. Układ taki gwarantuje najsprawniejszy sposób dostarczania wątrobie pokarmu, przechodzącego z jelit do systemu żylnego. Szczególne układy żył znajdują się również w krańcowych częściach ciała: dłoniach, stopach, uszach i nosie. Można tam znaleźć bezpośrednie połączenia pomiędzy drobnymi tętnicami i żyłami, przez które krew może przedstawać się bez konieczności przepływania przez system włośniczek w tkankach. Główna funkcja tych połączeń (anastomoz tętniczożylnych) wiąże się z kontrolą ciepłoty ciała. Przy ich otwarciu zwiększa się wytracanie ciepła z organizmu.

Układ tętniczy

Tętnica szyjna wspólna prawa

Tętnica szyjna wspólna lewa Tętnica podobojczykowa Tętnica płucna

Luk aorty

Tętnica wieńcowa prawa I

Tętnica ramięnna Gałąź tętnicy wieńcowej lewej

Tętnica krezkowa górna

Aorta Tętnica nerkowa

Tętnica krezkowa dolna

UKŁAD KRWIONOŚNY/95 Układ żylny
Zyla szyina wewnętrzna Zyla płucna Zatoka wieńcowa Żyla podobojczykowa Żyla główna górna Zyla odlokciowa

ło 59 procent znajduje się w żyłach, 15 procent w tętnicach, 5 procent we włośniczkach i pozostałe 9 procent w sercu. Podobnie tempo przepływu krwi nie wszędzie jest jednakowe. Jest ona wyrzucana z serca i pompowana przez aortę z szybkością 33 centymetrów na sekundę, jednak zanim osiągnie kapilary, jej prędkość obniża się do zaledwie 0,3 centymetra na sekundę. Szybkość prądu powrotnego krwi stopniowo wzrasta, tak że docierając do serca, porusza się już z prędkością 20 centymetrów na sekundę.

W dolnej części mózgu znajduje się obszar zwany ośrodkiem naczynio-ruchowym, który steruje krążeniem krwi, a zatem i jej ciśnieniem. Spośród naczyń krwionośnych, odpowiedzialnymi za kontrolę sytuacji są tętniczki, ogniwo pośrednie pomiędzy małymi tętnicami a naczyniami włosowatymi krwiobiegu. Ośrodek naczynio-ruchowy otrzymuje informacje o wysokości ciśnienia od nerwów czuciowych w aorcie i tętnicach szyjnych, następnie wysyła polecenia do tętniczek.

Regulacja krążenia

Żyla wątrobowa

Poniżej: Na rysunku żyły głębokie kończyny dolnej zaznaczono kolorem jasnoniebieskim. Szereg zastawek otwierających się i zamykających na zasadzie śluzy, w odpowiedzi na nieustanne zmiany w ciśnieniu krążącej krwi, zapewnia nieprzerwany przepływ, przeciwstawiając jej ruch sile grawitacji. Przekrój przez podudzie (rys. dolny) ilustruje relację topograficzną między żyłami głębokimi i powierzchniowymi.
Zyla udowa

Zyla podkolanowa

Zyla odpiszczelowa

- Żyla udowa

W niektórych częściach ciała, np. w kończynach górnych i dolnych, tętnice i ich odgałęzienia biegną parami, tak by mogły się dublować i stanowiły drogę alternatywną dla krwi na wypadek, gdyby jedna z pary uległa uszkodzeniu. Zjawisko to nosi nazwę krążenia obocznego. W przypadku zniszczenia tętnicy gałąź sąsiednia, która przejmuje jej rolę, poszerza się, przyspieszając krążenie krwi. Jeśli organizm znajduje się w stanie napięcia fizycznego (np. podczas ruszania do biegu), naczynia krwionośne w mięśniach kończyn dolnych rozszerzają się, natomiast naczynia narządów trzewnych zamykają, tak by krew kierowała się tylko do miejsca, gdzie jest najbardziej potrzebna. W trakcie np. poobiedniego odpoczynku odbywa się proces odwrotny, wspomagany przez wiele połączeń omijających, czyli anastomoz. Dystrybucja i przepływ Krew nie jest rozprowadzana równomiernie po całym ciele. W każdym momencie około 12 procent krwi znajduje się w tętnicach i żyłach krążenia płucnego, oko-

Mechanizm zabezpieczenia przeciwurazowego

- Żyla odpiszczelowa

- Żyla odstrzalkowa

- Żyla podkolanowa

Żyla piszczelowa przednia

- Żyla piszczelowa tylna Żyla strzałkowa

Rozdział 8

Układ limfatyczny jest drugim, obok układu krwionośnego, systemem naczyń przenoszących płyny w obrębie ciała. Naczynia limfatyczne są odpowiedzialne za transport nadmiaru płynu, obcych elementów i innych substancji z tkanek i komórek ciała. Układ jest zaangażowany w procesy neutralizacji potencjalnie szkodliwych cząstek. Przy realizacji tego zadania współpracuje ściśle z krwią, a szczególnie z limfocytami krwinkami białymi, ważnymi dla obrony organizmu przed chorobą.

LEiFATYCZNY
Wejście do prawego —7 przewodu limfatyczncgo

Naczynia limfatyczne

Po prawej: Układ limfatyczny tworzy sieć cienkich naczyń, które zbierają nadmiar płynu (limfę, chłonkę) z komórek i tkanek organizmu i przenoszą z powrotem do krwi. Dwa największe naczynia limfatyczne (prawy przewód limfatyczny i przewód piersiowy) uchodzą do żył w pobliżu serca. Powiększenie pokazuje przekrój węzłów chłonnych, będących skupieniami tkanki limfatycznej, rozmieszczonych w różnych częściach ciała wzdłuż naczyń limfatycznych.

które kurcząc się rytmicznie w jednym kierunku. z wyjątkiem centralnego systemu nerwowego. Są wyczuwalne w tych miejscach. nazywanego mleczem (ma kolor mlecznobiały).limfocyty krążące w organizmie w naczyniach chłonnych i krwionośnych. śledziona i migdałki. nazywanymi węzłami chłonnymi. W różnych miejscach swego przebiegu naczynia limfatyczne łączą się ze skupieniami tkanki limfatycznej. który powstał w przewodzie pokarmowym podczas trawienia.które uchodzą do kątów żylnych w pobliżu serca. odgrywają także rolę w układzie limfatycznym i można je znaleźć w wielu narządach tego układu: w migdałkach oraz śledzionie. Bakterie oraz inne obce cząstki.białkowe substancje odpowiedzialne za unieczynnienie obcych cząstek. gdzie naczynia przebiegają pod powierzchnią skóry.Tak więc układ naczyń chłonnych doprowadza limfę z tkanek do krwi. Naczynia limfatyczne można znaleźć we wszystkich częściach ludzkiego ciała. zostają w nich odfiltrowane i zniszczone. Rodzaje limfocytów Limfocyt Immunoglobuliny (przeciwciała) Komórka szpiku kostnego Limfocyt T-cytotoksyczny Limfocyt T-supresyjny " Limfokiny Limfocyt T-pomocniczy Po lewej: Limfocyty są odpowiedzialne za odporność organizmu. Wszystkie naczynia limfatyczne łączą się. które wraz z limfą wpływają do węzłów chłonnych. Ściany włośniczek limfatycznych są cienkie i bardzo przepuszczalne. Stąd właśnie pochodzą krwinki białe .Naczynia limfatyczne W skład układu limfatycznego wchodzą naczynia limfatyczne oraz wysoko wyspecjalizowane tkanki i narządy. np. pachwinach i na karku. Węzły chłonne można odnaleźć w tkance otaczającej duże żyły. Zbierają z tkanek nadmiar płynu nazywanego limfą lub chłonką. które nie mogą przejść przez ścianę włośniczek do krwi są transportowane z limfą.w tym i bakterie. który przesączył się z komórek i tkanek. Skład chłonki jest zależny od lokalizacji naczyń. Chociaż są rodzajem krwinek białych. tak że duże cząsteczki i cząstki . w dołach pachowych. kości. . tworząc dwa duże przewody .najdrobniejsze nazywane są włośniczkami oplatają ścianki żył i tętnic. Na wewnętrznych powierzchniach ścianek znajdują się zastawki zapobiegające wstecznemu ruchowi chłonki. powodują ruch limfy. a limfa opuszczająca węzeł chłonny jest wzbogacona w limfocyty i przeciwciała .przewód piersiowy po stronie lewej oraz prawy przewód chłonny . W ściankach niektórych naczyń limfatycznych występują mięśnie gładkie. podczas gdy chłonka jelitowa UKŁAD LIMFATYCZNY / 97 jest pełna tłuszczu. Na przykład w naczyniach drenujących kończyny jest zawarty bogaty w białka płyn. Drobne naczynia limfatyczne . w tym grasica. chrząstek i zębów.

Sposób postępowania jest prosty . prosi się pacjenta 0 wykonanie głębokiego wdechu. a powiększona może dochodzić aż do dwóch i więcej kilogramów. że drobne tętniczki są jakby owinięte tkanką limfatyczną. Co więcej . Poza tym śledziona bierze udział w wytwarzaniu przeciwciał białek krążących we krwi. w jaki śledziona zaopatruje się w krew.u pacjenta leżącego na plecach lekarz zaczyna palpację (dotykanie. Po pierwsze. będące skupiskami limfocytów.powiększona śledziona. Te drobne naczynia. gdy szpik kostny zostaje zaatakowany przez proces chorobowy. Jedyne co można wyodrębnić z tej masy. chociażby w procesie oczyszczania organizmu z bakterii chorobotwórczych. Oglądana gołym okiem wygląda jak włóknista torebka otaczająca czerwoną. Śledziona jest zaopatrywana w krew za pośrednictwem tętnicy śledzionowej. Funkcje śledziony Śledziona pełni funkcję jednego z głównych filtrów krwi. którą lekarz może wybadać podczas badania palpacyjnego brzucha. dochodzi do bezpośredniego kontaktu tego układu ze wszystkimi obcymi białkami zawartymi we krwi. bezkształtną masę. co nie występuje w zdrowym. Dlatego też odgrywa bardzo istotną rolę. retikulocyty (komórki siateczkowe) mogą dokonać oczyszczenia krwi ze wszystkich zużytych bądź starych krwinek. Badanie śledziony W przypadku normalnych zdrowych ludzi śledziony nie bada się. a jej oś długa przebiega wzdłuż 10. Położenie śledziony Przepona Śledziona Tętnica śledzionowa Jelito cienkie . dlatego też często dochodzi do jej uszkodzenia w wypadkach 1 czasami musi zostać usunięta. szczególnie podczas kilku pierwszych lat życia. Długość śledziony wynosi zwykle około 13 centymetrów. ułatwiają jej zniszczenie przez krwinki białe zwane fagocytami. są także zdolne do wyeliminowania jakiejkolwiek nieprawidłowej komórki. powoli przesuwając dłonie w kierunku lewego górnego rogu. są bardzo ściśle związane z tkanką limfatyczną. Niezwykły sposób. tworząc sieci włośniczek. Dotyczy to głównie erytrocytów (krwinek czerwonych). obmacywanie) od dolnej części brzucha. tak by możliwe stało się wyczucie tego ruchu. że krew z drobnych tętniczek jest wylewana wprost do miazgi śledziony. Narząd ten jest również odpowiedzialny za usuwanie wszelkiego rodzaju nieprawidłowych cząstek mogących pojawić się we krwi. dzięki temu. pewne jest jednak. Powiększenie śledziony może także być wykryte podczas zwykłego badania rentgenowskiego albo badania z użyciem izotopów promieniotwórczych. Jako że śledziona przemieszcza się podczas wykonywania ruchów oddechowych. utworzonej przez współpracujące z sobą tkanki i narządy układu limfatycznego. co więcej . Istnieje jednak wiele chorób powodujących powiększenie tego narządu. Waży przeciętnie około 200 gramów u dorosłych. że jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania układu limfatycznego. odpowiedzialnej za obronę immunologiczną ustroju. W pewnych okolicznościach śledziona może także przejmować funkcję wytwarzania nowych krwinek. Makrofagi nie tylko usuwają stare i zużyte krwinki. ale wylewają krew bezpośrednio w macierz śledziony. przebiegając przez miazgę śledziony. czyli ochronę przed atakiem jakichkolwiek czynników chorobotwórczych. Poniżej: Śledziona znajduje się w lewym górnym rogu jamy brzusznej. Wtedy to wątroba i śledziona stają się głównymi miejscami produkcji krwinek czerwonych. często sugeruje występowanie jakiegoś schorzenia w organizmie i konieczność wykonania dalszych badań. zaraz pod przeponą. Po drugie.Tkanki i narządy Śledziona jest integralną częścią układu limfatycznego. W takim położeniu jest ona względnie odsłonięta. która jak każda inna dzieli się na mniejsze tętnice i tętniczki. jednak w razie konieczności śledziona może także dokonać selekcji krwinek białych oraz płytek krwi. przez to. Śledziona jest położona tuż pod przeponą. Ciągle jeszcze nie wiadomo. dorosłym organizmie. że grasica spoczywa w centrum swoistej pajęczyny. w jaki sposób grasica spełnia swoje funkcje. Grasica W ciągu ostatnich dwudziestu lat stało się jasne. które wiążą się z obcą cząstką i unieruchamiając ją. Co więcej. Przeciwciała są wytwarzane w obrębie ciałek Malpighiego. to drobne ziarnistości zwane ciałkami Malpighiego. Jej głównym zadaniem jest spełnianie roli filtra krwi oraz wytwarzanie przeciwciał. co można zbadać przez powłoki brzuszne. co z kolei uruchamia produkcję przeciwciał. w życiu płodowym to właśnie śledziona wytwarza znaczną część krwi płodu. umożliwia jej wypełnianie dwu podstawowych funkcji. Dzieje się tak wtedy.w odróżnieniu od innych tętniczek nie dzielą się. w górnej części jamy brzusznej po lewej stronie. żebra.

Limfocyty typu T. tuż za mostkiem. To proste stwierdzenie odkrywa najbardziej zadziwiający fakt dotyczący tego narządu. W organizmie młodego dorosłego człowieka waży ona około 15 gramów i ma parę centymetrów długości. Otóż w odróżnieniu od innych organów jest . Obecnie coraz rzadziej poddaje się w wątpliwość wpływ grasicy na powstawanie i rozwój systemów obronnych we wczesnych latach życia. jaką posługuje się grasica. Co więcej . Inny rodzaj komórek immunologicznych to limfocyty typu B. Grasica leży w górnej części klatki piersiowej. a są nimi dwa rodzaje limfocytów. W wieku dorosłym dochodzi do rzeczywistego jej zmniejszenia. co nazywane jest inwolucjąU ludzi starszych jedyną pozostałością tkanki grasicy może być strzępek tkanki łącznej i tłuszczu. jak i na struktury wewnątrzwydzielnicze podwzgórza. zależne od grasicy. węzłach chłonnych. tak by nie były aktywowane przez własne tkanki ustroju. w której poza limfocytami występują też inne komórki typowe dla tego narządu. Wpływ układu wewnątrzwydzielniczego na grasicę uwidacznia się również w opóźnieniu jej inwolucji u kobiet po licznych porodach.wydaje się ona także odpowiedzialna za kontrolę tych systemów. kiedy to może osiągać wagę do 45 gramów. W organizmie wyróżnić można dwa główne typy komórek odpornościowych. są odpowiedzialne za rozpoznawanie obcych substancji oraz za wiele sposobów ich atakowania. wytwarzające przeciwciała dla obcych substancji. Otóż wydaje się. które niszczą substancje obce i pochodzące z zewnątrz. grasica zaś zachowuje wyłącznie te komórki. Grasica wytwarza też hormony oddziałujące zarówno na limfocyty T. Budowa i funkcja W grasicy występuje wiele rodzajów limfocytów ważnych dla obrony organizmu przed schorzeniami. Obserwuje się przemieszczanie się ich do tkanek w czasie reakcji zapalnych.UKŁAD LIMFATYCZNY/99 Rozmiar i położenie grasicy Lewy i prawy płat grasicy Dziecko on największy w okresie dojrzewania. hormonalnego i odpornościowego. Powiększa się bardzo szybko aż do 7. Zewnętrzna warstwa grasicy . Poniżej: Małe powiększenie przekroju przez prawidłową grasicę pozwala zobaczyć jej budowę. Prawdopodobnie te podlegające eliminacji komórki miałyby szansę zaatakowania własnych tkanek organizmu. Dowodzi to współzależności układu nerwowego. śledzionie i szpiku kostnym.kora zawiera głównie limfocyty. Po zakończeniu procesu dojrzewania obserwuje się zmniejszanie się rozmiarów grasicy. w odróżnieniu od wewnętrznej nazywanej rdzeniem. nadzorując limfocyty T. U góry: Porównanie względnych rozmiarów grasicy u dorosłego i dziecka unaocznia jej wpływ na powstanie układu odpornościowego we wczesnych latach życia. zanim jeszcze mają one możliwość opuszczenia tego narządu. roku życia. Poza tym narządem komórki te znaleźć można we krwi. nie jest dokładnie znana poza jednym ważnym mechanizmem. Metoda. U dziecka grasica jest bardzo duża w porównaniu z resztą ciała i może sięgać za mostkiem w dół klatki piersio-wej. a następnie do okresu dojrzewania wzrost masy narządu następuje znacznie wolniej. że około 95 procent powstałych w grasicy limfocytów zostaje przez nią samą zniszczonych.

który otacza w gardle wejście do dróg oddechowych i przewodu pokarmowego. Chociaż migdałek gardłowy jest obecny od urodzenia. czyli w okresie. Gdy dojdzie do trwałego uszkodzenia. Jest migdałkiem nieparzystym. jak na przykład aspirynę. W razie zakażenia stają się zaczerwienione i obrzęknięte. Jednak nie zawsze się to udaje. leżące w części nosowej gardła. a migdałek gardłowy jest wypełniony komórkami odpornościowymi. stosować dietę lekkostrawną oraz przyjmować środki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe. Do miejscowych objawów procesu zapalnego zaliczyć można powiększenie i zaczerwienienie migdałków oraz pojawienie się na ich powierzchni nalotów ropnych. Odpowiedź immunologiczna Odpowiedź immunologiczna jest to reakcja organizmu na atak obcych substancji pod postacią mobilizacji krwinek bia- Lokalizacja migdałków Trąbka Eustachiusza Podniebienie miękkie Język Migdałek podniebii e n 2ĆŁ Migdałek językowy Nagłośnia Po lewej: Migdałki otaczają wejście do dróg oddechowych i pokarmowych. są wtedy względnie małe. Szybkie ich powiększanie przypada na wczesne lata życia. a nawracające stany zapalne migdałka prowadzą do obrzęku nasilającego dolegliwości. wydaje się jednak oczywiste. zwykle zanika on przed rozpoczęciem okresu dojrzewania. że mają one znaczący udział w formowaniu bariery obronnej ustroju. Zajmują doskonałe położenie do tego. Dzięki swojej lokalizacji wyłapuje on szkodliwe substancje z wdychanego powietrza i. utrudniając przez to połykanie. jaka jest przyczyna zapalenia migdałka gardłowego. . Niewiele jeszcze wiadomo. Nieomal każdy przebył przynajmniej raz w swoim życiu zapalenie migdałków (anginę). Do dziś nie udało się precyzyjnie ustalić funkcji migdałków. by poddawać dokładnej analizie połykane pożywienie i reagować na te substancje. Szczęśliwie. a nawet oddychanie. Jakkolwiek obecne już u noworodka. o ile to możliwe. W celu złagodzenia objawów należy wypijać większe niż zwykle ilości płynów. co wskazuje na ich rolę w obronie organizmu przed zakażeniem. Migdałek gardłowy to skupisko tkanki limfatycznej. rozpoczyna się zapalenie przewlekłe. Odpowiedź immunologiczną współtworzą powstające w migdałkach limfocyty i działające miejscowo przeciwciała. W tym położeniu układ limfatyczny tworzy kolejny system obronny. Najłatwiej zauważalny jest pomiędzy pierwszym a czwartym rokiem życia. pewne jest jedynie. Mikroorganizmem wywołują- Migdałki cym tę chorobę jest zwykle paciorkowiec (Streptococcus). większość zwykłych antybiotyków wykazuje w takich przypadkach skuteczne działanie i poprawa następuje w drugiej lub trzeciej dobie kuracji.100/UKŁAD LIMFATYCZNY Migdałki są częścią pierścienia tkanki limfatycznej (pierścienia Waldeyera). że każdy wdychany drobnoustrój może go zaatakować. gdy dziecko ciągle jest narażone na kontakt z nowymi typami wirusów i bakterii. a po okresie pokwitania migdałki stopniowo zmniejszają swoje rozmiary. natychmiast je unieszkodliwia. nigdy jednak nie zanikają. na granicy jej ściany górnej i tylnej. jeden z rodzajów bakterii. które wydają się być zagrożeniem dla organizmu.

Dlatego są częściami składowymi dwóch układów: sercowo-naczyniowego i limfatycznego. W tym przypadku limfocyty także rozpoznają ją jako obcą. i niszczenia przeszczepionej tkanki (odrzucenie przeszczepu). Limfocyty różnicują się w dwa odmienne typy komórek. wirusów albo innych mikrobów Specyficzna globulina niszcząca albo unieszkodliwiająca „najeźdźcę" . Podejmowane są próby przezwyciężenia tego procesu. Chociaż limfocyty powstają w szpiku kostnym. co może prowadzić do stanów nadwrażliwości (alergii). Proces ten jest nazywany odpornością humoralną. W tych przypadkach substancje zasadniczo nieszkodliwe. które mają zdolność niszczenia każdej obcej tkanki i organizmu. które współdziałają z limfocytami B przy produkcji przeciwciał. bądź też przez łączenie tkanki dawcy z tkanką biorcy. Pierwszy wytwarzający przeciwciała znany jest jako komórki B albo limfocyty B. powstałe z limfocytów B.. produkują białka odpornościowe (globuliny). w odróżnieniu od zależnej od komórek T odporności komórkowej.Najeźdźca" unieszkodliwiony przez globuliny Limfocyty T : w „Najeźdźca" wchłonięty i zniszczony przez limfocyt Komórka pomocnicza przenosi informację do węzła chłonnego Limfocyt T w węźle chłonnym łych . które przenoszą informacje o wtargnięciu obcych organizmów. jak i wytworzone w węzłach chłonnych limfocyty T pobudzane są do ataku przez komórki wspomagające. Dzięki takim mechanizmom nasz organizm buduje swój system obronny. ale różniący się funkcją. Wiele musimy się jeszcze nauczyć o istocie i mechanizmach działania odpowiedzi immunologicznej. to krążą w naczyniach krwionośnych i limfatycznych. bądź to przez stosowanie kuracji hormonalnej. Po zetknięciu się z antygenem limfocyty B przekształcają się w plazmocyty. a przez to swoiście przedstawiają go komórkom T i B. albo grasiczozależne. czyli przeciwciał. które zetkną się z antygenami „najeźdźców". które łącząc się z antygenami.in. W czasie tego procesu limfocyty T i B zapisują w swej „chemicznej pamięci" antygeny. rejestrują je w swej „chemicznej" pamięci i w przypadku ponownej infekcji są zdolne do szybkiej reakcji. W przypadku następnej podobnej infekcji są zdolne do natychmiastowego rozpoznania antygenu oraz rozpoczęcia wielokrotnych podziałów. Limfocyty. są także obecne w węzłach chłonnych. wirusów albo mikrobów. Limfocyty te nazywane są później komórkami immunokompetentnymi. Drugi. Podobnie odporność humoralną zwraca się w pewnych sytuacjach przeciwko własnemu organizmowi. natychmiast zostaje on przekazany do najbliżej leżącego węzła chłonnego lub też drogą naczyń limfatycznych do śledziony. czyli skład białek charakterystycznych dla intruza. co prowadzi do ich naciekania Powyżej: plazmocyty. a następnie pochłaniają (fago- cytują) „najeźdźcę". Nadwrażliwość i reakcje odrzucania przeszczepów Działanie mechanizmów odporności komórkowej może prowadzić do odmiennych rezultatów. gdy tkanka innego osobnika jest użyta jako przeszczep. Limfocyty B i T. oraz komórki supresyjne (suppressor) hamujące produkcję przeciwciał. Wydaje się. Rozpoczynają produkcję gamma-globulin. które uwalniając w tkankach różne substancje. m. Tak limfocyty B.limfocytów. histaminę. aby odeprzeć atak bakterii. identyczny co do wyglądu. tworzą limfocyty T. wywołują niepożądane reakcje mięśniówki naczyń krwionośnych. ale ostatnie lata poszerzyły wiedzę immunologów o kilka nowych informacji. Podobnie limfocyty T dzieli się na dwie grupy: te. specyficzny dla wielu obcych substancji.UKŁAD LIMFATYCZNY /101 Jak działają komórki układu odpornościowego Limfocyty B Limfocyt (plazmocyt) w szpiku kostnym Komórka pomocnicza przenosi informację do plazmocytu Atak bakterii. Tam dochodzi do różnicowania monocytów albo do ich przekształcenia w makrofagi. . pobudzają produkcję przeciwciał. że gdy w obrębie naszego ciała pojawi się jakikolwiek obcy organizm. która jest wystarczająca dla jego unieszkodliwienia. jak na przykład pyłki kwiatowe. mających doprowadzić do wytworzenia takiej ilości limfocytów T i B. niszczą organizm „obcego". nazywane są cytotoksycznymi (killer). które otaczają. które przemieszczają się z prądem krwi. zwane pomocniczymi (helper).

Działanie układu pokarmowego jest zależne od współdziałania wielu różnych organów. Mięsień skrzydłowy wewnętrzny porusza żuchwę na boki. Mięsień policzkowy Po prawej: W żuciu udział biorą niektóre mięśnie twarzy. które następnie mogą być łatwo wchłonięte przez Mięsień skrzydłowy zewnętrzny krew z jelita cienkiego i odtransportowane do natychmiastowego wykorzystania albo zmagazynowania. zęby. a skurcze mięśni policzkowych napinają policzki i utrzymują jedzenie w jamie ustnej w czasie żucia. Ząb sieczny (siekacz) Kieł Ząb przedtrzonowy Położenie gruczołów ślinowych J .Rozdział 9 Proces trawienia pozwala tkankom i komórkom na wykorzystanie substancji energetycznych i odżywczych zawartych w pożywieniu. o. Gryzienie kontrolują dwa mięśnie żwacz i skroniowy. Mięsień skroniowy TRAWIENNY . podczas gdy mięsień skrzydłowy zewnętrzny wywołuje ruchy do przodu. a część mięśnia skroniowego przesuwa ją do tyłu. język oraz gruczoły ślinowe. gruczołów oraz ich enzymów w celu przekształcenia pokarmu w oddzielne części.

jakie mają miejsce w czasie trawienia. W jelicie cienkim Pokarm opuszczający żołądek i przechodzący do dwunastnicy . Dwunastnica wytwarza i uwalnia bardzo duże ilości śluzu. a kończy odbytem. Usta UKŁAD TRAWIENNY /103 Przewód pokarmowy Dno jamy ustnej Przełyk Żołądek Wątroba Część wpustowa Trzustka Dwunastnica Jelito czcze Okrężnica- Jelito kręte Zastawka krętniczokątnicza Kątnica- . którego zadaniem jest ochronić jej błonę śluzową przed działaniem zawartego w miazdze pokarmowej kwasu oraz innych enzymów. Ptialina przestaje już działać. Proces opiera się na działaniu substancji zwanych enzymami. która rozpoczyna rozbijanie węglowodanów na małe cząstki znane jako maltoza i glukoza. Okrężnica esowata Wyrostek robaczkowy • Odbytnica Zwieracz odbytu • . obejmuje wszystkie struktury od ust aż do końca jelita cienkiego. Następnie pokarm przesuwa się przez gardło i dalej w dół przełyku aż do żołądka. kwasu solnego i kolejnego enzymu . Objętość wydzielanego soku żołądkowego i soku jelitowego jest zależna od obecności pokarmu w przewodzie pokarmowym. Enzymy są odpowiedzialne za większość reakcji chemicznych. Trawienie rozpoczyna się już w jamie ustnej.pepsyny. w którym dochodzi do rozłożenia spożytego pokarmu na substancje łatwe do wchłonięcia i późniejszego wykorzystania przez organizm dla uzyskania energii. Gdy tylko pożywienie znajdzie się w żołądku. Po prawej: Przewód pokarmowy to rura mięśniowa długości około 1 0 metrów. ma postać gęstej. gdzie zostaje zanurzony w mieszaninie śluzu. W czasie żucia gruczoły ślinowe zlokalizowane pod językiem nasilają wydzielanie śliny i zawartego w niej enzymu . układ trawienny. które są wytwarzane przez narządy swoiście dołączone do dróg pokarmowych. W rzeczywistości wchodzi w skład dwu układów. Śluz chroni wyściółkę żołądka przed szkodliwym działaniem kwasu solnego. ale impulsy nerwowe inicjują nową serię reakcji chemicznych. może natychmiast ulec rozłożeniu do peptonów. Gastryna jest hormonem.Trawienie Trawienie jest to proces.początku jelita cienkiego.ptialiny. gdy jest na nią zapotrzebowanie. Powyżej pewnego poziomu zakwaszenia gastryna hamuje dalsze wydzielanie kwasu. Pierwszy. który stymuluje komórki żołądkowe do wydzielania kwasu solnego i pepsyny. od bodźców nerwowych oraz od wydzielania hormonów. która rozpoczyna się ustami. Do dwunastnicy spływają także soki trawienne z trzustki i znaczne ilości żółci wytwarzanej w wątrobie i magazynowanej w pęcherzyku żółciowym aż do chwili. wzrostu lub wykonania naprawy. zakwaszonej treści żołądkowej. Pozostałe części są zaangażowane w usuwanie nie strawionych resztek pokarmowych i można je zaliczyć do układu wydalniczego.

który powoduje rozkład glikogenu na glukozę. które są dalej rozkładane przez enzymy jelita cienkiego. Sekretyna wpływa na wytwarzanie dużych ilości alkalicznych płynów. W czasie trawienia skrobi przez amylazę powstają dwucukry. gdzie zachodzą końcowe etapy procesu trawienia. gdzie działa rozkładający skrobię enzym śliny .104 / UKŁAD TRAWIENNY Uwalnianie soków trzustkowych stymulują dwa hormony. zwanych kryptami Lieberkuhna. oraz amylazę trawiącą węglowodany. Strawiony pokarm przechodzi następnie do jelita czczego i krętego. Jeżeli poziom glukozy we krwi jest wysoki. tak że wchłonięte zostają jedynie cukry proste. występującej w ziemniakach i chlebie skrobi) na cukry proste. które neutralizują kwaśną. częściowo strawioną miazgę pokarmową. lipazę. Ostatecznie cukry są przenoszone do wątroby. Narząd ten wykorzystuje tylko część substancji dla własnych potrzeb. że nadmiar zostaje zmagazynowany w postaci glikogenu w wątrobie. która przekształca je w glukozę. kwasy tłuszczowe i rozpuszczone w nich witaminy dostają się do naczynia mleczowego. Aminokwasy (powstałe podczas trawienia białek) oraz cukry proste (uzyskane z węglowodanów) przechodzą bezpośrednio do kapilar wraz z witaminami i ważnymi minerałami. którego ściana wewnętrzna posiada miliony małych wypustek zwanych kosmkami. takimi jak żelazo. Rozkład skrobi Jednym z ważniejszych zadań układu trawiennego jest rozkład węglowodanów złożonych (m.in. który jest luźnym splotem Metabolizm skrobi Glikogen (zmagazynowana glukoza) Ślinianki: podżuchwowa i podjęzykowa Enzym amylaza Okrężnica Odbytnica (prostnica) Powyżej: Podczas trawienia skrobia jest rozkładana do glukozy przez enzym amylazę. insulina hormon uwalniany przez trzustkę - powoduje. Wchłanianie odbywa się głównie w jelicie krętym.pankreozyminy. Do tych enzymów zalicza się trypsynę rozbijającą peptony na mniejsze peptydy. a następnie do krwi. enzymy trzustkowe pomagają także w trawieniu węglowodanów i białek. którym zostają odtransportowane do układu limfatycznego. pozostałą przekazuje do komórek i tkanek organizmu. . glicerol. Glukoza jest tam magazynowana w postaci związku zwanego glikogenem. a spływająca do dwunastnicy żółć rozbija kulki tłuszczu.glukagon. Każdy kosmek zawiera naczynia włośniczkowe (kapilary) oraz cienkie.amylaza. Jeszcze więcej amylazy zostaje wymieszane z pokarmem podczas jego przejścia przez dwunastnicę. która rozkłada tłuszcze na małe cząstki kwasów tłuszczowych i glicerolu. Gdy kosmek styka się ze strawionym pokarmem. Z kapilar krew spływa do żyły wrotnej. trzustka uwalnia inny hormon . wapń i jod. Kiedy zaś poziom glukozy jest niższy niż potrzebny. ślepo zakończone odgałęzienie układu limfatycznego — naczynie mleczowe. Glukoza wraz z krwią jest przenoszona do wątroby. Enzymy trawienne są tutaj uwalniane z komórek spoczywających w małych zagłębieniach w ścianie jelita. Wszystkie powodują rozpoczęcie albo zahamowanie uwalniania glukozy z wątroby. W naszym organizmie istnieje wiele mechanizmów zapewniających odpowiedni (zgodny z potrzebami) poziom glukozy we krwi. przenosząc te związki bezpośrednio do wątroby. Proces rozpoczyna się już w jamie ustnej. Enzymy trzustkowe są wytwarzane w odpowiedzi na działanie innego hormonu . Poza tłuszczami.

• • • Nadmiar glukozy przechowywany jako tłuszcz Energia magazynowana jest w postaci ATP (adenozynotrójfosforanu) nie tłuszczów zamiast glukozy. wytwarzana jest ona w trzustce przez komórki szczególnej tkanki zgrupowane w tak zwanych wyspach Langerhansa. .głównego składnika strukturalnego . Wątroba przekształca je na glukozę. Podobnie jak amylaza. Organizm nasz rozwiązuje ten problem na dwa różne sposoby. Glikogen jest także gromadzony w mięśniach. a przez to podnoszących jej poziom we krwi. (Patrz strona 116.UKŁAD TRAWIENNY/105 Jak organizm zużywa glukozę Enzymy. fruktozy i galaktozy. wpływających na uwalnianie glukozy z wąttroby. Źródła energii w sytuacjach kryzysowych Zasoby glikogenu w organizmie nie są zbyt duże i jeśli ulegną wyczerpaniu. Po pierwsze może rozpocząć przekształcanie białek . Tłuszcze. podobnie jak glukoza. gdzie może być zużytkowana jako źródło energii (produktem ubocznym jest woda). Związki fosforanowe (najpowszechniejszy to ATP. które są wchłaniane do krwi w jelicie cienkim. cząsteczek glukozy.zjawisko znane jako hipoglikemia (niedocukrzenie). Kiedy glukoza znajdzie się wewnątrz komórki. tworząc wysokoenergetyczne związki fosforanowe. albo zmagazynowana jako ATP. Komórki rozwiązują ten problem. Po drugie w tkankach może rozpocząć spala- Kontrola poziomu glukozy we krwi Jako że glukoza jest tak istotnym źródłem energii. W odróżnieniu od amylazy jest wydzielana wprost do krwi. która może być zmagazynowana w postaci glikogenu w wątrobie i mięśniach albo przekazana do komórek. Woda i dwutlenek węgla są produktami ubocznymi tej reakcji. jednak w tym procesie powstają (jako produkt uboczny) ciała ketonowe. wprowadzając glukozę do wnętrza komórek) przez dużą grupę hormonów. Hormony kontrolują poziom glukozy we krwi. Zachowywanie tego poziomu jest jednym z czynników sprzyjających zdrowiu organizmu. tak też i energia uzyskana ze spalenia glukozy musi zostać zachowana w każdej komórce. Do tego procesu niezbędna jest insulina. a nie do jelita. by później stopniowo zużywana umożliwiała przeprowadzanie życiowo ważnych reakcji chemicznych. Do najważniejszych należą adrenalina i hydrokortyzon. zostaje spalona przy udziale tlenu w celu wytworzenia energii. na przykład na skutek głodzenia. potrzebne są inne źródła energii. produkowane przez nadnercza oraz hormon wzrostu wydzielany przez przysadkę mózgową.w glukozę. Zbyt wysoki poziom glukozy powodować może cukrzycę. czyli adenozynotrójfosforan) funkcjonują jak akumulator. podczas gdy woda pozostaje w organizmie. które w razie potrzeby mogą łatwo zostać rozbite. są dobrym źródłem energii. a z kolei jego duże obniżenie upośledza pracę komórek mózgu i prowadzi do utraty przytomności .) Woda W czasie trawienia enzymy rozkładają węglowodany do glukozy. Utrzymywanie stałego poziomu glukozy we krwi jest wynikiem wspomagania działania insuliny (która obniża ten poziom. Dwutlenek węgla zostaje następnie przeniesiony wraz z krwią do płuc i wydalony z wydychanym powiet- rzem. Kolejne spalone cząstki glukozy uzupełniają wyczerpaną baterię. Jeśli tylko glukoza pojawi się we krwi. dostarczając w miarę potrzeb małych ilości energii. jej poziom we krwi musi być utrzymywany na określonym poziomie. od razu jest wyłapywana przez komórki. Tak jak wątroba gromadzi glukozę w postaci glikogenu. a energia odzyskana. >4« Insulina obniża poziom glukozy we krwi przez wprowadzanie jej do komórek Wątroba przekształca galaktozę i fruktozę w glukozę utlenek węgla Białka mogą być rozłożone do glukozy Glukoza magazynowana jako glikogen Do płuc Prąd krwi Adrenalina i hydrokortyzon podnoszą poziom glukozy we krwi przez uwalnianie jej z wątroby i mięsni.

Elastyczność podniebienia miękkiego zezwala na jego ruch do góry podczas połykania pokarmów. Posiada ona enzym ptialinę. jednak gdy człowiek nie mówi i nie je. nie mają takiego samego składu. a tylną . Ślinianki Nasz organizm wytwarza codziennie około 1. Język Przekrój języka Brodawki grzybowate Brodawki nitkowate Wędzidelko przytwierdzające język do dna jamy ustnej Tętnica. które dają im niezwykłą wrażliwość. wyłożonych warstwą komórek wydzielniczych. Przez ten związek z dwoma najważniejszymi dla organizmu układami jama ustna jest zaangażowana zarówno w oddychanie. ale niektórzy przypuszczają. Ze środka podniebienia miękkiego zwisa w dół strzępek tkanki zwany języczkiem. Ślina ze ślinianki podjęzykowej jest bardzo lepka'. żyła i nerw językowy Po prawej: Rysunek (bardziej na prawo) przedstawia sposób osadzenia języka w jamie ustnej. Ślina spływa z nich przewodami uchodzącymi na wewnętrznej powierzchni policzków. splecionych z tkanką elastyczną i licznymi zakończeniami nerwowymi. która stanowi przedłużenie jamy ustnej ku tyłowi. skąd następnie przechodzi przez przełyk do żołądka. jak wskazuje nazwa. Jama ustna jest wyłożona błoną śluzową. język przepycha kęs do gardła. jak i przyjmowanie pokarmu.wodnej wydzieliny zawierającej śluz. To wargi nadają ustom wyraz. Ciągłe wydzielanie tych gruczołów. Podczas jedzenia główną funkcją języka jest wsuwanie pokarmu pomiędzy zęby (do żucia) oraz formowanie z tego rozdrobnionego pożywienia gotowych do połknięcia kulistych kęsów. . Ślinianki przyuszne . Podniebienie twarde jest utworzone przez wyrostki podniebienne kości szczękowych. Błona wyściełająca wewnętrzne powierzchnie policzków wytrzymać musi różne obciążenia. Zbudowane są z włókien mięśniowych. Te dwie pary gruczołów wylewają swoją wydzielinę po obu stronach wędzidełka języka (cienkiego paska tkanki uwypuklającego się z dolnej powierzchni języka i łączącego się z wyściółką dna jamy ustnej). produkują zaledwie jedną czwartą wytwarzanej śliny. podczas gdy mięsień gnykowo-językowy przywraca go do pozycji spoczynkowej. a także od sposobu jego stabilizacji w jamie ustnej. oraz związek chemiczny zwany lizozymem. jakie one wytwarzają. Język ma kształt zbliżony do trójkąta szeroki u podstawy. Umożliwia językowi przyciskanie pokarmów do twardej powierzchni. podczas gdy drugie wyjście łączy się ze szlakami prowadzącymi do przewodu pokarmowego i dróg oddechowych. które mogą powodować pewną ruchliwość języka. będąc jednocześnie narządem mowy. gruczołów potowych ani łojowych. wspomagane przez ślinianki. w pobliżu kąta żuchwy i sięgają aż do kości jarzmowej. Jego rzeczywista funkcja pozostaje do dziś tajemnicą. Mięsień rylcowo-językowy powoduje ruch języka do góry i tyłu.7 litra śliny .enzymu rozkładającego skrobię . Można więc powiedzieć. Powierzchnia górna środkowej części języka jest lekko zaokrąglona. a podjęzykowe spoczywają pod językiem na dnie jamy ustnej. Funkcja tych komórek jest różna w poszczególnych śliniankach. który dezynfekuje jamę ustną. zwęża się i jest nieomal szpiczasty na koniuszku. że pozwala na dodatkowe zamknięcie dróg oddechowych podczas połykania. dlatego płyny. Wargi pokrywa rodzaj zmienionej skóry. Zostaje to osiągnięte poprzez ruchy wypuklania i zagłębiania się języka. a jego powierzchnia dolna jest przymocowana do dna jamy ustnej przez cienki pasek elastycznej tkanki zwany wędzidełkiem. zapobiegając ich przesunięciu się w kierunku części nosowej gardła. Powiększenie przekroju języka (na prawo) pokazuje brodawki i kubki smakowe na jego powierzchni oraz mięśnie i gruczoły ślinowe poniżej. Język tworzą pasma mięśniowe biegnące podłużnie i poprzecznie. spoczywa on wewnątrz jamy ustnej. Kiedy zadanie to zostanie wykonane (szybciej u błyskawiczBrodawki okolone w obrębie podstawy języka nie „łykających" jedzenie). Przednią część powierzchni górnej jamy ustnej stanowi podniebienie twarde. podjęzykowe oraz podżuchwowe.największe spośród tych gruczołów są osadzone przed małżowiną uszną. czyli korzeniem. Każdy taki gruczoł jest złożony z wielu rozgałęziających się kanalików. dlatego cechuje ją znaczna zdolność do regeneracji. że ślina ma słabe właściwości antyseptyczne. pod żuchwą i poniżej zębów trzonowych. Podstawą. Po bokach jest połączony ze ścianami gardła -jamy. Większe możliwości wykonywania różnorodnych ruchów zapewniają językowi skurcze mięśni zlokalizowanych z tyłu i na bocznych powierzchniach szczęk i żuchwy. opierając się na przednich zębach. Aktywność języka jest zależna od mięśni go tworzących oraz tych. pozwala utrzymać stałą wilgotność wnętrza jamy ustnej.podniebienie miękkie. w którym znajdują się język i zęby. Z jednej strony jest zamknięta przez wargi. Za wydzielanie śliny odpowiedzialne są trzy pary ślinianek zlokalizowane w obrębie twarzy i szyi: przyuszne. jest przymocowany do żuchwy i do kości gnykowej. Koniuszek języka może się swobodnie poruszać. a przez to ich zgniatanie i mieszanie. która rozpoczyna trawienie. Jakkolwiek ślinianki przyuszne są największe. z którymi jest złączony. czyli chroni przed zachłyśnięciem.Jama ustna Jama ustna człowieka jest rodzajem zagłębienia. W odróżnieniu od zwykłej skóry nie ma ona włosów. będący w istocie tworem pośrednim pomiędzy prawdziwą skórą a błoną śluzową wyściełającą wnętrze jamy ustnej. zawierającą gruczoły produkujące lepki płyn nazywany śluzem. Ślinianki podżuchwowe leżą. Poza tym w obrębie jamy ustnej rozrzucone są liczne drobne gruczoły. a w porównaniu z wydzieliną innych ślinianek jest bardziej wodnista i zawiera więcej ptialiny .

aby ślina najpierw rozpuściła jakąś część pożywienia. a także nasącza suchy pokarm. Pierwszy etap trawienia rozpoczyna ptialina. Działają jednak jedynie w odpowiedzi na płyny i dlatego pokarm stały w suchej jamie ustnej nie wywołuje żadnych wrażeń smakowych. Sprawia. Jeżeli jednak kulka pokarmu jest zbyt duża i nie może zostać całkowicie spenetrowana przez kwas. omywając kubki smakowe. Funkcje śliny Najważniejszą funkcją śliny jest udział w procesach trawienia. Powyżej: Obrazek po lewej pokazuje nam to. Śluz w niej zawarty działa jak smar. pokrywając kęs pokarmowy. Organem zmysłu smaku są tysiące kubków smakowych. wywołać w nich powstanie impulsów. w większości ulokowanych w obrębie błony śluzowej pokrywającej język. które następnie przekazywane na drodze chemicznej do mózgu umożliwiają rozpoznawanie smaku pokarmów. czyniąc go łatwiejszym do przeżucia i połknięcia. Tak więc niezbędne jest. Na prawo ukazane są elementy wewnętrznej budowy jamy ustnej. że jama ustna jest odpowiednio zwilżona podczas jedzenia. który zawiaduje wszystkimi nieświadomymi . przekształcając ją w prostsze cukry. a jej działanie jest hamowane przez kwaśny odczyn treści żołądkowej. Roz- bija wiązania skrobi. podczas gdy dominujący w produkcji śliny gruczoł podżuchwowy wytwarza ślinę będącą mieszaniną równych części śluzu i płynu zawierającego ptialinę. Dzięki ślinie możliwe jest także „smakowanie" pokarmów i płynów.UKŁAD TRAWIENNY /107 Budowa jamy ustnej Trąbka Eustachiusza Migdatek gardłowy Podniebienie twarde Podniebienie miękkie Gardło Błona śluzowa Ząb Warga Podniebienie miękkie Języczek Migdatek Język Podniebienie Nagłośnia i— I Szczęka dolna (żuchwa) Krtań Przełyk Język V Ślinianka podżuchwowa Tchawica śluzowata. Dopiero płyn zawierający cząstki pokarmowe może. ptialina kontynuuje rozkładanie skrobi. co widzimy w lustrze po otwarciu ust. Małe ilości śliny są stale wytwarzane w ciągu dnia i nocy pod kontrolą autonomicznego układu nerwowego. będąca składnikiem śliny.

Można je uporządkować w podobny sposób jak mleczne. Dzieli się je na trzy zasadnicze rodzaje: siekacze. który leży w wyrostku zębodołowym szczęki lub części zębodołowej żuchwy. Obecny w ślinie enzym . Rodzaje zębów Można wyróżnić dwie główne grupy zębów. Zęby stałe zajmują miejsce mlecznych. widocznej w obrębie jamy ustnej. Przednie zęby posiadają tylko jeden korzeń. wypełnionej dobrze unerwioną tkanką łączną . przy czym korzeń jest zwykle częścią dłuższą. gdy wjamie ustnej znajdzie się jedzenie. która jest twardym. gdzie korona stapia się z korzeniem. gdyż nie zwilżony język i wargi nie mogą się swobodnie poruszać. a ponadto wyróżnia się zęby przedtrzonowe — pośrednie co do kształtu i lokalizacji. Z drugiej strony wzrost wydzielania śliny następuje na drodze odruchu przenoszonego włóknami nerwowymi układu parasympatycznego (przywspółczulnego). W obrębie korony zębina jest pokryta ochronną warstwą szkliwa . Takiemu sposobowi umocowania zębów zawdzięczamy ich niewielką ruchliwość własną. . Pobudzenie układu sympatycznego (współczulnego) powoduje zmniejszenie tej objętości. Jej działanie kończy się jednak pod wpływem kwaśnej treści soku żołądkowego. zmieniać objętość śliny. Mankiet utworzony przez dziąsło szczelnie otacza to miejsce. podobnym do kości materiałem. co objawia się uczuciem suchości w jamie ustnej podczas zdenerwowania. W ciągu życia pojawiają się dwa kolejne ich komplety. Przez ten właśnie otwór do wnętrza komory zęba wnikają drobne naczynia krwionośne oraz nerwy. oraz korzenia zatopionego w zębodole. Zęby mleczne. Każdy ząb składa się z dwu części: korony. Zębodoły Każdy ząb jest umocowany swym korzeniem w zębodole. która rozciąga się od korony w dół. aż do końca korzenia i otwiera się na jego końcu. Środek zęba ma kształt wydrążonej komory. obecne w okresie dzieciństwa. zawierającym także żywe komórki. nie unerwionej i bezkomórkowej substancji. Jednak sposób przymocowania jest dość skomplikowany i biorą w nim udział włókna tworzące więzadło okołozębowe.miazgą zęba.108/UKŁAD TRAWIENNY Ślinianki Zęby to twarde kościopodobne twory osadzone w zębodołach szczęk i żuchwy. czyli miejsce. Składa się ono z grupy mocnych włókien kolagenowych. Główny element strukturalny zębów jest zbudowany ze zwapniałej tkanki zwanej zębiną. podczas gdy tylne najczęściej dwa lub trzy. pomiędzy kłami i trzonowcami. Impulsy nerwowe mogą. zależnie od potrzeby. co stanowi rodzaj zderzaka chroniącego zęby i kości przed uszkodzeniem podczas gryzienia. chroniąc leżące poniżej tkanki przed zakażeniem i innymi szkodliwymi czynnikami. później są zwykle wszystkie tracone. Ślina pozwala na utrzymanie wilgoci wjamie ustnej i nasączenie suchego pokarmu. czynnościami. łączących cement pokrywający korzeń z częścią kostną zębodołów. Pobudzenie wydzielania śliny poprzez ten układ następuje wtedy.ptialina rozpoczyna proces trawienia przez rozbijanie wiązań produktów skrobiowych. W takiej sytuacji mówienie sprawia trudność. Przeplecione są pasmami tkanki łącznej. Podobny efekt można osiągnąć przez wywołanie odruchu warunkowego (nabytego) oglądaniem lub „zwykłym" myśleniem o jedzeniu. który dodatkowo stabilizuje korzeń w zębodole. Zęby Ślinianka przyuszna Przewód przyuszny Wędzidełko języka Ujście przewodu podjęzykowego Ślinianka podżuchwowa Komórki ślinianki wydzielające śluz Powyżej: Ślina dopływa do jamy ustnej poprzez przewody prowadzące od ślinianek. Korzeń jest otoczony przypominającym zębinę cementem. które ponadto zawierają naczynia krwionośne i nerwy. kły oraz trzonowce. Uchodzą one w kilku miejscach w górnej części policzków oraz na dnie jamy ustnej. co nazywane jest odruchem wrodzonym (bezwarunkowym). Zębina jest tkanką unerwioną i jej termiczne albo chemiczne drażnienie może prowadzić do powstania bodźców bólowych.niezwykle twardej. Szczególnie ważnym obszarem jest szyjka zęba.

Stałe trzonowce pojawiają się nie na miejscu mlecznych. że podczas gryzienia przeciwległe zęby stykają się. tworzące razem pełny zestaw 20 zębów mlecznych. konieczne może być ich usunięcie. w którym to zachodzi.UKŁAD TRAWIENNY /109 Dla siekaczy charakterystyczny jest podobny do brzytwy. drugi około dwunastego. podczas gdy u innych mogą się one nie pojawić do końca pierwszego roku życia. Niektóre zęby mądrości mogą nigdy nie przebić się przez dziąsła. Spośród stałych zębów najwcześniej ukazują się trzonowce w wieku około sześciu lat . tnąc jak ostrza nożyczek. Prawidłowo powinny być rozmieszczone w sposób zapewniający dość miejsca większym. Zęby tworzą w jamie ustnej równy. Pierwszy wyrzyna się około szóstego roku życia. U noworodka jedynym objawem zamknięcia zawiązków zębowych są pogrubienia w obrębie dziąseł zwane „poduszeczkami". zwany też zębem mądrości. Na tym etapie komórki nabłonkowe prymitywnej jeszcze jamy ustnej namnażają się i tworzą gruby wałeczek w kształcie łuku zębowego. proces ten kończy się dopiero około roku po pojawieniu się mlecznych zębów. ale z tyłu za nimi.wraz ze zmniejszaniem się wielkości szczęki następowało zmniejszanie się liczby zębów. Pomiędzy drugim a trzecim rokiem życia większość dzieci ma już komplet 20 zębów mlecznych. w miarę wypadania mlecznych zębów. które zostają zastąpione przez zęby stałe. owalny łuk z siekaczami i kłami w przedniej części. a następnie kły i trzonowce . a trzeci. Następnie. zaczynają się pokazywać górne siekacze. W wielu miejscach. 3 lata <&> 6 lat . przedtrzonowcami i trzonowcami coraz bardziej do tyłu. odpowiadających poszczególnym zębom. a potem dolne siekacze. Część z tych komórek zaczyna później tworzenie zębiny. jakby wyznaczały miejsce ostatecznego połączenia pomiędzy zębiną a szkliwem.1- 9 lat 12 lat 21 lat Zęby mleczne zaczynają się wyrzynać około połowy pierwszego roku życia. a położone w przeciwległych szczękach i żuchwie współpracują. Czasami u około 25 procent dorosłych nie pojawiają się nigdy zęby mądrości. U około 25 procent populacji nie pojawia się nigdy jeden lub więcej zębów mądrości. ostatecznie wyznaczając ułożenie korzeni zębów. zaostrzony brzeg. po których wkrótce pojawiają się górne. Gdy proces wyrzynania dolnych siekaczy jest już ukończony. podczas gdy kształt trzonowców i przedtrzonowców lepiej sprawdza się podczas rozdrabniania pokarmów. komórki te tworzą pączkowate wrośla w tkankę leżącą pod nabłonkiem. następnie kły i trzonowce. Około szóstego miesiąca życia pojawia się pierwszy z dolnych siekaczy i rozpoczyna się wyrzynanie zębów. a jeżeli dojdzie do ich wklinowania pod dziąsłem. Pączki przybierają następnie kielichowaty kształt i stopniowo rozrastają się w taki sposób. Prawidłowe łuki zębowe są tak dopasowane. Rozwój zębów Pierwsze oznaki rozwoju zębów pojawiają się u sześciotygodniowego płodu.a następnie pojawiają się inne.chociaż i ta kolejność może się zmieniać. . Około 20. Problemy z ząbkowaniem dotyczyć mogą każdego z zębów mlecznych. może być różny. Niewielka liczba dzieci ma po kilka zębów już przy urodzeniu. Również i w czasie wyrzynania się zębów staNoworodek 9 miesięcy \ łych jest zauważalna znacząca zmienność. roku życia większość ludzi ma już wszystkie zęby stałe. Wiek. podczas gdy pozostałe zapoczątkowują powstawanie szkliwa. Brzegi tych kielichowatych zawiązków wrastają coraz głębiej. Budowa kłów jest idealna do rozrywania i szarpania. około osiemnastego roku życia. co dla wielu niemowląt jest dość bolesne. co zdarza się u około 50 procent ludzi. po szóstym roku życia wypadają najpierw górne. Pierwszymi zębami są dolne siekacze. Zjawisko to mogą tłumaczyć teorie ewolucyjne . stałym zębom.

) Drugi ząb trzonowy (1113ż) ' Ząb mądrości (17 r.) Przedni ząb trzonowy (12-16 m.Korona Korzeń • v Ząb przedtrzonowy Siekacz Kiet Teoretycznie wszyscy mamy 32 zęby. widoczny jest ostateczny kształt łuku zębowego. co może trwać około sześciu lat.ż.ż. pomiędzy górnymi siekaczami może występować przerwa.ż.) Pierwszy ząb przedtrzonowy (10-12 r. W procesie ewolucji zmieniły się zęby człowieka: kły są znacznie mniej ostre.ż. a zęby mądrości czasami w ogóle nie wyrastają. 2 kły.ż." (10-12 r.110/UKŁAD TRAWIENNY Zęby mleczne i stale Siekacz przyśrodkowy (7-9 rok życia) _ Siekacz boczny (7-9 r. Stałe górne siekacze wyglądają zwykle na nieproporcjonalnie duże w stosunku do twarzy dziecka. wśród których podobnie wyróżniamy 4 siekacze. Niemowlęta i małe dzieci mają tylko 20 zębów mlecznych. gdy ukażą się wszystkie zęby stałe. Szczęka górna Kiel (9-12 r.ż. Podobnie stłoczenie zębów jest widoczne dopiero wtedy. czyli 10 zębów w żuchwie i szczękach.) . jednak później wrażenie to znika. kły szarpią. można to łatwo stwierdzić.) Siekacz przyśrodkowy (6-8 m.ż. gdy mleczne zęby są zastępowane stałymi.ż. a trzonowce i przedtrzonowce rozdrabniają pokarm. 2 kły i 4 trzonowce. Drugi ząb przedtrzonowy .) Siekacz boczny (8-10 m. W okresie wyrzynania się zębów stałych. gdyż większe stałe zęby uwypuklą każdą nieprawidłowość. która zwykle zanika wraz z wyrzynaniem się stałych kłów. jako że twarz rośnie.) *'*mu\. podczas gdy wielkość zębów nie zmienia się. gdyż powodują one ścieśnianie siekaczy. Siekacze tną.ż.) Kiet (16-20 m. 4 przedtrzonowce i 6 trzonowców.ż.ż.) Pierwszy ząb Uzonowy(6-7r.) Po zakończeniu procesu wyrzynania się mlecznych zębów części szczęk podtrzymujące je nie ulegają już więcej zauważalnemu powiększeniu. dopiero więc gdy pojawią się stałe siekacze. czyli razem 16 zębów. Kość zębodotu Więzadła okołozębowe Cement (kostniwo) Naczynia krwionośne . Jeśli górne siekacze mają jakąkolwiek skłonność do wystawania.) Tylny ząb trzonowy (2O40m. Zmiany ułożenia zębów Przekrój zęba trzonowego Korona zęba Szyjka Korzeń Ząb trzonowy . Zęby mleczne są zwykle mniejsze niż ich następcy. a ich układ w żuchwie i szczękach jest identyczny: 4 siekacze..

a nagłośnia zamyka jamę krtani. Przełyk jest elastyczną rurą o długości około 25 centymetrów i średnicy przekroju równej 2. podtrzymywana przez błonę podśluzową. Jeśli to nastąpi. przyciskając kęs pokarmowy do górnego sklepienia. podnoszą jednocześnie podniebienie miękkie (ruchomy fragment tego sklepienia). przepycha go jednocześnie w stronę leżącej za jamą ustną cieśni gardzieli.Przełyk i żołądek Faza ustna trawienia kończy się. krtaniowej części gardła jest udział w połykaniu pokarmów. zapobiegając przez to przesuwaniu kęsa pokarmowego do przestrzeni w tylnej części nosa i zamykając nagłośnią uniesione wejście do krtani. blokując wejście do części nosowej gardła. rozpoczyna się odruch bezwarunkowy. gdy język. Podniebienie miękkie przemieszcza się. Ostatnia czynność zapewnia drożność tchawicy i krtani. Wejście do przełyku znajduje się bezpośrednio za tchawicą. Podobnie jak reszta przewodu pokarmowego. Przełyk Zapalenie wywołane przez zarzucanie steczne treści żołądkowej Prawidłowe położenie żołądka i przepony Ujście trąbki Eustachiusza Część nosowa gardła Część ustna t / gardła" Podniebienie miękkie Nagłośnia Część-/1 krtaniowa. ff/~ Kęs pokarmowy w gardle Przełyk Tchawica Nagłośnia Poniżej: W czasie połykania jedzenie jest wpychane do przełyku przez mięśnie ustnej części gardła. / U góry: Zarzucanie treści żołądkowej do przełyku jest często spotykane w okresie ciąży. Kurczą się mięśnie gardła. zarówno stojąc na głowie. pokarm albo płyn dostają się do krtani . gardl Podniebienie twarde Jama ustna Przełyk Podniebienie miękkie przesuwa się. powiększona macica wpycha górną część żołądka do klatki piersiowej. umożliwiająca łatwe przesuwanie pokarmu. Część ta leży dokładnie do tyłu od krtani i jej warstwa wewnętrzna łączy się z chrząstkami . kierując na dalsze etapy trawiennej podróży. Jest to proces czynny. Czasami.zjawisko to zwane jest zakrztuszeniem się. Wyścieła go błona śluzowa. zamykając nosową część gardła. Tuż poniżej wcięcia szyjnego w górnej części klatki piersiowej przełyk zagina się lekko w lewo i krzyżuje od tyłu z oskrzelem głównym lewym.tarczowatą i pierścieniowatą. które mają zapobiec nałożeniu się aktu połykania i oddychania. dzięki któremu możemy pić i połykać pokarmy. gdy nagłośnia nie zamknie wejścia do krtani odpowiednio wcześnie. Spychają go serie falowych skurczów zwanych perystaltycznymi. rozpoczyna się silny kaszel. Gardło w czasie połykania Ta część żołądka | znajduje się w klatce i piersiowej. Podniebienie miękkie obniża się Kęs pokarmowy Nagłośnia opada w dół zamykając krtań.5 centymetra. Następny etap połykania jest przeprowadzany automatycznie i nie mamy na niego wpływu. Zaciskające ruchy mięśni gardła przepychają kęsy do dołu. zabezpieczając stały dopływ tlenu. W tym samym czasie inne mięśnie gardła i głowy przyciskają język do sklepienia jamy ustnej. Żołądek został popchnięty do góry przez powiększoną macicę. Jeśli tylko jedzenie przesunęło się poza tylną część języka. który usuwa połknięte substancje. przepycha- UKŁAD TRAWIENNY/111 jąc kęs do górnej części przełyku. Kęs pokarmu nie zsuwa się biernie w dół przełyku aż do żołądka. Następnie przechodzi przez przeponę i łączy się z wpustem żołądka. Funkcją położonej niżej. zamiast •ą w jamie brzusznej. Przesuwanie się pokarmu nie jest więc mechanizmem zależnym od siły ciężkości. Względnie grubą warstwę mięśniową tworzą włókna okrężne i podłużne. których ruchy pomagają w wytwarzaniu dźwięków mowy. w ciągu paru sekund następuje po sobie wiele czynności. zawracając jego zawartość do przełyku. . jak i siedząc. jest zbudowany z czterech warstw. Gdy jedzenie znajdzie się w gardle. tak że pokarm nie może tam wrócić. przykryte od zewnątrz włóknistą warstwą ochronną (przydanką łącznotkankową).

w chwili rozkurczu przepuszcza on miazgę pokarmową do dwunastnicy. Chociaż ze względu na częstość występowania refluks żołądkowy (dający .zwieracz odźwiernika . wyłożonej specjalną błoną śluzową z licznymi fałdami. służący jako zbiornik jedzenia. ze śliską warstwą okrywającą oraz pofałdowaną błoną wewnętrzną. Błona wyściełająca wytwarza duże ilości specjalnego soku. kwaśnymi sokami trawiennymi. który rozpoczyna trawienie.przechodzi do dwunastnicy. Lekarze używają pojęcia refluks. Fałdy błony wewnętrznej zawierającej komórki wydzielające śluz i soki trawienne Śliska warstwa okrywająca Podłużne — -— i okrężne warstwy mięśni ściany żołądka j Pomiędzy żołądkiem i przełykiem nie można odnaleźć struktury podobnej do typowego zwieracza (np. Powodować też może dolegliwości w okresie ciąży. dochodzi do wystąpienia refluksów. aż zostanie całkowicie rozłożona. Jego górna część zwana wpustem łączy się z przełykiem. leżącym w górnej części jamy brzusznej. gdy w jakimkolwiek miejscu w organizmie następuje przepływ płynu w złym kierunku. pierścienia mięśniowego tworzącego zwieracz odbytu). podobne problemy mogą pojawić się również w innych układach. niż sądzi większość ludzi-leży tuż pod przeponą. która warstwą śluzu chroni się przed własnymi. która następnie przez pierścień mięśniowy . czyli zarzucania treści żołądkowej do przełyku. Żołądek jest przede wszystkim zbiornikiem pokarmu. aż powstanie miazga. Powrotowi treści żołądkowej do przełyku zapobiega aktywność warstwy mięśniowej ściany przełyku oraz to. Jeśli zawiodą te mechanizmy. która następnie zostaje przepchnięta do dwunastnicy. Jest to worek mięśniowy. ale często też dokucza osobom w średnim wieku. gdy powiększona macica wypycha zawartość żołądka do góry.pierwszą częścią jelita cienkiego. a dolna. Jedzenie jest mieszane w żołądku z sokiem tak długo. zostaje zaciśnięta. jaką jest przełyk. że przy przechodzeniu przez przeponę rurka. Ściana żołądka składa się z grubej warstwy mięśni. Płuca Przełyk Przepona Wątroba Śledziona Warstwa śluzu wyścielającego żołądek objawy nazywane potocznie zgagą) uznawany bywa za zjawisko normalne. Jakkolwiek refluks kwaśnej zawartości żołądka jest najpospolitszy. z dwunastnicą . czyli odźwiernik. Zwieracz odźwiernika nadzorujący wyjście z żołądka nigdy nie jest całkowicie zamknięty. Tak więc podczas przechodzenia fali perystaltycznej przez żołądek małe ilości jego treści stale wydostają się do jelita cienkiego. W miejscu połączenia tych dwóch organów widoczny jest rodzaj pierścienia utworzonego z mięśni (zwieracz odźwiernika). Zarzucanie treści żołądkowej do przełyku jest najczęstsze u niemowląt oraz ludzi starszych. Żołądek Żołądek jest workiem mięśniowym.112/UKŁAD TRAWIENNY Budowa i położenie żołądka Żołądek jest położony wyżej. Następnie jest ona przepychana przez dalsze odcinki jelita. a zawiera kwas i enzymy. to jednak może prowadzić do wystąpienia zaburzeń trawiennych. Soki przekształcają trafiające do żołądka jedzenie w papkę.

Jelito kręte Okrężnica Kątnica Wyrostek robaczkowy — Prostnica (odbytnica) Po lewej: Dwunastnica. UKŁAD TRAWIENNY /113 Dwunastnica Błona podśluzówkowa Warstwa mięśniowa przesuwa pokarm przez dwunastnicę. których wysokość i gęstość maleje w kierunku jelita grubego.kontynuującą procesy trawienia. ale spełnia wyłącznie funkcje wydalnicze. • . Granica pomiędzy nimi nie jest ostra. Ma kształt podkowy otaczającej głowę trzustki. Wewnątrz znajduje się warstwa podśluzówkowa. chociaż oba posiadają dwie zewnętrzne warstwy mięśniówki i wewnętrzną warstwę błony śluzowej wyściełającą światło. -. To pierwsze ma także grubsze ściany. Wspólne ujście przewodu żółciowego wspólnego i trzustkowego do dwunastnicy Jelito cienkie i grube Dwunastnica Powyżej: Wężopodobna dwunastnica jest pierwszą częścią jelita cienkiego przyjmującą masę pokarmową Jelitoczcze z żołądka i . które wydzielają ochronny śluz. .i Naczynia krwionośne i limfatyczne zaopatrujące komórki dwunastnicy Przekrój ściany dwunastnicy Kosmki.8 centymetra. Te trzy rodzaje płynów są odpowiedzialne za dalszy etap trawienia. bogaty w niektóre enzymy trawienne.. długości około 2. Dwie warstwy mięśni w jej ścianie kurczą się i rozkurczają naprzemiennie. Dwunastnica mierzy około 25 centymetrów.Jelito cienkie Dwunastnica przyłączona do dalszej części żołądka stanowi pierwszy odcinek jelita cienkiego i w znaczący sposób wpływa na proces trawienia. Od niej rozpoczyna się jelito czcze.dzięki wydzielanym Okrężnica enzymom . Komórki śluzówki muszą ciągle być zastępowane nowymi.5 metra. zawierająca liczne gruczoły zwane gruczołami Brunnera. wyznacza ją wiele stopniowo pojawiających się zmian. Błona śluzowa jelita cienkiego posiada liczne fałdy okrężne. które są transportowane z trzustki przewodem trzustkowym i z pęcherzyka żółciowego przewodem żółciowym wspólnym. wydzielająca alkaliczny sok dwunastniczy. Pomaga on uchronić dwunastnicę od samostrawienia i uszkodzenia przez kwasy żołądkowe. jelito czcze i kręte tworzą jelito cienkie . podczas gdy jelito kręte jest trochę węższe. przesuwając tym samym pokarm wzdłuż jej światła. Tutaj jest on neutralizowany przez własne soki dwunastnicy oraz przez działanie soku trzustkowego i żółci. które następnie przechodzi w jelito kręte. . Krypty Lieberkuhna wydzielają enzymy trawienne oraz soki alkaliczne neutralizujące kwas żołądkowy. Trawienie Częściowo nadtrawiony i upłynniony pokarm wchodzący do dwunastnicy zawiera duże ilości kwasu solnego. Mnożą się szybciej niż jakiekolwiek inne komórki ludzkiego organizmu: co godzinę na każde 100 komórek jest wymieniana jedna. Jelito grube jest także częścią przewodu pokarmowego. Gruczoły Brunnera wydzielają śluz ochronny. Najbardziej wewnętrzną warstwą jest błona śluzowa. <lóre zwiększają powierzchnię błony wewnętrznej. Dwunastnica łączy żołądek z jelitem czczym.końcową część układu trawiennego. Średnica jelita czczego wynosi około 3. Sok ma także neutralizować kwaśny odczyn treści żołądkowej.

dzięki której w kontakt z pokarmem wchodzi możliwie największa powierzchnia i wchłanianie jest niesłychanie wydajne. tak tłuszcze zostają wchłonięte przez naczynie limfatyczne biegnące w kosmku. Ma około 3.dolna część jelita cienkiego . warstwy śluzówki i warstwy komórek wyściełającej światło jelita. jest nazywany mleczem. tworząc żyłę wrotną. Szerokość krezki. Każdy kosmek posiada w środku kanał limfatyczny zwany też naczyniem mleczowym. Ma on około 15 centymetrów długości i jest przytwierdzony do tylnej ściany jamy brzusznej. których powierzchnia oglądana pod mikroskopem okazuje się być złożona z delikatnych. jest głównie woda i resztki pokarmowe. Oznacza to. Pęcherz moczowy Odbytnica Wnętrze jelita czczego tworzy szereg okrężnych fałd. Tętnice i żyły prowadzące krew do i ze ścian jelita biegną w krezce. mierzona od jej podstawy aż do jelit. Koniec podtrzymujący jelita ma natomiast około 5. To właśnie w jelicie czczym z pokarmu do krwi przechodzą składniki odżywcze. Szczególny rodzaj bogatej w tłuszcze limfy.5 metrów długości łączy jelito czcze i dwunastnicę z jelitem grubym i stanowi prawie połowę długości całego jelita cienkiego. musi być v. Wchłanianie Jako że funkcją jelita czczegc jest przenoszenie substancji odżywcz} h z pożywienia do krwi.5 metra długości. Podobnie jak substancje odżywcze do krwi. Tym. wynosi prawie 20 centymetrów. przez który przechodzi pokarm w drodze do jelita grubego. która biegnie do wątroby. przy czym żyły zbierające krew nie prowadzą wprost do serca.ystarczająco dobrze w nią zaopatrzone.jest ostatnim etapem. co pozostaje. palczastych wypustek zwanych kosmkami. Proces wchłaniania zostaje zakończony w jelicie krętym. Budowa jelita krętego jest podobna do budowy dwu pozostałych części jelita cienkiego.114/UKŁAD TRAWIENNY Jelito czcze i kręte jest przyczepione do tylnej ściany brzucha przez wachiarzowaty twór zwany krezką. . dostarczaną przez liczne żyły i tętnice. Ten wachlarzopodobny twór składa się z dwu warstw otrzewnej. Pozwala to obu częściom jelita cienkiego na wykonywanie w miarę swobodnych ruchów w jamie brzusznej. Jelito kręte Jelito kręte . Lokalizacja jelit Pęcherzyk żółciowy Okrężnica Dwunastnica Jelito kręte Krezka W odróżnieniu od dwunastnicy. Każdy taki kosmek mierzy około 1 milimetra.błonę wyściełającą całą jamę brzuszną. że zanim wchłonięte substancje trafią do innych części ciała. ale łączą się z innymi żyłami jelitowymi. Powierzchnia wchłaniania jest jeszcze większa. która lepiej lub gorzej jest jednak przymocowana do tylnej ściany brzucha. jelito czcze i kręte są podtrzymywane przez elastyczną błonę zwaną krezką. odpływającej z jelit. Wnętrze składa się z dwóch warstw mięśni odpowiedzialnych za przesuwanie trawionego pokarmu wzdłuż jelita. Funkcja jelita czczego Jelito czcze jest miejscem. Powierzchnia zewnętrzna jest chroniona przez otrzewną . gdyż powierzchnia komórek pokrywających kosmki jest uformowana w strukturę zwaną „brzeżkiem szczoteczkowym''. najpierw zostają wykorzystane i przetworzone w wątrobie. Dlatego też ta część przewodu pokarmowego jest bardzo dobrze zaopatrzona w krew. w którym następuje wchłonięcie z pokarmu substancji odżywczych potrzebnych organizmowi. Do wypełniania tej funkcji jelito cienkie posiada odpowiednio wyspecjalizowaną błonę wewnętrzną.

Włośniczki (kapilary) Rzęski Naczynie mleczowe Krypty Lieberkuxhna . po lewej).UKŁAD TRAWIENNY/115 Położenie i budowa jelita krętego Tętnica Otrzewna Dwunastnica Naczynie limfatyczne Jelito czcze Gruczoł Okrężnica Jelito kręte Światło jelita Okrężnica Rzęski Warstwy śluzówki Komórki śródbłonka Warstwy mięśni Jelito kręte jest ostatnią częścią jelita cienkiego. przez którą przechodzi pokarm. po prawej). umożliwiające szybkie wchłanianie substancji odżywczych do krwi w naczyniach włosowatych (poniżej. Jego warstwa wewnętrzna (śluzówka) jest pokryta małymi. palczastymi wypustkami nazywanymi kosmkami (poniżej. Efektem tego jest zwiększenie powierzchni Kosmki jelita.

glikogen. jako że wysoki poziom ketonów we krwi zmniejsza tempo akcji porodowej. gdzie tworzą się ciała ketonowe. będący swoistym magazynem energii. tlenu i wodoru. sprowadza się do pobrania przez hepatocyty surowych białek z krwi przynoszonej przez żyły układu wrotnego. które następnie przenoszone z krwią do wątroby ulegają tam przebudowie do ciał ketonowych. zsyntetyzowania nowych białek przez enzymy wątrobowe i przekazania ich z powrotem do krwi. nie jest trudne. Z wszystkich wymienionych powyżej źródeł . Kiedy spożycie glukozy jest niskie . by mogło być łatwo zużyte.produkt rozpadu tłuszczów. Podczas stosowania diety odchudzającej albo ostrzejszych form głodzenia można zaobserwować silniej wyrażoną kwasicę ketonową. a potrzebujemy ich do wytwarzania energii. tak zwany układ wrotny. przy czym prawy jest zawsze większy i zajmuje zwykle całą górną część prawej strony jamy brzusznej. jak i roślinnego. wysuwa się spod prawego łuku żebrowego i może być wyczuwany przy uciskaniu brzucha. Przekształcenia tłuszczów Tłuszcze są także niezbędne dla naszego organizmu. jak np. przekształcając węglowodany w dwa rodzaje związków blisko spokrewnionych z czystym cukrem. Innymi słowy krew z jelit dopiero wtedy może trafić z powrotem do serca i płuc.rozbijane są białka i węglowodany. w której mogą zostać wbudowane lub mogą odnowić istniejącą tkankę tłuszczową.podstawowych elementów budulcowych żywej materii: węgla. tłuszczów i w mniejszym stopniu węglowodanów . gdy najpierw przejdzie przez system żył w wątrobie. Gdy brakuje glukozy.waży między 1.dochodzi do ostrej niewydolności funkcjonowania narządu. Spożywamy białka w różnych postaciach.Wątroba Wątroba spełnia dwie ważne funkcje: wytwarza nowe związki oraz unieszkodliwia trucizny i odpadki. podczas stosowania diety . np. mózg) i zużywają dla potrzeb energetycznych. Narząd ten staje na drodze każdej kropli krwi opuszczającej jelita. Kobiety w czasie porodu często ulegają takiemu zakwaszeniu. a przeciwnie . tak jak amoniak. Są wyspecjalizowane w posługiwaniu się podstawowymi dla naszego organizmu substancjami . Gdy zabraknie glukozy. Usuwanie odpadków Żyły wątroby są wyściełane warstwą komórek (od ich odkrywcy nazywanych komórkami Kupffera).do tego procesu niezbędny jest tlen. Spadek poziomu cukru we krwi prowadzi do uszkodzenia mózgu.w wyniku choroby . Lewy jest mniejszy i sięga zwykle środka tej okolicy po stronie lewej. To samo dotyczy rzeczywistych trucizn. musi albo być opornym w stosunku do enzymów wątrobowych. powoduje u pacjenta skłonność do krwawień oraz pojawianie się innych komplikacji. jakie spożywamy . za podtrzymywanie procesów życiowych odpowiadają komórki działające na poziomie mikroskopowym. w tkance tłuszczowej wytwarzane są ketony. W naukach medycznych twórcze komórki wątroby są nazywane hepatocytami. W zdrowiu i chorobie Ketony pojawiają się we krwi dopiero kilka godzin po posiłku.np. nadmiar zostaje szybko usunięty i zmagazynowany. Wyróżnić można trzy rodzaje ketonów: dwa typy ciał ketonowych (kwas acetooctowy i kwas betahydroksymasłowy) oraz aceton. gdy zna się wielość jej funkcji. serce. bakterie. a następnie przebudowując. Wątroba jest największym narządem organizmu . który powstaje podczas rozpadu białek. albo też całkowicie omijać wątrobę.białkami. Aceton . Wytwarzanie białek Białka są niezbędne dla odnowy i tworzenia komórek w całym organizmie. proces ten. . są trujące i hepatocyty od razu je neutralizują. gromadzenie się w jamie brzusznej płynu. Później są uwalniane do krwiobiegu. tak pochodzenia zwierzęcego. Funkcje Podobnie jak w każdym narządzie. ale jeśli . i z tych „surowych" białek wątroba musi stworzyć białka odpowiednie dla naszego organizmu. które gromadzą się w hepatocycie. a także nadmiar krwinek czerwonych (nasze ciało „normalnie" wytwarza ich zbyt dużo) i od razu przekazują je do przeróbki hepatocytom. zbudowaną z trzech pierwiastków . najpierw je rozbijając. które spełniają funkcję „odkurzacza" krwi. jakim jest spalanie produktów rozpadu tłuszczów nazywanych ketonami.pochodzą produkty uboczne. Drugim jest substancja podobna do glukozy . Upraszczając. czyli synteza białek. Jest schowana pod przeponą i chroniona przez dolne żebra przed uszkodzeniem. Niektóre z nich. Występują w pokarmach skrobiowych i cukrowych. Wyławiają różne zanieczyszczenia. Wyróżnia się dwie jej części zwane płatami: lewym i prawym. zwykle warstwę podskórną. nie spełnia jednak żadnej użytecznej funkcji. Większość energii zużytej podczas porannej gimnastyki będzie pochodzić ze spalonych przez mięśnie ciał ketonowych. Często w takich sytuacjach stosuje się dożylne podawanie roztworu glukozy. w tym też odpowiedzialnych za krzepliwość krwi. Wyobrażenie sobie skutków niewydolności wątroby. które następnie są przenoszone do wątroby.8 kilograma. wytwarzania białek. Ciała ketonowe zaś są natychmiast wykorzystywane jako źródła energii. tkanka tłuszczowa jest rozkładana do kwasów tłuszczowych. Tłuszcz poza tym jest także magazynem energii. . chemicznych informatorów naszego ciała oraz enzymów.z samej krwi. Wątroba posiada niezwykłą zdolność regeneracji .następuje jej powiększenie. co nazywamy wodobrzuszem. Funkcją wątroby jest zorganizowanie paliwa w taki sposób. dla wytwarzania hormonów. Rezerwy białkowe (głównie w mięśniach) nie są zbyt duże i dlatego wiele tkanek przestawia się na korzystanie z alternatywnego źródła energii. Wykonuje to zadanie. Gdy budzimy się rano. nagły wysiłek). w przypadku zbyt dużej ilości cukru we krwi. Niedobór cukru szybko prowadzi do uszkodzenia mózgu. Załamanie produkcji białek. które znikną z krwi po obfitym śniadaniu. Wytwarzanie węglowodanów Węglowodany są dużą grupą związków chemicznych.3 a 1.takich jak alkohol i oczywiście lekarstw. czyli glukoza. Wybadanie całego dolnego brzegu wątroby przeważnie nie jest możliwe. Odpady z krwi i przetworzonych tłuszczów trafiają do żółci. wydalając do krwi nieszkodliwy mocznik. skąd pobierają je niektóre narządy (mięśnie. dlatego jego poziom we krwi musi być precyzyjnie nadzorowa-' ny i konieczne jest jego magazynowanie na okres wzmożonego zapotrzebowania (głodzenie. Pierwszy to energia „instant". a więc przenoszącej wszystkie odżywcze substancje wchłonięte z pożywienia. ujemnie wpływając na zdolność macicy do efektywnych skurczów. Tylko w przypadku uszkodzenia komórek wątrobowych nie następuje odnowa. jesteśmy zwykle trochę zakwaszeni ketonami: małe ich ilości są obecne we krwi i moczu.po operacyjnym usunięciu jednego płata zostaje on zastąpiony przez nową tkankę w ciągu paru tygodni. która działa jako izolator i amortyzuje urazy. co hamuje tworzenie ketonów. Podobnie. tłuszczami i węglowodanami. jest wytwarzany równocześnie z ciałami ketonowymi. Ketony Niezbędny dla organizmu jest stały dopływ glukozy do krwi w celu realizacji wszystkich funkcji życiowych oraz dostarczania tkankom energii. Nasze mięśnie podczas pracy spalają cukier lub cukropodobne związki . Jeśli lek ma mieć długie działanie. Produkty uboczne tego procesu nie zostają przekazane do krwi. Przekształcane są przez wątrobę do formy.

Przerobiona" krew gromadzi się w żyłach wątrobowych i powraca do serca. a utlenowana krew . Odpadki są zbierane przez przewody żółciowe. które są zbiornikiem omywającym rzędy komórek wątrobowych (hepatocytow). które są otoczone przez żyły i tętnice.. Tętnica wątrobowa _ Pęcherzyk żółciowy Przewód żółciowy wspólny Gałąź tętnicy wątrobowej — Gałąź żyty wrotnej Zatoka . . a odpadki są zbierane przez przewody żółciowe.paliwo" komórek .Przewód żółciowy Gałąź żyły wrotnej Płaty wątroby dzielą się na zraziki.przez tętnicę wątrobową właściwą.UKŁAD TRAWIENNY /117 Jak pracuje wątroba Przepona Substancje odżywcze są dostarczane do wątroby poprzez żyłę wrotną.:.— — — * wego Substancje odżywcze i odpadki przenikają z zatoki Hepatocyty uwalniają zsyntetyzowane substancje . Odgałęzienia tętnicy wątrobowej i żyły wrotnej dostarczają utlenowana krew i substancje odżywcze do zatok wewnątrz zrazika.. cherzyka I żóldo. Hepatocyt : Żyła wrotna — Kanaliki żółciowe Żyła miedzyzrazikowa Zrazik wątrobowy Żyła miedzyzrazikowa prowadząca do żyły środkowej Gałąź tętnicy wątrobowej . Zrazik wątrobowy Od tętnicy wątrobowej i żyły wrotnej I Odpadki z hepatocytow wydalane kanalikami żółciowymi Do żyły wątrobowej Żyła środkowa biegnąca do żyły wątrobowej Dopę. Substancje przetworzone są także wylewane do zatoki i transportowane przez żyły śródzrazikowe.

rozbijają tłuszcze. gorzkim płynem barwy żółtej lub zielonkawej. czerwony barwnik krwi . Mimo że 95 procent składu stanowi woda. sole mineralne.hemoglobina .118 / UKŁAD TRAWIENNY Żółć jest gęstym. wytwarza ona hormon . które nadają jej tak charakterystyczną barwę. co umożliwiałoby tłuszczom przechod-zeBez żółci nasz organizm nie mógłby trawić tłuszczów. Uwalniana z niego do jelita cienkiego w odpowiedzi na pojawienie się pokarmu.cholecystokinę. Sole żółciowe. magazynowana w pęcherzyku żółciowym.szczególnie ten zawierający tłuszcze . wliczając w to sole żółciowe. Nie są niszczone po użyciu. Jako że zawiera resztki po zużytych i starych krwinkach czerwonych. Transportują także witaminy: A. która szybko przechodzi w żółto-brązową bilirubinę. Hormon wędruje z krwią do pęcherzyka żółciowego i. E i K. Nasz organizm jest bardzo konserwatywny w metodach wykorzystywania soli żółciowych. Podczas trawienia sole żółciowe dwukrotnie wracają do wątroby z krwią przynoszoną przez żyłę wrotną. staje się też częścią układu wydalniczego. spływa do pęcherzyka żółciowego . Wypływając z komórek.pojawi się w dwunastnicy (pierwszej części jelita cienkiego). Zabarwienie Zabarwienie żółci wynika z obecności w niej barwnika zwanego bilirubiną. jest niezbędna do trawienia tłuszczów. wyciska żółć. Następnie łączą się one w przewodziki międzyzrazikowe zbierające żółć z czynnościowych elementów wątroby . która następnie spływa w dół kanału zwanego przewodem żółciowym wspólnym i przez mały otwór . która opuszcza wątrobę przewodem wątrobowym wspólnym. Poza funkcją detergentów solom żółciowym jest także przypisywana rola przenośników w dalszych częściach jelita.w 80-90 procentach są przenoszone z powrotem wraz z krwią do wątroby. gdzie pobudzają wydzielanie żółci i jeszcze raz są wykorzystywane. Jedną z wielu funkcji wątroby jest rozbijanie starych i zniszczonych krwinek czerwonych. Żółć nie przez ścianę jelita. to jednak zawiera ona w sobie szeroki wachlarz związków chemicznych. wytwarzanym w wątrobie i magazynowanym w pęcherzyku żółciowym. wręcz przeciwnie . pomagają w neutralizacji kwaśnej.przechodzi do światła jelita cienkiego. Każdego dnia powstaje około 1 litra żółci. Transport żółci Okrężnica . gromadzi się w maleńkich kanalikach zlokalizowanych pomiędzy grupami komórek i nazywanych kanalikami żółciowymi. Jeśli żółć nie jest natychmiast potrzebna do trawienia. ułatwiając pracę enzymom trawiennym. D. wywołując silne skurcze jego ścian.leżącej tuż pod wątrobą przechowalni. gdzie pozostaje aż do chwili. Wytwarzana jest w wątrobie. Gdy ma to miejsce. Codziennie w wątrobie powstaje około litra żółci. częściowo strawionej treści żołądkowej. gdy ma szansę odegrać rolę w procesie rozkładu tłuszczów.jest chemicznie rozbijana i tworzy się zielona biliwerdyna. w tym i dwuwęglany. Gdy pokarm .zrazików. Funkcje żółci Zawarte w żółci sole mineralne. które z chemicznego punktu widzenia są solami sodowymi kwasów glikocholowego i taurocholowego. a działa w jelitach. cholesterol oraz barwniki żółciowe. Z tych kanałów żółć spływa do zbiorczych przewodów nazywanych przewodami wątrobowymi. Wytwarzana jest nieprzerwanie w małych ilościach przez każdą komórkę wątroby.zwieracz Oddiego .

powstające już we wnętrzu pęcherzyka żółciowego. powodując czasami całkowite zamknięcie Pęcherzyk żółciowy żółciowy wspólny Przewód trzustkowy światła przewodu pęcherzykowego lub nawet żółciowego wspólnego. które jednak mogą osiągać nawet do 1.25 centymetra średnicy. Żółć może rozbić albo zemulgować tłuszcze. Są to twarde grudki zbudowane głównie z cholesterolu (złożonego związku chemicznego). składają się z połączonych z sobą cząstek zielonego barwnika żółci. Obecność barwników żółciowych wpływa na kolor moczu. Wytwarzane w seriach. Oprócz tego zabarwia oraz częściowo odpowiada za zapach stolca. Najczęstsze są problemy związane z tworzeniem się kamieni żółciowych. zwykle niewielkie. Najczęściej są to twory pojedyncze. czyli cholesterol. W takim przypadku za mało żółci spływa do jelit. jak nazwa wskazuje. stolec zatem ma kolor bladoszary. przylegają do siebie ściankami. są utworzone przede wszystkim z cholesterolu. Podczas trawienia rozbijają globulki tłuszczu. nie przetworzona część biliwerdyny nadaje żółci charakterystyczny zielonkawy odcień. a także wzmaga aktywność jelit. które przekształcają ją w urobilinogen. Położenie pęcherzyka żółciowego Przewody wątrobowe Naczynia krwionośne Przewód wątrobowy wspólny Przewód pęcherzykowy Kamienie żółciowe Fałdy błony śluzowej Nawet podczas normalnego wytwarzania żółci w wątrobie mogą się pojawić nieprawidłowości w funkcjonowaniu pęcherzyka żółciowego. liczących nawet do dwunastu sztuk. Opróżnia się do światła jelita przez otwór w ścianie dwunastnicy pod wpływem zawartych w niej pokarmów tłuszczowych. zawierające zielony barwnik żółciowy oraz związek powstający w organizmie podczas rozbijania tłuszczów. Najpospolitsze są kamienie mieszane. Kamienie cholesterolowe. W świetle jelit bilirubina podlega działaniu kolonizujących nasz przewód pokarmowy bakterii. . Pęcherzyk żółciowy może pomieścić około pół litra żółci. ale bardzo liczne. co manifestuje się żółtym zabarwieniem skóry oraz białkówek oczu. Pojawiają się zazwyczaj w przebiegu schorzeń zaburzających skład krwi. Po lewej: Żółć jest zielonkawym płynem. podobnie jak czynią to detergenty. Wyróżnia się trzy odmiany kamieni żółciowych. Kamienie barwnikowe. Kiedy dochodzi do jakiegokolwiek zaburzenia w obrębie wątroby lub przewodów wątrobowych. przez krew transportowany do nerek i uwalniany z moczem. którego sole działają tak jak detergenty. poziom bilirubiny we krwi podnosi się.UKŁAD TRAWIENNY /119 Pozostała. układając się ciasno w pęcherzyku żółciowym.

Kłębuszek nerkowy Po prawej: Układ moczowy jest jednym z głównych układów wydalania. pęcherza moczowego i cewki moczowej . którym mocz przechodzi z pęcherza moczowego do ujścia cewki moczowej.przewodu. pęcherzyk żółciowy i gruczoły potowe w skórze. które nie usunięte mogłyby doprowadzić do zatrucia. Składa się z nerek. Są to: układ moczowy z jego głównymi częściami składowymi pęcherzem moczowym i nerkami. a także jelito grube. Proces ten dokonuje się poprzez różne układy wydalnicze. moczowodów. . które składają się z organów i gruczołów służących do wydalania substancji resztkowych.Rozdział 10 UKŁADY WYDALNICZE Organizm posiada kilka sposobów wydalania produktów przemiany materii.

Większość komórek naszego organizmu używa w reakcjach chemicznych białka. Różne części organizmu nieustannie wytwarzają własne substancje resztkowe. Dziwnym może wydawać się myślenie o płucach jako narządzie wydalania. wówczas krew stałaby się bardzo kwaśna. Ich zadaniem jest również regulowanie ilości wody. Część wody. soli oraz innych cennych substancji jest z powrotem wchłonięta przez krew. jeśli organizm nie chce spowodować samozatrucia.UKŁADY WYDALNICZE /121 Mężczyzna Kobieta Nerka Moczowód Macica Spojenie tonowe Prącie Pochwa Wydalanie Wydalanie jest procesem. Gdyby większa niż normalnie ilość dwutlenku węgla rozpuściła się we krwi. tak że składnik wodny krwi (osocze) wchodzi do cewek. jak i w nocy. Sytuacja ta sparaliżowałaby wiele procesów chemicznych zachodzących w organizmie i mogłaby doprowadzić do śmierci. Nerki nieustannie produkują mocz. Wiele organów. podczas gdy większość pozostałych składników zostaje we krwi. która wydostaje się z organizmu. za pomocą którego ciało pozbywa się ubocznych produktów przemiany materii. Krew ostatecznie dociera do filtra na końcu jednej z cewek (których jest 2 miliony w każdej nerce). i utrzymywanie odpowiedniej równowagi soli w ustroju. nerki. Nerki otrzymują około 1 litra krwi w każdej Układ moczowy minucie. Za usunięcie z krwi zużytych substancji zawierających azot są odpowiedzialne nerki. które muszą zostać usunięte. ma za zadanie do tego nie dopuścić. ale dwutlenek węgla jest najważniejszym produktem przemiany materii wydalanym z organizmu. Działania nerek są kompleksowe. w rezultacie czego większość wody. Zjawisko to jest nazwane niewydolnością oddechową i może być ostatnim stadium w przewlekłym zapaleniu oskrzeli. włączając płuca. W ciągu doby mogą wytworzyć około 2 litrów. mocznika i innych zużytych produktów jest przekazywana w formie moczu wzdłuż dwóch kanałów do pęcherza moczowego. gdzie następuje jej rozdział. Filtrowany płyn przechodzi przez długie cewki nerek. przy rozkładzie którego w substancjach resztkowych zawsze pojawia się azot. zarówno w dzień. wątrobę i jelito grube. Delikatna . ale ilość ta może się zmieniać.

ile wody zostało wchłonięte. . Następnie przechodzi do jelita cienkiego. Bardzo podobny system kontroluje równowagę poziomu soli. które mogą pochłaniać mniejszą lub większą ilość przepływającego przez nie. ale jelito z pewnością posiada prawdziwe wydaliny. ale również odgrywa ważną rolę w trawieniu pokarmu (patrz strona 118). Gruczoły potowe W gorące dni organizm traci dużo soli i wody w postaci potu. poprzez pory gruczołów potowych. czyli inaczej jelita grubego. których jedyną funkcją jest regulowanie temperatury ciała. Żółć jest składowana w pęcherzyku żółciowym. które rozkładają duże kulki tłuszczu na mniejsze drobiny. ale może on być rozpuszczony w mniejszej lub większej ilości wody i stąd posiadać odpowiednio mniejsze lub większe stężenie. Końcowa postać niepotrzebnych produktów. . które zawierają produkty metabolizmu komórkowego w postaci żółci. Jest to długi. filtrowanego płynu. czyli masy kałowej. W przypadku odwodnienia organizmu polecenie wchłonięcia większej ilości wody pochodzi od hormonu ADH (hormon antydiuretyczny). Nerki poprzez pęcherz i cewkę moczową wydalają mocznik. że stają się łatwiejsze do wchłonięcia proces ten nazywa się emulsyfikacją.Pęcherzyk żółciowy I Pęcherz moczowy Cewka moczowa Jelito grube poprzez odbyt wydala kał . dolnym rogu jamy brzusznej. ponieważ zawarta w nim woda przechodzi do krwi przez ściankę jelita. czyli odbytu. W końcu przemieszcza się do okrężnicy. szeroki kanał. czy proces ten można nazywać wydalaniem. który jest uwalniany do krwi przez tylny płat przysadki mózgowej.pozostałość jedzenia . ponieważ organizm pozbywa się ciepła wraz z parowaniem potu ze skóry. krtań. że żółć zawiera substancje. że wchłania on dawkę soli zgodną z potrzebami organizmu. Dlatego też z całą pewnością można powiedzieć. który wydalają do dwunastnicy. Jak organizm oczyszcza się z pozostałości przemiany materii Skóra Tchawica Oto metody oraz układy. Jednak jeśli ktoś nie pociłby się wcale przez cały dzień.po usunięciu z niego składników odżywczych. dzięki którym organizm pozbywa się zużytych substancji głównie skutków trawienia i różnych procesów metabolicznych koniecznych dla utrzymania życia. następnie idzie w górę i zakręca na kształt podkowy. Wątroba i pęcherzyk żółciowy wydalają bilirubinę. wydzielany przez usytuowane tuż nad nerkami nadnercza. gdzie ma miejsce prawdziwy proces trawienia i wchłaniania wszystkich potrzebnych składników odżywczych. Tak więc działanie żółci nie tylko eliminuje w pożyteczny sposób zbędne produkty z wątroby. aż staje się płynną papką. co sprawia. Podczas przejścia przez jelito grube to. a mianowicie hormon zwany aldosteronem. Pęcherzyk żółciowy Jelita co pozostało po właściwym pożywieniu. Ptuco Wątroba Skóra wydala wodę i sól. że pot nie spełnia niezbędnych funkcji w oczyszczaniu ciała z produktów ubocznych. Większość składników kału to po prostu resztki jedzenia po usunięciu z nich składników odżywczych. Całkowita objętość wydalanego moczu pozostaje na prawie tym samym poziomie. pochodzący ze spalania glukozy jako paliwa. Płuca wydalają dwutlenek węgla. gardło i jamę nosową. Spornym jest. Po wejściu pożywienia do żołądka jest ono rozkładane przez kwasy. pochodzący z wykorzystania przez komórki białka. zanim dojdzie do swego końca. wówczas nadmiar soli i wody zostałby z łatwością wydalony przez nerki. zależy od tego. gdy spożyjemy pokarm zawierający tłuszcze. Dzieje się tak dlatego. i pewne ilości wody poprzez tchawicę. pochodzącą z rozkładu hemoglobiny w śledzionie. oddziaływuje na nefron i sprawia. oraz wodę i sole mineralne. stopniowo utwardza się. Pot jest wytwarzany przez znajdujące się w skórze gruczoły potowe.122/UKŁADY WYDALNICZE kontrola równowagi poziomu wody zawartej w organizmie dokonuje się dzięki kanalikom nefronów. pochodzące z pożywienia. jest ona później poprzez żółć wydalona w kale. który zaczyna się w prawym.

o wiele bardziej niebezpieczne. W prawej. Około 2 do 3 centymetrów od niższego końca znajduje się złączenie w kształcie litery T. Przewlekłe zapalenie okrężnicy częściej występuje u ludzi od 20. dochodząc do miednicy. co odbywa się za pomocą ruchów robaczkowych. Część okrężnicy. Od zgięcia śledzionowego krew przechodzi tętnicą krezkową dolną do pozostałej części jelita. jest nazwana poprzecznicą. razem z jelitem cienkim są zaopatrywane w krew z tętnicy krezkowej górnej. które jest często skutkiem infekcji lub alergii i trwa tylko krótką chwilę. gdzie jelito kręte (ostatnia część jelita cienkiego) uchodzi do jelita grubego. Okrężnica jest zdecydowanie największą częścią jelita grubego. Okrężnica wstępują- UKŁADY WYDALNICZE /123 Okrężnica poprzeczna 0<ri. tuż pod wątrobą okrężnica skręca w lewo. który od niego odchodzi. Obydwa naczynia krwionośne są gałęziami aorty. gdzie jej przedłużeniem jest odbytnica. stąd też część biegnącą w dół organizmu określa się jako okrężnicę zstępującą. . Zapalenie okrężnicy Zapalenie okrężnicy jest zapaleniem błony śluzowej okrężnicy. Następnie przechodzi w poprzek organizmu pod żołądkiem i biegnie w dół po lewej stronie ciała. okrężnicę i odbytnicę. Istnieją dwa rodzaje tego schorzenia: ostre zapalenie okrężnicy. jelito ślepe. Okrężnica przesuwa pozostałości przemiany materii w kierunku odbytu przez odbytnicę. Jelito ślepe oraz wyrostek robaczkowy.3 metra.Jelito grube Naukowcy dzielą jelito grube na cztery części: wyrostek robaczkowy.' Kość krzyżowa Wyrostok iobacz<ovvv Powyżej i na lewo: Okrężnica i odbytnica. Biegnie prosto wzdłuż prawej strony jamy brzusznej. oraz pochłanianie soli i wody dostarczonych z jelita cienkiego. wtedy gdy skręca w dół zgięciem śledzionowym.j Wstępują: . są zamkniętymi drogami nie posiadającymi żadnej znanej funkcji w organizmie. o długości 1. drugi zakręt. ca i 2/3 poprzecznej. która przecina organizm. gdyż może wywołać poważne komplikacje i wymaga długiego leczenia. Okrężnica zstępująca Kręgosłup "Hrerz biodrow. Dalsza część jelita grubego to okrężnica wstępująca. górnej części jamy brzusznej. Zadaniem okrężnicy jest przesuwanie masy kałowej do odbytnicy. Dopływy żyły wrotnej przekazują krew z jelit do wątroby. roku życia. ale może pojawić się u osób w każdym wieku. W tej części układu wydalniczego często wywiązują się stany zapalne prowadzące do wrzodziejącego zapalenia okrężnicy (ilustracja po lewej). Woda pochodząca z płynnych resztek procesu trawienia jest wchłaniana przez krew. oraz przewlekłe albo wrzodziejące zapalenie okrężnicy .viin. do 40. Pierwszy zakręt okrężnicy po prawej stronie jest nazwany zgięciem wątrobowym.

Część zawartej w niej wody jest śluzem. Daje to możliwość działania odbytnicy jako zbiornika kału. Przykry zapach kału jest wywołany przez działanie bakterii w jelicie (które wytwarzają różnorodne związki azotowe) oraz siarkowodoru. Barwniki żółci pomagają również w wyjaławianiu i odwadnianiu kału. Kolor kału jest określany przez barwniki żółci (produkty rozpadu chemicznego czerwonych krwinek) zwane sterkobiliną i bilirubiną.124 / UKŁADY WYDALNICZE Anatomia odbytnicy i odbytu Zwieracz wewnętrzny odbytu Splot żylny odbytniczy zewnętrzny Wiele problemów nastręcza laikom odróżnienie odbytnicy od odbytu. Głównym zadaniem odbytu jest wstrzymywanie kału. składa się z umięśnionego przewodu wyłożonego nabłonkiem błony śluzowej. który wydziela typowy zapach „zgniłego jaja". którym wysmarowany jest prze- wód pokarmowy. który łączy odbytnicę. które nie zostały strawione. 1/3 stanowią nie przetrawione tłuszcze i białka. najniższą część jelita grubego. tak jak reszta jelita. a pozostała część to błonnik albo niestrawne resztki pokarmu lub fragmenty jedzenia pochodzenia roślinnego. Sama odbytnica. Przechodzą przez niego nie strawione resztki pokarmu wydalane w postaci stolca. podczas gdy odbytnica funkcjonuje jako jego zbiornik. Przy normalnie działającym odbycie i odbytnicy człowiek może opróżniać jelita w dogodnym dla siebie momencie. Odbyt Kanał odbytowy (długości około 3 cm) jest końcową częścią odbytnicy. Mięśniowa część odbytnicy kurczy się podczas oddawania kału. Odbyt jest tylko wąskim otworem otoczonym przez pierścień mięśnia. . Odbytnica które produkują śluz potrzebny do smarowania stolca. Masa kałowa składa się zwykle z 75 procent wody i 25 procent substancji stałych. tak aby ułatwić jego wydostanie się na zewnątrz. a nie w chwili gdy masa kałowa zakończy wędrówkę przez jelito grube. a który ułatwia wydostanie się stolca z organizmu. ale w innych sytuacjach jest zdolna do napinania się i wydłużania. ze środowiskiem zewnętrznym. Z substancji stałych około 1/3 to bakterie. Nabłonek w odbytnicy zawiera gruczoły.

Występuje tylko u ludzi. następuje zapalenie. kiedy odczuwamy. że jego głównym zadaniem. Inne zwierzęta w tym samym Poniżej: Wyrostek robaczkowy jest bezużyteczną częścią jelita grubego o nieznanych funkcjach. Zapalenie wyrostka robaczkowego Wiadomości. której uczymy się w okresie niemowlęcym) aż do dogodnego momentu. zawiera dużo tkanki chłonnej służącej do tego celu. drugi koniec łączy się z jelitem ślepym. a stałe odpady popychane w kierunku odbytnicy. rozluźniają się. Koniuszek wyrostka jest zamknięty. zdają się przeczyć sobie nawzajem. który przesyła sygnały do mięśnia zwieracza zewnętrznego. Wyrostek może zostać usunięty we wczesnym okresie życia. pewnych gatunków małp i u wombatów. czyli włóknista część roślin. ale w trakcie wypróżnienia. Na końcu odbytu znajdują się dwa pierścienie mięśni zwane zwieraczami . miejscu co wyrostek robaczkowy posiadają narząd.wewnętrzny i zewnętrzny. odbytu Odbyt Jak dochodzi do usunięcie kału W czasie gdy kał zbliża się do końca swojej wędrówki wzdłuż jelit. Zwieracz wew Zwieracz zewnęlr/n. że posiadamy ten fragment jelit. Z tych powodów wyrostek robaczkowy może być opisany jako pozostałość po procesie ewolucji człowieka. Wyrostek może mieć długość do 10 centymetrów i około 1 centymetra średnicy. Zwieracz wewnętrzny (który jest kontrolowany przez układ autonomiczny). która jest umiejscowiona na początku jelita grubego. tkanka wyściełająca kanał wydziela płyn nawilżający zwany śluzem. Z drugiej strony posiadanie wyrostka robaczkowego nie jest koniecznym warunkiem naszego zdrowia. kiedy zaistnieje możliwość wypróżnienia się.UKŁADY WYDALNICZE /125 Kontrola jelit Kontrola jelit jest kierowana przez mózg. że w trakcie naszej ewolucji w ciągu wieków. co nie odbija się na funkcjonowaniu organizmu. Podobnie jak migdałki i węzły limfatyczne. Aby ułatwić mu wyjście z odbytu. Jedynym momentem. które wyznaczyła mu natura. równocześnie jednak w chwili. Sygnały te nawet przez kilka godzin tłumią chęć pozbycia się kału. w którym możemy wydalić kał. aby pozostawał zamknięty do czasu. stopniowo staje się coraz gęstszy. Można sądzić. Położenie wyrostka robaczkowego Okręznica poprzeczna Wyrostek robaczkowy w stanie zapalnym Odbytnica Okręznica esowata . czyli usuwania kału. który funkcjonuje jako dodatkowy żołądek i w którym błonnik. zezwalając w ten sposób na jego wyjście. rozluźnia się. którego skutkiem może być konieczność jego usunięcia. Z jednej strony wydaje się. jest jego stan zapalny (zbliżenie w kółku). jest obrona przed infekcją w niższej części jelit. Zwieracz zewnętrzny jest celowo zamknięty (zdolność. umożliwiając mu przejście do odbytu. ponieważ płyny są wchłaniane przez organizm. jest trawiony przez bakterie. ten specjalny narząd nie był już potrzebny w procesie trawienia. wraz ze spożywaniem mniejszej ilości błonnika zastępowanego mięsem. W warunkach fizjologicznych wyrostek robaczkowy niemal zupełnie się kurczy w wieku około 40 lat. Zwykle te dwa zwieracze zamykają odbyt. Wyrostek robaczkowy Wyrostek robaczkowy jest wąskim fragmentem jelita w kształcie rurki przypominającej ogon. jakie posiadamy na temat wyrostka robaczkowego. gdy wyrostek robaczkowy ulega zakażeniu. gdy stwierdzi obecność kału.

Nerki
Człowiek posiada dwie nerki, które leżą na tylnej ścianie jamy brzusznej. Z wnętrza każdej nerki wychodzi przewód zwany moczowodem, który biegnie wzdłuż tylnej ściany jamy brzusznej i wchodzi do pęcherza moczowego. Kanalik wychodzący z pęcherza jest nazywany cewką moczową. U kobiet jej otwór znajduje się do przodu od ujścia pochwy, a u mężczyzn na końcu prącia. Nerki zawierają tysiące maleńkich jednostek filtrujących, czyli nefronów. Każdy nefron może być podzielony na dwie ważne części: kłębuszek nerkowy oraz cewkę, w których woda i potrzebne składniki odżywcze są odciągane z krwi. Kłębuszek nerkowy składa się z kłębka małych naczyń włosowatych, które posiadają bardzo cienkie ścianki. Woda i produkty przemiany materii mogą zatem łatwo przenikać do cewki znajdującej się po drugiej stronie. System naczyń włosowatych nerek jest tak duży, że jest zdolny do przefiltrowania około 130 mililitrów krwi w każdej minucie. Otwory w ściankach naczyń włosowatych tworzą sito biologiczne i są tak małe, że drobiny powyżej pewnego rozmiaru nie mogą przez nie przenikać. Gdy nerki zostają zainfekowane, kłębuszki nerkowe znajdują się w stanie zapalnym i sito przestaje działać wybiórczo, pozwalając większym cząsteczkom przechodzić do moczu. Albumina jest jedną z najmniejszych drobin białka, która znajduje się w moczu. Dlatego też lekarze, aby sprawdzić, czy nerki funkcjonują prawidłowo, badają poziom zawartości białka w naszym moczu. Cewki przechodzą między kłębuszkami nerkowymi do układu odprowadzającego mocz, którym ostatecznie odpływa on do pęcherza moczowego. Każdy kłębuszek nerkowy jest otoczony przez torebkę Bowmana, która jest początkiem jego cewki. Właśnie tutaj prawie cała przefiltrowana woda i sól są powtórnie wchłaniane, powodując w ten sposób odpowiednie stężenie moczu. Wtórna absorbcja wody odbywa się dzięki bardzo skomplikowanemu systemowi posiadanemu przez nasz organizm, w którym hormon uwalniany do krwi przez przysadkę mózgową zmienia przepuszczalność cewki (jej zdolność do ponownego wchłaniania wody). W czasie gdy hormon znajduje się we krwi, cewka pozwala na wtórną absorbcję znacznej ilości wody. Gdy hormon jest „wyłączony", cewka staje się mniej przepuszczalna i większość wody przechodzi w skład moczu. Proces ten jest nazwany diurezą, a odpowiedzialny za niego hormon nazwano hormonem antydiuretycznym (ADH). W pewnych warunkach, takich jak moczówka prosta (diabetes insipidus, której nie należy mylić z diabetes mellitus, czyli cukrzycą), hormonu tego może brakować. Wtedy pacjent nie może utrzymać wody i traci jej znaczną ilość w moczu, a więc musi uzupełniać brak poprzez większe spożycie płynów. Inny hormon, aldosteron, wydzielany przez nadnercze umieszczone tuż nad nerkami, jest odpowiedzialny za wymianę soli sodowej na sól potasową, pomagając w ten sposób kontrolować ciśnienie krwi i równowagę poziomu soli w organizmie. Hormon przytarczyc, inny hormon wydzielany przez cztery małe gruczoły schowane za tarczycą, reguluje wchłanianie niezbędnego wapnia, z kórego są zbudowane nasze kości i zęby. Wysokie ciśnienie krwi Nerki regulują poziom soli w organizmie i wytwarzają hormon zwany reniną. Poziom reniny zależy od poziomu soli, który z kolei jest regulowany przez oddziaływanie hormonu nadnerczy - aldosteronu na cewki nerkowe. Renina uaktywnia inny hormon, angiotensynę, który ma podwójne działanie: po pierwsze zwęża tętniczki i powoduje wzrost ciśnienia krwi; po drugie sprawia, że nadnercze wydziela aldosteron, powodując w ten sposób zatrzymanie przez nerki soli i przez to dalszy wzrost ciśnienia krwi. Na lewo: Nerki wydzielają reninę, która uaktywnia angiotensynę, kiedy ciśnienie jest małe, przez co zwężają się tętnice, powodując wzrost ciśnienia. W tym samym czasie nadnercze produkuje aldosteron przyczyniający się do zatrzymanie soli, co również podnosi ciśnienie krwi i wstrzymuje wytwarzanie reniny. Po prawej: Nerka i jej części składowe. Tętnica nerkowa przenosząca krew do nerki dzieli się na tętnice łukowate i w końcu na tętniczki doprowadzające. Wszystkie kończą się w kłębuszkach nerkowych (patrz zbliżenie). Krew jest filtrowana przez ścianę kłębuszka i przechodzi do kanalika nerkowego. Podstawowe składniki krwi (białko, krwinki białe i czerwone) są zbyt duże, aby przeniknąć przez półprzepuszczalną błonę kłębuszka nerkowego, ale większość substancji (np. woda, sole i hormony) może przez nią przejść. Następny etap nazywa się selektywnym zwrotnym wchłanianiem (dalej na prawo). Surowce konieczne dla organizmu są wchłaniane przez kapilary poprzez ścianę kanalika. Gdy krew jest dokładnie przefiltrowana, opuszcza nerkę żyłą nerkową, a substancje resztkowe są wydalane w moczu.

W jaki sposób nerki kontrolują ciśnienie krwi

Nadnercze

Krew pod niskim ciśnieniem

.Wydalanie moczu o mniejszej zawartości soli

Pęcherz moczowy

Renina Angiotensyna Aldosteron

Zwężenie tętniczek i wzrost ciśnienia krwi

UKŁADY WYDALNICZE /127 Układ filtracyjny nerek

Filtrat przepływający z układu i - , krwionośnego^' kanalika nerkowego

Pożyteczne — składniki filtratu są wchlniane dokrw

Moczowód -;—

Mocz

Pęcherz
Pęcherz moczowy jest umięśnionym organem o grubych ściankach, który leży w dolnej części miednicy pomiędzy spojeniem łonowym i odbytnicą. Jest to worek o czterech ścianach w kształcie lejka przypominający piramidę wywróconą szczytem ku dołowi. Podstawą tej piramidy jest powierzchnia, na której spoczywa jelito cienkie, lub w przypadku kobiet -macica. Ściany pęcherza składają się z licznych warstw mięśni, które są w stanie rozciągać się, podczas gdy pęcherz napełnia się, a następnie kurczyć się w trakcie opróżniania. Nerki przepuszczają prawie stały strumyk moczu płynący moczowodami do pęcherza. Pęcherz nie działa jednak jak balon, którego ciśnienie w trakcie napełniania ciągle wzrasta. Włókna mięśniowe pęcherza pozwalają bowiem na znaczne jego powiększanie poprzez dostosowywanie się do ilości moczu aż do momentu, kiedy jest prawie pełny. Gdy zaczyna stawiać opór, odczuwamy konieczność oddania moczu. Dwa moczowody - przewody, poprzez które mocz przechodzi z nerek do pęcherza, wchodzą do niego niedaleko tylnych rogów górnej powierzchni. Uchodząc do pęcherza, przebijają skośnie jego ścianę, wskutek czego rozciągnięcie pęcherza zamyka ich ujścia, zapobiegając cofaniu się moczu. Mocz wydostaje się z organizmu przez cewkę moczową, która ma swój początek w najniższym punkcie pęcherza. Normal-

moczowy
nie otwór ten jest zamknięty przez zwieracz - okrężny mięsień, który kurczy się w celu zagrodzenia ujścia. W czasie oddawania moczu zwieracz rozluźnia się wraz ze skurczem mięśni ścian pęcherza. Cewka moczowa dorosłego mężczyzny osiąga przeciętnie 20 centymetrów długości i składa się z trzech części. Pierwsza lub sterczowa część ma długość około 3-4 centymetrów i przechodzi od otworu u wylotu pęcherza, przez środek gruczołu krokowego. Środkowa część cewki u mężczyzn ma długość tylko 12 milimetrów i jest często nazywana częścią błoniastą cewki moczowej. Ostatnia, najdłuższa część (około 12 centymetrów) nazwana jest częścią gąbczastą cewki moczowej. Znajduje się w obrębie prącia i otwiera się ujściem zewnętrznym na szczycie żołędzi. U kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i funkcjonuje tylko jako kanał do wydalania moczu. Ma średnicę 1 centymetra i jest otoczona przez gruczoły śluzowe. Fakt, że jest tak krótka, a jej ujście znajduje się na stosunkowo odkrytym i zanieczyszczonym obszarze, wyjaśnia, dlaczego kobiety często cierpią na zakażenie dróg moczowych. jak mocznik i kwasy, są ciągle wytwarzane przez organizm i muszą być wyeliminowane, tak aby utrzymać ich koncentrację we krwi na dopuszczalnym poziomie. Zawartość innych substancji, takich jak sól i woda, musi być również utrzymywana w ścisłych granicach. Proces ten, zwany homeostazą, jest głównym zadaniem nerek. Bez wątpienia organizm potrzebuje podatnego na zmiany, elastycznego systemu, szczególnie, że pobór płynów waha się od zera aż do 10 litrów dziennie. Skład moczu ostatecznie wydalanego zależy od tego, jakie substancje toksyczne wytwarza organizm. W rzeczywistości wszystko, co znajduje się w moczu, jest również obecne we krwi, różne jest tylko stężenie - to w moczu musi być bardzo zmienne, tak aby to we krwi utrzymywać w ścisłych granicach. Przykry zapach, często łączony z moczem, jest związany z jego rozkładaniem przez bakterie pochodzące z powietrza. Zapach świeżego moczu nie jest tak nieprzyjemny. . Cały proces jest niezmiernie delikatny i złożony, a jego końcowym efektem jest płyn, w którym substancje resztkowe i zmienna ilość innych produktów, takich jak sód, mogą być usunięte z organizmu. Codziennie około 1200 litrów krwi przepływa przez nerki i w efekcie tworzy się około 110 litrów filtratu, który prawie w całości jest ponownie wchłaniany do krwi, pozostawiając jedynie około 1 litra moczu. Przechodzi on nieprzerwanie z nerek przez moczowody do pęcherza i jest średnią ilością wydalaną w ciągu jednego dnia. Kontrola pęcherza W normalnych warunkach pęcherz moczowy dorosłego człowieka może utrzymać bez żadnego poczucia niewygody około 1/4 litra moczu, a opróżnianie (oddawanie moczu) następuje, zanim zbierze się 1/2 litra. W trakcie napełniania pęcherza napięcie mięśni ścian przesyła sygnały do rdzenia kręgowego. U małego dziecka sygnały te powodują automatyczne opróżnianie, co jest czynnością odruchową. Po nabyciu umiejętności oddawania moczu w toalecie odruch jest stopniowo eliminowany dzięki kontroli z wyższych ośrodków w mózgu. Jeśli sygnał pochodzący z pełnego pęcherza pojawi się w niewygodnej dla nas chwili, mózg wysyła bodziec nakazujący ścianom pęcherza rozluźnienie i w ten sposób pozwala na dalsze wypełnianie, zanim ponownie dotrze do niego nowy sygnał. Na lewo: Cewka moczowa u kobiet i mężczyzn narysowana w odpowiedniej skali. Zauważ odległość pęcherza moczowego od ujścia cewki moczowej na każdym rysunku: u kobiet cewka moczowa jest znacznie krótsza i w związku z tym bardziej narażona na zakażenia.

Mocz

Zawartość płynu wewnątrzkomórkowego podlega bardzo ścisłym ograniczeniom. Pewne substancje toksyczne, takie

Męska

Przekrój cewki moczowej
Pęcherz Gruczoł krokowy

Część sterczowa cewki moczowej Wzgórek nasienny Dno miednicy Część błoniasta cewki moczowej Gruczoł Cowpera

Żeńska

Ujście gruczołu Cowpera Pęcherz Ciało jamiste

Zwieracz cewki moczowej

Otwory gruczołów śluzowych Cewka moczowa

Ciało gąbczaste

I
Pochwa | Ujście cewki moczowej

Dno miednicy

Zołądż

.'

na szczęście jest to wyjątkowo rzadka sytuacja. Jeśli nie doprowadzi się do szybkiego spadku temperatury. Właśnie to pocenie umożliwia utratę ciepła. Inaczej może dojść do ostrych skurczów mięśni i bólów głowy . które są rozmieszczone na całym ciele z wyjątkiem warg i niektórych części narządów płciowych.objawów znanych jako wstępna faza udaru cieplnego. Metoda ta nie jest specjalnie podatna na zmiany. Przegrzanie może nastąpić przy wysokiej temperaturze ciała związanej z chorobą. z których najważniejsza jest sól. mogą utracić do 5 litrów płynu w ciągu dnia. potrzebuje energii. gruczoły apokrynowe. pot nie ma szans na wyschnięcie i warstwa potu. że pot zaczyna się z nas „lać". jaką wytwarzają. oznacza to. przy którym organizm zaprzestaje wydalania potu. działa najlepiej w suchym powietrzu. Pod mikroskopem wyglądają jak mocno zwinięte zwoje glist. Ciekły pot paruje zwykle ze skóry. że jest to dość mało wydajny sposób utraty ciepła. U ludzi energia ta pochodzi z powierzchni skóry. powoduje przykry zaSkóra właściwa Tworzenie korfttrak Wyściółka przewodu UKŁADY WYDALNICZE /129 • Włos Naskórek . Wiele z tych gruczołów znajdujących się w gruboskórnych częściach. chociaż istnieją pewne różnice i fluktuacje w zależności od osoby. Przed okresem dojrzewania funkcjonuje tylko jeden ich zestaw . Gdy jesteśmy tak rozgrzani. aby normalna temperatura albo temperatura wnętrza ciała była utrzymywana na mniej więcej stałym poziomie. W zasadzie większość ciepła traconego w ciągu dnia jest uwalniana dzięki poceniu się. ale również sól . a skutkiem parowania potu jest zużycie pewnej ilości ciepła i energii. Utrzymywanie chłodu Zasada wydalania potu. w którym niemożliwe jest utrzymanie chłodu. Drugie. gdy tylko temperatura na zewnątrz wzrasta. Nie trudno jednak wyobrazić sobie. zwiększając kontrolę cieplną. jest kontrolowanych tak przez system nerwowy. pach ciała. temperatura wnętrza ciała nie zmienia się dzięki pozbyciu się ciepła przez gruczoły potowe w formie potu. takich jak wewnętrzna strona dłoni i podeszwy stóp. może dojść do udaru cieplnego. jeśli nie jest ono regularnie myte. w pachwinach i w obwodzie piersi. a temperatura wnętrza ciała bardzo wzra- Przekrój gruczołu potowego sta. Bakterie i wirusy wytwarzają substancje toksyczne. Jeśli organizm nie przyzwyczai się w pełni do wysokiej temperatury otoczenia. że układ osiągnął moment krytyczny. Jeśli temperatura na zewnątrz zbytnio wzrasta. stąd gorączkujące osoby mocno się pocą.w takich wypadkach polecane są tabletki zawierające sól. Podobnie obcisłe ubrania sprawiają. Jeśli jest zarówno gorąco. a nasza skóra jest owinięta warstwą potu.Gruczoły potowe Tradycyjnie przyjmuje się. Ważne jest. jak i innych warunków . gdyż nie można zwiększyć oddychania. że odczuwamy lepkość naskórka i jest nam gorąco. może nastąpić uszkodzenie mózgu. dokuczliwa woń. i pracuje na najwydajniejszym stopniu fazy zwanej „nieodczuwalną". ale gęsta.71 Przewód wyprowadzający gruczołu R«łowego Przewód wyprowadzający gruczołu potowego Zaopatrzenie gruczołu potowego w krew Tkanka podskórna Powyżej: Z naczyń krwionośnych substancje resztkowe są usuwane i wydzielane poprzez komórki gruczołów potowych w postaci potu. Przyczyną tego jest reakcja mlecznej substancji z bakteriami obecnymi na skórze. jak i wilgotno. . która pokrywa skórę.stąd spocone dłonie. Oznacza to. Rozwijają się i zaczynają funkcjonować w okresie dojrzewania. do którego może znosić tę sytuację. jest bardziej nieprzyjazny dla człowieka niż gorący i suchy. działając według zasady. które powoduje nasze ochłodzenie. Jest to bardzo ciężki przypadek. jako własnego systemu chłodzenia ciała. gdy jesteśmy podekscytowani. na które organizm reaguje. zanim może być zauważony i z tego powodu proces ten jest nazywany „nieodczuwalnym poceniem". mleczna substancja. Nie są połączone z układem nerwowym. Dlatego nie tylko muszą uzupełnić utracony płyn. przestaje działać chłodzące Oto dlaczego gorący i wilgotny klimat. a nawet śmierć . Niewielka ilość ciepła jest wydalana każdego dnia bezpośrednio przez płuca i poprzez skórę bez udziału gruczołów potowych. Rodzaje gruczołów potowych Ciało jest pokryte gruczołami potowymi wytwarzającymi płyn. aby parować. Podnosi to temperaturę wnętrza ciała. Osoby. że działają zarówno pod wpływem zmian temperatury. że ciecz. tak jakbyśmy znajdowali się w lesie tropikalnym. organizm sam przystosowuje się do tego i wydala mniej soli. Możliwe jest jednak dostosowanie się do warunków gorącego klimatu. są o wiele bardziej skomplikowane od gruczołów typu ekry nowego. jak i przez niektóre hormony. Przegrzanie Pot z gruczołów potowych typu ekrynowego to nie tylko woda . i nieoczekiwane klimakteryczne napady zaczerwienienia twarzy.składa się z bogatego wachlarza substancji chemicznych znajdujących się w organizmie. znajdują się pod pachami. że normalna temperatura ciała wynosi 37° C.gruczoły potowe typu ekrynowego. a skutkiem ubocznym tego oddziaływania jest niemiła. które bardzo pocą się podczas pracy albo przebywają w gorącym środowisku. podobnie jak przy zamianie gotującej się wody w parę wodną.

U ludzi narządy rozrodcze i odpowiednie gruczoły zaczynają się rozwijać w okresie wzrostu. Wywołuje ją potrzeba rozmnażania konieczna dla zachowania gatunku. zwanym okresem dojrzewania. Moczowód Pęcherz Pęcherzyk nasienny ROZRODCZY Kość łonowa Mięsień opuszkowo-gąbczasty Ciało gąbczaste /. Precyzyjnie nastawiony mechanizm odmierzania czasu u kobiet kontroluje główne fizyczne procesy rozmnażania i jest widoczny przy menstruacji. Jądra są nie tylko częścią narządów płciowych. poczęciu i ciąży.testosteron. gruczoł krokowy. w których wytwarzany jest męski hormon płciowy .Rozdział 11 Aktywność seksualna jest podstawowym popędem i tym. co łączy ludzi z wszystkimi zwierzętami. pęcherzyki nasienne i różne kanaliki łączące drogi płciowe. moszna. Napletek L Cewka moczowa . Po prawej: Męskie narządy rozrodcze to prącie. ale tworzą gruczoły płciowe.Zolądź prącia Jądro .

Moczowód Wzgórek nasienny. Po wytrysku nasienia i po ustąpieniu podniecenia seksualnego przepływ krwi zmniejsza się do poziomu normalnego. które znajdują się na zewnątrz organizmu. W okresie dojrzewania gruczoły płciowe zaczynają rosnąć i stają się aktywne pod wpływem hormonów gonadotropowych wytwarzanych w przysadce. Mężczyźni Męskie narządy płciowe składają się z prącia i moszny. z otworem znajdującym się na końcu prącia (ujście cewki). lub przez który przesuwa się nasienie w czasie stosunku płciowego. a u kobiet przez jajniki. Hormony płciowe przyczyniają się do rozwoju genitaliów. który kryje jądra. które łączą się z nią zaraz po opuszczeniu pęcherza. Męski układ rozrodczy ma za zadanie wytwarzać nasienie i wprowadzać je do ciała kobiety. . Nasienie płynie w kierunku cewki moczowej podczas stosunku płciowego przez parę kanałów zwanych nasieniowodami. Z nich dostaje się do cewki przewodami wytryskowymi. gdzie jest gromadzony mocz. Gonady u mężczyzn są reprezentowane przez jądra. . Kiedy mężczyzna jest podniecony seksualnie. pomarszczonym woreczkiem. Ciasny pierścień mięśnia przy otworze łączącym pęcherz z cewką moczową utrzymuje przejście zamkniętym. Cewka moczowa łączy pęcherz.s I I— i— Ciała jamiste Ciato gąbczaste Zołądź Zołądź Ciała jamiste Cewka moczowa Tętnica Ciało gąbczaste » . Jego długość wynosi wtedy od 10 do 20 centymetrów. Gruczoł Cowpera . czyli menarche u kobiet. Erekcja Większa część prącia składa się z trzech ciał odpowiedzialnych za erekcję.zewnętrzne i wewnętrzne. staje się sztywne i wyprostowane i przy tym zwykle lekko skierowane ku górze. takiej jak rozrost krtani u mężczyzn (który prowadzi do zmiany głosu) czy pierwszej miesiączki. tak że mocz wydostaje się tylko wtedy. prącia to trzon.przez który przechodzi mocz w trakcie opróżniania pęcherza (oddawanie moczu lub mikcja). Prącie jest zazwyczaj wiotkie i zwisa przed moszną. którym prącie łączy się z podbrzuszem. Dolna ilustracja pokazuje przekrój podłużny prącia. główna długość Powyżej: Szczegółowy obraz prącia (na górze) przedstawiający wszystkie jego części.cewki moczowej . Kiedy jest pobudzone seksualnie. a z chwilą odpłynięcia dodatkowej krwi . ilość krwi napływającej do tych obszarów wzrasta przy równoczesnym powstrzymywaniu przed odpływem. ujścia przewodów Pęcherzyk nasienny wytryskowych /. przyczyniając się jednocześnie do jego podnoszenia w chwili.żołądź jest najbardziej wrażliwym miejscem. Prącie składa sie z centralnego kanału . nazywamy korzeniem. Obszary te są zaopatrzone w gęstą sieć naczyń krwionośnych. kiedy tego chcemy. w którym cewka moczowa jest wyraźnie widoczna. pogrubia i usztywnia prącie. oraz gruczo"•'m^Kjkcwcgo. Jego długość waha się od 6 do 12 centymetrów. Jego koniuszek . Hormony na zmianę stymulują wytwarzanie hormonów płciowych: testosteronu lub androgenów u mężczyzn i estrogenu lub progesteronu u kobiet. gdy ciśnienie wewnętrzne wzrasta. Przekrwienie wydłuża.<\ _ I Narządy rozrodcze Narządy rozrodcze kobiety i mężczyzny dzielą się na dwie części . Ilustracja w środku jest przekrojem poprzecznym trzonu prącia i pokazuje trzy grupy tkanek odpowiedzialnych za wzwód. jak również drugorzędnej cechy płciowej.UKŁAD ROZRODCZY /131 Cewka moczowa Gruczoły Cowpera . Wgłębienie za żołędzia to rowek zażołędny. a odcinek. pęcherzyków nasiennych i dróg wydalania nasienia umieszczonych wewnątrz jamy miednicy.

Ważne jest. w których wytwarzane są plemniki. tak aby pozostawić odsłoniętą żołądź. . Napletek i żołądź Delikatna żołądź jest chroniona przez luźny płat skóry zwany napletkiem.u niektórych mężczyzn mastka ma tendencje do gromadzenia się. które opuszcza nasieniowodami tuż przed ejakulacją.Nasieniowód Nasieniowód Tętnica jądrowa Najądrze Jądro Najądrze Zrazi ki jądra Moszna Śródjądrze Jądro Moszna Powyżej: Jądra składają się z cewek nasiennych krętych. tworząc papkę o serowatej konsystencji i nieprzyjemnej woni. Wraz z powiększaniem się prącia w trakcie wzwodu zwija się do tyłu. może ona spowodować pieczenie V. Skóra na żołędzi i napletek wytwarzają tłustą wydzielinę zwaną mastką. która działa jako substancja nawilżająca ułatwiająca przesuwanie napletka po żołędzi. w jaki sposób jądra są połączone z prąciem. doprowadzające do orgazmu.132/UKŁAD ROZRODCZY Jądro i droga nasienia Mięsień dźwigacz jądra Powrózek — nasienny . które produkują męski hormon testosteron. Nasienie jest przetrzymywane w najądrzach. i komórek śródmiąższowych jądra. (powodującej wzwód) prącie wraca do swojego zwiotczałego stanu. aby zmywać ją regularnie . wystawiając ją w ten sposób na bodźce. Schemat w ramce pokazuje.

Jądra Normalny mężczyzna posiada dwa jądra. Działania jąder są dwutorowe. które wytwarzają męski hormon płciowy testosteron. Kiedy jądra są uformowane. Wszystkie te struk- Poniżej: Przedstawione postacie męskie wyszczególniają 5 etapów fizycznego rozwoju chłopca i podkreślają wygląd i rozwój drugorzędnej cechy płciowej owłosienia łonowego. obniżenie wysokości głosu i typowy rozkład tłuszczu. Funkcje te są realizowane przez dwa zupełnie oddzielne zestawy komórek wewnątrz każdego z jąder. jak: porost włosów na twarzy i tułowiu. Powtarzające się lub stałe zapalenie żołędzi jest czasami powodem do przeprowadzenia obrzezania. Najądrze składa się z szeregu mikroskopijnych kanalików zbierających nasienie z jąder. tworząc jeden kanał zwany nasieniowodem. zwany najądrzem.tt • • < T • " . wędrują stopniowo w dół wewnątrz brzucha. tak że w momencie narodzin każde z jąder zwykle znajduje się już w docelowym miejscu. który przenosi nasienie w kierunku podstawy pęcherza.typowe objawy zapalenia żołędzi. I. Interesujące jest prześledzenie różnic w proporcjach prącia i moszny względem siebie w okresie od dzieciństwa do dojrzałości. Jądra mają kształt owalny. odpowiadający za rozwój takich cech charakterystycznych. które rozwijają się w zarodku z fałdu tkanek znajdujących się na tylnej ścianie brzucha. Można również zauważyć stopniową zmianę w kształcie ciała. gdzie każdy plemnik zawiera wszystkie informacje genetyczne konkretnego mężczyzny. Z tyłu każdego z nich jest przytwierdzony organ w kształcie długiego przecinka. Po pierwsze są miejscem wytwarzania nasienia.UKŁAD ROZRODCZY /133 lub zakażenie napletka . które zwykle jest wykonywane ze względów społecznych lub religijnych. Po drugie jądra zawierają komórki. t \ . czyli w mosznie. Kanaliki łączą się razem.

Aby stać się plemnikiem. Plemnik Plemnik jest męską komórką rozrodczą. Normalny. wytwarzając przy tym prędkość około 3-3.5 milimetra na minutę.po drugim etapie podziału komórki Spermatocyt. Każdy plemnik o długości około 0. podstawowe komórki plemnikowe przechodzą przez trzy etapy podziału komórki (zobacz zbliżenie). dojrzały plemnik (powyżej na prawo) ma główkę. części środkowej i ogona. Powrózek nasienny służy dwóm celom: po pierwsze zaopatruje jądra w krew. W rezultacie Powyżej: Od okresu dojrzewania mężczyzny nasienie jest stale produkowane w kanalikach nasiennych. z wyjątkiem nasieniowodu. poruszając się ruchem falującym. Składa się z trzech głównych części: główki. gdzie są przechowywanie. są bardzo małe. wstawkę i witkę. Plemnik przekazuje informacje genetyczne określające płeć dziecka. Każde jądro jest zawieszone w mosznie za pomocą powrózka nasiennego składającego się głównie z nasieniowodu. Jego jedynym celem jest dokonanie zapłodnienia poprzez zespolenie z komórką żeńską. zawiera specjalne enzymy umożliwiające nasieniu przenikanie w głąb jaja w celu dokonania zapłodnienia. Wytwarzanie nasienia Wytwarzanie plemników wymaga temperatury około 3°C niższej niż temperatura pozostałych części ciała. Jedyną funkcją ogona (witki) jest napędzanie plemnika. zanim przejdą przez kanaliki do najądrza. czyli akrosom (czapeczka na główce plemnika). Przód głowy. co osiąga.chromosomów. tętnicy jądrowej i splotu żylnego tworzącego żyłę jądrową.produkt końcowego etapu podziału komórki Spermatyda .po pierwszym etapie podziału komórki Spermatogonia .komórka plemnikotwórcza tury. Struktury te są otoczone pierścieniem mięśnia zwanego dźwigaczem jądra.134/UKŁAD ROZRODCZY Jak dojrzewa plemnik Akrosom czapeczka na główce plemnika ' A Moszna Jądro Cewki nasienne kręte Cewka nasienna kręta Plemnik. czyli jajem. które przechowują energię potrzebną plemnikowi w jego drodze do jaja. . Część środkowa (wstawka) zawiera struktury zwane mitochondriami. po drugie odprowadza nowo utworzone nasienie z jądra. które przenoszą kopię kodu genetycznego ojca. Nasienie składa się z licznych substancji chemicznych i materiału genetycznego .05 milimetra ma ksztal 1 kijanki.

Gruczoł krokowy. co rozprasza ciepło. nasienie przesuwa się wzdłuż nasieniowodów. uważa się.vqfK'<:<.dwóch skręconych kanałów przyległych do bańki. do dalszego. pobudza ruchliwość .UKŁAD ROZRODCZY/135 proces ten przebiega poza organizmem w mosznie. Ejakulacja (wytrysk nasienia) Zanim nastąpi ejakulacja. Umiejscowiony jest pod pęcherzem i otacza cewkę moczową. że problemy z nim związane często dotyczą funkcjonowania pęcherza moczowego. Chociaż dokładna funkcja tego gruczołu nie jest jasna. Jeśli nasienie zostało wytryśnięte w pochwie kobiety. Nowo utworzone plemniki przechodzą następnie przez te kanaliki do najądrzy. Otaczające tkanki pomagają regulować temperaturę jąder wewnątrz moszny poprzez podciąganie ich do góry w przypadku zimna bądź zwiększanie zaopatrzenia naczyń krwionośnych. zwana płynem nasiennym.bańki nasieniowodu. plemnik bowiem potrzebuje od 60 do 72 godzin na osiągnięcie pełnej dojrzałości. '. Jeśli ejakulacja nie ma miejsca. Zauważ pozycję nasieniowodu i moczowodu. a ponowne napełnienie zajmuje mu około 2 dni. nasienie rozpada się i jest ponownie wchłaniane. j * . Właśnie w tym miejscu może mieć miejsce zapłodnienie pod warunkiem. wytwarza niewielką ilość podobnej wydzieliny dającej nasieniu pełną ruchliwość. jak potrafi przez szyjkę do jamy macicy. Wytwarzanie plemników w ilości od 10 do 30 miliardów miesięcznie ma miejsce w kanalikach nasiennych w jądrach. tworząc część płynu nasiennego.drj.plemników i pomaga im przetrwać w wydzielinie z pochwy. Najądrze może być opróżniane przez trzy albo cztery wytryski nasienia w ciągu 12 godzin. większego obszaru magazynowania . że jednym z jego zadań jest wspomaganie utrzymania aktywności plemników. który miesza się z plemnikami. kiedy temperatura staje się zbyt wysoka. Dolegliwość ta jest częściej spotykana u starszych mężczyzn. Zbliżenie wyraźniej pokazuje jego ułożenie w stosunku do pęcherza moczowego. właściwą tylko mężczyznom. Gruczoł krokowy Gruczoł krokowy jest strukturą w kształcie orzecha włoskiego. Wydzielina. które są ulokowane za jądrami.zdolność do spontanicznego poruszania się . Jego miejsce w organizmie powoduje. tak aby zapłodnienie łatwiej przebiegało. gdzie toruje sobie drogę do jajowodu. wędruje tak szybko. wód wytryskowy do cewki moczowej serią skurczów mięśniowych. Poniżej: Rysunek pokazuje badanie odbytu. Jest to prosta metoda badania lekarskiego używana do sprawdzenia stanu gruczołu krokowego w przypadku występowania jakichkolwiek problemów. . dwóch kanałów łączących jądra z gruczołem krokowym.owy Prucie J Powyżej: Widok z boku ukazujący gruczoł krokowy i jego położenie w odniesieniu do innych organów. W chwili ejakulacji sperma i płyn nasienny są wypchnięte z bańki przez przeNasieniowód Położenie gruczołu krokowego Odbytnica Pęcherzyk nasienny — ° . Gruczoł produkuje płyn. Tutaj sperma otrzymuje wydzielinę z pęcherzyka nasiennego . że plemniki napotkają jajeczko. przez który przechodzi nasienie podczas wytrysku. Najądrze służy jako magazyn i miejsce rozwoju.

gdzie łączą się z kroczem. Łączą się na szczycie i tworzą ochronny napletek nad wrażliwą łechtaczką. czerwone i wrażliwe na ucisk. Cewka moczowa leży na przedniej ścianie pochwy. dzieląc się na fałdy. że posiada osłonę z warg sromowych mniejszych. jeśli jest zapłodnione. Łechtaczka jest niezmiernie wrażliwa. . Zmiany te są w dużym stopniu uzależnione od grupy hormonów. Stosunkowo niedawno zaczęto rozumieć niektóre zmiany. Pocieranie łechtaczki w stanie wzwodu przez prącie w czasie stosunku albo innymi środkami zwykle doprowadza do orgazmu. zwanych estrogenami. Budowa pochwy Pochwa ma długość 7-9 centymetrów i jest otoczona przez tkankę włóknistą i mięśniową. Zapalenie gruczołów Bartholina wymaga leczenia antybiotykami. tak aby umożliwić rodzenie dziecka. Tworzą one fałdy skóry. Podczas życia kobiety pochwa przechodzi kilka zmian. lecz również wyprodukować jajeczko. większa para znajduje się na dnie przedsionka. Sklepienie jest najgłębsze w części tylnej. Są to gruczoły Bartholina. Wzgórek łonowy — Napletek łechtaczki Łechtaczka• -Wędzidełko łechtaczk Wargi mniejsze •» . bości. rozmiarze i gru- Powyżej: Usytuowany przy wejściu do pochwy srom składa się głównie z zewnętrznych i wewnętrznych warg. U swego końca wargi mniejsze łączą się. które często powiększają się w czasie stosunku. Mogą jednak dosyć łatwo ulegać zakażeniom wenerycznym i innym. Obszar między wargami mniejszymi tworzy przestrzeń nazwaną przedsionkiem pochwy. Inne części sromu również odpo- Pochwa jest kanałem. U szczytu wargi zewnętrzne łączą się ze skórą i owłosieniem na podściółce komórek tłuszczowych. Górne zakończenie pochwy nosi nazwę sklepienia. Zewnętrzne żeńskie narządy płciowe to łechtaczka i wargi. "Wargi większe "Przedsionek • Błona dziewicza Pochwa Krocze -Odbyt Pochwa Kobiety W celu zapłodnienia układ rozrodczy kobiety musi nie tylko otrzymać nasienie. tam też zazwyczaj jest deponowane nasienie podczas stosunku płciowego. aby zarodek mógł się rozwijać. które zakrywają kość łonową albo wzgórek łonowy. musi utrzymać. tworząc wędzidełko warg sromowych. co może wymagać nacięcia i uwolnienia ropy. które często ulega rozerwaniu podczas porodu. stykają się z sobą i są znacznie pofałdowane. Zewnętrzne większe składają się z grubych fałdów skóry. Strzępki skóry. Pochwa odgrywa ważną rolę podczas stosunku płciowego i porodu. Zanim kobieta staje się aktywna seksualnie. kiedy kobieta jest podniecona seksualnie. Ochraniają również ujście cewki moczowej. a odbytnica na górnej 1/3 jej ściany tylnej. a przy jej pobudzeniu gąbczaste komórki napełniają się krwią. które razem noszą nazwę sromu. jakie wiele kobiet ma powyżej przedsionka. i małe. odpowiednik napletka. a gruczoł Bartholina uaktywnia się. które. Pierwsza to gruczoły Skene'go. Największą częścią sromu są dwie pary warg. wydzielanych przez jajnik. Istnieją dwie pary gruczołów związanych ze sromem. nawet do tego stopnia. Różni się ona w kształcie. przez co może łatwiej przyjąć prącie. stając się obrzmiałe. Do wewnątrz od warg większych znajdują się wargi sromowe mniejsze. Pomiędzy sromem a odbytem znajduje się okolica zwana kroczem. doprowadzając do erekcji. które wydzielają płyn w czasie. które znajdują się zaraz pod łechtaczką i wydzielają płyn alkaliczny zmniejszający naturalną kwasowość sromu. ale wyściełaną warstwą komórek zwanych nabłonkiem płaskim. Wyściółka ściany pochwy jest cieńsza u dziecka i u kobiety po menopauzie niż u kobiety w okresie zdolności do rozmnażania. tak że wejście do pochwy staje się wilgotne.nie są wystające. Łechtaczka i gruczoły Łechtaczka jest w zasadzie podobna w budowie do prącia. są pozostałościami błony dziewiczej i są określane jako strzępki po błonie dziewiczej.łechtaczką. który prowadzi ze sromu do macicy. Druga. Jej funkcja podczas porodu jest stosunkowo bierna. łączące pasmo zwane wędzidełkiem. Obejmuje ono dolną (albo pochwową) część szyjki macicy. Ujście pochwy leży do tyłu od ujścia cewki moczowej w przedsionku pochwy. Ściany pochwy normalnie są zapadnięte. przedsionek jest oddzielony od pochwy błoną zwaną błoną dziewiczą. które pokrywają i osłaniają wrażliwe wnętrze razem z głównym narządem podniecenia seksualnego . W niektórych przypadkach w jednym z gruczołów może utworzyć się ropień Bartholina. Pochwa dziecka jest oczywiście mniejsza niż dorosłej kobiety. kiedy pochwa tworzy dolną część kanału porodowego i jest zdolna do otwierania się.zwykle wielkości groszku . które zakrywają i ochraniają pozostałe części. jakie zachodzą w pochwie podczas stosunku płciowego. które ją otaczają.136 / UKŁAD ROZRODCZY Budowa sromu wiadają na pobudzenie seksualne: wargi sromowe mniejsze posiadają tkanki jamiste zwane opuszkami przedsionka. Jest to głównie organ podniecenia seksualnego. Gruczoły te . często określany jako wzgórek Wenery. Właściwość ta ułatwia pochwie rozciąganie się podczas stosunku albo porodu. Stają się cieńsze u podstawy.

zwany również błoną dziewiczą. a ilość wydzieliny z pochwy wzrasta. umięśnionym kanałem usytuowanym pomiędzy macicą i sromem. kiedy to posiadanie dziecka byłoby dla kobiety nieodpowiednie psychicznie i fizycznie. umożliwiając wzrost płodu. Szyjka jest długa na około 2. nosi tę nazwę na cześć greckiego boga małżeństwa Hymena. biegania czy jazdy konnej. to jednak bardzo często jest ona po raz pierwszy przerywana podczas stosunku płciowego. że pochwa jest węższa. aby dostarczyć pożywienie dla zapłodnionego jaja. Intensywny petting. W przeciwieństwie do obiegowej opinii. Pewna ilość wydzieliny z pochwy jest normalna u kobiet. ale często leczenie trwa wiele miesięcy. Macica składa się z dwóch głównych części: trzonu narządu oraz szyjki macicy i jest zdolna do przechodzenia znacznych zmian podczas okresu reprodukcyjnego kobiety. Po prawej: Pochwa jest mocnym. tak aby zamknąć duże naczynia krwionośne. Ma to wpływać na zahamowanie rozwoju szkodliwych bakterii w pochwie. Podczas stosunku wydzielina przecieka również przez nabłonek do światła pochwy. Sprawia to. który uchodzi do jamy macicy powyżej i do pochwy poniżej. np. a po poro- Macica dzie zmienia swój kształt na szczelinę z otworem w kształcie krzyża. ale zyskała duże znaczenie w prawie wszystkich kulturach jako oznaka dziewictwa. szyjka jest wyczuwalna jako mały dołeczek. ujście macicy jest okrągłe i dość małe. Budowa pochwy Jajowód Macica Jajnik— Szyjka macicy Mięśnie - Pochwa Przedsionek Srom . Jeśli jajeczko nie zostanie zapłodnione. a seks bolesny.UKŁAD ROZRODCZY/137 W okresie reprodukcyjnym wydzielina pochwy jest lekko kwaśna. Następnie macica mocno się zwęża. Po porodzie szybko powraca do poprzedniego stanu i jest gotowa do przyjęcia następnego zapłodnionego jajeczka. Błona jest zwykle cienka i sitowata i może być łatwo uszkodzona podczas dużego wysiłku fizycznego. W takich warunkach bakterie mogą się rozwijać i czasami przyczyniać do wywołania bólu w pochwie oraz uczucia dyskomfortu . włączając te okalające pochwę. które zaopatrywały łożysko. kiedy płód jest dojrzały.5 centymetra i ma cienki kanał biegnący wzdłuż niej. stają się przekrwione. może wniknąć przez szczelinę w błonie dziewiczej i przejść dalej w górę pochwy. Zaczyna wtedy kurczyć się w celu otwarcia szyjki i umożliwienia dziecku i łożysku wyjścia na zewnątrz. mięśnie otaczające pochwę przechodzą w stan skurczu. Macica zdaje się nie pełnić niemal żadnej funkcji przed okresem dojrzewania i po menopauzie. Szyjka macicy ma kształt cylindra. ale w okresie przedpokwitaniowym i po menopauzie pochwa staje się lekko zasadowa. W czasie orgazmu mięśnie miednicy. a jej ilość wzrasta podczas owulacji i podniecenia seksualnego. aby nastąpiło to wcześniej niż 36 dni po porodzie. równocześnie chroniąc go i karmiąc. mimowolnie kurczą się. w których może być wiarygodnym dowodem niewinności. W czasie porodu rozciąga się. Czynności pochwy Podczas podniecenia seksualnego organy rozrodcze. który kontaktuje się z obszarem rozrodczym genitaliów. Błona może występować w różnych kształtach i rozmiarach i nie ma sytuacji. Błona dziewcza nie ma żadnych znanych funkcji fizjologicznych. Mimo iż stan błony nie jest dowodem dziewictwa. W tym samym czasie duże włókna mięśni są powstrzymywane przed skurczami. Plemnik. aby umożliwić przejście dziecka. a jej dolna część wchodzi do pochwy. zanim kobieta w pełni może cieszyć się seksem. wówczas śluzówka macicy jest wydalana podczas menstruacji i powoli odbudowywana podczas następnego cyklu miesiączkowego. Zaburzenia te są nazwane pochwicą i mogą być leczone przez lekarza seksuologa. szczególnie wargi mniejsze i dolna część pochwy. U kobiety. Jeśli kobieta jest szczególnie niecierpliwa podczas stosunku. Hymen. masturbacja albo wkładanie tamponu może również spowodować jej rozerwanie. Od okresu dojrzewania do menopauzy śluzowka macicy rozwija się każdego miesiąca. na przykład w wyniku intensywnego pettingu. Jeśli włożyć palec do pochwy.zjawisko zwane zanikowym zapaleniem pochwy. która nie rodziła dzieci. Rzadko odnotowuje się sytuację. W czasie ciąży macica powiększa się. nietknięta błona dziewicza nie zapobiega ciąży. Pofałdowana budowa nadaje jej zadziwiającą elastyczność potrzebną przy porodzie. Macica zmienia swoją rolę. Ściany pochwy są dobrze zwilżone wydzielinami z kanału szyjki macicy i gruczołów Bartholina.

kiedy jajeczko zostaje zapłodnione przez plemnik. Ciąża powiększa macicę. kiedy kobieta przechodzi miesiączkę. Istnieje specjalny mechanizm. ale do 12 tygodnia może być wyczuwalna tylko wewnątrz jamy brzusznej nad spojeniem łonowym. Macica dorosłej kobiety nie będącej w ciąży jest zwykle przechylona do przodu pod kątem 90° . zwane mięśniami dna miednicy. w jaki substancje te oddziaływują na siebie. Jeśli nie dochodzi do zapłodnienia. które otwiera się do jamy otrzewnej. po drugie. Nad każdym jajnikiem znajduje się otoczone strzępkami ujście brzuszne jajowodu. W momencie. elestyczne więzadła. Jajniki to dwa szaroróżowe narządy kształtu migdałowatego. gdy jajniki zaczynają wytwarzać hormony. Chociaż Jajniki . Różnice w rozmiarach są kontrolowane przez wydzielanie hormonów płciowych. W ten sposób macica tworzy część kanału pomiędzy jamą brzuszną i środowiskiem zewnętrznym. które przenoszą co miesiąc jajeczko uwalniane przez jeden z dwóch jajników. W ciągu pierwszych dni po narodzeniu macica noworodka kurczy się i pozostaje w tym stanie aż do roku lub dwóch przed pierwszą miesiączką. Każdy jajnik jest utrzymywany przez mocne. tak aby utrzymać płód i worek owodniowy. zwane prostaglandyną. rozpoczyna się nowe ludzkie życie. W okresie od pierwszej miesiączki do menopauzy normalne jajniki wytwarzają jedno jajeczko każdego miesiąca. a pozostała część tworzy trzon macicy. W okresie około 38 tygodnia zwykle dosięga otworu dolnego klatki piersiowej. aby umożliwić późniejszy wzrost jajeczka (w sytuacji gdy jest ono zapłodnione). a po blisko 2 tygodniach od urodzenia wraca do stanu sprzed porodu. Podczas ciąży macica powiększa się. kiedy zostaje uwolnione jajeczko. która wsuwa się do pochwy. Pozycja macicy U dorosłej kobiety macica jest narządem o rozmiarze i kształcie zbliżonym do gruszki i znajdującym się wewnątrz miednicy. jamie organizmu ograniczonej przez kości miedniczne. wyściółka macicy jest wydalana. Macica jest normalnie podtrzymywana wewnątrz miednicy przez mięśnie. osiąga rozmiar macicy dorosłej kobiety. a naturalna kwasowość pochwy powstrzymuje rozwój szkodliwych bakterii. a od strony ściany bocznej. wciąż nie jest całkowicie zrozumiały. Podczas pierwszej połowy cyklu miesiączkowego śluzówka zwiększa swoją grubość aż do czasu. za to rozpoczyna wydzielanie substancji bogatych w składniki odżywcze. Następnie przestaje rosnąć.138 / UKŁAD ROZRODCZY Po urodzeniu W wieku 4 lat Po menopauzie Po urodzeniu dziecka Naturalne zmiany macicy Po lewej: Płód płci żeńskiej przezywa przyspieszony wzrost macicy podczas ostatnich dwóch miesięcy przed porodem prawdopodobnie z powodu obecności dużej ilości hormonów matki. Po menopauzie macica kurczy się. Jest on połączony z jajowodami. tylnej i przedniej za pomocą pasm tkanki łącznej. Przód macicy opiera się na pęcherzu. a tył leży niedaleko odbytnicy. Sposób. Po pierwsze. Jajowód Jajnik Pęc heiz moczowy Pochwa Macica dorosłej kobiety Macica przy zaawansowanej ciąży Wszystkie zmiany w funkcjonowaniu macicy są kierowane przez hormony wydzielane przez przysadkę i jajniki oraz podobne substancje. a jama jest jedynie szczeliną. która kurczy się ponownie po menopauzie. które są przytwierdzone do szyjki macicy. Są one również istotną częścią układu hormonalnego organizmu. każdy o długości 3 i grubości około 1 centymetra. Wąski koniec gruszki jest równoważny z szyjką macicy. W czasie ciąży ściany powiększają się w znacznym stopniu. Znajdują się w miednicy.jej umięśnione ściany są grube. Kiedy dziewczyna ma około 1 5 lat. śluzówka jest złuszczana i wydalana w czasie menstruacji. i leżą równolegle po bokach od macicy. który zabezpiecza rozwój zakażeń przenoszonych tą drogą do jamy brzusznej. które są wytwarzane w tkankach macicy. Jajniki są częścią układu rozrodczego kobiety i ich zadaniem jest wytwarzanie i wypuszczanie dojrzałych jajeczek. szyjka macicy wydziela zabezpieczające przeciwciała. które również zarządzają postacią śluzówki macicy.

FSH pobudza rozwój pęcherzyków jajnikowych oraz powoduje wydzielanie hormonu . Pracują pod kontrolą przysadki znajdującej się w podstawie mózgu. Wówczas produkcja FSH zaczyna się od nowa i cały cykl jest powtórzony. przechodzą do wnętrza jajnika. wywołując rozwój ciałka żółtego w pustym pęcherzyku. Pod wpływem estrogenu wyściółka macicy pogrubia się. Po dojrzeniu i pęknięciu pęcherzyka jajnikowego kolejny hormon przysadkowy. przygotowując do przyjęcia zapłodnionego jajeczka. W centrum tego skupiska znajduje się komórka jajowa w swojej ostatecznej formie dojrzewania. Kiedy pęcherzyk i jajeczko są dojrzałe. który następnie pęka na powierzchni jednego z jajników i jest opróżniany. wówczas ciałko żółte kontynuuje swoją pracę aż do momentu ukształtowania się Poniżej: Jajniki są pokryte warstwą komórek. Jeśli jednak jajeczko zostało zapłodnione. które mają przekształcić się w jajeczka. który z krwią jest przemieszczany w stronę jajników.estrogenu. Owulacja Pod mikroskopem dojrzewające pęcherzyki jajnika mogą wyglądać jak małe piłeczki zawierające niewielkie skupisko komórek.) Z kolei ciałko żółte wytwarza i wydziela własny hormon. która działa jako podpora dla zawierającej pęcherzyki warstwy zewnętrznej. Estrogen pobudza również budowę substancji białkowych oraz prowadzi do zatrzymywania płynów. ciałko żółte. gdzie są otaczane błoną pęcherzyka. Właśnie z tych komórek znajdujących się na krawędzi jajników jest tworzone jajeczko. budowa i funkcjonowanie jajników \ Jajowód Odżywiające naczynia krwionośne Ciałko białkowe (obumarłe ciałko żółte) Jajnik Macica BJ L B • B B B B B r ^^ Bf Bj Bj BJ Komórka jajowa łożyska. produkcja progesteronu zanika i wyściółka macicy jest złuszczana i wydalana w czasie comiesięcznej menstruacji. hormon luteinizujący (LH). oglądając ich budowę wewnętrzną pod mikroskopem. zaczyna działać. nie ma bezpośredniego połączenia pomiędzy jajnikami a ujściami jajowodów. (Ciałko żółte pomaga zajść w ciążę. komórki na krawędzi pęcherzyka pozwalają na uwolnienie jaja. Przysadka najpierw wytwarza hormon zwany folikulotropowym (FSH). skupione niedaleko brzegu jajnika. które rozwija się z pęcherzyka po uwolnieniu jajeczka. ciałko żółte kurczy się. rośnie i wydziela hormon. U dojrzałej kobiety jajniki mają guzowaty wygląd. W trakcie powiększania się tych pęcherzyków i po uwolnieniu jajeczek wytwarzają one na powierzchni jajnika charakterystyczne guzy. który podtrzymuje ciążę. Komórki. progesteron. Oprócz swojej roli producenta jajeczek jajniki również działają jako gruczoły hormonalne. Położenie. Dokładny przebieg tego procesu jest nadal tajemnicą. Znacznie lepiej widoczne są pęcherzyki jajnika zawierające jajeczka w różnych stadiach dojrzewania. każde w okrągłej obudowie.UKŁAD ROZRODCZY/139 znajdują się blisko siebie. Każdego miesiąca dojrzewa jeden pęcherzyk. czyli pęcherzyku jajnikowym. Jajniki pokrywa warstwa komórek nazwanych nabłonkiem płciowym. Można to zaobserwować. Dojrzała komórka jajowa . Można dostrzec tysiące niedojrzałych jajeczek. W przypadku zapłodnienia. Środek jajnika jest wypełniony elastyczną tkanką włóknistą. Jajeczko jest następnie unoszone przez strzępki jajowodu do jego ujścia brzusznego.Rozwijające się ciałko żółte Dojrzale ciałko żółte . Jeśli jajeczko nie jest zapłodnione w ciągu dwóch tygodni.

które będą utrzymywały cykl miesiączkowy. Rozwój kobiety w okresie dojrzewania. •I V •* v j . Wzrastanie osiąga swój szczyt 2 lata przed pierwszym krwawieniem i maleje tuż przed rozpoczęciem miesiączkowania.da początek ludzkiemu życiu. nie są jeszcze zdolne do wyprodukowania dojrzałego jajeczka. Jednak najwyżej około 500 z nich będzie w ogóle uwolnionych i prawdopodobnie nie więcej niż pół tuzina . że estrogen zaczął pobudzać uwalnianie pierwszego dojrzałego jajeczka. jego jajniki zawierają razem od 40 do 300 tysięcy pęcherzyków jajnikowych pierwotnych. Wewnątrz organizmu wzrost i spadek poziomu estrogenu i hormonów przysadkowych rozpoczyna tworzenie wzoru wzajemnych oddziaływań. pozostawiając wytworzoną wy ściółkę macicy bez potrzebnego wsparcia. Nie zawsze rozwój musi przebiegać w takim samym tempie. pobudzenie wzrostu owłosienia łonowego i za przebudowę wy ściółki macicy. Hormony przysadkowe również skłaniają komórki znajdujące się w jajniku do wydzielania estrogenu . Rozpoczęcie krwawienia miesiączkowego (menstruacji) z macicy znane jako menarche . rozwój owłosienia łonowego czy poszerzenie bioder. W czasie kiedy żeńskie niemowlę rodzi się.hormonu płciowego. jak i wykształcone piersi. Dziewczyna poniżej posiada zarówno rozwinięte owłosienie tonowe. Pierwsze wydzielenie estrogenu zapoczątkowuje zmiany fizyczne w okresie dojrzewania. Kiedy jajniki po raz pierwszy zaczynają wytwarzać estrogen. Pierwsza menstruacja pojawia się. kiedy dziewczyna staje się dojrzała płciowo. Towarzyszy to innym zewnętrznym i wewnętrznym zmianom występującym w czasie. kiedy płód w macicy ma 3 miesiące. Zmiany te zaczynają się przynajmniej 1 rok przed pierwszą miesiączką i są znakiem. dziewczyna mogłaby być na trzecim etapie rozwoju piersi i tylko na pierwszym etapie rozwoju owłosienia łonowego. takie jak wzrost piersi. Około 4 lub 5 lat przed pierwszą menstruacją podwzgórze poleca przysadce wydzielać hormon wzrostu. który jest w dużym stopniu odpowiedzialny za powiększenie się biustu. ale przed okresem dojrzewania nastąpi jeszcze kilka większych zmian. a każdy z nich posiada niedojrzałe jajeczko.to tylko jedna z faz cyklu miesiączkowego. kiedy poziom estrogenu spada. który jest kierowany przez hormony przysadki mózgowej i jajników.Menstruacja Rozwój jajnika jest w dużej mierze zakończony do czasu. co powoduje jej złuszczenie i wydalenie na zewnątrz wraz z krwią menstruacyjną.jeśli w ogóle tyle . Około 1 roku przed pierwszą miesiącz- Pierwsza miesiączka ką dziewczęta mogą zauważyć delikatne upławy z pochwy.

który produkuje pęcherzyk jajnikowy jest różna w każdym okresie cyklu miesiączkowego. gdy rozwija się pęcherzyk (A i B). a młodej dziewczynie osiągnięcie pełnej dojrzałości płciowej. (C). ale teraz dołączają do tego produkcję hormonu zwanego progesteronem. Jajeczko. które dojrzewają podczas cyklu miesiączkowania. kiedy zagnieździ się w wyściółce macicy i zacznie być karmione przez krew matki. Od tej pory funkcjonują jako ciałko żółte. Podczas cyklu zwiększona produkcja estrogenu powoduje utworzenie i rozwój gruczołów w wyściółce macicy. Są następnie wydalane razem z pewną ilością krwi. to jednak jajnik nie wytwarza jeszcze żadnego dojrzałego jajeczka. musi ona jeszcze dojrzeć fizycznie i emocjonalnie). Zapłodnienie ma zwykle miejsce w jajowodzie. Jajeczko następnie podróżuje wzdłuż jajowodu do macicy. Ten skomplikowany cykl działania jest kontrolowany przez część w mózgu zwaną podwzgórzem. Wzrasta znowu. a nawet rok zajmuje jajnikowi dojście do pełnego funkcjonowania. Nadal wytwarzają estrogen. Wszystkie hormony uwolnione podczas cyklu mogą wpłynąć na zegar miesiączkowania. kiedy jej układ rozrodczy jest całkowicie rozwinięty (mimo tego. . W czasie tego cyklu narządy rozrodcze przechodzą serię zmian. Jeden pobudza wzrost i dojrzewanie kilku małych jajeczek w jajniku. Pierwszą jest zmiana śluzu w szyjce macicy. że gruczoły wyściełające macicę wydzielają płyn. Mechanizm ten działa poprzez mały gruczoł zwany przednią częścią przysadki. podczas gdy drugi stymuluje uwalnianie już dojrzałych. Progesteron ma dwie główne funkcje w cyklu miesiączkowym. Jeśli jajeczko ulegnie zapłodnieniu przez plemnik. które funkcjonuje ja- ko zegar miesiączkowania. ale jego poziom stopniowo wzrasta. dniu. kiedy rozwija się ciałko żółte. Około 15 dni przed wystąpieniem następnej miesiączki przysadka uwalnia dużą ilość hormonu luteinizującego. wyściółka macicy jest wydalana z krwią menstruacyjną. ułatwiając plemnikom wpłynięcie do niej i spotkanie jajeczka. Pozwala to na powstanie nowej wyściółki. Cykl miesiączkowy Czas od pierwszego dnia jednej menstruacji do pierwszego dnia następnej jest znany jako cykl miesiączkowy. z których dwa są szczególnie ważne dla rozmnażania. będzie odżywiane przez wydzieliny z komórek wyściełających macicę aż do chwili. które umożliwiają jajeczku opuszczenie jajnika i transport do macicy. Jeśli jajeczko nie ulegnie zapłodnieniu. Ilość estrogenu. razem z tymi komórkami. W czasie owulacji (D) poziom estrogenu nagle spada. jest nazwane pęcherzykiem Graafa. Jajeczka. drugą jest sprawienie. są otoczone przez komórki produkujące hormony. aby weszło do macicy. gdy menstruacja i cały cykl dobiegają końca. Komórki jajnika. i osiąga szczyt w dniu 1 3. komórki wyściełające macicę nie otrzymują tlenu i obumierają. Gruczoł ten uwalnia kilka hormonów. polegające na wchłanianiu tłuszczu. Z początku pęcherzyk wytwarza bardzo mało estrogenu. który staje się zbyt gęsty dla nasienia. przechodzą teraz zmiany. Jeśli jajeczko nie jest zapłodnione. Zmienia ona również wydzieliny w szyjce macicy. usytuowany u podstawy mózgu. i spada po 20. który (około 36 godzin później) pobudza uwalnianie jajeczka z jajnika. które utworzyły pęcherzyk Graafa. gotowej do przyjęcia następnego jajeczka. który ma odżywiać nowo zapłodnione jajeczko. Głównym hormonem wytwarzanym przez pęcherzyk jest estrogen.UKŁAD ROZRODCZY /141 Produkcja estrogenu i rozwój jajeczka Dzień 25/26: Ciałko żółte rozpada się z powodu nie zajścia w ciążę \ Dzień 20 t Jajnik 1 dzień miesiączki: Pęcherzyk jajnikowy zaczyna się rozwijać Poziom estrogenu Dzień 4/5: Rozwija się pęcherzyk jajnikowy D '"«•» Dzień 16/17: Ciałko żółte (pozostałość pęcherzyka jajnikowego) jest całkowicie rozwinięte Dzień 14: Owulacja Dzień 12/13: Pęcherzyk jajnikowy jest w pełni rozwinięty Chociaż pierwsza miesiączka niesie z sobą ten sam rodzaj krwawienia jak pozostałe cykle menstruacyjne. Małe naczynia krwionośne w tym obszarze kurczą się. ciałko żółte rozpada się. Kilka miesięcy. chyba że jajeczko zostało zapłodnione.

który pomaga mu zagnieździć się w wyściółce macicy. Droga ta. kiedy wyspecjalizowana część jajka. . Niektóre z plemników nie docierają do celu wędrówki. Poruszają się żywiołowo. gdzie może być odżywiane i ciąża może się rozpocząć. Jeśii stosunek płciowy ma miejsce mniej więcej w czasie owulacji. do którego płód jest przytwierdzony za pomocą pępowiny. szkodliwymi substancjami. Łożysko wytwarza kilka hormonów. tak aby blastocyta mogła kontynuować swój rozwój. Po przejściu przez jamę macicy wędrują w górę jajowodu. gdy kobieta jest w ciąży. zapłodnienie jest bardzo prawdopodobne.Zapłodnienie i rozmnażanie Zapłodnienie jest połączeniem plemnika i jajeczka. Przygotowują również rozwój piersi przed mającym nastąpić karmieniem oraz doprowadzają do odkładania tłuszczu na udach. jeśli owulacja będzie miała miejsce. które dotarły do macicy. jest ukończony. które m. ale mimo to wiele lekarstw może przejść przez łożysko i uszkodzić płód. substancje resztkowe i hormony przechodzą od płodu do matki. która ochrania płód przed potencjalnie Powyżej: Zapłodnione jajeczko dzieli się. muszą być spełnione różne warunki. że nastąpiło zapłodnienie i który Tworzenie blastocysty Blastocysta zatopiona wwyściótce macicy . aby utworzyć blastocystę. Rozwój płodu Płód to nazwa określającą nie narodzone dziecko od chwili. aby zakończył się sukcesem. który zabezpiecza je przed kwasowością pochwy. które sugerują. . zanim zacznie się poród. Inne hormony pobudzają wzrost macicy i prawdopodobnie zapobiegają jej kurczeniu się. reszta plemników obumiera. który pomaga topić zewnętrzną powierzchnię jajeczka. Jest to złożony proces. która później zacznie dzielić się na dwie komórki. jednak wiele substancji może przejść od matki do dziecka. tłuszcze i aminokwasy) oraz hormony od matki do płodu. kiedy da się rozpoznać jako rozwijająca się istota ludzka (od . Zapłodnione jajko wędruje w ciągu następnych 7 dni do macicy (jest to 21. W chwili umieszczenia w pochwie plemniki natychmiast zaczynają podróż w głąb przez szyjkę macicy. Od 12. Po 4 dniach od momentu zapłodnienia trofoblast produkuje hormon zwany ludzką gonadotropiną kosmówkową (HCG). wykorzystując swoje „ogony". Gdy ten proces. natychmiast następuje zapłodnienie. Są one otoczone przez płyn nasienny.M°rula . W czasie tego okresu wytwarza mały występ. zwany nidacją (implantacją). Ta następnie dzieli się. Jajeczko i plemnik (który teraz odrzucił swój ogon) łączą się i tworzą zygotę. W ciągu 72 godzin komórki kontynuują podział aż do momentu utworzenia 64-komórkowej formy zwanej morulą. kończy się również poczęcie. Zapłodnienie jest osiągnięte. Mężczyzna podczas ejakulacji wyrzuca około 400 milionów plemników. że ilość hormonów uwalnianych przez łożysko może być ważnym czynnikiem w określaniu początku porodu. zapobiegają uwolnieniu innych jajeczek albo występowaniu miesiączek w czasie. tworząc morulę (grupę komórek). Dwie warstwy komórek utrzymują krążenie krwi płodu odzielone od krwi matki w łożysku. Jest to naturalny sposób zabezpieczenia przed zapłodnieniem jajeczka przez uszkodzone lub niezdrowe plemniki. kiedy plemnik przeniknie przez powierzchnię jajeczka. Łożysko działa również jak bariera. Plemniki mogą przeżyć w jajowodzie do 3 dni gotowe do połączenia z komórką jajową. ' z b l t a 9 r u P a komórek) Podział zygoty Jajowód Zygota Plemnik zapladniający komórkę jajową Pusty pęcherzyk jajnikowy /jT ' / i I | V ' s Pęcherzyk Graafa = Etapy w dojrzewaniu pęcherzyka Macica Kosmki kosmówki (występ z wyściólki blastocysty) Trofoblast (wyściólka blastocysty) Napełniona płynem grupa komórek / Wyściółka macicy utrzymuje dopływ krwi do wyściółki macicy. Każdy plemnik posiada enzym. Zapłodnienie Miliony plemników. w którym. lecz obumierają w kwasowym otoczeniu pochwy. składniki odżywcze (proste węglowodany. brzuchu i pośladkach jako przyszłego źródła energii. Utworzona z zapłodnionego jajka blastocysta może być teraz odżywiana przez obfity dopływ krwi obecnej w wyściółce macicy. około 20 centymetrów. tlen. tygodnia łożysko jest osobnym organem . tak aby uczynić łatwiejszym przeniknięcie pojedynczego plemnika.. Niektóre z przeciwciał matki również przechodzą przez łożysko. . dzień w 28-dniowym cyklu). który informuje jajnik. zabiera im około 45 minut i tylko 2 tysiące plemników może w zasadzie przetrwać. Kiedy jajeczko jest zapłodnione.in. są odżywiane przez zasadowy śluz kanału szyjki macicy. Są również dowody.w czasie narodzin dziecka waży około 500 gramów i ma kształt ciemnoczerwonego. Czynności łożyska Wszystkie substancje odżywcze i tlen płód otrzymuje od matki i jest zdolny do wydalenia wszystkich produktów przemiany materii z powrotem do jej ciała. Łożysko Łożysko tworzy się. gąbczastego krążka. Gdy jajeczko znajduje się już w jajowodzie. która zagnieżdża się w wyściółce macicy. Ta istotna funkcja wymiany jest przeprowadzana przez łożysko. zwana trofoblastem. zagnieżdża się w ścianie macicy matki. Dwutlenek węgla.

która przekształci się w powieki). na początku nieregularnie. Anatomia łożyska Krążenie krwi w łożysku Tętnice matczyne Żyły matczyne Krew w przestrzeni między naczyniami krwionośnymi matki i płodu . Tydzień 4: Worek owodniowy jest już dobrze rozwinięty. Małe dziurki. Zewnętrzna wyściółka blastocysty. Pod koniec tygodnia zarodek ma długość około 1. również serce bije mocniej. Kosmki kontynuują zwiększanie swej ilości. Zawiązki kończyn urosły i jest teraz możliwe zobaczenie zaczątków rąk i stóp. stąd ciąża może się właściwie zacząć podczas drugiego tygodnia pierwszego trymestru. ramienny i łokciowy. a wiele wewnętrznych narządów. ale wątroba i nerki nie mogą jeszcze funkcjonować. tworząc odgałęzienia i przytwierdzając zarodek mocno do ściany macicy. ale w tym momencie mają jeszcze zwartą budowę. Mózg ma postać 3 pęcherzyków. Przez około 3 dni po zapłodnieniu zygota porusza się wzdłuż jajowodu w kierunku macicy. Naczynia krwionośne zarodka łączą się z innymi w rozwijającym się łożysku. ale wkrótce całkiem równomiernie i szybciej niż serce matki. rozpoczyna rozwijać się w łożysko. chociaż wciąż w bardzo prostym stanie. Kręgosłup i zawiązek systemu nerwowego zaczynają się formować w zarodku. jest teraz dobrze rozwinięte. zagnieżdżają się w wyściółce macicy w celu zapewnienia wyżywienia zarodka. Odtleniona krew (niebieska) opuszcza płód wzdłuż tętnic pępkowych.3 centymetra. Lekarz określa początek ciąży jako pierwszy dzień ostatniej miesiączki. że śluzówka macicy staje się grubsza. Tydzień 7: Łożysko. Nie ma jeszcze rozpoznawalnej twarzy. które później staną się nozdrzami. aby utworzyć pępowinę. w której rozwija się cewa nerwowa. a 14. ale zapłodnienie ma miejsce między 10. Tydzień 5: Tworzą się pierwsze narządy. Jest to ważny okres dla rozwoju oczu i części ucha wewnętrznego. W samym zarodku (teraz o długości około 10 milimetrów) zaczął rozwijać się układ trawienny. Zaczynają formować się komórki krwi i wytwarzane są podwaliny pod pierwsze komórki serca. które nie są połączone. Tydzień 3: Zmiany hormonalne powodują. Zarodek. zwana trofoblastem. Rosną płuca. Pierwszy trymestr Przez następne 3 dni morula unosi się w macicy. a dodając do tego 9 miesięcy kalendarzowych i 7 dni podaje przybliżoną datę porodu. Wymiana pożywienia. kolanowy. a serce i krwiobieg są już wyraźnie ukształtowane. Rośnie połączona z kręgosłupem głowa. Ciąża jest dzielona na trzy trymestry (okresy trzymiesięczne w życiu zarodka i płodu). po to aby utworzyć wklęsłą bryłę komórek zwaną blastocystą. Łożysko składa się z naczyń krwionośnych matki znajdujących się w ścianie macicy i naczyń krwionośnych płodu z pępowiny. występy z jej pokrycia. trwa ciągły rozwój mózgu i kręgosłupa. Usta i szczęki zaczynają się formować. który teraz ma długość około 7 milimetrów. dzieląc się ciągle. przez które zarodek pobiera pożywienie z obiegu matki i oddaje substancje resztkowe do wydalenia. już istnieje. twarz nadal się tworzy i można zobaczyć zaczątki ust. a nasycona tlenem (czerwona) dociera do płodu poprzez żyłę pępkową. powstają stawy: biodrowy. Kończyny rozwijają się. tak aby utworzyć małą grupę komórek zwaną morulą. Kosmki. Serce już bije. Tydzień 6: Rozwój głowy przyspiesza się. Przed tym okresem rozwijająca się zygota jest nazywana zarodkiem (embrionem). Nadal trwa tworzenie układu trawiennego. rozpoczynając tworzenie od żołądka i części jelit. są tylko małe zagłębienia na oczy i uszy.UKŁAD ROZRODCZY /143 około 2 miesięcy po zapłodnieniu jajeczka). która już jest widoczna gołym okiem. Na tym etapie zygota składa się z pojedynczej zapłodnionej komórki lub jajeczka. dniem cyklu miesiączkowego (kiedy kobieta najprawdopodobniej ma owulację i jest najbardziej płodna). Wyczuwalne są małe ruchy kręgosłupa. Wewnętrzne części ucha i oczu nadal się tworzą (te drugie są pokryte skórą. a krew z niej odżywia blastocystę. tlenu i substancji resztkowych ma miejsce w obszarze między naczyniami krwionośnymi. Kończyny ukazują się jako małe zawiązki. a później płód będą w nim przebywać w czasie ciąży w stałej temperaturze wygodnie podtrzymywane i osłonięte przed wstrząsami w płynie owodniowym. Tydzień 2: Blastocystą zatapia się w śluzówce macicy: nazywa się to zagnieżdżeniem (implantacją). Dzieli się na nowo. zaczynają się rozwijać. Kontynuowany jest rozwój układu trawiennego i moczowego.

mm 7 mm . Objętość płynów w worku owodniowym wzrasta pomiędzy 11. a dłoń ie zaczynają się fałdować. Pod koniec 10. rozpoczął się rozwój zewnętrznych narządów płciowych. Płód ma obecnie około 4 centymetrów długości. Do szóstego tygodnia ciąży wypustki ramion rosYią.144 / UKŁAD ROZRODCZY Rozwój ręki Tydzień 8: Oczy są niemal w pełni rozwinięte. ale ciąża nie jest jeszcze widoczna. Zaczynają się tworzyć mięśnie. Od tego czasu łożysko jest oddzielnym narządem.5 centymetra długości. ale tylko wewnątrz organizmu: zewnętrzne narządy płciowe nie są jeszcze widoczne. tygodniem ciąży. a powieki ukształtowane. a kończyny są zdolne do małych ruchów. W tym krótkim czasie trzykrotnie wzrasta jego wielkość. Tydzień 11: Twarz jest niemal zupełnie uformowana. Można zobaczyć oddzielone palce u nóg i rąk. Twarz kontynuuje swój rozwój. teraz istnieją zaczątki nosa. ale ciągle pokryte na wpół rozwiniętymi powiekami. wzrastając ponad kośćmi miednicy. zaczyna się tworzyć część zewnętrzna. Tygodnie 12 -14: Niemal wszystkie wewnętrzne narządy są utworzone. ale nie mogą jeszcze funkcjonować niezależnie od matki. a macica zwiększyła rozmiary. Płód w 28 dniu Płód w 24 dniu Po prawej: Rozwój płodu od trzeciego do siódmego tygodnia. Macica może być teraz wyczuwalna. w stronę klatki piersiowej. Tydzień 9: Pępowina jest całkowicie utworzona i odżywia system krążenia płodu krwią. Duża w porównaniu z resztą ciała głowa jest pochylona w dół. a kończyny są już wyraźnie uformowane wraz z malutkimi. miękką podkładką tkanek. W tym czasie płód ma około 4. złączonymi błoną. Twarz nadal się rozwija. ale wciąż jeszcze nie mogą być odczuwane przez matkę. Do trzynastego tygodnia poduszeczki zmniejszają się i tworzą się łożyska paznokci. a kształt fizyczny przypomina istotę ludzką. Ruchy są bardziej żywiołowe. są widoczne krawędzie palców. Zaczął się tworzyć układ rozrodczy. Tworzenie wewnętrznej części ucha jest zakończone. Wszystkie główne narządy wewnętrzne organizmu nadal się rozwijają.5 centymetra długości. palcami kończyn rąk i stóp. a 14. W ósmym tygodniu palce i kciuk z ich szerokimi poduszeczkami oddzielają się od siebie. W siódmym tygodniu zaczyna tworzyć się zarys ręki. tygodnia płód mierzy 5. a płód ma zawiązek ręki. Tydzień 10: Układ naczyniowy zapewnia krążenie krwi w obrębie ciała płodu.

Proszę zauważyć maleńkie paluszki rąk i stóp. ale u kobiet. Po 14. a cały płód pokrywają miękkie. a produkty przemiany materii wracają do obiegu matki w celu wydalenia. kiedy uznaje się. Jest jednak znacznie szczuplejszy. które już rodziły. Mięśnie rozwijają się szybko. tygodniu łożysko jest w pełni uformowane. Tydzień 20: Od tej pory płód jest zdolny do wykonywania żywiołowych ruchów kopania. Pokryty tłustą warstwą. Łożysko ciągle się rozrasta: wszystkie potrzebne składniki odżywcze. a płód ma fizyczne proporcje dziecka. chociaż w bardzo rzadkich wypadkach dzieci urodzone przedwcześnie (w tym okresie) i fachowo odżywiane przez lekarzy przeżyły. gdyby urodził się przedwcześnie. Trzeci trymestr Wzrost organizmu płodu dorównuje teraz rozwojowi głowy. Waga płodu wynosi 570 gramów. delikatne włosy zwane meszkiem. a na głowie zaczynają rosnąć włosy. chociaż jeszcze nie w pełni uformowane. ponieważ płuca są w pełni ukształtowane. wej wzrosła. aby spoczywać głową w dół macicy. Tydzień 24: Mięśnie są niemal zupełnie wykształcone. Tydzień 28: Jest to moment. wzrost zaczyna być szybszy: płód waży około 135 gramów i ma około 12 centymetrów długości. Tydzień 36: Do tego czasu szansa przetrwania wzrosła do 90 procent. nazwaną mazią płodową. że płód jest zdolny do życia. w celu zabezpieczenia go przed płynem owodniowym. a długość około 33 centymetrów. Płód ma około 21 centymetrów długości. Ilość mazi płodo- U dziewięciotygodniowego płodu obecne są już wszystkie części ciała. Płód nadal nie jest zdolny do egzystowania niezależnie od matki.UKŁAD ROZRODCZY /145 Drugi trymestr Tygodnie 14-16: Kontynuowane jest tworzenie kończyn. W widocznym na zdjęciu zaciemnieniu rozwiną się narządy wewnętrzne. ponieważ podskórny tłuszcz jeszcze się nie rozwinął. Krążenie krwi matki i dziecka pozostaje niemal całkowicie rozdzielone. W większości przypadków dziecko obróciło się. a dziecko urodzone w tym okresie ma 15 procent szans na przeżycie. które matka będzie mogła odczuwać. włączając tlen. Długość ciała wynosi teraz około 45 centymetrów. przechodzą przez nie od matki do płodu. może to jeszcze nie nastąpić. ponieważ miałby 5 procent szans na przeżycie. a stawy są zdolne do wykonywania ruchów. ma teraz około 37 centymetrów długości. Po 16 tygodniach nerki zaczynają wytwarzać rozcieńczony mocz. Płód w 6 tygodniu Płód w 7 tygodniu Płód w 5 tygodniu 10 mm 2 cm . Rozwijają się paznokcie palców stóp i rąk.

W tym czasie rośnie ponad 12-krotnie i dojrzewa do chwili. które mogą być potrzebne w okresie ciąży. Regularne badania moczu i ciśnienia krwi powinno się wykonywać dla upewnienia się. Doradzi on również. aby matka unikała wszystkiego. nogach i barkach. Poród będzie miał miejsce w około 40. że matka jest zdrowa. Jej własny układ krążenia zmienia się wraz z postępującym. tygodnia piersi są gotowe do karmienia: wiele kobiet zauważa. co może spowodować wady rozwojowe płodu. zgagę i zaparcia i mogą być zmuszone do ułożenia diety pod kątem tych problemów. Dziecko będzie miało około 50 centymetrów długości i średnią wagę około 3. Nie dotyczy to wszystkich ciężarnych . Zanim nastąpi zapłodnienie. szczególnie zaraz przed zaśnięciem. że pije znacznie więcej płynów niż zwykle. który zwykle znika w ostatnich tygodniach ciąży.konieczne jest szczepienie przeciw tej chorobie. a ilość mazi płodowej zwiększyła się. W chwili narodzin na ciele dziecka (z wyjątkiem oczu i ust) wciąż będą znajdować się plamy mazi płodowej. aby odżywić rosnący zarodek.te. chociaż niektóre kobiety zaczynają go wcześniej lub później od wyznaczonej daty. że dziecko urodzi się mocno upośledzone. Należy o tym powiadomić lekarza. że sutki wydzielają żółty płyn zwany siarą. ważne jest. W trakcie rozwoju ciąży wzrost wagi i nacisk na narządy wewnętrzne może spowodować powstanie hemoroidów w odbytnicy i żylaków na nogach. ponieważ tworzą się nowe naczynia krwionośne. kobieta powinna upewnić się. w którym ma miejsce podstawowe kształtowanie płodu. że ich zdolność do karmienia piersią będzie w jakikolwiek sposób ograniczona. Hemoroidom można częściowo zapobiec poprzez unikanie zaparć. Około 1. Około 20. a podrażnienia przez nie wywołane mogą być leczone maściami lub czopkami przepisanymi przez lekarza. czy jest konieczne zażywanie dodatkowych witamin i żelaza. Podczas drugiego trymestru matka będzie czuła ruchy płodu. tygodniu. nie powinny się martwić. Na tym etapie ciąży niektóre matki mają niestrawność. Zażywanie jakichkolwiek lekarstw powinno być konsultowane z lekarzem. Matka Po prawej: Płód od ósmego do czterdziestego tygodnia ciąży. 24 tydzień 33 cm 28 tydzień 37 cm 30 tydzień 40 cm \ 20 tydzień 21 cm 1 6 tydzień 14 cm 1 2 tydzień 10 cm 8 tydzień 4 cm .4 kilograma. Ponieważ pierwszy trymestr ciąży jest okresem. Niektóre dzieci rodzą sie z delikatnym meszkiem na ramionach. podobnie jak o jakichkolwiek innych objawach. tygodnia przed wystąpieniem normalnej miesiączki może mieć miejsce małe krwawienie. które nie zaobserwują zjawiska. Waga dziecka wzrasta o około 28 gramów dziennie. że jest odporna na różyczkę. a niektóre będą musiały uzupełnić niedobory żelaza niezbędnego przy zwiększonej produkcji krwi. ciągłym wzrostem wytwarzania krwinek. wszystkim kobietom radzi sie rzucenie palenia i picia alkoholu zaraz po zajściu w ciążę. jaką należy stosować dietę i sprawdzi. W tym okresie wiele kobiet zauważy. Zarażenie się nią podczas ciąży może spowodować. Jeśli nie .146/UKŁAD ROZRODCZY Jądra dziecka płci męskiej obniżyły się do worka mosznowego. w której może wieść własne życie poza macicą matki. Ważne dla matki jest odwiedzenie lekarza w początkowym okresie ciąży w celu dokonania dokładnych badań kontrolnych oraz zadbania o przedporodową opiekę.

rozszerza oskrzela. CIAŁKO ŻÓŁTE .drobnocząsteczkowe związki chemiczne powstające z kwasu octowego. roku życia.zarasta między 12. kurczy obwodowe naczynia krwionośne.). u męskiej . DWUNASTNICA .: astma. ADRENALINA . narządów zmysłów oraz początkowych odcinków przewodu pokarmowego i dróg oddechowych DOJRZEWANIE . jego poziom wzrasta w przebiegu miażdżycy. błona bębenkowa. potocznie zwany solą kuchenną. CZASZKA . ich wielkość. fizyczną i psychiczną .neurohormon . rozszerza źrenice. wielomocz i uporczywe stany ropne (czyraki). 20. w organizmie tworzy się w procesach przemian związków organicznych. osłabia ruchy jelit.błękitnobiała. DNA . miesiącem życia. wypełnia przednią i tylną komorę oka. choroba posurowicza itp.związek chemiczny będący podstawowym źródłem jonów sodowych i chlorkowych w pokarmach człowieka.pozostałość w jajniku po pęcherzyku Graafa.cienka warstwa substancji organicznych (błona komórkowa) lub blaszka tkanki oddzielająca struktury anatomiczne lub przestrzenie (np. . ATP . katar sienny. wypełniająca gałkę oczną do tyłu od soczewki. jest jednym z zewnętrznych narządów płciowych żeńskich. inne fragmenty krtani. CHRZĄSTKA . BŁONA DZIEWICZA . istnieją też saprofity. BŁONA . że miały miejsce. Dojrzewanie społeczne trwa do wieku ok. przyspiesza pracę serca. powstaje w procesie spalania. ALERGIA . we krwi jest przenoszony z albuminami. przezroczysta chrząstka.białka wytwarzane w wątrobie. tworzy szkielet zarodka. może pokrywać powierzchnie stawowe (chrząstka stawowa) lub występować w połączeniu z mięśniami i więzadłami (np. CEWKA MOCZOWA .) dwugłowy . bezbarwna.nadmierna reaktywność na antygen. w przeciwnym przypadku przekształca się w ciałko żółte ciążowe. Niedobór albumin prowadzi do powstania obrzęków.błony łącznotkankowe wypełniające nie skostniałe miejsca połączeń płaskich kości czaszki u noworodka. z którym organizm już wcześniej się zetknął.hormon sterydowy kory nadnerczy. zbudowane z kwasu DNA i białek.podstawowy hormon rdzenia nadnerczy uwalniany również na zakończeniach pozazwojowych włókien współczulnych.przekazywanie dziecku przez rodziców niektórych cech w materiale genetycznym. z czego 22 pary są identyczne u obu płci (autosomy). jest wydalany przez płuca z wydychanym powietrzem. błonica).ciśnienie skurczowe i rozkurczowe.pokwitanie . zwiększa wchłanianie zwrotne jonów sodu i chloru oraz wody i wydalanie jonów potasu w kanalikach nerkowych.in. ma zdolność kostnienia. a 18. kształt i liczba są cechami charakterystycznymi dla gatunku. ALBUMINY . u dorosłego pokrywa powierzchnie stawowe większości stawów. pojawienie się ich we krwi towarzyszy źle leczonej cukrzycy oraz głodzeniu. a jedna para to chromosomy płciowe (u płci żeńskiej XX. często uwarunkowana genetycznie. CIEMIĄCZKA .materiał genetyczny przenoszony z pokolenia na pokolenie. biorą udział we wszystkich zachodzących w nich procesach.podstawowy steryd syntetyzowany w organizmie człowieka. kwas acetooctowy i hydroksymasłowy.(łac: urethra) . wykazuje wahania zależnie od fazy pracy komór serca .płyn wytwarzany przez ciało rzęskowe. CHRZĄSTKA WŁÓKNISTA twarda i wy trzymała na zgniatanie. występuje w krążkach międzykręgowych. 25 lat. chrząstki krtani) albo ze skórą (małżowina uszna). nie podlega kostnieniu. osłona mózgu.XY). pokrzywka. jest wytwarzany i magazynowany w komórkach.Słownik ACETYLOCHOLINA .mikroby . CHROMOSOMY .nadwrażliwość . główny składnik białkowy osocza krwi. wydziela progesteron. pokrywa powierzchnie stawowe niektórych stawów.potocznie tym mianem przyjęło się określać mięsień dwugłowy ramienia (łac: musculus biceps brachii).dziedziczenie . DWUTLENEK WĘGLA . zanika.związek chemiczny uwalniany z zakończeń włókien nerwowych autonomicznych przedzwojowych i przywspółczulnych pozazwojowych oraz niektórych zakończeń w ośrodkowym układzie nerwowym.hormon adrenokortykotropowy . dur brzuszny. CUKRZYCA .twór zbudowany z tkanki chrzestnej. leczy się dietą i podawaniem insuliny lub doustnych leków przeciwcukrzycowych. działa depresyjnie na serce.cienka błona oddzielająca pochwę od jej przedsionka. trąbkę słuchową. zwiększa ciśnienie krwi.kwas dezoksyrybonukleinowy . tradycyjnie jest uważana za oznakę dziewictwa. który uwolnił komórkę jajową. co jest przyczyną takich schorzeń alergicznych. zmniejsza wydzielanie gruczołowe. liczne bakterie są chorobotwórcze (m.okres. Występuje uszkadzające działanie reakcji immunologicznej na tkanki. ACTH . jednakże jej obecność nie wyklucza odbywanych stosunków płciowych. BAKTERIE . odcinki DNA nazywamy genami. następnie chrząstki nasadowe kości.organizmy jednokomórkowe o rozmaitych kształtach. CHLOREK SODU . są zbudowane z aminokwaBICEPS .składniki jądra komórkowego u organizmów wyższych. gruźlica.ciśnienie wywierane przez krew na ściany naczyń tętniczych. ALDOSTERON . DZIEDZICZNOŚĆ . gdy komórka jajowa nie zostaje zapłodniona. u człowieka występują 23 pary chromosomów. należą do nich: aceton. choć istnieje również mięsień dwugłowy uda.przezroczysta. CIAŁA KETONOWE .podstawowe wielkocząsteczkowe składniki wszystkich żywych organizmów. CHOLESTEROL . Wśród objawów dominuje wzmożone pragnienie. stanowi źródło energii koniecznej do przeprowadzenia niezbędnych reakcji chemicznych. CHRZĄSTKA SZKLISTA . występuje w jądrze komórkowym jako główny składnik chromosomów. a także przyjmowany w wielu pokarmach. jest prekursorem hormonów sterydowych i kwasów żółciowych. zbudowana głównie z włókien kolagenowych. jak np. błona dziewicza.(łac. zbudowany z nukleotydów zawierających zasady purynowe (adenina i guanina) i pirymidynowe (tymina i cytozyna).kończy się ok.jeden z najważniejszych związków bogatych w energię. tworzy się w trakcie każdego cyklu płciowego. długości kilku do kilkudziesięciu [im. ich rolą jest przenoszenie wielu biologicznie czynnych związków i utrzymywanie odpowiedniego ciśnienia onkotycznego. mineralokortykosteryd. największe ciemiączko przednie . BIAŁKA . pobudza receptory autonomicznego układu nerwowego. Mięsień dwugłowy ramienia należy do przednich mięśni ramienia. obniża ciśnienie krwi. galaretowata substancja. jąk również jej brak nie dowodzi. CIAŁO SZKLISTE .przewód odprowadzający mocz z pęcherza na zewnątrz.zawiera włók na sprężyste i kolagenowe. zawierają informację genetyczną o dziedzicznych właściwościach organizmu.(łac: hymen) . rozkurcza naczynia.adenozynotrójfosforan .pierwsza część jelita cienkiego o długości 25-30 cm.związek chemiczny zawierający w cząsteczce jeden atom węgla i dwa tlenu. CIECZ WODNISTA .choroba metaboliczna objawiająca się nadmiernym poziomem glukozy we krwi. błona śluzowa i in.hormon polipeptydowy przedniego płata przysadki mózgowej pobudzający korę nadnerczy do wytwarzania glikokortykoidów. CIŚNIENIE TĘTNICZE KRWI . tworzy nagłośnię.kostne rusztowanie głowy. pobudza perystaltykę przewodu pokarmowego. CHRZĄSTKA SPRĘŻYSTA . w którym organizm osiąga dojrzałość płciową.

HEMOGLOBINA . a w następstwie .gruczoły dokrewne.) wyprysk .jelito ślepe . podstawowa. żołądek.lub zewnątrzpochodnych.(łac.powierzchowny stan zapalny skóry powstały pod wpływem czynników wewnątrz. enzymy trawienne).powiększenie objętości komórek.żeńskie sterydowe hormony płciowe. warunkują wytworzenie drugo. nerki.wydzielane w większości przez gruczoły płciowe. JAJOWODY . główne źródło energii. wytwarza wydzielinę wchodzącą w skład GRUCZOŁY ŁOJOWE . powstaje w organizmie w wyniku rozkładu cukrów pokarmowych (sacharozy i skrobi) oraz glikogenu. wytwarzane przez żywe komórki gruczołowe w żywym ustroju. macicy w ciąży itp. Jelito kręte uchodzi do jelita grubego na granicy jelita ślepego (kątnicy) i okrężnicy.gruczoły skórne wydzielające pot.małe gruczoły dokrewne leżące na tylnej powierzchni płatów tarczycy. GONADY . stanowi 3/5 tego jelita. swoistego gatunkowo. jest podzielona na 2 piętra . często mylony ze ślepą kiszką. w której znajduje się jądro komórkowe (wyjątek .gonady żeńskie. wydzielają parathormon podwyższający poziom wapnia we krwi.pozostałe części jelita cienkiego.potoczna nazwa zewnętrznych narządów płciowych.narządy odprowadzające wydzielinę przewodami na powierzchnię skóry lub błony śluzowej. występują w określonych częściach ciała (pod pachami. rozmieszczone prawie równomiernie w całej skórze . a nawet osobniczo.niewielka część jelita grubego. KORTYZON . pompujących do tętnic krew. włosach. najwyższe piętro w hierarchicznej budowie układu nerwowego. często jako wynik reakcji alergicznych. JĄDRA . jelita czczego i krętego.zawiera dużo bogatej w siarkę cystyny.pierwotny. rogach itp.druga .warstwa istoty szarej pokrywająca kresomózgowie. leży pod pęcherzem moczowym.i trzeciorzędowych cech płciowych. wewnątrzwydzielnicze wydzielają hormony do krwi lub swego otoczenia. KERATYNA . JAMA BRZUSZNA . zwisa pośrodkowo na granicy jamy ustnej. GRUCZOŁY APOKRYNOWE gruczoły zapachowe .białko włókniste . GRUCZOŁY ZEWNĄTRZWYDZIELNICZE . GEN .4 jądra (zgrupowania ciał komórek nerwowych w ośrodkowym układzie nerwowym) leżące w kresomózgowiu: jądro ogoniaste.nauka o dziedziczeniu i zmienności organizmów. JELITO CZCZE . wytwarzane przez dojrzałe pęcherzyki Graafa i łożysko. GENETYKA . wydziela też hormony. śledziona. bez zwiększenia ich liczby.złożonego z nich narządu. występuje w skórze.podstawowy element strukturalny organizmu . a rdzeń adrenalinę i noradrenalinę.górna część tułowia leżąca powyżej przepony. płuca i serce. przechodzi ku górze w okrężnicę. wpływające na metabolizm i nie podlegające zużyciu jako źródło energii. przerost mięśni u kulturystów. może być wytwarzany z niektórych aminokwasów. GLUKOZA . IgD i IgE. którą otrzymuje z odpowiedniego przedsionka. KORA MÓZGOWA . głównym zadaniem jest wchłanianie produktów trawienia. IgA. wełnie. HORMONY . część jelita cienkiego krezkowego.nadnercza . kontrolują czynności narządów płciowych. lgM. wytwarzają ciecz obmywającą przednią powierzchnię rogówki i spojówkę.hormon polipeptydowy wytwarzany w wyspach Langerhansa w trzustce. w okolicy odbytu i narządów płciowych). część przełyku i część dwunastnicy. jelita ślepego.glikokortykosteryd. a lewa wyrzuca utlenowaną przez aortę do całego organizmu. ich kora wytwarza hormony sterydowe (gliko. Ściany jamy brzusznej są od wewnątrz pokryte otrzewną ścienną. JĘZYCZEK podniebienny .gonady męskie.każda komórka jest zbudowana z błony komórkowej i cytoplazmy. przez którą przechodzi pokarm. wytwarzany w wątrobie i w mięśniach. steruje komórkową odpowiedzią immunologiczną.dwa przewody łączące jamę macicy z jamą otrzewnej. KĄTNIC A . KOMORA SERCA -jedna z dwóch jam serca. obejmuje cewkę moczową.podstawowy węglowodan krwi.substancje biologicznie czynne. okrężnicy i odbytnicy. komórki o podobnej budowie i czynności tworzą tkankę. jelito grube i moczowody. paznokciach.białkowe katalizatory przemian chemicznych w organizmach żywych. W IgG zawartych jest 80% przeciwciał krwi. KOMÓRKA . wytwarzają komórki jajowe i żeńskie hormony płciowe. są też wydzielane na zewnątrz komórek (np. JĄDRA PODSTAWY . a pierwsza jelita krezkowego.i mineralokortykosterydy oraz androgeny). otoczona żebrami.rodzaj gruczołów potowych. Znanych jest 5 klas: IgG.duża część przewodu pokarmowego. GLIKOGEN .immunoglobuliny . przechodzą przez nie komórki jajowe do macicy.(łac.część podniebienia miękkiego.gruczołowe i jelitowe.gruczoły płciowe: u płci męskiej jądra.związek chemiczny zbudowany z wielu cząsteczek glukozy.gruczoły skórne wydzielające łój. stanowią większość białek komórki. GRUCZOŁY NADNERCZOWE . JAJNIKI . jest cukrem prostym. nasila rozpad białek i syntezę węglowodanów z aminokwasów.szczególnie obficie na dłoniach i stopach. Jelito cienkie składa się z dwunastnicy. INSULINA . GENITALIA . soczewkowate. HIPERTROFIA .znajdujący się w erytrocytach czerwony barwnik transportujący tlen do tkanek i dwutlenek węgla do płuc.cukier gronowy . przewód łączący żołądek z odbytem. gruczoły zewnątrzwydzielnicze mają przewody odprowadzające wydzielinę na zewnątrz.skrobia zwierzęca . wytwarzają komórki rozrodcze (gamety) oraz hormony płciowe. GAMMA-GLOBULINY .erytrocyty ssaków) i organelle.narząd obdarzony czynnością wydzielniczą. trzustka. HORMONY PŁCIOWE . GRASICA .narządy wytwarzające hormony uwalniane do krwi lub otoczenia. materialna jednostka dziedziczności zapewniająca przekazywanie cech z pokolenia na pokolenie. odchodzi od niej wyrostek robaczkowy. GRUCZOŁY POTOWE .małe gruczoły śluzowe w dwunastnicy.występuje u płci męskiej. najczęściej ich przewody uchodzą do mieszków włosowych. leżące na górnych końcach nerek. kończą się w sąsiedztwie jajników. KLATKA PIERSIOWA . najczęściej 4. nie posiadają przewodów wyprowadzających. leżą w mosznie. zbudowany z hemu i białka . zaczynają działać w okresie pokwitania. JELITO KRĘTE (BIODROWE) .) przerost . jest ostatnią częścią przewodu pokarmowego. GRUCZOŁY BRUNNERA . wytwarzany przez korę nadnerczy.SŁOWNIK/149 EGZEMA . prawa komora tłoczy krew odtlenowaną do płuc. jelito grube z wyrostka robaczkowego. u żeńskiej . centralny narząd limfatyczny leżący w śródpiersiu i dolnej części szyi. ESTROGENY . wytwarzają plemniki i męskie hormony płciowe (głównie testosteron). przedmurze i ciało migdałowate. w pachwinach. części nosowej i ustnej gardła.przeciwciała .małe gruczoły leżące w oczodołach. GRUCZOŁ . zawiera min.białka syntetyzowane po stymulacji antygenem. nadnercza. GRUCZOŁY PRZYTARCZYCZNE przy tarczyce . GRUCZOŁY ŁZOWE .jajniki. leży w prawym dole biodrowym. W piętrze jelitowym . GRUCZOŁY WEWNĄTRZWYDZIELNICZE .dolna część tułowia leżąca poniżej przepony. np.globiny.druga część jelita cienkiego. ku dołowi bezpośrednio przechodzi w miednicę mniejszą. biorą udział w regulacji cyklu miesiączkowego. GRUCZOŁ KROKOWY (łac: prostata) stercz .odcinek DNA kodujący ułożenie reszt aminokwasowych w polipeptydzie. leżą na ścianach miednicy mniejszej w jamie otrzewnej. JELITA . ENZYMY . obniża poziom glukozy we krwi. pełni rolę „magazynu" glukozy. W piętrze gruczołowym leżą: wątroba z drogami żółciowymi.

5 mm występujące w błonie śluzowej jelita cienkiego i grubego.największa kość organizmu ludzkiego.grupa mięśni szkieletowych.w większości są to mięśnie zależne od woli.podział komórek somatycznych. w tym jony wapnia oraz trombocyty (płytki krwi). magazynowany w pęcherzu moczowym i wydalany z organizmu cewką moczową. łączy się z kością miedniczną stawem biodrowym.wszystkie procesy syntezy (anabolizmu) i rozpadu (katabolizmu) odbywające się w żywym ustroju. mejoza składa się z 2 kolejnych podziałów jądra komórkowego. leży w tylnym dole czaszki.ostatni odcinek kręgosłupa. łączy się z kością ramienną i promieniową. posiada guz tworzący piętę. Jama macicy jest miejscem rozwoju zarodka i płodu w trakcie ciąży. amortyzuje ruchy.pierścień włóknisty. powstaje ze zrośnięcia się 5 kręgów krzyżowych. w której leży pęcherz moczowy.ciemny barwnik wytwarzany przez melanocyty z aminokwasu tyrozyny. czyli kariokinezy i podziału cytoplazmy . KRYPTY LIEBERKUHNA gruczoły jelitowe . w otoczeniu połączenia gardła z jamą nosową i ustną. które są główną częścią narządu głosu.tłuszczowa wydzielina gruczołów łojowych. podczas którego dochodzi do cyklicznego wydalania złuszczonej błony śluzowej macicy wraz z krwią. NAGŁOŚNIA .150 / SŁOWNIK KOŚĆ KRZYŻOWA .największa kość stopy. ŁOŻYSKO . KOŚĆ ŁOKCIOWA . MEJOZA .rodzaj krwinek białych znajdujących się w krwi. należy do tylnych mięśni ramienia prostuje staw ramienny i łokciowy. poniżej nasady języka i kości gnykowej. a stawem kolanowym z piszczelą i rzepką. warunkuje zabarwienie skóry.świadczy o dojrzałości błony śluzowej macicy. W tym złożonym procesie biorą udział osoczowe czynniki krzepnięcia. wytwarzanie ciepła oraz dostarczenie energii wszystkim procesom życiowym. bierze udział w tworzeniu stawu skokowego górnego.trójkątna kość stanowiąca przedostatni odcinek kręgosłupa. zbudowanej .kość guziczna . ŁECHTACZKA . a ruchy w obrębie naczyń i narządów wynikają ze skurczu mięśni gładkich.zespół reakcji enzymatycznych i zjawisk fizykochemicznych prowadzących do powstania skrzepu krwi. łączą się z kośćmi śródręcza i z kością promieniową. KOŚĆ OGONOWA . chłonce oraz narządach limfatycznych. KRTAŃ .jądro miażdżyste i zewnętrzną . KOŚĆ UDOWA .płyn wydzielany przez nerki. często pierwsze cykle są bezowulacyjne. zapewniają wzrost.narząd leżący wzdłuż tylnego brzegu jądra. KRZEPNIĘCIE KRWI . MIĘSIEŃ TROJGŁOWY RAMIENIA mięsień szkieletowy. zakończony żołędzia. zawiera ośrodek równowagi i centrum regulacji napięcia mięśni szkieletowych. ze względu na rodzaj tej tkanki może być gładki. do makrofagów zalicza się monocyty i histiocyty. powyżej tchawicy. złożony ze zrośniętych 4 lub 5 kręgów ogonowych.pierwsza miesiączka . ma część wewnętrzną . mają co najmniej jeden brzusiec i 2 ścięgna.podział redukcyjny .największa część ucha zewnętrznego. Komórki potomne mają taki sam skład chromosomów i genów. na tzw.część mózgowia.okres w życiu kobiety. ich skurcze powodują ruch elementów szkieletu (stąd nazwa „szkieletowe"). KOŚĆ STRZAŁKOWA . odbytnica i większość narządów płciowych . KOŚĆ PIĘTOWA . MOCZOWÓD . pokryta z przodu i z tyłu błoną śluzową. składa się z podziału jądra.podział jądrowy prowadzący do powstania gamet o haploidalnej liczbie chromosomów. poniżej śródmózgowia. łączy się z kością ramienną. podczas zapłodnienia z 2 gamet powstaje zygota o diploidalnej liczbie chromosomów. trzonu i wyrostka mieczykowatego.duże komórki jednojądrzaste należące do krwinek białych. odwodzenie i prostowanie w stawie biodrowym. mają zdolność fagocytozy bakterii.druga część pnia mózgu. a dla kolanowego prostownikiem. METABOLIZM . złożona z rękojeści. ŁÓJ . MOCZ . przyczepia się do niego bezpośrednio 7 górnych par żeber i pośrednio następne 3 pary. substancji odżywczych i produktów przemiany materii. buduje tylną ścianę miednicy. MIĘŚNIE PROSTOWNIKI . jest to związane ze zdolnością rozrodczą kobiety. MAKROFAGI . LIMFOCYTY .zewnętrzny narząd płciowy żeński odpowiadający ciałom jamistym prącia.wewnętrzny narząd płciowy żeński. np. występują w ścianach narządów wewnętrznych.narząd pośredniczący między matką a płodem w wymianie gazów oddechowych.część ręki zbudowana z 8 kości ułożonych w 2 szeregach. MIGDALKI .kość leżąca w przedniej ścianie klatki piersiowej.naj większy z mięśni pośladka. do przodu od odbytnicy. wszelkie ruchy są wykonywane przez mięśnie. MOSTEK . mięsień prostuje.jedna z 2 kości przedramienia.niewielkie mięśnie kurczące się niezależnie od woli.obręcz zbudowana z 2 kości miednicznych. do tyra od rdzenia przedłużonego i mostu. MIĘSIEŃ . łokciową i kośćmi nadgarstka. KOŚĆ PROMIENIOWA .grupa mięśni szkieletowych powodujących zgięcie danego stawu.zewnętrzny narząd płciowy męski. MIĘSIEŃ POŚLADKOWY WIELKI . MENOPAUZA . MIESIĄCZKOWANIE . których skurcz powoduje prostowanie danego stawu. może ulegać erekcji. MOSZNA . obraca na zewnątrz oraz odwodzi lub przywodzi w stawie biodrowym.cytokinezy. pełnią główną rolę w odporności. MIĘŚNIE GŁADKIE . NADGARSTEK . ruchy szkieletu zależne od woli lub mimowolne (ale świadome) są zadaniem mięśni szkieletowych. zawiera struny (fałdy) głosowe. worek skórny zawierający jądra z nąjądrzami i części powrózków nasiennych.parzysty przewód odprowadzający mocz z miedniczki nerkowej do pęcherza moczowego.jedna z 2 kości przedramienia. jej ilość wzrasta pod wpływem promieni ultrafioletowych (opalanie).przemiana materii . do przodu od dolnej części gardła. do przodu od móżdżku. zapalenie migdałków podniebiennych określa się mianem anginy. jest też gruczołem wewnątrzwydzielniczym. MAŁŻOWINA USZNA . MIEDNICA . MENARCHE . którymi przyczepiają się do kości.narząd leżący w szyi. mięsień prosty uda jest dla stawu biodrowego zginaczem.twór zbudowany z tkanki mięsnej. jak komórka wyjściowa. leży powyżej rdzenia przedłużonego. kości krzyżowej i guzicznej. MIĘŚNIE PRĄŻKOWANE . powyżej pęcherza moczowego. MELANINA . MÓŻDŻEK .3-0. kształtu gruszkowatego leży centralnie. MACICA . składa się z głowy. miednicę mniejszą. MITOZA .STRZAŁKA atawistyczna kość w obrębie podudzia po bocznej stronie piszczeli. jego skurcz powoduje obrót na zewnątrz. zbudowana głównie z chrząstki pokrytej z dwóch stron skórą.nagłośniowa. warunkuje jego kształt. stoku.najwyżej leżąca chrząstka krtani . naczyń i w skórze (powodują „gęsią skórkę"). zawiera w sobie tzw. połączonych stawowo i więzadłowo. a nawet większych elementów. KRĄŻEK MIEDZ YKRĘGOWY twór leżący między trzonami kręgów. czyli guzicznych.skupiska tkanki chłonnej leżące w ścianach gardła. MOST . MIĘSIEŃ GRUSZKO WATY mięsień szkieletowy należący do mięśni obręczy kończyny dolnej.gruczoły wielkości 0. NAJĄDRZE .ustanie miesiączkowania w wyniku przekwitania. Wysunięcie się jądra miażdżystego potocznie jest nazywane wypadnięciem dysku. zwiększa ruchomość kręgosłupa. skupia fale dźwiękowe i przekazuje je do przewodu słuchowego zewnętrznego. szkieletowy lub sercowy. wzdłuż osi miednicy mniejszej. w czasie połykania zamyka wejście do krtani. MIĘŚNIE ZGINACZE .

przewodzi bodźce wzrokowe z komórek zwojowych siatkówki. śródmózgowie i międzymózgowie. łączy się stawowo z wyrostkiem barkowym łopatki i rękojeścią mostka. gromadzi i zagęszcza żółć. PODNIEBIENIE . powstaje zwykle na tle urazu psychicznego. PŁYN MÓZGOWO-RDZENIOWY płyn wytwarzany w komorach mózgu przez sploty naczyniówkowe . POCHWA .żeński narząd płciowy. OSOCZE .ośrodek ruchowy mowy w płacie czołowym mózgu. poprzeczna. towarzyszy mu wytrysk nasienia. POCHWICA . wydzielany w żołądku.stan braku kontaktu z otoczeniem z areakty wnością na bodźce słowne. w którym zbiera się mocz spływający kroplami z moczowodów. w jej skład wchodzą: okrężnica wstępująca.męskie gamety (komórki rozrodcze) obdarzone ruchem. zwykle występuje 14 dni przed krwawieniem miesięcznym. w nich odbywa się wymiana gazowa. powodujący wzrost ciśnienia tętniczego i częstości pracy serca. OKRĘŻNIC A . wyzwolona za pośrednictwem układu nerwowego. pęczek wychodzi z węzła przedsionkowo-komorowego. dzieli się na 2 odnogi. pochodne nienasyconych kwasów tłuszczowych.stan szczytowego pobudzenia płciowego. w organizmie występuje jako kation. OBOJCZYK . PERYSTALTYKA .enzym trawiący białka. w obu płucach jest ich 400-725 min. POLE BROCA . potocznie nieprawidłowo nazywany woreczkiem. oraz trzonu i ogona.odpowiedź narządu wykonawczego (efektor) na bodziec działający na narząd odbiorczy (receptor). za spojeniem łonowym. POTAS . pęcherzyki nasienne i in. przesuwają się w postaci fali wzdłuż całego jelita. zbudowana z 2 blaszek. u mężczyzny występuje podczas skurczu pęcherzyków nasiennych. w skład pnia wchodzi rdzeń przedłużony. powrózkową. OBLACZEK PAZNOKCIA . i tylną . połączony z uczuciem rozkoszy. otrzewna ścienna wyścieła ściany brzucha i miednicy.bolesny odruchowy skurcz mięśni otaczających pochwę. NASIENIE .twór łączący płód z łożyskiem. OPONY MÓZGOWE .). stanowi 50-60% jej objętości. przedłuża się w nasieniowód.parzysty przewód odprowadzający nasienie z najądrza. najwyższe piętro w strukturze ośrodkowego układu nerwowego. PRZECIWCIAŁA .blizna w środkowym punkcie brzucha po pępowinie. OWULACJA .pierwiastek chemiczny. miesiąca ciąży do urodzenia. oddzielona jamą osierdzia od zewnętrznej powierzchni serca. biorą udział w procesie krzepnięcia.najdrobniejsze elementy układu oddechowego. NASIENIOWÓD . OPŁUCNA .plazma krwi . NIEPRZYTOMNOŚĆ .szczytowanie .narząd o grubej ścianie mięśniowej.pęczek przedsionkowo-komorowy . PĘPEK . wytwarzane w cewkach nasiennych krętych jądra.ruchy jelita będące wynikiem skurczu mięśniówki okrężnej.białka odpornościowe wytwarzane przez komórki plazmatyczne w odpowiedzi na obce antygeny. jego częścią jest lejek. PÓŁKULE M Ó Z G O W E części kresomózgowia pokryte korą mózgu. trzewna .ośrodek czuciowy mowy leżący w płacie skroniowym mózgu. ODRUCH KOLANOWY . somatyczny. leży pod wątrobą.3 błony otaczające mózgowie i rdzeń kręgowy: opona naczyniowa przylega ściśle do ich powierzchni. PEPSYNA . a opłucna płucna z powierzchnią płuca.pęczek wypustek komórek nerwowych (dendrytów i neurytów) wraz z osłonkami. obejmuje sklepieniem szyjkę macicy. w prawej okolicy podżebrowej. a czasem nawet bólowe.sznur pępowinowy . PĘCHERZYKI PŁUCNE .przednia część korzenia paznokcia. leży w miednicy mniejszej. ma część jądrową. PŁÓD . ma część przednią . główną funkcją błony komórkowej jest utrzymanie równowagi między zawartym w komórce potasem a sodem zewnątrzkomórkowym.pokrywa powierzchnie niektórych narządów. przewód mięśniowo . ułatwia przewodnictwo. zawiera 2 tętnice i 1 żyłę pępkową.krwinki powstające w szpiku kostnym. PLEMNIKI . pachwinową i miedniczną. działają regulująco na prawie wszystkie narządy i układy.trombocyty .komórki kościotwórcze. PĘCZEK HISA .SŁOWNIK /151 ze zrazików.kość kształtu esowatego leżąca u podstawy szyi. łączy kresomózgowie z rdzeniem kręgowym i móżdżkiem. jest wypełniony galaretą Whartona. PŁYTKI KRWI .błona surowicza otaczająca serce. most. POLE WERNICKEGO . trawienie.część mózgu. PĘPOWINA . PODSTAWOWA PRZEMIANA MATERII .produkty zbędne lub szkodliwe wydalane z organizmu jako mocz i stolec. których zadaniem jest przesyłanie do komór bodźca stymulującego do skurczu.podniebienie miękkie. ODCHODY . utworzonych przez poskręcany przewód najądrza. przyswajanie i wykorzystywanie dla ich potrzeb budulcowych. OSIERDZIE .część układu przewodzącego serca. uchodzi poprzez przewód wytryskowy do cewki moczowej.uwolnienie komórki jajowej z pęcherzyka jajnikowego (Graafa). ODŻYWIANIE .podniebienie twarde. NERW WZROKOWY . OSŁONKA MIELINOWA zewnętrzna osłonka nerwów z wyjątkiem autonomicznych pozazwojowych. hamuje mięśniówkę przewodu pokarmowego. energetycznych i do regulacji wielu procesów w tych organizmach. występują głównie w okresie rozwoju tkanki kostnej. OSTEOBLASTY . opłucna ścienna zrasta się ze ścianą klatki piersiowej.odruch monosynaptyczny.łącznotkankowy długości 6-8 cm. jest głównym kationem wewnątrzkomórkowym. między nimi leży szczelinowata jama opłucnej. ODRUCH .ruchy robaczkowe . PĘCHERZYK ŻÓŁCIOWY część zewnątrz wątrobowych dróg żółciowych.błona surowicza otaczająca płuco. chroni i izoluje włókna nerwowe.drugi nerw czaszkowy o charakterze zmysłowym.dolna (podstawna) część międzymózgowia. PROSTAGLANDYNY .ekskrementy .górna ściana jamy ustnej i dolna jamy nosowej. bardziej zewnętrznie leży opona pajęcza i na zewnątrz opona twarda. NERW . PODWZGÓRZE .płyn wydalany przez mężczyznę podczas wytrysku. polega na skurczu mięśnia czworogłowego uda w wyniku lekkiego uderzenia w jego ścięgno. oba rodzaje otrzewnej są połączone krezką. nadrzędny ośrodek układu autonomicznego i wewnątrzwydzielniczego. należy do obwodowego układu nerwowego. na którym jest zawieszona przysadka.błona surowicza występująca w jamie brzusznej. mają cienkie ściany wysłane nabłonkiem oddechowym.płynna (bezkomórkowa) część krwi.dziecko rozwijające się w łonie matki od początku 3. OTRZEWNA .podstawowe wydatkowanie energii w spoczynku. ORGAZM . u osób dojrzałych pojawiają się przy gojeniu złamań kości. PĘCHERZ MOCZOWY .największa część jelita grubego. zstępująca i esowata. zawiera plemniki oraz wydzielinę licznych gruczołów uchodzących do cewki moczowej (gruczoł krokowy. widoczna pod płytką paznokciową. zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego.pobieranie pokarmu przez żywe organizmy. PIEŃ MÓZGU . . NORADRENALINA . barwy białawej.wypełnia te komory oraz przestrzeń podpajęczynówkową (między oponą pajęczą a naczyniową).hormony tkankowe.amina katecholowa hormon rdzenia nadnerczy wydzielany również na zakończeniach włókien współczulnych pozazwojowych.

do tkanek łącznych należą: kość. zawiera receptory wzroku .naczynie krwionośne. PRZEŁYK . są zbudowane z komórek i istoty międzykomórkowej. rzęski w nabłonku dróg oddechowych przesuwają śluz w jednym kierunku.potocznie najczęściej nazwa dotyczy soli kuchennej (chlorek sodu). chrząstka. a po prawej od pnia ramienno-głowowego.żylną. PRZEWÓD BARTHOLINA przewód od prowadzający gruczołu przedsionkowego większego.część ręki między nadgarstkiem a palcami.hormon wytwarzany w dwunastnicy.największa parzysta kość twarzoczaszki zbudowana z trzonu i 4 wyrostków (w tym zębodołowego zawierającego 8 zębodołów). TESTOSTERON . dzieli się następnie na tętnice biodrowe: wewnętrzną i zewnętrzną. m. PRZEPONA . w trzonie leży największa z zatok przynosowych . TĘTNO .in.niewielka. zewnętrzna zaopatruje narządy szyi.męski hormon płciowy wytwarzany w jądrach. SZYJKA MACICY . ŚLUZ . zazwyczaj bada się na tętnicy promieniowej. unaczyniają podudzie i stopę. kręgów i nasad kości długich. unaczynia udo i przechodzi w tętnicę podkolanową. która następnie dzieli się na 2 tętnice: promieniową i łokciową. należy do dolnych dróg oddechowych. wchodzi w skład stawu kolanowego. TARCZYCA .pierwiastek chemiczny. PRZESZCZEP(TRANSPLANTACJA) wyrównanie ubytku w ustroju przez operacyjne przeniesienie tkanek lub narządów pobranych z tego samego lub innego organizmu. podobne do włosa wyrostki niektórych komórek. po lewej stronie odchodzi od łuku aorty. gruczoł wewnątrz. TKANKA ŁĄCZNA . dzieli się na 2 tętnice szyjne: zewnętrzną i wewnętrzną.pręciki i czopki.płyn wydzielany do jamy ustnej przez gruczoły ślinowe. piersiową i brzuszną. stanowiący ok. twarz i część głowy. połączone w zraziki tłuszczowe.152 / SŁOWNIK PRZEDSIONEK SERCA -jedna z 4 jam serca zbierająca krew z żył i pompująca ją do komory. TLEN . STERYDY . zawieszona na obwódce rzęskowej. silnie załamuje promienie świetlne. następnie jest trawiony przez lipazę trzustkową i resorbowany do naczyń chłonnych. TŁUSZCZ -jeden z podstawowych składników organizmów żywych. zawiera życiowo ważne ośrodki. krew. przezroczysta.płaski mięsień szkieletowy oddzielający jamę brzuszną od jamy klatki piersiowej.tzw. cholesterol.przedłużenie tętnicy biodrowej zewnętrznej.część ośrodkowego układu nerwowego leżąca w kanale kręgowym. TKANKA TŁUSZCZOWA . z żołądka do przełyku. łączy jamę bębenkową z częścią nosową gardła. łączący gardłoz żołądkiem.związki organiczne pochodne steranu. gaz. zwany „mózgiem brzusznym". ŚLEDZIONA . zawiera głównie mucyny i mukopolisacharydy. TRĄBKA SŁUCHOWA (EUSTACHIUSZA) .narząd pomocniczy mięśnia przenoszący siłę jego skurczu na kość. TRZUSTKA .tkanka krwiotwórcza wypełniająca wnętrze kości . która dostarcza go do wszystkich tkanek organizmu. leży w górnej części jamy brzusznej i unerwia większość narządów brzucha. naczynioruchowy i inne. kwasy żółciowe. a wychodzą korzenie przednie nerwów rdzeniowych. dróg oddechowych i in.szczękowa. TCHAWICA .rytmiczne rozciąganie ścian naczyń krwionośnych wywołane nagłymi zmianami ciśnienia krwi w następstwie skurczów i rozkurczów komór serca. są bardzo ważnymi biologicznie związkami o różnorodnym działaniu (np. leży w tylnym dole czaszki. której fizjologiczne stężenie w krwi wynosi 0.głównie kości płaskich. SEKRETYNA . z pęcherza do moczowodu itp. jak oddechowy. SZCZĘKA .elastyczna i przezroczysta struktura komórkowa.polega na pobraniu niewielkiej liczby komórek z części pochwowej szyjki macicy w celu wczesnego wykrywania raka tej części macicy. leży poniżej podwzgórza. zawieszona na lejku.puls .metoda diagnostyczna . 1/5 powietrza.in. zawiera kanał szyjki rozwierający się przed porodem.najgłębsza warstwa ściany gałki ocznej. zawierająca receptor słuchu . a wewnętrzna głównie mózg. SÓL . ŚLIMAK . SIATKÓWKA . zawiera duże komórki wypełnione tłuszczem.i zewnątrzwy dziel- . SZPIK KOSTNY . którym płynie krew od serca na obwód ciała.największy splot układu autonomicznego. są niezbędne do prawidłowego rozwoju. SPOJÓWKA .zespół wielu tkanek wywodzących się rozwojowo z mezenchymy.przepływ substancji płynnej w organizmie w kierunku odwrotnym niż prawidłowy. SPLOT SŁONECZNY . lepka i ciągliwa substancja wydzielana przez komórki błon śluzowych np.przewód mięśniowo-błoniasty o gwiazdkowatym świetle. zaliczane do tłuszczowców. jest głównym mięśniem wdechu. TĘTNICA PISZCZELOWA . RDZEŃ PRZEDŁUŻONY . ROGÓWKA . ŚLINA . lewy przedsionek zawiera krew utlenowaną. znajduje się w ziarnach zbóż i bulwach ziemniaków. TĘTNICA SZYJNA WSPÓLNA . okrągława kość leżąca w ścięgnie mięśnia czworogłowego uda. jest podstawowym polisacharydem w pożywieniu człowieka. zawiera m. do której jest przyczepiony. SOCZEWKA . dochodzą do niego korzenie tylne. RDZEŃ KRĘGOWY . spożyty tłuszcz ulega w dwunastnicy zemulgowaniu pod wpływem kwasów żółciowych. RZĘSKI . jej zadaniem jest wyrównywanie ciśnienia powietrza po obu stronach błony bębenkowej.narząd należący do układu krwionośnego i limfatycznego. SKROBIA -jeden z głównych węglowodanów zapasowych roślin. inne pełnią funkcję receptorową (narząd słuchu i równowagi). np.przewód chrzestny przewodzący powietrze z krtani do drzewa oskrzelowego. hormony kory nadnerczy.związek chemiczny kwasu i zasady . tkanka łączna wiotka i włóknista. przewodu pokarmowego.rodzaj tkanki łącznej. REFLUKS (ZAWRACANIE) . ma część szyjną.błona śluzowa pokrywająca przednią powierzchnię twardówki gałki ocznej i tylne powierzchnie powiek.przednia część warstwy włóknistej gałki ocznej.dwie końcowe gałęzie tętnicy podkolanowej.bezbarwna. pobudza trzustkę do produkcji enzymów trawiennych.9%. przedłuża się w tętnicę pachową. hormony tarczycy (tyroksyna i trójjodotyronina) wzmagają przemianę materii. tkanka tłuszczowa i inne.parzysta największa tętnica w szyi. sercowy.narząd leżący na tylnej ścianie brzucha. enzym amylazę. TĘTNICA BIODROWA WSPÓLNA duża tętnica powstała z podziału aorty brzusznej. uchodzi do przedsionka pochwy. wydziela hormony tropowe regulujące czynność innych gruczołów oraz uwalnia dwa hormony podwzgórzowe: oksytocynę i hormon antydiuretyczny (ADH). SZYJKI MACICY WYMAZ . niezbędny dla życia.najniższa część pnia mózgu.część ucha wewnętrznego. a ta w tętnicę ramienną.małe. hormony płciowe. leży do tyłu od tęczówki i źrenicy. PRZYSADKA MÓZGOWA gruczoł dokrewny.dolna część macicy częściowo objęta sklepieniem pochwy. narząd spiralny Cortiego leżący wewnątrz przewodu ślimakowego wypełnionego śródchłonką..przednia i tylna . ŚRÓDRĘCZE .część ucha środkowego. a prawy . ŚCIĘGNO . największą tętnicą jest aorta. z płuc przechodzi do krwi. składa się z 5 kości drugich. powyżej rdzenia kręgowego.gruczoł dokrewny leżący w szyi w otoczeniu tchawicy. TĘTNICA . wchodzi w skład błon biologicznych. RZEPKA . leży w górnej części jamy brzusznej po stronie lewej. TĘTNICA UDOWA . grupa witamin D i inne). TĘTNICA PODOBOJCZYKOWA tętnica pro wadząca krew do kończyny gómej. wyścieła od wewnątrz naczyniówkę (część wzrokowa) oraz ciało rzęskowe i tęczówkę (część ślepa).

rolą żółci jest emulgacja tłuszczów i aktywacja nieczynnych enzymów trzustkowych.duże żyły uchodzące do prawego przedsionka serca. utożsamiany z układem limfoidalnym. zwieracz odbytu.aktyny i miozyny.zastawka leżąca w lewym ujściu przedsionkowo-komorowym. generuje impulsy elektryczne.komórki mięśniowe . leży w piętrze gruczołowym jamy brzusznej. otrzewnowe i in. zwalnia ruchy jelit itd. cewki moczowej i in. np. kapilary krwionośne umożliwiają przekazywanie substancji transportowanych krwią do tkanek i resorpcję produktów przemiany materii. k UKŁAD NERWOWY PRZYWSPÓL- ZATOKI PRZYNOSOWE przestrzenie . WĘZEŁ ZATOKOWO-PRZEDSIONKOWY . stanowią strukturę mocującą ząb. które umożliwiają skurcz. termin dotyczy rozwoju od końca 1. przyspiesza perystaltykę jelit.węzeł Keitha i Flacka .organiczne związki chemiczne.pierwiastek chemiczny.nadrzędna struktura układu przewodzącego serca. np. co umożliwia żucie. zbudowane z białek .substancja wytwarzana przez gruczoł i z niego wydalana. więzadła stawowe. występuje głównie w kościach. TWARDÓWKA . którym płynie krew w kierunku serca.kapilara . zbudowany z tkanki o cechach embrionalnego mięśnia sercowego. wytwarzanie i wydalanie żółci. do krwi wydziela insulinę i glukagon. leżą w kościach otaczających jamę nosową. ŻÓŁĆ . po przefiltrowaniu przez węzły chłonne. zapobiega ciągłemu przepływowi treści przez przewód. ZAPŁODNIENIE . szyi i głowy oraz kończyn górnych.węzeł Aschoffa-Tavary . jest miejscem przyczepu mięśni poruszających gałką. ZARODEK . odchodzi w jamie brzusznej od jelita ślepego i zwisa do miednicy mniejszej. trzustki i pęcherzyka żółciowego i odprowadzająca ją do wątroby. tuż pod przeponą.największy narząd organizmu. wiązanie bilirubiny.duża żyła zbierająca krew z brzusznej części przewodu pokarmowego. UKŁAD NERWOWY WSPÓŁCZULNY część układu autonomicznego.SłOWNIK /153 niczy. które stymulują do skurczu przedsionki i przepływają przez roboczą mięśniówkę przedsionka do węzła przedsionkowo-komorowego. ośrodki układu współczulnego leżą w części piersiowej rdzenia kręgowego. żyła główna dolna odprowadza krew z podprzeponowej części ciała. ŻYŁA . główne funkcje: odtruwanie (usuwanie toksyn z krwi). WŁÓKNO MIĘŚNIOWE . do krwi. ma 3 płatki półksiężycowate. WIĘZADŁO . WYROSTEK ROBACZKOWY . WĄTROBA . do końca 8. są rezonatorami głosu. WITAMINY .połączenie plemnika z komórką jajową.miofibryle. ŻYŁY SZYJNE WEWNĘTRZNE . UKŁAD ODPORNOŚCIOWY ogół struk tur broniących organizm głównie przed infekcją. zapobiega cofaniu się krwi do lewej komory.naczynie krwionośne. a z ich połączenia powstaje żyła główna górna. pneumatyczne wysłane błoną śluzową. zwęża oskrzela.nowy organizm rozwijający się z zygoty. ZASTAWKA MITRALNA . płynie nimi krew z dużego krwiobiegu. łączą się z żyłami podobojczykowymi w żyły ramienno-głowowe. obok tłuszczów podstawowe źródło energii w pokarmie jako cukier i skrobia. proteazy). jeden z głównych składników organizmów żywych.zastawka leżąca w ujściu aorty z lewej komory serca. odprowadza nadmiar płynu tkankowego w postaci limfy. ZWIERACZ . nawet w jelicie (zastawka krętniczo-kątnicza). gdzie jest zagęszczana. składa się z układu współczulnego i przywspółczulnego. ZASTAWKA AORTALNA . WAPŃ . WYDZIELINA . odbiera impulsy elektryczne od mięśniówki przedsionka i przekazuje do pęczka Hisa. ogrzewają i nawilżają wdychane powietrze. leży w przegrodzie międzyprzedsionkowej. w postaci kationu jest aktywatorem wielu enzymów.płyn wytwarzany w komórkach wątroby i przesyłany drogami żółciowymi do dwunastnicy. tygodnia życia wewnątrzmacicznego. zawierają włókienka . główna rola w metabolizmie węglowodanów. nieprzezroczysta. wyposażona w struny ścięgniste.struktura umożliwiająca jednokierunkowy przepływ płynu.większa część warstwy włóknistej ściany gałki ocznej. WĘZEŁ PRZEDSIONKOWO-KOMOROWY . ośrodki tego układu leżą w pniu mózgu i części krzyżowej rdzenia kręgowego. przebita przez naczynia i nerwy. ZWÓJ . których działanie zwykle jest antagonistyczne.pierścień mięśniowy otaczający przewód u jego początku.pierwsza część jelita grubego.część układu przewodzącego serca. zapobiega cofaniu się krwi do lewego przedsionka.duże żyły odprowadzające krew z głowy. rozszerza źrenice.nieparzysta kość twarzoczaszki. CZULNY .mocne pasmo łącznotkąnkowe wzmacniające lub podtrzymujące różne narządy. UKŁAD NERWOWY AUTONOMICZNY część układu nerwowego zawiadująca narządami wewnętrznymi. leży w ścianie prawego przedsionka. jego ściana pozwala na filtrację i wchłanianie. ŻUCHWA . a do dwunastnicy enzymy trawienne (amylazę. zwalnia pracę serca.(Ca) . poprzecznie prążkowane lub mięśnia sercowego. nie są wytwarzane w organizmie. śledziony. gruczołami i mięśniami gładkimi.zastawka dwudzielna . produkcja białek. zwykle termin odnosi się do gruczołów zewnątrzwydzielniczych. biorą udział w regulacji metabolizmu jako koenzymy. połączona z kośćmi skroniowymi 2 stawami. stąd nazwa „migdałek brzuszny". zawiera 16 zębodołów.część układu autonomicznego.cienkościenne naczynie krwionośne lub chłonne.. a górna z klatki piersiowej.związki chemiczne niezbędne do prawidłowego przebiegu procesów życiowych. ŻYŁA WROTNA . zastawki występują w sercu. makroelement. niezbędny do skurczu mięśnia. wchłania z jelit produkty trawienia tłuszczów. ujścia lub w trakcie jego przebiegu. w okresach międzytrawiennych gromadzi się w pęcherzyku żółciowym. w wyniku czego powstaje zygota.gładkie. w żyłach (prócz głowy i szyi).cukry. WIĘZADŁA OKOŁOZĘBOWE pasma tkanki łącznej biegnące od korzenia zęba do ścian zębodołu.zgrupowanie ciał komórek nerwowych w obwodowym układzie nerwowym (poza obrębem ośrodkowego układu nerwowego). zwęża źrenice.embrion . lipazy. poziom regulowany przez parathormon i kalcytoninę. UKŁAD LIMFATYCZNY . wchłanianie jest zależne od witaminy D3. przyspiesza pracę serca. WĘGLOWODANY . barwy białej. ZASTAWKA . zawiera dużo grudek chłonnych. WŁOŚNICZKA . sacharydy . ŻYŁY GŁÓWNE . naczyniach chłonnych.układ chłonny część układu krążenia składająca się z naczyń i narządów limfatycznych.

38. 87. 61. 77. 94-95. 26. 103. 61. glukagon. 117. 48. ciąża. 61. 116. 123-125. 58. 38. 85. 136. 14. czynności (reakcje) odruchowe. gruczoły łojowe. 43. krew. 30. kość promieniowa. hormony. chromosomy. krążenie krwi. 142-147. jelito grube. 62. akson. gruczoły Skene'go. krótkowzroczność. hormon folikulotropowy (FSH). globuliny. 126. 89. kortyzon. 113-114. 28. 57. chrząstka tarczowata. 139. 20. enzymy. 31. kanały półkoliste. jod. kość sitowa. 18. 104. 90. ciało rzęskowe. 60. bilirubina. 20. 82. 18. 25. istota biała. 67. 138. 50. homeostaza. kość haczykowata. dołek środkowy. gruczoły endokrynne (wewnątrzwydzielnicze). 51. aminokwasy. 80-81. 103. 19. 72. języczek. 18-19. kamienie żółciowe. 87. 143. laktacja. łój. 68. 27.105. komórki Schwanna. 58. 17. 116. eozynofile. język. 127. 47. 1 kowadełko. 116. 134. ciemiączka. krwawienie. 71. czopki i pręciki. gruczoły apokrynowe. 113. glos. 38. 121. 105. 99. 25. 28. 55. cukier. estrogeny. 13. 114. 142. 39. 21. 62. jądra. 142. 74. 26. 23. 61. kość łokciowa. 21. 26. 32. 116. jąderko. kości twarzy. 64-65. 130. 17. 77. akrosomy. 27. 28. \1. krtań. 71.40. 17. 64-65. biliwerdyna. katabolizm. limfokiny. F fibroblasty. 51. ketony. 98. 103. 119. 33. ciałka Malpighiego. 89. 28. kość ogonowa. 114. 46. krezka. 51. 47. 74-75. kość łzowa. 30-31. 59. hormon luteotropowy (lutenizujący) (LH). 137. 53. 106. łokieć. geny. 20. 47. chrząstka nalewkowata. 141. 68. 55. 55. 88. 72. łagiewka. 94-95. keratyna. 28. bazofile. kły. 26. komórki alfa (A). błony. 31. dendryty. kość kulszowa. kosteczki. 77. gruczoł nadnerczowy. 131. 28. koordynacja. 69. 116. mowa. istota czarna. 71. hepatocyty. 103-104. jądra podstawy mózgu. 60. 34. 105. 87. 105. 26. 17. 43. 109. jama czaszki. 26. 705. 33. 98. hormon wzrostu. 71. kość czworoboczna. 18. 87. 54. 139. 71. 31. istota szara. 118-119. brodawki sutkowe. 68. 68. 48. 50. osocze. 128. ciało szkliste. hormony płciowe. 129. 18. 105. 116. androgeny. 76-77. hormon uwalniający TSH (TRH). 46. 14. 26. 24-26. 46. 69. 26. 68. 20. 126. 33. cykliczny AMP. 113. 5/. białka. ciała suteczkowale. błona maziowa. 43. dotyk. jajowody. 18. 23. 76-77. 74-75. 146. 54. łzowe kanaliki. 18-19. 72. 107. jelito kręte. 70. 23. 63. gonadotropina kosmówkowa (HCG). blastocysta. krew. chlorek sodu (sól). 28. 14. 65. 49. 14. 74. 47. błona śluzowa jamy ustnej. 43. 118-119. 98. 110. kaletki. 136. 71. astma.17. 136. 133-135. fibryna. kość skokowa. 97. 132. koordynacja ruchów. błona surowicza. 57. 43. 62. podział. 126. 81. 28. 101. 113-115. 77. 46. kora mózgowa. 40. 69. 105. 104. krypty Licberkiihna. 14. 114. glicerol. 113. ciałka Meissnera. kwas dezoksyrybonukleinowy (DNA). krwinki białe. I immunoglobuliny. 60. jelito cienkie. 29. ciało kolankowate boczne. 30. 52. 116. 97. komórki beta (B). kości. 61. 68. 120. 26. 71. 28. gęsia skórka. 24. 63. chrząstka sprężysta. 29. 60. 13. 81. 103. glej. 139. 72. 12. 70-77. kość piętowa. 142. 88. 76-77. hemoroidy. macica. 131. 58. błona dziewicza. 76. 73.5/. kość jarzmowa. 18. 15. ból. 113. limfocyty. 134. diamenty miozynowe. 14. 53. 104. 128. 128. gastryna. 88. 26. 94. centralny system nerwowy. 25. antygeny. 17. 42. aorta brzuszna. 76. komórki. 88. 60. 28. 138-140. błona bębenkowa. 56. kanaliki Havcrsa. 73. 6<S. 49. 15. 76. 26. 89. 131. 106. 13. kość udowa. 47. 50. 113. 54. łopatka. 104. 123. 131. 40. 53. 137-138. 34. 19. 71. 77. drogi oddechowe. 28. 46.77. dreszcze. 54. 50. 25. hipoglikemia. amylaza. język. ciałko żółte. 18. 25. kolano. 28. 118. ciecz wodnista. 104. jajniki.104. gardło. ciało modzelowate. 67. 71. 104. kolagen. 31. energia. 89. 23-24. 92. glikogen.48. krew. zobacz także stawy i szkielet. 18. 80. 76. 21. 79. 139. ciałka Ruffiniego. 122. 14. łożysko. łzy. 35. kręgi. hormony gonadotropowe. 139. glukoza. jabłko Adama patrz chrząstka tarczowata. 76. 55. 46-49. blaszka podstawna ślimaka. czopki. 61-62. 122. 76. 64-65. 136. 14. krtaniowa część gardła. albuminy. 17. 121. kora nadnerczy. 87-88. błona śluzowa. 25. 89. 12. 87. 32. 113. 75. 116. 25. łechtaczka. komórki nerwowe. 103. alergia. 103. 89. 56. 105. 20. 112. jama brzuszna. kłykieć kości udowej. 136. 31. 111. ciało migdałowate. heparyna. dalekowzroczność. 122. 59. 89. adrenalina. chrząstka szklista. 101. gruczoły Brunnera. 83. 26. kość sześcienna. lizosomy. 80. krążek Merkela. 32. kość gnykowa. 14. 135. 25. 66-77. 137. 104.44. 67. 71. 50. 114. 89. klatka piersiowa. 68. dwunastnica. gruczoł Cowpera. 122. 40. 81. 126. 88. 54. 134. 89. 97. 116. 20. 33. 55. 38. 72. 89. 100-101. 144. 17. autonomiczny system nerwowy. 30. 62. 85. 47. 71. 116. 113. 107. 89. 137-138. 28. krwinki czerwone. 24. 76-77. adenozynotrójfosforan (ATP). 40. 43. 146. jama nosa. jelito czcze. 29. 142. 68. 20. 68. 14. błona Dcscemeta. 40. 101. 23. 32. 68. kość trójgraniasta. 28. 94. 88. 88. 131. 51. ciśnienie krwi. 74. aldosteron. 23. 105. kość nosowa. 69. 126. 15. 103. kość klinowata. 89. 72. komórki. 61. 139. 71. 25-26. 129. cytoplazma. 121. 103. gruczoły potowe. 33. 54.8/. 34. 146. 57. 106. 76. K komórki Kupffera. 88-89. 137. 51. 12. 47. chrząstka pierścicniowata. hormony tarczycy. 26. 115. 137-138. 71. gruczoły Bartholina. hormon antydiuretyczny (ADH). 34. 126. 88. B bańka kanału półkolistego. 20. kość łódeczkowata. 15. kapilary. 12. 15. chrząstka. 107. 126. 15. 61. 142. 14. 68. kość krzyżowa. 61. 94. 23. cholesterol. 60. 31. 68. 38. anabolizm. hemoglobina. 68. 62. 58. 72. 33.Indeks Numery stron zaznaczone kursywą odnoszą się do ilustracji acetylocholina. 33. 131. gonady. 47. kątnica. 27. 121. 18-19. 49. 123-125. 61-63. 75. D histamina. 119. 28. 14. 56. 67. 18-19. grasica. 112. 106. 71. 98-99. 34. 99. 137. 77. 141. 104. 71. 104. filamcnty aktynowe. 67. 28. 72. 20. 21. 84. 28. płytki. 98. 79. 29. 63. dwutlenek węgla.5/. 136. 129. 17. 87. 120. 62. kość łonowa. lizozym. aorta. język. 23. jama klatki piersiowej. 138. 75. 139. jelita. 25. hormon adrenokortykotropowy (ACTH). 80. Ł M . 104. cukrzyca. 28. kolba Krauzego. elastyna. 71. 78. H hemocytoblasty. 33. 87-89. 97. 33. 28. 33. kanał ciała szklistego. acetylocholiny pęcherzyki. 88. 43. 103. 104. 56. ciałka Paciniego. 21. 114. 79. 89. 88. czaszka. 39. 17. 116. 32. 56. 140. insulina. 74-75. 58. hormon stymulujący tarczycę (TSH). chrząstka włóknista. kłębuszki. kość ramienna. 87. 62. 32. 68. kość biodrowa. cewka moczowa. 19. 126. 35. błona śluzowa nosa. 78. 19. karmienie piersią. smak.

36. 88.40. 97. koordynacja. 70. 120. 80. 71. okostna. mięsień skroniowy. 27. sól. pętla Henlego. R P O moczu wydalanie. nerwy szyjne. małżowina uszna. 63. 111. 81. spojówka. 13. maltoza. przełyk. 117. 126-127. 38. 80. 44. 26. 118. 121. 25. 35. 27. 33. pepsyna. nerwy ślimakowe. 62. 44. 43. 121. 55. 736. naskórek. 131. płyn mózgowo-rdzeniowy. 89. 46.105. 134. 31. 27. 44. 14. 14. 84. 20. przewód piersiowy. 46. 46. 45. 68. 114. otrzewna ścienna. 15. 60. rozmnażanie. 15. 126. płat potyliczny. kontrola. 79. 141. 70.37. 76. 44. 54. 705. 729. melanocyty. 12. 111. 126.84. młoteczek. 69.15.82. 14. 30-31. 63. 56. 61-63. 45. 135. plamka żółta. 44. noradrenalina. moczowód. 113. nerw przedsionkowy. piegi. pęcherzyki nasienne. 54. paliczek. osłonka mielinowa. 24-26. 50. 35. płód. 129. 40. 106. 30. 21. 68. 126. neurony ruchowe. 124. 134. 126. mięsień brzuchaty łydki. nerwy współczulne. 36. okostna czaszki. 103. 52. 28. 46. 43. 14. reumatoidalne zapalenie stawów. móżdżek. 83. 24. 77. 100. napletek. 135. 52. 82. ramię. 50. siekacze. mięśnie skrzydłowe. otrzewna trzewna. 48.37. staw zawiasowy. 127. 47. 73. 58. pień ramienno-głowowy. 47. przewody żółciowe. nerw błędny. 132-133. odruchy. 71 -72. 82. 35. 113. 12. mózg. 59. przywspółczulne (parasympatyczne) nerwy. płyn maziówkowy. 30. 22. 46. 30. mięsień krawiecki. oskrzela. 67. 87. 34. nerwy rdzeniowe. 703. 48. 57. ogniskowanie. 65. 35. 46-48. 109. 85. 18. 80. 111-112. 122 pęcherzyki. 36. nerwy krzyżowe. 89. 100. 52. 50. 58. 51-52. monocyty. 38. 33. 40. 43. 70-77. płuca. 14. narządy płciowe. mięsień napinacz powięzi szerokiej. 118. 106. 41. 88. przedtrzonowce. 55. skóra. rękojeść mostka. 82. 49. 68. 50. sterydy anaboliczne. 14. 18. 770. 101. 75. 68. 38. pajęczynówka. neutrofile. mięsień piersiowy mniejszy. 119. nerw językowo-gardłowy. 76-77. 123. 40. mięsień okrężny ust. metabolizm. 92. mózgowej. 101. 114. 123. 82. 25-29. 69. 122. 28. 46. 82. 49. 130. naczynia limfatyczne. 37. 130-133. 58. 28. 21. panewka. 31. 96. 64-65. 35. odrzucenie przeszczepu. 47. mózgu pień. 81. 49. 136-138. 725. 54. 29. 38. 71. parathormon. 124. 138. nogi. 63. pierścień Waldeyera. 28. mięsień obły większy. 14. 69. podniebienie twarde. 71. 38. 96-97. 69. 89. mięsień rylcowo-językowy. 25. 14. 35. 60. nefrony. 47. 103. 21. 70-72. sen. Ul. 105. 50. 126. prostnica (odbytnica). 134. 15. 25. 43. 14. 104. 88. prostaglandyny. 119. nos. 72. 41. mięsień trójgłowy ramienia. 106. 72. 72. 61. narodziny. 40. 60. 76-77. 46. 48. 121. 75. 75. mikrotubulc. 29. 84. 84. 15. osteocyty. 128. 90-91. 100-101. pragnienie. 46. 35. 73. przewód limfatyczny. 146. 71. mięsień lędźwiowy większy. równowaga. 138. 30. sekretyna. 40. 46. 45. dotyk. ptialina. 124. 39. 72. 55. 106. 46. 50. mowa. pankreozymina. 62. 28. 103. 126. 47. 139. nagłośnia. 24. 33-35.(57. 46. serca unerwienie autonomiczne. 48. 42. rąbek. mózg. 48. opłucna. prolaktyna. migdałki.135. mięśnie żwacze. miesiączkowania rozpoczęcie. 34. 27. 12. 29. 103. moszna. 36. owulacja. skrzepy krwi. 89. 11. 58. 21. 103. 36. 32. 97. naczynia krwionośne. mowa. 38. 75. 27. 56. 47. reticulum endoplazmatyczne. 26. 28. przewód pokarmowy. 44. 38. serce. staw panewkowy. 46. 34. 58. 46. schody bębenka. 46. rozedma. 75. płat skroniowy. renina. rdzeń nadnerczy. 30. 21. nasada kości. płat czołowy. ochrzęstna. nerw podjęzykowy. protrombina. 40. paliczki. 81. 44. nerki. 104. piszczel. oczy. nabłonka komórki. 34-35.50. mięsień płaszczkowaty. 141. 77. 13. 43.INDEKS/155 makrofagi. ręka. przysadka mózgowa. 71. 128. 71. 80. 727. 119. siodło tureckie. . 16. 24. 81. 30. 30. mięsień czworoboczny. 126. rany. stęp. pochwa. 28. 104. 13. 40. mięsień prostujący włos. 40.128. 53. 35. 130. mostek. 40. 131-133. 36. 40. równowaga. 69. 44. 17. 42. 45. przytarczyce. 37. przeciwciała. 22. 48-49. 15. nerwy ruchowe. 102. 36. 38. 58. 42. 139. opona twarda. 112. 15. 37. 128. 775. 75. okolica wzrokowa kory prostata. opona miękka. 28. 41. mięśnie międzyżebrowe. mięsień zębaty przedni. 26. 84. neurony. miesiączkowanie. 121. 35. mięsień bródkowo-językowy. progesteron. 28. 107-108. 66. pęcherz moczowy. rybosomy. peptydy. 85. 128. mitochondria. 106. 48. powonienie. 44-45. okrężnica esowata. 17. 30. 65. 77. mięśnie przywodzące. 28. 33-35. metabolizm skrobi. 60. miednica. rdzeń kręgowy. i9. 36. mózgu ukrwienie. 80. 707. 65. nadgarstek. 12. mitoza. 48. mięsień rzęskowy. 32. 15. 61. oddychanie. 28. 40. nerwy przeponowe. 54. 83. prącie. 136. mózg. 26. nasienie. 44. 46. . 124. 24. 89. 55-59. 131. 101. 56. StOpa. 46. 44. odbyt. 54-56. 47. 119. mięsień prosty brzucha. 75. 137. 40. 55.39. skalp. 775. 52: okolica ruchowa. 18. N nabłonek. 17. 80. 25. 139. nabłonkowa tkanka. 61. 38. 52-55. 130. 27. 80. 56. 107. 34. 18. pęcherzyk Graafa. nos. 54-56. 72. 36. naczyniówka oka. stawowa chrząstka. oksytocyna. 10. 115. 147. 55. 777. 100. 36. 19. peptony.14. 17. płat ciemieniowy. 27. 39. 33. 60. 63. 18. obwodowy system nerwowy. 15. srom. płytka ruchowa. 28. 50-53. skóra. 28. rak płuca. 77. 27. 44. siatkówka. mięsień potyliczny. 725. 17. 50-51. nerwy piersiowe. opony. 27. 46. mięsień czworogłowy uda. 91. 707. mięsień piersiowy większy. 15. rdzeń przedłużony. poziomy soli. mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy. 725. 142-146. perystaltyka. 37. rogówka. 14. mięsień okrężny oka. 65. mięsień pośladkowy wielki. 140-141. 84. nerwy czaszkowe. 61. struny głosowe. 38. 83. 14. 46. 57-58. mięśnie antagonistyczne. 37.50. 44. schody przedsionka. 77. 63. 60. 102. 62. 102. 72. 17. 33. pęcherzyk żółciowy. 47. 68. 48. 55. 28. 36. 65. mięśniowe włókna. paznokcie. najądrza. pęczek Hisa. 56. melanina. 42. mięsień najszerszy grzbietu. 36-41. menopauza. 41. 92-93. 103. pamięć. osteoblasty. 82-85. 77. 67. 14. poziomy soli. 89. 46. mięśnie. 68. obojczyk. 73. 76. 46. stawy. 13. 58. 36. 141. 42. 30. 36. 103. 68. most. 96. mięsień naramienny. 34. 27. 13. 88. 770. 56. 88. 109. mięsień podniebienno-językowy. 60. 70. mięsień dżwigacz jądra. 130. 70. 134. 126. 36. steroidy. 36. odpowiedź immunologiczna. 30. patrz chlorek sodu spojenie łonowe. (menarche) 140. 90-97. barwa. 142-147. 55. 36. 727. 25. 132. 140. nerwy ogonowe. 135. smakowe kubki. 144. 42. 142. 40. odwodnienie. 118. mlecz. otrzewna. stolec. oskrzeliki. sercowy mięsień. 53. mocz. 63. podwzgórze. 136. 50. rzepka. 33. Ul. przepona. 50. 77. 31. mięsień sercowy. 88. 124. 37. 121. podniebienie miękkie. 55. mięsień dwugłowy ramienia. 40. 51. 123. 11. 120. 104. 75. 66. 122. 82. 38. 43. skóra. 97. 46. 29. 727. 40. 92-93. 102. słuch. smak. 132. 77. 31. 21. 50. 68. mięsień policzkowy.44. 57-53. 135. 118. mięśnie gładkie. 53. 134. mięsień czołowy. 45. 30. 104. 79.14. 64-65. 25. 121-122. 29. 133-135. 36. maziówka. palce stóp. 61-63. neuroglej. 124-125. 28. 55. 36-40. 16. 25. 60. 103. nerwy zmysłowe. nerwy lędźwiowe. 45. 44.63. palce. 80. 15. 63. 42. 76-77. 727. nosowa część gardła. pochewki ścięgniste. 707. 42. 107. 14.

57. 24. 116. zastawka mitralna. włosowe mieszki. 57. ślimak. trawienie. 67. mowa. 36. 777. więzadło pierścieniowate. 94. system nerwowy. 68-69. 42-65. 38. układ rozrodczy. 95. 51. 40. węchowa opuszka. żółć. 117-119. trucizny. synaptyczna szczelina. #5. układ oddechowy. włókna zmysłowe. 90. 105. 74. 72. 87. śródchłonka. żyła wrotna. 83. warstwa Bowmana. 33. 57. 92. 122. ścięgno piętowe (Achillesa). 111. 36. 81. 94. 31-32.778. 95. 107. 41. 84. tętniczki. 90-91. 58. worek owodni. 78. 56. 14. 702. 14. 14. 82. 74. 57. T węchowe pole. 86-96. 72-73.51. tętnica nasienna. żyła główna. żyła odpiszczelowa. układ limbiczny. 32. synapsy. 94. #0. 23. zapalenie okrężnicy. 82. 121. 14. 33. 94. 55. 16. 21. 20. włos. 74-75. 113. żołądek 75. 81. tętnice wieńcowe. 81. 95. węzeł Ranviera. 142. żyła odstrzałkowa. 15. żyły.78-85. wydalanie. 89. 87. 70. 118. śródstopie. 95. 727. ścięgna. 31. 7J6. 55. 72-73. 68. 15. 120-129. 31. 16. zęby mleczne. 82. 118-119. 60. żyła odłokciowa. 147. wątroba. 94. 87.156/INDEKS strzałka. 93. 73. worek mosznowy. ślinianka podżuchwowa. system trawienny. 97. 133. uczucia a hormony. strzemiączko. żylaki. 98. 41. 95. tchawica. 87. 126. twardówka. 57. 109. tętnica udowa. wargi. trofoblast. 55. 95. 70. 13. 125. 17. 60. 92. 72:?. zwieracz Oddiego. 50. 109. 29. 78. 14. 54. 93. 737. 95. 108-110. 57. węzły limfatyczne. 12. 29. 116-119. 52. żyła podobojczykowa. 727. wole endemiczne. 54-56. żyła udowa. 94. 20. 143. 50. ustna część gardła. 90. 113. węglowodany. wzgórze. 17. 90-91. widzenie. ucho. 50. 87. woda w organizmie. zwieracz odbytu. 44. tłuszcze. tętnica języka. 47. zwieracz odźwiernika. 35. 95. 103. sznur pępkowy. Z 54. 88. 131. zwoje. 62. 132. zapalenie oskrzeli. 142. 54. 90. 127. wędzidełko języka. układ mięśniowy. 123. 102-119. 33. 104. śledziona. 60. usta. 44. 50-53. 26. 95. witaminy. 777. 78. 87. 61. 94. 87. włókna ruchowe. 103. trzustka. 112. szczęka. 21. 16. 34. 43. 57. 94. 118. 16. 22-32. 87. 57. 23. 36-40. 106-110. 62. zapalenie pochewki ścięgna. żucie. 118. 125. 41. 130. 28. 109. 14. 75. 95. trąbka słuchowa Eustachiusza. 54 . więzadła. 27. 121. 16. wysepki Langerhansa. 41. 61. 58. 46. 31. urobilinogen. śródręczc. tętnica szyjna. 44. 136. 54. zastawki aorty. uczucia a zapach. 87. 706-770. 41. 90. tętnica podstawna. U ucho. 777. trzustkowe soki. trójjodotyronina (T3). 83. 73. tętnice przysadki. utrzymanie równowagi. 57. wzrokowa promienistość. zgięcie śledzionowe. węchowy nerw. 63. 113. 16. 87. 125. 62. 34. 87. tarczyca. 72. 107. 95. 56. 103. 50. 33. 59. 75. 44. 121-122. 67. 89. wzrokowa droga. ślina. zapalenie płuc. węchowe komórki. 90-97. 51. tętno. 103. 89. 94. 87. 106. 123. 94. 57. 60. 106. żyły przysadki. 87. żyła nerkowa. 106. 52. 54. wzrok. 55. 51. 28. 52-53. 95. 106. 75. 104. 57. 142. włókna kolagenowe. usta. włókna elastyczne. układ scrcowo-naczyniowy. 62. 33. tkanka nerwowa. 55. W śluz. 85. 95. 16. 94. wzrokowy nerw. żebra szyjne. 56. 118. 89. 36. żyła piszczelowa. 707. 87. 124. tętnica piszczelowa. żyła nasienna. 15. źrenica. tęczówka. 20. 107. tętnica śledzionowa. 81. 50-53. tkanka łączna. 63. 16. 33. tętnica łukowata. 112. 94. 118. trzustkowy przewód. 95. 18. 52-53. żyły krezkowe. tętnice biodrowe. 56. wzrokowe skrzyżowanie. układ limfatyczny. 89. zęby mądrości. ucho. 116. 70. 24. 54 . 88. 90-91. 42. 87. 14. 71. 118. 32. tętnice krezkowe. zastawka krętniczo-kątnicza. 56. testosteron. zastawka trójdzielna. 21. 103-105. 95. 75. 110. 137. zatoki. zapalenie opłucnej. 123. zęby. 82. 11. żebra. ślinianka podjęzykowa. zapłodnienie. 84. żyła płucna. 87. 61. żyła szyjna. 107. zatoka klinowa. 48. tlen. 35. 50. 57. tętnica wątrobowa. zgięcie wątrobowe. 120. 119. żyły wątrobowe. 90-91. 23. 29. 90-97. 15. tętnica nerkowa. 72. 131. 95. 40. utkanie tkanki włóknistej. zatoka wieńcowa. zakończenia nerwowe. 61. 113. żołądź prącia. 705. 94. torebka Bowmana. 47. system wydalniczy. tarcza nerwu wzrokowego. 80. 127. 14. 52. system endokrynny (wewnątrzwydzielniczy). 41. 93. szpik kostny. 709. 71. 68. 27. zastawki tętnicy płucnej.81. 98. 34-35. 117.77. 16. 57-58. tetrajodotyronina (T4). wzgórek łonowy. 56. 94. 142. tętnice. żuchwa. 66 . 43. 48. 79. 132-133. 72. ż . tętnica podobojczykowa. 55. układ moczowy. zastawki serca. 104. 130-147. 58. S ścięgna prostowników. 16. 21. zawroty głowy. 26. 33. 75. trzon kości długiej. 117. 104. tyrozyna. 40. 33. szkielet. trzeszczenia. 47. zagnieżdżenie. 58. 70. żyła podkolanowa. 103. wyrostki sutkowate. 103. 50. 16. 15. 81. zapach. 41. tętnica ramienna.56. 98. 87. 51. śluzówka macicy. 54. słyszenie.56. tętnica płucna. 121-122. ścięgna zginaczy. 40. wyrostek robaczkowy. 106. 144. 706. 95. 71. żyły biodrowe. 116. 17. 52-53. 727. 52. 43. układ somatyczny. tyroksyna. 33. 14. 106-108. 16. 37.96-101. 94. 772. 107.