P. 1
K.Paprocki_-_Rysunek_techniczny

K.Paprocki_-_Rysunek_techniczny

|Views: 12,882|Likes:
Wydawca: spot1111

More info:

Published by: spot1111 on Feb 09, 2011
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

02/03/2013

pdf

text

original

BIBllOTEKA

ELEKTRYKA

KRZYSZTOF PAPROCKI

T

I

PODREiCZNIK DLA TECHNIKUM I ZASADNICZEJ SZKOl::. Y ZAWODOWEJ

Wydanie dziewiate poprawione

Warszawa 1996 Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne

Okladke projektowal: Krzyszmf Demiani k

Redaktor: mgr Anna Laska-Gmaj U

Redaktor techniczny: Ewa Kowalska-Zolqdek

Spis tresci

~si'!zka opracowana na podstawie -41311-1/84 z dnia 10.07.1984 r.

programu

nauczania nr

1. Wiadomosci wstepne 1. I. Wprowadzenie .

1.2. Przybory rysunkowe

1.3. Poslugiwanie sie przyborami rysunkowymi 1.4. Materia!y rysunkowe

1.5. Linie rysunkowe .

1.6. Pismo techniczne .

1.7. Obramowanie rysunku

1.8. Tabliczki rysunkowe

1.9. Technika wykonywania rysunku 1.10. Organizacja miejsca pracy

2. Konstrukcje geometryczne

2.1. Podstawowe konstrukcje geometryczne 2.2. Wykreslanie linii i lukow stycznych

3. Rzutowanie

3. I. Wprowadzenie

3.2. Zasady rzutowania aksonometrycznego 3.3. Dimetria ukosna figur .

3.4. Dimetria ukosna bry! .

3.5. Zasady rzutowania prostokatnego 3.6. Rzutowanie prostokatne odcinka

3.7. Rzutowanie prostokatne figur plaskich 3.8. Rzutowanie prostokatne bryl .

3.9. Rzuty bryl scietych .

3.10. Normalny uklad rzutow prostokatnych

3.1 1. Kolejnosc rysowania przedmiotu w rzutach prostokatnych 3.12. Kolejnosc rysowania przedmiotu w dimetrii ukosnej

4. Przekroje i kfady .

4.1. Wykonywanie przekroju

4.2. Przekroj stopniowy i przekroj lamany 4.3. Polprzekroj

4.4. Przekr6j czastkowy i przekr6j przez zebro 4.5. Skracanie rzutow przedmiot6w .

4.6. Klad

4.7. Przekroje na rysunkach zlozeniowych 4.8. Przenikanie bryl

5. Wymiarowanie

'awnictwa Szkolne . Pd'

. dzi 1 e agogJczne. Warszawa 1996

arne ZJewl'!te poprawione.

druk.8,0

er offset. kl. HI, 70 g, 61 x 86 em

1 i lamanie: Z. U Studio P" K t .

. . " aOWJce

. I oprawa:

"Tolek" Drukarnia irn K M' ki .

wirki . W' . . Jar J w Mlkoiowie

J 1 19ury I

5.1. 5.2 . 5.3. 5.4. 5.5. 5.6. 5.7. 5.8. 5.9. 5.10.

Wprowadzenie

Rozrnieszczenie elementow wyrniarowych Znaki wymiarowe

Wymiarowanie powtarzajacych sic elementow zarysu Wymiarowanie stozkow, klinow i pochylen odlewniczych Wymiarowanie sciec krawcdzi

Zaleeenia porzadkowe

Zasady wyrniarowania .

Podzialki rysunkowe

Szczegolne przypadki rzutowania i wymiarowania

5 5 7 9

10 10 12 14 15 16 18

19 19 21

23 23 23 24 25 27 29 30 32 33 36 37 38

39 39 41 42 43 44 44 45 46

48 48 50 51 53 54 54 55 56 57 58

60 60 60

Ksiazka zatwierdzona przez Ministra Ed --

recznik dla uczniow kl I zasadni . kUkaCJI Narodowej jako pod-

. . meze] sz oly za d '.

vszystkie zawody grupy elektr " 1 .wo Owe] 1 technikum,

yezne] 1 e ektrollleznej.

iT ksi'!zce zarnieszezono podstawowe wi ' .

i geometrycznych rzutowam k adOm?SCl dotyczace konstrukymiarowania ora~ dodatk ta, ~y onvwania przekrojow i kladow, :aszynowego. owyc oznaezeI1 rysunku technieznego

T ksiazce om6wiono zasad w ko . ,

cesei i zespol6w. y Y nywania rysunkow zlozeniowyeh

xiano w niej rowniez podstawowe . d ' .

'ch i budowlallych. WIa omoscr 0 rysunkaeh geodezyj-

N 83-02-06180_8

:opyright by Wydawnict S k .

rszawa 1976 wa z olne 1 Pedagogiezne WSiP

6. Oznaczenia dodatkowe na rysunkach 6.1. Wprowadzenie

6.5. Chropowatosc powierzchni

6.6. Oznaczanle obrobki cieplnej 6.7. Oznaczanie powlok ochronnych

7. Rysunki z+ozonvch czesci rnaszvn oraz potqczen 7.l. W prowadzenie

7.2. Odlewy

7 .3. Czesci giete 7.4. Lozvska toczne 7.5. Sprezyny

7.6. Kola i przekladnie zcbnte 7.7, CZ~Sci gwintowe

7.8. Polaczenia

7.9. Polqczenia

7.10. Polaczeuia kolkowe

7.11. Pofaczenia lutowanc i klejone 7.12. Polaczenia spawane

7.13. Polaczenia zgrzewane

8. Dokumentacja konstrukcyjna 8.1. W prowadzenie

8.2. Zasady wykonywania rysunkow zlozeniowych

8.3. Zasadv wykonywania rysunk6w zespolow i czesci skladowych

9. Organizacja pracy z rysunkiem technicznym w zakladzie praemvs+owvm

10. Przyklady rvsunkow 10.1. Wprowadzcnie

10.2. Plytka

10.3. Uchwyt

lOA. Tuleja

10.5. Wspornik

10.6. Sprezyna

10.7. Kolo zcbate

10.8. Oprawka

10.9. Zcspol dociskowy

11. Rvsunk! schematyczne

12. Pods'tawcwa wiadomoso! z rvsunku technlczneqo budowlanego . 12.1. Wprowadzen:ie .

12.2. Linie rvsunkowe

12.3. Rzutoianie widokow i przekroj6w . 12.4. Wyrniarowanie

12.5. Uproszczenia rysunkowe

13. Podstawowe wiadomosc! z rvsunku technicznego geodezyjnego .

14. Ncwe technlkt wykonywania rvsunkow . 14.1. Nowe materialy kreslarskie

14.2. Nowe metody wykonywania rysunkow

Cwlczenla

Literature uzupernlajaca

66 68 68

69 69 69 70 70 71 72 75 77 79 80 80 81 82

1. Wiadomosci wstepne

1.1. Wprowadzenie

Rysunek jest jedna z form wypowiadania sit( i wzajemnego porozumiewania sie ludzi, a zarazem najbardziej uniwersalnym srodkiem wyrazania i przekazywania mysli, gdyz nie wymaga znajomosci jezyka.

Specjalnym rodzajem rysunku jest rysunek techniczny, sluzacy do porozumiewania sie ludzi zatrudnionych w produkcji: konstruktorow oraz bezposrednich wykonawcow. Dzieki miedzynarodowemu ujednoliceniu formy oraz stosowaniu uproszczen rysunek techniczny jest czytelny dla kazdego pracownika technicznego, bez koniecznosci znajomosci jezyka. Umozliwia to wymiane osiagniec technicznych miedzy krajami oraz korzystanie z wszelkich zrodel informacji technicznej.

Poniewaz rysunek techniczny musi bye latwo ijednoznacznie rozumiany, jest on wykonywany zgodnie z ustalonymi zasadami i przepisami, wynikajacymi z panstwowych i miedzynarodowych norm oraz zalecen. W poszczegolnych krajach normalizacja zajmuja sie Komitety Normalizacyjne. W Polsce prace normalizacyjne prowadzi Polski Komitet Normalizacji, ktory zgodnie z micdzynarodowymi zaleceniami opracowuje Polskie Normy (PN).

Urzadzenia elektryczne i elektroniczne sa wykonywane w Polsce na podstawie dokumentacji technicznych zgodnych z polskimi normami rysunku technicznego maszynowego i rysunku technicznego elektrycznego. Rysunek techniczny maszynowy za pomoca rzutowania i wymiarowania przedstawia bud OW" urzadzenia oraz ksztalt i wymiary skladowych czesci mechanicznych, zwanych czesciami maszyn (w skrocie czesciami), Rysunek techniczny elektryczny za pomoca znormalizowanych symboli graficznych przedstawia urzadzenie lub jego elementy skladowe, linie zas symbolizuja polaczenia elektryczne miedzy nimi.

Niezbedne informacje dotyczace rysunku technicznego elektrycznego, jego opisn j wy konania, znajdujll si~ w ksiazce pt. Czytam rysunek elektrczny autorow: K. Michel, T. Sapifiski,

Opanowanie podstawowych zasad rysunku technicznego maszynowego jest niczbedne do wyrobienia umiejetnosci przestrzennego widzenia oraz odczytywania i sporzadzania rysunkow .czesci i urzadzen.

Rysunek techniczny maszynowy na ogol odwzorowuje kazda konstrukcje dokladniej i lepiej niz opis slowny oraz wyklucza wszelkie niejasnosci i niedomowienia dzieki znormalizowaniu zasad tego rysunku. Aby poprzec to stwierdzenie, rozpatrzmy dwie formy zapisu informacji 0 prostej czesci rnaszynowej (tulejce): rysunkowa oraz opisowa.

83 83 83 85

87 88 88 88 88 90 90 90 90 93 93

98 104 104 104 106 106 108

III 118 118 118

121 128

5

Forma rysunkowa

1.2. Przvborv rvsunkowe

Rysunki techniczne sporzadza sie za pomoca przybor6w rysunkowych (rys. 1.1 i 1.2).

a)

Forma opisowa

Tulejke wykonano z wa!ka 0 srednicy 20 mm i dhigosci 30 mm. Jeden jego koniec uksztaltowano jako walec 0 srednicy 12 mm i dlugosci 18 mm. W pozostalej czesci walka wykonano sciecie plaszczyzna rownolegla do jego osi w taki spos6b, ze odleglosc plaszczyzny sciecia od przeciwleglej krawedzi walka wynosi 16 mm. Wzdluz wsp61nej osi walkow wykonano przelotowy otw6r cylindryczny 0 srednicy 6 mm, a nastepnie od strony scietego walka - otw6r cylindryczny 0 srednicy 10 mm i dlugosci 9 mm.

b)

Rysunek powinien zawierac jedynie konieczne informacje, gdyz ich nadmiar utrudnia odbi6r wiadomosci istotnych. Rysunek musi bye ponadto czytelny, gdyz jest to warunkiem jednoznacznosci przekazania informacji. Informacje dotyczace ksztaltu geometrycznego czesci maszynowych podawane na rysunkach technicznych sa po wykonaniu tych czesci sprawdzane.

W zaleznosci od kryterium podzialu wyroznia silt nastepujace rodzaje rysunk6w:

• ze wzgledu na sposob wykonania rysunki szkicowe, wykonane odrecznie;

- rysunki wykonane w okreslonej podzialce, przy uzyciu przybor6w rysunkowych.

411 ze wzgledu na zlozonosc

rysunki zlozeniowe, przedstawiajace wszystkie zespoly i czesci urzadzenia w zlozeniu lub wszystkie czesci zespolu w zlozeniu;

rysunki czesci, przedstawiajace jedna czesc maszynowa;

I> ze wzgledu na metody rzutowania rysunki w rzutach prostokatnych; rysunki w rzucie aksonometrycznym.

Najczesciej spotyka sie rysunki wykonane w rzutach prostokatnych za pornoca przybor6w rysunkowych.

(1)

6

7

Rys. 1.1. Przybory rysunkowe:

a) rysownica - prostokatna plyta - sluzy do mocowania na niej arkuszy do rysowania. Arkusz mocuje sie do rysownicy za pomoca pinezek lub tasmy klejacej, zachowujac rownoleglosc krawedzi arkusza do krawedzi rysownicy. Lewa krawedz rysownicy jest przeznaczona do prowadzenia wzdluz niej przykladnicy. Przykladnica jest to linial z poprzeczna prowadnica i sluzy do rysowania poziomych linii rownoleglych (wzdluz g6rnej krawedzi linialu);

b) trojkaty z katami 45' /45' /90' i 30'/60'/90' - sluza do rysowania linii pionowych oraz ukosnych pod katarni stanowiacymi wielokrotnosc kata 15° (z wykorzystaniem przykladnicy);

c) przymiar (linijka z podzialka milimetrowa) - sluzy do odmierzania wymiarow na rysunku:

d) katomierz '-- sluzy do odrnierzania katow na rysunku;

e) krzywiki - sluza do kreslenia linii krzywych, ktore rue s,! lukami okregow. Najczesciej jest stosowany komplet krzywikow Burmstera, 0 krzywych parabolicznych (J), eliptycznych (II) i hiperbolicznych (III)

(11) ~bg

c)

~HIIIIIIIIIJjIIIIIIII"I"JlII'I""'"''''''''

d) ~

il'l

e

Rys. !.2 .. Przybory rysunkowe:

a) olowki z grafitem W oprawie drewniancj (1) lub z grafitern wymiennyrn (H), Grafity dziela sie na: miekk!e - 0 oznaczcnin E, srcd- 11Ie - F i HB oraz twarde -Ij"',Najc.:zr;.:sciej uzywa sie grahtow B 1 2B - do szkicowania odrecznego, H i 2H - do krcslcnia linii cienkich HB i F - do kreslcnia linii grubych oraz do opisywania rysunk6w;

b) grafion - sluzy do kreslenia Iinii tuszem. Grubosc linii jest regulowana rczstawieniem ostrzy grafionu;

c) pioro kreslarskie Z oprawka - sluzy do wykonywania ~uszem malych napis6w 1 strzalek wymiarowych;

d) PI~ro "R~dis" - sluzy do opisywama rysunk6w. Sredoi.ca koricowki pi6ra_ odpowiada grubosci linii opisu;

e) ~ra~on do cyrkla - po zalozeruu do cyrkla lub zcrownika - stuzy do kreslenia tuszeI? Iukcw i okregow,

f) rapidogrnf - sluzy do kreslenia linii tuszem oraz do opisywania rysunkow. Grubose Iinii jest okreSiona srednica .koncowki rapidografu;

g) cyrkiel - sluzy do kreslenia tuk6~ i okregow 0 wickszym prormernu,

h) zerownik - sluzy do kresle-

nia Iukow i okregow 0 rna-

") Iym promieniu (do 5 mm);

. przedluzacz - po zalozeniu do cyrkla ShlZY do kreslenia

htko"Y i ,okr{:gow 0 duzym pronucmu,

Ponadto do rysowania sa potrzebne: tusz czaruy, guma miekka (do wycierania rysunkow wykonanych olowkiern], guma twarda (do wycierania rysunk6w wykonanych tuszem}, deseczka Z papierem sciernym (do ostrzenia grafitu)

1.3. Postugiwanie sie przvborarnl rysunkowymi

Podstawowe zasady poslugiwania sie przyborami rysunkowymi przedstawiono na rys. 1.3,

oj

widok w kierunku A

Ill) 1m)

~ '1

f)

(I! (II)
- t I1II I~
+
r
I J
I g)

Rys. 1.3. Poslugiwanie si~ przyborami rysunkowymi:

a) podczas kreslcnia lukow i okregow obie nozki cyrkla powinny bye usytuowane prostopadle do powierzchni arkusza;

b) wtasciwy sposob zaostrzenia olowka (J). W zaleznosci od rodzaju wykonywanych czynnosci kreslarskich ostrze clowka mozc bye roznic uksztaltowane. Do szkicowania, wstepnego rysowania i opisywania rysunk6w ostrzc powinno miec ksztalt stozka (II), do kreslenia Iinii - walca scietego skosnymi plaszczyznami (JJJ) , co umozliwia uzyskanie jednakowej grubosci Iinii rysunkowej;

c) podczas pisania piorem "Redis" jego koncowka powinna przylegac do plaszczyzny rysunku, gdyz zapewnia to jednakowa grubosc pisma. Tusz nalezy wprowadzac do piora pod uasadke za pomoca paska kartonu. Nie mozna zanurzac piora w tuszu ani wprowadzac zbyt duzo tuszu do piora, gdyz powoduje to zalewanie rysunku. Podobnie ualezy postcpowac z innymi przyborami do kreslenia tuszem;

d) wlasciwc usytuowanie grafionu podczas kreslenia Iinii tuszern,

e) wlasciwc usytuowanie olowka podczas kreslenia linii;

f) rysowanie linii rownolegIych: poziomych (J) za pomoca przykladnicy, pionowych (II) za pomoca przykladnicy i trojkata;

g) rysowanie linii rownoleglych skosnych za pomoe<! przykiadnicy i trojkatow

9

1.4. Materialy rysunkowe

Do sporzadzania rysunkow uzywane sa g!6wnie dwa rodzaje m t . 1- rysunk?wy~h: brystol i kalka techniczna. Najczesciej na brystolu w ka en~ ow rysunki olowkiem, na ka1ce zas _ tuszem Form t k y .onuJe sre w rysunku techni ..' a y ar uszy uzywanych

icznym sa znormalizowane 1 oznaczone symbolem A (r I 4)

lyS ...

420

A3

AI
A2
\lj I
I
420
841 -'l~ I AS

A'; ;..' ---i--'

I (

1.5. linie rvsunkowe

Rys. 1.4. Formaty arkuszy

F.onnatpodstawowy A4 rna wynuary: 210x297 mm. lone fonnaty. powstaja przez zwielokrotnienie (Al, A2, A3) lub podzielenie (AS) formatu podstawowego.

Formaty arkuszy przygotow~m_ych do rysowania powinny nuec dodatkowe obrzeze, sluzace, do mocOWat:ll~ na rysownicy oraz do czyn,noscI pomocniczych (np. ustalenie grubosci linii rysunkowych). Po wykonczeniu rysunku obrzczc cbcina sie

a)

Odmiona tini.i. rysunkowej

Ciqg/a

Gruba Barazo grub(]

Rodzaj lioii Cienka

Kreskowa

Punktowa

Dwupunktowa

totisto tub zygzakowa

b)

~+

45

.~

Rys. 1.5. Linie rysunkowe:

a) grl!-~osci Iinii: cienkiej, grubej l.ba~dzo grubej ruaja sic do sieble w stosunku 1 :2:4 (lub 1:3:6). Na przyklad stos.uJ.~ Sl~ nastepujace grubcsci Iinii grubych:

0,5 mm do fonnat6w AS A4, A3; , 0,7 mm do formatow A2 AI'

b) zalecane proporcje podcza~ rysowania liniami kreskoWymll punktowymi (punkty w i}lllach punktowych moga bye rysowane jako krotkie kreski)

10

Konkretne zastosowanie linii rysunkowych bedzie podane w dalszych rozdzialach przy omawianiu zasad rysowania, wymiarowania i opisywania czesci- ponizej podano podstawowe zastosowania tyeh linii.

Ciqgta cienka

linie wewn~trzne tabliczki rysunkowej (rys. 1.9); linie pomocnicze przy wstypnym rysowaniu czesci;

linie ukladu osi wsp6lrz¢dnych w dimetrii ukosnej, linie rozgraniczajilce rzutnie w rzutowaniu prostokiltnym, linie odnoszilce miedzy rzutami; kreskowanie przekrojow i klad6w przekroj6w (rozdz. 4);

strzalki oznaczajace kierunek rzutowania;-

zarys kladu miejscowego przekroju (rys. 4.6);

osie otwor6w 0 srednicy do 12 mm;

ograniczenie szczegolu powiekszanege (rys. 5.12);

_ linie wyrniarowe, pomocnicze linie wymiarowe (rozdz. 5); symbole rzut6w: obr6conego i rozwini~tego (rys. 5.12; 5.13);

Iinie odniesienia przy oznaczaniu: tolerancji ksztaltu i polo:i:enia (rys. 6.3; 6.4), obrobki cieplnej (rys. 6.7)i powlok ochronnych (rys, 6.8) oraz zbieznosci i pochylenia (rys. 5.7), przy opisywaniu polilczen: lutowanych i klejonych (rys. 7.14), spawanych (rys. 7.15) i zgrzewanych (rys. 7.16), przy numerowaniu czesci na rysunkach zlozeniowych (rys. 8.1);

znaki chropowatosci umieszczone przy rzutach czesci (rys. 6.6); oznaczanie gwint6w: zewnytrznych _ srednica rdzenia, wewnytrzny _ sre-

dnica gwintu (rys. 7.9).

Ciqgla gruba

obramowanie rysunku (rys. 1.8) i tabliczki rysunkowej (rys. 1.9);

_ zarysy i krawedzie widoczne widok6w i przekroj6w;

zarysy kladu przesunietego przekroju (rys. 4.6);

_ polo:i:enie plaszczyzny przekroju oraz jej zalamania (rozdz. 4); znaki chropowatosci w oznaczeniu zbiorczym (rys. 6.6); zakonczenie gwintu (rys, 7.9);

symbole polaczen lutowanych i klejonych (rys. 7.14);

podkre§lanie numer6w czesci na rysunkach zlozeniowych (rys. 8.1).

Ciqgta bardzo gruba

polflczehia lutowane i klejone (rys. 7.14); przeciecia w Ibach wkretow (rys. 7.10).

Kreskowa cienka

_ krawydzie niewidoczne.

Punktowa cienka

osie symetrii przedmiot6w;

osie otwor6w 0 srednicy ponad 12 mm;

kola podzialowe na rysunkach k61 i przekladni zebatych (rys, 7.6; 7_7).

11

Punktowa gruba

- powierzchnie podlegajace obrobce cieplnej (rys. 6.7) i powleczeniu (rys. 6.8). Dwupunktowa cienka

- linie giecia na rozwinieciach (rys. 5.13).

Falista lub zygzakowa cienka

- ograniczenie przekroju czastkowego (rys. 4.5);

- zaznaczenie przerwy w rzucie (rys. 5.2; 5.3).

1.6 Pismo techniczne

Do wykonywania opisow rysunkow technicznych stosowane jest pismo techniczne. Zgodnie z norma PN-80/N-01606, w zaleznosci od stosunku grubosci pisma d do wysokosoi pisma 11, rozroznia si~ pismo rodzaju ACh = 14d) oraz rodzaju B (h = 10,0. Oba te rodzaje pi sma mozna stosowac jako proste i pochyle (nachylooe pod katem 75° do podstawy wiersza). Blizej omowione zostanie pismo rodzaju B, ktore jest bardziej czytelne i ma prostsze zasady konstrukcji (rys. 1.6).

Rys. 1.6. Zasady konstrukcji pisma technicznego rodzaju B: OJ prostego; b) pochylego

Przyjmuje sie nast,pujqce zaleznosci dla pisma rodzaju B:

- wysokosc liter wielkich i malych wysokich oraz cyfr h = 10d;

- wysokosc liter malych niskich (bez wartoscik=3d) c=7d;

- odstep mi~dzy liter ami i cyframi a = 2d;

- minimalny cdstep miedzy wyrazami i liczbami rowny 6d;

- minimalna podzialka wierszy b= 17d.

Wysokosc pisma powinna bye zroznicowana zaleznie od formatu opisywanego arkusza, aby zachowac jak najwieksza czytelnosc opisu (zwlaszcza wyrniarowania). Dla najczesciej stosowanych w praktyce formatow A4 i A3 zaleca sie nast,puj,!ce wysokosci pi sma:

- napisy glowne h = 7 lub 5 mm;

- napisy pomocnicze h = 3,5 lub 2,5 mm:

12 - wymiarowanie i uwagi h=3,5 mm,

I 7 pokazano wzory liter i cyfr oraz niektorych znakow pi sma rodzajll Na.rys. : och Iezo. Wpisane S,! one w siatki pomoc111ez~, lltworzone z linii

B, prostego i p y ~ 1 t .. l (odpowiadajaca gruOOSC! pisma). Cal-

omocniczych, odleglyc 1 0 war osc , ."

p. , k .. .iatki 1,0mOCI11CZel wynosi 17 d.

k owtta wyso osc S ~ - .

...

a)

.1111111 IIIIII III

13

1.7. Obramowanie rysunku

Powierzchnie, na kt6rej znajduje sie rysunek, ogranicza si, ramkami. Ponadto kazdy rysunek musi mice tabliczke rysunkowq Spos6b wykonywania obramowania rysunk6w na roznych formatach arkuszy oraz umieszczenie tabliczki rysunkowej pokazano na rys. 1.8 (wymiary podano w mm).

25

25

43

A4

Jabllczka

A2 i wieksz«

Rxs.1.8. Obramowanie rysunku i umieszczenie tabliczki rysunkowej

Nalezy przestrzegac nastepujacych zasad:

- obramowanie rysunku oraz zewn~trzny zarys tabliczki rysunkowej wykresla sie linia gruba;

formatu podstawowego A4 nie przecina sie na forrnaty A5 (format A4 dzieli sie linia gruba na polowy i rysuje obramowania rysunku oraz tabliczki rysunkowe dla obydwu format6w AS).

14

1.8. Tabliczki rysunkowe

W tabliczce rysunkowej umieszcza sie nastepujace informacje 0 rysunku: nazwa czesci, material, z kt6rego jest ona wykonana, numer rysunku, nazwa zakladu produkcyjnego itp. Dokladne dane dotyczace tabhczek rysunkowych S4 zawarte w normiePN-85/M-Ol119. Na rys. 1.9 pokazano wzory uproszczonych tabliczek rysunkowych do uzytku szkolnego.

Wzdr 1

Wzor II

Wzdrm

10 70 1D 25 '"
2J I 7
1 _l 7
f'.r~ Nazwa czeSci {zt'spotu} _1_.r.rt Material I Nt fJDrmg lub rus, !Ilwog/
If. kana! iKlasal{DaI!:z) (OkSZk.
-«J 15 If'5 (Nazwe SZkO/lJ) Nrtwicz.
fIPro .... (Data) lHrtemotu
ocena
JlbdZiaik Nazwa urzqdzenia (ze$pohi) Il,.$lt "''TIS.
15 30 20

WzOr IV

15

Rys. 1.9. Wzory tabliczek ry~ sunkowych

Wzor I - do cwiczeri ze szkicowania odrecznego Jconstrukcji geometrycznych oraz do cwiczen z rzutowania.

Wzor II - do rysunkow czesci maszyn wykonywanyc~ w podzialcc wraz z podanyrni wyrruarami.

Wzor III - do rysunkow zlozeniowych urzadzen i ze~pot6w; . Wzor IV - do rysunkow CZySCl wchodzacych w sklad urzadzenia lub zespolu przedstawionego na rysunku zlozeniowym.

Podane liczby okreslaja wymiary rubryk tabliczek rysunkowych w milimetrach. Calkowita szerokosc tabliczek rysunkowych wynosi l80 mm.

Zewnetrzne zarysy tabliczki nalezy wykonac Iinia gruba, pozostale zas linie - linia cienka.

Podany na rysunkach opis tabliczki rysunkowej nalezy w,Y: konac pismem 0 wysokosci h = 3,5 nun, dane zas dotyczace szkoly, wykonawc:y oraz rysowanego 'urzadzenia (zespo~u: czesci) - pismem 0 wYSOkOSCl h=5rnm

1.9. Technika wvkonvwania rvsunku

Podczas wykonywania rysunku nalezy zachowac pewna kolejnosc czynnosci,

1. Wykonanie rysunku ol6wkiem.

41> Przygotowauie odpowiedniego arkusza i umocowanie go na rysownicy. iIII Wykreslcnie olowkiem 0 sredniej twardosci grafitu linii ograniczajacych znormalizowany format arkusza oraz obramowania rysunku i linii tabliczki rysunkowej.

<lII Odpowiednie usytuowanie rysunku na arkuszu.

lit Wykreslenie olowkiem twardym (liniami cienkimi):

linii osiowych oraz linii pomocniczych ograniczaiacych zarysy rzutow czesci:

zarysow rzutcw czesci;

kreskowania powierzchni przekroju;

pomocniczych linii wymiarowych i linii wymiarowych.

• Wykreslenie olowkiem 0 sredniej twardosci grafitu (liniami grubymi) zarys6w rzut6w czesci,

lit Opisanie rysunku olowkiem 0 sredniej twardosci grafitu: - naniesienie grotow na liniach wymiarowych; zwymiarowanie;

- wpisanie dodatkowych uwag i oznaczen;

- wypelnienie tabliczki rysunkowej.

• Usuniecie za pomoca gumki niepotrzebnych linii, sprawdzenie rysunku, obciecie arkusza.

2. Wykonanie rysunku tuszem.

II Wykreslenie obramowania rysunku i linii tabliczki rysunkowej. II Wykreslenie liniami grubymi zarysow rzutow czesci,

• Wykreslenie liniami cienkimi:

linii osiowych;

- pomocniczych linii wymiarowych i linii wymiarowych;

- kreskowania powierzchni przekroju.

.. Opisanie rysunku:

naniesienie grotow na liniach wymiarowych; zwymiarowanie;

wpisanie dodatkowych oznaczen i uwag; wypelnienie tabliczki rysunkowej.

e Usuniecie niepotrzebnych linii, sprawdzenie rysunku, obciecie arkusza,

Jesli rysunek rna bye wykonany na brystolu, to najpierw rysuje sie go olowkiem liniami cienkimi, a potem tuszem. Rysunek na kalce wykresla si, tuszem po jej nalozeniu na gotowy juz rysunek wykonany olowkiem.

Na rys. 1.10 pokazano kolejne etapy wykreslania rysunku plytki olowkiem 16 i tuszem, poczynajac od rysowania zarysu rzutu az do zwymiarowania.

Wykonanie rysunku

ot6wkiem

tuszem

E-++

E-e

Rys. 1.10. Kolejnosc wykreslania rysunku plytki wraz z wymiarowaniem.

Linie gru be nalezy rysowac tak, aby ich srodki pokrywaly sit; z uprzednio naryscwanymi liniami cienkimi,

Nalezy zwrocic uwage na to, aby linie tego samego rodzaju (grube, cienkie) mialy te satna grubosc na rysunku.

Podczas wykreslania rysunku tuszem nalezy zwrocic uwage na to, by nie spowodowac r02- mazania narysowanych uprzednio linii. Aby skrocic czas oczckiwania na wyschniecie tuszu, linie wykresla sie w nastcpujacej kojejnosci:

1) liniepoziome-rozpoczynajac od najwyzej polozonych i przechodzac kolejno do nizszych,

2) linie pion owe - rozpoczynajac od polozonych z lewej strony arkusza i przechodzac kolejno ku stronie prawej.

Podobnie postepuje sie podczas wyrniarowania rysunku plytki (naniesienie strzalek na liniach wymiarowych, wpisanie liczb i znak6w wyrniarowych)

17

2 - Rysunek tectmtcznv

1.10. Organizacja rnielsca pracy

Sprawnosc rysowania zalezy w duzej mierze od odpowiedniej organizacji miejsca pracy, na ktora skladaja sie:

1. Dobre oswietlenie rysownicy zarowno naturalne (dzienne),jak i sztuczne.

Zrodlo swiatla powinno znajdowac sie z lewej strony rysujacego, przy czym najkorzystniejsze jest swiatlo rozproszone, tj. nie dajace cienia.

2. Wlasciwa postawa przy rysowaniu: stojaca lub siedzaca, przy czym nalezy unikac na_dmiernego pochylania sie nad rysunkiem.

3. Odpowiednie rozmieszczenie materialow i przyborow rysunkowych.

W czasie rysowania na rysownicy powinny znajdowac sie tylko te przybory, ktore sa uzywane w danej chwili. Reszta powinna bye ulozona na stole z prawej strony rysownicy. Odkladanie przyborow rysunkowych zawsze na to samo miejsce ulatwia i przyspiesza prace.

4. Napelnianie tuszem przyborow do rysowania powinno odbywac sie poza rysownica, aby nie spowodowac poplamienia rysunku.

5. Utrzymywanie przyborow do rysowania w czystosci i stalej gotowosci do pracy. Po zakonczeniu kreslenia tuszem przybory nalezy natychmiast oczyscic z tuszu zwilzona szmatka, a nastepnie wytrzec je, gdyz gwarantuje to ich dalsza uzytecznosc. Ostrza cyrkli nalezy chronic przed zlamaniem i stepieniem. Koncowki grafionow nalezy co pewien czas ostrzyc, aby uzyskac jednakowa grubos6linii. Czystosc miejsca pracy i przyborow rysunkowych jest warunkiem koniecznym do uzyskania schludnego i estetycznego rysunku. W razie koniecznosci linie wykonane tuszem lub kleksy nalezy wyskrobac zyletka, a pozostale slady zetrzec twarda guma, potem miekka. Czynnosci te mozna wykonywac po dobrym wyschnieciu tUSZl1. Jesli w miejscu wytartym trzeba narysowac nowa linie tuszem, to zamazuje sie je miekkim olowkiem, co zabezpiecza przed rozlaniem sie tuszu, Po wyschnieciu tuszu slady olowka wyciera sie miekka

guma.

6. Odpowiednie umocowanie arkusza na rysownicy. Podczas rysowania na

brystolu arkusz przypina sie wprost do rysownicy; podczas rysowania na kalce podklada sie pod nia czysty brystol. W czasie przypinania arkusza do rysownicy nalezy go napiac, aby nie wystapily faldy i zalamania, utrudniajace rysowanie.

2. Konstrukcje geometryczne

2.1. Podstawowe konstrukcje geometryczne

Na rysunku 2.1 i 2.2 pokazano podstawowe konstrukcje geometryczne odcinka kata i wielokatow foremnych. '

a)
Rys. 2.1. Podstawowe ken-
strukcje geometryczne:
a) podzial odcinka na polowy.
Z koncow odcinka AB wy-
A kreslic Iuki 0 promieniu r do
przeciecia siy w punktach
C i D. Punkt E przeciecia sie
odcinkow CD i AB wyzna-
cza srodek odcinka AB'
b) podzial odcinka na dow~ln<!
liczbe czesci.
b) Przez punkt A odcinka AB
0. wykreslic pofprosta a i od-
mierzyc na niej n r6wnych
dowolnych odcinkow. Pola-
czyc koniec n-tego odcinka
z punktem B. Przez punkty
1, 2, 3, ... wykreslic proste
r6wnolegle do odcinka nB.
A Punkty przeciecia sie ich
Z odcinkiem AB S,! punktami
c) podzialu (1',2',3', ... );
konstrukcja prostej presto-
padlej do danej prostej w da-
C) nym punkcie.
Z punktu A na prostej a wy-
kreslic Iuk 0 dowolnym pro-
mieniu r, przecinajacy prosta
a w punktach B i C.
Z punkt6w B i C wykreslic
~lki. 0 promieniu "r do prze-
crecra sie w punkcie D. Pros-
ta b jest prostopadla do
a prostej a;
d) podzial kata na polowy.
Z wierzcholka A kata wy-
kreslic Iuk 0 dowolnym pro-
rmeruu r przecinajacy ramio-
d) na kata w punktach B i C.
Z tych punkt6w wykreslic
~/' Iuki 0 promieniu r] do prze-
D ciecia silt w punkcie D. Wy-
kreslic prosta przez punkty
AiD i wowczas -}::CAD=
~ -):DAB~t -):CAB
A
19 20

b)

c)

Rys. 2.2. Konstrukcja wielokatow foremnych wpisanych w okrag:

a) konstrukcja kwadratu i osmiokata foremnego Wierzchoiki kwadratu wyznaczaja prostopadle sredniceACiBD. Dodatkowewierzcholki osmiokata foremnego wyznaczaja docatkowe prostopadle srednice EG i FH, wykreslone pod katem 45' do narysowanych poprzednio;

b) konstrukcja trojkata i szesciokata foremnego.

Z punktu D srednicy AD okregu 0 promieniu r, wyw kreslic luk 0 promieniu r, przecinajacy okrag w punktach B i C. Punkty A, B, C sa wierzcholkami trojkata foremnego. Dodatkowe wierzcholki szeSciok'lta foremnego to punkty D oraz E i F przeci,cia okregu lukiem o promieniu r, wykreslonym z punktu A;

c) konstrukcja pieciokata i dziesieciokata foremnego. WykresJi6 okrag i dwie prostopadle srednice, Wyznaczyi: srodek B promienia OA okregu i zakreslic z niego luk o promieniu BC do przeciecia sie ze srednica w punkcie D. Odcinek CD jest bokiem pieciokata foremnego, zas odeinek OD - dziesieciokata foremnego;

d) konstrukcja siedrniokata [0- remnego.

Wykresli6 okrag i dwie prostopadle srednice. Wyznaczyc srodek B promienia 0 A okregu i punkty C i D przeciecia symetralnej promienia ° A z okregiem. Z punktu D zakreslic luk 0 promieniu DB do przeciecia sie z okrl'giem w punkcie E. Odcinek DE jest bokiem siedmiokata foremnego

2.2. Wykresianie linii i Iukow stvcznvch

Sposoby wykreslania prostych stycznych do luk6w oraz luk6w stycznych do prostych i luk6w pokazano na rys. 2.3 i 2.4.

a)

A

o

b)

(

D

--'-0-

I

c)

Ry s, 2.3. Wykreslanie pros-

tyeh stycznych do lukow:

a) wykreslcnie prostej styeznej do !uku w danym punkcie za pornoca trojkata.

Majac dany luk 0 srodku o i punkt A luku, ustawic trojkat w sposob pokazany na rysunku i wykreslic stYCZD'!;

b) konstrukcyjnc wykreslenie prostej stycznej do luku w danyrn punkcie.

Przez srodek ° luku i punkt A wykreslic prosta oraz prostopadla do niej (w sposob pokazany na rys. 2.1c). Prostopadla ta jest szukana styczna;

c) wykreslenie prostej stycznej do luku, przcchodzacej przez punkt poza lukiem.

Dany jest luk 0 srodku ° oraz punkt A poza !ukiem. Wykreslic prosta przez punkty ° i A. Wyznaczyc k011- strukcyjnie srodek Codcinka OA i zakreslic z niego luk o promieniu CA = CO wyznaczajac punk! D przeciecia sie Iukow, Prosta poprowadzona przez punkty AiD jest szukana styczna:

d) wykreslenie prostej stycznej do dwoch lukow.

Dane sa luki 0 srodkach ° i 02 i promieniach r] i r,:

Wykreslic prosta przez punkty 0, i 0,. Z punktu 0, wykreslic okrag 0 prornieniu 1',-1',. Zc srodka C odcinka OjO,wykres!ic okrag 0 promieruu CO, = CO,. Przez punkt D przeciecia sie tych okregow oraz przez punkt 0, wykreslic prosta i wyznaczyc punkt B. Z punktu ° 1 wykreslic prosta rownolegla do odcinka O,B i wyznaczyc punkt A. Presta poprowadzona przez punkty A i Bjcst szukana styczna

21

22

a)

b)

c)

d)

Rys. 2.4. Wykreslanie hikow styeznyeh do prostyeh i luk6w:

a) wykreslanie luku styeznego do ramion kata,

Dany jest kat 0 wierzeholku o oraz promien r luku styeznego. Wykreslic proste rownolegle do ramion kata w odleglosci r i wyznaczyc punkt S ieh przeciecia. Z punktu S wykreslic proste prostopadle do ramion kata i wyznaczyc punkty A i B.

Luk iB jest szukanym lukiem styeznym;

b) Iaczenie lukiem prostej z lukiem.

Dana jest prosta a, luk 0 srodku 0 i promieniu R oraz prornien r luku stycznego. Wykreslic prosta rownolegla do prostej a w odleglosci r oraz luk 0 promieniu R + r z punktu 0 i wyznaczyc punkt S ich przeciecia sie. Wykreslic prosta prostopadla do prostej a z punktu S i wyznaczyc punkt A oraz prosta przez punkty o i S i wyznaczyc punkt B. Polaczyc lukiem punkty A i B-

e) !"eze~ie dw6ch luk6w lukiem wewnetrznym.

Dane sa luki 0 srodkach 0, i 02 i promieniach fJ i r, oraz prornien r luku stycznego. Z punktow 0, i 0, wykreslic luki 0 prornieniach r +, oraz r + r do przeciecia sie w punkcie S. Wy kreslic proste przez punkt S i punkty 0, i 0, i wyznaczyc punkty A i B. Polaczyc lukiem punktyA;B;

d) laczenie dw6ch luk6w lukicm zewnetrznym,

Dane sa luki 0 srodkach 0, i O2 i promieniach r1 i 1'2 oraz promien r luku stycznego. Z punkt6w 0, i 0, wykreslic luki 0 promieniach r-r, oraz r-r 2 do przeciecia si, w punkcie S. Wykreslic proste przez punkt S i punkty 0, i 0, i wyznaczyc punkty A i B. Polaczyc lukiem punkty A; B

3. Rzutowanie

3.1 Wprowadzenie

Rysunek figury przedstawia jej ksztalt rzeczywisty. Jednak, aby okreslic ksztalt przedmiotu, nie wystarcza rysunek przedstawiajacy go w widoku z jednej strony, Na przyklad patrzac na przedmioty (rys. 3.1) w kierunku K, bedziemy widziec jedynie prostokat.

b)

[]

I

:

I

L

Rys. 3_1. Jednostronny widok ,Przedmiot6w: a) przedmioty; b) widok przedmiot6w w kierunku K (prostopadlym do przedniej sciany przedmiotu)

W rysunku technicznym maszynowym ksztalty przedmiotow odtwarza sie na plaszczyznie rysunku przez rzutowanie. Przyjeto dwie metody rzutowania: rzutowanieaksonometryczne i rzutowanie prostokatne.

3.2. Zasadv rzutowania aksonometrvczneqo

Przy rzutowaniu aksonometrycznym przedmiot przedstawia site na rysunku za pomocajednego rzutu, ktory umozliwia w sposob pogladowy zobrazowanie jego ksztaltu. Przyjmuje site przy tym pewien umowny uklad osi wspolrzednych, wzgledem ktorego zostaje usytuowany rzut przedmiotu.

Norma PN-82/N-01619 zaleca stosowanie trzech rodzajow rzutow aksonometrycznych: izometrii, dimetrii ukosnej i dimetrii prostokatnej. Roznia sie one wartosciami katow pomiedzy osiami ukladu wspolrzednych oraz tzw. skroceniami aksonometrycznymi (skrocenie aksonometryczne jest to stosunek dlugosci rzutu odcinka rownoleglego do osi ukladu do dlugosci rzeczywistej tego odcinka). W izometrii (z greckiego: izo = towny) przyjmuje site wszystkie trzy skrocenia rowne I, w dimetrii (z greckiego: di =idwa] - dwa skrocenia rowne I, trzecie zas rowne 0,5.

Zajmiemy sie blizej dimetria ukosna, oparta na ukladzie osi wspolrzednych przedstawionym na rys. 3.2a. Polozenie przedmiotu wzgledem ukladu tak sie dobiera, zeby jego rzut byl najbardziej czytelny, przy czym krawedzie przedmiotu rownolegle do osi Y i Z przedstawia sie bezskrotowo (l: I), krawedzie zas rownolegle do osi X - w skrocie 1 :2.

23

3.3. Dimetria ukosna figur

Sciany boczne przedmiot6w sa z reguly figurami plaskimi. Na rys. 3.2h przedstawiono spos6b rysowania podstawowych figur plaskich w dimetrii ukosnej,

z

b) Ilysunek figury w plaszczyinie

YOZ

XOY

xoz

~

a

Rys. 3.2. Rysowanie figur ptaskich w dimetrii ukosnej:

a) uklad osi wspotrzednycb dimetrii ukosnej prawoskretny (J) i lewoskretny (II). Uklad lewoskretny ulatwia wzajemne powiazanie rzutowania aksonometrycznego z rzutowaniem prostokatuym:

b) dimetria ukosna: prostokata (I), trojkata (IJ), szesciokata foremnego (IIJ), okregu (IV).

Figury lezace w plaszczyznie YOZ nie zmieniaju w dimetrii ukosnej ksztaltow i wymiarow. Figury Iezace w ptaszczyznie XO Y lub XOZ zmieniaja swe ksztalty i wymiary wskutek ukosnego poIozenia osi X i stosowania skrotow. W celu ulatwienia rysowania przyjmuje sie takie polozeme figury, by jej bob lub inne elementy (np. wysokosc trojkata, srednica okregu) byly r6wnolegle db osi ukladu wspohzednych. Okregi Iezace w plaszczyznach XOY i XOZ przybieraja forme elips, 0 osiach skreconych 0 kat 7°.

Aby narysowac elipse 0 odpowiednich proporcjach, nalezy narysowac pomocniczy rownoleglobok, bedacy rzutem kwadratu opisanego na okregu przcdstawionym bezskrotowo, a nastepnie wrysowac elipsc w rownoleglobok.

Elipsa jest styczna do bok6w rownolegfoboku w czterech punktacb (bedacymi srodkarni tych bok6w)

3.4. Dimetria ukosna brvl

Dimetri~ ukosna przedstawiono na rys. 3.3 oraz 3.4. Przedmiot tak ustawia sie na rysunku, aby jego gl6wne elementy (podstawa, wysokosc) byly r6wnolegle do osi ukladu wspolrzednych przedstawionego na rys, 3.2a. Nalezy przy tym pamietac o pochyleniu pod katem 45' i skr6cie 1:2 krawedzi przedmiotu r6wnoleglych do osi X. Krawedzie widoczne bryl przedstawia sie linia gruba, krawedzie zas niewidoczne - linia kreskowa cienka,

a)

a

b)

c)

d)

Rys. 3.3. Dimetria ukosna wieIoscianow

Sciauy wieloscianow rownoJegle do plaszczyzny YOZ nie zmieniaja ksztaltu i wymiarow, rzuty pozostalych scian ulegaja zmiauie, zgodnie z zasadami opisanymi na rys. 3.2:

a) szescian - rzutami sciuny przedniej i tylncj S,,! kwadraty; pozostafych scian - r6- wnolegloboki;

b) prostopadloscian - rzutami sciany przedniej i tylnej sa prostokaty, pozostalych scian - r6wnolegloboki;

c) ostroship 0 podstawie prostokatnej - rzutem podstawy jest rownolegfobok. Wysokosc h (wyprowadzona z punktu C przeciecia sie przekatnych podstawy) nie ulega skrotowi (jako r6wnolcgla do osi Z);

d) ostroslup sciety 0 podstawie prostokatnej - rysujcmy wstepnie ostroslup bez sciecia, 0 wysokosci CW(w sposob podany powy±ej). Nastepnie odmierzamy od punktu C wysokosc CD ostroslupa scietego (bez skr6tu) j przez punkt D prowadzimy proste r6wnolegle do przekatnych podstawy. Przeciecie tyeh prostych z krawedziami bocznymi ostroslupa wyznacza zarys g6rnej podstawy

25

26

a)

I'V- .D -- i~
I~, <, ./~
I J
1"c} -,
2~ :I-,~ .>.
I b

Rys. 3.4. Dimetria ukosna bryl obrotowych:

a) walec - rysowanie rzutu walea 0 srednicy d i wysokosci h jest ulatwione, gdy narysujemy prostopadloscian 0 wymiarach: d x d x h, w ktory mozna wrysowac stycznie walec. Ksztalt rzutu jest zalezny od usytuowania walea wzgledem osi ukladu wspolrzednych. Jesli okrag podstawy jest r6wnolegly do plaszczyzny XO Y lub XOZ, to jego rzutem jest elipsa (na skutek skrotu 1:2 dla 0'; X), rzuty zas widocznych tworzacych lacza korice duzych 08i elips i nie ulegaja skrotowi. Jesli okrag podstawy jest rownolegly do plaszczyzny YOZ, to jego rzutern jest okrag, widoczne zas rzuty tworzacych sa rownolegle do osi X i sa dwukrotnie skrocone;

b) stozek - rzutem podsta wy srozka jest elipsa (wrysowana dia ulatwienia w pomocniczy rownoleglobok). Wysokosc h stozka nie ulega skrotowi, widoczne zas rzuty tworzacych wyprowadzone z wierzcholka W sq. styczne do elipsy podstawy;

c) stozek sciety ~ rysowanie rzutu stozka scietego jest ulatwione, gdy narysujemy ostroslup sciety (patrz rys. 3.3d). W rownolegloboki pods taw ostroslupa wrysowuje sie elipsy podstaw stozka, a nastepnie rysuje sie widcczne rzuty tworzacych, stycznie do obu elips

w

b)

c)

w

3.5. Zasady rzutowanla prostokatneqo

Rzutowanie prostokatne umozliwia przedstawianie przedmiotu na plaszczyznie rysunku za pomoca rzutow, ktore S,! figurami plaskimi. Kazdy punkt rysowanego przedmiotu jest przenoszony na rzutnie, ktora jest plaszczyzna rysunku, za pomoc,! prostych rzutujacych prostopadlych do rzutni. Obraz przedmiotu, ktory powstaje na rzutni, nazywamy jego rzutem prostokatnym.

proste fllJtUJo,ce

przedmiot

a .. i~

/ I ---t-----+--r-7

I / _L---_l~ __ ~~1 //

l// ! ~,/

-1' ;/ I ,/:; rrut prostokqtny

/1/ V-/

V ~------ ./

/- ,

Rys. 3.5. Zasada rzutowania prostokatnego

Na rys. 3.5 przedstawiono wykonanie rzutu prostokatnego prostopadloscianu. Prostopadloscian ustawiamy jedna ze sci an rownolegle do rzutni, a nastepnie rysujemy proste rzutujace. Proste te pokrywaja sie z pionowymi krawedziami prostopadloscianu, gdyz S,! one rowniez prostopadle do rzutni. Punkty przeciecia prostych rzutujacych z rzutnia wyznaczaja zarys rzutu prostokatnego prostopadloscianu. Rzut ten jest figura plaska, z ktorej nie mozna okreslic trzeciego wymiaru (wysokosci c) prostopadloscianu. Dalsze rozwazania dotyczace rzutowania prostokatnego oprzemy na ukladzie trzech rzutni, przedstawionym na rys, 3.6. Rzutnie te S,! wzajemnie prostopadle i tworza uklad przestrzenny (rys. 3.6a). Poniewaz operowanie ukladem przestrzcnnym jest w praktyce niedogodne, sprowadzimy go do ukladu plaskiego przez przeciecie wzdluz osi Xi obrocenie 0 kat 90° rzutni poziomej I wzgledem osi Y oraz rzutni bocznej IIlwzgl,dem osi Z (rys. 3.6b). Ten rozwiniety (plaski) uklad rzutni jest ukladem podstawowym do wykonywania rzutow prostokatnych przedmiotow bedacych czesciami maszyn.

W praktyce najczesciej rezygnuje sie z rysowania prostokatow rzutni, zaznaczajac jedynie osie ukladu wspolrzednych.

Rzuty prostokatne w przedstawionym ukladzie trzech rzutni rnaja nastepujace nazwy:

., na rzutnie I (poziorna) - rzut poziomy (z gory);

27

.. na rzutnie II (pionowa) ~ rzut pionowy (z przodu, glowny);

• na rzutnie III (boczna) ~ rzut boczny prawy (od lewej strony).

Przedstawianie przedmiotow w rzutach prostokatnych jest powszechnie

stosowane, gdyz umozliwia:

wierne odtworzenie trojwymiarowego przedmiotu na dwuwymiarowej plaszczyznie rysunku;

dokladne wykonanie przedmiotu na podstawie tak wykreslonego rysunku. Poza tym rysowanie i wymiarowanie przedrniotow (zwlaszcza 0 postaci bry!

obrotowych) w rzutach prostokatnych jest 0 wiele prostsze i dogodniejsze niz w dimetrii ukosnej.

b) z
II !!1
A'· J A'"
Y i X

A' Rys. 3.6. Uklad trzech rzutni i rzuty prostokatne punktu: a) uklad przcstrzenny rzutni: b) rozwiniety (plash) rzutni, J ~ rzutnia pozioma, 1I - rzutnia pionowa, III T rzutnia boczna, A", A'II - rzuty prostokatne punktu A

Czesci maszyn sa brylami, w ktorych wystepuja podstawowe elementy geometryczne: punkty (wierzcholki bryly), odcinki (krawedzie bryly) i figury plaskie (sciany bryly). Umiejetnosc rzutowania prostokatnego tych czesci wymaga wiec poznania zasad rzutowania podanych elementow geometrycznych.

Na rys. 3.6 przedstawiono rowniez rzuty prostokatne punktu w ukladzie trzech rzutni. Przez punkt A (rys. 3.6a) prowadzimy kolejno proste rzutujace tv, gis, odpowiednio prostopadle do rzutni. Proste rzutujace wyznaczaja rzuty punktu A: poziomy A', pionowy AU i boczny prawy Am. Usytuowanie punktu A w przestrzenijest calkowicie ijednoznacznie okreslone przezjego wspolrzedne: wysokosc tv, glebokosc g i szerokosc s. Znajac te wspolrzedne i odkladajac je odpowiednio na prostych prostopadlych do osi ukladu, wyznacza sie rzuty prostokatne punktu A w plaskim ukladzie rzutni (rys. 3.6b).

28

3.6. Rzutowanie prostokatne odcinka

Zasady wykonywania rzutow prostokatnych odcinka przy jego roznych usytuowaniach wzglcdern rzutni przedstawiono na rys. 3.7.

a)

b)

c)

d)

Rys. 3.7. Rzutowanie prestokatne odcinka:

a) ogolne zasady rzutowania odcinka.

Darry jest odcinck 0 dlugosci I. Jesli odcinek jest:

- prostopadly do rzutni (I), to jego rzutem jest punk! L:

- nachylony do rzutni (If), to jego rzutem jest odcinek 0 dlugosci l' < I; - rownolegly do rzutni (III), to jego rzutem jest odcinek 0 dhtgosci I' = I;

b) rzuty odcinka prostopadlego do jednej Z rzutni.

Odcinek 0 dlugosci [jest prostopadly do rzutni poziornej i r6wnolegly do rzutni piouowej i bocznej. Rzut poziomy jest punktem, rzuty pionowy i boczny 54 odcinkami 0 dlugosci I;

c) rzuty odcinka r6wnoleglego do jednej z rzutni.

Odcinek 0 dfugcsci 1 jest rownolegly do rzutui pionowej i nachylony do rzutni poziomej oraz bocznej. W szys tkie rzuty S4 odcinkami, ale jedyrue dlugosc rzutu pion owego jest rowna I;

d) rzuty odcinka dowolnie skierowanego - poniewaz odcinek 0 dlugosci I jest nachylony do kazdej z rzutni, dhigosc kazdego z jego rzutow jest mniejsza niz l. Uwaga. Na rys. 3.7/J. c, dpokazano trzy rozne sposoby przenoszenia odpowiednich wspotrzednych rzut6w Z rzutni I na III (lub odwrotnie}

29

3.7. Rzutowanie prostokatne figur plaskich

Przyklady wykonywania rzut6w prostokatnych figur plaskich przy ich roznych usytuowaniach wzgledem rzutni przedstawiono na rys. 3.8 i 3.9,

30

b)

Rys. 3.8. Rzutowanie prostokatne figur plaskich:

a) og61ne zasady rzutowania figur.

Jesli figura jest prostopadla do rzutni (1), to jej rzutem jest odcinek.

Jesli figurajest nachylona do rzutni (If), to jej rzutem jest figura skrooona, zachowana jest przy tym dlugosc tego elementu figury, kt6ry jest r6wnolegly do rzutni.

Jesli figura jest rownolegla do rzutni (II!), to iei rzutem jest taka sarna figura;

b) rzuty trojkata rownoleglego do jednej z rzutni.

Darry jest trojkar 0 podstawie a i wysokosci h, Jczacy w plaszczyznie P rownoleglej do rzutni poziomej i przecinajacej rzutnie pionowa i boCZll4 odpowiednio wzduz krawedziji" i p:", Trojkatjest prostopadly do rzutni pionowej i bocznej, przy czymjego podstawa a jest rownolegla do rzutni pionowej, zas wysokosc h - rownolegla do rzutni bocznej.

Rzuty trojkata sa nastepujace:

rzut pionowy - odcinek a lezacy na krawedzi p", rzut boczny - odcinek h Iezacy na krawedzi pili, rzut poziomy - trojkat 0 podstawie a i wysokosci h

QJI~a

a)

b)

31

Rys. 3.9. Rzutowanie pros tokame figur plaskich:

a) rzuty prcstokata prostopadlego do jednej z rzutni. Dany jest prostokat 0 dlugosci b i szerokosci a, Iezacy W plaszczyznie P prostopadIej do rzutni pionowej i przecinajacej ia wzdluz krawedzi p" Bok b prostokata jest rownolegly do rzutni pionowej, bok a zas - rownolegly do rzutni poziomej i bocznej. Rzuty prostokata S,! nasty- pujace:

rzut pionowy - odcinek b lezacy na krawedzi p", rzut poziomy i rzut boczny - prostokaty, w kt6rych zachowanajest dlugosc baku a;

b) rzuty okregu prostopadlego do jednej z rzutni.

Dany jest okrag 0 sreduicy d, lezacy w plaszczyznie P prostopadlej do rzutni bocznej i przecinajacej ja wzdluz krawedzi p"',

Rzuty okregu sa nastepujace:

rzut boczny ---,- odcinek d Iezacy na krawedzi p:", rzut pionowy i rzut poziomy - elipsy 0 osi duzej rownej d. Uwaga. Dodatkowo narysowano rzutowane figury bez znieksztalcen (w kladzie], tj. po obroceniu 0 kat 90° plaszczyzny P, w kt6rej lezy rzutowana figura (na rys. 3.9a - wokol krawedzip" na rzutnie picnowa, na rys. 3.9b - wokol .krawedzi r" na rzutnie boczna)

3.8. Rzutowanie prostokatne brvl

Przyklady rzutow prostokatnych podstawowych bryl przedstawiono na rys. 3.10.

32

b)l£j

\ 1 - ~

c)

ltr)j~d -+--+--7-'

Rys. 3.10. Rzutowanie prestokatne bryl

Podczas wykonywania rzutow prostokatnych bryly nalezy dla ulatwienia rysowania tak ustawic bryte, by jej podstawa lezala na rzutni poziomej, inne zas jej elementy (np. krawedzie prostcpadloscianu, krawedzie podstawy i wysokosc ostroslupa, wysokosc walca j stozka) - byly r6wnolegle do pozostalych rzutni. Przy takim usytuo. waniu zostaja zachowane w rzutach dlugosci zasadniczych element6w bryly:

a)' rzuty prostopadloscianu

""; wszystkie 54 prcstokatanu;

. b} rzuty ostroslupa prostego o podstawie prostokamej - pionowy i boczny 5,! trojkatami r6wnoramiennymi, rzut poziomy - prostokatern, na kt6rym sa dodatkowo widoczne rzuty krawcdzi bocznych ostroslupa;

c) rzuty walea - pionowy i boczny sa prostokatami o szerokosci r6wnej srednicy walea i wysokosci r6wnej wysokcsci walea, zas rzut poziomy - okregiem;

d) rzuty stozka - pionowy i boczny sa trojkataml r6wnoramiennymi 0 podstawie rownej srednicy stozka i wysokosci r6wnej wysokosci stozka, zas rzut poziomy - okrcgiem

aJl@:.

C I

- --\

a

3.9. Rzuty brvl scietvch

CZysci maszyn moga miec ksztalt regularnych bryl, jak rowniez bryl scietych plaszczyznami nachylonymi pod roznymi katami do podstawy. Przyklady rzutow prostokatnych bryl scietych plaszczyznami prostopadlymi do rzutni pionowej przedstawiono na rys. 3.11, 3.12 i 3.13.

Dla ulatwienia pracy rysuje sie wstepnie rzuty bryly bez sciecia, a nastepnie znajdnje sie na nich krawedzie wynikajace z przeciecia.

a)

/

bdh

I II

Rys. 3_11. Rzuty prostokatne wielcscianow scicrych dowolna plaszcayzna

Krawedzie przeciecia scian wieloscianu plaszczyzna sa odcinkami. Figury powstajace na przecieciu SCI: wielobokarni, kt6- rych Iiczba bokow jest zalezna od rodzaju wieloscianu oraz od usytuowania plaszczyzny ciccia:

a) proscopadlosctan sciety plaSZCZYZll'l skosna.

Figura przeciecia jest prostokatem 0 wymiarach a i b;

h) ostroslup przeciety plaszczyznami: rownolegla (I) i prostopadla (II) do podstawy. W wyniku sciecia p laszczyzna I powstaje figura przeciecia podobna do figury podstawy (w tyrn przypadku - kwadrat).

W wyniku sciecia plaszczyzna 11 powstaje trapez:

Jesli plaszczyzna ciecia 1l przechodzi przez wierzchoIek ostroslupa, to Figura przeciecia jest trojkat

33

3 - Rysunek tecnnrcznv

34

Rys. 3.12. Rzuty prostokatne bryl obrotowych scietych plaszczyznami rownolegfymi i prostopadlymi do podstawy:

a) walec - po scieciu plaszCZYZllC! prostopadla do podstawy (I. II) powstaje prestokat, kt6rego szerokosc zalezy od odleglosci plaszczyzny ciecia od osi walca Om ta odleglosc jest wieksza, tym szerokosc prostokata jest mniejsza). Jesli plaszczyzna ciecia przechodzi przez as walca, to szerokosc prestokata jest rowna srednicy walca. Po scieciu plaszczyzna r6- wnolegfa do podstawy (III) powstaje okrag 0 srednicy r6wnej srednicy walca;

b) stozek - jesli plaszczyzna ciccia przechodzi przez wierzcholek stozka (1), to figura przeciecia jest trojkatcm r6wnoramiennym, nawet w przypadku, gdy plaszczyzna ta nie jest prostopadla do podstawy stozka. Dlugosc ramienia trojkata jest rowna dhigosci tworzacej stozka. Po scieciu plaszczyzna prostopadla do podstawy nie przechodzaca przez wierzcholek stozka (II) powstaje hiperbola.

Po scieciu plaszczyzna rownolegfa do podstawy (III) powstaje okrag, 0 promieniu zaleznym od odlcglosci tej plaszczyzuy od podstawy stozka (im ta cdleglosc jest wieksza, tym promieri okregu jest mniejszy)

a)

Rys. 3.13. Rzuty prostokatne bryl obrotowych scietych plaszczyznami skosnymi:

a) walec sciety plaszczyzna skosna - po scieciu walca plaszczyzna skosoa powstaje elipsa, ktcra pokazano bez znieksztalcen na kladzie plaszczyzny tnacej P 11a rzutnie pionowa. Poniewaz plaszczyzna tnaca przecina gcrna podstawe waJca- elipsajest ucieta. Punkt B duzej osi A B elipsy mczna wyznaczyc, przedluzajac tworzaca wa1ca (w rzucie pionowym) az do przeciecia sie z plaszczyzna tnaca. Poniewaz plaszczyzna tnaca jest prosropadla do rzutni pionowej, dlugosc rnalej osi CD cJipsy nie ulega skrcceniu w rzucie poziomym i bocznym oraz jest r6wna srednicy wa1ca. W rzucie bocznym elipsa jest styczna do widocznych tworzacych walca w punktaeh C"iD'";

b) stozek sciety plaszczyzna skosna - po scieciu stozka plaszczvzna skosna przecinajaca tworzace stozka powstaje elipsa, ktora pokazano bez znieksztatceri na kladzie plaszczyzny tnacej P na rzutnie pionowa. Dlugosc duzej osi AB elipsy mozna wyznaczyc bezposrednio z rzutow. Mala os elipsy wyznacza sie, przecinajac stozek pomocnlcza plaszczyzna tnaca K-K, rownolegla do podstawy i przechodzaca przez srodek osi A" B" W fZUcie pionowym, a nastepnie wyznaczajac okrag przeciecia 0 promieniu r w rzucie poziomym. W rzucie bocznym elipsa styka si~ z tworzacymi stozka w punktach E'" i F""'

35

3.10. Normalny uklad rzut6w prostokatnvch

3.11. Kolejnosc rysowania przedmiotu w rzutach prostokatnvch

Aby okreslic ksztalt bardziej skomplikowanych przedmiotow, nie wystarc,:~ wykonanie rzutow na trzy rzutnie. Stosuje sie wowczas rzutowame na szesc rzutni, ktore tworza uklad rzutow prostokatnych, metoda europejska E zgodmc z norma PN-78JN-01608. Zasady tego ukladu przedstawIOno na rys. 3.14.

Na rys. 3.15 przedstawiono kolejnosc czynnosci podczas wykonywania rzut6w prostok'!tnych przedmiotu narysowanego w dimetrii ukosnej.

')~

I

b)

a)

Rvs. 3.14. Normalny uklad

rz·ut6w prostokatnych: .

a) rzutowanie p;z:cdmlOtu.

Rzutnie tworza sctany wyobrazaluego prostopadloscianu, wewnatrz kt6rego znajduje silt przedmiot. Po ustawieniu przedmiotu tak, by jego glowne plaszczyzny byly rownolegle lub pros~opadle do [2'.Ut111, prZedlllJ<:_>t rzutuje sie na kolejne rzutrue z kierunk6w A --7- F:

b) normalny .uk~a~ f.zut6w.

Po rozwmrectu scian pros topadloscianu powstaje plaski uklad rzutow. Podczas wykonvwania rzutow nalezy przestrzcgac nastepujacych zasad:

- Odpowiednio dobrac :zut g16w~1Y (przedstawiajacy najwiecej cech charakterystycznych ptzedmiotu). - Odpowiednio

L_c_~=~~=1~i=r=+=+====~±==t-='~ rzuty wzgledem

- Odwzorowac na

z rzutow wszystkie dzie przedmiotu. - wybrac minimalna liczbc rzutcw. Przedmiot nalezy pokazac tylko \v takiej Iiczbie rzutow, ktora jest konicczna do okreslenia jcgo ksztaltu. W rozpatrywanym przykladzie Wirstarczaj'1 .rzu~tv z kierunkow A, B 1 C, dzieki narysowaniu .L1i.ewi~ docznych krawedzi liniami kreskowymi;

c) rysunek przedmj~tu w ~o~-malnym ukladzie SZCSClU rzutow.

W praktycc przy przedstawianiu przedmiotu w .. r~r:~ tach nie rysuje sic rzutui i linii pomocniczych ani nic podajc opisu slowncgo

Rys. 3.15. Kolejnosc rysowania przedmiotu w rzutach prostokatnych:

0) rysunek przedruiotu w dimetrii ukosuej. Przcdmiot wykonano z kostki prostopadIoscicnnej przez szereg wyciec. Dolna polka rna ksztalt prcstopadloscianu z dwoma zaokraglonymi wycicciami. Dwa wystepy maja skosnie sciete scianki, przednia i tyl- 11&. Przcdmiot rna dwie plaszczyzny symetrii;

b) T faza rysowania.

Aby okreslic ksztalt przedmiotu, wystarcza trzy rzuty: pionowy, poziomy oraz put od lewej strony (boczny). Przyjmujemy wstepnie, zc przedmiotjest prostopadloseianem bez wycicc, a wiec jego rzutami beda prostokaty 0 wymiarach okreslonych przez dimetric ukosna (z uwzglcdnicnicm skr6t6w krawedzi rownoleglych do osi X). Osie symetrii rzutow rysujc sie Iinia punktowa cieuka;

c) II faza rysowania.

Wyznaczenie rzutow wszystkich krawedzi, ktorc powstaIy w wyniku sciec i wyciec w prostopadloscianie;

d) III faza rysowania.

Pogrubienie krawcdzi docznych, zaznaczenic wedzi niewidocznych, usuniecie niepotrzebnych liuii

b)

£

nu!

lod lewe! strony

I

c)

c)

d)

37

36

3.12. Kolejnosc rysowania przedrniotu w dimetrii ukosne]

Na rys. 3.16 przedstawiono kolejnosc czynnosci podczas rysowania przedmiotu w dimetrii ukosnej przy danych rzutach prostokatnych.

38

Rys. 3.16. Kolejnosc rysowania przedmiotu w dirnetrii ukosnej:

a) rysunek przedrniotu W fZUtach prostokatnych. Przedmiot jest narysowany w trzech rzutach prostokatnych: pionowym, poziomym j w rzucie od lewej strony. Przedmiot wykonano z kostki prostopadlosciennej przez kilka wyciec i sklada Sly on z dolnej polki. tylnej scianki scietej skosnie i bocznej scianki 0 mniejszej wysokosci niz tylna;

b) I faza rysowania.

Przyjmujemy wstepnie. ZC przedmiot jest prostopadloscianem i rysujemy go w dimetrii ukosncj, zachowujac wymiary okreslone przcz rzuty prostokame (stosujac skr6ty dla krawedzi rownolcglych do osi Xl;

c) II faza rysowania.

N arysowanic plaszczyzn, ktore powstaly po wycieciach w prostopadloscianic:

d) III faza rysowania.

Pogrubienie krawedzi widocznych, zaznaczcnic krawedzi niewidocznych, usuniecie niepotrzebnych linii

4. Przekroje

kladv

Rzuty przedmiotu w postaci widokow czesto nie daja pelnego wyobrazenia o jego kszta!cie, zwlaszcza gdy rna on zlozona budowe wewnetrzna. W rozdz. 3 niewidoczne krawedzie przedmiotu zaznaczano za pomoca linii kreskowej cienkiej, zmniejsza to jednak czytelnosc rysunku. W celu dokladnego pokazania wewnetrzncgo ksztaltu przedmiotu stosuje siy przekroje. Zasady wykonywania przekrojow zgodnie z norma PN-91/N-01604 przedstawiono na rys. 4.1 i 4.2.

Rys. 4.1. Zasady wykonywania przekroju:

a) zasady ogolne.

Przek roj powstaje przez przeciecie przedmiotu wyobrazalna plaszczyzna t11<}C4 i odrzucenie czesci przedmiotu znajdujacej sie przed plaSZCZYZlll! tnaca. Nastcpnie wykonuje sie rzut przecietego przedmiotu na plaszczyz- 11~ rysunku;

b) wykonanie przekrcju.

Potozenie plaszczyzny przekroju zaznacza sie dwoma odcinkami linii grubej, kt6re nie powinny przecinac zarySU rzutu. Kierunek rzutowania przekroju zaznacza sie strzalkami narysowanymi Iinia cicnka, odleglymi 2...;- 3 rnm od zewnetrznych kencow .odcinkow Iinii grubej. Ptaszczyzne przekroj U oznacza sie dwiema jednakowymi literami wielkimi, umieszczonymi przy strzalkach. Litery te, rozdzielone pozioma kreska umieszcza sie rowniez nad przekrojem.

Uwaga. W przypadkujednoznacznego polozenia przekroju wzgledem rzutu glownego (zgodnie z rzutowaniem metoda europejska E) mozna nie oznaczac strzalkami kierunku rzutowania oraz literami plaszczyzny przekroju, a nawet jej polozenia

4.1. Wykonywanie przekroju

b)

A-A

39

40

A-A

na tnaca;

e) plaszczyzne przekroju kreskuje sie liniami ciaglymi cienkimi, nachylonymi pod k'l,tern 45° do g16wnych krawcdzi przedmiotu. Linie krcskowania powinny przebiegac przez cary obszar plaszczyzny przckroju przy takim sarnym nachylcniu i odleglosci t, mimo przerw w polu przckroju (uwidoczniono to za pomoca linii kreskowych). W rysunkach 0 sredniej wielkosci mozna przyjac t~2 nun. DIa kilku przekrojaw tego samego przedmiotu (rys. 4.2c, d) kreskowanie powinno bye zgodne co do kierunk u, nachylenia i odleglosci:

f) pola przekroju zalamane pod katem 45° rnozna krcskowac pod kqtem 308;

g) wqskie pola przckroju moga bye zaczemione.

h) na rysunkach zlozcnicwych kreskowanic powietzchni przekroju stykajacych sie czesci powinno rcznic sie kicrunkicm tub przynajmniej odleglosciq

Rys. 4.2. Oznaczanie i kreskowanie przekroj6w:

a) usytuowauie przekroju

wzgledcm rzutu glownego zalezy od polozenin plaszczyzuy przekroju i jej oznaczenia przez odcinki linii grubej, strznlki i litery;

b) jesli przekr6j jest jednoznaczny, to mozna go nie oznaczac i nic opisywac; ,

c) jesli nalezy wykonac kilka przekrojow przedmiotu, to oznacza sic je kolejnymi literami wielkimi (z wyjatkiem liter: I, 0, R, Q, X);

d) przckr6j jest rzutem przeciete~o przedm~olu, musza bye

A-A

fJ!

h)~ ..

~~~-~-.

4.2. Przekroj stopniowy i przekroj Iamanv

Jesli przedmiot ma fragmenty Iezace w roznych plaszczyznach, to mozna zamiast kilku przekroj6w wykonac jeden przekroj, w kt6rym slady plaszczyzny tnacej rworza ~l.my lamana pod katern prostym (przekr6j stopniowy) lub rozwartyrn (przekroJ lamany). Zasady wykonywania przekrojow tego typu przedstawiono na rys. 4.3.

Rys. 4.3. Zasady wykonvwa-

nia przekroju: ~

u) przekroj stopniowy.

Kostka ma dwa olwory przelotowe 0 osinch lezacych w roznych plaszczyznach. Przyjmujemy plaszczyzne tnaca dwukrotnie zalamana pod katem 90°, kt6rej fr agmenty przechodza przez osie otworow i 54 przesunictc wzglcdem sie bie 0 wartosc s. Na jednym z rzutow prestokatnych zaznacza sic

tek i koniec przekroju

dy zalamania plaszczyzny tnacej oraz oznacza literami wielkimi POCZ'1tek i konicc przekroju. Nadrugim rzucie, bedacym przckrojem, nie rysuje siv Iinii odpowiadajacych zalamaniom plaszczyzny tnacej, sprowadzajac umownie przesuniete fragmenty tcj plaszczyzny do jed. ncgo polozenia;

b) przekroj Iamany.

Dany jest krazek 0 trzech otworach. Ptaszczvzny przechodzace przez osie otworow bccznych i srodkowego sa nachylone do siebie pod katern o. Przyjmujemy plaszczyzne maca zalamana pod katern a W osi srodkowego otworu i przcchodzaca przcz osie pozostalych dwoch otworow. Wykonujac rzut prostokatny przekroju, postepuje sie podobnie jak poprzednio: umownie sprowadza sie zalamane fragmenty plaszczyzny tnacej do jednego polozenia

41

4.3. P6lprzekr6j

Aby pokazac budowe wewnetrzna przedmiotu majacego co najmniej dwie plaszczyzny symetrii, stosuje sie zamiast przekroju calkowitego p6lprzekr6j, ktory przedstawia jednoczesnie ksztalt zewnetrzny i wewnetrzny tego przedmiotu. Zasady wykonywania polprzekroju przedstawiono na rys. 4.4.

42

b)

a)

I=J--3 'E=F3

rzut w kierunku A tub

rzut w kierunku 8

.. )/) wtao« przekrdj p6!:przekroj

,C./ r'--' .

EB~~

Rys. 4.4. Wykonywanie polprzekroju:

a) dana jest czesc walcowa Z otworem przelotowym (tulejka). Nalezy ja narysowac w polprzekroju,

h) fulejke w p6lprzekroju przedsrawia sie tak, jakby za pomocq dw6ch prostopadlyeh plaszczyzn przecinajqcych sit:

W osi tulejki wycieto z niej czwarta cZ'tsc obietosci. Czcsc POZOSta1<l po wycieciu rzutuje sic na rzutnie pionowa lub poziorna, rozgraniczajac polprzelcr6j i polwidok osia tulejki (linia punktowa cienka). Zalecane jest przy tym, by w przekroju byla pokazana dolna (lub w innych przypadkach - prawa) potowa przedmiotu;

c) polprzekroj mczna rowniez traktowac jako rysunek skladajacy sic z rzut6w potowy tulejki przedstawionej w widoku i polowy tulejki przedstawionej w przekroju.

Uwaga. Polprzekroju Die oznacza sle ani nie opisuje

4.4. Przekr6j czastkowv i przekr6j przez zebro

Szczeg61nymi przypadkami przekroj6w, rozniacymi sic od dotychczas omowionych, S4 przekroje czastkowe oraz przekroje przedmiot6w zawierajacych tzw. zebra. Zasady wykonywania tego typu przekrojow przedstawiono na rys.4.5.

('~))I$ (miL

A-A

b)

kA

43

Rys. 4.5. Przekroj czastkowy i przekroj przez zebro:

a) przekroj czastkowy - St05Uje sie, gdy plaszczyzna tnaca przechodzi wzdluz OS1 pelnego walka lub cienkiej plytki, W celu uwidocznienia szczegolu przedmiotu, np. otwoIII nicprzelotowego w walku (1) lub plytce (11). Przekroju tego nie oznacza sie i rue opisuje, a jedynie ogranicza linia falista lub zygzakowa cienka.

Innego _ rodzaju przekrojcm czastkowym jest przekroj, kt6ry rna uwidocznic fragment przedmiotu (Ill). Przekr6j ten oznacza sie i opisuje zgodnie Z og61nymi zasadami przedstawiania przekroju, doprowadzajac kreskowanie do nierysowancj linii prostej:

b) przekroj przez zebra - gdy plaszczyzna tnaca przechodzi wzdluz dlugich i cienkich scian oraz tzw. zeber, przekroj nalezy rysowac w ten sposob, jakby elementy te znajdowaly sie tuz za plaszczyzna tnaca, Wykonuje sic w6wczas jak gdy by przekroj stopniowy, omijajacy sciane lub zebro

4.5. Skracanie rzutow przedrniotow

Podezas rysowania przedmiot6w dlugich mozna skracac ieh rzuty, opuszczajac CZySC srodkowa rzutu, a przerwe zaznaczajac liniami falistymi lub zygzakowymi eienkimi (przyklad na rys. S.3g).

4.6. Ktad

Aby uniknac rysowania dodatkowych rzut6w przedmiot6w, czesto stosnje sit; klady przekroju i widoku (rys. 4.6).

44

b)

1 (I) A-A

&83J~

~

(I!)

[t]

.,;;::)90"

Rys. 4.6. Klad przekroju I klad widoku

Klad przckroju m-zrrtsra wta figure plaska lezaca w

znic przekroju »onrzeczneuo przedrniotu:

(I) kfad przekroju miejscowy .

Aby okreslic k sztalt Iistwy, niczbedne Sq dwa rzuty (1). Zamiast rzutu bocznego moina jednak jego zarys pok.azac na rzucie gfownvm za pomoca kladu miejscowego, narysowancgo linia ciagla cien ka i zakreskowancgo (If), Klad miejscowy powstaje przez obrot pola przekroju przedmiotu 0 90° dokola jcgo OS1 symetrii lub krawedzi rownoleglej do rzutni;

h) klad przck.roju przesunicty.

Zarniast przcdstawic ksztah koncowki wafka w przekroju (J), mozna wykonac klad przesuniety (II) obrot pola przekroj u 0 uiecic go poza obrcb Klad przesuniety .Iinia gruba;

c) klad widoku.

Zamiast rysowac drugi rzut tulejki, kt6ry pokazywalby ksztan kolnierza i otwory, mozna te informacje podac na kladzie widok.u tuJejki od strom' kolnierza, obroconym '0 90° Klad widoku rysuje sie Iinia cienk a

4.7. Przekroje na rysunkach zlozenlowveh

Przekr6j zespolu skladajacego sie z kilku czesci ukazuje wzajemne ieh poloierlie i wspolprace, przy czyrn na rysunku zlozeniowym nie przedstawia sie w przekroju calkowitym wzdluz osi pelnych walk6w oraz element6w laczacych (wkryty, kolki, sruby, nakretki, podkladki itp.). W tym przypadku sa dopuszczalne jedynie przekroje czastkowe (rys, 4.7).

d)

Rys. 4.7. Przekroje na rysunkach zlozeniowych:

a) na walku jest zamocmvany wkreta.

za pomoca Ptaszczyzna przekroju przcchodzi przez osie walka i kollea, leez czesci te pokazuje sit; w widoku, wykcnujac dodatkowo przekroj czastkowy walka;

c) plytka i wspornik sa poiaczone za POlTIoc'!. sruby, nakrctki i podkladki

Plaszczyzna chodzi przcz czacych, lccz w widoku;

d) dwie plytki SOl POfqCZOne za pornoca wkreta i kolka. Plaszczyzna przekroj u przechodzi przcz osie wkreta i kofka, lecz pokazuje sie je w widoku.

Uwaga. Rysunki czesci SQ przedstawione w uproszczeniu zgodnic z norma PN-8I/N-0I613

c)

4.8. Przenikanie brv!

Czesci maszyn nie zawsze sa brylami prostymi. Czesto maja one ksztalt bardziej skomplikowany, bedacy polaczeniem bryl prostych. Bry!y te wzajemnie przenikaja sie, tworzac Iinie przenikania, ktora trzeba odwzorowac na rysunku. Sposob znajdowania linii przenikania przedstawiono na rys, 4.8 i 4.9.

46

a)~", \

\ . ./'

,

Rys. 4.8. Przenikanie bryl:

a) Iinia przenikania dwoch bryl jest linia przestrzennq - maze bye ona linia [amana, gdy bryly 84 plaskoscienne (I) lub lima krzywa, gdy jedna z bryl lub obie nie Sf! plaskoscienne (11);

h) ptzenikanie walcow,

Rzuty: poziomy i boczny linii przenikania pokrywaja sie z rzutami odpowiednich walcow. Przenikanie walcow zachodzi wzdluz linii krzywej, widocznej na rzucie pionowym, przcchodzacej przez punkty 1", 2" i 3", ktore mozna wyznaczyc bezposrednio z rzutow.

Polozenie posrednich punktow 4 -:- 7 linii przenikania na rzucie pionowym wyznacza sic, wykorzystujac ich rzuty poziome j boczne;

c) przenikanie otworow walcowych.

Rzuty: poziomy i boczny linii przenikania pokrywaja sie z rzutami odp owiednich otworow.

Przenikanie otworow walcowych zachodzi wzdluz liuii krzywej widocznej na rzucie pionowym, przechodzacej przez punkty 1", 2" i 3", ktore mozna wyznaczyc bezposrednio z rzutow. Polozenie posrednich punktow 4 i 5 linii przenikania na rzueie pionowym wyznacza sie, wykorzystujac ich rzuty poziome i boczne

0)

Rys. 4.9. Przyklady przenika. ilia bryl:

(I) Iinia przenikania walca

z prostopadloscianem 0 szerokosci mniejszej niz srednica walca (lub rownej srednicy walca} sklada sie z odcinkow linii prostej i hikow (rys. 4.8a). Widoczne odcinki Iinii przenikania w rzucie

pionowym wyznacza sie bezposrednio z rzutow hryly;

b) linia przenikania walc6w o. roznych srednicach jest li~1'l krzywa (wyznacza sie ja jak na rys. 4.8b);

c) Iinie przenikania wspolosiowych walcow ° takich samych srednicach S4 elipsami, ktorych rzuty sa odcinkami. Duza os elipsy jest rowna dlugosci tego odcinka, mala zas - srednicy walcow:

d) linie przenikania otworu prostokatnego z otworem walcowym i z wa1cem skladaja sie Z odcinkow i Iukow, ktorych rzuty wyznacza sie bezposrednio Z rzut6w bryly,

e) lillie przenikania otworu walcowego z otworem walcowym i z walcem S,,! liniami krzywymi. Ich zarysy wyzna~z~ ste jak na rys. 4.8b i 4_8c;

f) Iinie przenikania wspolosiowych otworow walcowych o takich samych srednicach sa elipsami, ktorych rzuty poziome sa odcinkami

47

s, < S2 < 1> S < ¢f < ¢2

0) e)

I !

... '"

-

.

c) t)

£Zt\J+-. ~

5. Wymiarowal1ie

5.1. Wprowadzenie

Rysunek przedmiotu wykreslony w rzutach prostobltnych przedstawia jedynie jego ksztalt. Nie moze on bye podstaw,! do wykonania przedmiotu, gdyz nie zawiera zadnych dokladnych inforrnacji dotycz'!cych wvmiarow tego przedmiotu. Rysunek musi wiec bye zwymiarowany.

Sposob wymiarowania musi bye jednoznaczny i czytelny, aby zapewnic

wykonanie przedmiotu zgodnie z wymaganiami konstruktora.

Rysunki wymiaruje sil' za pomoca linii wymiarowych i liczb wymiarowych oraz dodatkowo w razie potrzeby pomocniczych linii wymiarowych i znakow wymiarowych (rys. 5.1), zgodnie z norma PN-82fN-01614.

a)

\ ~

Rys.S.1. wymiarowe

wymiarowania: a) linia wymiarowa i liczba wymiarowa; bj pomocnicze linic wymiarowy

Linia wymiarowa jest to linia ciagla cienka, zakonczona najczesciej grotami (zaczernionymi lub nie zaczernionymi otwartymi), ktore swym ostrzem dotykaja 1inii zarysu rzutu przedmiotu, pomocniczych linii wymiarowych-lub linii punktowych, byd,!cych osiami symetrii - w punktach, ktorych odleglosc jest

okreslana przez podana liczbe wvtniarowa.

Pomocnicze Iinie wymiarowe sa to linie ciagle cienkie, ograniczajacc linie wymiarowa. Sluza one do wynoszenia wymiarow przedmiotu poza obreb rzutu, co w wiekszosci przypadkow znacznie zwi,ksza czyteinosc rysunku.

Liczba wymiarowa okresla wartosc danego wyrniaru w odpowiednich jednostkach. Wszystkie wymiary iiniowe na rysunkach podaje si~wmilimetrach, przy czym oznaczenic mm pornija sie (rys. 5.2e). Wymiary katow podaje sie w jednostkach k'!towych (stopnie, minuty, sekundy), wpisujac te jednostki na

rysunek (rys. 5.2g).

Znaki wymiarowe sluza do dodatkowego oznaczania ksztaltn przedmiotu.

Podstawowe dane dotyczace linii wymiarowych, pomocniczych linii wymia-

48 rowych i Jiczb wymiarowych przedstawiono na rys. 5.2.

c)

Rys. 5.2. Linia pomocnicza Iinia Iiczba wymiarowa:

a) linie wymiaeowa wymiaru lirnowego prowadzi sie rownolegle do wymiarowancgo o~kl1~ka. Pomocniczymi limanu wymiarowymi 54, Iinic bcdace przedluzeniem linii zarysu rzutu przedmiotu miedzy ktorymi ma byt okrcslony wyrniar;

h) ks~talt grotu linii wymiarowe];

c) je§~ nie m~ ~li?jsca, to groty f!1~~na urmesctc 11a zewnatrz 1U111 wymiarowej poza pomoc111c:z;yml Iiniarni wymiarowJ:ITIt lub zastapic jc skosnyrru kreskami (cienkimi) Iub kropkami;

d) pomocnicza Iinie wymiarowa wyprowadza sic ze srodka linii ZdryS~ rzutu przedmlOtu. 1 . przeciaga wyraznie poza Iinie wyuuarowa;

e) Iic~b~ wymiarowa (owysokOS,CI mmlffiu:n h = 3,5 mm) umlC~zcza sie nad Iinia ~YIll1arow~ w poblizu jej srod~a. Liczby wymiarowe powinny bye wpisane bar- 9z~ czytel~ie, zeby uniknac jakichkolwiek niejasnosci I pomylek przy ich odczytywanru;

f) linia wy~iarowa zarysu v.: kszt,alcle luku jest hibern row~olegle przesunietym, ,0 takim samym promie~11.~_, jak prornieri zarysu;

g) li~lla wynuarowa kata jest [ukicm zatoczonym z wierzcholka kata

e). 4.5'1 ..

~-. ~,

-t=="=J

f)

g)cY]

4 ~ Rysunek techniczny

49

5.2. Rozmieszczenie element6w wymiarowych

Ogolne zasady rozmieszczania linii i Jiczb wymiarowych oraz pomocniczych linii wymiarowych przedstawiono na rys. 5.3.

Rys. 5.3. Rozmicszczenie etcment6w wymiarowych: .

a) groty linii wymiarowej mega dctykac Hnii zarysu rzutu, pomocniczych lirui wytniarowych lub linii punktowych;

b) lillie wyrniarowe usytuowane jedna ned druga rysulc SH( w jednakowych odstepach, tym dalej ad zarysu rzutu, im sa dluzsze. Liczby wymiarowe nalezy w tyro przypadku przemieszczac wzgledem siebie;

c) jesli nie rna miejsca. to liczbe wymiarowa mozna umieszczac nad przcdluzeniem linii wymiarowei;

d) nalezy unikac przecinania przez liuie wymiarowe tnnych linii wymiarowych, pomocniczych Iinii wymiarowych oraz linii zarysu rzutu;

e) dopuszczalne jest przecinanie sie linii wymiarowych dwoch wsp61osiowych walcow'

n w razie koniecznosci umieszczania liczby wymiarowej na linii zarysu (1) lub w P.91u przekroju (II) - linie zarysu lub kreskowanie przekroju nalezy w tym miejscu prze-

rwac:

g) uie przerywa sie linii wymiarowej przy rzucie skr6conym przerwa;

11) ualezy tak wpisywac liczby wymiarowe, by mozna je by- 10 odczytac, patrzac na rysunek z dohi i z prawej strony;

i) liczby wymiarowe wpisuje sie tak, jak pokazano na rysunku. Jesli linia wyrniarowa rna nachylenie okreslone zakreskowanyrn polem, to liczbe wymiarowa wpisuje sie nad odnosnikiem. Liczby wyrniarowe katow mo-na -wpisvwac poziomo, niezaleZnie od usytuowania linii wymiarowej kata.

50

5.3. Znaki wymiarowe

Znaki wymiarowe sluza do dodatkowego oznaczenia ksztaltu przedmiotu. Dzi~ki ich uzyciu mozliwe jest czesto zmniejszenie liczby niezbednych rzutow, Najczesciej S4 uzywane nastepujace znaki wymiarowe:

- srednicy 0

- promienia R

- kuli 0

-luku"'"

- grubosci x

- kwadratu 0

- szesciokata foremnego 6 4:.

Przyklady wymiarowania za pomoca znakow wymiarowych przedstawiono na rys, 5.4 i 5.5.

¢5 r=': /

c)

[LJ

51

11)

Rys. 5.4. Znak srednicy 0 podaje sie przy wymiarowaniu powierzchni obrotowych:

a) podajac znak 0 przed liczba wymiarowa srednicy, mozna uniknec rysowania dodatkowego rzutu przedmictu;

b) jesli rzut przedmiotu rna ksztalt niepelnego kola, to

~ mozna do zwymiarowania jego srednicy uzyc pornocniczych linii wymiarowych -luk6w;

c) jesli wymiaruje sic otwor o malej srednicy, to groty linii wymiarowej oraz wyrniar urnieszcza sie na ze-

'. .wnatrz otworu;

if{ jesli przedmiot jest narysowany w polprzekroju, to linie wyrniarowe otwor6w zakonczone grotami tylko z jednej strony przeciaga sie poza os symetrii przedmiotu;

.(1X' zakonczenie otworu walcowego nieprzelotowego rysuje sie w ksztalcie stozka 0 kacie rozwarcia 120G• Wynika to z ksztaltu narzedzia - wiertIa, kt6ryrn otw6r jest wykonany. Otw6r nieprzeiotowy wymiaruje sie, podajac jego srednice i czynna dhigosc. Stozka nie wymiaruje Sly

fJ;~,?5

R30

--\

'0

'" \

d)

(I), (II) 'Icy

~c1

Rys. 5.5. Znaki: luku, gtubosci, promienia, kuli, kwadratu,

szesciokata foremnego. .

Znak-e--podajc siy prz~ wymiarowaniu dlugosci Iuku 1 unneszcza nad liczba wymiarowa. Znak X okresla grubosc przc?miotu plaskiego. Przy podaniu tego znaku prz~d liczba wymiarowe zbedny Jest dodatkowy

rzut przedmiotu. .

Znak R podaje sit;; przy wym~arowaniu promieni zaokraglen:

u) linic wymiarowa promtcnta luku prowadzi sie od Jego srodka do luku i konczy gro-

tern tylko przy !uku; .

h) jesli 'promi~n.luku Jes~ duzy, to Jego linie wy~arowflskraca sie, zachowujac na koncu rzeczywisty kierunek promienia; , ,

c) jesli jest podana szerokosc przedmiotu ~ym~tryczne&o: to nie podaje Sl~ w~rto~cl promienia zaokraglenia Gako rzeczywistej), tylko znak R'

d) przy wymiarowaniu drobnych zaokr<tg17n. linie w_y~ miarowa prorrnema prZeClq ~ ga sie poza srodek luku ,(I) lub poza luk (II) 1 wy_mmr umicszcza sie po wypuklej stronie Iuku

Znak 0 podaje sie przy wymiarowaniu powierzchni kulistych, lacznie ze znakiem R lub 0 -. Znak 0 podaje sie przy wyrruarowaniu przedmiotu 0 przekroiu kwadratu, co pozwala unik·!lqc rysowania dodatkowego rzutu.

Znak 6;: pcdaje sie przy wyrniarowaniu przedmiotu 0 przekroju szesciok<tt~ foremnego, co pozwala uniknac rysowarna dodatkowego rzutu.

Uwaga. Znaki D i ? 1: v.: zaleznosci ad usytuowania glownego rzutu przedmiotu umieszcza sie nad liuia wymiarowa (1) lub na odnosniku (II)

52

5.4. Wymiarowanie powtarzaj<!,cych si~ element6w zarYSlI

Jesli przedrniot rna wiele powtarzaj'lcych sie jednakowych element6w, np. wyciec lub otworow, to wowczas stosuje sie uproszczony sposob wYmiarowania, ktorego zasady przedstawiono na TYs. 5.6.

a)

b)

15

Rys. 5.6. Wymiarowanie powtarzajacych sie elementow

a) zwymiarowanie trzech wyciec 0 szerokosoi 6 mm i gfe. bokosci 5 mm, rozstawio_ nych co J I mm;

'02 zwymiarmvanie cztercch otworow 0 srednicy 5 mm, ktorych csie sa rozstawionc wzdtuz Iinii prostej co 7 rnm;

}), .. zwymiarowanie czterech takich samych otworow, kroryeh osic leza na Iuku 0 danym prornicniu i rozstawione sa co 25(;

d) gdy w czesciacn obrotowych osie otwor6w sa rozmicszozone r6wnomiernie 11a okregu (zachowana jest stala podzialka k(!towa rozstawienia osi, np. tTZY otWOTY co 120", cztery otwory Co 90D itp.), mozna wszystkie informacje przedstawic na jednym rzucie przedmiotu, bez rysowania dodatkowego fZUtu. Podaje sie wowczas wymiar srednicy okregu, na ktorym leza osie otworow oraz liczbe otworow;

c) jesli clement rna kilka otworow 0 zblizonych wyrniaTach, to takie same otwory zaznacza sie przez ich zaczernienie, aby podczas ich wykonywania uniknac pomylek.

Uwaga. Przy wymiarowaniu rozstawienia otworow vpodaje si~ zawsze odlegloso (liniowa lub katowa) miedzy osiami otworow, ponadto dla wiekszej liczby otworow - ich liczbe

53

x4

c)

5.5. Wymiarowanie stozkow, klin6w i pochvlen odlewniczych Przyklady wymiarowania przedstawiono na rys. 5.7.

$,§

c~DLd~2t9'f c) (1)

(11)

50

Rys. 5.7. Wymiarowanie stozkow, klinow i pochylen odlewniczych:

a) stozek wymiarujc sie, pod ajac wieksza srednicc D, dh~gosc L oraz mniejsza srednice d (I), kat a (If) lub zbieznose C poprzedzona - znabern 1> (Ill). Podobnie wymiaruje sie klin dwustronnie symctryczny;

b) klin jednostronny wymiaruje sie, podajac wiekszq wysokosc H, dlugosc L cruz mniejsza wysokosc h (J), kat ~ (If) 1ub pochylenic S, poprzedzone zuakiem ~ (1I!);

c) przyklady ,wymiarowania: pochylenia scianki odlewu V), tulei z dwiema powierzchniami stozkowymi (II)

Uwaga. Wartosci zbicznosci i pochylenia podaje Sly w postact stosunku (!:lje, 1:1/S) lub w proccntach (promilach)

54

Rys. 5.8. Wymiarowanic scicc

krawedzi: .

a) jesli sciecie krawedzt jest wykonane pod katem roznym od 45°, to wymiaruje si~ je, podajac szerokosc i glebekosc sciecia lub szerokosc i kat sciecia. Sciecie krawedzi otworu wymiaruje sic, podajac obie srednice oraz calkowity kat sciecia;

b) jesli sc'ecic krawedzi jest wykcnane pod katem 45"., to szerokosc i glebokosc sciecia sa sobie rowne. Stosuje sic wowczas uproszczony sposob wymiarowania (podanie wymiaru liniowcgo oraz kata sctecia)

5.S. Wymiarow<!nie sciec krawedzi Przyklady wymiarowania przedstawiono na rys. 5.8.

5.9. Podzialki rysunkowe

Rysunki techniczne, na podstawie kt6rych wykonuje sie czesci maszyn i urzadzen, nalezy przedstawiac w podzialce w celu zachowania odpowiednich proporcji wymiarowych miedzy rysowanymi szczegolami.

Podzialka jest to stosunek liczbowy wielkosci liniowych przedstawianych na rysunku do odpowiadajacych im wielkosci rzeczywistych.

Najczesciej stosuje sie nastepujace podzialki:

- podzialka I: 1 (wielkosc naturalna);

- podzialki powiekszajace 100:1, 50:1, 20:1,10:1,5:1,2:1;

- podzialki zmniejszajace- 1:2, 1:5, 1:10, 1:20, 1:50, 1:100.

Wartosc podzialki wpisuje sie w odpowiednim polu tabliczki rysunkowej.

Na rys. 5.11a przedstawiono te sama plytkc narysowana w roznych podzialkach. Iesli na rysunku wystepuja mala czytelne szczeg6!y, to w6wczas stosuje sie podzialke pomocnicza powiekszajaca (rys. 5.Ilb).

pDdzia{ka

a) podzialka

9 ",

~." r-. rr

~ 17 "G:

3 17

~r--'~--~-r---- ~~

!At_t_jA

_i

Rys. 5.11. Podzialki rysunkowe:

a) rysunek plytki w roznych podzialkach.

Nalezy zwrocic uwage, zc niezaleznie od przyjetej Podzialki wyrniary urnieszczone na rysunku musza bye takie same, jak rzeczywiste wymiary czesci:

b) zastosowanie podziafki pomocniczei.

Poniewaz zwymiarowanie malych otworow w podzialce 1: 1 maze bye nieczytelne, stosuje sic dodatkowa podzialke pomocnicza powiek. szajaca, kt6ra umczliwia wyrazne pokazanie wymiarowanego szczegofu (dodatkowy przekr6j czastkowy A-A jest przedstawiony w podzialce 2: 1)

A-A

Iablicrka TljSUnkDWa

S7

5.10. Szczeg61ne przypadki rzutowania i wymiarowania

Dotychezas omowiono podstawowe zasady przedstawiania elementow w widokach i przekrojaeh oraz ieh wymiarowania. Przede wszystkim zalecane jest przestrzeganie rzutowania metoda E oraz narysowanie niczbednej liczby rzutow (w celu jednoznacznego przedstawienia i zwymiarowania przedmiotu). Na rys. 5.12 i 5.13 przedstawiono przyklady szczegolnych przypadkow rzutowania i wymiarowania.

a)

[QJJDO

Bi

A

II!)

[

e) (!)

1

Rys. 5.12. Szczegolne przy-

padki rzutowania:

a) gdy zachodzi kouiecznosc rzutowania niezgodncgo z metoda E, nalezy oznaczyc kierunek rzutowania strzalka i litera wielka, rzut zas l(t sama litera;

b) sposob przedstawienia drobnego szczegolu przedmiotu w podzialce powiekszajacej;

c) jesli ua rzucic przcdmiotu wystepuja powtarzajace sie takie same elementy, to mozna narysowac jeden z nich (1) lub pierwszy i ostatni (If), zaznaczajac umownie pozostale Iinia ciqgl<! cienka;

d) przedmioty symetryczne rnoina przedstawiac w postaci polowy widoku (I) lub polowy przekroju (Il), umieszcaajac na koncach osi symetrii dwie pary r6wnoleglych cienkich.kresek. Linie wymiarowe przeciaga sle po;m os symetrii;

e) syrnbole rzutow: obroconego (I) i rozwinietego ([I). Rysuje sie je linin cienka, o kacie grotu 90°

58

oj (I)

b) II) A

'7

~" :(

+$-f---t

d) II)

(11)

(II) A

'7

~i

II

(II)

Rys. 5.13. Widoki i przekrojc obrocone oraz rozwiniete:

oj, h) widoki i przekroje pomocnicze, niezgodne z metoda E, powinny bye rzutowaDC zgodnie z lcierunkiem strzalck (1). Dopuszczalne jest rowniez ich obracunie (II), z dodatkowym podaniem symbolu rzutu obroconego (jak 11a rys. 5.l2e-I);

c) jesf zachodzi potrzeba podania dlugosci wyjsciowej matcriatu do wykonania czesci gietej z blachy (1) lub drutu (IJ), to mozna, procz wymiarow okreslajqcych ksztalt czesci po wygieciu, podac te dlugosc (wymiar IV), poprzedzona symbolem rzutu rozwinietego (jak na rys. 5.l2e-1I);

d) jesf ksztaft czesci gietej jest zlozony, to procz rzutow czesci (1) podaje sie rownicz rzut okreslajacy ksztalt materiahi przeznaczonego na wykonanie Iej czesci (II), Iacznie z symbolcm rzutu rozwinietego (jak na rys. 5.12e-ll) oraz z zaznaczeniem krawcdzi giccia wrazzwymiarowaniem ich polozenia. Krawcdzic giecia rysuje sie linin dwupunktowa cieuka

59

6. Oznaczenia dodatkowe na rvsunkach

6.1. Wprowadzenie

Dzialanie urzadzenia zalezy od dobrej wspolpracy jego czesci skladowych. Czesci te musza wiec spelniac wiele wymagan dotyczacych ieh wyrniarow, ksztaltu oraz stanu wspolpracujacych powierzchni.

6.2. Tolerowanie wymiar6w

Wymiary rzeczywiste czesci, uzyskane w wyniku jej obrobki, roznia sie ad wymiarow wpisanych na rysunku ze wzgledu na nieuniknione bledy wykonania. W celu zapewnienia odpowiedniej wspolpracy wszystkich czesci w urzadzeniu ich wymiary rzeczywiste mUSZq zawierac sic w pewnych dopuszczalnych granicach, ktore okresla konstruktor przez tzw. tolerowanie wymiarow. .Tolerowanie wymiaru polega na podaniu na rysunku tzw. wymiaru nominalnego oraz odchylek granicznych. Moina to zapisac w nastepujacy sposob:

N +G +F

przy czym: N - wymiar norninalny, P- odchylka dolna, G - odchylka gorna, A = N+ F - wymiar dolny, B=N+G - wymiar gorny, T=B-A=G-F- tolcrancja wymiaru

Wymiar gorny B i wyrniar dolny A okreslaja najwieksza i najmniejsza dopuszczalna wartosc liczbowa, jaka moze osiagnac wymiar rzeczywisty czesci, Obszarem dopuszczalnej zmiennosci wymiaru rzeczywistego jest pole tolerancji wymiaru 0 szerokosci T. Polozenie pola toJerancji Toraz odchylek G i Fwymiaru okresla sie wzgledem prostej pomocniczej, zwanej linia zerowa, wyznaczona przez wymiar nominalny N.

Irn wieksza rna bye dokladnosc wykonania czesci, tym szerokosc poJa

tolerancji T jest mniejsza.

Odchylki wymiaru mega miec wartosc d odatnia, ujemna lub rowna zeru.

Na rys. 6.1. przedstawiono graficznie zasady tolerowania wymiarow i przyklady wymiarow tolerowanych.

6.3. Pasowanie czesci maszvn

Decydujace znaczenie dla sprawnego dzialania mechanizmow maja luzy lub wciski miedzy wspolpracujacymi cz,sciami skladowymi mechanizmu. Miedzv walkiem a otworem wystepuje luz, gdy srednica walka jest mniejsza od srednicy

60 otworu, wcisk zas - gdy srednica walka jest wieksza od srednicy otworu.

b) .S!~
·s c,
~:!;:
N::;5

G>O, PO ~
np. 5t&;f F liJ
i
6>0, F~O
np 5+8,'
(ff) 60>0, F<O
np.5±D,5 G
6.0,F<O
np 5-8., ''tj-

56:8:1 ~~~(;

~

-e-

iii.... \

.~ 6t"" "0"""'

Q:1~g

~
fP- cc
~-
~
~ "
f--- R15±JJ/1 61

6<0, F<D np 5=&1

Rys. 6.1. Zasady tolerowania wyrniarow:

a) granice dopuszczalnej zmienncsci wymiaru rzeczywistego liniowcgo (I) i katowcgo (/I) C - wy~ar rzeczywisty, N - wymiar nommalny,

A - wymiar dolny,

B - wymiar gorny,

F - odchylka dolna,

G - odchylka gorua.

___ -L. - tolerancja wymiaru.

Wymiar rzeczywisty C jest wlasciwy, gdy:

A~C::s;B;

b) przedstawienie graficzne r62- nych sposobow tolerowania wymiar6w.

Linia zerowa - linia prosta odpowiadajaca wymiarowi nominalnernu N, wzgledem kt6rej okresla sic odchylki: goma G i dolna F wyrniaru. Szerokosc zakreskowanych pol [szerokosc pola tolerancji T) dia wszystkich przedstawionych przypadk6w jest r6wna 0,1 mm;

c, d, e) przyklady wymiarow tolerowanych.

Spos6b tolerowania wymiaru zalezy od jego rodzaju. Wymiary zewnetrznefc) i wewnetrzne (d) toleruje sie zwykle w glab materialu, wymiary zas posrednie (e) - symetrycznie (odchylki: g6rna i dolna 0 takiej samej wartosci i przeciwnych znakach). Taki sposob tolerowania ulatwia osiagniccic wlasciwego wymiaru rzeczywistego podczas obrobki czesci. Odchylki wymiar6w wpisuje sie pismem 0 wysokosci h~2,5 mm

Odpowiednie luzy lub wciski uzyskuje sic przez tzw. pasowanie, czyli przez skojarzenie otworu i walka 0 jednakowym wymiarze nominalnym N i ustalonych odchylkach wymiarowych dla otworu i walka, przy czym przyjeto nastepujace

oznaczenia tych odchylek:

• dla otworu:

ES - odchylka gorna; EI - odchylka do Ina,

.. dJa walka:

es - odchylka gorna; ei - odchylka dolna.

Rodzaj pasowania okreslaj4luzy graniczne (Lma" Lmin) lub wciski graniczne (Wmax' Wmin). Rzeczywiste luzy i wciski S4 z reguly wieksze od luzow i wciskow najmniejszych oraz mniejsze od [uzow i wciskow najwiekszycb.

W zaleznosci od tego, czy miedzy czesciami wystepuja luzy czy wciski, rozroznia site nasttePuj4ce rodzaje pasowan:

_ luzne, w ktorych zawsze wystepuje luz;

mieszane, w ktorych moze wysttepowac luz lub wcisk; _ ciasne, w kt6rych zawsze wysttepuje wcisk.

Wymienione pasowania tworza oparty na mitedzynarodowych ustaleniach tzw. normalny uklad pasowaii, kt6rego zasady S4 nastepujace:

411 Rodzaj pasowania jest okreslony symboJami Jiterowymi:

dlaotworow:A, B, C, CD, D, E,EF, F,FG, G, H,J,JS,K, M, N,P, R, S, T, LJ, Y, X, Y, Z, ZA, ZB, ZC;

dla walkow: a, b, c, cd, d, e, ef, f, fg, g, h, j, js, k, m, n, p, r, s, t, u, v, x, y, z,

za, zb, zc.

Mozna go uzyskac przez pasowanie na zasadzie stalego otworu lub zasadzie

stalego walka. Ze wzgledow ekonomicznych czesciej stosuje sie pasowanie na zasadzie stalego otworu. Symbole literowe okreslaja polozenie pola tolerancji otworu i walka wzgltedem Iinii zerowej, wyznaczonej przez wymiar

nominalny N.

• Wartosci odchylek wymiarowych otwor6w (ES, EI) i walkow (es, ei) S4

okreslone symbolami literowymi, numerem klasy dokladnosci wykonania oraz wymiarem nominalnym czesci. Przyjeto 19 klas dokladnosci 0 oznaczeniach: 01; 0; 1; 2; ... 17, przy czym im wyzszy jest numer klasy - tym dokladnosc wykonania jest mniejsza (obszar dopuszczalnej zmiennosci wymiaru nominalnego witekszy). Najczesciej stosuje site klasy dokladnosci o numerach od 5 do 12. Nurner klasy dokladnosci okresla szerokosc pola

tolerancji otworu i walka.

Dokladne dane dotyczace doboru pasowan oraz wartosci odchylek otworow i walk6w S4 po dane w Polskich Normach dOtYCZ4Cych tolerancji i pasowan.

Informacje dotyczace rodzaju pasowania oraz numer klasy dokladnosci wykonania podaje site przy odpowiednich wymiarach na rysunku.

Zasady tworzenia pasowan oraz przyklatly ich oznaczania na rysunkach

przedstawiono na rys. 6.2.

62

Rys . .6.2. Zasady pasowania

=,..,...,..,..,...,,_+~I CZ,SCI maszyn:

a) pas~wanie czesci z luzem (1) I z wciskiem (11), Co - wyrruar rzcczywisty otW~)[U, CW ~ wymiar rzcczywisty walka;

h) luzy i wciski graniczne.

Przy narzuconych dopusz- 9zalnych gramcach zmiennoSCl wymiarow rzeczywistych OtWOTU I walka, okreslonych przcz odchylki: ES i EI dla otworu oraz es i ei dla walka luz lub wcisk moze zmienia6 51, od wartosci maksyrnalnej do minimalnej;

c) tW~)fZenle pasowan na zasadzie stalego otworu. Pasowanic uzyskuje sie przez dobler.ame do otworu (0 danej sredmcy norninalnej N oraz odchylkach: E1=0 ES>O) walk6w 0 takiej sa: meJ.. sredmcy nominalnej I ;oznyeh odchylkach, Ot~ wor, zwany otworem podstawowyrn, oznacza sie litera H walki zas Iiterarni od a do zc' w zaleznosci od rodzaju pasowama;

d) tworzenie pasowan na zasadzie stalego walka. Pas<?wan~e uzyskuje sie przez dobieranie do walka (0 danej sredmcy nominalnej N oraz odchylkach: es~O, ei<O) otworow ° takiej samej sredmcy nornmalnej i roznych odchylkach. Walek, zwany walkiem _ podstawowym, oz~acza 511' litera h, otwory zas literami od A do ZC w zaleznosci od rodzaju pa: sowama;

e) pclnc oznaczenie rodzaju pasowama;

tl przyklad oznaczenia pasowania.luinego 11a rysunku zlozcmowyrn (1) i na rysunkach czesci skladowych (I1)

b)

d)

e)

zna« w truer x/asa dokladnoSci klasa dokladnoSci

~ nommolny ~ otworu \ walka

\~rI171 C

t1J ._, ,_---I ,! 'I r "

,r~lillllllf J

. -~",' Iff' V

rod?J1j otworu I I \ rodzaj watka

63

6.4. Tolerancje kszt artu i polozenla

Rzeezywiste ksztalty krawedzi i powierzehni czesci maszyn oraz ieh wzajemne polozenie roznia sie od tyeh, ktore zaprojektowal konstruktor, na skutek nieprecyzyjnosci wytwarzania czesci,

Odchylki ksztaltu i polozenia sa wyznaczone przez porownanie ksztaltu rzeczywistego czesci z ksztaltem idealnym, okreslonym przez tzw.linie i powierzchnie przylegajace, styczne do linii i powierzchni rzeezywistyeh. Miara odchylki jest najwieksza roznica miedzy tyrni wielkosciami.

Miara tolerancji ksztaltu i polozenia jest najwieksza dopuszczalna odchylka ksztaltu i polozenia (dopuszczalna ~ m,,)'

Tolerancje oznaeza sie na rysunkaeh znakiem tolerancji oraz jej wartoscia liczbowa (w mm). Oznaezenie to umieszeza sie w ramce, polaczonej linia z grotem z okreslona krawedzia lub powierzchnia czesci lub z pomocnicza linia wymiarowa (jednym ze sposobow zgodnych z norma PN-87fM-01145, pokazanych na rys. 6.3 i 6.4). Oznaczajac tolerancje polo zenia, podaje sie w razie potrzeby rowniez. baze, wzgledem ktorej ta toleraneja jest okreslana. Baze oznacza sie zaczernionym trojkatem oraz niekiedy do datkowa litera (przyklady b na rys. 6.4).

Toleroncja pro5toliniowQsci

To/erancja plaskoSci

toierancio akro,gfosci

ToJeroncja wafcowosci

64 Rys. 6.3. Tolerancje ksztaltu

Znak

Ioleronqa wspoiosiowosci

(I) wsp61na as otwordw

~j~l

(II)

l(i~

Nazwa toleranc}i

TalerOfiCjiJ. rowndieglajci

a) \1ezaletna

b) Zqletna

Ioierarcja prostoaodtosct

a~nieZa(eZna b) 'z,~!ezna

r waf eowa 0 promi niu R tub sredmcy¢)

Ioleroncju bicia: promieniowego as/owego

Przyklad olnaczerHa

a)~~l

~ I

T,=O,05

b)~

~I

fLfl@8J C

o)~

Iub ~ ..

~

a)~

R< T. -004

b)~

tub

cp~

.<2~

Rys.. 6.4. T ojerancjc polozenia

5 - Rysunek techniczny

65

6.5. Chropowatosc powierzchni

Powierzchnie czesci maszyn nie S,! idealnie gladkie; wystepuj a na nich nierownosci w postaci wgl<;bien i wzniesien (rys. 6.5). Zbior nierownosci, 0 sredniej wysokosci od setnej czesci mikrometra do kilkudziesieciu mikrometrow wystepujacych na powierzchni w malej odleglosci od siebie, nazywamy chropowatoscia powlerzchni. Od chropowatosci powierzchni zalezy jakosc wspolpracy czesci w urzadzeniu,

Rys. 6.5. Zarys profilu powierzchni czesci (w duzym powiekszeniu)

Chropowatosc powierzchni najczesciej okresla sie parametrem R, (srednie arytmetyczne odchylenie profilu od linii sredniej) lub R, (wysokosc chropowatosci wg dziesieciu punktow profilu) zgodnie z norma PN-73/M-04251. Jako podstawowy przyjmuje sie parametr R,. Orientacyjne wartosci parametru R, dla niektorych rodzajow obrobki powierzchni wynosza:

Rodzaj 0 bra bki

2.5+ 10 2,5+ 10 2,5+10 0,63+ 1,25

0,16+ 1,25 0,04+ 1,25

Toczenie

Frezowanie

Wiercenie

Rozwiercanie

Szlifowanie

Docieranie

Chropowatosc powierzchni oznacza si;; na rysunkach, podajac:

- znak chropowatosci (przy rzucie przedmiotu - wykreslony linia cienka, w oznaczeniu zbiorczym -lini'! gruba i 1,5-krotnie wiekszy); maksymalna dopuszczalna wartosc parametru R, (bez symbolu R,) lub parametru R, (z symbolem R,);

dane uzupelniajace, gdy jest wymagany warunek, aby powierzchnia byla

obrabiana okreslonym sposobem.

Dane dotyczace chropowatosci powierzchni podaje sie bezposrednio przy rzucie przedmiotu oraz w formie zbiorczego oznaczenia chropowatosci w prawym

gornym rogu rysunku. .

Na rys. 6.6 przedstawiono zasady oznaczania"\1ropowatosci powierzchni.

66

67

a)

k//I _ _/-\,,/-~~ Y\6; \/ ¥ '\lid

60° sreaoco wpisarEgo okff/Yu se f H H- wySOkOSC liczb wymiarowYCh

b) rysunku

1,25 ~"-,£!.(,,,=\:-

Rys. ,6:6. Oznaczanie chropowatosci powierzchni:

a) stC?s?wane znaki chropowatOSCl;

h) spos6b podawania parametIU .c~ropowatosci powierzchni 1 danych uzupelniajacych;

c) zastosowanie znak6w chropowatosci do okreslenia sposobu .obr6bki danej powierzchni:

(I) - bez zdjecia warstwy materialu (np. przez odlewanie ),

(if) - przez zdjccic warstwy materialu (np. skrawaniem),

(III) - bez zdjecia 1ub przez zdjccic warstwy materiahi,

(IV) - powierzchnie nieobrabiane lub zachowane z poprzedniego procesu technologicznego.

Dodatkowo stosuje sic:

(V) - znak w zbiorczym oznaczeniu chropowatosci;

d) znaki chropowatosci nalez y umieszczac przy Iiniach zarysu rz~tu lub przy liniach pomocniczych;

c) oznaczanie chropowatosci powierzchni gwintu;

I) oznaczanie chropowatosci pracujacych powierzchni kot zebatych;

g) rozgraniczenie roznych chropowatosci tej samej powierzchni:

II) zbio~cze oznaczanie chropowatosci:

(1) - oznaczenie jednakowej chropowatosci wszystkich powierzchni,

(If) - oznaczcnic roznych chropowatosci powierzchni.

Przed nawiasem podaje sie chropowat05C dotyczaca wickszosci powierzchni czesci, znak zas w nawiasach sygnalizuje wystepowanie innych chropowatosci

c)

(1) 10

(!I) ~~I V

(III)

(IV)

(v)

d)

0' ,Q;"

,

l'~" <b

(\

'a

h) (I)
(II)
7l b fY(V)
8=3- ~ 6.6. Oznaczanie obr6bki ciepinej

W celu polepszenia wlasciwosci wytrzymalo§ciowych metali (najczesciej stali) stosuje sie obrobke cieplnll. Przyklad oznaezania obrobki cieplnej zgodme z norma PN-89/M-01147 przedstawiono na rys. 6.7.

0)

Nartawac H!iC fftPil

r latJliczka rysu.nkowa

Rys. 6.7. Oznaczanie obrobki cieplnej:

a) jesli obrobce cieplnej podlega cala czesc, to 0z:uaczellle podaje sie nad tabliczka ry-

sunkowa; .

b) jesh obrobce cieplnej podlega fragment powierzchni czesci, to oznacza sic ty powierzchnie linia punktowa gruba i oznaczenie wpisuje sic nad Iinia pomocnicza

6.7. Oznaczanie powlok ochronnych

Powloki ochronne stosuje sie w celu zabezpieczenia powierzchni metali i ich stopow przed korozja, nadania im odpowiednich wlasciwosci lub estetycznego

wygladu, . .

Oznaczajac rodzaj powloki, podaje sie szercg symbol! zgodme z norma

PN-73/H-04652. Przyklad oznaczenia powloki na czesci wykonanej ze stal!: powloka zlozona z niklu (Ni) 0 grubosci minimalnej l Ourn (10), 0 pow1erzchm matowej (m) oraz chromu (Cr) wolnego od spekan (I), wykonana zgodme

z norma PN-83/H-97006

Ni 10 m Cr f PN-83/H-97006

Przyklad oznaczania powloki ochronnej (zgodnie z norma PN-89/M-01154) przedstawiono na rys. 6.8.

0)

68

Nt 10m erf M-m/H-97f)W

~ 'w

Pawto/w Nl1(]mGrf PN-8)/H-97{J(}6

I Tobliczka flj5unko'MJ

Rys. 6.8. Oznaczanie powlok ochronnych:

a) powloka na oalej powierzchni czesci. Oznaczenie podaJe sic uad tabliczka rysunkowa;

b) powloka na fragmencie cze~' sci ~ spos6b oznaczania Jest podobny jak przy obrobce cieplnej (rys. 6.7b)

7. Rysunki ztozonvch czesci maszvn oraz polaczen

7.1 Wprowadzenie

Podane dotychczas wiadomosci dotyczyly ogolnych zasad rysowania i wymiarowania czesci maszyn wraz z dodatkowymi oznaczeniami. W rozdz. 7 beda przedstawione zasady rysowania bardziej zlozonych czesci maszyn oraz podstawowych polaczen, stosowanych w budowie urzadzen, Poniewaz ieh wi erne odtworzenie rysunkowe byloby niekiedy bardzo pracochlonne - stosuje sie wiele uproszczen rysunkowych. I tak np. linie srubowe zwojow sprezyn srubowych rysuje sift jako linie proste, w czesciach gwintowych rue rysuje sift zarysow gwintu, w ko!ach zebatych zas - zarysow zebow, oznaczajac te elementy umownymi liniami i dodatkowo je opisujac. Ulatwia to i zuacznie przyspiesza rysowanie, wymaga jednak dobrego opanowania przyjetych uproszczen.

7.2. Odlewy

Wiele czesci stosowanych w urzadzeniach produkowanych w duzych seriach wytwarza sie w postaei odlewow z metali lub tworzyw sztucznych. Ksztalty odlewow powinny bye odpowiednio dobrane; scianki ich musza miec mozliwie jednakowa grubosc oraz zbieznosc, naroza zas - zaokraglenie, wowczas odlew bedzie lekko wychodzil z forrny. Usztywnienie odlewu osiaga sie przez zastosowanie zeber. Informacje dotyczace ksztalu odlewu najczesciej umieszcza sie na rysunku w postaci dodatkowych uwag (rys. 7.1).

Uwagi 1. Grubosc ieber 2 mm

2; Niewymiarowane pochylenill odlewnicze r

3. Niewqmiarowane promienie odlewnicze 1 mm

Rys. 7.1. Rysunek odlewu cisnicniowego

A by zachowac prostote rysunku, me rysuje sie promieni i pochylen odlcwniczych 0 malei wartosci

Powierzchnie, ktore powinny bye po wykonaniu odlewu obI robione, oznacza sie odpowied-

nim znakiem, podajac rowniez wartosc parametru chropowatosci (np. R"~2.5 rzm)

69

7.3. Czesci gi?te

Czesci gi\!te sa formowane z blach metalowych. Na rys. 7.2 przedstawiono zasady rysowania i wymiarowania czesci gietych,

A-A

Rys. 7.2. Czesci giete:

a) ksztaltowanie czesci gietej.

W miejscu giecia blacha zostaje promieniowo wygieta, zachowujac przy tym swoja grubosc. Dlatego podczas rysowania nalezy zwrocic uwage, aby wykreslic luki ' o promieniu R i R. z jednego punktu;

b) przyklad wymiarowania cZfisci gietej.

Przy wymiarowaniu giecia podaje sie jedynie wartosc wewnetrznego promienia giecia R.

W razie potrzeby wykonuje siy dodatkowo rzut rozwiniety czesci (przed gieciem) wg rys. 5.13.

7.4. Lozvska toczne

Lozyska toczne, stosowane do osadzania czesci obrotowych, przedstawia sic na rysunku w uproszczeniu. Przyklady stosowanych uproszczen niektorych lozysk zgodnie z norma PN-81/M-Ol135 pokazano na rys. 7.3.

(III)

b)

~~~~.

a)

(I)

(II)

70

(IV)

(I)

Rys. 7.3. Rysunki uproszczone Iozysk tocznych:

a) Iozysko toczne w przekroju - kulkowe poprzeczne zwykle (I), kulkowe skosne (II), walcowe poprzeczne (II!), kulkowe wzdluzne (IV);

~ lozysko toczne - poprzeczne lub skosne w widoku poosiowym (I), wzdluzne w widoku prostopadlym do osi Iozyska (II)

(II)

; -2f·

7.5. Spr~zyny

Na rys, 7.4 przedstawiono zasady rysowania i w miarow' " .. spotykanych sprezyn srubowych walcowych' naco kY h ania najcz,sclej

. . . IS owyc I nacI'l h

zwmietych Z okraglego, spr,zystego drutu. gowyc ,

a)

Spr/;zyna

naciskowa

naciqqowa

Rys. 7.4. Rysowanie i wymiarowarue sprczyn:

II) rysunki sprezyn w widoku 1 przekroju.

Sprezyny naciskowe majq zwy~Ie zakoriczenia plaskie, sprezyny zas naciagowe - zaczepy, czesto w formie cdgietych ostatnich zwoj6w. Gdy. ~pr~zyn~ m~ ~UZ'f Iiczbe z:V0Jow, r:y~uJe sie jedynie po kll~a ZWOJOW z kazdego jcj konca,. przy czym, aby zachowa,c prostote rysunku; wykresla src przekr6j cze-

SClOW~, ukazujacy tylko ostatnie zwojc sprezyny (jak na rys. 7.4b).

Nalezy rowniez zwrocic uwagv !la sYTI?~trycznos6 nachylema. zW~Jow sprezyny;

b) ~Yl!llaruJ4C sprezyny, podaje Sl~:

- srednice drutu d

- srednice sprezyny nacis-

kowej (I) wewnetrzna D l_ub z~wn~trznq. o; " - srednice sprczyny naciagowej VI) zewnetrznq D" - dlugosc to sprezyny w stame swobodnyrn (bez obciazenia},

- liczbe zwoj6w czynnych Zc o~~ calkowita liczbe zwojow Z

71

7.6. Kola i przekladnle zl[lbate

Kolo zebate jest to uzebiony element mechanizmu przeznaczony do przenoszenia ruchu na inny element dzieki wspolpracy kolejnych zebow. Jednostopniow,! przekladnie zebata tworza dwa zazebiajace sie kola. Najczesciej spotyka sie przekladnie zebate walcowe 0 osiach rownoleglych oraz przekladnie stozkowe i slimakowe 0 osiach prostopadlych (rys. 7.Sa).

CZI'SC uzebiona kola, zwana wiencem, sklada sie z kilku elementow. Budowe wienca kola zebatego walcowego 0 zebach prostych oraz podstawowe zaleznosci geometryczne uzebienia kola pokazano na rys. 7.Sb.

Na rys. 7.6 przedstawiono zasady rysowania najczesciej spotykanych kol i przekladni zebatych zgodnie z norma PN-78/M-01137, na rys. 7.7 zas _ przyklady wymiarowania uz,bienia kol z\,batych.

a)

W)

(/)

EJ$-0- #

b)

a::;ml d,=m(Z+2y) df=m(z-2u)

y=1 u=I,25dlam"lmm u=I.4 dia m« tmm

Rys. 7.5. Przekladnie zebate:

a) schematy najczesciej spotykanych przekladni zebatych - walcowej (J), stozkowej (I!), sliruakowej (II!);'

h) budowa wienca kola zcbatego.

Wieniec kola jest ograniczony przez okregi wierzcholk6w i podstaw (0 srednicach odpowiednio d, i dr). Uzebienie sklada sie z zebow i WI!);bow. Umowny okrag podzialowy 0 srednicy d dzieIi zab na glow, i stop, (0 wysokosciach odpowiednio h'l i J~r). Wzdluz tego okregu mierzy sie grubcsc zcba i szerokosc wrebu oraz podziafke p kola. Bok zeba rna najczesciej zarys ewolwentowy. Istotna i znormalizowana wielkoscia w kole zebatym jest modul

m=l!.. n

Majac dany modul m oraz liczbe zebow z kola, mozna --........_ obliczy6 jego srednice po"dzialowa d oraz srednice wierzeholk6w d, i podstaw d,

72

'I 0 II~ ~:b .~. : i~~~

rrh'i~r,1 n-tt1, ' ~,~ r~

b) (/)

(Ill)

73

Rys. 7.6. Rysowanie kol zebatyeh i przekladni zebatych w uproszczemu:

a) rysowanie kola zebatego walcowego (!), kola zebatego sto~kowego (/!), slimaka (II!), slnnaczrncy (IV)'

b) rysowanie w wfdokach i w przekroj~ przekladni zebatej ~alcoweJ (!), stozkowej (I!). slimakowej (II!), ' Na rysunkach k61 zebatych i przekladni zcbatych przedstawionych w widoku powierzchnic wierzcholkow k6l zaznacz.a sie linia gruba ciag- 1'1" powierzchnie zas podziaIowa c= Iinia punktowa cienka. Na rysunkach przekladni zl(_batych. za~nacza sie powierzchnie wierzcholkow obu kol. ~a rysunkach kol zebatych 1 przekladni zebatych przedstawionych w przekroJ~l. .zazr:acza sie dodatkowo hnt~ clagla gruba powierzchnie podstaw kol

74

ticzta z~Mw z
Madill norma/ny mn
.?artjs nr normy
odnie- kat zarusu Cl
sienia
taz
wierzchotkOWj c
90 a)

b

b)

Licztxz z~bdw z
Hodut narmalnlj mn
nr narmy
larys kqt zarljsu IX
oaoie -
stenia tuz
wierzcfJotkowy c
wspOtczymik
przesunlecia zarysu x Ry s. 7.7. Przyklady wymiarowania uzebienia a zebach prostych:

a)kolo zebate walcowe - wymiarujac jego uzebienie, p~daje sie:

- srednice wierzchofkow wraz Z odchylkarni,

- szerokosc uzcbienia,

- bicie prcmieniowe po-

wierzchni wierzcholkow wzgledem otworu osadczego kola,

- chropowatosc bok6w zebow (oznaczenie ua okregu podzialowym].

W tabliczce urmcszczoncj w prawym g6rnym rogu rysunku podaje sie dodatkowe dane:

z -c-Iiczbe zebow: mn - modul normalny mierzony w plaszczyznie prcstopadlej do linii zeba, 0: - kat zarysu baku zeba: c - roznice wysokosci stopy i wysokosci glowy zeba;

b) zebnik drobnomodulowy

korygowany - elementy jego wymiarowania Sf! takie same jak w przypadku poprzednim, lecz bicie promieniowe powierzchni wierzcholk6w podaje sie wzglcdem czopow zebnika, w tabliczce zas podaje sie dodatkOWD wartosc wspolczynnika przesuniecia zarysu (korekcji) x.

Zasady wymiarowania bardziej zlozonych kol zebatych PQQano w normie PN-81/M.:oU40

7.7. Czesci gwintowe

Na powierzchniach czesci gwintowych sa wykonane srubowe naciecia 0 powiednim ksztalcie. Naciecia te wykonane na waleu tworza gwint ze\;Vnetr7nv' W otworze zas - gwint wewnetrzny, Na rys. 7.8 i 7.9 przedstawiono pocstawowe dane dotyczace gwint6w oraz zasady rysowania w uproszczeniu i wymiarowania gwint6w zgodnie z norma PN-78/M-01130.

a)

Ry s, 7.8. Gwinty:

a) geometria gwintu zewnetrznego (I) i wewnetrznego (II) p ~ podzialka gwintu (podzialka Iinii srubowej), a - kilt gwintu. W Polsce S,! stosowane gwinty metryczne (oznaczone litera M) 0 kacie Cl = 60"" i podzialce P zaleznej od srednicy zewnetrznej (sredniey gwintu). S,! to gwinty

zwykle. ,.

Czasarni stosuje sie g.w~nt): drobnozwojne ° mtuejszej wartosci podzlalki niz w gwintach zwyklych:

Ii) pasowanie gwiritow - najczesciej jest stosowane pasowanie luzne gwintu wewnctrznego oznaczonego litera H i gwintu zewnetrznego oznaczonego litera g, wedlug 6. szeregu tolerancji. Tolerowane S4: srednica wewnetrzna gwintu wewnetrznego, srednica zewnetrzna gwintu zewnetrznego oraz srednice podzialowe. Odchylki wymiarow sa okreslane wzgledem wymiarow nominal-

nyeh Ng gwint6w;. .

c) przyklady oznaczama gwm-

tow 0 srednicy gwintu 8 mm: (I) ~ gwint wewnetrzny; (II) ~ gwint zewnetrzny; (III) ~ gwint zewnetrzny

drobnozwojny ° podzialce P~O.5 mm

b)ES>O~~_

E/=O

'"

c) (I)

(II)

(1/11

75

Widok

Przekrdj

~~------~--------~----

Widok poosiowy

(1) E33- E:1k1 G §t::l~

(II)

(II)

76

Rys. 7.9. Zasady rysowania gwintow w uproszczeniu oraz ich wymiarowania:

a) uproszczenia stosowane podczas rysowania gwintow.

(I) - gwint zewnetrzny; srednice zewnetrzna rysuje sie Iinia ciagta gruba, srednice wewnetrzna - Iinia ciagfa cicnke.

(II) - gwint wewnetrzny; w przekroju srednice zewnetrzna rysuje sie linia ciag- 1<1 cien ka srednice wewnetrzna - linia ciagla gruba. W widoku obie srednice rysuje sie Iinia kreskowa cienka.

Koniec gwintu zaznacza sie w widoku linia ciagla gruba, w przekroju zas kreskowa cienka (w tym ostatnim przypadku rnozua jej nie rysowac). W widoku poosiowym gwintu Iinie cienka rysuje sic jako 3/4 ocregu:

b) wymiarowanie gwintu zewnetrznego (I), wewnetrznego (Il), wewnetrznego W otworze nieprzelotowym (II!). Nie podaje sir; wymiaru srednicy walka pod gwint rcwnetrzny (I) i srednicy otworu pod gwint wewnetrzny (II), g~ S4 one oczywiste dla danej srednlcy gwintu. Walki i otwory gwintowane nalezy fazowac, gdyz ulatwia to gwintowanie czesci oraz wzajemna wspolprace czesci gwintowanyeh;

c) przyklad wymiarowania czesci z gwintem zewnetrznym i wewnetrznym

7.8. Polaczenia gwintowe

Podczas rysowania polaczen gwintowych przyjmuje sie zasade przewagi gwintu zewnetrznego nad gwintem wewnetrznym. Przede wszystkim wiec rysuje sie wszystkie krawedzie gwintu zewnetrznego, a nastepnie widoczne krawedzie gwintu wewnetrznego.

Najczesciej sa spotykane polaczenia gwintowe wykonywane za pomoca znormalizowanych czesci gwintowych: srub i nakretek szesciokatnych, wkretow oraz podkladek. Na rys. 7.10 przedstawiono przyklady rysowania w I stopniu uproszczenia polaczen gwintowych zgodnie z norma PN-81/N-01613, a na rys. 7.11 podano przyklady znormalizowanych elernentow zlacznych wraz z ich oznaczeniami.

77

Dokfadnie

W llproszczeniu

a)

Rys. 7.10. Zasady rysowania pofaczen gwintowych:

a) polaczenie za pomoca srub.

Sruba przechodzi luzno przez otwory 0 srednicy D" w obu caesciach laczonych oraz w podkladce i jest rnacowana z drugiej strony przez nekretke. Koniec sruby musi wystawac poza nakretke (wyrniar I,);

h) polaczenie za pomcca wkretow z lbcm wa1cowym (I) i lbem stozkowym (Il). Wkret przechodzi Iuzno przez otwor 0 srednicy D" w jednej czesci i jest wkrccony w druga. Stosujac wkrety z lbem stozkowym, wykonuje silt nawiercenie 0 srednicy D1 i kacie 90°, aby leb wkreta nie wystawal ponad powierzchnie plytki. Jesli wkret jest wkrecony w otwor nieprzelotowy (II), to musi bye zachowana odlegloec f2 miedzy koncem wkreta a koncem gwintu W otworze. Wymiary: Dr>' DI, t; 12 Sf! znorrnalizowane.

Uwaga. Na rysunkach w uprcszczeniu nie pokazuje sie luzow, faz ani zakoticzenia otworu gwintowego nieprzelotowego; -

c) w widoku poosiowym wkretow przeciecia w lbie, sluzacc do wkrecania, rysuje silt pod katem 45° (w uproszczeniu - linia bardzo gruba)

In. •

{II) gO'

D,

b)

c)

Nerwa Rysunek upriJslczDny Przyktad ozracrenta
Numer normy
~ d 115, I 10
Stuba z tbem
szescioka,tnym A 5.6 Sruta 115"10-5.B-A
z gwintem no
catej dtugosei
PN- 8;/11-82105
~ @t a= 115, materia! - mosiqdz
Nakretka Nakreika 115-l1s-B
I szesciokaina B 5
PN-86/11-82:f4 \
E§"' d Hi, I 8
Wkret z ibem
wa{cowym Wkret 114'8.-68-A
PN-85/11-82215 A 68
~ d-114, I 8
wkrei z tbem
stozkowym
PN-85/11-822D7 A 5.8 Wkret 114 "8-5.8-A
tr1 @ d, 04,3 (do 114), material mosiqdz
Podktadka
do wkretdw A - Podktodka 4,3-A - I1s
PN-78/11-82007
ts=P d-¢J, I 10 1 material miedz
Nit z teem
sioikowum B - Nit 3"1O-[u-B
PN-88/M-82954
~ d ¢2,5, s 0,3, I 10
material: - aluminium
Nit rurkowy Nit 2,5"o,~0-Ai-B
I z tbem otoskim B -
PN-80IM-82~72 I·}
t-I-J~I d ¢3, I 10
Kotek walcowy A - Kotek walcowy 3x10-A
PN-89/11-85021
l1aieriaty stosowane m elementy: .>3 ROlf'Oznia sie -
§ 1 Kiasy dokiadnosci wykonania.-
-!;ruby, nakretki, wkrety: sial (bez OInacIenia), ~ -c; A(doktadn~, B(sredniodoktodna), C(lgrub~
mositui: (115) . .' . (e ) ~ ~ 2. W ratein ci ad wymaganeJ wytrIyrrqilJ!l1
-podktadkl .. sial (be: ozna_c~ema),mledz u 1 :§ -OJ lS na rozciaqarue i granicy pLastljcz,n~sCl:
mosiqdz (Ns), stopy a/umlntuln(AI~~ . (11) -~.~ -10 klaswtasnosci wytrzymatosclOwych
- nity: sidl. (bez oznaczenia )1_ tmeaz ell), mosiad: s, {J ~ ~ dla srub i wkrt;t6w , .
-\l
aluminium (AI), slopy auutinum (AI-s) {j ~ ~ - fJ klas wtasrosci wytrzymatoscLOwych
+koiki : sial (bez oznaezema) ~ ~ ala nakretek
Sl ~~ ..r
~ \

78 Rys. 7.11. Przyklady znormalizowanych elerneutow zlacznych

7.1. Potaczenia nitowe

Rozroznia sie polaczenia nitowe posrednte do Iaczenia elementow plaskich za pomoca nitu oraz bezposrednie, w ktorych role nitu spelnia jeden z elementow laczonych. Na rys. 7.12 pokazano przyklady polaczen nitowych.

a)

"j~ ~

prna nitowam:em po nitowanil1

Rys. 7.12. Polaczenia nitowe:

a) laczenie blach za pomoca nitow.

Dlugosc nitu lmusi bye wieksza niz laczna grubosc blach, aby bylo mozliwe jego roznitowanie. Srednica otworu pod nit musi bye wieksza niz srednica nitu, co ulatwia nitowanie.

Srednice otworow pod nity S,! znormalizowane;

h) przyklady rysowania polaczeri nitowych posrednich. Nity S=1 znormalizowane (przyldady najczesciej stosowanych nit6w wraz z oznaczeniami podano na rys. 7_11);

c) przyklady ksztaltowania poIaczeri nitowych bezposrednich (laczenie walka z plytka];

d) przyklad potaczenia nitowego tulejki z kolem zebatym: (1) - rysunek zlozeniowy, (If) - rysunki czesci skladowych z zaznaczeniem wazniejszych wymiar6w dotyczacych nitowania.

c)

oreo nilll,,'miem~

po nitllwaniu ~

d)

Pll nitllwaniu wqrriwrac!l)koWzqbaie

~

79

7.10. Polqczenia kotkowe

Na rys, 7.13 przedstawiono przyklad polaczenia za pomoca znormalizowanych kolk6w wa1cowych.

Rys. 7.13. Przyklad polaczenia kolkowego, w kt6rym plytki S,!polaczone za pomoca wkretow, a kolki sfuza do zapewmema jednoznacznego usytuowania plytek wzgledern siebie

7.11. Polaczenia lutowane i klejone

Polaczenia tego typu rysuje sie w uproszczeniu (zgodnie z norma PN-83/N-01635), zaznaczajac miejsce, w kt6rym maja bye one wykonane, linia ciagla bardzo gruba, Oznaczenie polaczenia sklada sie z: nazwy materialu Iaczacego (wpisanej nad linia odniesienia, kt6ra jest zakonczona grotem doprowadzonym do miejsca polaczenia), znaku rodzaju polaczenia oraz w przypadku gdy polaczenie jest wykonane na calym obwodzie - okregu o srednicy 3 -i- 5 mm. Przyklady oznaczania polaczen lutowanych i klejonych przedstawiono na rys. 7.14.

poiIpenie

klejone

Lutowane

Kle}

~

80 Rys.7.14. Oznaczanie potaczeu Iutowanych i klejonych

7.12. Polaczenla spawane

Polaczenia spawane rysuje sie w uproszczeniu, zaznaczajac spoine oraz opisujac rodzaj i wymiary spoiny. Na rys. 7.15 pokazano przyklady oznaczania i wymiarowania w uproszczeniu niekt6rych spoin wg PN-89/M-0l134.

w[]][[]

b)

'8

A-A

6 - Rysunek technfczny

81

Rya. 7.15. Polaczenia spawane:

a) oznaczanie polaczen spa wa ~ nych - spoina czolowa (I), spoina pachwinowa (II. III). Spoine w przekroju (I, II) zaczerma Sly;

b) przyklad rysunkowy polaczenia spawanego.

Na rysunku oznacza sie j wymiaruje spoiny oraz podaje sie wymiary i chropowatosc powierzchni ulegajacych obr6bce po spawaniu. wymiary dotyczace czesci skladowych podaje sie na oddzielnych rysunkach.

Oznaczenie spoiny podaje Sly nad linia odniesienia zakoriozena grotem. Oznaczenie to powinno zawierac znak spoiny oraz jej podstawowe wymiary.

Dlugosc I spoiny podaje sic wowczas, gdy nie jest ona rowna dhigosci taczonych elementow.

Znak spoiny rysuje sie linia gruba, 0 w)'sokosci rownej wvsokosci liczb wvrruaro-

wych. .

7.13. Polaczenla zgrzewane

Polaczenia tego typu rysuje sie w uproszczeniu, zaznaczajac punkty lub linie zgrzania oraz opisujac rodzaj i wymiary zgrzeiny. Na rys. 7.16 pokazano przyklady oznaczania i wymiarowania w uproszczeniu niektorych zgrzein wg PN-89fM-01139.

82

Promienie g{ecia 2 mm

a) (I) (II)

c/€}L ,#

*~

(Ill)

Idet/a

b)

Rys. 7.16. Polaczenia zgrzewane:

a) oznaczanie polaczeri zgrzewanycb zgrzeina ciagla (I), zgrzeina punklowa(Jl), zgrzeina Iiniowa rownolegla (lll);

b) przyklad wymiarowania CZ~sci zgrzewanych. Na rysunku ztozeniowym podaje sie oznaczenia i wymiary zgrzeiny. Gdy czesci zgrzewane nie maja skomplikowanych ksztalt6w, mozna rowniez podac na tym rysunkuich wymiary (w lj(rn przypadku plytki plaskiejl i wygietej). W innych przypadkach wykonuje sie oddzielnie rysunki wszystkich czesci Iaczonych

8. Dokurnentac]a konstrukcvjna

8.1. Wprowadzenie

Najprostsza dokumentaeja konstrukeyjna urzadzenia lub meehanizmu sklada sie z rysunku zlozeniowego, przedstawiajacego wszystkie zespoly i czesci skladowe w zlozeniu, oraz z rysunkow tyeh zespolow i czesci. Zasady obowiazujace podczas wykonywania tych rysunkow omowiono na przykladzie dokumentacji konstrukcyjnej zacisku (rys. 8.1-0- 8.4).

8.2. Zasady wykonywania rysunk6w zlozeniowvch

III Rysunek zlozeniowy (rys. 8.1) powinien bye tak wykonany, aby mozna bylo zorientowac sie we wzajemnym wspoldzialaniu czesci, Na rysunku zlozeniowyrn zwykle nie umieszcza sie wymiarow,

II Na rysunku zlozeniowym umieszcza sie w razie potrzeby uwagi montazowe, dotyczace operacji wykonywanych przy regulacji, ustawianiu itp.

• Zespoly i czesci skladowe urzadzenia sa oznaczane numerami. W pierwszej kolejnosci nnmeruje sie zespoly i czesci wykonywane, a nastepnie - elernenty znormalizowane przez polskie norrny (na rys. 8.1 - pozycja 3). Numery wpisuje sie duzymi wyraznymi eyframi, podkresla sie krotka linia gruba i prowadzi od niej Iinie cienka do okreslonego zespolu lub czesci, Linie tv konczy sie wyraznie kropka (punktem).

III Na rysunku zlozeniowyrn urnieszeza sie zlozeniowa tabliczke rysunkowa (np. wzor III z rys. 1.9), w ktorej podaje sie (rozpoczynajac od dolu) nazwy zespolow i czesci urzadzenia, W przypadku elementow znormalizowanych podaje sie ieh oznaczenia oraz numer normy.

II Wszystkie rysunki wchodzace w sklad dokumentacji konstrukcyjnej powinny miec numery. Stosuje sie kilka sposobow numerowania, z ktorych najczesciej stosowany jest system dziesietny. W systemie tym numer rysunku sklada sie z oznaezenia literowego (zwiazanego najczesciej z nazwa urzadzenia) oraz grupy cyfr, ktora okresla rodzaj rysunku (zlozeniowy urzadzenia, zlozeniowy zespolu, wykonawczy czesci). Kolejnosc ustalania numeracji rysunkow rnoze bye nastepujaca:

- rysunek zlozeniowy urzadzenia: Z.O.O;

- rysunki zespolow skladowyeh urzadzenia: Z.1.0, Z.2.0, Z.3.0 ;

- rysunki czesci wchodzacych w sklad zespolow: (Z.1.1, Z.1.2, Z.1.3 ), (Z.2.1,

Z.2.2, Z.2.3 ... ), ... ;

- rysunki czesci wchodzacych w sklad urzadzenia: Z.O.I, Z.0.2, Z.0.3 ... Numery rysunkow wpisuje sie w odpowiednich rubrykach tabliczek rysunkowyeh .

• W tabliczce rysunkowej podaje sie oznaczenie materialu, z ktorego ma bye wykonana czesc, ponadto numer normy dla czesci znormalizowartej.

83

84

I Rys. 8.1. Rysunek zlozeniowy
zacisku
1
~I
r-~
IF~


i 3
I
I
W=
~
3 Nakr~tka 114-A 2 PN-86/H-82144 ln12e
2 sotec 1 11059 Z.O.!
1 PokreUo 1 2.1.0 uwagi-
~ka Nazwa czesc! izespoiu) 1. szt nateria: Nr narmy lab rys.
I


Podziatka Nazwa urzqdzenia lur' Nr rys.
2: 1 Zaclsk Z.O.O 8.3. Zasady wykonywania rvsunkow zespotow i czesci skladowvch

., Rysunki zlozeniowe zespol6w, z kt6rych sklada silt urzadzenie, wykonuje sie wedlug takich samych zasad, jak rysunki zlozeniowe urzadzenia. Na przyklad na rys, 8.2 przedstawiono pokretlo, w kt6rym w oprawie bakelitowej jest zaprasowana tuleja, Podano wymiary oprawy i wymiar okreslajacy polozenie tulei wzgledem oprawy .

.. Rysunki czesci skladowych (rysunki wykonawcze) wykresla sie oddzielnie i zaopatruje w tabliczki rysunkowe, np. wz6r IV z rys. 1.9 (rys, 8.3 i 8,4). Uwaga. W tabliczkach rysunkowych na rys. 8.1+ 8,4 podano jedynie informacje dotyczace rysnnk6w zacisku.

Uwagi

Rys. 8.2. Rysunek zespolu pokrctlu

2

R 1,5 co 45'

Tuleja

Oprawa

Nazwa czesci

Podzia a 2; 1

Nazwa zespoiu

L szt. Nr rys.

1 Z.I.0

Pokrrdto

85

86

9. Orqanizacja pracv z rvsunklem technicznYI11 w zakladzie przernvstowvm

Rysunki techniczne wykonane tuszem na kalce stanowia tzw. oryginaly i przechowuje sie je w archiwum rysunkow w kompletach dotyczacych okreslonego urzadzenia (rysunki zlozeniowe wraz z rysunkami czesci) lub wedlug formatow arkuszy. Rysunki te sa przechowywane w stanie nie zlozonym w specjalnych szafach z szufladami 0 odpowiednich formatach (bardzo duze rysunki zwija sie w rulon).

Kazdy rysunek ma numer wpisany w tabliczce rysunkowej (przyklad ustalania numeracji rysunkow podano w rozdz. 8) oraz numer archiwalny, umozliwiajacy w miare potrzeby szybkie odszukanie rysunkow w archiwum.

Do celow produkcyjnych robi sie z oryginalow kopie (odbitki). Najczesciej wykonuje sie je metoda fotograficzna, czyli naswietlajac przez oryginal papier swiatloczuly Iampa lukowa, a nastepnie wywolujac go w parach amoniaku . Nowsza metoda, nie wymagajacq papieru swiatloczulego i chemikaliow, jest elektrostatyczna sucha metoda zwana kserografiq.

Odbitki rysunkow sklada sie do formatu A4, gdyz jest on dogodny do przechowywania w teczkach, przy czym sklada sie je w taki sposob, aby tabliczka rysunkowa z nazwa i numerem rysunku znalazla sie na wierzchu. Na rys. 9.1 przedstawiono sposoby skladania rysunkow 0 wiekszych forma tach do formatuA4.

~
" ~~
0
'"
~ "''''
-'!;!,
~ "I> I:
s:
~
»
'"
~]
000
• .0 ~
~U :;j.
a,
~ ~
.~ ~
t ~
. ~ ti
0. i1
.'!i ~
I'.
! JI_
I~ A3

87

Rys. 9.1. Sposoby skladania rysunk6w 0 formatach Al-7- A3 do formatu A4 (zgodnie z nor. rna PN c86/N-01603). _ Rysunki sktada sie w harmonijky, najpierw wedlug Iinii prostopadlych do podstawy rysunku, a nastepnie wedlug HuH rownoleglych do niej. Linie punktowe oznaczaja zalamania wypukle, linie zas kreskowe :-- zalamania wklesle, Kolejnosc skladania wskazujq podane cyfry.

Obszar zakreskowany oznacza wierzch zlozonego rysunku (T - tabliczka rysunkowa)

10. Przvkladv rvsunkow

10.1. Wprowadzenie

W rozdziale 10 podano przyklady rysunkow typowych czesci maszynowych oraz rysunek zlozeniowy prostego urzadzenia wraz z rysunkami czesci skladowych. Przedstawione czesci wystepuja w wielu urzadzeniach elektronicznych, np.: plytki i czesci giete - w obudowach przyrzadow i kondensatorach; tuleje, uchwyty i kola zebate - w urzadzeniach strojeniowych; sprezyny - w przelacznikach; zespoly dociskowe - w ukladach prowadzacych tasme papierowa w dziurkarkach i czytnikach.

Umieszczone w tym rozdziale rysunki S4 rysunkami wykonawczymi zawierajacymi niezbedne informacje podczas wytwarzania czesci. Do kazdego rysunku dolaczono krotki opis slowny, ulatwiajacy odczytanie tych informacji. W tabliczkach rysunkowych podano jedynie informacje dotyczace przedstawianej czesci lub urzadzenia,

10.2. Ptytka

Plytka (rys. 10.1) jest wykonana z blachy stalowej IIT 0 grubosci 4 mm i ma 40 mm dlugosci oraz 25 mm szerokosci, Plytka ma zaokraglone dwa naroza, trzecie zas zostalo sciete skosnie. W jednym z bokow plytki wykonano wyciecie w ksztalcie luku, Dodatkowo wykonano w plytce piec rozmieszczonych rownomiernie otworow 0 takiej samej srednicy i jeden otwor 0 wiekszej srednicy,

Plytke narysowano w dwoch rzutach, z ktorych jeden jest ~rzekrojem stopniowym. Jako bazy do wymiarowania przyjeto gorna i lewa krawedz plytki. Chropowatosc powierzchni obrabianych plytki jest okreslona parametrem R,= 10 pm. Plytka jest pokryta chromianowana cynkowa powloka 0 grubosci 12 pm.

10.3. Uchwyt

Uchwyt (rys. 10.2) jest wykonany ze stali 45 i ma ksztalt kostki 0 wymiarach gabarytowych 15 x 16 x 40 mm, w ktorej zrobiono kilka wyciec i otworow. Uchwyt ma za zadanie mocowanie czesci wa1cowej, wchodzacej w otwor o lOR? i zacisniecie jej za pomoca wkreta M4. Dwa otwory 0 4,3 mm sluza do mocowania uchwytu wkretami M4 do plyty.

Uchwyt narysowano w dwoch rzutach, ktore S4 jednoczesnie przekrojami: plaszczyzna A-A i plaszczyzna B-B przechodzacu przez osie otworow o 4,3 mm. Chropowatosc powierzchni otworu 0 10H? jest okreslona parametrem R; = 1,25 pm, pozostalych zas powierzchni Ra = 5 pm. Uchwyt jest

88 czerniony w celu zabezpieczenia go przed korozja.

~
'1>
~
~
~
"
""
~
-'1
.8
~
~
'"
'&
'1;;

~
-sc
'"
-<0
<'S
89 10.4. Tuleja

Tuleja (rys. 10.3) jest wykonana z mosiadzu M059 i rna wymiary gabarytowe o 60 x 25 mm. W lewej czesci tulei jest wykonany drobnozwojny gwint zewnetrzny, w prawej zas - szesc otworow gwintowanych, rozmieszczonych rownomiernie co 60" na okregu 0 srednicy 30 mm. Tuleja rna dwie pasowane powierzchnie (040h7 i 020H7) 0 podwyzszonej gladkosci powierzchni (Ra= 1,25 11m). Dla pozostalych powierzchni Ra= 5 11m. Odchylka prostopadlosci walca 0 40h7 wzgledem oznaczonej bazy A nie powinna bye wieksza niz 0,05 mm. Tuleje narysowano w jednym rzucie w polprzekroju.

10.5. Wspornik

Wspornik (rys. 10.4) jest wykonany z blachy stalowej IIT 0 grubosci 2 mm i jest czterokrotnie giety. W czesci wykonano dwa otwory 03,2 mm (do mocowania wspornika wkretami M3 do podstawy) oraz otwor 05+g·! (do osadzenia czesci wspolpracujacej, np. walka 0 srednicy 5 mm), ktory zostal wywiercony po wygieciu (zapewnia to uzyskanie wspolosiowosci otworow), Dopuszczalna chropowatosc powierzchni obrabianych wynosi Ra= 10 ,1m, z wyjatkiem otworu 0S+g.l, dla ktorego Ra=2,5 pm. Boczne powierzchnie blachy nie sa obrabiane. Wspornik jest czerniony w celu zabezpieczenia przed korozja,

Wspornik narysowano w trzech rzutach w celu pokazania wszystkich szczegolow, a zwlaszcza miejsc giecia. Na jednym z rzutow pokazano przekroj plaszczyzna A-A, na drugim -przekroj czastkowy po to, by uwidocznic ksztalt otworow oraz zwymiarowac ich srednice,

10.S. Sprezvna

Sprezyna naciskowa (rys. 10.5) jest zwinieta z drutu stalowego D45 0 srednicy 0,5 mm i rna srednice zewnetrzna rowna 4,5 mm. Po zeszlifowaniu koncow dlugosc sprezyny w stanie swobodnym wynosi II,S mm.

Na rysunku podano dodatkowo tzw. charakterystyke sprezyny, okreslajaca zaleznosc jej dlugosci od przylozonej sily (przy ugieciu sprezyny do 6,5 mm wywiera ona sily P = 5 N).

10.7. Kolo zebate

Kolo zebate (rys. 10.6) jest wykonane z mosiadzu M059 i rna grubosf 3 mm. Na rysunku procz wymiarow kola zebatego podano w tabliczce dodatkowej dane podstawowe charakteryzujace uzr;bienie.· Dopuszczalna chropowatosc srednicy osadczej (06H8) oraz bocznych powierzchni zebow wynosi

90 R~ "'" 1,25 11m, pozostalych zas powierzchni R; = 5 pm. Bicie promieniowe po-

\q
!
1;
~
.~
§,
~
i"
'"
'"
91 ~

~ . . ~

'/" . "'-.

. ri\ ~ I( ,~",

'.~.

H--+---F9'-'~__...,._tt-t '~

~ 1f-+-~

92

wierzchni wierzcholkow kola zebatego wzgledem srednicy osadczej nie powinno bye wieksze niz 0,05 mm, Aby zmniejszyc mase kola zebatego, wykonano w nim cztery otwory rozstawione symetrycznie co 90' na okregu 0 srednicy 14 mm.

Kolo zebate narysowano w dwoch rzutach, z ktorych jeden jest polowa widoku poosiowego, drugi zas - polprzekrojem.

10.8. Oprawka

Oprawka (rys, 10,7) jest wykonana jako wypraska z bakelitu. Ze wzgledu na zlozony ksztalt przedstawiono j~ w pieciu rzutaeh, dwa z nieh sa przekrojami A-A i B-B, ktore ukazuja wewnetrzne uksztaltowanie oprawki, Ma ona obrabiana tylko jedna powierzchnie (Ra= 5 I'm), pozostale zas maja ehropowatosc wynikajaca z technologii proeesu prasowania (Ra=0,63 I'm), Na rysunku umieszczono dodatkowe uwagi dotyczace ksztaltu czesci i ulatwiajace jej wykonanie przez prasowanie na goraco w formie,

10.9 Zespo] dociskowy

Dokumentacja konstrukcyjna zespolu doeiskowego (rys. 10,S -i- 10,13) sklada sie z: rysunku zlozeniowego (rys, 10,8), rysunku zespolu rolki (rys. 10.9) i rysunku czesci skladowych (rys, 10.10-'- 10,13), Poniewaz czesci S,! bardzo proste, w opisie podane sq jedynie informacje dotyczace ieh wspoldzialania. Aby zwiekszyc czytelnosc rysunk6w czesci skladowych, podano na nich kolorem czerwonym wymiary wspolzalezne, ktore zapewniaja latwy montaz czesci oraz ich dobra wspolprace w zcspolc,

Zespol dociskowy (rys. 10.S) sklada sie z zespolu rolki oraz wspornika, polaczonych dwoma wkretami M3 poprzez podkladki.

Zespol rolki (rys. 10.9) sklada sie Z osi rolki, rolki i plytki. Os rolki jest pasowana suwliwie w otworze plytki i roznitowana (wymiary: 04hS i 4,5 na rys. 10.10 oraz wymiary: 04H8; 06; 120' i 4 na rys. 10.12). Na osi rolki jest osadzona obrotowo rolka, z zachowaniem luzu poosiowego (wymiary: 07f9 i 10,5+~,1 na rys. 10.10 oraz wymiary: 07HS i 10_~ 1 na rys. 10.11). Powierzchnie wspolpracujace mail! podwyzszona gladkosc (R, ~ 1,25 I'm).

Plytka jest wsunieta w wyciecie we wsporniku i przykrecona do niego dworna wkretami M3 (wymiary: 3; 8+:,1; 16J:l; 8±O,I; 2 otwory 0 3,5 na rys. 10.12 oraz wymiary: 3; 16+:,1; S±O,I; 2 otwory M3-6H na rys. 10,13), Zespol dociskowy moze bye przykrecany dwoma wkretami M4 do podstawy (2 otwory 0 4,3 na rys. 10,13).

W szystkie czesci stalowe zespolu dociskowego S,! zabezpieczone przed korozja przez czernienie.

93

B-B

R,'s. to.7. Rysunek wykonawczy oprawki

Niezwljmiarowane grubo$ci sctone« 2 mm Pachy/enie odlewnicze 1° 30'

Promienie odfewnicze 0,2 mm

Material bake/it

Podziafka Nazwa aeso

i'1

Oprawka

94

Rys, 10.8. Rysunek ziozeniowy /cspulu dociskowego

A-A

4 Podkiadka J,2-A PN-78/I1-B2IlJ7 In12e
PN-85.11-82215 Inl2c
2 20 W.O.1
ZO.I.O
SII. rtaieia! Nr normy tub rys. Umgi
Na.WG urza,c1zenia lesprfi dociskawy i.szt, Nr rys.
1 ZD.O.O 95

'.~

~

---+-li",-+-_L'i

~

~

~ '< 18-91 ""'
~ ! ~~
0 w:;fJ
'" ~~
», c-,
~ ~ ~
0 -" '>
2 :J
.~ ~
~ §. (i 21>
'" ~~
0 ~'§ N._
~ C:ltj ~i ~""
"'" g~
"'-_ 2 ,a.
c<~ ., ~;.-,
a:2 -~ ~ ~tI
~.2 ~~~ l
0 ~-~
~o. ;'i c,
~~ e~ ::t"" l1
"'1l
- -- lj ;g -c.,
l: 'f- !
~ '" '"
:,} i':l
~ ¥
." '"
~ '" E
~ ~
~i- ~ ! ......
:§~ Os " i is I~
~ ~
~~ ·H j~
97
96 7 - Rysunek techniczny 11. Rysunki schamatvczne

Rysunki schematyczne wykonuje sie w celu zobrazowania zasady dzialania urzadzen i mechanizmow. Na rysunku schematycznym przedstawia sie przy pomocy znormalizowanych symboli graficznych czesci i zespoly urzadzenia oraz ich wspoldzialanie.

Symbole graficzne stosowane przy wykonywaniu rysunkow schematycznych w rysunku technicznym maszynowym sa zawarte w normach: PN-82fM-OI089 (dotyczacej schematow kinematycznych) i PN-85fM-OI05O (dotyczacej napedow i sterowan hydraulicznych i pneumatycznych).

W tab!. 1 -i- 6 podano wykaz symboli graficznych najczesciej stosowanych w rysunkach schematycznych urzadzen i mechanizmow. Na rys. 11.1 i 11.2 przedstawiono schematy urzadzen z zastosowaniem symboli podanych w tablicach.

98

Tab/iea 1. schemat!! kinematuczne
Ruch jednos/ronny zwrotny z zatrzymaniem w potoieniach
skrajnych posrednich
pro.siolinio.wy - ------ c:J ..u-
obro.to.wy 7-)- 7-1 A ~
sity - Wafek (os , irzpien )

wektor
momentu _..---.... - Poiaczenie nleruchome + -0--
csesci z watkiem
ogniwo meructome 777777777, A Pofa,czenie nierucho.me
(o.slo./a) 3-- czesci ogniwa _:::...
przesuwne cbroiowe cylindryczne kulisle
Pota,czenie --b-- _L y'
ogniw ~ __.DT'
----
--
mciskowa nacia,go.wa skretna spiralna
Spreitma ~ ~ ~ + 99

Tablica 2. Schematy kinemalyczne

wzdiuzne poptzecmo - wzdiuine
to.iysko. poprzeczne
jednostronne dwustronne jednostronne awustrotme
slizgawe LJ -+ -+r- I~ II~I
,...,
tocrne ___Q_ --8: a __ D_ ----B-
D. --a- D Sprz~g/o.

PrzeHadnia reoata

elektro - magnelyczne

sqmbo! ogolnlj

-H-

odsrodkowe cieme

sziywne

jeanakierunkowe

podatne

slimakowa

walcowa wewneirma

zebatkowa

waLcowa zewm;trzna

srubowti

sioikow«

Przekiadnia cierna

Rodzaj paska:

Przekfadnia paskowa

ptaski -

klinawy V okragllj 0 z~baty ~

sioikowa

10

Tablica 3. Schematy kinemaiyczne
1 ~ Walek mmgs
---j Mechanizm
Hatnulec srubowy qietki
a tuchu
obrotowa prosto/iniowljm
nechanum 1/;;: Krzywka -ED- ~
_j_. +-
zapadkowy \ ,~/
'-t/
o rucbu : ostrzowy cy/indrytznlj kraikowy ptaski
Popychacz A A ~ A
w prosto/iniowym
mechaniimie
krzywkowym
obrotowqm ~ ~ ~ ~
Ry s, 11.1. Schemat czujnika ze-
garowego. .
Na rys. 11.1 przedstawiono
schemat czujnika zegarowego
7 do pomiaru przemieszezeri li-
~\\III!/ niowych. Koncowka p0n:iaro-
6 \ wa 1 jest prowadzona ~ lozysku
slizgowym 3. Przemieszczenie
rN ~ koncowki powoduje poprzez
przekladnie zebatkowa 4 1 wal-
COW!! 5 obrot walka ze .ws~a-
.~ zowka 6, ktora natJodzlelm 7
wskazuje wartosc przemieszcze-
nia (w setnych czesciach mm).
cf' Sprezyna spiralna 8 w dodat-
8 9 5 3 kowej przekladni zebatej 9 ka-
~ suje luzy we wszystkich ,prze-
~ ktadniach zebatych w czasie po-
i miaru. Po zakoriczeniu pomiaru
sprezyna 2 cofa k.Olic6wk~ po-
miarowa do polozenia poczat-
kowego.
0 Tablica 4. Schema!y h!!drouliczne i pneumatyczne
roboczy steruja,cy odproWadzajacy T
Przewdd Skrzyzowanie
---- ------ - przewodow

symbol ogolny - czynnika hydraulicznego - czynnika pneumatycznego
trod!o
clsnienia 8- 8-+- @-i>-
Walek ojednym (dWOCh)1 ==F +1 Zmiennosc J /
kierunkach obro!u charakterystyki
symbol ogolny - przyc;skiem -diwignia,
sita, ~ ct:C t=t==
mi~sni
- Popychaczem -spr~iyna, _1 ro/ka,
mechaniczne cC we
G:J::C
- e/ek!romagnesem - siLnikiem
- z 1 cewka, <: 2 cewkami e/ektrycznym
elektryczne
rzC oC me
sterowanie
- wzrost cisnienia - spadek ciinienia
- berposredmo przez -+{ --t>-{ --+{--:r{
cisniemem
- wzrost cisnienia - spadek cisruenia
- posrednio ze
W5pomaganiem orsez -£(-q -q-q
- elekiromagnesem ciSnieniem
i ctsnieoiem Iub cisnieoiem pneumatljczno -
- hljdraulicznym

z{ozone cn=C £L1 ~

cn=C ~
101

102

Tab/ia 5. Sehemaly hydrauliezne i pneumalyczne
kierooek jeden (slaty) dwa (zmienny) sprezarka
tiocrenia .
stale) 0= Q= ¢=
Pompa wyda)nosci
hydrau/iezna
rmieonej 0= W==
wydajnosci
kierunek jeden (staty) dwa (zmienny)
tcocrenia : ...
state) C/= ¢c= Q= ¢=
Silnik wljdajnosci
hydrauliczny
i pneumalyczny ~ 0= ~ ¢l=
o ruchu
obrolowym zmienne}
wydajnosci
hydraullczny pneumatyczny Prz.kladnia hydrauliezna
Sitnik z pompa 0 zmiennej wydajno- =ifJJ:)t
o rucbu =D== sci ostalym kierunku
wahadlowym =tF ttocsenid, silnlkiem state)
chionoosci a statym
kierunku przeplywu
hydrauliczny jednostronnego dziaiania dwu.stronnego dziaiania
pneumatyczny 0 tuchu DE= ~ [ [
posuwisto - zwrotnym I I I :


wrmacmcc: cisnieria ~ ~ cisnienie fieczy (qazu)
o vartoscl x rastaje
hydrauliczny i pneumatyczny wimocnione do wyzszej
wartosci y
Rozdzielacz hydraulic2ny, - IrDjp%ieniowy - dwupolaieniowlj
z potozemem posrednim
zawar rDzdzLetaja.Ctj
pneumalyczny I I I I [IIJ

dwie drogi polaczone dwie dragi odciete eden! drogi ootacrone
Rozdzi~ia[z! (kanat otwarty) (kanat zomkniety) paromi (dwa konaty olwarte)
zawar
rozdzie!aja,cy: OJ W [JJ 00
I trojd!,ogowy, dWtJpo(oteniowy parazietac: wzmacniaja.cy i przeksztalcaja.cy
Z pOfozeniem posredntm! sterowany zmienny sygnat eleklryczny
Razdzielacz, ~~~r~::l~~ne;%~ie~~r6t pod dtawiau) ze w mnenna; enerqie CLeczy
zawar wspomaganiem
rozdzielaja.cy .~ elektromagne- ~
tyeznym Tablica 6. Sehemaly hljdrau/iczne i pneumalyczne

bezpieczenstwa

nieobciajamj sterowany ciSnien/em hydraulicznlj pneumatyczny

zwrotny

Regulator przeptywu Przeptywomierz Fillr Zbiornik
$ ---er- -<[>-- L.._j
Manomelr Nagrzewnica Chladnica sitoi« eleklryczny
~ --+- -+- 0= Zawar

przeLewowfj

103

Rys. 11.2. Schemat napedu silo nika hydraulicznego,

Silnik elektryczny 1 napedza pompe hydrauliczna 2, kt6ra tloczy ciecz ze zbiornika 3 do rozdzielacza z przez.filtr 5. Nadmiar cieczy jest kierowany z powrotem do zbiornika przez zawer przelewowy 6. Przy wl,!czonej lewej cewce elektromagnesu rozdzielacza ciecz jest tloezona przez regulator przeplywu 7 do lewej komory silnika hydraulicznego 8 i wcwczas jego ttoczysko przesuwa sill: wprawoo Przy wlaczonej prawej cewce elektromagnesu rozdzielacza ciecz jest tloczona do prawej komory silnika hydraulicznego i wowczas jego tioczysko przesuwa sie w lewo, zas ciecz z Iewej komory przez zawor zwrotny 9 przeplywa z powrotem do zbiornika przez przeplywomierz 10 i Filtr 11.

12. Podstawowe wiadomoscl z rvsunku tachniczneqo budowlaneqo

12.1. Wprowadzenie

Na podstawie rysunkow technicznych budowlanych, ktore zawieraja niezbedne informacje do budowy obiektu, wykonuje sie wszystkie prace na budowie. Cecha charakterystyczna tych rysunkow jest przedstawienie budynkow lub ich [ragment6w w zmniejszeniu (w podzialce zrnniejszajacej),

W zaleznosci od podzialki, w jakiej jest wykonany rysunek, sit stosowane trzy

stopnie dokladnosci opracowania rysunku:

411 pierwszy - podzialka rysunku mniejsza niz 1:100; \

• drugi - podzialka rysunku 1:100 i 1:50; )

III trzeci - podzialka rysuuku wieksza niz 1:50.

Zasady wykonywania rysunkow technicznych budowlanych roznia sie od

zasad stosowanych w rysunku technicznym maszynowym. Roznice dotycza: - zastosowania linii rysunkowych;

- oznaczania przekrojow;

- wymiarowania.

W rysunku budowlanym, podobnie jak w rysunku maszynowym stosuje sie uproszczenia rysunkowe w postaci umownych oznaczen graficznych wielu przedmiot6w i element6w konstrukcyjnych. Postac oznaczenia zalezy od przyjetego stopnia dokladnosci wykonania rysunku.

12.2. Linie rysunkowe

Najczesciej stosowane w rysunku budowlanym linie rysunkowe przedstawiono na rys. 12.1.

104

l.p. Nazwa linii

- polozenie plaszczyzn przekroju

lin/a

lastnsawanie

Cio,gta cienka

- zarysy widoczne obiektow konstrukcji

i wyposazenia '

- zarysy konstrukcji widoczne pod plaszczyzna przekroju lub za nia

- lime wymiarowe i pomocnicze linie wyrniarowe

- linie odniesienia

2 Cia,gio gruba

- zarysy i krawedzie przekroj6w obiektow

3 Cia,gta bardro gruba

- prety zbrojeniowe w konstrukcjach betonowych

- instalacje

Cia,g/rJ zygzokowa ~ tub fatlsejj cienka

- urwania rzutow

5 Kreskowa cienka

~ zarysy niewidoczne

6 Punktowa gruba

Rys. 12.1. Rodzaje i podstawowe zastosowanie linii rysunkowych w rysunku technicznym

budowlanym 105

12.3. Rzutowanie widok6w i przekroj6w

Ogolne zasady rzutowania w rysunku technicznym budowlanym sa takie same, jak w rysunku mechanieznym. Stosowane sa rzuty prostokatne (z zaleeeniem rozmieszezenia rzut6w metod" europejska) oraz rzuty aksonometryczne.

Podczas rysowania rzut6w sa stosowane nastepujace rodzaje linii: ciagla gruba (zarysy przekroj6w), ciagla cienka (zarysy widok6w), kreskowa cienka (zarysy niewidoezne).

Podezas rysowania przekroj6w polozenia plaszezyzn przekroju oznaeza sie linia punktowa gruba i opisuje sie cyframi arabskimi, przy czym rz\llfem gl6wnym, na kt6rym dokonuje sie przekroj6w, jest rzut poziomy (rys. 12.2).

PN -87/B-01037

Rys. 12.2. Oznaczanie i rysowanie przekroj6w

12.4. Wymiarowanie

Podezas wymiarowania rysunk6w teehnieznyeh budowlanyeh linie wymiarowe zakancza sie ukosnymi kreskami, wymiary zas podaje sie w em (rys. 12.3).

Rys. 12.3. Wymiarowanie i usytuowanie otworu drzwiowego

Wysckosc poziom6w w budynku wymiaruje sie w odniesieniu do po- 106 ziomu zerowego. Jako poziom zerowy przyjmuje sie poziom najnizej polozonej

podlogi pomieszezenia nadziemnego uzytkowego budynku. Rozr6zniasi,przy tym stan surowy i wykonczeniowy budynku. Przyklad oznaczenia i zwymiarowa_ nia poziom6w przedstawiono na rys. 12.4.

0) I" ..

~

b)~

Rys. 12.4. Oznaczenie i wymiarowanie poziomu: a) stan surowy budynku; b) stan wykoriczeniowy budynku (poziom zerowy)

Podezas wymiarowania wzniesien i spadk6w podaje sie wartosc nachylenia, a kierunek wznoszenia lub spadku oznacza sie strzalka (rys. 12.5).

0)

£:-

b) _~I ----~I-

~A'_ ~6~~~o ~ I

~Iqq I~

Rys. 12.5. Oznaczenie i wymiarowanie pochylni: a) na rzucie pionowym; b) na rzucie poziomym

Aby zwymiarowac schody (rys, 12.6) podaje sie kolejno: Iiczbe stopni, wysokosc stopni i szerokosc stopni. Dodatkowo oznacza sie strzalka kierunek wznoszenia schod6w.

Rys. 12.6. Wymiarowanie schod6w

107

12.5. Uproszczenia rysunkowe

Niekt6re uproszczenia rysunkowe i symbole element6w budynk6w oraz ich wyposazenia, stosowane w rysunku teehnieznym budowlanym, przedstawia rys. 12.7.

108

g)

)

Rys. 12.7. Symbole i uproszczenia rysunkowe elementow budowlanvch:

a) ctwor siegajacy-podlogi ~ rue zabudowany (bez stolarki) ~ 1, zabudowany (ze stoIarka) ~ 11;

b) otwor rue siegajacy podlogi -e-nie zabudowany (bez stolarki) - I, zabudowany (ze stolarka) ~ II;

c) drzwi w pierwszym stopmu dokladnosci - jednoskrzydlowe (1), dwuskrzydlowe (II);

d) drzwi w drugim stopniu dokladnosci - jednoskrzydlowe (I), dwuskrzydlowe (11), jednoskrzydlowe balkonowe (II1);

e) wneka - w plaszczyznie przekroju (1), ponizej plaszczyzny przekroju (11), powyzej plaszczyzny przekroju (Il1);

f) kanaly - dymowe (1), wentylacyjne (11);

g) trzon kuchenny - gazowy (I), elektryczny (11);

h) zlewozmywak kuchenny

dwukomorowy;

l) umywalka

C)

(I)

-1\-

d) (I) {II} (IAl
11e lYle
e) {I} (I!) (III)
qJ cp r-I-l
I
f) (I) (II)
ell , 00 ~
0)

b)

Rys. 12.8. Przekroje budynku mieszkalnego w drugim stopniu dokladnosci: a) pionowy; h) poziomy

przez jedna z powlarzalnych kondygnacji. 109

Na rys. 12.8 przedstawiono rzuty dw6ch przekroj6w budynku mieszkalnego, wykonane w drugim stopniu dokladnosci: przekr6j pionowy oraz przekr6j poziomy przez jedna z powtarzalnych kondygnacji. Na rys. 12.9 przedstawiono rzut tego samego przekroju poziomego w pierwszym stopniu dokladnosci,

Rys. 12.9. Przekroj poziomy budynku mieszkalnego w pierwszym stopniu dokladnosci

13. Podstawowe wiadornosci z rvsunku technicznego geodezyjnego

Podstawowym dokumentem kartograficznym, zawierajacym informacje 0 terenie, rozmieszczeniu w nim obiekt6w oraz uzbrojeniu terenu w siec urzadzen technicznych, jest mapa zasadnicza.

W zaleznosci od stopnia nasycenia szczeg61ami (obiektami lub urzadzeniami technicznymi) mapy zasadnicze wykonuje sie w nastepujacej skali (podzialce):

I : 500, I: 1000, I: 2000, I: 5000. Obejmuja one odpowiednio nast~puj,!ce obszary: 10 ha, 40 ha, 160 ha, 1000 ha.

Pierwowz6r mapy zasadniczej wykonuje sit;' na stabilnym podloza (plansza aluminiowa oklejona papierem kreslarskim, folie kreslarskie), nie zmieniajacym wymiar6w liniowych pod wplywem temperatury i wilgotnosci powietrza.

Podstawowe informacje 0 terenie i sposobie jego zagospodarowania sa zawarte w tresci mapy, na ktora skladaja sie m.in.: punkty osnowy geodezyjnej, granice (paris twa, jednostek administracyjnych, uzytkow gruntowych, dzialek), rzezba terenu, pokrycie szata roslinna, wody, drogi, koleje, budynki, urzadzenia techniczne. Wszystkie te informacje sa podane na mapie za pornoca umownych znak6w oraz opis6w. Przyjmuje sie przy tym zasade: wszystkie szczegely przedstawia sif zgodnie z ich usytuowaniem w terenie, a jesli rozmiary tych szczegolow umozliwiaja przedstawienie ich w skali danej mapy, to zgodnie z ich zarysem. Najczcsciej stosowane znaki umowne przedstawiono na rys. 13.1.

Przyklad wycinka mapy zasadniczej w skali 1: 500 przedstawia rys. 13.2, a w skali I: 2000 - rys. 13.3.

Podczas og61nego planowania przestrzennego, studi6w nad uzbrojeniem terenu i opracowari inzynierskich koncepcji przebudowy i rozbudowy sieci urzadzen technicznych wykonuje sit;' mapf przegladowa, Zawiera ona podstawowe informacje 0 rodzaju i rozmieszczeniu element6w technicznego uzbrojenia terenu (podziemnego, naziemnego i nadziemnego).

W zaleznosci od istniejacego lub przewidywanego uzbrojenia terenu wykonuje sie mapy przegladowe w skali 1 :5000, 1: 10000 i 1:25000, uzywajac odpowiednich map podkladowych.

Na mapie przegladowej umieszcza sie wszystkie przewody i urzadzenia techniczne sieci wodociagowej, kanalizacyjnej, cieplnej, gazowej, telekomunikacyjnej i elektroenergetycznej.

Aby zapewnic czytelnosc mapy przegladowej, wykonuje sie ja w zaleznosci od stopnia zageszczenia uzbrojenia technicznego terenu danego obszaru, jako: e jedna mape zbiorcza dla wszystkich rodzaj6w sieci, gdy nie S1! one zbyt zageszczone;

.. grupe map, gdy sieci S4 zageszczone, obejmujaca: siec wodociagowa i kanalizacyjna,

siec cieplna i gazowa,

siec telekomunikacyjna i elektroenergetyczna.

111

112

--t8--

a)

(I)

~ t---I._..... _ .. _ .. - .. -

(/1)

(IV) b)

d) e)

g)

r,;- -;;- -;,l

I I

I" I

I" "I

I " " I

L _j

j)

#

m)

(I)

--lO_

o} (/) ~

5)

(I)

u) --wBOO-

h) '----l 10001 I 0 0 I

10001 100'

L _j

k)

c)

f)

D

I) ®

(Ill)

(II) n)
---19 _____ .35,2
(III) p) r}
~ 0 ;;0::.
t} (I) (II) (II) ----7-

(1/)

k500

--eNN--

2cx640

BeNW

Rys. 13.1. Znaki umowne i opisy mapy zasadniczej:

a) granica - panstwa (I), wojew6dztwa (II), jednostki administracyjnej, up. gminy lub miasta (III), dzialki (IV);

b) ogrodzenie;

c) brama W ogrodzeniu;

d) droga (ulica);

e) tar kolejowy (tramwajowy); j) budynek;

g) trawnik;

h) park;

i) drzewo; J) most;

k) row;

l) studnia;

m) warstwica - pogrubiona (I), ciagla (II);

n) wysokosc punktu terenowego,

0) linia napowietrzna - tclekomunikacyjna (1), elektroenergetyczna niskiego napiecia (II), elektroenergetyczna wysokiego napiecia (III);

p) slup pojedynczy;

r) latarnia na slupie;

s) przewod podziemny - os przewodu (1), krawedzie przewodu (II);

t) przew6d podziemny projektowany - os przewodu (1). krawedzie przewodu (II);

u) przyklady oznaczen prze-

wodow

Rodzaj przewodu oznacza sie Iiterami:

w - wodociagowy, k - kanalizacyjny, c - cieplny, g - gazowy~ t - telekomunikacyjny, eNN - elektroenergetyczny niskiego napiecia, eNW - elektroenergetyczny wysokiego napiecia.

Dla przewod6w rurowych podaje sie ich srednice w mm. Jesli w kanale znajduje si~ kilka przewodow, to podaje sie ich liczbe. Uwaga, Os przewodu (8 i t) rysuje sie, gdy jego rzut jest rnniejszy niz 1,5 nun W skali napy. Wysokosci warstwic (m) 1 punkt6w terenowych (n) SEl: podawane w m

13.2. Wycinek mapy zasadniczej w skali 1 : 500

113

114 Rys. 13.3. Wycinek mapy zasadniczej w skali 1: 2000

W uzasadnionych przypadkach, przy rozbudowanym uzbrojeniu terenu, wykonuje sie oddzielnie mapy dla kazdej sieci.

Mape przegladowa wykonuje sie w skali:

1119 J : 10000 i 1: 25000 - wielobarwnie, stosujac nastepujao, kolory dla odpowiednich sieci: niebieski (wodociagowej), brazowy (kanalizacyjnej), czarny (cieplnej), zolty (gazowej), pornaranczowy (telekomunikacyjnej), czerwony (elektroenergetycznej) .

• 1: 5000 - wielobarwnie (jak poprzednio) lub czarnym tuszem.

Przewody na mapie przegladowej opisuje silo' wg zasad podanych na rysunku 13.1.

Wykaz znak6w umownych stosowanych przy opisie map przegladowych dJa r6:i:nego rodzaju sieci przedstawiono na rys. 13.4

Wycinek mapy podkladowej w skali 1:5000 przedstawiono na rys. 13.5, a nakladki mapy przegladowej uzbrojenia tego obszaru w siec telekomunikacyjna i elektroenergetyczna - na rys. 13.6.

a) (I) (II) b) (I) (II)
0 - .. 150- 0 -k400-
c) d)
(1) (II) (I) (II )
0 --c80- QJ --gBO-
e)
(I) (II) (Ill) (IV) (V)
0 CdiiiI -1- - -1-- ---/---
f)
(I) (II) (Ill) (IV) (v)
0 l.6J l2'SJ -e- ~--e---
g) (I) (II) (III) (Iv) (V)
IT D ~ 0 ~ Rys. 13.4. Znaki umowne j opisy mapy przegladowej:

a) siec wodociagowa - stacja uzdatniania wody, stacja pomp (I), przew6d (II);

h) siec kanalizacyjna - oczysz-

czalnia, przepompownia

sciekow (I), przew6d (II);

c'} siec cieplna - elektrocieplownia, kotlownia (1), przewod (II);

d) siec gazowa - koksownia, tlocznia gazu, stacja zbiornikowa (I), przewod (II);

e) siec telekcmunikacyjna - centrala (I), szafa kablowa (If), linia w kanalizacji (l1l), linia doziemna (IV), linia napowietrzna (V);

f) siec elektroenergetyczna - elektrownia (J), stacja transformatorowo-rozdzielcza (II), punkt transformatorowy (III), linia napowietrzna (IV), linia kablowa (V);

g) symbole zgodne z norma PN-92/E-OI200 - szafa kablowa (1), elektrownia projektowana (IT) oraz istniejaca (III), stacja transformatorowa projektowana (IV) oraz istniejaca (V)

lIS

116 Rys. 13.5.

Wycinek mapy podklad .

owe) w skali 1: 5 000

~~~ 13..6. Wycinek naklad .

YJ a 1 elektroenergetyczna ki mapy przegladowej w skali .

1.5000 uzbroj enia w . ,

siec telekomunika-

14. Nowe techniki wykonywania rysunk6w

14.1. Nowe rna'teriafv kreslarskie

W zwiazku z rozwojem technologii rnaterialow kreslarskich mozliwe sta!o sie zastapienie tradycyjnych materialow, takich jak kalka i brystol, foliami poliestrowymi odznaczajacyrni sie duzo wieksza trwaloscia, odpornoscia na uszkodzenia i dobra przezroczystoscia, Folie te sa zmatowione z jednej strony, co umozliwia rysowanie na nieh olowkiem ituszem. Stosuje sie rowniez folie z naniesiona warstwa swiatloczula, przeznaczone do robienia odbitek z rysunkow wykreslonych na kalee lub folii.

Do wykonywania matrye do plytek drukowanyeh sa stosowane coraz czesciej tasrny kreslarskie, za pomoca ktorych wykleja sie sciezki, pola lutownicze i inne niezbcdne elementy. Powoduje to znaczna oszczednosc czasu w porownaniu z wykreslaniem tuszem oraz poprawia czytelnosc rysunku, a ponadto zapewnia wieksza dokladnosc matrycy, co dla plytek drukowanych o malych wymiarach ma duze znaczenie.

Stosowane sa rowniez zestawy symboli, liter i cyfr 0 roznych wysokosciach, wydrukowane na arkuszach z folii. Przenosi sie je na powierzchnie rysunku przez docisniecie za P0l110c,! dowolnego tepego narzedzia, co doskonale zastepuje kreslenie ich tuszem.

14.2. Nowe metody wykonywania rvsunkow"

Duzym ulatwicniem pracy kons.ruktora podczas projektowania jest zastosowanie systemu CAD (ang. Computer Aided Design - komputerowe wspomaganie prac projektowo-konstrukcyjnych), ktory umozliwia rowniez tworzenie dokumentacji konstrukcyjnych (rysunkow zlozeniowych i rysunk ow czesci) za pornoca komputerowego zapisu konstrukcji. Dzieki temu zapisowi konstruktor moze oszczedzic ok. 30% czasu przeznaczonego na konstruowanie, bowiem tyle wlasnie zajmuje mu wykonanie rysunkow tradycyjna metoda,

Komputerowy zapis konstrukcjijest zbiorem informacji 0 cechach konstrukcyjnych danego urzadzenia oraz jego czesci skladowych. Zbi6r ten moze bye umieszczony w pamieci operacyjnej komputera lub na zewnetrznych nosnikach danych (dyski, tasmy papierowe lub magnetyczne). Mozna np. na tasmie papierowej zakodowac za pornoca dziurkarki ciag instrukcji sterujacych urzadzeniem kreslarskim, ktore na ich podstawie sporzadza rysunek czesci. Ponadto instrukcje te moga bye rowniez wykorzystane podczas wykonywania tej czesci na obrabiarce sterowanej numerycznie.

W systemach CAD sa stosowane graficzne urzadzenia wejsciowe i wyjsciowe wspolpracujace z komputerem.

118

* Winkler T.: Komputerowy zapis konstrukcji. Warszawa, WNT 1989.

Urzadzenia wejsciowe sluza do wprowadzania do komputera da h. .

. . h i nyc wejsClOWyC 1 rozkazow (dyrektyw), przeprowadzania pewnych operacji na elemen-

tach geometrycznych, umieszczania na ekranie rnonitora nowych element'

h'l ~

geon~etrycznyc l aczenia ich z istniejacymi. Urzadzcniami wejsciowymi sa:

klawiatura alfanumeryczna i funkcyjna, pioro swietlne, drazek manipulacyjn~ myszka i tablet z sonda lub lupa. '

Klawia~a alfanumeryczna sluzy do wprowadzania do pamieci komputera danych wejsciowych oraz instrukcji. Umozliwia ona przesuwanie wskainika (kurs~ra) w kierunku osi x i y. Szersze zastosowanie podczas tworzenia rysunku na ekranie rna klawiatura funkcyjna; po nacisnieciu odpowiedniego na niej k1awisza jest wykonywana okreslona instrukcja lub wyswietlony okreslony symbol.

Pioro swietlne jest przetwornikiem fotoe1ektrycznym. Podczas wodzenia piorem po ekranie monitora mozna wprowadzac do parnieci komputera nowe informacje rysunkowe lub usuwac stare.

Drl!zek.m~nipulacyjny (ang. joystick) jest przetwornikiem potencjometrycznym. Polozenie kursora na ekranie monitora jest ustalane przez wychylanie drazka w kierunku osi x i y.

Myszka sluzy do wyboru dyrektywy, ktora jest umieszczona w okreslonym pol? menu (zestaw opcjonalnych funkcji oferowanych przez oprogramowanie) wyswietlonego na ekrame momtora. Przesuwanie myszki wywoluje ruch kursora po ~,kran.ie. Po przesunieciu k~rsora do odpowiedniego pola, a nastepnie po naClS1l1\!CIU okreslonego przycisku rnyszki, nast\!puje wykonanie wybranej dyrektywy lub wyswietlenie kolejnego menu, zwiazanego z ta dyrektywa. .

T~blet jest plyta 0 powierzchni roboczej wykonanej z tworzywa sztucznego, po ktorej przesuwa sie sonde lub lupe, polaczona z nia przewodem. Chwilowe polozenie sondy lub lupy-'iia powierzchni tabletu jest okreslone przez porniar wartosci sygnalu, kt6ry powstaje po docisnieciu koncowki sondy do tabletu lub nacisnieciu przycisku w obudowie lupy. Wspolrzedne tak zdefiniowanego punktu zostaja przeslane do pamieci komputera.

Na powierzchni tabletu mozna rowniez umieszczac roznorodne plansze, zwane arkuszami menu, ktorych zawartosc jest umieszczona w parnieci komputera. Plansza jest podzielona na wiele pol, kazdemu z pol przyporz'!dkowana Jest pewna dyrektywa, ktora po wybraniu przez sonde lub lupe jest przekazywana do wykonania przez komputer (np. wykreslenie na ekranie prostej .laczacej dwa punkty 0 okreslonych wspolrzednych).

Urzadzenia wyjsciowe sluza do wyprowadzenia z komputera odwzorowania konstrukcji, ktore moze miec forme obrazu wyswietlonego na ekranie monitora lub rysunku sporzadzoneg., przez urzadzenie kreslarskie - ploter.

Mon~tor graficzny umozliwia wykonanie rysunku w kolejnych fazach, na podstawie dyrektyw wprowadzanych do komputera przez urzadzenie wejsciowe. Operujac odpowiednimi programami, mozna podczas sporzadzania rysunku uzyskac nastepujace efekty:

- wykonanie rzutow przedmiotou, 0 zlozonych ksztaltach;

- wykonanie trzeciego rzutu przedmiotu przy danych dw6ch rzutach;

- wykonanie rzutu aksonometrycznego przedmiotu na podstawie danych

rzutow prostokatnych;

119

- usuwanie okreslonego elementu narysowanego rzutu oraz dodanie nowego elementu;

- wprowadzanie elementu dorysowanego w jednym z rzutow na rzuty pozostale;

- powiekszanie lub zmniejszanie rysunku oraz powiekszanie okreslonego fragmentu rzutu;

- uzyskiwanie rzutow czesci po jej obroceniu 0 okreslony kat;

peIne wymiarowanie czesci oraz podanie innych oznaczeri (np. chropowatosci powierzchni);

- wykonanie rysunku zlozeniowego na podstawie rysunkow wykonawczych czesci skladowych.

Urzadzenie kreslarskie - ploter sluzy do sporzadzania dokumentacji rysunkowej na papierze na podstawie rysunkow uprzednio wyswietlonych na ekranie monitora. Ploter wykonuje rysunki na arkuszach 0 formatach nawet AO (1195 x 841 mm) pisakami, ktore mega kreslic linie 0 roznej grubosci i kilkoma kolorami. Plotery maja dwa uklady napedowe z silnikami skokowymi, ktore umozliwiaja przemieszczanie sie pisaka w dwoch wzajemnie prostopadlych kierunkach (osi xi y). Impulsy do tego ukladu sa przekazywane bezposrednio z komputera lub posrednio, przez tasme magnetyczna lub papierowa. Mozliwc jest krcslcnic linii wzdluz osi x i y oraz pod okreslonym do nich katem (przy odpowiednim zlozeniu obydwu ruchow), a takze - okregow (przy uzyciu interpolatora). W zaleznosci od potrzeby sa uzywane plotery stolowe, bebnowe i rolkowe.

Plotery stolowe sluza do wykonywania rysunkow na pojedynczych arkuszach. Papier jest utrzymywany na stole elektrostatycznie lub za pomoca tasmy klcjacej. Pisaki sa umieszczone w glowicy przesuwanej w kierunku x po belce, ktora z kolei porusza sie w kierunku y po prowadnicach, umocowanych do krawedzi stolu. Do wykonywania rysunku na mniejszych formatach papieru (A4, A3) stosuje sie male plotery stolowe z jednym pisakiem w glowicy.

W ploterach bebnowych papier jest przewiniety przez beben i przesuwany podczas jego obrotu. Glowica z pisakami jest przemieszczana po prowadnicach rownolegle do osi bebna. Rysunki moga bye wykonywane na pojedynczych arkuszach (przesuwanych miedzy ciernyrni rolkarni) lub na papierze zwinietym w rolke (przesuwanym przez rolke z wystepami, wchodzacymi w otwory perforowane na brzegu papieru). W ten sposob unika sie poslizgu papieru i zapewnia dokladne wykrcslenie rysunku.

W ploterze rolkowym papier (0 formacie A4 lub A3) jest przesuwany w jednym kierunku przez rolki napedowe, ktore go dociskaja do stolu, Pisak przemieszcza sie poprzecznie do ruchow papieru, przy czym istnieje mozliwosc dobrania odpowiedniego pis aka z glowicy rewolwerowej, urnieszczonej z boku plotera, na sygnal sterujacy z komputera lub tasmy,

Rysunek moze bye rowniez wykonywany na drukarce,jednakjego czytelnosc bedzie mniejsza, gdyz nie jest on kreslony liniami jak w ploterze, lecz drukowany punktowo, wierszami.

120

CWICZENIA

122

c)

~-----

d)

e)

-+-_LL

r)

g)

$$@) hl[6 ~ t4

Cwiczenie 1. Szkicowanie odreClue liuii i tukow

a) Narysowac po kilka linii rownoleglych poziomych (l) I pionowych (If), zachowujac taka sama dlugosc linii oraz odstcpy miedzy liniami

b) N arysowac po kilka Iinii rownoleglych ukcsnych, 0 tym samym nachyleniu.

c) Narys~wa6.po kilka Iinii ciaglych cienkich, grubychi bardzo ~rub;vch, zachowujac odpowiednie proporcje w ieh grubosci.

d) Narysowac po kilka Iinii punktowych, kreskowych i falistych.

e) Narysowa6 przcdstawione konstrukcje Iinii prostopad!yeh.

I) Podzielic darry odcinek na 2

4 i 3 czesci. '

g) Narysowac kilka okregow o roznych srednicach. Odreczne rysowanie okregow ulatwia nastepujaca koIejnosc czynnosci:

1 - narysowanie dwcch

osi prostopadlych,

2 - odmietzenie na polosiach czterech rownych odcink6w 0 dhigosci o~po.wia~aj,!cej prormemowt okregu,

3 - narysowame okregu

przez wyznaczone

eztery punkty.

h) Podzie~i6 kat prosty na dwie, cztery 1 .tTZY czesci, stosujac pomocrucza konstrukcje Iuku kolowego o srodku w wierzcholku kata.

"10 l=~ ')~6

'I~_&g-

g)

123

Cwiczenie 2. Szkicowanie odreCZIlC konstrukcji geometrycznych

a) Narysowac kwadrat 0 danej dhigosci boku.

b) Narysowac prostokat 0 bokach danej szerokosci i dlugosci.

c) Narysowac trojkat prostokatny 0 danych przyprostokatnych.

d) Narysowac trojkat rownoramienny 0 danej podstawie i wysokosci.

e) Wrysowac w kat prosty Iuk o danym promieniu.sryczny do ramion kata.

j) Wrysowa6wdowolnykqJluk o danym promieniu,styczny do rarnion kata.

g) Narysowac konstrukcje zlozone z lukow 0 danych promieniach i prostych stycznych do Iukow.

a)

r-~-~-- - ---

Cwiczenie 3. Pismo techniczne Napisac po dwa wiersze pisrna pismem technicznym:

a) pochylym; b) prostym.

Do wykonania pisrna nalezy uarysowac Iiniami cienkimi siatkit pomocnicza, Z}OZOll<t- z Iinii poziomych ograuiczajacych wysokosc pisma. Dla pisma pochylego rysuje si<;: kilka Iinii nachylonych pod katem 75° w celu zachowania odpowiedniego nachylcnia w opisywanych wierszach.

124

Cwiczenie 4. Rzutowanie

a) Przerysowac podane bryly w dimetrii ukosnej oraz narysowac je w wystarczajacej liczbie rzutow prostokatnych.

b) Narysowac w dimetrii ukosnej i w wystarczajacej liczbie rzutow prostokatnych walec (I) i stozek (II) przcciete danymi plaszczyznami.

c) Narysowac w dimetrii ukosnej i opisac slownie dane bryly przedstawione w rzutach prostokatnych.

125

.gruboic ptytek dowolna wszysfkie otwory przelotowe

Cwiczeme 5. Przekroje

a) Przct ysowac plytki i dorysowac oznaczone przekroje: prosty (J) i stopniowy (JI).

b) Narysowac przekroj A-A na prawym rZUCIe.

c) Oznaczyc przekroj larnany na lewym [ZUCIe 1 n<:-rysowac

go na prawym rZUCIe, .

d) Narysowac dana tuleje w przekroju polowkowym.

e) Narysowac oznacz~::m~ przekroje A-A przedmiotow (I) j(IT).

Dla przedmiotu (II) narysowac klad przesuniety plaszczyzny przekroju, prostopadlej do jego osi i przechodzacej przez os otworu 0 IIllUejszej srednicy.

Cwtczenle 6. Wymiarowanie

a) Zwymiarowac przedmioty przedstawione na rys. a ... e w cwiczcniu 5.

b) Narysowac i zwymiarowac sprezyne srubowa naciskowa majac dane: srednica drutu d=O,8 mm, srednica wewnetrzna sprezyny Dw = 5 mm, liczba zwoj6w czynnych prawych Zc = 8, Jiczba zwojow cafkowita z = 9,5.

c) Narysowac i zwymiarowac kolc zebate wa1cowe 0 uzebieniu ewolwentowym majac dane: modul nIn = 1,5 mm, Iiczba zebow z = ]8, grubcsc kola g = 6 rum, srednica osadcza d ~ 12 mm.

a)~a

. r

W'" •

ill

b)

a b

c)

126

c

Cwiczenie 7. Oznaczanie stanu powierzchni. Tolerowanie wymiar6w i pasowania

a) Zwymiarowac CZySC maszynowa i oznaczy:

- prostopadlosc powierzchni a wzglcdcm bazy, - rownoleglosc osi otworu wzgledem bazy,

- plaskosc powierzchni bazy,

- chropowatosc pcwierzchni otworu R" = 0,63 flID, pozostalych powierzchni R" = 1 0 nm.

b) Zwymiarowac CZySC maszynow'! i ozuaczyc:

- bicie promieniowe powierzchni b i bide osiowe powierzchni c wzgledem otworu a,

- wspolosiowosc otworow di a,

- chropowatosc powierzchill- otworu a wynosi (R,~ 1.25 I'm) oraz pozostalych powierzchni (Ra~5 I'm);

c) wykonac rysunki wszystkich czesci i zwymiarowac je, zwracajac uwage na wystepujace pasowanie. Stolerowac wymiary: rozstawienie otworow w podstawie, dlugosc tulejki, dlugosc powierzchni pasowancj walka. Oznaczyc chropowatcsc powierzchni.

Cwiczenie 8. Opisac rysunek zlozeniowy laczowki. Wykonac rysunki czesci skladowych i zwymiarowac je.

6 Nit 5xO,75'6-Cu-B 2 PN-80/M-82972
5 tistwa III 2 tekstoti: {5
4 Padkludka 1 tekstoiit t .•
3 Listwa II 2 te!<stalit 1:..3
2 Listwa I 1 tekstolit 1.2
/(ancDwka B MB3 U
Nrko Nazwa cz~sci t.stt: Material Nr narmy tub rys. Uwagi



Podzialka Nazwa zespoiu I:.a,CZdWka tszt: Nrrys.
1:1 1 1..0
127 * I

I

I

I

I I

$

8-8' 3

Jel,,~~

2

Literatura uzupelniajaca

1. Instrukcja techniczna K·1. Mapa zasadnicza. Warszawa, Gl6wny Urzad Geodezjii Kartografii 1978.

2. Wytyczne techniczne K-3.3. Mapa przeglqdowa uzbrojeniu terenu. Warszawa, Glowny Urzad Geodczji i Kartografii 1984.

3. Wojciechowski L.: Zalt'odowy rysunek: budowlany, Warszawa, WSW 1991.

4. Rysunek: techniczny i rysunek: techniczny masz}'rlowy. Zbior Polskich Norm. Warszawa. Wydawnictwa N ormalizacyjne 1986.

Polskie norrny*

P#-~7/B-OI037 Projekty budowlane. Zasady rzutowania PN-92/E-O 1200 Symbole graficzne stosowane w schematach

PN-73/H-04652 Ochrona przed korozjq. Powloki metalowe i konwersyjne. Podzia! i oznaczenia PN-82/H-97005 Ochrona przed korozja. Elektrolityczne powloki cynkowe

PN-83/H-97006 Ochrona przed korozja. Elektrolityczne powloki Ni. Ni-Cr, Cu-Ni-Cr na stali PN-83/H-97009 Elektrolityczne powloki Ni i Ni-Cr na micdzi i stopach miedzi

PN-85/M-01050 Rysunek techniczny maszynowy. Elementy napedow i sterowan hydraulicznych

i pneumatycznycb. Symbole graficzne

PN-82fM-OI089 Rysunek techniczny maszynowy. Schernaty kinematyczne. Symbole graficzne PN-85/M·Oll19 Rysunek techniczny maszynowy. Tabliczki rysunkowc

PN-78/M-01130 Rysunek techniczny maszynowy. Uproszczenia rysunkowe. Gwinty PN-89/lvI-01l34 Rysunek techniczny maszynowy. Uproszczenia rysunkowe. Polaczenia spawane

j powierzchnie napawane

PN-81/M-OI135 Rysunek techniczny maszynowy. Uproszczenia rysunkowe. Lozyska toczne PN-78/M-OI 137 Rysunek techniczny maszynowy. Uproszczenia rysunkowe. Przekladnie zebate,

h1l1Cllrhowc i kola zapadkowe

PN -891M -0 1139 Rysunek techniczny maszynowy. Uproszcaenia rysunkowe. Polaczenia zgrzewane "PN~81/M-UI140 Rysunek techniczny maszynowy. Kola zebate. Rysunki wykonawcze PN-87/M-Ol 145. Rysunek techniczny maszynowy. Tolerancje ksztaltu i polozenia. Oznaczanie na

rysunkach

PN·89/M-01147 Rysunck techniczny maszynowy. Oznaczanie obr6bkicieplnej PN-89/M-OIIS4 Rysunek techniczny maszynawy. Oznaczanie powlok

PN-73/M-04251 Struktura -geometryczna powierzchni. Cbropowatosc powierzchni. Okreslenia

podstawowe i parametry

PN-78/M-82007 Podkladki do wkretow 0 Ibach walcowych i kulistych PN~85/M-82105 Sruby dokladne z Ibem szesciokatnym z gwintem na calej dlugosci PN-86/M-82144 Nakretki szcsciokarne

PN-85/M-82207 Wkrety z lbem stozkowym

PN-85/M-82215 Wkrety z Ibem walcowym

PN-88/M-82954 Nity z lbem stozkowym

PN-80/M-82972 Nity rurkowe z Ibem plaskim

PN-89/M-85201 Kolki walcowe

PN-78/M~88503 Przekladnie zebate wa1cowe i stozkowe. Zarys odniesienia PN-86/N-01603 Rysunek techniczny. Skladanie Iormatow arkuszy

PN-9! (N-O 1604 Rysunek techniczny. Widoki, przekroje, klady PN-80/N-01606 Rysunek techniczny. Pismo

PN·78jN-01608 Rysunek techniczny. Rzutowanie prostokatne

PN-81/N-01613 Rysunek techniczny. Uproszczenia rysunkowe. Czesci zlaczne PN-82(N-01614 Rysunek techniczny. Wymiarowanie. Zasady ogolne PN-82/N-01616 Rysunek techniczny, Linie rysunkowe

PN-82/N-01619 Rysunek techniczny, Rzutowanie aksonometryczne

PN-83JN~01635 Rysunek techniczny. Uproszczenia rysunkowe. Potaczenia nitowe, lutowane, klejone i zszywane

>I< Dane ak tualne w chwili druku. Sprawdzic aktualnosc przed stosowaniem normy.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->