P. 1
leksykonteo

leksykonteo

|Views: 388|Likes:
Wydawca: habakuk1

More info:

Published by: habakuk1 on Feb 19, 2011
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

02/19/2011

pdf

text

original

Leksykon teologiczny

Leksykon teologiczny
Hasła na literę: [A] [B] [C] [D] [E] [F] [G] [H] [I] [J] [K] [L] [M] [N] [O] [P] [Q] [R] [S Ś] [T] [U] [V] [W] [Z Ż] Przedmowa
W ciągu ostatnich trzydziestu lat program badań teologicznych został - ogólnie mówiąc - bardzo wzbogacony. Źródeł historycznych i biblijnych używa się zazwyczaj bardziej naukowo i bardziej rzetelnie. Dyskusje w wąskim gronie ustąpiły miejsca dialogowi i zrodziły gotowość uczenia się od najlepszych dostępnych powag. Studenci i profesorowie łacińskiego Zachodu coraz bardziej odkrywają bogate skarby chrześcijaństwa wschodniego. Sztywne bazowanie na jednej tylko filozofii zastąpiono zdrowszym filozoficznym pluralizmem. W większości środowisk teologowie docenili dwa wielkie wyzwania i stawili im czoła: Co wchodzi w grę, kiedy interpretujemy nasze podstawowe teksty? Jakiej metody teologicznej powinniśmy użyć w rozwoju naszych systemów teologicznych? Dialog z judaizmem, islamem i innymi religiami świata rozkwitł w nowy, zdumiewający sposób. W różnych częściach świata pojawiły się lokalne i regionalne ujęcia wiary chrześcijańskiej. Mimo pewnych strat, chrześcijańska teologia wiele na tym zyskała. Równocześnie jednak zmiany, rozwój i nowa różnorodność stworzyły problemy językowe - dla tych zwłaszcza, którzy rozpoczynaj ą studiowanie teologii. Studenci mogą nie rozumieć znaczenia ważnych, a nawet podstawowych terminów teologicznych. Żeby przyjść z pomocą w tej sytuacji, proponujemy ten zwięzły słownik. Celem naszym nie jest przemycenie jakiegoś systemu, lecz po prostu wyjaśnienie wyrazów i zwrotów kluczowych, używanych w teologii współczesnej - czasami na różne sposoby. Włączyliśmy też niektóre terminy biblijne, katechetyczne, etyczne, historyczne, liturgiczne i filozoficzne, z którymi studenci teologii wcześniej czy później się spotkają. Chociaż adresujemy ten słownik przede wszystkim do ludzi Zachodu (szczególnie do katolików rzymskich), wzrastające kontakty z chrześcijaństwem wschodnim zachęciły nas do dodania niektórych terminów ze Wschodu. Krótko mówiąc, celem tej pracy jest wyjaśnienie terminologii teologicznej i krzewienie dokładności w jej stosowaniu. Będziemy całkowicie zadowoleni, jeżeli uda nam się dorzucić swój wkład w urzeczywistnienie tych zamiarów. Słownik ten był w całości napisany przez nas obu, bierzemy też równą odpowiedzialność za jego treść. Nie wydawało się, by było rzeczą właściwą obciążać zwięzły słownik bibliografią, chcemy jednak wskazać na ważniejsze źródła: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Dokumenty Soboru Watykańskiego II (1962-1965), Kodeks Prawa Kanonicznego z roku 1983 (CIC) oraz ostatnie (obecnie 37-e, P. Himermann: Fryburg 1991) wydanie H. Denzingera “Enchiridion symbolorum, definitinum et declarationum de rebus fidei et morum" (Podręczny zbiór symbolów, określeń dogmatycznych i wyjaśnień w sprawach wiary i obyczajów = DH). Tych, którzy mają problemy z językiem łacińskim i greckim odsyłamy do tłumaczeń wielu z dokumentów DH, zamieszczonych w książce The Christian Faith autorstwa J. Neuner i J. Dupuis (Bangalore/Londyn/Nowy Jork, wydanie VI popr., 1996; w skrócie ND).

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

1

Leksykon teologiczny

Różni przyjaciele i koledzy służyli nam swą znajomością przedmiotu, co pomogło nam w lepszym wyjaśnieniu wielu terminów: Giorgio Barone-Adesi, Jean Beyer, Charles Conroy, Mańasusai Dhavamony, Ciarence Gallagher, Eduard Hambrye, Eduard Huber, John Long, Antonio Orbe, Ronald Roberson, Tomas Spidlik, Frank Sullivan, Javier Urrutia, Jos Yercruysse, Jared Wiks oraz Boutros Yousif. W szczególny sposób chcemy bardzo serdecznie podziękować Johnowi Michaelowi McDermott oraz Robertowi Taft, którzy przeprowadzili wiele poprawek i uzupełnień. Z uczuciem wdzięczności poświęcamy ten słownik wielkim poplecznikom teologii i teologów, Eugen'owi i Maureen McCarthy'm.
Gerald O'Collins SJ, Edward G. Farrugia SJ Rzym, 16 czerwca 1990

Przedmowa do nowego wydania
W nowym wydaniu naszego Leksykonu niektóre hasła powiększyliśmy, dokonaliśmy koniecznych poprawek, wprowadziliśmy 50 nowych haseł oraz dodaliśmy indeks nazwisk. Zamieściliśmy obecnie dokładne odsyłacze do ostatniego (1996) wydania Neuner/Dupuis The Christian Faith, do korzystania razem z wydaniem Denzingera z 1991 roku. W niektórych przypadkach tylko DH zawiera odpowiedni tekst, w kilku tylko ND. Dodaliśmy również odsyłacze do Codex Canonum Ecciesiarum Orientalium, czyli Kodeksu Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich (w skrócie CCEO), ogłoszonego przez papieża Jana Pawła II 18 października 1990 r. Kodeks ten jest niezbędnym dziełem dla ludzi zajmujących się chrześcijaństwem wschodnim. Nadal słyszy się nieścisłe wypowiedzi, że niniejszy słownik “redagowaliśmy”. Powtórzmy to, co zostało już zaznaczone w przedmowie do pierwszego wydania. Nie zwerbowaliśmy zespołu współautorów, których pracę następnie byśmy zredagowali; przeciwnie, napisaliśmy razem wszystkie hasła - od “Abba” do “Żydzi”. Wielkiej zachęty doznawaliśmy od naszych czytelników, zachęcał nas także fakt, że niniejszy słownik ukazał się również w języku indonezyjskim, włoskim, polskim i ukraińskim. Przygotowywane są tłumaczenia na inne języki obce. W chwili gdy drugie tysiąclecie chrześcijaństwa ustępuje miejsca trzeciemu, ponownie proponujemy naszym czytelnikom ten słownik, pragnąc udoskonalić jasność i ścisłość w teologii chrześcijańskiej na całym świecie.
G. O'C i E.G.F. Wielkanoc 1999

OD TŁUMACZA (do wydania pierwszego)
Przekładu dokonałem z dostarczonego przez Autorów maszynopisu, co sprawiło, że w naszych polskich warunkach Leksykon mógł się ukazać niewiele później niż oryginał angielski. Uzupełnienia w tekście słownika pochodzące od tłumacza wyszczególniono kursywą. Fragmenty Pisma Świętego - jeżeli nie zaznaczono inaczej - przytaczamy za: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych. Wyd. 3. Poznań 1980. Dokumenty soborowe przytaczamy za: Sobór Watykański II. Konstytucje, Dekrety, Deklaracje. Tekst łacińsko-polski. Poznań 1968. Polskie tłumaczenia wybranych przez autorów fragmentów z “Enchiridionu" Denzingera można znaleźć w: Breviarium fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła. Opr. Stanisław Głowa SJ, Ignacy Bieda SJ (Poznań 1988). Ks. Jan Ożóg SJ Kraków, 19 marca 1992

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

2

Leksykon teologiczny

Dokumenty Soboru Watykańskiego II
AA Apostolicam actuositatem (Dekret o apostolstwie ludzi świeckich) AG Ad gentes divnitus (Dekret o działalności misyjnej Kościoła). CD Christus Dominus (Dekret o pasterskich zadaniach biskupów w Kościele). DHu Dignitatis humanae (Dekret o wolności religijnej). DV Dei Verbum (Konstytucja dogmatyczna o objawieniu Bożym). GED Gravissimum educationis (Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim). GS Gaudium et spes (Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym). IM Inter mirifica (Dekret o środkach społecznego przekazywania myśli). LG Lumen gentium (Konstytucja dogmatyczna o Kościele). NA Nostra aetate (Deklaracja o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich). OE Orientalium Ecclesiarum (Dekret o Wschodnich Kościołach Katolickich). OT Optatam totius (Dekret o formacji kapłanów). PC Perfectae caritatis (Dekret o przystosowanej odnowie życia zakonnego). PO Presbyterorum ordinis (Dekret o posłudze i życiu kapłanów). SC Sacrosanctum Concilium (Konstytucja o Liturgii Świętej). UR Unitatis redintegratio (Dekret o ekumenizmie). Inne CCEO Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium (Kodeks Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich) CIC Codex Iuris Canonici 1983 (Kodeks Prawa Kanonicznego z roku 1983)

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

3

Leksykon teologiczny

Abba. Wyraz aramejski, pieszczotliwy = ojciec, najwyraźniej po raz pierwszy w odniesieniu do Boga użyty przez Jezusa. W Nowym Testamencie (Mk 14, 36; Rz 8, 15; Ga 4, 6) zawsze towarzyszy mu odpowiednik grecki. Zob. przybranie za dzieci boże, bóg jako ojciec. Aborcja (łac. “poronienie”). Zamierzone zgładzenie nienarodzonego dziecka w łonie matki, lub poprzez usunięcie go z łona matki. Niezamierzona śmierć nienarodzonego dziecka podczas operacji, która ma uratować życie matki jest aborcją “niebezpośrednią”: śmierć dziecka jest tragicznym, choć nieuniknionym skutkiem ubocznym operacji, która sama w sobie jest dobra (np. usunięcie rakowatej macicy); śmierć dziecka jako taka nie jest środkiem, który powoduje powrót do zdrowia matki. Pismo Święte przeniknięte jest szacunkiem dla niewinnych istot ludzkich oraz życia ludzkiego na każdym jego etapie; jeden tekst potępia przemoc, która powoduje poronienie (Wj 21, 22-25). Dwa dokumenty wczesnochrześcijańskie, Didache (5.2) i List Barnaby (19.5), potępiają aborcję, a niektórzy pisarze patrystyczni (np. św. Bazyli Wielki [zm. 379]) traktują jako morderstwo. Synod w Elwirze (306 r.) ekskomunikuje kobiety wywołujące poronienie dozwalając, by te, które tego żałują, mogły przystąpić do Komunii św. dopiero w chwili śmierci (kanon 63), natomiast Synod w Ancyrze (314 r.) dopuszcza je do Komunii św. po kilku latach pokuty (kanon 21). Synod Quinisextum (691-692) nazywa tych, którzy powodują aborcję “mordercami” (kanon 91). Popierając miłość małżeńską i szacunek dla życia ludzkiego. Sobór Watykański II określa dzieciobójstwo i aborcję jako “okropne przestępstwa” (GS 51; zob. także GS 27). Potępienie aborcji zostało powtórzone w encyklice Jana Pawła II (ur. 1920) z 1995 r. Evangelium vitae. Obydwa kodeksy prawa kanonicznego Kościoła katolickiego traktują aborcję jako poważne przestępstwo przeciwko życiu ludzkiemu (CIC 1397; CCEO 728 §2). W łacińskim Kodeksie Prawa Kanonicznego ci, którzy skutecznie wywołują aborcję, ściągają na siebie automatycznie (latae sententiae) ekskomunikę (CIC 1398); w kodeksie wschodnim ekskomunika nie jest automatyczna, ale zarezerwowana dla biskupa. Zob. ekskomunika, Latae Sententiae, regulacja urodzeń, Sobór Watykański II, Synod Quinisextum. Absolucja. Zob. rozgrzeszenie. Abstynencja. Zob. wstrzemięźliwość. Adam (hebr. “człowiek”). Wyraz biblijny na oznaczenie pierwszego człowieka stworzonego razem z Ewą na obraz i podobieństwo Boże (Rdz l, 26-27) i rzeczywistego przodka Jezusa (Łk 3, 38). Jako Drugi albo Ostatni Adam Chrystus przywrócił rodzajowi ludzkiemu usprawiedliwienie i życie utracone przez pierwszego Adama (zob. DH 901, 1524; ND 1928). Zob. Ewa, grzech pierworodny, nowa Ewa, usprawiedliwienie, wielożeństwo. Ad limina (łac. “do progu”). Zob. wizyta ad limina. Adopcja na dzieci Boże. Zob. przybranie za dzieci Boże. Adopcjonizm (z łac. “przybranie”). Herezja powstała w Hiszpanii w VIII stuleciu, która utrzymywała, że Chrystus jako Bóg był z samej natury prawdziwym Synem Bożym, ale jako Człowiek był tylko Synem przybranym (zob. DH 595,610-15; ND 638). Głównymi przedstawicielami adopcjonizmu byli: Elipand (ok. 718-802), arcybiskup Toledo, i Feliks (zm. 818), biskup Urgel. Źródłem tej herezji było panowanie muzułmanów w Toledo, ówczesnej stolicy Hiszpanii, i teologia islamska, w której jedną z głównych zasad jest twierdzenie, że Bóg nie może mieć Syna. Jej poprzednikami byli ebionici i monarchianie, których studia Adolfa von Hamacka (1851-1930) powiązały z adopcjonizmem. Zob. Ebionici, islam, monarchianie, nestorianie. Adoracja (łac. “oddawanie czci, uwielbienie”). Kult najwyższy, przysługujący tylko Panu Bogu (Pwt 20,1-4; J 4,23), naszemu Stwórcy i Odkupicielowi, który sam jeden powinien odbierać “uwielbienie i

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

4

szabat. paruzja. doketyzm. Kraków 2002 5 . Zob.grupami . White (1827-1915). rozpoczynające rok liturgiczny. Wyraz znamienny dla Nowego Testamentu. “miłość”). Ugrupowanie wywodzące się z głównego nurtu adwentystów. Agape (gr. Zob. GS 57). adwent. theotokos.przez dwadzieścia cztery godziny na dobę. Akemeci (akojmeci. J 15.ok. powstrzymuj ą się od picia alkoholu i palenia tytoniu i żyją w oczekiwaniu na paruzję. Maryjo”. Pogląd głoszący. Jana i św. które utworzyło się. “przyjście. Akatistos (gr. eucharystia. Zob. gdy William Miller (1742-1849) zaczął w 1831 r. Wierzący oddają cześć Bogu w różnych wizerunkach (np. Pawła na określenie miłości Boga (lub Chrystusa) do nas i pochodnie na określenie naszej miłości do Boga i do siebie nawzajem (np. Wyraz ten dotyczy również wspólnego posiłku. Charakterystyczną cechą Adwentu jest pewne zubożenie obchodów liturgicznych. 1 J 4. Agnostycyzm (gr. Zob. Akemeci popierali Sobór Chalcedoński. Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny. później jednak niesłusznie ich oskarżono o nestorianizm. 17). Adwentyści Dnia Siódmego. przypuszczenie. DH 600-01. Powstała w VI wieku herezja monofizycka. ale nie zapowiadają. W chrześcijaństwie zachodnim cztery tygodnie przygotowania do obchodu uroczystości Bożego Narodzenia. Składa się z 24 strof. a śpiewa sieją zazwyczaj stojąc (stąd jej nazwa) podczas sobotniego czuwania wigilijnego w piątym tygodniu greckiego Wielkiego Postu. 16. mniemanie. miłość 2. Powszechnie wyraz ten oznacza różne postaci religijnego sceptycyzmu. kalendarz liturgiczny. monofizytyzm. Aleksander (ok. Zob. Adwent (łac. oddawanie czci Bogu. Jana. kult świętych. DH 3475-3477. pozór” = przypuszczenie o niezniszczalności”). w Krzyżu). gr. że nie możemy niczego z całą pewnością wiedzieć o Bogu.Leksykon teologiczny chwał” (Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary). Chrystus przyjął jednak dobrowolnie cierpienia dla naszego dobra. Wybitnym przedstawicielem Adwentystów Dnia Siódmego była Ellen G. założona przez Juliana z Halikamasu (zm. głosić. Zob. szaty liturgiczne przybieraj ą pokutny kolor fioletowy (oprócz trzeciej niedzieli Adwentu. którzy na serio potraktowali nakaz św. przygotowanie do Bożego Narodzenia. Sobór Chalcedoński.). niedziela. Aftartodokeci (gr. Część druga rozważa zbawczy wpływ narodzenia Jezusa na cały wszechświat. Pawła: “Nieustannie się módlcie” (1 Tes 5. używany szczególnie w Ewangelii św. a Chrystus pojawi się po raz drugi. adorują też Chrystusa obecnego w Najświętszym Sakramencie (zob. 1 Kor 13). Jedna z najstarszych i najpiękniejszych pieśni pochwalnych na cześć Matki Bożej na bizantyńskim Wschodzie. chrztu udzielają dorosłym przez całkowite zanurzenie. “nie śpiący”). 12-17. “nie siedząc”). “niezniszczalność. że od pierwszej chwili wcielenia ciało Chrystusa było niezniszczalne i nieśmiertelne. gloria. Ich dniem świętym jest sobota zamiast niedzieli. Mnisi. po 518). Głosiła ona. ND 1251-52).3494-3495. Ich założycielem był opat. wyznanie. jednakże najprawdopodobniej autorem jest św. który pierwsi chrześcijanie spożywali w związku z Eucharystią. ateizm. 460). św. Autorstwo “Akatistos” przypisywano dwóm patriarchom Konstantynopola. Germanowi (patriarcha w latach 715-30). paruzja. w którym konkretnie roku nastąpi powrót Chrystusa. ok. krzyż. 560 r. Przez “adwent” rozumiemy też “drugie przyjście” Chrystusa i koniec dziejów świata. przybycie”). kiedy to można użyć koloru różowego). że w roku 1844 nastąpi koniec świata. Główny ośrodek Wydawnictwo WAM. “nie wiedzący”). W niedziele Adwentu nie odmawia się Gloria (oprócz uroczystości Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny). Pierwsza część tekstu opiera się na Łukaszowym opowiadaniu o dzieciństwie Pana Jezusa. ikona. Roman Pieśniarz (Melodos) (zm. Zob. o “tamtym” świecie oraz o życiu pozagrobowym (por. Sergiuszowi (patriarcha w latach 610-38) i św. żyli w całkowitym ubóstwie i oddawali się modlitwie . 356 . w Listach św. przeplatanym niektórymi elementami apokryficznymi i refrenem: “Witaj.

1-7. 1-6) przejęli określenie alleluja (lub halleluja. a zatem jest używana dużo częściej. Akolita (gr. Wiązała się z radością Wielkanocy. W liturgii łacińskiej aklamacja towarzysząca antyfonie przed Ewangelią. liturgia godzin. W liturgiach wschodnich nie ma konotacji świątecznych. a zatem opuszczono ją w pokutnych okresach Adwentu i Wielkiego Postu. teologia antiocheńska. bogumiłowcy. Czasami kościoły miały dwie ambony: odpowiednio po stronie południowej i północnej. Kraków 2002 6 . Rabini żydowscy nazywali Psalmy 113-118 “Wielkim Hallelem”. a przetrwali aż do XIII wieku.1). liturgia eucharystyczna. 26). Paweł w niektórych miejscach idzie za współczesną sobie egzegezą żydowską i tłumaczy Stary Testament alegorycznie (np. którzy żyli normalnie. św. “chwalcie Pana”). Podobnie jak inni Ojcowie Zachodni. orygenizm. tak by całe życie się stało “nieustanną modlitwą”. Alegoria (gr. gdzie występuje tylko w Psalmach. życie monastyczne. “śpiewacy”) prowadzili śpiew. Zarówno na Wschodzie. albo na środku kościoła). adwent. Zob. lektorzy (łac. Marka w Wenecji. “towarzyszący”). jak na Zachodzie przyjęto propozycję Orygenesa (ok. Psalmy 115-118 (Mk 14. Św. oraz na “zwyczajnych” wiernych. Chrześcijanie (zob. złagodzili jednak ubóstwo i wybudowali słynną bibliotekę. Zwolennicy albigensów dzielili się na “doskonałych”. sakramenty i zmartwychwstanie ciał. Ps 80. “czytający”) czytali teksty z Pisma Świętego. “chwalcie Jah” [skrócona forma Jahwe]. “obrazowy sposób wyrażania się”). odrzucali też konsekwentnie wcielenie Chrystusa. czyli “hymnem cherubinów”. lektor. nawet podczas nabożeństw pogrzebowych. Augustyn uznaje zarówno dosłowny. Albigensi. Alleluja (heb. “Alleluja” jest szczególnie związane z hymnem Cherubikon. alegoria winnicy u Iz 5. modlitwa. Herezja średniowieczna. za wyjątkiem Księgi Tobiasza 13. 254) i szkoła aleksandryjska woli czasem alegoryczny sens opowiadań Starego Testamentu niż dosłowny. otwierającego całe nabożeństwo liturgiczne). tonsura. który. 185 . Pod koniec swej ostatniej wspólnej Paschy Jezus i j ego uczniowie zaśpiewali drugą połowę “Wielkiego Hallelu”. Ga 4. Ambony były często wypierane przez lektoria (czyli Wydawnictwo WAM. której nazwa pochodzi od miasta Albi w południowej Francji. Sobór Laterański IV. W starożytnych kościołach podwyższony stopień (albo przed ołtarzem. Zob. formę używaną w mediolańskim obrządku ambrozjańskim do 1976 r. Ap 19. przypowieść. jak alegoryczny sens Pisma Świętego.ok. katarzy. akameci. (zob. a zaczyna Liturgia Eucharystyczna. dopóki się nie znaleźli w niebezpieczeństwie śmierci. pascha. którzy nie zawierali związków małżeńskich i prowadzili życie krańcowo surowe. z drugiej głoszono Ewangelię. Pawłowy ideał stał się także natchnieniem dla mistyków zachodnich. manicheizm. 21 . teologia aleksandryjska. dualizm.) ze Starego Testamentu. Przez odkupienie rozumieli albigensi wyzwolenie duszy od ciała. z którego kantorzy (łac. egzegeza. 185 . towarzyszy przyniesieniu darów do ołtarza w czasie “wielkiego wejścia” (które należy odróżnić od “małego wejścia”. cherubikon. było ono ich głównym ośrodkiem. hezychazm. gdy kończy się Liturgia Słowa.5. ND 19-21). hermeneutyka. Zob. Do najbardziej zdobionych ambon należą ambona wykonana na polecenie Justyniana I (cesarza w latach 517-565) dla kościoła Hagia Sophia w Konstantynopolu (obecnie Istambuł) oraz ambona w Bazylice św. Szczegółowa interpretacja wychodząca poza zewnętrzną warstwę narracyjną w celu odkrycia głębszych i dalszych powiązań z rzeczywistością (np. Inaczej niż pisarze antiocheńscy. liturgia słowa. Aleksandryjska teologia. “iść w górę”). 254). teologia aleksandryjska. Orygenes (ok. asceza. z jednej czytano lekcję ze Starego Testamentu i list. 17. 8-13). W roku 1215 Sobór Laterański IV potępił tę herezję. Zob. szczególnie dla zgromadzeń zakonnych uprawiających wieczystą adorację. odrzucali materię jako zło. a kaznodzieje wygłaszali kazania. Akojmeci Zob. Zob. DH 800-802.ok.Leksykon teologiczny mieli w Konstantynopolu. Zob. przygotowanie do Bożego Narodzenia. Ambona (gr. haggada. sens Pisma Świętego. by połączyć modlitwę z konieczną pracą.

Obecnie podwyższone kazalnice na zewnątrz świątyni mają często charakter dekoracyjny i używane są tylko przy wyjątkowych okazjach. Wschodni Syryjczycy nazywali anaforę “quddasza” (syr. “Amen” występuje. Wyrazem tym określano mnichów wschodnich. Anakefalaiosis (gr. Od czasów nowotestamentalnych chrześcijanie wszędzie kończyli modlitwy. “powtórnie udzielający chrztu”). co zrozumiałe. w rozpoczynającym się ekumenizmie i w ówczesnej kulturze. 2). 14). epikleza. które mogło oznaczać (dosłownie) kołek wbity w ziemię do napinania namiotu. Anafora (gr. “wspierać. dziękczynienie. którzy prowadzili życie pustelnicze. Według Ewangelii Chrystus często rozpoczynał niektóre uroczyste wypowiedzi jednym “amen” (np. “wycofujący się” z życia publicznego). liturgia słowa. W roku 1899 Leon XIII potępił wypaczoną wersję amerykanizmu (DH 3340-3346. wielki wpływ wywarł na ten ruch ks. Słowo wywodzące się ze żródłosłowu hebrajskiego. “podwyższenie . słowa ustanowienia Najświętszego Sakramentu z Ostatniej Wieczerzy. anamnezę. otwartych na to. hymny i wyznania wiary słowem “amen”. ND 2015-2018). tak jak eremici na Zachodzie. jego zwolennicy uważali chrzest dzieci za nieważny i głosili konieczność “powtórnego chrztu” dorosłych. Zob. Zob. takie jak wolność wyznania. “świadka wiernego i prawdomównego” (Ap 3. założyciel ojców paulinistów. ekumenizm. obroniono później podczas Soboru Watykańskiego II (por. z których najsławniejszej przewodził Tomasz Münzer (ok. góra Athos. doksologia. Jana Chryzostoma. Anachoreci (gr. “ponowne zebranie”). Kraków 2002 7 . chrzest dzieci. wolność wyznania. który powstał w wieku XVI (przede wszystkim w Niemczech. Dzieli się na kilka grup. 20). Mt 6. Modlitwa eucharystyczna albo kanon w czasie Mszy świętej. Zob. 570). którzy szli śladami Mennona Simonsa (1496-1561). Teodor Izaak Hecker( 1819-1888). Niewłaściwie zdefiniowany ruch. epiklezę i doksologię. Amen (heb. lektor.podniesienie się”). cenobici. również Ap 22. Zob. 15-26). lub innej modlitwy “amen” wyrażało potwierdzenie. Zob. co było najlepsze w amerykańskim purytanizmie i w Oświeceniu. Zgromadzenia żydowskie słowem “Amen” odpowiadały na nauczanie kapłanów (Pwt 27. 16). Niektóre myśli przewodnie amerykanizmu. nowe zjednoczenie w Chrystusie jako Głowie. W greckich kościołach prawosławnych ambona jest zwykle połączona z ikonostasem. ikonostas. 1 Kor 14. Na końcu doksologii. Na Wschodzie przybiera ona imię apostoła albo jakiegoś innego świętego (np. którym wyrażano aprobatę na zakończenie modlitwy. purytanie. spotykani głównie w Ameryce Północnej. 13. pulpit. Ruch.Leksykon teologiczny przenośne pulpity do czytania) i podwyższoną kazalnicę (zwykle po północnej stronie kościoła). J 12.24) . Spadkobiercami anabaptystów byli mennonici. O ile zachodni eremici mogą by ć pod kierownictwem miejscowego biskupa (CIC 603 § 2). DHu 28).zwyczaj ten uderzająco różnił się od normalnego użycia słowa “amen”. Anabaptyści (gr. (metaforycznie) prawdę i wierność oraz (w kontekście religijnym) “zaiste” lub “niech się stanie”. lub akceptację tego. Inna grupa anabaptystów próbowała ustanowić rządy teokratyczne w Monastyrze (1533-1535) pod wodzą Jana Mattysa i Jana z Lejdy. co zostało powiedziane (Ps 41. “uświęcenie”). tak jak to obecnie ma miejsce we wszystkich liturgiach chrześcijańskich. nie ustępować”). modlitwa. modlitwa eucharystyczna. anafora św. 1490-1535). jako tytuł zmartwychwstałego Jezusa. lub anafora Addai i Mari). sobór watykański II. teokracja. Wydawnictwo WAM. Zob. oświecenie. Zob. życie monastyczne. lub wypowiedzi (zob. liturgia. lub przynajmniej znajduje się w jego pobliżu. Holandii i Szwajcarii). Zazwyczaj zawiera on wstępny dialog. przywódca wojny chłopskiej (1522-1525). epistoła. anachoreci wschodni mogą być powiązani z klasztorami (CCEO 481-85. Amerykanizm. lub potrójnym “amen” (np. który powstał pod koniec XIX wieku w Stanach Zjednoczonych wśród katolików.

wieloznaczność. Jak to podkreślił Sobór Laterański IV. wyraz “miłość” na oznaczenie miłości Bożej i ludzkiej). a także ich kultem i ikonografią. a używane w teologii katolickiej w celu przypomnienia. Paweł posługuje się tym wyrazem przeciw każdemu. 3283. życie zakonne. Analogia (gr. Wyrażenie zaczerpnięte z Rz 12. “pióro” jako część upierzenia ptaków i jako narzędzie służące do pisania). Wydawnictwo WAM. przeżycie religijne. Toteż wyraz ten zaczął oznaczać tych wszystkich. Św. które równocześnie istnieją między ludzką decyzją uwierzenia i Bożą decyzją udzielenia łaski. tomizm. Theologia Crucis. by swoim uczyniło zbawienie. Zob. ubóstwo. Zob. Ludzie biedni. uciśnieni”). naturą oraz hierarchią aniołów. błogosławieństwa. tajemnica. że żadna przekazana w taki sposób informacja nie narusza absolutnej tajemnicy Boga. ikona. DH 806. “przekleństwo” albo “rzecz lub osoba przeklęta”) Uroczysta forma wyklęcia lub wyłączenia ze wspólnoty. którzy całą swoją ufność złożyli w Bogu (Sf 2 i 3). Zob. wiara. Anawim (hebr. który się z własnej woli objawił w Jezusie Chrystusie. na każdym podobieństwie zachodzącym między Stwórcą a stworzeniami jest wyciśnięte piętno jeszcze większego niepodobieństwa (por. Chociaż czasami uważano ubóstwo za skutek lenistwa (Prz 10. 22). Anatema (gr. które mają to samo brzmienie. Anamneza (gr. Bóg. “wspomnienie. Analiza tych pobudek wskazuje. Wspominanie Bożych zbawczych interwencji w dzieje świata. epikleza. zmartwychwstania i uwielbienia. przesłanki wiary. zajmujący się studiami nad funkcjami. od terminów jednoznacznych albo dokładnie bliskoznacznych (np. Między powiedzeniem “Bóg istnieje” i powiedzeniem “stworzenia istnieją” zachodzi nieskończona różnica. tajemnica. Zob. Król mesjański wjedzie do Jerozolimy na osiołku . Zob.jak człowiek biedny (Za 9. kto głosi fałszywą Ewangelię (Ga 1. Analogię trzeba odróżnić od: a. wspominanie”). szczególnie Męki Chrystusa. Analogia bytu. którego On sam dokonał raz jeden za nas wszystkich. tajemnica. 46-55). 9) albo nie miłuje Chrystusa (1 Kor 16. Mt 21. które z tego samego punktu widzenia są podobne i różne (np. Zob. terminów wieloznacznych. W teologii analogia kieruje sposobem mówienia o Bogu ludzkimi słowami i wskazuje.2). że auctoritas Dei revelantis (łac. Łk 6. “proporcja” lub “zgodność”). Zgodnie ze słowami Magnificat Bóg popiera sprawę człowieka biednego (Łk 1. b. pozbawieni majątku i pozycji społecznej. Jego śmierci. “król” albo “władca” na oznaczenie męskiego dziedzicznego przywódcy niepodległego państwa). 3. Kraków 2002 8 . “powaga Boga objawiającego”) jest decydującym czynnikiem w podjęciu aktu wiary. że fragment Pisma Świętego albo jakiś aspekt wiary trzeba interpretować w łączności zjedna i niepodzielną wiarą Kościoła (DH 3016.4) i znak gniewu Bożego. ale oznaczają zupełnie różne rzeczywistości (np. Angelologia (gr. Traktat w teologii systematycznej. ND 320). Studium nad pobudkami prowadzącymi do wiary w Boga. czyli takich. “nauka o aniołach”). Zob. tajemnica paschalna. 5). Łk 22. to jednak prorocy domagali się sprawiedliwości dla uciśnionych (Iz 10. jednoznaczność. Sobór Laterański IV. Podczas sprawowania Eucharystii polecenie Pana: “To czyńcie na moją pamiątkę” (1 Kor 11. ND 221).Leksykon teologiczny Analiza wiary. 20). 9. Użycie zwyczajnego wyrazu na oznaczenie rzeczywistości. Analogia wiary. “ubodzy. a wśród błogosławionych przez Jezusa występuje on jako pierwszy (Mt 5. Theologia Crucis. Kari Barth (1886-1968) używał tego wyrażenia na oznaczenie podobieństw i niepodobieństw. łaska. wiara. 24-25. 5. 19) zachęca zgromadzenie.

Nauka Kościoła odróżnia duchową rzeczywistość aniołów. Zob. dusza”). Mt 18. teologia negatywna. Zob. obraz Boży. 13-21). eunomianizm. od rzeczywistości bytów materialnych i podkreśla ich osobowe istnienie (zob. że właściwa teologia staje się niemożliwa. którzy utrzymywali. Zob. 24-28). twarz i ręce). W Starym Testamencie aniołowie opiekują się jednostkami (Tb 5. Zob. jak uczuciowych (np. ojcowie kapadoccy. Posługują oni w przeprowadzaniu zbawienia ludzkości (Hbr 1. W Nowym Testamencie aniołowie odgrywają wielką rolę (np. którego się używa na oznaczenie ludzkiej natury Chrystusa. Antropocentryzm (z gr. Anomoios (gr. Antropologia (gr. w którym się pojawiaj ą imiona: Michał. 7-13). Gabriel i Rafael. “bez hipostazy. Zob. 112. “centrum = środek”) Sposób podejścia do zagadnień teologicznych. ale istnieje ona w Boskim Logosie. Interpretacja ludzkiego istnienia (jego początku. tajemnica. którym Bóg wyznaczył zadanie otoczenia troską ludzi (zob. który przyjmował katolicką naukę. We wcześniejszej tradycji Starego Testamentu aniołów z trudem tylko można było odróżnić od Boga (Rdz 16. chrześcijaństwo i islam. bezosobowy”). który za punkt wyjścia i za nić przewodnią bierze ludzkie doświadczenie. Dz 12. Chociaż aniołowie są raczej pośrednikami objawienia niż jego przedmiotem. radość. “anthropos = człowiek” i łac. teologia antiocheńska. małymi grupami narodu (Dn 3. 24. DH 3320). Antropomorfizm (gr. 15). Nauka o aniołach bardzo się rozwinęła w późniejszym judaizmie. aniołowie stróżowie. ekumenizm. “na kształt. 10. przebóstwienie. arianizm. Ps 91. Wydawnictwo WAM. teologia apofatyczna.21. Zob. osoba. uznawani . Aniołowie stróżowie. stworzenie.Leksykon teologiczny Anglokatolicyzm. na sposób ludzki”) Przypisywanie Bogu cech ludzkich. hipostaza. 12-13). aniołowie. 9-15. Anhypostazja (gr. chóry anielskie. teocentryzm. którego po raz pierwszy użyto w połowie XIX wieku. eschatologia. usta. którzy przyjęli lub powrócili do wiary ortodoksyjnej musieli być chrzczeni. Ponadto Eunomiusz uczył. Rozumne i niematerialne duchy. zarówno Pismo Święte jak i nauka Kościoła ich istnienie uważają za oczywiste (zob. grzech pierworodny. neochalcedonianizm. Właściwy pierwotnym wierzeniom religijnym pogląd według którego pewne rośliny lub przedmioty mają swojego własnego ducha lub swoją własną duszę. 11-12). “angelos” = “wysłaniec. 14). “duch. DH 3891). a równocześnie ochrona transcendencji Boga. Łk 2. J 20. smutek. ruch oksfordzki. tradycje i praktyki sakramentalne. i to zarówno fizycznych (np. ich zadaniem było pośredniczenie między Bogiem a ludźmi. filioque. teologia.przez judaizm. Zob. choć pełna. posłaniec”) Duchowi wysłańcy Boga. Kraków 2002 9 . Antiocheńska teologia. Jeżeli ten sposób podejścia wypaczy się i uczyni ludzi ośrodkiem i jedyną miarą wszystkiego. ok. Zob. Mt 1. a nawet całymi narodami (Dn 10. “niepodobny”).choć w różny sposób . “nauka o człowieku”). enhipostazja. łaska. Zwolennicy Aecjusza (zm. Wyraz. protologia. 394). antropocentryzm sprawia. że Syn Boży jest tylko pierwszym stworzeniem i że w swojej istocie jest zupełnie niepodobny do Ojca. 20. Wyraz. Toteż jego uczniowie udzielali chrztu tylko “w imię Pana”. Stąd ci Anomoios. natury i przeznaczenia) w świetle wiary chrześcijańskiej. logos. nie może ona istnieć sama w sobie jako osoba ludzka albo jako hipostaza. Określano nim ten odłam Kościoła anglikańskiego. że Duch Święty jest tylko pierwszym i najwyższym stworzeniem ukształtowanym przez Syna. Animizm (łac. Aniołowie (z gr. 370) i Eunomiusza (zm. gniew). Zob.

antyfony zwykle podkreślają obchodzone właśnie święto liturgiczne. Antynomizm (gr.Leksykon teologiczny Antychryst (gr. 8. Zob. płynąć z psychologicznego odrzucenia autorytetu. Utożsamiano go także z “człowiekiem grzechu” (2 Tes 2. Apatia (gr. prawo. uprzedzenie. albo grupę wersetów śpiewanych pomiędzy pierwszymi litaniami Eucharystii. por. ideologii złej. Wspólne dla wszystkich liturgii chrześcijańskich. Zob. lub bieżące czytania biblijne.22. Starowiercy nazwali antychrystem cara Piotra Wielkiego (1672-1725). Zwolennicy tego poglądu usprawiedliwiali swoje stanowisko. Antydoron (gr. którzy odrzucają wcielenie (2 J 7). litania. lub przez jeden chór na przemian z drugim. gnostycyzm. Zob. Żydzi. śpiewany przez chór na przemian z wiernymi. Antysemityzm. Werset często zaczerpnięty z Psalmów lub innych ksiąg Pisma Świętego. prześladowań i przejawów antysemityzmu. chór. Zob. “zamiast stołu”). a Dmitrij Mereżkowski (1865-1941) trylogię “Chrystus i Antychryst”. związany z końcem świata (1 J 2. przedstawiając fałszywie naukę św. że chrześcijan nie obowiązuje już żadne prawo. Zob. W liturgii bizantyńskiej antiphanon oznacza albo grupę trzech psalmów. 4. Zob. “przeciw prawu”) Lekceważenie albo pogarda prawa. śpiew. Wrogość w stosunku do Żydów oparta na motywach rasowych. które kiedykolwiek i przez kogokolwiek były kierowane przeciw Żydom" (NA 4). anabaptyści.18. kościół. “brak cierpienia. Zob. Stanowisko odmawiające przywódcom Kościoła prawa i obowiązku wypowiadania się na temat skutków politycznych moralności publicznej i odgrywania jakiejkolwiek roli w politycznym i społeczno . “przeciwnik Chrystusa”) Najwyższy przeciwnik Chrystusa. niedoznawanie cierpienia”). postawa ta może się opierać na racjach filozoficznych lub teologicznych. a zawsze odpowiada liturgicznemu zabarwieniu dnia. może też być podyktowana chciwością ekonomiczną. wolność od wzruszeń. teologia polityczna. chrześcijaństwo bizantyńskie. która ma swe korzenie poza chrześcijaństwem i błędnie odrzuca godność wszystkich ludów zjednoczonych w jednej rodzinie ludzkiej. starowiercy. Antyfona na wejście. Sobór Watykański II odrzucił zarzut. Ogólnie rzecz biorąc. “clericus = duchowny”). eulogia. Antycypacja (łac. Watykański dokument z 1998 roku “Pamiętamy: Refleksje nad Szoah” odróżnia “antyjudaizm” (czyli nieufność i wrogość ze strony chrześcijan w stosunku do Żydów) od “antysemityzmu”. “laetare” dla czwartej niedzieli Wielkiego Postu. np. 21) albo powołując się na szczególne prowadzenie przez Ducha Świętego. Zob. wejścia. 7. mesjasz. Zob. Władimir Sołowjow (1853-1900) napisał klasyczną “Krótką opowieść o Antychryście”. “zamiast daru”). Antyfona (gr. Od czasów Nowego Testamentu rozmaite sekty twierdziły. kult świętych.kulturalnym życiu kraju. że Żydzi są zbiorowo winni śmierci Jezusa i wyraził ubolewanie z powodu “nienawiści. Pawła (por. Antyklerykalizm (z gr. Apofatyczna teologiczna. Kraków 2002 10 . niewrażliwość. Czasami jego początkowe słowa dały nazwę świętu. Wiersz Pisma Świętego lub inny śpiewany lub recytowany podczas podchodzenia kapłana do ołtarza w celu odprawienia mszy św. Często jest fragmentem psalmu. klarykalizm. “naprzemienna odpowiedź” lub “refren”). “uprzedzenie. DH 916. 3-10) oraz z “bestią” (Ap 11. holokaust. liturgia. Antymenzjum (gr. Wydawnictwo WAM.3) i przyjmujący postać osobową w tych. Rz 3. Temat Antychrysta często pojawiał się w rosyjskiej myśli i literaturze religijnej. “anty = przeciw” i łac. Zob. 1180). duchowieństwo. teologia apofatyczna. “Gaudete” dla trzeciej niedzieli Adwentu. wyprzedzenie”). które ich uwalnia od zwyczajnych moralnych zobowiązań. Zob. religijnych i politycznych.

według której aniołowie i ludzie . stoicy. 390). ND 13). Atenagorasowi (który swoją Apologię skierował ok.zostaną ostatecznie zbawieni (por. a później potępiona jako heretycka. 354. Teoria przypisywana. Justyn. W Kościele łacińskim apologeci zaczęli działać nieco później. a prawdopodobnie aż 40 po Chr. chrystologia. piekło. Apologeci (gr. Orygenesowi (ok. biblia. 149. ok. “obrońca”).). Apokryfy (gr.. 220). 160 . pierwszymi z nich byli Minuciusz Feliks (autor Octaviusa z II-go lub III-go wieku) oraz Tertulian (ok. Nastawiony na obronę pełnego bóstwa Chrystusa przeciw arianom. sentencje ojców. wulgata. ani rozumnej duszy i że oba te czynniki zastępował Boski Logos (por. Apolinarego (ok. jak św. odzyskano dwie trzecie oryginalnego tekstu hebrajskiego (zob. mająca nazwę od imienia biskupa Laodycei.np. Mądrości oraz Druga Księga Machabejska) napisano w języku hebrajskim. 100-165). Justynowi męczennikowi (ok. Zob.ok. 330 . lub na język grecki tłumaczone (przeważnie między rokiem 200 przed Chr. filozofia. Apokatastaza (gr. ale często opuszczane przez Biblie protestanckie. do niezdecydowanych członków swojej własnej wspólnoty lub po prostu do wierzących. Ewangelie apokryficzne. Apokryficzne Ewangelie. Zob. arianizm. wydaje się niesłusznie. Herezja chrystologiczna. Apologeci dostarczali wykształconym ludziom z obcych środowisk argumentów na korzyść religii chrześcijańskiej. co Księgi biblijne.ok. inni . Rozumowa obrona wierzeń chrześcijańskich odnoszących się do Boga. twierdząc. i łac. Księgi deuterokanoniczne. Księga Judyty. Zob. Kraków 2002 11 . Apologetyka. Apokaliptyczna literatura. przetłumaczono na język grecki pięćdziesiąt lat później. którzy chcą wiedzieć.nawet demony i potępieńcy . Wydawnictwo WAM. Mądrość Syracha. np. Zob. 185 . 395) i św. powszechna naprawa”). lecz zachowało się tylko tłumaczenie greckie.Leksykon teologiczny Apophthegmata patrum (gr. “ukryty. Dzieła napisane w tych samych gatunkach literackich.ok. 310 . Tacjanowi (zm. niezrozumiały. “powiedzenia. drukowane w katolickich wydaniach Pisma Świętego. “przywrócenie do stanu pierwotnego. Izaak z Niniwy (VII w. jednakże oprócz kilku fragmentów w tych językach istnieje tylko wersja grecka. Tacjan byli do greckiej filozofii nastawieni wrogo. Nazwa nadawana św.411). Zob. stali się pierwszymi chrześcijańskimi autorami posługującymi się poważnie filozofią. Kanon Pisma Świętego. Argumenty mogą być skierowane do zwolenników innych religii. Chrystusa. ojcowie apostolscy. Zob. wypowiedzi Ojców”). Apokatastazę w podobnej postaci głosili niektórzy pisarze wczesnochrześcijańscy. Grzegorz z Nysy (ok. ale nie przyjęte przez Kościół do kanonu Pisma Świętego. 15). Jego usilną troską było ustalenie w ten sposób ścisłej jedności w Chrystusie. Teofilowi Antiocheńskiemu (koniec II wieku). literatura apokaliptyczna. Zob. DH 146. Księga Tobiasza została pierwotnie napisana po hebrajsku lub aramejsku. 160) i innym pisarzom chrześcijańskim. 151. teologia fundamentalna. Niektóre z tych pism (np. którzy bronili własnej wiary przed zarzutami wysuwanymi przez Żydów i pogan. Zob. platonizm. w jakim stopniu ich wiara jest odpowiedzialna (por.ok. DH 213. podważył on Jego pełne człowieczeństwo. Apolinaryści. DH 409. że Chrystus nie miał ani ducha. tajemniczy” stąd: “nieautentyczny”). św.). ND 202-203). 254). dialog. do członków chrześcijańskich wspólnot odłączonych. Podczas gdy jedni z nich. jak na to wskazuje jego wypowiedź: “Jedna natura wcielonego słowa”. Stary Testament. roku 177 do cesarza Marka Aureliusza). ojcowie kościoła. W terminologii protestanckiej określa się tak Pisma Starego Testamentu pisane w języku greckim. od 1900 r. Kościoła i naszego wspólnego ludzkiego losu. 1 P 3. napisaną po hebrajsku przed rokiem 180 przed Chr. monofizyci.

4. I tak dzieło stworzenia przypisuje się Bogu Ojcu. wiara. a później na Zachodzie stosowany do metropolitów lub przewodniczących regionów kościelnych. Zob.21) na oznaczenie odpadnięcia od wiary i odejścia ze wspólnoty wiernych. W Kościele łacińskim tytuł “arcybiskup” może być tytułem czysto honorowym. “dzieła na zewnątrz”) są wspólne Trzem Osobom Boskim (por. diakon. Ponieważ to. ND 325). Tytuł używany od IV lub V wieku przez biskupów szczególnie wybitnych stolic. świętość. 17). 2. Archidiakon (gr.i tym właśnie się różni od czystej herezji i schizmy. nicejskie Wyznanie Wiary. 19) i w (Dz 21. powszechność. 14). 7) i inni. biskup. Argument kosmologiczny. Lk 6. Ułożyli w ten sposób “symbol” (gr. Apropriacja.Duchowi Świętemu. Znana jest postać Juliana Apostaty (cesarz rzymski w latach 361-363). Jest to forma wyznania wiary upowszechniona dzięki poparciu Karola Wielkiego (ok. 1. potrójny schemat zbudowany wokół Boga Ojca. później tytuł ten rozszerzono także na metropolitów. Wyraz używany w greckim Starym Testamencie (Jr 2. 5. W węższym znaczeniu oznacza jednego z dwunastu uczniów wybranych przez Chrystusa (Mt 10. a dzieło uświęcenia . Przymioty Boże. Zob. Apostolskość. sukcesja apostolska. nd 4). legat”). Zob. Archimandryta (gr. W szerszym znaczeniu apostołami są: Paweł (1 Kor 9. który pełni ważne obowiązki w diecezji. 345-410) opowiada legendę. Zob. Syna Bożego i Ducha Świętego (zob. Jest to prosty. argumenty na istnienie Boga. Zob. quo nihii maius cogitari Wydawnictwo WAM.Synowi Bożemu. herezja. żeby wyrazić szacunek dla kapłanów żyjących w celibacie. śmierci i zmartwychwstaniu. 13-16). Na Wschodzie arcybiskupami nazywano patriarchów. 742-814). Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary uważa apostolskość “razem z jednością. Pierwotnie przewodniczący kolegium diakonów. “wysłaniec. 8). Tożsamość wiary chrześcijańskiej i praktyk obecnego Kościoła z Kościołem Apostołów. którzy służyli biskupowi pomocą w zarządzaniu diecezją! w j ej sprawach dyscyplinarnych. Sposób dowodzenia istnienia Boga opracowany przez św. którzy pełnili funkcje przywódców w głoszeniu pierwotnego orędzia chrześcijańskiego i byli obdarzeni Chrystusowym autorytetem zakładania Kościoła (Ef 2. Anzelma z Canterbury (ok. 20). chociaż w rzeczywistości jest on wspólny wszystkim Trzem Osobom. Tytuł nadawany na bizantyńskim Wschodzie przełożonemu wielkiego klasztoru lub grup klasztorów. Rufin (ok. odpadnięcie”). używa się go też. posługiwanie Piotrowe. których zadaniem było dawanie świadectwa o Jego posługiwaniu. Apostolskie Wyznanie Wiary. mocą Ducha Świętego (Dz l. który cofnął cesarskie poparcie dla chrześcijaństwa i próbował przywrócić kult bóstw pogańskich. Arcybiskup (gr. Zob. Kraków 2002 12 . pięć dróg. Powszechnie oznacza dobrowolne i całkowite porzucenie wiary przez ochrzczonego chrześcijanina . 1330. “coś zebranego razem”) wspólnej wiary. Apostoł (gr. dh 16. diecezja. 1033-1109). Później wyrazem tym zaczęto oznaczać kapłana. schizma. “odstępstwo. W rzeczywistości wszystkie opera ad extra (łac. patriarcha. Ga 1. Zob. Przydzielenie działania lub przymiotu Bożego tylko jednej Osobie Trójcy Przenajświętszej. że dwunastu apostołów ułożyło to wyznanie wiary w ten sposób. cechy kościoła. “kierownik trzody”). Bamaba (Dz 14. że każdy z nich wypowiedział jedno jego zdanie. Argument ontologiczny. “wyższy nadzorca”). Trójca Immanentna. DH 545-546.Leksykon teologiczny Apostazja (gr. Jakub (1 Kor 15. dzieło odkupienia . 1. posługuje się nią Kościół zachodni podczas udzielania sakramentu chrztu. świętością i powszechnością” za jedną z czterech cech Kościoła. “wyższy sługa”). co my określamy wyrazem “Bóg” jest “id.

że argument ontologiczny nie jest “dowodem”. wychodzą one mimo to z uprzedniej wiary w Boga i z uprzedniego przeżycia Boga. Ars moriendi (łac. “nauka o celu”). homoisos. argument teologiczny. Ariusza (ok. semiarianizm. co jest większe niż Bóg nieistniejący. Mechanicystyczne wyjaśnienie porządku w świecie jako prostego wyniku przypadkowego działania sił naturalnych długo cieszyło się uznaniem. zgodnie z którym szansę na przeżycie mają jednostki najbardziej przystosowane. a Immanuel Kant (1724-1804) wartość dowodów na istnienie Pana Boga w szczególności. Argument teleologiczny spotkał się z dalszymi zarzutami. nazwa pochodzi od imienia kapłana aleksandryjskiego. Tomasz z Akwinu (ok. jego cechą znamienną jest większy realizm niż ten. celowość. ND 7. 1225-1274) i wielu innych spoglądało na wszechświat jako na owoc celowego działania. teoria przyczynowości (z przyczynami: sprawczą. subordynacjonizm. Zob.336). Zob. Zob. Arianizm spowodował wielki i poważny niepokój w Kościele aż do roku 381. pięć dróg. Inni filozofowie jednak różnymi sposobami bronili tego argumentu: Renę Descartes (1596-1650). Baruch Spinoza (1632-1677). Sobór Nicejski I. Arianizm. lecz tylko pierwszym spośród stworzeń (por. który istnieje. który wychodzi od uporządkowanego charakteru świata i dochodzi do istnienia Boga jako Projektanta i Przyczyny Celowej wszystkiego. kiedy Karol Darwin (1809-1892) rozwinął naukę o planie biologicznym. “sztuka umierania”). Arianie polscy.arystotelesowska etyka. 130. fizyce i innych naukach wykazały. Armeńskie chrześcijaństwo. teologia naturalna. 1225-1274). później istniał jeszcze przez kilka stuleci wśród szczepów germańskich w postaci złagodzonej. pięć dróg. Arystotelizm. Argument teleologiczny (gr. Bóg. Jednak nowe odkrycia w astronomii. Herezja potępiona na Soborze Nicejskim I (325). Kraków 2002 13 . Zob. że błędnie przechodził on od myśli do istnienia rzeczywistego. formalną i materialną) i pogląd na duszę ludzką jako na formę ciała (a nie jak na jego więźnia zgodnie z pla- Wydawnictwo WAM. w Średniowieczu jednak . jaki głosiła wcześniejsza i często z nim rywalizująca szkoła platońska.). ontologizm. przyczynowość. 115). samo pojęcie Boga domaga się Jego rzeczywistego istnienia. Dawid Hume (1711-1776) podważył poza doświadczalną przyczynowość w ogólności. Ostatnio niektórzy dowodzili. że ten zdumiewający porządek wyłonił się przez czysty przypadek. że Syn Boży nie był Bogiem z samej natury. 12251274) . 3026. Przez Ojców Kościoła był zaniedbywany albo odrzucany. Inaczej wpadlibyśmy w sprzeczność. chrześcijaństwo ormiańskie. ND 113. 250 . św. Chociaż te argumenty są dalekie od zastąpienia wiary. Kierunek filozoficzny wywodzący się od Arystotelesa (384-322 przed Chr. ponad co nic większego pomyśleć nie można”). anomoisos. Zob. Filozoficzne sposoby wykazania ostatecznych podstaw rozumowych wiary w Boga przez przejście z celowości świata do istnienia Bożego Planisty (por. Prawdopodobieństwo. pięć dróg.dzięki poparciu filozofów arabskich. DH 125-126. Mojżesza Majmonidesa (1135-1204) i św. co istnieje. jest tak małe. jak potężny i dalekosiężny jest porządek we wszechświecie istniejącym pozornie przez względnie krótki czas. logika. mianowicie Boga. Zob. Immanuel Kant (1724-1804) i inni filozofowie odrzucali ten argument dlatego. “tym. który wskazuje na Boga jako na ostateczny cel wszystkich rzeczy.Leksykon teologiczny possit” (łac. Tomasza z Akwinu (ok. bylibyśmy bowiem zdolni wyobrazić sobie coś. Argument. socynianizm. DH 3004. że nadaje argumentom za istnieniem rozumnego Projektanta nowej wiarygodności. Św. Argumenty na istnienie Boga. Arystoteles (384-322 przed Chr. tajemnica. Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) i George Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831). Tomasz z Akwinu (ok. filioque. sztuka umierania. przeżycie religijne. biologii. lecz że po prostu wyjaśnia wiedzę o Bogu. który twierdził. celową. argumenty na istnienie Boga.8). Zob. którą już pośrednio posiadamy.). homoousios.

na nadrzędną wolność Boga w udzielaniu łaski. powstało ono bowiem najprawdopodobniej w V wieku w południowej Francji. zwane także od słów je rozpoczynających “Quicumque vult” (łac. 1243-1306) i dominującego wśród pustelników św. patriarcha Konstantynopola jest prymasem. Ateizm (gr. Atanazemu z Aleksandrii (ok. Atanazjańskie wyznanie wiary. Tomasz z Akwinu opracował własne dowody na istnienie Boga. dusza. “mający własną głowę. własnego zwierzchnika”) Wyraz używany na oznaczenie Kościołów. Własne poglądy św. fałszywie przypisuje sieje św. które zróżnicowane jest w zależności od tego. W Kościele źródłem wszelkiego autorytetu jest Chrystus. “bezbożność”). Idziego Rzymskiego z rodziny Colonna (ok. wstrzemięźliwość. Zob. że rozkaz zostanie wykonany. (gr. a wojującym odrzucaniem Boga. Asceza (gr. heteronomia. ale nie wszystkie Kościoły autokefaliczne są patriarchatami. Zob. nd 16-17). Zob. rozwiniętego przez ucznia Tomasza z Akwinu (ok. b. Augsburskie Wyznanie Wiary. Zob. Wyznanie wiary. kościoły wschodnie. agnostycyzm. czemu arystotelizm wyraźnie zaprzeczał. prawosławie orientalne. o wcieleniu i odkupieniu (zob. Zob. Athos. góra athos. Autorytet (łac. nasza autonomia może być tylko względna. tajemnica.Leksykon teologiczny tonizmem) odzyskały swoje miejsce. Prawidłowa asceza niesie ze sobą postęp w kontemplacji i w miłości Boga. kościół wschodni asyryjski. żeby je odróżnić od augustynianizmu. życie monastyczne. że ktoś przez jakiś czas jest ateistą w dobrej wierze. Augustyna z Hippony (354-430). Bóg. “ćwiczenie”) Przyjęte przez chrześcijan pod wpływem Ducha Świętego środki i sposoby oczyszczenia samego siebie z grzechu i usuwania przeszkód na drodze wolnego naśladowania Chrystusa. pokuta. “powaga”) Usprawiedliwione oczekiwanie. 1225-1274). Augustynianizm. opierając je na arystotelizmie. Różne odmiany ateizmu wahają się między pełną tolerancji obojętnością. kontemplacja. Augustyna. przyczynowość. 296373). Autonomia (gr. post. Jest w nim wiele wypowiedzi o Trójcy Przenajświętszej. Wszystkie patriarchaty są autokefaliczne. którymi rządzą ich własne synody i które należą do wschodnich i orientalnych Kościołów prawosławnych. ale bronił naturalnej nieśmiertelności duszy. Autokefaliczny. a jedynie sobór powszechny może ustanawiać prawa obowiązujące wszystkie Kościoły autokefaliczne. Dla Kościołów prawosławnych wschodnich. Asyryjski kościół. wyznanie augsburskie. Ponieważ z niezależności tej korzystamy w świecie stworzonym i podtrzymywanym w istnieniu przez Boga. Zob. neoplatonizm. Zaprzeczenie w teorii lub w praktyce istnienia Boga. a także od społecznokościelnych podstaw konfliktu. którego od czasów Immanuela Kanta (1724-1804) często używano na oznaczenie prawa człowieka do samostanowienia w dziedzinie wolności moralnej i myśli religijnej. Kraków 2002 14 . Zob. jak ktoś konkretnie pojmuje odrzuconego Boga. platonizm. umartwienie. teologia negatywna. Zob. naśladowanie Chrystusa. “niezawisłość”) Wyraz. autorytet musi być Wydawnictwo WAM. Augustyna nazywano czasem augustynizmem. dh 75-76. mistyka. tomizm. teonomia. a oświadczenie przyjęte jako prawdziwe. System filozoficzny i teologiczny św. Łaska. pięć dróg. semipelagianizm. Jest rzeczą możliwą. oświecenie. Zob. na pierwszeństwo oświecenia Bożego nad ludzką wiedzą. jest to synteza kładąca nacisk: a. który nie przynosi uszczerbku dla osobistej dojrzałości ani dla społecznej odpowiedzialności. ale trwałe i logiczne wyłączanie istnienia Boga poza nawias jest nieodpowiedzialne i godne potępienia. “Ktokolwiek chce”).

kiedy to nastąpił rozłam w Kościele anglikańskim. Ps 115. antynomizm. Zob. adoracja. obrazoburstwo. Kraków 2002 15 . 5. Bezbłędność jest również znamienną cechą dla wrażliwości naprawdę. hermeneutyka. Sensus Fidelium. Księgi Deuterokanoniczne. 4-8). Bezżenność. 22. “błogosławieństwo”). Zob. 10. Iz 2. Członkowie szeroko rozpowszechnionego Kościoła ewangelickiego. W czasach późniejszych oznaczało ono wzajemne. Nowy Testament nie tylko demaskuje bałwochwalstwo (1 Kor 5. 7-9. chrzest dzieci. 20. l J 2. Wyraz ten odnosi się przede wszystkim do jednego z ważniejszych rezultatów natchnienia biblijnego. Święte Księgi natchnione przez Boga. prawda. Nowy Testament. heteronomia. Baptyści chrztu udzielają wyłącznie tym. czyli do zbawczej prawdy Pisma Świętego (DV 11). Jan Smyth (ok. oparte na przymierzu. LG 12). Bezwarunkowy nakaz moralny. Pwt 5. nie istniejącym bogom. apokryfy. oddawanie czci Bogu. ponieważ samego siebie ochrzcił. Podstawowe pojęcie żydowskie. Wydawnictwo WAM. anabaptyści. teonomia. u którego stwierdzono tak zwaną heroiczność cnót. Ps 28. 1554-1612). kanon Pisma Świętego. analiza wiary. Zob. Berith (hebr. zwany “Samochrzcicielem”. LG 24). Bierny opór. jurysdykcja. kierowany przez Ducha Świętego. opór bierny. założył pierwszy Kościół baptystów w Amsterdamie w roku 1609. jaką okazuje cały Lud Boży. 8. Beatyfikacja (łac. Uroczyste zatwierdzenie publicznego kultu zmarłego chrześcijanina. 15). “obmywający. utrzymują oni względną samodzielność miejscowych kongregacji. musimy zbadać zamiary. którzy świadomie wyrażają żal za grzechy i wyznają wiarę w Chrystusa. Biblia (gr. Zob. umowa. marcjonizm. celibat. Zob. Ap 21. Bałwochwalstwo. Żydowska modlitwa dziękczynna (np. a niejako podkreślanie władzy (por. przymierze”). a Narodem Wybranym. ogniskuje się na Chrystusie i jest widoczna w całym Piśmie Świętym. który się stał normą dla wszystkich czasów.Leksykon teologiczny sprawowany pod kierownictwem Ducha Świętego jako służba. Kościół. Łk 22. Zob. 27. Beraka (hebr. Bezbłędność. “zaliczenie w poczet błogosławionych”). okoliczności życia i sposoby wyrażania się autorów. autonomia. 6). Zob. Rdz 24. 3-5. który początkami swymi sięga bezpośrednio do początków wieku XVII. nie może się mylić w sprawach wiary (zob. egzegeza. biblia. założenia. wyrażające wiarę Żydów i chrześcijan w sposób. a także tradycje. stosunki między Bogiem. Kol 3. ewangelicy. Zob. Stary Testament. natchnienie biblijne. charyzmaty. Oddawanie czci fałszywym. Żeby można było ocenić prawdę. natchnienie biblijne.27. Zob. które może pierwotnie oznaczało proste zobowiązanie nałożone przez Boga albo (od czasu do czasu) złożoną przez Boga obietnicę. W roku 1747 papież Benedykt XIV prawo beatyfikowania zastrzegł Stolicy Apostolskiej. Baptyści (gr. Chrześcijański wyraz “eucharystia” jest odpowiednikiem hebrajskiego “beraka”. Ta prawda się wyłania stopniowo z natchnionego zapisu. imperatyw kategoryczny. 5). kanonizacja. przymierze. Stary Testament surowo potępia oddawania czci bożkom albo wizerunkom fałszywych bogów (Wj 20. posłuszeństwo. chrzciciele”). 6-11) odrzuca kult pieniądza jako bałwochwalstwo (Ef 5. judaizm. ale także przez poszerzenie zakresu tego pojęcia (zob. na których się opierali (DV 12). urząd nauczycielski kościoła.24-27. udzielający chrztu. ikona. “księgi”). “zobowiązanie. sens Pisma Świętego. jaką nam przekazują poszczególne księgi biblijne. Zob.

diecezja. Binitarianizm może także oznaczać heretyckie odmawianie bóstwa Duchowi Świętemu i przekonanie. a także uszanować ich prawo do wolności religijnej (GS 28. CCEO 42. 744. Zob. charakter. Zob. 19. Wj 22. Bluźnierstwo. ingres. 13). które się upowszechniło na Zachodzie od XVI wieku. są bardziej wyraziste w wymaganiach. Sukcesja Apostolska. poświęcenie. krzyżmo. Zob. ma z całym kolegium biskupów udział w odpowiedzialności za cały Kościół (por. Na Zachodzie nazwa jednego z siedmiu sakramentów. W Kościele wschodnim bierzmowania .zwanego tam “namaszczeniem krzyżmem” . Bizancjum. 24. że to on poświęcał oleje święte. 5-6. Fałszywe przekonanie albo nieprawidłowy sposób życia. Ps 1. LG 22-23). teologia trójcy przenajświętszej. a na Zachodzie jest zwyczajnym szafarzem sakramentu bierzmowania. Tb 13. DHu 14). 2 Kor 4. Zob.3-11). Biskup (gr. chrzest. Zob. CIC 375-430. W Kościele zachodnim bierzmowania udziela biskup. namaszcza jego czoło krzyżmem i mówi: “Przyjmij znamię daru Ducha Świętego”. Jako następca apostołów. Osiem (albo dziewięć) błogosławieństw Chrystusa z Kazania na Górze (Mt 5. neologizm: “podwójny” w znaczeniu technicznym jako “dwuosobowy”). naśladowanie Chrystusa. obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. 2027. inicjacja. 28. chrześcijaństwo bizantyjskie. katedra. czyniąc monstrancją znak krzyża. z miłością. charyzmaty. które ukazują Królestwo Boże z głównymi zadaniami i obietnicami. Kraków 2002 16 . wyznanie wiary. Wydawnictwo WAM. Błogosławieństwa. w których jest wymienione tylko imię Ojca i Syna. Królestwo Boże. Błogosławieństwo eucharystyczne.z racji duszpasterskich (po dojściu do używania rozumu. stały się także natchnieniem dla wielu niechrześcijan. Na Zachodzie zwyczajny kapłan może być nadzwyczajnym szafarzem sakramentu bierzmowania (CIC 879896. 25. że w Bogu istnieją tylko dwie Osoby. 1 Tm 2. Hostię konsekrowaną umieszcza się w monstrancji na ołtarzu i wystawia do adoracji. sakrament. 45§2. kolegialność. 15-16. sakrament. 1. Ludzi będących w błędzie trzeba jednak traktować kulturalnie. 2 Kor 13. jurysdykcja. 46§1. powiązane w pary z czterema “biada”. Duch Święty. 7-10) i streszczają doskonałość chrześcijańską. 871 §2).2026) cztery błogosławieństwa. Szafarz kładzie rękę na kandydata. drugiego spośród sakramentów chrześcijańskiego wtajemniczenia. Sobór Konstantynopolitański I. CCEO 692. Nabożeństwo eucharystyczne. a nawet dopiero w wieku młodzieńczym). “nadzorca”). Zdaniem Kościoła wschodniego obecność biskupa podczas udzielania sakramentu bierzmowania w tym się przejawia. Nowoczesny wyraz na oznaczenie zawartych w Nowym Testamencie krótkich wyznań wiary (np. Wyrażenia te występują w Nowym Testamencie obok formuł trynitarnych (np. Okazanie pogardy dla Boga lub dla spraw religijnych słowami. jemu także jest zastrzeżone prawo święcenia olejów świętych (por. Binitarianizm (łac. które mają swoje częściowe odpowiedniki w Starym Testamencie (np. Dorośli konwertyci jednak bywają bierzmowani bezpośrednio po chrzcie i przed przyjęciem pierwszej Komunii św.udziela kapłan dziecku bezpośrednio po chrzcie. Błogosławieństwa. W paralelnym Kazaniu “na równinie” (Łk 6. Udziela święceń kapłańskich. Błąd. Zob. Syr 14. Mt 28. w łączności z biskupem Rzymu. Kpł 24. 695-696). i to później . Po odśpiewaniu hymnów i modlitw oraz po okadzeniu Najświętszego Sakramentu celebrans błogosławi zebranych. 693. herezja. ordynariusz. Konferencja Episkopatu. troskę duszpasterską i przewodniczenie podczas sprawowania liturgii. Człowiek obdarzony podczas święceń pełnią kapłaństwa i mający prawo do prowadzenia Kościoła partykularnego lub diecezji przez własne nauczanie. Zob. 14). 10-23). Rz 4. myślami i czynami (por.Leksykon teologiczny Bierzmowanie.

wreszcie małżeństwo. otacza go opartą na przymierzu miłością i pełną miłosierdzia ojcowską wiernością (Joz 24. kiedy to Chrystus obdarował nas Eucharystią. To trzykrotne sprawowanie Eucharystii odbywa się w tym dniu na wspomnienie potrójnych narodzin Syna Bożego: przed wiekami w Boskim łonie Ojca Niebieskiego. Chociaż Wydawnictwo WAM. Pogarda dla jakiejkolwiek materii doprowadziła bogumiłowców do odrzucenia a. Za jej założycieli uważano kapłana Jeremiasza (połowa X wieku. w którym się zawiera w skrócie nasza właściwa postawa wobec Boga (Hi 28. pryscylianizm. niezmienny. teandryczny. b. manicheizm. b. Bogumiłowcy (SCS “umiłowani przez Boga”). Bogumiłowcy mieli pewien wpływ na powstanie sekty albigensów.4-5). 11-20). któremu należy okazywać cześć oraz służyć (Pwt 6. o świcie i podczas dnia. gnostycyzm. 4-6) i mogą powrócić do Ojca (J 14. wszechwiedzący oraz wszechmocny. epifania. Zob. Byt najwyższy. najświętszy sakrament. w Bułgarii) oraz jakiegoś Teofila (Bogumił to słowiański przekład greckiego imienia Teofil). Sekta się szybko rozprzestrzeniła na Bałkanach (szczególnie w Bułgarii). theotokos. Jest to święto pochodzenia zachodniego. w czasie z dziewiczego łona Najświętszej Maryi Panny oraz w sercu człowieka wierzącego. Iz 46. nie należy jej utożsamiać z niewolniczym strachem. Bojaźń Boża. ale po inwazji tureckiej wielu jej zwolenników przyjęło islam. 6-7). albigensi. Prz 1. 14-23). Zob. Zob. Podczas wcielenia włączenie się Boga w dzieje osiąga punkt szczytowy w objawieniu Trójcy Przenajświętszej. beatyfikacja. Ustanowienie tej uroczystości jest zasługą św. 12. Zob. katarzy. Kpł 19. Dualistyczna i doketyczna sekta średniowieczna. Boże Narodzenie. Zob. Juliany z Liege (zm. Bogurodzica. eucharystia. 1-13. działającego w latach 927-950. Równocześnie Bóg jest zawsze tuż obok narodu wybranego. które zastąpiło pogańskie święto “niezwyciężonego słońca" i ostatecznie się stało wspólnym świętem Kościołów chrześcijańskich oprócz Kościoła ormiańskiego. liturgia godzin. Dz 2. miłość. W Synu i przez oddziaływanie Ducha Świętego ludzie stali się przybranymi dziećmi Bożymi (Ga 4. Z modlitw dozwolona była tylko Modlitwa Pańska. Boże Ciało. religijność. Uroczystość w Kościele zachodnim obchodzona po niedzieli Trójcy Przenajświętszej na pamiątkę chwili. różnych praktyk “materialnych”. wieczny. która została oficjalnie zaliczona w poczet błogosławionych. Zob. hesed. Pwt 4. takich jak: kult obrazów (łącznie z Krzyżem). który w tradycji monoteistycznej jest uznawany jako Stwórca osobowy.4. chrzest wodą. w znaczeniu szerszym człowiek znajdujący się w niebie. Bożo-ludzki. doketyzm. marcjonizm.7. Boże oficjum. chrześcijaństwo ormiańskie. 1258). która przez jakiś czas cieszyła się poparciem Bizancjum. Według Starego Testamentu jedyny i święty Bóg Izraela stoi ponad naszym światem materialnym i nie wolno Go przedstawiać w obrazach (Wj 20. Kraków 2002 17 . Zob. jakikolwiek chrzest dzieci. Bóg. Zob. Liturgia rzymska zezwala kapłanom na odprawienie w tym dniu trzech Mszy św. 15-24). a. Syr 1.Leksykon teologiczny Błogosławiony. dualizm. Uroczysty obchód narodzenia Jezusa Chrystusa przypadający 25 grudnia. Starego Testamentu (oprócz fragmentów prorockich kładących nacisk na postać Chrystusa i Psalmów). W węższym znaczeniu osoba. świętość.28.: w nocy (zazwyczaj o północy). W Starym Testamencie to głębokie poczucie religijności i synowskiego przywiązania.4.

przymioty Boże. życie ludzkie jest cierpieniem. Ga 4. 9. Tybecie i w różnych innych miejscach. a także inni wierni. w swym podejściu przyczynowym. Bóg. Księgę Jonasza). różne pieśni. “krótki spis. 563 . Brewiarz (łac. modlitwy. Bracia Polscy. Tajlandii i w innych krajach. druga odmiana to buddyzm mahayana (sanskryt: “wielki wóz”) istniejący w Chinach. Wyrażenie używane w odniesieniu do ludzi: a. monoteizm. św. Bóg zapełniający luki. 2. Kierując się świadomością Boga jako “Abba”. przyczyną cierpienia jest pożądanie. zapominających o tym. b. Abba. Przymierze. a później Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary utożsamiło Boga Starego Testamentu (Jahwe) z Ojcem Pana naszego Jezusa Chrystusa. nr 52). 29-30. 5-7). Dives in misericordia (4. Jedna z religii świata założona w Indiach przez Siddharthę Gautamę Buddę (ok. transcendecja.).). 6). aby mówili do Boga “Ojcze” (Łk 11. szukających Boga w tych zjawiskach. Kraków 2002 18 . teologia Trójcy Przenajświętszej. ok. których nauka jeszcze nie potrafi wyjaśnić. lecz przekracza seksualność i płeć. który jest początkiem bez początku Syna i Ducha Świętego. Bóg i zło na świecie. którymi się podczas codziennych modlitw posługują kapłani. przedstawiają obrazy Boga jako matki. Zawieraj ą one wszystkie psalmy. niewymowność Boga. Korei. Jezus uczył swych zwolenników. a nawet jako “Ukochany Mąż". podkreśla to przypowieść Jezusa o synu marnotrawnym (słuszniej nazywana “przypowieścią o miłosiernym ojcu”) (Łk 15. SC 83-101. 10-16) wszystkie ludy (Mt 26. przybranie za dzieci Boże. a przybraniem za dzieci Boże ochrzczonych i usprawiedliwionych (Rz 8. cierpienie ustaje po wyzwoleniu się z wszystkich postaci pożądania. palijski: “stara nauka”) istniejący w Birmie. 66. jak również całej rzeczywistości stworzonej. Podobnie św. 14-17. jedyna zasada") Ojca. Św. 36).ok. Syn Boży. kalendarz liturgiczny. Zob. Zob.Leksykon teologiczny już Stary Testament wskazywał na to. Bóg Ojciec nie jest dominującym “mężczyzną". dostosowane do świąt i okresów liturgicznych (por. b. Paweł rozróżnia pomiędzy Synostwem Jezusa. spotykany już w Starym Testamencie. Bóg niewymowny. Rz 8. że Bóg troszczy się o wszystkie narody (por. 13) oraz oficjalne nauczanie Kościoła. politeizm. teologia Trójcy Przenajświętszej. 15. wyciąg”). Zob. PO 5. teodycea. Wydawnictwo WAM. 12). Buddyzm (sanskryt: “oświecony”). Istnieje w dwóch odmianach: buddyzm hinayana (sanskryt: “mały wóz”) albo buddyzm theravada (j. wcielenie. jak król na wzór Dawida). Mongolii. liturgia godzin. “Monarchię" tę należy odróżnić od modalistycznego monarchianizmu. Ireneusz (zm. co tylko można sobie wyobrazić najlepszego w ludzkich matkach i ojcach. jak encyklika Jana Pawła II z 1980 r. że Bóg jest aktywnie obecny we wszystkich procesach zachodzących w świecie stworzonym. który negował rozróżnienie osób w Trójcy. Zob. Japonii. Zob. Zob. a zatem powinno się Go określać poprzez to wszystko. Sri Lance. Niedosłowny (czyli metaforyczny) sposób mówienia o stosunku Boga do ludu (oraz dużo rzadziej do poszczególnych osób. 483 przed Chr. ale używany dużo rzadziej niż Bóg jako “Król”. Bóg jako Ojciec. monarchianie. 19-20. c. czytania z Ojców Kościoła lub innych pisarzy ascetycznych. stworzenie. Ga 4. uznaje “monarchię" (gr. jedna. Jan dokonuje rozróżnienia pomiędzy pierworodnym Synem Bożym. Rz 3. 11-32). Bóg jako Ojciec. 7. Wyznanie to. 13). a naszym nowym życiem jako “dzieci” Bożych (J 1. W Kościele zachodnim książka lub książki. 15. Pod drzewem Bodhi (“drzewo oświecenia”) książę Gautamana poznał wskutek oświecenia cztery podstawowe prawdy: a.. 1-11. czytania z Pisma Świętego. socynianizm. patripasjanizm. Stary Testament (Iz 49. 200 r. to jednak dopiero w Nowym Testamencie objawił się On jako Bóg miłujący (1 J 4. Odpierając poglądy Marcjona.

“święty olej”). Pisma buddyjskie zachowały się w języku palijskim (Sri Lanka) oraz w sanskrycie (Indie). Ta odmiana buddyzmu uznaje oddawanie czci bogom. która się rozwinęła mniej więcej w czasach Chrystusa. NA 2). prawidłową intencję. Jan Paweł II Sollicitudo rei socialis z roku 1987). 1037). co jest albo istnieje. Chrześcijanie wschodni. jak kardynał Stanisław Hozjusz (1504-1579) i św. czyli namaszczenie chorych.14 (“Jestem. namaszczenie chorych. Kapłani i diakoni prawosławni są zazwyczaj żonaci. katolickość i apostolskość (Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary). Celibat (łac. katolickość. żeby odpowiedzieć takim autorom. b. czyli wędrówki dusz. Zob. 1330-1384) i Jan Hus (ok.po otrzymaniu święceń. zasadę zwaną Karwia (sanskryt: “działanie. zwłaszcza jeśli Eucharystia jest koncelebrowana przez dwóch. religie świata. że obecnie mówimy o “przewodniczącym” zgromadzeniu. Biskupi wschodni muszą być bezżenni. Jeżeli wypowiedź z Wj 3. że jednostki nie tylko mogą dojść do nirvany. ofiara całopalna. czyli przekonanie. biskup. lub przynajmniej kilku kapłanów. że charakterystyczną cechą prawdziwego Jezusowego Kościoła jest nauczanie nieskażonej Ewangelii. Odmiana buddyzmu zwana mahayama. który utrzymywał. świętość. który prowadzi sprawowaną liturgię. ale także same mogą się stać buddami i w ten sposób zbawiać innych. Nawet sakrament euchalaion (gr. nie mogą jednak zawierać małżeństwa . prawidłowy wysiłek. Zob. “bezżenność”). mniszki oraz inni mężczyźni i kobiety prowadzący życie zakonne wyrażają to zobowiązanie ślubem.nawet jeżeli owdowieją . apostolskość. zen. możemy jako chrześcijanie mówić o Bogu jako o Bycie Najwyższym albo jako o Bycie Samym w Sobie. świętość. ma on najmniejszą zawartość pojęciową. Na Zachodzie koncelebrę Eucharystii popierał Sobór Watykański II (l 962-1965). wreszcie prawidłowe skupienie. diakon. wiara”). którzy podkreślają wspólnotowy charakter wszelkiej liturgii. że dawne uczynki muszą być wynagrodzone albo ukarane w tym życiu albo w przyszłych jego formach. Większe uwrażliwienie na czynne uczestnictwo w liturgii wszystkich wiernych oznacza. który obiecuje skończenie z cierpieniem (opierającym się na pożądliwości) i prowadzi do nirvany (sanskryt: “być unicestwionym”) albo do stanu pełnego spokoju (por. Biskup. Kanon trzeci Soboru Nicejskiego I (325) zabraniał duchownym mieszkania z kobietami. uczy. zbawienie. Który Jestem”) zinterpretujemy w świetle filozofii greckiej. pielęgnują koncelebrę. Ten sposób zawiera w sobie prawidłową znajomość tych czterech prawd. kapłan lub diakon. Rezygnacja z małżeństwa ze względów religijnych. najchętniej jest sprawowany przez siedmiu. Mnisi. wędrówka dusz. Ponieważ wyraz “byt” można zastosować na oznaczenie czegokolwiek. W ostatnich latach profetyczne ujawnianie niesprawiedliwości i działalność skierowana przeciw niej zaczęła odgrywać większą rolę jako widzialny znak świętości Kościoła w świecie (zob. lub więcej księży. jest w niej wiele cech synkretystycznych. synkretyzm. W Kościele rzymskim celibatu wymaga się od kandydatów do kapłaństwa. stałym diakonom nie wolno zawierać małżeństwa po przyjęciu święceń (CIC 247. w roku 1431 dominikanin. prawidłową kontrolę odczuć i pojęć. prawidłowe zajęcia. Kiedy Jan Wiklif (ok. Całopalenie. kardynał Jan de Torquemada (wuj późniejszego wielkiego inkwizytora) napisał traktat o Kościele oparty na jego czterech widzialnych cechach. Robert Bellarmin (1542-1621) podkreślali z naciskiem te cechy. Coś. prawidłowy sposób działania. W okresie reformacji tacy katoliccy apologeci. Zob. koncelebra. kościół 2. Celebrans. zasadę odrodzenia. za Wydawnictwo WAM. Kraków 2002 19 . Wśród katolików obrządku wschodniego istnieje również duchowieństwo żonate (CCEO 373-376). 1372-1415) położyli nacisk na “duchową” stronę Kościoła. świętość Kościoła. reformacja.Leksykon teologiczny d. prawidłowy sposób mówienia. Jest to sposób. eklazjologia. Zob. Buddyzm głosił dwie zasady podstawowe: a. Istotne właściwości Kościoła Chrystusowego: jedność. Byt. jak Marcin Luter (1483-1546). kapłani. Sobór Watykański II. ustanie cierpienia można osiągnąć przez ośmiokrotny sposób wyzwolenia. Husyci. Cechy Kościoła.

1609. Zob. Kraków 2002 20 . Stosowana przez państwo praktyka wkraczania w sprawy kościelne pod pozorem strzeżenia interesów ludzi wierzących. dar języków. który nadchodzi z Wydawnictwo WAM. ciotki. 1). życie monastyczne. LG 10-12) na korzyść Kościoła i świata i zawsze powinna je ożywiać miłość (1 Kor 13. Grecy mówią o akoluthia (“nabożeństwo kościelne”). Kościoły chalcedońskie. porównanych do cherubinów. Zob. W sposób bardziej szczególny wyraz ten oznacza ludzi. Charakter (gr. Charyzmaty (gr. Scholastyka. jak odmawianie różańca. Niezmazywalne i niemożliwe do powtórzenia znamię na duszy (DH 1303. jak również w kanonie trzynastym zezwolił duchownym na Wschodzie żenić się przed diakonatem. Po przejściu na chrześcijaństwo wykazywali oni często brak poszanowania dla niezależności porządku kościelnego. W znaczeniu ogólnym każdy chrześcijanin wezwany przez Boga i ubogacony przez Niego łaskami. 1075 i 1078 roku. Kiedy cesarstwo przetrwało głównie na Wschodzie. które to określenie oznacza obrzędy i gesty stosowane przy danej okazji. 7). symfonia. jeżeli jest to nabożeństwo liturgiczne. “znamię”). Cezaropapizm. źródła wschodniego prawa kanonicznego. rozróżniania duchów i dar języków (1 Kor 12. czyli reguły. celebrans. “dary”) Specjalne dary Ducha Świętego ponad te. łaska. lub kogoś poza wszelkim podejrzeniem. Zob. “prowadzący życie we wspólnocie”).Leksykon teologiczny wyjątkiem matki. którą. który odbył się około 306 roku. chrześcijaństwo bizantyjskie. a Zachodem w roku 1054. które są ściśle potrzebne do zbawienia. Sobór Nicejski I. Teolodzy prawosławni mówią po prostu o niepowtarzalności pewnych podstawowych aktów sakramentalnych. Celowość. rozumnych i nierozumnych. 1319) tych. którzy się stali członkami Ciała Chrystusa (przez chrzest i bierzmowanie) albo Jego pasterzami (przez święcenia). Chalcedońskie kościoły. liturgia. Ceremonia. Cherubikon. takie jak: celibat (1 Kor 7. życie zakonne. ND 1308. Zob. który towarzyszy przejściu z Liturgii Słowa do Liturgii Eucharystycznej. jak i teraz powinny ze sobą współpracować. Synod Quinisextum (691-692) powtórzył ten zakaz w swym kanonie piątym. sfragis. zielonoświątkowcy. ślub. W państwowej religii pogańskiej cesarze rzymscy byli odpowiedzialnymi za kult najwyższymi pontifikami. Zob. Zob. którzy otrzymali szczególne dary Ducha Świętego. Grzegorz VII (Hildebrand) (papież w latach 1073-1085) podtrzymał wymóg celibatu dla duchowieństwa na synodach w 1074. Zob. siostry. Jakakolwiek czynność religijna sprawowana w kościele. ale nie po. 10). władcy bizantyńscy zaczęli panować nad patriarchami. diakon. Wielu bizantynologów odrzuca mówienie o “cezaropapizmie” jako mylące. Synod Quinisextum. czyli najwyższego z chórów anielskich. szafarz. którzy żyją we wspólnocie i zachowują te same dla wszystkich wskazania co do życia wewnętrznego. a jeżeli jest to czynność paraliturgiczna. kapłani. jednakże odnośny kanon (trzydziesty piąty) jest dodatkiem późniejszym. gdyż Kościół i państwo zarówno. różaniec. władzę czynienia cudów. kapłan. Na Wschodzie zakonnicy po ślubach. Cenobici (gr. Bywają one dawane jednostkom lub grupom (zob. Kościół i państwo. Przyjmuje się. res et sacramentum sakrament. 1 Kor 12. nawet jeśli tę zasadę stosuje się w różny sposób do bytów działających. W liturgii bizantyńskiej hymn. w przeszłości. Zob. Zasada głoszona przez filozofię scholastyczną. do przyjęcia Króla wszechświata. Zob. Charyzmatyk. zwłaszcza przed kryzysem między Wschodem. Hymn ten zaprasza zgromadzonych wiernych. góra Athos. czyli hymn cherubinów. często osoba świecka. według której wszystkie byty zawsze się kieruj ą w działaniu jakimś celem albo zamiarem. Papież św. że na Zachodzie celibat duchownych wprowadzono na Synodzie w Elwirze (Granada). zwykle prowadzi wyświęcony duchowny.

Moce i Potęgi. lub w jakimś innym miejscu kościoła. millenaryzm. Chór. Zob. Chrystologia “logos-anthropos”. które nie zasłania widoku sprawowanych obrzędów. unia hipostatyczna. Nauczanie takie nie było raczej potrzebne na Wschodzie. officium divinum. Prefacje Liturgii Eucharystycznej nawiązuj ą do chórów anielskich. którzy swym śpiewem towarzyszą obrzędom liturgicznym. które zgodnie chwalą Boga. Archaniołowie i Aniołowie. której podstawą i źródłem jest fakt. Chrystologia. teologia antiocheńska. aniołowie. Chrystofania (gr. Teologiczne spojrzenie na Jezusa Chrystusa. soteriologia. Chrystologia (gr. liturgia eucharystyczna. Jego dziewięć chórów anielskich było podzielonych na trzy grupy po trzy chóry: Serafini. ewangelie synoptyczne. Hymn intonuje się przed rozpoczęciem procesyjnego “wielkiego wejścia” (nie mylić z “małym wejściem”. Sobór Watykański II (1962-1965) podkreślał rolę chóru w prowadzeniu śpiewu zgromadzenia wiernych (SC 121). Łk 3. aniołowie. Chiliazm (gr. “tysiąc”). liturgia słowa. 16-17. który zstąpił na nasz świat (J 1. Odmiana chrystologii. Zob. Zob. Odmiana chrystologii. kantor. celebrans. Z konieczności jednak zakłada ona chrystologię ontologiczną. Chrystologia oddolna. Wydawnictwo WAM. Panowania. Sposób sklasyfikowania aniołów w dziewięciu chórach. “objawienie się Pomazańca”) Objawienie się Jezusa jako Bożego Pomazańca albo Mesjasza. Zob. a upowszechniony przez Dionizego Pseudo-Areopagitę. kim i czym jest sam Chrystus. Mk 1. Systematyczne opieranie teologii i życia wewnętrznego człowieka na Osobie i dziełach zbawczych Jezusa Chrystusa. Zwierzchności. którzy w Niego wierzą. zajmowaną przez tych. soteriologia. Zob. Chóry anielskie. aniołowie stróżowie. podczas którego kapłan niesie chleb i wino przeznaczone do konsekracji. wybiegający poza dane biblijne. chrześcijaństwo bizantyńskie. która się ogniskuje na tym. kim i czym On jest sam w sobie dla tych wszystkich. gdzie wszystkie modlitwy liturgiczne są śpiewane. Cherubini i Trony. Chrystologia funkcjonalna. 9-11. którzy codziennie odmawiali Liturgię Godzin. 14). Specjalna część katedry lub kościoła przeznaczona dla śpiewaków. chrystologia. która skupia się na zbawczej działalności Chrystusa i dzięki temu w bardzo dużym stopniu zbiega się z soteriologią. Zob. że Jezus jest odwiecznym Słowem Bożym albo Synem Bożym. Początkowo chór był częścią świątyni. liturgia. zjawienie Zmartwychwstałego Pana. nie ujmując ich systematycznie. Obecnie chóry często znajdują się na galerii. przemienienie. Wydarzyło się to nie tylko podczas chrztu Jezusa w Jordanie (Mt 4. Mesjasz. jego śpiew zostaje wznowiony po zakończeniu “wejścia”. które poprzedza śpiewanie Ewangelii przez diakona). Podczas “wielkiego wejścia” hymn cherubinów zostaje przerwany. Chrystocentryzm. Nowy Testament zawiera różne chrystologiczne spojrzenia na Chrystusa.Leksykon teologiczny zastępami aniołów. chrystologia funkcjonalna. wyjaśniające w sposób systematyczny. teologia aleksandryjska. diakon. namaszczenie. jak nam je przedstawiają Ewangelie synoptyczne. Chrystologia “logossarks”. nieznanego z imienia pisarza chrześcijańskiego z końca V lub początku VI wieku. której podstawą i źródłem jest przebadanie ludzkich dziejów Chrystusa zwłaszcza tak. “nauka o Chrystusie”). 2122) i nie tylko podczas przemienienia Jezusa na Górze Tabor. ale przede wszystkim podczas objawień Pana Zmartwychwstałego. Chrystologia odgórna. Kraków 2002 21 . Zob. Zob. Zob. aniołowie.

Wydawnictwo WAM. czego zewnętrznym znakiem jest otrzymanie chrześcijańskiego imienia. pełni wiary i żalu.. Zob. 350-428) i dla szkoły antiocheńskiej. znamienna dla Teodora z Mopsuestii (ok. ale może być zastąpiony przez chrzest krwi (męczeństwo) albo przez chrzest pragnienia (wprost lub nie wprost sformułowane pragnienie przyjęcia chrztu. który przyjmuje Jezusa jako Syna Bożego i Zbawiciela świata. na Wschodzie natomiast z chrztem połączone jest bierzmowanie i pierwsza Komunia św. katechumeni. Sobór Efeski. Zob. Chrzczenie. Syn Boży. mianowicie z chrystologią explicite i implicite. Zob. 19). a w Kościele łacińskim jest obecnie ogólnie obowiązująca w przypadku dorosłych. Ochrzczeni po obmyciu wodą i uświęceniu przez Ducha Świętego (J 3. ukierunkowana na odwiecznie istniejące Słowo Boże. “Słowo-Ciało żywe”). Sobór Chalcedoński. Chrzest jest niezbędnym warunkiem zbawienia.Jezusa. a zmierzająca do utrzymania pełnego człowieczeństwa Jezusa Chrystusa. DH 1524. Przyjęcie do wspólnoty Kościoła. chrystologia odgórna. które schodzi na świat. neochalcedonizm. Wyrażenie używane na oznaczenie ogromnego rozdźwięku między wnioskami. że nie można ich po prostu utożsamiać odpowiednio ze szkołą aleksandryjską lub antiocheńską. chrzest. a postawą człowieka wierzącego. Kraków 2002 22 . Jest to chrystologia “oddolna”. inicjacja. charakter. chrystologia wzniosła kładzie nacisk na bóstwo Chrystusa. chrystologia oddolna. po chrzcie zazwyczaj natychmiast udzielano sakramentu bierzmowania i Komunii św. Chrzest dorosłych. teologia antiocheńska. Zob.Leksykon teologiczny Chrystologia “logos-anthropos” (gr. 254) i św. Chrystologia “logos-sarks” (gr. Mesjasz. gr. że człowiek ochrzczony staje się członkiem Kościoła. istnieją bowiem przykłady wskazujące na coś przeciwnego. teologia aleksandryjska. Cyryla Aleksandryjskiego (zm. 444). ta praktyka do dzisiaj się utrzymała w Kościele prawosławnym. Chrystologia oddolna. Zob. jeżeli się na Jezusa patrzy z czysto historycznego punktu widzenia. Szkoła aleksandryjska dochodziła zazwyczaj do dobrych wyników. Dla niektórych aleksandryjczyków większą trudność sprawiało wykazanie prawdziwego człowieczeństwa Chrystusa i odpowiedź na pytanie: W jaki sposób odwieczne Słowo Boże mogło przyjąć autentyczny i w pełni ludzki sposób działania? Jeżeli idzie o powiązania chrystologii opartej na przeciwstawieniu “LogosSarks” oraz chrystologii opartej na przeciwstawieniu “Logos-Antropos”. Zob. Mt 28. Chrystus. a skończyć na przyjęciu istnienia dwóch podmiotów: przyjmującego człowieczeństwo Słowa i przyjętego przez Słowo Człowieka . Jezus historyczny.3-11). sakrament. Chrystus wiary. znamienna dla Orygenesa (ok. ND 1928). Zob. W odróżnieniu od chrystologii “obniżonej”. teologia aleksandryjska. a przez to jest zdolny do przyjęcia innych sakramentów. Podstawowy sakrament “odrodzenia”. uczestniczą w śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa i rozpoczynają w Nim nowe życie (Rz 6. który sprawia.ok. “baptisma” = “zanurzenie”). zostają oczyszczeni z grzechów. Tego rozróżnienia nie można mieszać z innym. W pierwszych wiekach. obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. Chrystologia wzniosła. 5. nestorianie. chrzestny. Chrystologia “odgórna”. to Alojzy Grillmeier (19101998) zauważył. “Słowo-Człowiek”). Zob. podtrzymując autentyczne bóstwo i prawdziwą jedność Chrystusa jako podmiotu działającego. do jakich dojść można. Chrzest (ogólnosłowiańskie “chrzcić” = “znaczyć krzyżem”. Na Zachodzie dzieje się to podczas udzielania sakramentu chrztu. inicjacja. 185 . Po przyjęciu istnienia dwoistości natur (pełnej ludzkiej natury Chrystusa i pełnej Jego natury Bożej) antiocheńczycy stanęli przed pytaniem: W jaki sposób bóstwo i człowieczeństwo Chrystusa zjednoczyło się w jednym działającym podmiocie? Ich chrystologia mogła zejść na manowce i zagubić rzeczywistą jedność Chrystusa.

że katolikiem jest drugi chrzestny (CCEO 605 §3). Dz 10. Poza dawaniem dobrego przykładu i zachęcaniem do prowadzenia życia chrześcijańskiego rodzice chrzestni biorą odpowiedzialność za chrześcijańskie wychowanie swoich chrześniaków. 254) wyraźnie mówią o chrzcie niemowląt.ok. trzykrotnie się całkowicie zanurza w wodzie. Chrzest przez pokropienie. Całe ciało kandydata. bierzmowanym i po pierwszej Komunii św. a może nawet powszechna. Nowy Testament pośrednio wskazuje na praktykę chrztu niemowląt. Chrzest przez polanie wodą. Nowy katolicki obrzęd chrztu dorosłych stosuje tę praktykę. 684-685). 16. bierzmowanie. który jest świadkiem kandydata do chrztu lub bierzmowania. kiedy opowiada.Leksykon teologiczny Chrzest dzieci. że na początku V stulecia praktyka chrztu niemowląt była szeroko znana.zakazali chrztu niemowląt. W III wieku św. 1 Kor 1. 15. albo wreszcie przez proboszcza. CIC 867-868). jeżeli dzięki temu można przygotować rodziców do lepszego pełnienia ich chrześcijańskich obowiązków. Zob. 1-48. w wieku XIII sposób ten przyjęto na Zachodzie jako zwyczajny przy udzielaniu chrztu. ponieważ biorą oni na siebie podobne obowiązki jak podczas chrztu (CIC 892-895). Chrzestny musi być katolikiem ochrzczonym. że podczas obrzędu chrztu powinien być obecny osobiście lub przez pełnomocnika przynajmniej jeden chrzestny. baptyści. chrzest. Cyprian (zm. później baptyści . Jest rzeczą pożądaną.. że przynajmniej jedno z rodziców wyraża na to zgodę i jest nadzieja. Zob. czego domagali się od każdego przyjmującego chrzest. Chrzest przez zanurzenie. Ponieważ jednak każdy człowiek jest powołany do zbawienia wiecznego.każde innej płci. Kościół twierdzi. obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. i bierzmowania (w takiej kolejności) udziela się im dopiero wtedy. żeby świadkami podczas bierzmowania byli świadkowie chrztu. Wydawnictwo WAM.a także inne ugrupowania . gdy stają się bardziej świadome. Jeżeli wymagają tego okoliczności. przeszkody małżeńskie. iż dziecko zostanie wychowane po chrześcijańsku (zob. 16). Wygląda na to. CCEO 618. anabaptyści. których nie można było zanurzyć w wodzie. Sposób udzielania chrztu w razie niebezpieczeństwa przez trzykrotne pokropienie (zamiast polania) kandydatów wodą. W prawosławnych Kościołach wschodnich dzieciom zaraz po chrzcie udziela się bierzmowania i Komunii św. Kościoły wschodnie. Po powstaniu reformacji najpierw anabaptyści. że całe rodziny przyjmowały wiarę i sakrament chrztu (zob. w katolickich Kościołach wschodnich dąży się do przywrócenia tej praktyki. Chodzi o chrzest niemowląt urodzonych w rodzinach chrześcijańskich. Zwyczajny sposób udzielania chrztu na Wschodzie prawosławnym i wśród baptystów na Zachodzie. a przynajmniej jego głowę. 160 . pelagianizm. dzieci jednak otrzymują tylko chrzest. męczennik. że ma prawo i obowiązek udzielać chrztu dzieciom chrześcijan (zob. sakrament. 851. Imiona i nazwiska chrzestnych wpisuje się do ksiąg metrykalnych. 185 . Zazwyczaj powinien mieć przynajmniej szesnaście lat. 33. Chrzest krwi. a Tertulian (ok. Prawo kanoniczne postanawia. 872-874. który ich zdaniem kłócił się z zasadą osobistego świadomego opowiedzenia się po stronie Chrystusa. Zob. Komunii św. DH 2552-2562 oraz 3296) pod warunkiem. Chrzestni powinni być naznaczeni przez samego kandydata (jeżeli jest dorosły) albo przez jego rodziców lub opiekunów. jest to człowiek dorosły. chrzestnym może być chrześcijanin wschodni nie katolik pod warunkiem. CIC 774. Kraków 2002 23 . chrzest. Chrzest dzieci można odłożyć. 220) występuje przeciw tej praktyce. Zob. Chrzestny. a jeżeli to możliwe. Sposób udzielania chrztu przez trzykrotne polanie głowy kandydata wodą. 258) i Orygenes (ok. Wprowadzono ten sposób pierwotnie dla ludzi chorych. jeżeli ich rodzice lub opiekunowie zaniedbują swoje obowiązki (zob. Nie może być ojcem ani matką kandydata. Wyraz na oznaczenie ojca chrzestnego lub matki chrzestnej. Inaczej mówiąc.ok. dwoje . bierzmowanie.

zbawienie. po Kościele Bizantyńsko-Ukraińskim. Początkowo należeli oni do tak zwanego (Asyryjskiego) Kościoła Wschodniego. kościół asyryjski wschodni. Chrześcijanie anonimowi. którzy należą do Kościoła i do wspólnot chrześcijańskich. dzisiaj spotykany tylko u zachodnich i wschodnich Syryjczyków sposób udzielania chrztu przez trzykrotne polanie wodą kandydata stojącego już w wodzie albo do niej schodzącego. liturgia. Bardziej znani są oni jako chrześcijanie św. nawiązując do Bożej woli zbawienia wszystkich ludzi (1 Tm 2. Dzieje św. Kiedy jednak w wieku XVI Portugalczycy przybyli do Indii. Wyrażenie. że zawiera pełną epiklezę. Wyraz. którego użyto po raz pierwszy w Antiochii Syryjskiej (Dz 11. Religia tych. 26) na oznaczenie tych ludzi. Tomasza z III wieku opisują jego ewangelizację tego regionu oraz męczeńską śmierć. który nigdy nie zyskał akceptacji Rzymu. LG 16 i GS 16). Emakulum i Changanacherry zostały wikariatami apostolskimi. którzy dzięki łasce udzielonej im przez Chrystusa zostali zbawieni.4).z niewielkimi zmianami . zachowali oni własną starą liturgię syryjską. kościoły wschodnie katolickie. Dawniej bardzo popularny. Sytuacja poprawiła się. największym wschodnim kościołem katolickim. cztery kategorie. przełożoną na język Malaya. epikleza. Zob. 1921 r. Grupa syryjska prawosławna (Jakobitów). którzy poszli za Chrystusem. którym się posługiwał Karl Rahner (1904-1984) na oznaczenie tych. chrześcijanie malabarscy. chociaż (nie z własnej winy) nigdy nie byli ochrzczeni i pozostawali poza wspólnotą chrześcijańską (por. na czele którego stanął kardynał Antony Padiyara (ur. ale brakuje w niej słów ustanowienia. Zob. Kościół. chrześcijanie malabarscy zostali zmuszeni do zrezygnowania z łączności z patriarchą mezopotamskim. Chrześcijanie malabarscy. synodzie. Przymusowa latynizacja ich obrządku doprowadziła do wielu rozłamów z Rzymem i do powstania trzech głównych wspólnot. a w roku 1957 zostało zaaprobowane przez Piusa XII. Tomasza. zezwolono im na przyjęcie . która zerwała jedność z Rzymem w roku 1653. kierowanymi przez duchownych syryjsko-malabarskich. obrządek. kiedy w 1992 r. Chrześcijanie. W 1896 roku Trichur. Jan Paweł II nadał Kościołowi Syryjsko-Malabarskiemu rangę Kościoła Archidiecezjalnego Większego. której cechą charakterystyczną jest to. lub jako Wschodni Kościół Syryjski (=Wschód Cesarstwa Bizantyńskiego).) z Emakulum-Angamały. Kraków 2002 24 . nestorianizm. ale w roku 1662 ponownie się z nim połączyła. ponieważ nawrócił ich św.Leksykon teologiczny Chrzest przez zanurzenie i polanie wodą. Tomasz Apostoł i (jego grób się znajduje w pobliżu Madrasu). Zob. Druga z tych grup jest. Przywracanie liturgii orientalnej rozpoczęło się za czasów Piusa XI w 1934 roku. a na synodzie w Diamper w roku 1599. Chrześcijanie świętego Tomasza. Od VIII do XVI wieku metropolitów wysyłał im patriarcha asyryjski. znanego jako Kościół Nestoriański albo Chaldejski. Chrześcijaństwo. Różne ugrupowania chrześcijan obrządku wschodniego mieszkających w Kerala (południowozachodnie Indie). Zob. do odwołania nestoriańskich błędów. Wydawnictwo WAM. a. do którego należy ponad cztery miliony osób i który wysyła za granicę wielu misjonarzy. która się połączyła z Rzymem w roku 1930 i utworzyła (unicki) Kościół Malankarski (Malankara to inna nazwa zamiast Kerala). Rahner wprowadził to wyrażenie i związane z nim twierdzenie. Syryjski Kościół prawosławny. 1. Jednakże jej wprowadzenie w 1962 roku rozpętało spór do tej pory w pełni nie rozstrzygnięty. Grupa. Syryjski Kościół prawosławny.nestioriańskiej Liturgii Addai i Mari. dla wielu jest ona znana do dziś jako Kościół Jakobitów i posługuje się zachodniosyryjską liturgią antiocheńską. która zerwała jedność z Rzymem w roku 1653 i połączyła się z Syryjskim Kościołem Prawosławnym. b. c. Grupa.

Cyryl ułożył dla języka staro-cerkiewnosłowiańskiego alfabet. Są to Kościoły zachowujące łączność z Konstantynopolem (np. chrześcijaństwo koptyjskie. ND 208. które i tak często nie były brane pod uwagę. Rosjanie. a od roku 1961 ma własną stolicę metropolitalną w Addis Abebie. Bułgarzy. Ukraińcy. niektórzy Arabowie.). Kościół w Etiopii przeszedł pod jurysdykcję patriarchy aleksandryjskiego. Niewielka grupa etiopskich chrześcijan będących w łączności z Rzymem tworzy etiopski Kościół katolicki. duchowej i teologicznej. a także te.Są to ci chrześcijanie tradycji bizantyńskiej. a.Oprócz chrześcijan mówiących po grecku i po słowiańsku istnieje jeszcze kilka grup etnicznych. “qubti” z gr. np. W roku 1054 patriarcha i legaci papiescy wzajemnie się obłożyli klątwą. 408-409. a przede wszystkim Rumuni. natomiast mówi się w języku amharskim. a j ego religijną stolicą zostało Aksum. Inni chrześcijanie bizantyńscy . Po zajęciu miasta przez Turków w roku 1453 patriarchowie nadal się cieszyli honorowym pierwszeństwem wśród wszystkich chrześcijan prawosławnych. którzy obecnie mają drugie miejsce co do liczby wyznawców Kościoła prawosławnego. Nawracanie narodów słowiańskich na chrześcijaństwo rozpoczęła misja świętych Cyryla i Metodego w roku 863.Kościół etiopski bez żadnej walki stał się niechalcedońskim. na przykład Gruzini. b. c. nestorianizm. po arabsku “nasz ojciec”. ponieważ się przeciwstawiali uchwałom Soboru Chalcedońskiego (451) . Kościół w Etiopii został założony przez dwóch syryjskich świętych. 350 roku) przez św. wymieni ona później na “cyrylicę”. Konstyntynopol rościł sobie prawo do drugiego miejsca po Rzymie i stał się niekwestionowanym ośrodkiem religijnym dla większości chrześcijan na Wschodzie. obrzezania i zachowywania szabatu. tzw. Grecy bizantyńscy . 1003-1305. Wkrótce chrześcijaństwo stało się religią państwową. “egipski”). wywodząca się od faktu przeniesienia przez Konstantyna Wielkiego w roku 330 stolicy państwa z Rzymu do Bizancjum nad Bosforem i przemianowania tego miasta na Konstantynopol. autokefaliczny. prawosławie orientalne. Wskutek kontaktów z Egiptem i za pośrednictwem “dziewięciu Świętych” . prawnej. Rusini. monofityzm. Sobór Chalcedoński. Chrześcijaństwo etiopskie. Chrześcijaństwo bizantyńskie. posługuje się obrządkiem etiopskim. 810. Sobór Chalcedoński. Marka Ewangelistę. używaną do dnia dzisiejszego. którzy należą do bizantyńskiej tradycji liturgicznej.Leksykon teologiczny 2. Słowianie bizantyńscy .Od roku 381. kościoły orientalne. które są w łączności z Rzymem. 325-326. Orientalny prawosławny patriarchat aleksandryjski zachowuje honorowy prymat nad Prawosławnym Kościołem Etiopskim i Erytrejskim. Wspólna nazwa na oznaczenie chrześcijan. Kraków 2002 25 . Zob. 1419). Chrześcijaństwo koptyjskie (arab. a szczególnie od roku 451. którego prawdopodobnie umęczono w Aleksandrii Wydawnictwo WAM. Serbowie. Jedność z Rzymem osiągnięta na Soborze Florenckim (1442) trwała krótko (DH 133053. Dla orientalnego chrześcijaństwa w Etiopii znamienne jest stosowanie pewnych praktyk żydowskich. kiedy Frumencjusz został wyświęcony na biskupa (ok. Kościoły wschodnie. Wspólna nazwa oznaczająca chrześcijan. głagolicę. Sobór Konstantynopolitański I. Rusini itd. Atanazego Wielkiego. Nawrócenie cesarza na katolicyzm w roku 1621 zakończyło się jego abdykacją w roku 1632. lecz tylko od jego imienia przyjęła nazwę. Językiem używanym w liturgii jest klasyczny gy’yz. Zob. którzy w liturgii posługują się językiem staro-cerkiewno-słowiańskim zamiast języka greckiego. która nie została przez tego świętego ułożona. Kościół ten powołuje się na tradycję według której został założony przez św. kraje chrześcijańskie oraz wpływ kulturalny i religijny religii chrześcijańskiej. W XX wieku cesarz Hajle Sellasje I zreformował Kościół i doprowadził do powstania w roku 1959 niezależnego patriarchatu etiopskiego. W roku 1965 papież Paweł VI i patriarcha Atenegoras wzajemnie zdjęli z siebie klątwy. 644-646. Frumencjusza i Edecjusza. Z chwilą chrztu księcia Włodzimierza Kijowskiego w roku 988 chrześcijaństwo stało się oficjalną religią na Rusi Kijowskiej. erytrejski kościół prawosławny. gdzie przebywał metropolita zwany “abuna”. którzy przybyli do Etiopii.prawdopodobnie mnichów syryjskich.

który w roku 301 uznał chrześcijaństwo za religię państwową. Sobór Florencki. że ich odmiana chrześcijaństwa. Zob. patriarchaty prawosławne. 9). 11-13). kościoły wschodnie. co było pierwszym wypadkiem tego rodzaju na świecie. 1310-1328. 11. Wzniosły majestat i promieniejący blask Boga objawionego w dziejach Izraela. theologia gloriae.26) oraz wniebowstąpieniem (Dz 1. Nawrócił on króla. Bóg. 18-23). epifania. melkici. W Jezusie Chrystusie chwała Boża wyszła z ukrycia (2 Kor 4. 1-21. Wprawdzie chrześcijaństwo dotarło do Armenii już pod koniec I wieku. może współdziałać z Egiptem. Szymon i Juda. Zob. 1. 15-17. Ewangelia św. Wydawnictwo WAM. 31-32) i przez doświadczenia Bożej świętości (Iz 6. prawosławie orientalne. chwalą.ok. Shenouda III Egipski. odwołuje się do tego. jak wykazać.podobnie jak aniołowie . znowu niepodległy kraj (chociaż część jej dawnego terytorium nadal należy do Turcji i Iranu). Kraków 2002 26 . a po Soborze Chalcedońskim poszedł swoją drogą. ludzkie ciało Jezusa. mająca bogatą literaturę i życie monastyczne. teologia piękna. Chwała Boża. Ps 104. 1305-1308. Bartłomiej. Przez wcielenie chwała Syna Bożego ukazała się już w Jego życiu (J 1. Pod koniec II wieku istniał samodzielnie. przemienienie. Jana rozpoczyna się od kontemplowania chwały Boga J 1. Wysiłki czynione w celu nawiązania większej łączności doprowadziły do tego. 2534). 14). DH 1330-1353. w Armenii. 15. od 23 września 1991 r. która oficjalnie położyła kres różnicom chrystologicznym. monofizyci. Gloria. 10031005. Łukasz chwałę Bożą łączy z narodzeniem Jezusa (Łk 2. toteż Armenia pozostała związana z Konstantynopolem aż do roku 518. 1344-1345. Sobór Chalcedoński. Chwała. większość koptyjskich chrześcijan tworzy Koptyjski Kościół Prawosławny.) za pośrednictwem natury (Wj 24.4. Sobór Chalcedoński. Wyrażenie oznaczające: a. Podczas wypraw krzyżowych (1198) oraz dzięki wpływowi Soboru Florenckiego (1439) część Ormian połączyła się z Rzymem (zob. W maju 1973 r. DH 1006-1020. 14). Chrześcijaństwo ormiańskie. Chwała na wysokości Bogu. 4-5). W Starym Testamencie pełne majestatu promieniowanie objawiającej się Bożej obecności (Wj 33. 328). Najwyższy przywódca duchowy Ormian prawosławnych. a w pełni się objawi przy końcu dziejów (Tt 2. 322-326. stosowany jest obecnie tylko w liturgii. 1419). Zob. 408-409. Armenia. Syryjski Kościół prawosławny. Ciało Chrystusa. kiedy to przyjął on ostatecznie uchwały tego Soboru. Sw. zmartwychwstaniem (Łk 24. Zob. 644-646. prawosławny papież koptyjski. Język koptyjski. Grzegorzowi Oświecicielowi (ok. Obecnie dla wszystkich koptów jest wyzwaniem. Ormiański patriarcha katolicki rezyduje w Bejrucie w Libanie. doksologia.Leksykon teologiczny w roku 68. Wojna z Persami przeszkodziła wysłaniu delegatów na Sobór Chalcedoński (451). 11). Zob. łaska. ND 407. 7. 810. że Kościół koptyjski pod koniec XVIII stulecia uznał zwierzchnictwo Rzymu (por. 17-18. późna odmiana staroegipskiego. Dało to początek niewielkiemu obecnie Koptyjskiemu Kościołowi Katolickiemu. utrzymując formę słowną monofizytyzmu. powstałym po Soborze Chalcedońskim (ND 671 a). Ludzie . a dopełniła się w Jego śmierci i zmartwychwstaniu (J 17. Pojęcie “chwały” jest jednym z kluczowych pojęć w teologii wschodniej. Jego przemienieniem (Łk 9. podpisał razem z Pawłem VI wspólną deklarację.9. 260 . ponieważ językiem ludności kraju stał się arabski. monofizytyzm. 1412-1418.38). 55). jakobici. 4-6). triumfalnym wjazdem do Jerozolimy (Łk 19. Kościoły wschodnie. b. Najwyższy Patriarcha i Katolikos wszystkich Ormian.zostali wezwani do uwielbienia Boga i do oddawania Mu chwały. szczególnie w Księdze Wyjścia (Wj 14. metody w teologii. 31 -32). w którym islam jest religią przeważającej części ludności. Armenia pozostała wtedy poza wpływami tego soboru. ND 208. 1-7). objawienie. a na Zachodzie jego wpływ coraz bardziej wzrasta. która już się objawiła w życiu Chrystusa. przede wszystkim w Jego cudownych znakach (J 2. prawdziwą zasługę jednak za jego utrwalenie się przypisać należy św. zmartwychwstałego Jezusa obecnego w Eucharystii. rezyduje w Eczmiadzyn. że głosili w niej Ewangelię apostołowie: Tadeusz.

nadzieja i miłość. Najświętszy Sakrament. skrucha mniej doskonała.obecnie przywilej ten jest zarezerwowany dla niewielu dygnitarzy państwowych i kościelnych. Zob. że jest z diabłem w zmowie. perychoreza chrystologiczna. Kodeks Prawa Kanonicznego. niecierpliwość. Tak było po śmierci Niccolo Paganiniego (1782-1840). Zob. patripasjanizm. 3). Kościół. nawyk. 5. mając ludzką naturę. cierpiał i umarł na krzyżu. neochalcedonianizm. Codex Iuris Canonici. którzy nie należeli do grupy dominującej. Utrzymywał on. Syn Boży. Cmentarz (gr. Pytanie. Zob. ND 1933-1934. nadzieja. teologia moralna. DV 5). Zob. Cnota pokuty. etyka. teologia rozwoju. któremu powinniśmy powierzyć całe nasze życie i całą naszą przyszłość (1 Kor 13. Wiara. na którym grzebie się zmarłych. czy na widok ludzkiej nędzy Bóg może cierpieć i czy rzeczywiście cierpi.Leksykon teologiczny Kościół (albo Mistyczne Ciało Chrystusa) ukształtowany z ludzi włączonych w Jego Ciało przez chrzest i przez Ducha Świętego. Zob. Rzeczywiste pragnienie odwrócenia się od grzechu i ponownego ukierunkowania się ku Bogu. lub sektorach cmentarzy. Cnota wlana. 3.5-6. odwaga i sprawiedliwość. Kraków 2002 27 . Nawyk dobrego postępowania. Cnota. d. Teren.Uroczystość obchodzoną w obrządku łacińskim po uroczystości Trójcy Przenajświętszej ku czci Najświętszego Sakramentu zwaną oficjalnie Uroczystością Ciała i Krwi Chrystusa. wybór zasadniczy. by papieże. skrucha doskonała. “miejsce snu”). Cnoty kardynalne (łac. Wydawnictwo WAM. umiarkowanie. pogrzeb. c. perychoreza trynitarna. która człowieka uzdalnia do postępowania w sposób właściwy łatwo. Zob. często byli (a nawet czasem nadal są) chowani na oddzielnych cmentarzach. spór o cierpienie Boga. z przyjemnością i wytrwale. Zob. czystość. umiarkowanie. Przeciwieństwem jej jest wada albo stała skłonność do zła. biskupi i kardynałowie byli chowani we własnym kościele (CIC 1242. potocznie po łacinie (Corpus Christi) . Roztropność. wiara. że Bóg w pełen miłości sposób rozumie ból i cierpienie ludzi i że się z nimi solidaryzuje. 1 Tes 1. Zob. zmartwychwstanie umarłych. 306-373) był przeciwny pochówkom w kościele . Z różnych powodów odmawiano (a czasem nadal się odmawia) pogrzebu na cmentarzach chrześcijańskich. kremacja. 8. teologia moralna. Chociaż Bóg w swej Bożej naturze nie może się zmieniać ani cierpieć. Zob. że “Sonatę Diabelską” napisał pod dyktando samego diabła i mówiono o nim. Efrem Syryjczyk (ok. “siedzieć dookoła”). Ta przerażająca śmierć wskazuje. tajemnica zła. miłość 2. W niektórych krajach ci chrześcijanie. agape. Ciała zmartwychwstanie. CCEO 874. Kol 1. personalizm. Ga 5. Circuminsessio (łac.13. Cierpienie Boga. Przykładem takiego cmentarza jest “Cmentarz protestancki” w Rzymie. nawrócenie. Św. czy też pozostaje “niewzruszony”. sprawiedliwość. które razem wzięte wspierają całą strukturę życia moralnego. które są ukierunkowane bezpośrednio na Boga jak na Byt godny nieskończonego zaufania i miłości. “wrzeciądz”). Zob. różna od sprawności (lub cnoty) nabytej. roztropność. która stopniowo wzrasta i dojrzewa. katakumby. Dobra sprawność dana przez Boga niespodziewanie.4-5. Prawo kanoniczne pozwala. DH 1530-1531. cnoty teologalne. metanoia.

CCEO 908. Kiedy Sergiusz Bułgakow (1871-1944). kiedy nie mogą przystąpić do Komunii św. św. zwłaszcza w sakramentach. “współdziałanie Boże”). że jeżeli ktoś przyjmuje Eucharystię. w ten sposób powstała jego Concordia discordantium canonum (łac. Corpus Iuris Canonici (łac. stąd zazwyczaj ograniczają interkomunię do duszpasterskich nagłych wypadków (np. który wierzy. Kraków 2002 28 . przez niektórych nazywane “interkomunią”. 1148-1241) nakazał uznanemu znawcy prawa kanonicznego. b. żeby ci. Communicatio in sacris (łac. uzupełnić Decretum Gratiani. które ludzie świadomie skierowuj ą przeciw woli Bożej. stajemy przed zagadnieniem współdziałania Boga w czynnościach. Ponieważ stworzenia rozumne co jakiś czas popełniaj ą grzechy. Oznacza to. Ruch ekumeniczny zachęca do dzielenia się słowem Bożym. pomiędzy Kościołem rzymskokatolickim a Syryjskim Prawosławnym zawarto porozumienie. np. korzystali od czasu do czasu z interkomunii. w swym własnym Kościele. Gracjan. W 1984 r. W razie konieczności i jeżeli duchownego katolickiego nie ma na miejscu. protestanci. Oznacza to w podanych wyżej przykładach. których nauka dotycząca Eucharystii jest taka sama. niebezpieczeństwo śmierci). DH 251). Anglikanie są zwykle bardziej otwarci wobec prawosławnych i katolików. unia hipostatyczna. “uczestnictwo w sprawach świętych”). Sobór Konstantynpolski II. że Jezus Chrystus jest Panem i przystępuje do stołu eucharystycznego z odpowiednim nastawieniem. Sobór Efeski. że jest członkiem ich Kościoła. przyjmować z jego rąk Komunię św.27). innego Kościoła niż własny (CIC 1365.Leksykon teologiczny Communicatio idiomatum (łac. że Syn Boży nie jako Bóg umarł na krzyżu i że Syn Maryi niejako człowiek stworzył świat. ortodoksja. Sobór Chalcedoński. Ten sposób przypisywania przymiotów domaga się jednak pewnych rozróżnień. pelagianizm. “wzajemna wymiana przymiotów”). na spotkaniu prawosławnych z anglikanami w 1933 r. wspólnota anglikańska. czyli dekretem Gracjana. uporządkował prawo kanoniczne przez połączenie w sposób metodyczny przepisów prawnych ustanowionych przez sobory. Corpus Iuris Canonici powstawało w sześciu etapach: a. eucharystia. która uzdalnia stworzenia do podejmowania. Wymiana przymiotów z powodu jedności bóstwa i człowieczeństwa w jednej i tej samej Osobie Wcielonego Syna Bożego. jeśli odnosi się tylko do współudziału w Eucharystii. Consensus Fidelium. wolna wola. Rajmundowi de Peňafort (1185-1275). Było to w roku 1141. monofizyci. “Syn Boży umarł na krzyżu” albo “Syn Maryi stworzył świat” (por. OE 26.. dwunastowieczny mnich z Bolonii. jednak sakramenty. Sensus Fidelium. Natomiast prawosławni uważają. 1440). Zob. należy przez to rozumieć. trisagion. sakrament. ponieważ ich poglądy na temat Eucharystii są podobne do anglikańskich. gdy się o Nim mówi w odniesieniu do drugiej natury. Główny zbiór praw Kościoła katolickiego. kontynuowania i doprowadzenia do końca działalności. zwłaszcza Eucharystia. Zob. i sakrament chorych (por. łaska. Wynikiem tej pracy było dzieło Wydawnictwo WAM. Kościoły wschodnie. Zob. Concursus Divinus (łac. liturgia. “Zgoda przepisów niezgodnych”). którą się zazwyczaj nazywa Decretum Gratiani. ekonomia. Uczestnictwo w sprawowanej liturgii. Większość Kościołów protestanckich zgadza się na interkomunię każdego ochrzczonego chrześcijanina. na mocy którego członkowie tych Kościołów mogą korzystać z interkomunii. Papież Grzegorz IX (ok. Zob. spotkał się ze znacznym sprzeciwem. wszechmoc. żeby nie doprowadzić do pomieszania dwóch natur. papieży i Ojców Kościoła. Stale niezbędna współpraca Boga. molinizm. podpisane przez papieża Jana Pawła II i patriarchę Ignacego Zakkę I. wyrażają (i umacniają) zazwyczaj już obecną jedność kościelną (por. “Zbiór Przepisów Prawa Kanonicznego”). synergizm. które należy oceniać zgodnie z zasadą “ekonomii”. UR 8). jak to zostało wyrażone w decyzji niemieckich Kościołów luterańskich z 1975 roku. dopóki Benedykt XV nie ogłosił Kodeksu Prawa Kanonicznego (Codex Iuris Canonici) w roku 1917. zaproponował. katolicy mogą iść do spowiedzi do kapłana prawosławnego. że przymioty przysługujące jednej naturze mogą Mu być przypisywane nawet wtedy.

e. 5-17. Kodeks Prawa Kanonicznego.Leksykon teologiczny pt. “wierzę”). w którym się znajdują Hostie. 18. chwała. Zob. Mk 8. f. Zob. który szczyt osiągnie w paruzji Chrystusa i w ostatecznym królestwie Bożym (1 Kor 15. jak kościół św. ani też zmianą pór roku. cierpimy. Klemensa w Rzymie. kielich. są one bowiem zbawczymi i objawiającymi znakami pochodzącymi od Boga (J 2. 1-22. gdzie brakuje poczucia historycznego rozwoju. które po przejrzeniu przez papieża Grzegorza XIII (1502-1585) zostało ogłoszone w roku 1582. które wykracza poza normalne prawa natury i niesie ze sobą religijne orędzie dla ludu na dzień dzisiejszy i na czasy późniejsze. “kielich zrobiony z okrywy nasiennej lilii wodnej albo do niej podobny”). 12. Kraków 2002 29 . Credo nicejskie. Czas. Wydarzenie spowodowane szczególnym Bożym działaniem. determinizm. Zob. Platon (427-347 przed Chr. 2 Kor 12. Scholastycy dodawali. 23. 8. “Pisma rozproszone wspólne”). Cyborium (gr. Dz 2. Credo mszalne.. 21 26. Ewangelie synoptyczne (Mt 4. Liber sextus decretalium (łac. 1234-1303) w roku 1298 dodał księgę szóstą pt. Naczynie większe niż kielich mszalny. Żydzi mieli zasadniczo linearne pojęcie czasu i historii. które były związane z Jego pełnym mocy przepowiadaniem ostatecznego Królestwa Bożego. Henn Bergson (1859-1941) położył fundament pod swą metafizykę teistyczną. a Arystoteles (384322 przed Chr. Wydawnictwo WAM. Credo atanazjańskie. apostolskie wyznanie wiary. natura. 18.) określał czas jako “ruchomy obraz wieczności”. Wreszcie Extravagantes communes (łac. Łk 13. 20-28. 22-23) świadczą o cudach Jezusa. Tam. Dekrety te zostały ogłoszone w roku 1317 i są znane jako Clementinae. Paweł świadczy. Dzieje Apostolskie opowiadają o różnych cudach zdziałanych przez świętych Piotra i Pawła. CIC 1403). adwent. Pamiętając o wyjściu z Egiptu i oczekując na czasy mesjańskie. Zazwyczaj wymaga się cudów do beatyfikacji i kanonizacji sług Bożych (zob. 5. Credo apostolskie. teologia Janowa. Przeszłość wspominali oni tak. 20). c. Czasu egzystencjalnego. 12). Zob. Zob. 23. królestwo boże.) jako miarę ruchu. wyznanie wiary. Cyborium nazywa się także baldachim nad ołtarzem. żeby mieć nadzieję na pełniejszą przyszłość. Interpretując czas jako trwanie. zwycięży grecki cykliczny obraz historii. czyli dekrety papieskie wydane w latach 1261-1471 weszły także w Corpus Iuris Canonici. Zob. Zob. w takich starych świątyniach np. Credo (łac. radujemy się i odpoczywamy. nicejskie wyznanie wiary. że czas został stworzony przez rozum. atanazjańskie wyznanie wiary. Bonifacy VIII (ok. właściwie nie da się wymierzyć ani zegarem. Dekrety papieża Jana XXII (l 249-1334) wydano i opublikowano jako Extravagantes loannis XXII (łac. 11. Cuda są wydarzeniami nie mającymi nic wspólnego ze zdumiewającymi czynami. 32) i Dzieje Apostolskie (np. 37). Cud. dzieje zbawienia. “Księga dekretów rozproszonych”) podzielone na pięć ksiąg i ogłoszone z papieskim autorytetem. Zob. nicejskie wyznanie wiary. “Szósta księga dekretów”). W łączności z Soborem w Vienne (1311-1312) Klemens V (1264-1314) dodał nowy zbiór praw. 19. Zob. kiedy czekamy na coś. Eschatologia chrześcijańska kładzie nacisk na kierunek czasu i historii. albo do przechowywania w tabernakulum. “Pisma rozproszone Jana XXII”). który Fryderyk Nietzsche (1844-1900) uchwycił w “micie wiecznego powrotu”. ani mijaniem dnia i nocy. 11. ponieważ tylko rozum może mierzyć “przedtem i potem”. albo do konsekracji i do udzielania Komunii św. d. że taki sam dar otrzymał od Boga (Rz 15. Bez wchodzenia w szczegóły. 21. Ap 21. Liber decretorum extravagantium (łac.

można je jednak uzasadnić w świetle Bożej sprawiedliwości oraz tym. Grecy zazwyczaj spędzają dzień na wsi. O takich czuwaniach zaświadczają Pliniusz Młodszy (62-113) i Egeria Pątniczka (koniec IV w. a także o wartości modlitw i dobrych uczynków ofiarowanych na korzyść zmarłych (DH 856-857. wielki post. Stan dusz czyśćcowych można rozumieć jako końcowy proces dojrzewania w miłości. aby się modlić. Cyprian (zm. Jan Chryzostom (ok. Orygenes (ok. jak np. Czuwanie. 1 Kor 3. 160 . częściowo na podstawie przypowieści Jezusa wzywającej do czujności. 254) i św. Zob. biskupa Hierapolis we Frygii (obecnie Turcja). Rosjanie prawosławni urządzają czuwania w parafiach.1820. Stan tych ludzi. liturgia godzin. muszą jeszcze jednak odpokutować swoje osobiste grzechy (odpuszczone dzięki zasługom Chrystusa) i rozwinąć się duchowo. a potem samo istnienie czyśćca. Zob. wielki post. Sobór Watykański II krótko przywołał naszą więź z tymi. 215). Kraków 2002 30 . ND 26-27. sakrament pokuty. życie zakonne. wizja uszczęśliwiająca. Tertulian (ok. historia. literatura apokaliptyczna. św. W chrześcijaństwie łacińskim Wigilia Bożego Narodzenia kończy się Mszą św. że Chrystus przyjdzie w chwale o północy i z tego względu odprawiał całonocne nabożeństwa. W klasztorach. popularne nabożeństwo za zmarłych. Czysty poniedziałek. jak np. kończące się Eucharystią. Mt 5. 2526. paruzja. którzy po śmierci poddani zostają oczyszczeniu. 38-46. 2310). zwłaszcza w wigilię uroczystego święta. metafizyka. Czyściec. niczego jednak nie powiedział o jego naturze i trwaniu i ponownie podkreślił wartość modlitw i Mszy św. post. szabat. który. natomiast nabożeństwo wieczorne w wigilię Wielkanocy może trwać do późnych godzin nocnych. Wydawnictwo WAM. Ograniczanie. że chrześcijanie się modlą za swoich zmarłych (na co mamy świadectwa przynajmniej od drugiego stulecia. ofiarowanych za dusze w czyśćcu cierpiące (DH 1580. zwłaszcza zakonów kontemplacyjnych. małżeństwo. a z pisarzy łacińskich tacy. zanim się uradują wizją uszczęśliwiającą. śmierć. którzy umarli w przyjaźni z Bogiem. akemeci. wzorowane na nieszporach. 150 . 11-15) same z siebie nie dowodzą istnienia czyśćca. W związku z tą praktyką tacy pisarze greccy. odpusty. wieczność. Czysty poniedziałek jest dniem świętowania. życie monastyczne. środa popielcowa. Marcin Luter (1483-1546) najpierw odrzucił wartość odpustów ofiarowanych za zmarłych. Czyściec się skończy z chwilą Sądu Ostatecznego (DH 1067).ok. przygotowanie do Bożego Narodzenia. 51). a dzieci puszczają latawce. czemu się sprzeciwiali prawosławni. sobory te jednak unikały wypowiadania się o “ogniu”. Augustyn z Hippony (354-430) pisali na różne sposoby o oczyszczeniu po śmierci i o naszej łączności modlitewnej z naszymi drogimi zmarłymi. 2308-2309).) i odprawiają za nich Msze święte (na to mamy świadectwa przynajmniej od trzeciego stulecia). Zob. nieszpory. a Rosjanie Czystij Poniedielnik. Poniedziałek. odprawianą o północy. Czystość. 185 . np. który zmarł ok. a dla ludzi samotnych przez panowanie nad sobą. oczekiwał. świętych obcowanie. w godzinach nocnych odprawiano Liturgię Godzin.). i przyjął naukę Soboru Florenckiego oraz Soboru Trydenckiego (LG 49. którzy jeszcze nie są godni widzenia uszczęśliwiającego). otwiera on przedwielkanocny. Zwyczaj ten korzeniami sięga Kościoła pierwotnego. Sobór Trydencki (1545-1563) podtrzymał naukę o czyśćcu. który Grecy nazywają Kathara Deutera. Cnota. Sobór Lyoński II (1274) i Sobór Florencki (1238-1245) głosiły naukę o oczyszczającym cierpieniu po śmierci (poddani są mu ci. Przytaczane zazwyczaj wypowiedzi Pisma Świętego (2 Mch 12. ale i w cierpieniu zanim zobaczymy Boga twarzą w twarz. ND 1980. 1304-1305. 225). ponieważ prawosławni mają również inne okresy postu). kairos. panichida (SCS “całonocny”). 859. rzeczy ostateczne. 258) i św. lub obywanie się bez snu. dla małżonków przez wierność. 200 r.ok. Modlitwa za zmarłych stała się typowym rysem liturgii wschodniej i zachodniej. Zob. która umożliwia ludziom scalenie życia seksualnego z całą swoją osobowością odpowiednio do własnego powołania: dla żyjących w celibacie przez całkowitą wstrzemięźliwość. zwany “Wielkim” (nazywany tak. a nawet do świtu. 31-32. czterdziestodniowy okres postu. 12. 347-407). czego przykładem jest napis nagrobny Abercjusza.Leksykon teologiczny eschatologia.ok. Klemens Aleksandryjski (ok.

który widzi. glosolalia. Właśnie wglądu w to. poliganizm. serce.4). 1512. “wchodzący w zakres wiary”). Dary Ducha Świętego. Oficjalna nauka Kościoła mówi o prawości (czyli o wolności od pożądania) i nieśmiertelności (DH 222.Leksykon teologiczny Czytanie. rozróżnienie duchów. i sprawowanie ceremonii. protestanci. później te siedem darów zaczęto uważać za łaski dane chrześcijanom przez oddziaływanie Ducha Świętego. nadprzyrodzoność. Wydawnictwo WAM. a po grecku geron. wulgata. sprawiedliwość pierwotna. Definicja ex cathedra. Mesjasz. po rosyjsku określanego mianem starzec. 2 (mądrość. 7. rozum. podczas gdy dociekania teologiczne podsuwaj ą jeszcze inne przywileje. 512. reformacja. jest to praktyka nawiązująca do synagogalnych czytań Prawa i Proroków. sakramentale. septuaginta. Zob. Zob. 1926. Kraków 2002 31 . Sposoby ukazywania się Ducha Bożego w ludziach. W Liturgii Godzin czytania się bierze nie tylko z Pisma Świętego. urząd nauczycielski kościoła. 514/26). grzech pierworodny. Uroczysty obrzęd zastrzeżony biskupowi lub jego delegatowi. starały się o nią główne Kościoły wyrosłe z reformacji w XVI i XVII stuleciu. którymi ubogacona została ludzka natura Adama i Ewy oprócz podstawowego nadprzyrodzonego daru łaski. poświęcenie. Zob. pochodzące z Bożego objawienia i jako takie ogłoszone przez Urząd Nauczycielski Kościoła. 6-8. ale także z Ojców Kościoła. Jr 20. “przebóstwienie”). dzieł napisanych przez świętych i innych autorów duchownych. dogmat. J 2. Dar języków. W czasie sprawowania Eucharystii czytania wzięte ze Starego Testamentu wy stępuj ą przed epistołą i Ewangelią. raj. Deifikacja (łac. Na Wschodzie przed sprawowaniem pierwszej Liturgii Eucharystycznej ołtarz się kropi wodą święconą i namaszcza świętymi olejami. wskutek którego pewien określony budynek zostaje przeznaczony do sprawowania chrześcijańskiego kultu i w ten sposób wskazuje na szczególną obecność Boga i Kościoła w świecie. co jest ukryte w sercu człowieka (1 P 3. Zob. nowa prawowierność. oczekuje się od kierownika duchownego. Dary pozaprzyrodzone. epistoła. 504-505. inicjacja. glosolalia. przebóstwienie. ND 501. które zostały wyprowadzone z Pisma Świętego i z nauki wczesnego Kościoła. 371-372. mające najwyższy stopień pewności. i nie wydaje sądów na podstawie pozorów (np. Do ich wykazu w hebrajskim tekście Izajasza 11. konsekracja. znajomość serca”). co się w sercu dzieje. charyzmaty. Zob. Dedykacja Kościoła. Ewangelia. tak jak w obrzędach wprowadzenia w tajemnice. Wierność tym chrześcijańskim prawdom wiary. Zob. De fide (łac. Wybrane fragmenty (przede wszystkim Pisma Świętego) przeznaczone do czytania podczas sprawowania liturgii. Dawna protestancka prawowierność. 3514. kwalifikacja teologiczna. 1978. rada. Specjalne właściwości. kalwinem. W początkowym zamyśle był to poetycki opis obfitości Bożych błogosławieństw dla Króla Mesjańskiego. Zob. “kardiognosis = wiedza. 1508-1509. Zob. ex cathedra. Zob. Sam Jezus także znał tajemnice ludzkiego serca (Mk 2. 396. 1955. 12). Czytanie w sercu (gr. 508-509. Na Zachodzie obrzęd ten zazwyczaj obejmuje odprawienie Mszy św. łaska. 25). 1 Sm 16. podczas których budynek zostaje poświęcony. wiedza i bojaźń Boża) Septuaginta i Wulgata dodają jeszcze pobożność jako dar siódmy. Zob. a w ołtarzu umieszcza się relikwie świętych. Wyrażenie zaczerpnięte ze wschodniego chrześcijaństwa na oznaczenie wglądnięcia w ludzkie serce ogarnięte tęsknotą za Bogiem. luteranizm. pożądliwość. 2616-2617. Stwierdzenie teologiczne. męstwo.

12. Zob. księgi deuterokanoniczne. “odmitologizowanie”). por. a co się uważa za skarb powierzony Kościołowi do przechowywania. 621. ludzkie zachowanie (np. skłonność do przestępstw. 14. Demiurg (gr. Zob. możliwości wyboru między przeciwieństwami. Zbiór fragmentów zaczerpniętych z dokumentów Kościoła ułożonych chronologicznie. teologia moralna. diabeł. cuda i jakikolwiek wpływ Opatrzności na naturę i na dzieje ludzkie. czyli aniołom zbuntowanym przeciw Bogu i skłonnym do wyrządzania szkody ludziom. wyjaśniania i wiernego głoszenia wszystkim ludziom aż do skończenia czasów (1 Tm 6. Ritus Orientalium. Zob. 29-31). Pojemny wyraz stosowany na określenie poglądów wielu angielskich. Deuterokanoniczne księgi. Demony (gr. Depozyt wiary (łac. według którego wszystkie wydarzenia zachodzą w sposób nieunikniony i bez żadnego wpływu naszej wolnej woli. Denzinger. 2 Tm 1.Leksykon teologiczny Deizm (z łac. Spośród innych dzieł Denzingera warto wspomnieć jeszcze dzisiaj użyteczny zbiór wschodnich tekstów liturgicznych pt. “dziesięć słów”). że zachowanie Dekalogu może człowieka doprowadzić do pełnej wolności i do wstąpienia między Jego uczniów (Mk 10. artysta”). skażenie ludzkiej natury. Sy-rorum et Armenorum. Imię nadane przez Platona (427-347 przed Chr. którzy w różny sposób kładli nacisk na rolę rozumu w religii i odrzucali objawienie. gnostycyzm. odmitologizowanie. ograniczanie”). które w tradycji żydowskiej i chrześcijańskiej odpowiadają diabłom. Dziesięcioro przykazań Bożych. naśladowanie Chrystusa. Zob. “rzemieślnik. 18 streścił je w przykazaniu miłości Boga i bliźniego. doskonałość. łac. ukazało się w roku 1991. tradycja. Ustaliły się dwie ich wersje przekazane przez Wj 20. Jezus nie unieważnił dziesięciorga przykazań. Demonologia (gr. Wydawnictwo WAM. “przekręcanie. “określanie. “nauka o demonach”). aniołowie. o ich naturze jako upadłych aniołów oraz o ich roli w kuszeniu ludzi i wyrządzaniu im szkody. ale nawiązując do Pwt 6. który ukształtował świat zgodnie z odwiecznymi ideami. Coptorum. wiedza uprzednia. Nauka o demonach. w których są krótko sformułowane nasze religijne i moralne obowiązki. Zob. “skarb. Deprawacja (łac. psucie”). objawienie. 1-17 oraz Pwt 5. Według determinizmu genetycznego. Istoty duchowe. Kraków 2002 32 . Trzydzieste siódme wydanie tego zbioru. To wszystko. stworzenie. skarbiec”). Wyjaśnienie wszechświata. 20. Temu poglądowi na rzeczywistość jako na coś z góry ściśle wyznaczonego przeczy potoczne doświadczenie. Zob. ogłoszony drukiem w roku 1854 przez Heinricha Josepha Denzingera. cud. GS 65). oświecenie. DV 10. Dekalog (gr. angelologia. europejskich i amerykańskich pisarzy XVII oraz XVIII wieku. “Bóg”). Zob. Determinizm (łac. Zob. którym gardzili. “bóstwo niższego rzędu. wydane w Würzburgu w latach 1863-1864. 17-21). przejrzane i poprawione przez Peter Hunermanna. a także samego siebie (Mk 12. gnostycyzm. demon”). Zwrócił On także uwagę na to. przeznaczenie. czy uzależnienia od narkotyków) jest z góry określone przez odziedziczone geny. urząd nauczycielski kościoła. opatrzność. Zob. Zob. Niektórzy współcześni teolodzy w Europie i Ameryce Północnej negując jakiekolwiek szczególne działanie Boże w świecie stają się deistami naszych czasów. Demitologizacja (neologizm gr. wolność.) boskiemu budowniczemu. Gnostycy sprowadzili demiurga do rzędu niższych bóstw i uczynili go odpowiedzialnym za stworzenie świata materialnego. co Bóg nam ostatecznie objawił przez Jezusa Chrystusa dla naszego zbawienia. 4-5 i Kpł 19. miłość 2.

16. żonatych (LG 29). sakrament święceń. by się troszczyli o materialne potrzeby gminy jerozolimskiej (Dz 6. 24.. podczas którego w dyskusji między przedstawicielami różnych Kościołów dąży się do osiągnięcia pełnej łączności w wierze i życiu sakramentalnym. 9-12. I tak Sekretariat do Spraw Jedności Chrześcijan. wydanie przejrzane oryginalnego dyrektorium z 1967 i 1970 roku (ND 932a-g). Diakon (gr. Popierania Jedności Chrześcijan. 25. z różnymi odmianami chrześcijaństwa. Na Zachodzie stali diakoni pełnią powierzone im funkcje administracyjne i duszpasterskie. 1-6). Jeżeli idzie o Kościoły wschodnie. założony w 1960 r. i to zarówno z Kościołami wschodnimi (UR 14-18) jak zachodnimi. protestanci. a w końcu Dyrektorium w sprawie realizacji zasad i norm dotyczących ekumenizmu (1993). oficjalny dialog teologiczny. jak należy taki dialog prowadzić. którym posługuje się Nowy Testament na wyrażenie rzeczywistości. a ponadto -jeżeli są do tego uprawnieni – mogą jako szafarze zwyczajni udzielać chrztu (CIC 861 § 1). 19. że kapłaństwo i misja dane zostały Kościołowi na służbę wspólnocie (Dz 1. Ap 12. Później ich znaczenie zmalało na Zachodzie i diakonat stał się po prostu przejściowym stanem przed prezbiterem. Dialog (gr. Aluzje do szatana i jego zwolenników są częste w Piśmie Świętym (np. by prowadzili dialog z całym światem (GS passim). 13. przez Jana Pawła II (ur. z wyznawcami religii niechrześcijańskich (AG 16). diakonów ustanawiano powszechnie w pierwszych stuleciach Kościoła. a innymi Kościołami chrześcijańskimi nazywamy “ekumenicznym” albo “międzywyznaniowym”. Sobór Watykański II opowiedział się za odnowieniem stałego diakonatu dla mężczyzn starszych. 18. Diakonisa troszczyła się o chorych i ubogich oraz asystowała kapłanowi udzielającemu chrztu kobietom. Wyraz. szafarz. zanikł w średniowieczu. Zob. przez Jana XXIII (papież w latach 1958-1963) i przemianowany w 1989 r. 1920 r. Dialog z wyznawcami religii niechrześcijańskich nazywamy dialogiem “między religiami” albo “między wiarami”. duchowny. Kulturalna dyskusja między osobami o różnych przekonaniach. Zob. kusiciel”). głosić uroczyście Słowo Boże. We wschodnich kościołach katolickich diakon może udzielać chrztu tylko w nagłych przypadkach (CCEO 667§ 2). 12). duchowieństwo. zwany czasem “dialogiem prawdy”. 17. Zob. udzielać Komunii św. opętanie diabelskie. głównie ze względu na upowszechnienie się chrztu dzieci. Idąc częściowo za przykładem siedmiu mężów wybranych po to. “oskarżyciel. to odróżniamy a. ekumenizm. asystować przy zawieraniu małżeństw (CIC 1108 § 1) i prowadzić pogrzeby. Sobór Watykański II. aniołowie. Jud 6. Diakonisa. b. 9.41. Mdr 2. następnie uzupełnienia do niego. jak pragnienie usunięcia przeszkód uniemożliwiających osiągnięcie pełnej wspólnoty. Zob. Sobór Watykański II (1962-1965) zachęca katolików. religie świata.Leksykon teologiczny Diabelskie opętanie. Wydawnictwo WAM. które się oderwały od Rzymu podczas reformacji (UR 19-23). błogosławieństwa podczas ślubu może udzielić tylko asystujący ksiądz (CCEO 823 § 2). “służba”). Mt 25. Stan diakonisy. Nazwa używana na oznaczenie Lucyfera lub szatana. a decyzję tę wprowadzono w życie w roku 1967. kapłaństwo. Różne urzędy watykańskie wydaj ą wskazówki (dyrektoria). Sobór Watykański II w ten sposób wyraża się o zadaniach biskupów (LG 24). prowadzona w celu osiągnięcia porozumienia albo przynajmniej zbliżenia poglądów.) na Papieską Radę ds. Diabeł (gr. które wyrażają zarówno wspólną wiarę wyznawaną przez wszystkich uczestników dialogu. We wczesnym Kościele kobieta pełniąca obowiązki podobne do obowiązków diakona. 14). wspólnota anglikańska. Zob. ale odżył w wieku XIX w Kościele anglikańskim i wśród protestantów. wydał Dyrektorium Ekumeniczne część I (1967) i część II (1970). Diakonia (gr. przywódcy upadłych aniołów. dialog oparty na miłości. Zob. Rz 11. Łk 10. “sługa”). 21. demony. a polegający na okazywaniu sobie tych znaków i gestów. “rozmowa”). wiara i ustrój. 1 Tm 1. Kraków 2002 33 . podczas gdy dialog między Rzymem.

“służba Boża”). biskup. “rozproszenie”). W Niemczech wyraz “diaspora” odnosi się do mniejszości wyznaniowych. Kraków 2002 34 . Divinum officium (łac.) i babilońskiego (597 przed Chr. co teraz nazywamy parafią aż po egzarchię lub okręg kościelny obejmujący kilka prowincji. egzarchia. Po pismach Nowego Testamentu Didache i Pierwszy List św. Niektórym Żydom posługującym się językiem greckim. modlitwy. Ukazuje ona drogi prowadzące do życia lub do śmierci. 1). a. w końcu jednak zaczął on oznaczać wszystkich Żydów żyjących poza granicami Palestyny (J 7. postu. 11. 12 itd. Zob. ojcowie apostolscy. który rządzi w swoim własnym imieniu. katechumenat. a także zawiera teksty dotyczące chrztu. “nauka. Zob. septuaginta. 25). 245-316. Diecezja (gr. nauczanie”). kościół. Zob. Utwór pochodzący mniej więcej z końca I wieku. Kościół zawdzięcza grecki przekład Starego Testamentu. CCEO 177). tzw. Septuagintę. j ego znaczenie ulegało poważnym przemianom .Leksykon teologiczny Diaspora (gr. Chodziło o to. Zob. Administracyjny podział cesarstwa rzymskiego powstały w wyniku reorganizacji państwa rozpoczętej przez cesarza Dioklecjana (ok. c. proroków i Eucharystii. Z początkiem V stulecia takich diecezji było w cesarstwie rzymskim piętnaście. Diecezja odpowiada eparchii w Kościołach wschodnich. Discretio spirituum (łac. patriarcha. Kodeks Prawa Kanonicznego określa diecezję jako część Ludu Bożego. Wydawnictwo WAM. Zob. aby mieć pewność. Obecnie wyrazy “diecezja” i “archidiecezja” oznaczają terytorium będące pod bezpośrednią jurysdykcją biskupa lub arcybiskupa. że katechumeni i poganie nie będą tych spraw traktowali bez uszanowania.). “nakaz zachowania tajemnicy”). zarówno katolickich jak protestanckich. administracja”). kompilacja wielu źródeł dokonana przez wywodzącego się z kręgów żydowskich autora chrześcijańskiego osiadłego w zachodniej Syrii lub we wschodniej Azji Mniejszej. Kiedy wyraz ten przeszedł do słownictwa kościelnego. 19-20. 17.od tego. misje Kościoła. rozeznanie duchów. We wczesnym Kościele istniała zasada zachowywania w tajemnicy wszystkiego. “gospodarowanie. arcybiskup. zarząd. talmud. Zob. eparchia. a często nawet wrogim (Jk 1. 13.14-44. “rozróżnianie albo rozeznanie duchów”). Disciplina arcani (łac. metropolita. których w czasach Jezusa w samej Aleksandrii mogło być kilkaset tysięcy. a ich religia zaczęła się rozwijać w kierunku judaizmu talmudyczne-go. b. w latach 284-305 cesarz rzymski). Klemensa to najstarsze dokumenty Kościoła. Didache (gr. podzielonych na wschodnie i zachodnie. Stąd nazywa się on “biskupem diecezjalnym” albo “ordynariuszem”.). liturgia godzin. a żyjącym w Aleksandrii. Stolica Święta. Współczesne prześladowania i ruchy migracyjne spowodowały na szeroką skalę wzrost diaspory chrześcijan wschodnich. który razem z własnymi kapłanami gromadzi wiernych w Duchu Świętym w celu słuchania słowa Bożego i sprawowania Eucharystii (CIC 369. co dotyczyło obrzędów i pouczeń związanych ze sprawami najświętszymi. kierowaną przez jej własnego biskupa jako pasterza. Przepowiadanie chrześcijańskie poza Ziemią Świętą odbywało się najpierw w żydowskich synagogach (Dz 9. Nowy Testament wyrazem “diaspora” posługuje się na oznaczenie chrześcijan rozproszonych na całym świecie i żyjących w otoczeniu obcym. 1. 5. 19. 1 P 1. Po zburzeniu świątyni i dalszym rozwoju chrześcijaństwa diaspora Żydów coraz bardziej się odcinała od innych. a niejako wikariusz kogo innego. powszechnego w Średniowieczu i w czasach nam współczesnych. Początkowo wyraz ten stosowano do Żydów deportowanych podczas podboju asyryjskiego (722 przed Chr. zob.

św. Kraków 2002 35 . Zob. 1-3. Ap 4. 540-604). na podstawie których uznaje się świętego za doktora Kościoła. że Syn jest niższy od Ojca. Ta późniejsza doksologia powszechnie się przyjęła i jest znana jako “doksologia krótka”. który został doktorem Kościoła był św. Teresę z Avila (1515-1582). tym samym liczba doktorów Kościoła wynosi obecnie trzydziestu trzech. że Chrystus wziął z Maryi dokładnie takie ciało. którą nazwano “doksologią subordynacjonistyczną”: “Chwała niech będzie Ojcu przez Syna w Duchu Świętym”. Zob. które mają ludzie. św. hierarchia prawd. ortodoksja. 1347-1380) i św. Ostateczna reguła wiary przekazywana jest raczej przez “Pismo Święte wzięte razem ze świętą Tradycją” (DV 21). Teresę z Lisieux (1873-1897). Łk 2. 330-379). sobór powszechny. Grzegorza Wielkiego (ok. Ostatnim świętym wschodnim. dekret”). 27. W Kościele wschodnim wyrazu “dogmat” używa się na oznaczenia nauczania soborów (szczególnie pierwszych siedmiu soborów powszechnych). “uczony”). 3073-3075. teologia wschodnia. ogłoszony doktorem w 1920 roku przez Benedykta XV (papież w latach 1914-1921). trzej teologowie. Papież Benedykt XIV (16751758) opracował zasady. 66. Psalmy często wysławiają Boga (Ps 8. 292. urząd nauczycielski kościoła. oraz przez kult w Kościele.14). objawienie. Doksologiczny styl teologii. 11.Leksykon teologiczny Dogmat (gr. Jan Chryzostom (347-407) zaczęli uchodzić za “trzech hierarchów i nauczycieli Kościoła powszechnego”. Zob. 1 P 4. oparty na oddawaniu czci i na zasadzie modlitwy. Doktryna (łac. ale także do dostarczenia pokarmu chrześcijańskiemu życiu i ożywieniu kultu. św. 330-395). 342-420). LG 25). 1939) i inni. Atanazego z Aleksandrii (ok. Wydawnictwo WAM. siedem soborów powszechnych. Hieronima (ok. Mimo swojej powagi dogmaty nie są ostateczną normą. należą do nich przede wszystkim wybitność nauki i świętość życia. Ambrożego z Mediolanu (ok. przypuszczenie. 307-373). przyjętego przez wszystkie lokalne Kościoły we wzajemnej łączności i będącego pokarmem wiernych podczas sprawowania liturgii i w życiu codziennym. 1338. “wysławianie”) Oddawanie chwały Bogu. że to Szymon Cyrenejczyk cierpiał zamiast Syna Bożego.150). “nauka”). podczas gdy “doksologia długą” zaczęto nazywać “Chwała na wysokości Bogu” z rzymskiej liturgii mszalnej (por. Grzegorz z Nazjanzu (329-389) i św. św. 330-379) przyczynił się do wprowadzenia doksologii równorzędnej: “Chwała Ojcu i Synowi. Efrem Syryjczyk (ok. Zob. Bazyli Wielki (ok.W 1970 roku papież Paweł VI dołączył dwie święte kobiety do grona doktorów Kościoła: św. urząd nauczycielski Kościoła. W następnym stuleciu na Wschodzie św. “opinia. pozór”). Doxa (gr. gloria. “chwała”). Kościół nauczał. a. podobnie dzieje się w Nowym Testamencie (Rz 16. 1 Tm 6. i że rzeczywiście cierpiał na sposób ludzki (DH 76. 5. i Duchowi Świętemu”. Kiedy arianie zaczęli tej formuły nadużywać i dowodzić na jej podstawie. Prawda przez Boga objawiona. które już Nowy Testament odrzucał (1 J 4. Katarzynę ze Sieny (ok. jakie my mamy. Zob. Doktor kościoła (łac. Przeciwstawiając się poglądom doketów. ND 121. 16. Wczesnochrześcijańska herezja. “mniemanie. b. jako taka podana do wierzenia przez nieomylny Urząd Nauczycielski Kościoła i z tego powodu wiążąca raz na zawsze dla wszystkich wierzących (DH 3011. Następnie dodano św. a Duch Święty niższy od Syna. Wainwright (ur. Ciało Jego uważano za rzeczywistość niebieską albo za ciało podobne tylko do tego. na Zachodzie rozwinął G. W 1997 roku papież Jan Paweł II do tego grona dołączył św. chwała. Doketyzm (gr. uważano nawet. 296-373). żeby było czterech doktorów wschodnich odpowiadających czterem zachodnim. teologia janowa. Nauczanie Kościoła w wielu jego formach zmierzające nie tylko do przekazania autentycznych prawd wiary. depozyt wiary. 2 J 7). Zob. Bazyli Wielki (ok. według której Syn Boży był tylko pozornie człowiekiem. chrystologia. Tytuł nadawany niektórym świętym za znakomite i prawomyślne nauczanie. 11. Od wieku VIII na Zachodzie uznano czterech takich doktorów: papieża św. Augustyna z Hippony (354-430) i św.12). Wczesny Kościół rozwinął formułę. ojcowie kapadoccy. 1340-1341). Doksologia (gr. 839-840.

Zob. macedonianie. Chrześcijaństwo przyjmuje istnienie dualizmu warunkowego . nowacjanizm. którego następnie zastąpił Donat . Duch Święty. Doskonałość. DH 150-151. mimo to utrzymywał. paruzja. roku 311 z powodu konsekracji biskupiej Cecy liana z Kartaginy dokonanej przez biskupa Feliksa z Aptung. któremu w Kościele powierzono jakiś urząd i związane z nim ściśle określone zobowiązania i uprawnienia ponad te. manicheizm. nie mówiąc jednak o Jego współistotności z Ojcem i Synem (zob.głosi jednak. Zob. 10-12) i posłuszeństwa przełożonemu zakonnemu. Zob. używając określeń biblijnych. Radykalny dualizm teologiczny zazwyczaj głosi istnienie dwóch walczących ze sobą bóstw . jakie mają za- Wydawnictwo WAM. Człowiek. która wyjaśnia wszystko przez przyjęcie istnienia dwóch niezależnych od siebie pierwotnych zasad. który jest ściśle związany z dokładnym wypełnieniem prawa miłości (Mk 2. bogumiłowcy. przeżycie religijne. Biskupi. wyznanie wiary Dozyteusza. dogmatycznie ogłosił bóstwo Ducha Świętego. a niektórzy do praktykowania “trzech rad ewangelicznych”: dobrowolnego ubóstwa (Mt 19. biskup. Sekta powstała pod koniec IV stulecia. że w Chrystusie następuje pojednanie wszystkiego z Bogiem (2 Kor 5.1). wewnętrznie urobieni. Kazanie na górze nazywa Boga wzorem naszej doskonałości (Mt 5. inne jednak niż te. Duchowny. kapłan. Zob. Wydaje się. Św. kiedy Arabowie zniszczyli Kościół w Północnej Afryce.między duszą a ciałem.21). 362) dołączyli do niej jego sprzymierzeńcy. 28-34. 14) oraz stanowi dążenie wypełniające całe nasze życie (Flp 3. Duch. a w Średniowieczu albigensi i katarzy na Zachodzie. miłość 2. która odmawiała Duchowi Świętemu pełni bóstwa. Zob. Zob. Zob. tak wierzyli manichejczycy i niektórzy gnostycy we wczesnym Kościele. która powstała ok. Sekta ta została potępiona na Soborze Konstantynopolitańskim I (381). i pozostają bez skazy (Hi 1. Wszyscy ochrzczeni zostali wezwani do doskonałości. a ostatecznie zanikli. DH 123. jakimi się cieszą ludzie świeccy.Leksykon teologiczny Donatyzm. gnostycyzm. Kol 3. ND 1213). Kraków 2002 36 . Sobór Nicejski I. że ostatecznie Bóg stworzył obydwa te pierwiastki. albigensi. Augustyn z Hippony (354-430) bardzo mocno przeciwstawił się donatystom. Duchoburcy. Duchowieństwo. całkowitego powstrzymania się od kontaktów płciowych (zob. “duo = dwa”). życie zakonne. Sobór Konstantynopolitański I. prezbiteriów i biskupów. ok. Dozyteusz.dobrego i złego. Przykładem dualizmu filozoficznego jest system kartezjański (Renę Descartes: 1596-1650). którzy są dojrzali. Stan tych. współistotny. 18-20). Zob. którego oskarżono o zdradę podczas prześladowania szalejącego za panowania cesarza Dioklecjana. Mt 19. świętość. katarzy. Duch Święty. Dualizm (z łac. diakon. którzy na nowo popadli w grzechy (zob. Rzeczownik zbiorowy oznaczający wyświęconych diakonów. a przede wszystkim między Bogiem a wszechświatem stworzonym . Zob. Konferencja zwołana w roku 411 w Kartaginie bardzo ich osłabiła. którzy się z tą konsekracją nie zgadzali. Próba interpretacji rzeczywistości. ważność. który. Jej zwolenników zwano także niewłaściwie macedonianami gdyż po śmierci biskupa Macedoniusza z Konstantynopola (zm. filozof ten wyjaśniał wszechświat istnieniem dwóch nie dających się zredukować zasad: umysłu i materii. a bogumiłowcy na Wschodzie. 705 i 913). Drugie przyjście Chrystusa. wybrali na biskupa Majoryna.stąd nazwa schizmy. 48) i celem. Schizma. dusza. że donatyści nie uznawali ważności sakramentów sprawowanych przez niegodnych szafarzy i domagali się ponownego chrztu od chrześcijan. schizma. 12). Doświadczenie religijne.

Leksykon teologiczny

konnicy (por. CIC 232; CCEO 328). Człowiek świecki staje się duchownym z chwilą otrzymania święceń diakonatu. Zob. laikat, tonsura, życie zakonne. Duchowość. Systematyczne i rozważne praktykowanie modlitewnego, pobożnego i zgodnego z przepisami życia chrześcijańskiego. W praktyce duchowość chrześcijańska zawsze nawoływała do życia ascetycznego i modlitewnego, w którym kierownictwo duchowe i światło Ducha Świętego ułatwiają rozpoznanie kierunku, w jakim są prowadzone jednostki i wspólnoty (1 Tes 5, 19-22; 1 J 4, 1). Szkoły czy style duchowości często kierowały się charyzmatami takich zakonów, jak: benedyktyni, dominikanie, franciszkanie, jezuici, karmelici i kartuzi. Duchowość jako przedmiot studiów obejmuje zagadnienia teologiczne (łącznie z liturgicznymi), biblijne, historyczne, psychologiczne i społeczne. Teologia wschodnia tym różni się od zachodniej, że duchowości przyznaje pierwszeństwo. Zob. asceza, duch święty, hezychazm, kontemplacja, łaska, mistyka, modlitwa, naśladowanie Chrystusa, pneumatologia, pobożność, przeżycie religijne, rozeznanie duchów, życie monastyczne. Duch Święty. Trzecia Osoba Trójcy Przenajświętszej, którą się adoruje i której się cześć oddaje razem z Ojcem i Synem jako jednemu w naturze i równemu w osobowej godności z Ojcem i Synem. Sobór w miejscowości Braga (675) dodał do Nicejsko-konstantynopolitańskiego wyznania wiary wyrażenie, że Duch Święty pochodzi od Ojca “i Syna" (czyli Filioque). We wcześniejszych wschodnich sformułowaniach przyjmowano, że Duch Święty nie został zrodzony jak Syn Boży, ale że pochodzi od Ojca “przez Syna” (per Filium). Wspólne wszystkim trzem Osobom Trójcy Przenajświętszej dzieło uświęcenia przypisujemy Duchowi Świętemu, pociąga ono bowiem ze sobą fakt, że Duch Święty daruje nam wtedy siebie (J 20, 22; Rz 5, 5). Św. Atanazy z Aleksandrii (ok. 296-373) i św. Cyryl z Aleksandrii (zm. 444) walczyli o uznanie bóstwa Ducha Świętego właśnie dlatego, że czyni On nas podobnymi Bogu przez przebóstwienie i uświęcenie. Bóstwo Ducha Świętego dogmatycznie zostało ogłoszone na Soborze Konstantynopolitańskim i w roku 381. Zob. charyzmaty, epikleza, filioque, pneumatologia, apropriacja, Sobór Florencki, Sobór Konstantynopolitański I, teologia Trójcy Przenajświętszej. Dusza. Duchowy pierwiastek istot ludzkich, który żyje także po ich śmierci. Zgodnie ze Starym Testamentem nefesz (hebr. “tchnienie życia”) pochodzi od Boga i zanika po śmierci człowieka. Wyrażenie “moje nefesz” może oznaczać tyle, co Ja sam” lub “moja dusza” (Ps 3, 2-3; zob. Mk 8, 34-36). Nowy Testament -podobnie jak Septuaginta - często używa wyrazu psyche (gr. “dusza”) na oznaczenie pierwiastka życia (Rz 16, 4; Flp 2, 30). Pod koniec Starego Testamentu język grecki i grecka myśl wprowadziły pojęcie duszy ludzkiej jako czegoś odrębnego od ciała i obdarzonego przez Boga nieśmiertelnością (Mdr 3, 1-9; 9, 15;16, 13). Toteż Nowy Testament wykazuje tu i ówdzie pewien dualizm między ciałem i duszą (Mt 10,28); Łk 16, 22; 23,43; 2 Kor 5, 6-10; Flp 1, 23; 1 P 1, 9), podstawowa jednak jest myśl o istotach ludzkich jako o ciałach ożywionych i przeznaczonych do ostatecznego zmartwychwstania. Wydaje się, że Tertulian (ok. 160 - ok. 220) pod wpływem stoików był przekonany o cielesności duszy, podczas gdy Orygenes (ok. 185 - ok. 254) stanął na drugim krańcu tego układu i twierdził, że nasze dusze nie tylko są duchowe, ale nawet istniały uprzednio. Św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225-1274) duszę rozumiał jako formę ciała. Ten pogląd stał się oficjalną nauką na Soborze w Vienne w roku 1312 (DH 902; ND 405). Przeciw głoszonemu przez Piotra Pompanazziego (1464-1525) neoarystotelizmowi Ojcowie Soboru Laterańskiego V (1513) uczyli, że dusza ludzka jest indywidualna i nieśmiertelna (DH 1440; ND 410). Zob. animizm, antropologia, arystotelizm, materia i forma, nieśmiertelność, preegzystencja, Sobór w Vienne, stoicyzm, śmierć, vestigia trinitatis, węfrówka dusz, zmartwychwstanie, życie pozagrobowe. Duszpasterz. Zob. pasterz. Duszpasterski urząd. Zob. urząd duszpasterski.

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

37

Leksykon teologiczny

Dwanaście świąt. Główne święta w roku liturgicznym wschodniego prawosławia, roku który zaczyna się pierwszego września. Są to: Narodzenie Matki Bożej, obchodzone 9 września (ikona często przedstawia poczęcie Maryi); Odnalezienie i Podwyższenie Krzyża Świętego, obchodzone 14 września; Wprowadzenie Świętej Dziewicy do świątyni 21 listopada; Narodzenie Chrystusa 25 grudnia; Objawienie Pańskie 6 stycznia (ikona przedstawia chrzest Chrystusa); Ofiarowanie Pana Jezusa 2 lutego; Zwiastowanie Pańskie 25 marca; Niedziela Palmowa; Wniebowstąpienie; Zesłanie Ducha Świętego; Przemienienie Pańskie 6 sierpnia; Koimesis (Zaśnięcie) Matki Bożej 15 sierpnia. Wielkanoc, jako święto nad świętami, obchodzone w każdą niedzielę i wszystkie inne święta, na tej liście nie figuruje. Tajemnica Wielkanocna umieszczona jest w samym centrum Ikony Dwunastu Świąt. Zob. Boże Narodzenie, epifania, hipopante, kalendarz liturgiczny, Kościoły wschodnie, Niedziela Palmowa, pięćdziesiątnica, przemienienie, tajemnica wielkanocna, Wielkanoc, Wniebowstąpienie, Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny. Dyoteletyzm (gr. “dwie wole”). Nauka Kościoła, że w Chrystusie są dwie wole, odpowiednie do Jego dwóch natur. Chociaż są odrębne, Jego wola boska i ludzka współpracują ze sobą w doskonałej moralnej jedności (zob. DH 556-558, 2531; ND 635-637). Zob. monofityzm, monoteletyzm, Sobór Konstantynopolitański III. Dyptychy (gr. “podwójny, dwoisty, podwójna tabliczka do pisania”). Imiona osób żywych lub zmarłych, które miały być odczytywane podczas sprawowania Eucharystii, pierwotnie wypisywane na dwóch tabliczkach połączonych klamrami. Wypisanie imion wybitnych osobistości na takich tabliczkach oznaczało łączność z nimi, a skreślenie ich imion z listy oznaczało wyłączenie ich ze wspólnoty, czyli ekskomunikowanie. Liturgia bizantyńska przy bardziej uroczystych okazjach do dzisiaj stosuje wypisywanie na tabliczkach imion osób żyjących. Zob. modlitwa Eucharystyczna. Dzieci Boże. Zob. przybranie za dzieci Boże. Dzieje zbawienia. Cała historia ludzi i świata, w którym zamieszkują, jeżeli się na nią patrzy jako na dramat zbawienia trwający od chwili stworzenia aż po paruzję i odnajdujący swój ośrodek w Chrystusie (Ef 1, 3-14; Kol 1, 15-20). Zagadnienie dziejów zbawienia, rozwinięte przez takich uczonych protestanckich, jak Johann Christian Konrad von Hofmann (1810-1877), dało klucz do teologii Starego Testamentu Gerhardowi von Rad (1901 - 1971). Ukazywał on dzieje Izraela przekazywane początkowo w wyznaniach wiary (Pwt 26, 2-9; Joz 24, 2-13). Te dzieje zbawienia są naznaczone nieustannie narastającymi oczekiwaniami na to, że obietnice Boże się spełnią w przyszłości. Dla Oskara Cullmanna (1902-1999) rzeczywistość zewnętrznych wydarzeń jest rzeczą główną w Bożym dziele zbawienia, które szczyt osiąga w Chrystusie. Łukaszowy układ dziejów zbawienia, w którym Chrystus się ukazuje jako pełnia czasów, dla Cullmanna jest sercem teologii Nowego Testamentu. Sobór Watykański II posługiwał się wyrażeniem “dzieje zbawienia”, rozumiejąc je praktycznie jako synonim “dziejów objawienia” (DV 2 - 11, 14-15, AG 3). Zob. nadzieja, Objawienie, odkupienie, paruzja, prorok, wyznanie wiary, zbawienie. Dzień świąteczny. Zob. święto.

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

38

Leksykon teologiczny

Dziesięcina. Dziesiąta część plonów, przeznaczona na utrzymanie duchowieństwa i na wsparcie misji Kościoła realizowanej przez szkoły, szpitale, pomoc dla potrzebujących oraz dzieła ewangelizacji. W Starym Testamencie wspieranie utrzymania kapłanów i miejsc kultu (zob. Rdz 14, 16-20; Pwt 12, 6. 11. 17) było nakazane przez Prawo (zob. Lb 18, 25-32; Pwt 14, 22-29). Nowy Testament uważa za rzecz słuszną, aby chrześcijańskie wspólnoty wspierały tych, którzy głoszą Dobrą Nowinę (zob. Mt 10, 10; Łk 10, 7; 1 Kor 9,7-14; 1 Tm 5, 18). Ostatecznie po nawróceniu Europy na chrześcijaństwo dziesięciny stały się częścią płaconych podatków. Tam, gdzie władze państwowe już nie uznają Kościoła ani go nie wspierają w ten sposób, potrzebne są dobrowolne datki. Ofiary zbierane na tacę podczas ofiarowania wyrażaj ą w kontekście liturgicznym pragnienie wiernych wspierania misji Kościoła. Zob. Kościół i państwo, sprawiedliwość, wspólnota. Dziesięcioro Przykazań Bożych. Zob. Dekalog. Dziewictwo. Stan powstrzymania się od małżeństwa i stosunków płciowych. Od czasów wczesnego Kościoła grupy mężczyzn i kobiet praktykowały życie w konsekrowanym dziewictwie, naśladowaniu Chrystusa, realizowaniu w życiu nieustannej modlitwy, w służbie potrzebującym i w takim postępowaniu, żeby mogli być znakami ostatecznego Bożego królestwa (zob. LG 42, PC 1, 12, OT 10, CIC 604). Zob. bogumiłowcy, celibat, czystość, enkratycy, katarzy, życie monastyczne, życie zakonne. Dziewicze poczęcie Jezusa. Akt, podczas którego Najświętsza Maryja Panna poczęła Jezusa mocą Ducha Świętego i bez udziału ludzkiego ojca. Opierając się na Ewangeliach (Mt 1, 18-25; Łk 1, 26-38), chrześcijańska tradycja oraz zwyczajna nauka Kościoła zgadzały się co do tego, że Jezus w ten sposób został poczęty; przekonanie to przynajmniej pośrednio popiera Apostolskie wyznanie wiary; “Który się począł z Ducha Świętego i narodził się z Maryi Panny". Fakt, że Jezus się narodził z kobiety, wskazuje na Jego człowieczeństwo. Natomiast fakt, że się począł wskutek szczególnej interwencji Ducha Świętego, wskazuje na Jego bóstwo: Jest On “Emmanuelem, czyli Bogiem z nami” (Mt 1, 23). Zob. chrystologia, Duch Święty, mariologia, wcielenie. Dziewicze porodzenie. Narodzenie dziecka bez interwencji ludzkiego ojca. Niektórzy nadal twierdzą, że opowiadanie o dziewiczym poczęciu Jezusa zostało zaczerpnięte z pogańskich mitów o kobietach, które wydały na świat nadzwyczajne dzieci przy współudziale bóstw męskich. Mity te jednak różnią się całkowicie od opowiadania o dziewiczym poczęciu Jezusa, którego opis znajduje się w Ewangeliach dzieciństwa św. Mateusza i św. Łukasza. W swym dziele Griechische Mythen in christlicher Deutung Hugo Rahner wykazał powierzchowność tego typu porównań. Zob. dziewicze poczęcie Jezusa. Ebionici (hebr. “ludzie biedni”). Grupa chrześcijańskich ascetów pochodzenia żydowskiego, istniejąca w I i II stuleciu. Uważali oni, że Jezus jest ludzkim synem Maryi i Józefa, a zatem tylko człowiekiem, na którego zstąpił Duch Święty podczas chrztu. Kładli nacisk na zachowanie Prawa Mojżeszowego i dlatego odrzucali naukę św. Pawła. Zob. chrystologia, enkratycy. Edessa (obecnie Urfa w Turcji). Najbardziej znaczący ośrodek chrześcijaństwa syryjskiego, które mimo inwazji muzułmańskiej w roku 629 było aktywne aż do XII stulecia. Legenda opowiada, że Jezus wysłał list i swój własny portret do króla Edessy, Abgara V Ukkamy (4 przed Chr. 50 po Chr.). Z całąpewnością chrześcijaństwo było tutaj znane od II wieku. Najsławniejszym jego pisarzem był św. Efrem Syryjczyk (ok. 306-373), który po opuszczeniu przez Rzymian w roku 363 jego rodzinnego Nisibis założył “szkołę Persów” w Edessie. Cesarz Zenon zamknął tę szkołę w roku 489 z powodu ostrych zatargów między nestorianami a monofizytami. Edessa odgrywała rolę głównego miasta dla syryjskiego Kościoła prawosławnego. Zob. kościół wschodni asyryjski, Kościoły wschodnie, monofizyci, nestorianizm, Syryjski Kościół prawosławny, teologia antiocheńska.

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

39

Leksykon teologiczny

Egzarcha (gr. “kierownik”). Państwowy tytuł oznaczający naczelnika prowincji w cesarstwie bizantyńskim. We wschodnim prawie kanonicznym odnosi się do osoby kierującej częścią ludu Bożego (CCEO 984 § 2), która nie stała się jeszcze w pełni eparchią (CCEO 313), czyli diecezją. Na Zachodzie jego odpowiednikiem jest wikariat apostolski, lub prefektura apostolska. Zob. Kościoły wschodnie, eparchia. Egzegeza (gr. “wyprowadzanie znaczenia”). Wyjaśnienie znaczenia tekstów świętych, zazwyczaj biblijnych (DV 12 i 23, OT 16). Egzegeci starają się zarówno ustalić, co autorzy biblijni zamierzali powiedzieć w oryginalnym kontekście, czyli co tekst oznaczał, jak wyjaśnić orędzie tekstu na dzisiaj, czyli powiedzieć, co on dzisiaj oznacza. Zob. hermeneutyka, krytyka biblijna, sens Pisma Świętego, teologia aleksandryjska, teologia antiocheńska. Egzemplaryzm (łac. “wzór, przykład, model”). Teoria, która w wyjaśnianiu rzeczywistości kładzie nacisk na znaczenie przyczynowości wzorczej. Zwolennicy tej teorii uważają, że wartość korzystnej dla nas działalności zbawczej Chrystusa polega w bardzo dużym stopniu - a może nawet wyłącznie - na tym, że jest ona dla nas wzorem bezinteresownej miłości, jaką On nam okazał. Teoria ta korzeniami sięga do Piotra Abelarda (1079-1142; zob. DH 721-739). Zob. odkupienie, odpokutowanie, przyczynowość. Egzorcyzm (gr. “zaprzysięganie, zaklinanie pod przysięgą”). Wypędzanie złych duchów (albo nawet samego diabła) z ludzi opętanych albo nawiedzonych ich mocą. Pewną formę egzorcyzmu odnajdujemy w modlitwach poprzedzających chrzest. W wypadku człowieka opętanego egzorcysta wyznaczony przez biskupa sprawuje obrzęd składający się z modlitw, pokropienia wodą i włożenia rąk (CIC 1172; nie ma nic na ten temat w CCEO). Wykonywanie egzorcyzmu opiera się na tym, co Chrystus i Jego uczniowie czynili w podobnych wypadkach (Mt 10, 1; Mk 1, 21-28; Łk 4, 31-37; 11, 14-23; Dz 19, 11-12). W styczniu 1999 roku Watykan opublikował nowy obrzęd egzorcyzmu; poprzedni został po raz ostatni przejrzany w roku 1614. Zob. demony, diabeł, opętanie diabelskie, sakramentale. Egzystencjalizm (łac. “istnienie”). Prąd filozoficzny, religijny i literacki, którego reprezentantami są pisarze tacy, jak: Soren Kierkegaard (1813-1855), Fiodor Dostojewski (1821-1881), Miguel de Unamuno (1864-1936), Karl Jaspers (1863-1969) i Martin Heidegger (1889-1976). Wywarł on poważny wpływ na teologię katolicką i protestancką. Ogólnie rzecz biorąc, prąd ten podkreśla znaczenie osób jako jednostek i ich wolności oraz stara się dociec, na czym polega autentyczna egzystencja. Przedstawiciele tego prądu różnią się między sobą i zajmują pozycje od ateistów z przekonania, jak Jean-Paul Sartre (1905-1980) i Simone de Beauvoir (1908-1986), aż po wierzących chrześcijan, jak Rudolf Bultmann (1884-1976) i Gabriel Marcel (1889-1973). Zob. teologia dialektyczna. Eklezjologia (gr. “nauka o Kościele”). Gałąź teologii, która zajmuje się systematycznie początkami, naturą, wyróżniającymi cechami oraz posłannictwem Kościoła. W Piśmie Świętym nie można wprawdzie odnaleźć wyraźnie sformułowanej nauki o Kościele, Nowy Testament podsuwa nam jednak różne jego obrazy, takie jak: obraz oblubienicy Chrystusa (Ef5, 25; Ap 21, 2; 22, 17), Ciała Chrystusa (Rz 12,4-5; 1 Kor 12, 12-27; Ef 1, 22-23; Kol 1, 18. 24), Ludu Bożego (1 P 2,20; Rz 9,25), świątyni Ducha Świętego (1 Kor 3, 16; 6, 19), rodziny Bożej (Ef 2, 19-22; por. LG 6-8). Św. Ireneusz z Lyonu (ok. 130 - ok. 200), w walce z gnostykami oraz ich rzekomymi objawieniami dostępnymi tylko dla wybranych, podkreślał widzialną sukcesję apostolską Kościołów lokalnych, która może być rozpoznana przez każdego człowieka. Św. Cyprian z Kartaginy (zm. 258) napisał pierwszy traktat o jedności Kościoła. Prawie wszystkie rozłamy Kościoła były związane - pośrednio lub bezpośrednio - z różnymi sposobami interpretowania jego widzialności i świętości. Kiedy donatyści twierdzili, że sakramenty są ważne tylko wtedy, gdy są sprawowane przez godnych szafarzy, św. Augustyn z Hippony (354-430) wyjaśniał, że świętość Kościoła nie wyklucza grzeszników, ale z góry zakłada ich istnienie. Jak to ujął wiele wieków później Karl Rahner (1904-1984), Kościół jest świętym Kościołem grzeszników. W dziełku pt. Summa de Ecciesia (łac. “Zarys nauki o Kościele”), napisanym przez Jana z Torquemady (1388-1468), wuja wielkiego inkwizytora,

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

40

posługiwanie Jezusa. W teologii wschodniej wyrazu “ekonomia” używa się także na oznaczenie ustępstw Kościoła na rzecz ludzkiej słabości.Leksykon teologiczny mamy ślad rozwoju eklezjologii jako oddzielnej dyscypliny. różnorodność wzorów dla Kościoła. 3. uważa. źródła wschodniego prawa kanonicznego. zob.a zarazem jako przedstawiciel nas wszystkich . wyznanie augsburskie. Ekskomunika albo automatycznie następuje po dokonaniu pewnych czynów. Świętych obcowanie. Kościół. w szczegółowych wypadkach udziela on przecież dyspensy od swoich własnych przepisów kanonicznych. Teologowie prawosławni. skrucha. Nauka o wzajemnym oddziaływaniu człowieka na to. które jest dziełem Jezusa Chrystusa (Ef 1. która do większego znaczenia doszła dopiero na skutek kontrowersji czasów reformacji. 26-31. hierarchiczna i eschatologiczna. 6-10. ferendae sententiae. Najświętsze Serce Jezusa. Tt 2. charyzmatyczna. a przede wszystkim w odkupieniu. która ogarnia nową ziemię i nowe niebo (2 P 3. ofiara. Ekologia (gr. sobór powszechny. zbawienie. 18-30). Zob. Wyłączenie z życia sakramentalnego i korzystania z pełni praw w Kościele (CIC 1331. por. że Chrystus jako Kapłan i Ofiara . Rz 3.odpokutował za nasze grzechy i oczyścił skalany świat (Hbr 2. Chrześcijanin ma nadzieję. CCEO 1434). Zob. cechy Kościoła. 6-8. kapłani. Hi 28. 24-25.1-12). febronianiazm. urząd nauczycielski Kościoła. Kraków 2002 41 . anatema. jak: Ives Congar (1904-1995). Rozłam między Wschodem. 9. koncyliaryzm. wreszcie jego natura pneumatologiczna. hierachia. latae sententiae. Ekspiacja (łac. 1926) i innych. żeby można było wytłumaczyć jedność Kościołów miejscowych w tej samej wierze. odkupienie. tacy jak: Mikołaj Afanasjew (1893-1966) i Jan Zizioulas (ur. co go otacza. Boży plan zbawienia rodzaju ludzkiego ukazany w stworzeniu. gallikanizm. zob. Głównym tematem kształtującym spotkania przedstawicieli Kościołów rzymskokatolickiego i prawosławnego wschodniego na Rodos/Patmos (1980) i w Balamand w Libanie (1993) był Kościół jako namacalna tajemnica.10. Zob. o gospodarstwie”).) i Jean-Mańe-Roger Tillard (ur. W naszym stuleciu wkład w rozwój tej dyscypliny wniósł ruch ekumeniczny. Jom Kjppur. Zob. 13-14). Duch Święty. Robert Bellarmin (1542-1621). Ez 47. “zarządzanie gospodarstwem”). Ekonomia (gr. zesłanie Ducha Świętego. 17-18. Ekumeniczny sobór. Jego zmartwychwstanie. Jako przedstawiciele Boga mężczyźni i kobiety mieli być odpowiedzialnymi gospodarzami tego. 18. 1918). zbawienie. Ciało Chrystusa. a także teologia stworzenia wywodząca się od Jürgena Moltmanna (ur. Zob. Wynagrodzenie za grzechy i naprawa szkód wyrządzonych Bogu i porządkowi moralnemu. sobornost. Głównymi zagadnieniami eklezjologii są: początki Kościoła w Starym Testamencie. Ekskomunika (łac. stosunek Kościoła do królestwa Bożego. Sullivan (ur. Avery Dulles (ur. a Zachodem doprowadził w prawosławiu do rozwoju eklezjologii bardziej pneumatologicznej. 1 -2. a później nauka Soboru Watykańskiego I (1869-1870). “wykluczenie ze wspólnoty”). 1927). ultramontanizm. prymat. teologia misyjna. albo bywa ogłaszana przez sąd kościelny lub odpowiednią władzę. Ta nadzieja zachęca do świadomego wzięcia udziału w pracy nad ochroną naszego środowiska. co natura utraciła przez grzech (Iz 11. oczyszczenie”). eschatologia. 1931) rozwinęli eklezjologię opartą na Eucharystii. jego posłannictwo w świecie i dla świata. 9-11). Trójca immanentna. “nauka o domu. a szczególnie autor Listu do Hebrajczyków. co stworzone (Rdz 1. extra ecclesiam nulla salus.1213). Mesjasz. zadośćuczynienie. synod. Żydzi potrzebę odpokutowania za grzechy wyrazili w ustanowieniu dnia pokutnego. reformacja. gnostycyzm. grzech. Nowy Testament. natura. sprawą tą zajął się w swoim nauczaniu Jan Paweł II (ur. Karl Rahner (19041984). Sobór Watykański II. charyzmaty. Lud Boży. a także Sobór Watykański II oraz prace naukowe takich teologów. Światowa Rada Kościołów. “odpokutowanie za winę. Sobór Watykański I. 1922 r. sakrament pokuty. że całe stworzenie ma udział w chwale (Rz 8. Zadaniem epoki mesjańskiej było przywrócenie tego wszystkiego.9). stworzenie. Jom Kippur. Wydawnictwo WAM. Francis A. Ogromny wpływ na rozwój eklezjologii katolickiej wywarł św. 1920). Zob. instytucjonalna.

a Zachodem datowanej umownie na rok 1054. Ef 4. podczas reformacji w wieku XVI. a także później. Nauka o tym. Rzeczywistość. jedności wśród chrześcijan (LG 15). Communicatio in Sacris. także anglikanie posługuj ą się tym wyrazem od czasu pierwszej konferencji w Lambeth (1867) na oznaczenie orędzia wydawanego pod koniec takich konferencji. Sobór Watykański II.14). 650 . Kraków 2002 42 . który sięga korzeniami do Plotyna i neoplatonizmu i był używany przez św. zob. “wybór”). że został on dobrowolnie przez Boga stworzony (zob. która się uosobiła w ten sposób. że Chrystus ma pełną ludzką naturę. UR 1-4). OE 27-30). nie można go jednak po prostu z nim utożsamiać (LG 8). oikoumene. choć niedoskonałej. hipostazja. anhypostazja. że została przyjęta przez hipostazę albo słowo. której później udzielił poparcia św. Sobór Watykański II naucza. Mateusz interpretuje ten znakjako proroctwo o narodzeniu Jezusa (Mt 1. Chrześcijanie wschodni autorytatywne listy swoich patriarchów zawsze nazywali “encyklikami”. dziewicze poczęcie Jezusa. schizma. został on przyjęty na łono Kościoła katolickiego. Żeby wyjaśnić naukę Soboru Chalcedońskie-go (451) o jednej Osobie Chrystusa w dwóch naturach. “w osobie”). 23) i kończy własną Ewangelię odpowiednią obietnicą: “A oto Ja jestem z wami przez wszystkie dni. Wiara w Chrystusa i sakrament chrztu są źródłem rzeczywistej. W prawie kanonicznym wyrazem “elekcja” oznacza się procedurę prawną dokonaną przez uprawnionych wyborców w celu wyznaczenia kogoś na stanowisko kościelne. przedstawiciel orygenizmu. a także innymi sposobami poszukują możliwości usunięcia barier i zaprowadzenia takiej jedności Kościoła. wybór papieża przez kardynałów podczas konklawe (zob. ponieważ sprawia on wrażenie. Człowieczeństwo Chrystusa istnieje w hipostazie Słowa Bożego (stąd enhypostazja). Wydawnictwo WAM. O. urząd nauczycielski Kościoła. Emmanuel (hebr. “świat zamieszkały”).przez modlitwę. “Bóg z nami”). lecz raczej autorytatywnymi stwierdzeniami zwyczajnego urzędu nauczycielskiego (zob.zamiast tego. zapoczątkował w 1908 roku założyciel Society of Atonement (Towarzystwa Pokutnego). ND 331). neochalcedonizm. że prawdziwy Kościół “trwa" w Kościele katolickim. Chrześcijańska społeczność podzieliła się po Soborze Efeskim (431). gnostycyzm. Temu sposobowi wyrażania się. Ogólnoświatowy ruch wśród chrześcijan. 1225-1274).. DH 3024. Encyklika (gr. 21. wydzielanie się”). wskutek schizmy między Wschodem. jakiej chciał Chrystus (J 17. W następnym roku. “wypływanie. Sobór Chalcedoński. Zob.natchnieni przez Ducha Świętego . która ze swego źródła (z Boga) wypływa tak. Enhypostazja (gr.ok. List biskupa przeznaczony do szerokiego rozpowszechnienia. Zapewne przedstawiciel neochalcedonianizmu Leoncjusz z Jerozolimy (VI wiek). Zob. Zob. jak światło wypływa ze słońca. wraz z innymi zakonnikami. Jan z Damaszku (ok. sukcesja apostolska. 20). Symboliczne imię przeznaczone dla dziecka zapowiedzianego przez Izajasza królowi Achazowi (Iz 7. Od wieku XVIII katolicy zachodni stosują ten wyraz na oznaczenie listu skierowanego przez papieża do całego Kościoła albo do jego części.” (Mt 28. Szczególnie prawosławie łączy z katolikami wiele wspólnych elementów wiary i życia sakramentalnego. 4-5. obchodzony od 18-go do 25-go stycznia każdego roku. Tydzień Modlitw o Jedność Chrześcijan (osiem dni modlitw o religijną jedność wszystkich chrześcijan). neoplatonizm. którzy przyjmują Jezusa jako Pana i Zbawiciela i . po Soborze Chalcedońskim (451). orygenizm. a nie współczesny mu imiennik. wiara i ustrój. hierarchia prawd. Tomasza z Akwinu (ok. łącznie z Eucharystią i sukcesją apostolską (zob. Leoncjusz z Bizancjum. Zob. jakoby świat był rzeczywistością konieczną i niemal utożsamiał się z Bogiem . sprzeciwiało się wielu chrześcijan. siostrami i osobami świeckimi swej wspólnoty w Graymoor. Paul Wattson (1863-1940). wymyślił to określenie i rozwinął naukę. chrystologia. CIC 349). Światowa Rada Kościołów. Św. logos. np. dialog. Elekcja (łac. 750). Zob.Leksykon teologiczny Ekumenizm (gr. konferencje w Lambeth. “list okólny”). Emanacja (łac. Encykliki papieskie same z siebie nie są nieomylnymi wypowiedziami. dialog. wtedy jeszcze członek Protestanckiego Kościoła Episkopalnego w Stanach Zjednoczonych.. panteizm. DH 3884-3885).

Wydaje się. wstrzemięźliwi”). W dziejach chrześcijaństwa entuzjazm religijny. charyzmaty. Entelechia (gr. chrzcie w Jordanie i pierwszym cudzie w Kanie Galilejskiej (J 2. 1 J 1. że dyskusja. Mimo to antyfona do pieśni Maryi (Magnificat) z drugich nieszporów uroczystości Objawienia Pańskiego zachowała ten potrójny.1-11). jednakże miłość uznaje za dar najwyższy (1 Kor 12. Entuzjazm (gr. przyczynowość. Kraków 2002 43 . czy modlitwa Uświęć tę ofiarę (łac. osiągnięcie celu. Supra quae) i Pokornie Cię błagamy (łac. czy łącznie z następującą epikleza.Leksykon teologiczny Enkratycy (gr. wydawał często trwałe korzystne owoce. Na Wschodzie. Paweł ostrzega przed tłumieniem oddziaływania Ducha Świętego przez proroctwo lub inne nadzwyczajne dary (1 Tes 5. “prowincja. 1 Tm 4. “ukazanie się. teofania. a nawet od małżeństwa. Zob. asceza. W anaforze. W Średniowieczu trwał spór o to. rozeznanie duchów. prorok. którzy je przyjmują. Urzeczywistnienie tego. dziś Chrystus dla naszego zbawienia przyjął od Jana chrzest w Jordanie”. co jest możliwe. podczas gdy wesele w Kanie Glilejskiej jest wspominane w drugą niedzielę zwykłą w roku C. Zob. Zob. łączny charakter: “W tym dniu tak świętym trzy cuda wysławiamy: dziś gwiazda przywiodła Mędrców do żłóbka. Ogólnie rzecz biorąc. diecezja. aby przystępujący do Komunii św. sprawiła. “wezwanie”). Supplices te) po konsekracji w starym Kanonie Rzymskim. To właśnie wśród takich skrajnych ugrupowań powstały niektóre ewangelie apokryficzne. jeżeli był po właściwym rozeznaniu poddany kierownictwu. że w nowych modlitwach eucharystycznych umieszczono epiklezę przed konsekracją (prośba. doketyzm. Zob. DH 1017. teologia Janowa. Zob. dla którego coś istnieje. Nazwa. 2718. przypisywany specjalnemu wpływowi Ducha Świętego. Epifania (gr. każde wezwanie skierowane do Boga. aby pobłogosławił lub uświęcił rzecz stworzoną (por. Stan ekstatyczny lub emocjonalny. gdzie chrzest nazywa się także photismos (gr. “owładnięcie przez Boga”). Na Wschodzie. Obecnie odpowiada ona diecezji. a oznaczający kościelną jednostkę administracyjną kierowaną przez metropolitę. egzarcha. następna niedziela jest niezmiennie poświęcona wydarzeniu Chrztu Pańskiego. Boże Narodzenie. 14.3-4). epikleza jest modlitwą z prośbą. 6 stycznia obchodzi się jako większe święto Epifanię. podczas której święci się cały cykl objawień Chrystusa w narodzeniu. Eparchia (gr. Św. jak to utrzymywali łacinnicy. jest to każde objawienie się bóstwa w czasie i przestrzeni (Wj 3. “realizujący swą własną doskonałość”). chwała. żeby Duch Święty albo Logos zstąpił na dary ofiarne i zamienił je w Ciało i Krew Chrystusa dla duchowego pożytku tych. zazwyczaj powstrzymywali się oni od mięsa. czy konsekracja dokonywała się przez słowa ustanowienia. Jana wskazuj ą na wcielenie i na całe życie Chrystusa jako na epifanię (J 1. Pisma św. gnostycy. Ewangelie apokryficzne. ND 317-320). Dz 2.12. Wyraz często występujący w kanonach soborów powszechnych na Wschodzie. Ogólnie rzecz biorąc. Reforma liturgiczna. chociaż w tradycji ormiańskiej do dzisiaj sieje wspomina 6 stycznia. DH 803-808. Wydawnictwo WAM. 19-22). święto Epifanii obchodzi się ze światłami. 1-5). pokłonie Mędrców. aby dary zostały przemienione) i po konsekracji (prośba. dziś podczas godów woda stała się winem. “oświecenie”). przynajmniej od IV wieku. Na Zachodzie w uroczystość Epifanii święci się przybycie Mędrców do Betlejem oraz objawienie Chrystusa poganom. dokonana po Soborze Watykańskim II. 19. arystotelizm. Źle ukierunkowane roszczenie sobie prawa do szczególnego wpływu Ducha Świętego może spowodować znaczne szkody (zob. 1-3).18. “powstrzymujący się. zostali przemienieni). wina. 3556). czyli kanonie mszalnym. objawienie”). 13-13. “quam oblationem” = tę ofiarę) przed konsekracją oraz Racz wejrzeć na nie (łac. jak to jest w większości greckich i orientalnych anafor (por. okręg”). Epikleza (gr. której się używa na oznaczenie różnych wczesnochrześcijańskich postaci albo grup głoszących hasła krańcowe. ebionici. a wody rzek itp. Z czasem Boże Narodzenie zaczęto na stałe obchodzić 25 grudnia. 13). przeżycie religijne. (które przedstawiają Jordan) święci się przez zanurzenie w nich krzyża.

Epistemologia (gr. ale wiele elementów z ich życia przetrwało w takich zakonach monastycznych. Aksum. Eros (gr. anachoreci. Duch Święty. źródłami. filozofia. Epistoła (gr. którzy wspólnie jako następcy kolegium apostolskiego. w oparciu o Nowy Testament. prawosławie orientalne. Mk 13. ordynariusz. jak i od tego. CIC 603). które nie uznają Soboru Chalcedońskiego (451 r. Erytrejski Kościół prawosławny. W Kościele wschodnim eremitów jest wielu i znani są jako anachoreci. Miałaby ona być różna zarówno od tego. co jest w tym królestwie istotne.000 wiernych. sukcesja apostolska. Zgodnie z przeciwstawnym twierdzeniem eschatologii urzeczywistnionej.700. 12-13). Ludzie. tworzą obecne kolegium biskupów odpowiedzialne za sprawowanie tych rządów. jej naturą. biskup. była również uważana za święte miasto chrześcijaństwa etiopskiego. miłość 1-2. Erytrea uzyskała niepodległość 24 maja 1993 r. posiada około 1. Ap 22. Wprawdzie po reformacji zmniejszyła się liczba eremitów. 11). co wyrażamy słowem greckim filia. Kraków 2002 44 . w przepowiadaniu Jezusa i nauczaniu Kościoła nowotestamentalnego. Według Alberta Schweitzera (1875-1965) Jezus błędnie oczekiwał na natychmiastowe nadejście tego królestwa. że cała anaforajest epiklezą. biskup”). “nauka o wiedzy”). 1 Kor 15. Wydawnictwo WAM.) i tym samym nie są w łączności z patriarchą Konstantynopola. kolegialność. Po stuleciach rządów ottomańskich. Zob. na czele którego stoi arcybiskup Asmary. Jezus głosił. Zob. że dzięki Jego posługiwaniu już nadeszło to. żeby prowadzić życie samotne poświęcone modlitwie i umartwieniu. góra Athos.. 2. oznaczającym miłość Boga dającą samą siebie w Chrystusie i domagającą się odpowiedzi od człowieka (1 J 4. jak: kartuzi. Łk 11. kanon. Eschatologia. “pustynia”). 7-12). dopełni się ono jednak (zob. życie zakonne. będąc czymś więcej niż tylko gałęzią teologii. oznaczającą istnienie miłości między krewnymi i przyjaciółmi. Stanowiska pośrednie przyjmują. w którym tacy ludzie żyją. śmiercią i zmartwychwstaniem Jezusa (zob. chrześcijaństwo koptyjskie. Rządy Kościołem przez biskupów. kameduli i karmelici. jednocześnie zgodzili się oni na kontynuowanie ścisłej współpracy. Mt 25. chrześcijaństwo etiopskie. “nauka o rzeczach ostatecznych”). Rozmowy z papieżem Shenoudą III Egipskim i Synodem Koptyjskim umożliwiły patriarsze Paulosowi z Etiopii i arcybiskupowi Filiposowi z Erytrei rozdzielenie się we wrześniu 1993 r. Tradycyjnie określa się tak miłość poszukująca zadowolenia z siebie samej. Kościół łaciński do dzisiaj jeszcze uznaje prowadzenie takiego samotnego życia pod warunkiem. Eschatologia (gr. 20-28). 31-46. możliwościami i ograniczeniami. którzy się odsuwają od społeczności. Kościół ten. nadzieje mesjańskie). zaliczający się do tych prawosławnych Kościołów orientalnych. Gałąź filozofii zajmująca się ludzką wiedzą. Zob. włoskich i etiopskich. Zob. Sobór Chalcedoński. Episkopat (gr. co wyrażamy słowem greckim agape. stolicy Erytrei. “miłość pożądliwa”). Nowoutworzony. którego tradycyjnie używało się na oznaczenie każdego z 21 listów Nowego Testamentu. Łk 11. kiedy Chrystus przyjdzie w chwale sądzić żywych i umarłych (zob. nazywa się eremem albo pustelnią. że ludzie ci złożą śluby na ręce miejscowego biskupa i pozostaną pod jego ostatecznym kierownictwem (zob. papież. diecezja. której reprezentantem jest Charles Harold Dodd (1884-1973). anafora. 20. “episkopos = nadzorca. została rozstrzygnięta na korzyść opinii. “list”). Miejsce. życie monastyczne. którego stolica. agape. kryteriami. Gałąź teologii systematycznej zajmująca się ostatecznym królestwem Bożym takim. Zob. że królestwo Boże zaczęło istnieć razem z posługiwaniem. Zob. jakie zostało wyrażone w czasach przygotowania w Starym Testamencie (np. Eremici (od gr. Erytrea tworzyła starożytne królestwo Aksum. modlitwa eucharystyczna. a także drugiego z niedzielnych czytań mszalnych poprzedzających Ewangelię. Wyraz. czyli przyjaźń. 1 Kor 10. autokefaliczny Kościół erytrejski.Leksykon teologiczny (pierwsza modlitwa eucharystyczna) są częściami epiklezy. konsekracja.

a szczególnie jej drugiej części następującej po Liturgii Słowa. niektórzy nazywają pierwsze jedenaście rozdziałów Księgi Rodzaju “etiologią historyczną”. która zajmuje się studiami nad zasadami moralnymi. Esencja i egzystencja. jak: Abraham (Rdz 17. 37 . “opowiadanie o przyczynach”). Teologia potrzebuje zasad estetycznych. że rzeczywiste wydarzenia pierwotne tłumaczą obecną sytuację człowieka. a także nazwy miejscowości jak Beerszeba (Rdz 21. żeby ustalić. 23-79) oraz Józef Flawiusz (ok. czyli zbiorem opowieści. Idąc za Karlem Rahnerem (1904-1984). stworzenie. że pierwsze rozdziały Pisma Świętego przekazują nam opowiadania historyczne. W taki sposób dziwna forma geologiczna została wyjaśniona opowieścią o dziejach żony Lota (Rdz 19. teologia Janowa. paruzja. Wyrazem “eucharystia” oznaczamy ponadto rzeczywistą obecność Chrystusa pod postaciami Chleba i Wina (DH 1640. Prawdopodobnie ich historia rozpoczyna się w drugim stuleciu przed Chrystusem. Zob. Punkt szczytowy osiąga podczas konsekracji w przemianie chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa. . teologia moralna. w jaki sposób jakaś rzeczywistość zaistniała.28). Eschaton (gr. uważa postępowanie ludzkie za moralnie dobre wtedy. gdy kierowane poczuciem obowiązku wypełnią swe powinności niezależnie od powodowanych przez to skutków oraz szanuje istoty ludzkie jako cele same w sobie. co jest dobre lub złe albo co człowiek może swobodnie czynić lub czego powinien unikać. które mają na celu wyjaśnienie naszej obecnej sytuacji wobec Boga. 26).Leksykon teologiczny oznacza skierowanie ku przyszłości całego naszego obecnego istnienia. Ascetyczne i doskonale zorganizowane ugrupowanie żydowskie. sięgając aż do początku rodzaju ludzkiego. Esencja i energie (gr. i trzeba ich chyba utożsamiać ze wspólnotą z Qumran. Wyraz. 62. Etiologicznie wyjaśnia się imiona takich osób. Napięcie zachodzące między łaską i grzechem w obecnej rzeczywistości wyjaśniali oni. 100). Etyka (gr. Etyka deontologiczna. ND 1517. której przedstawicielem jest Jeremy Bentham (1748-1832). 31). “rzecz ostateczna”). nadzieja. Autorzy Starego Testamentu z jednej strony doświadczyli dobroci Boga jako Wybawiciela i Stworzyciela. istota i istnienie. które zgodnie z przypuszczeniem twórcy opowiadania stało u jej początku. Zob.1651. z drugiej strony jednak poznali także rzeczywistość grzechu i jego następstw. utrzymuje. Estetyka (gr. Eucharystia (gr. “oddziaływanie”). teologia piękna. Mesjasz. Ta gałąź filozofii. GS 57. istota i energie. protologia. ukształtowanych przez doświadczenie artystyczne. Eucharystia. “Izrael” jako nowe imię nadane Jakubowi (Rdz 32.ok.5). analizując i kwalifikując etiologie biblijne. Historia “wyjaśniająca”. 20 przed Chr. krytyka biblijna. kulturalne i kontemplacyjne. SC 122-123). Nie znaczy to. rękopisy z qumran.). “zwyczaj.ok. Zob. literatura apokaliptyczna. Esseńczycy. Mojżesz (Wj 2. IM 6. Zob. a którą zmodyfikował John Stuart Mili (18061873). paruzja. “odczuwający”).. Etiologia (gr. została ustanowiona przez Chrystusa podczas Ostatniej Wieczerzy (DH 1637. Zob. Wydawnictwo WAM. którego się używa na oznaczenie sprawowania obrzędu Mszy św. Hermann Gunkel (1862-1932) dokonał znacznego dzieła. a kończy się Komunią św. której przedstawicielem jest Immanuel Kant (1724-1804). Etyka utylitarna.10). Zob. etos”). będąca najważniejszym spośród sakramentów i stanowiąca ośrodek życia Kościoła. Królestwo Boże. Pliniusz Starszy (ok. o którym wspominają: Filon (ok. Kraków 2002 45 . grzech pierworodny. zmartwychwstanie umarłych. wolna wola. aby we właściwy sposób ocenić wizerunki materialne ukazujące i przekazujące rzeczywistości duchowe i Boże (por. Oznacza to natomiast. Zob. “dziękczynienie”). że skutki działania są ostateczną normą moralności i próbuje stworzyć “największą szczęśliwość największej liczby”. millenaryzm. 1526). przez opowiadanie określonego wydarzenia. zob. Zasady wydawania sądu o przedmiotach pięknych. 50 po Chr.

Bazyli Wielki (ok. kapłan. 1742. ok.odróżnienie to św. łamanie chleba. Euchologion (gr. a. Jako ofiara i posiłek Eucharystia jest skutecznym symbolem poświęcenia samego siebie na służbę innym. anomoios. Potępiony w 448 r. 395). że jesteśmy gośćmi na Bożej uczcie. W liturgiach wschodnich jego odpowiednikiem jest “antidoron” (gr. ale nie konsekrowanego. że Chrystus po wcieleniu ma tylko jedną naturę. “pain bénit”. ND 1514. racjonalizm. Eunomiusza (zm. Msza. Eutychianizm. Mowa 29 [Teologiczna III]). Bazylego (ok. 1547) b. jak co do metody wystąpili: św.ok. Przeciwko tak wyraźnemu racjonalizmowi zarówno co do treści. na miejscowym synodzie w Konstantynopolu. rzecz pobłogosławiona”). Kraków 2002 46 . ojcowie kapadoccy. W tradycji bizantyńskiej i koptyjskiej tekst używany przez biskupów. liturgię darów uprzednio konsekrowanych oraz błogosławieństwa na różne okazje. że osoby starsze. Grzegorz z Nyssy (ok. Herezja szerzona przez biskupa Kyzikos. Łk 22. chrześcijaństwo bizantyjskie. Najświętszy Sakrament. anafora. czyli physis. poprzez które Bóg sam nam się objawia . mianowicie boską. które nas pojednało z Bogiem (DH 1740. liturgia. Zob. eklezjologia. że istoty ludzkie mogą samodzielnie decydować o życiu i śmierci. Euchologion wielki zawiera liturgie św. nieuleczalnie chore i upośledzone są dla społeczeństwa finansowym ciężarem oraz twierdzą. Jako posiłek Eucharystia (Dz 2. Tym samym odróżnili oni niepoznawalną i niewysłowioną istotę Boga od energii. oskarżono go o poglądy monofizyckie. uprzedza dopełnienie królestwa Bożego. że Bóg jest substancją niezrodzoną. Eutanazja (gr. kapłanów i diakonów podczas sprawowania liturgii. przełożonym dużego klasztoru w Konstyntanopolu. 378-454). na przykład przez encyklikę Jana Pawła II z 1995 roku Evangelium Vitae (64-66).takiej jak nasza. Herezja związana z Eutychesem (ok. Eutanazja została potępiona jako moralnie nie do przyjęcia przez chrześcijańską tradycję. uważają. palamizm. cierpienie Boga. Euchologion mały zawiera formuły używane przy sprawowaniu sakramentów. Należy go odróżnić od decyzji o zaprzestaniu stosowania nieproporcjonalnie kosztownych i uciążliwych środków przedłużania życia. która szanuje tajemnicę i “jest dopełnieniem naszych dowodów” (Grzegorz z Nazjanzu.46. Zob. wieczerza pańska. inaczej mówiąc. św.25. Syn Boży jest pierwszym bytem stworzonym przez Ojca. a Duch Święty jest stworzony przez Syna. DH 847) sprawia. którzy akceptują eutanazję. że jest Ofiarą uwielbienia i dziękczynienia. Sobór Watykański II (GS 27) oraz nauczanie papieskie. 330-379). zazwyczaj czynią to. chrześcijaństwo koptyjskie. duchoburcy. Został on oskarżony o głoszenie nauki. w której Chrystus jest obecny jako Kapłan i Ofiara. teologia apofatyczna. Grzegorz Palamas uczynił kluczowym dla teologii prawosławnej. Sobór Nicejski I. Jana Chryzostoma (ok. agape. rozdawany w praktyce wszystkim obecnym w czasie sprawowania obrzędu. Komunia święta. Zob. istota i energie. 347-407). 330-379) i św. “modlitewnik”). epikleza. według których Chrystus nie ma także ludzkiej natury . które zmierza do świadomego spowodowania śmierci pacjenta. utwierdzając prawowierną naukę Kościoła odnośnie Trójcy Przenajświętszej oraz właściwe poczucie wiary chrześcijańskiej. Praktyka ta na niektórych terenach.20) zawarte przez Jego śmierć i zmartwychwstanie. Zob. “zamiast daru”). całkowicie prostą i wręcz sprowadzalną do pojęcia niezrodzoności. Działanie (lub jego zaniechanie). “łagodna śmierć”). czyli chleba poświęconego. śmierć. sakrament.Leksykon teologiczny 1727. przymierze. Grzegorz z Nazjanzu (329-389) i św. ND 1546. 395). Eunomianizm. 1537). przetrwała w postaci tzw. diakon. liturgia. ponieważ odrzucają cierpienie jako pozbawione sensu. Eulogia (gr. ofiara. W tym drugim znaczeniu wyrazem tym posługujemy się na oznaczenie chleba poświęconego. uobecnia Nowe Przymierze (1 Kor 11. i wyraża naszą najgłębszą jedność z Kościołem. Kościół. pod wpływem cesarza i patriarchy aleksandryjskiego został w roku następnym zrehabi- Wydawnictwo WAM. Zob. gdzie się mówi po francusku. Twierdził on. 335 . Ci. do której wszyscy chrześcijanie są powołani. Eucharystia dzięki temu. “błogosławieństwo. przeistoczenie. poświęcenie. który rozdzielano wiernym pod koniec sprawowania Eucharystii.

Łk 2. 1-11). Marka i św. na co ludzi przygotowywał cały Stary Testament. Zob. in. 1-7. 34-35. 1-12.: Ewangelię Hebrajczyków. 29). 23) i św. a także z innych osobnych źródeł. tak że jasno można było dostrzec. monofizytyzm. kto uwierzy (Rz 1. “objęcie wzrokiem”). św. że wszystkie narody na ziemi otrzymały zbawcze objawienie (Mt 2. Pawła (Ga 1. Łukasza oraz św. Ewangelie według św. według której św. które wymyślają cuda i inne wiadomości. Ewangelie dzieciństwa. którzy: a. a wszyscy jego zwolennicy go opuścili (zob. Łukasza (1. Zob. Zob. 14-15) i że Jezus przez powstanie z martwych skutecznie się nam objawił jako Syn Boży i nasz Pan (Rz 1. jak Protoewangelia Jakuba i Ewangelia dzieciństwa Tomasza. usprawiedliwienie. Ewangelię Piotra i Ewangelię Tomasza. większość współczesnych uczonych opowiada się za teorią dwóch źródeł. co o dzieciństwie Jezusa opowiadają Ewangelie według św. apokryfy. “dobra nowina”).często na sposób fantastyczny dzieje Jezusowego narodzenia i Jego dzieciństwa. Żeby wyjaśnić oczywiste powiązania literackie między tymi Ewangeliami. który te trzy Ewangelie wydrukował w paralelnych kolumnach. Takie pisma apokryficzne. św. Te pisma niekanoniczne trzeba odróżnić od tego. Sobór Chalcedoński. Jana. niezupełnie dzielą poglądy głównego Kościoła anglikańskiego (High Church) na łaskę. W dziejach zbawienia pierwsza kobieta. 2 Kor 11. 1 Tm 2. ND 609-616)). że po dziewiczym poczęciu mocą Ducha Świętego Jezus narodził się z Maryi w Betlejem. Ewangelie apokryficzne.Leksykon teologiczny litowany na soborze. jakie mieli do dyspozycji. który razem z nią popełnił grzech pierworodny (Rdz 3. który się zebrał w Efezie. Na Soborze Chalcedońskim jednak (451) Eutyches został potępiony. Zob. Ta dobra nowina przynosi zbawienie każdemu. wspólnota anglikańska. Wyrażenie pochodzi od protestanckiego znawcy Nowego Testamentu. Zob. 1-2. W drugim stuleciu wyraz “Ewangelia” stał się tytułem dla czterech ksiąg Nowego Testamentu. 8). 1 Kor 15. które powstawały w okresie od II do IV wieku. 3-4. źródło “Q”. Ogólnie rzecz biorąc. Łukasz skorzystali z Marka oraz ze zbioru wypowiedzi Jezusa (Źródło “Q” lub Quelle). 30-32). Mateusz i św. Ewangelicy. Ewangelie apokryficzne. dziewicze poczęcia Jezusa. św. Eucharystię i inne sakramenty. “Ewangelickim” nazywamy także główny Kościół protestancki w Niemczech. protestanci. nowa Ewa. Kraków 2002 47 . na powagę Pisma Świętego i na pojednanie przez śmierć Chrystusa. Mateusza. Zob. kładą nacisk na osobiste nawrócenie. a potem św. ssobór zbójecki”). że częściej są one ze sobą zbieżne. Ewangelię Marii. Łukasza. Ewa (hebr. a których celem było uzupełnienie tego. a rzadziej się między sobą różnią. 52). śmiercią! zmartwychwstaniem Jezusa. 10. protoewangelia. zgadzają się jednak w tym. nawiązuje do orędzia św. śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa. Tb 6. Adam. Pisma chrześcijańskie. “matka wszystkich żyjących” i żona Adama (Rdz 3. 20. którzy kładą nacisk na usprawiedliwienie przez wiarę i na najwyższą powagę Pisma Świętego. Jego przyjście na świat wypełniło to. nauczaniu. działalnością. 11) i nawołuje do złożenia ofiary z samego siebie (Mk 8. są to Ewangelie według św. a przez papieża Leona Wielkiego został nazwany “latrocinium” (łac. Ewangelie synoptyczne (gr. Ewangelia (gr. ponadto “ewangelikami” nazywamy tych wyznawców Kościoła anglikańskiego. Marek napisał pierwszy. Mateusza (l. Wśród Ewangelii apokryficznych wyróżniamy m. co nam Ewangelie kanoniczne mówią o narodzeniu. Zob. Orędzie albo przepowiadanie orędzia o tym. “żyjąca”). Ewangelia. DH 290-303. Wydawnictwo WAM. Marka. które sobie często ściśle odpowiadają w treści i sposobie wypowiadania się (frazeologia). 16). że królestwo Boże już jest (Mk l. Mateusza. Mateusz i Łukasz nie są co prawda zgodni w szczegółach. b. Jakoba Johanna Griesbacha (17451812). które się zajmuj ą nauczaniem.3. 5-2. kościół episkopalny. życiu. aby opowiedzieć . i sprawiło. 13-14).

“tronu”). nadprzyrodzoność. Niemniej Ewangelie wspominaj ą także o tym. Jezus ze swej strony zarzucał im zewnętrzne zachowywanie Prawa i obłudny formalizm (Mk 7. 1311-1323. prozelityzm.16.34-39). według niej obecne istoty żywe rozwinęły się stopniowo drogą doboru naturalnego z bytów mniej złożonych. jak ustne i skrupulatnie zachowywało wiele praktyk (na podstawie 366 pozytywnych oraz 250 negatywnych norm). domagał się powściągliwości w postępowaniu z apostołami (Dz 5. “rozwój”). Zob. ND 839-840) o prawdach objawionych dotyczących wiary i moralności. “na podstawie tego. donatyzm. chrześcijanie anonimowi. urząd nauczycielski Kościoła. Krytykowali oni Jezusa za przebaczanie grzechów. Febronianizm. za łamanie szabatu i za zbliżanie się do grzeszników. jak do niechrześcijan (praca misyjna). 39). czy szafarza. 782 § 1. Nie tylko św. Ex cathedra (łac. Zob. a nawet Go przyjmowali gościnnie (Łk 7. Nauczyciel św. misje Kościoła. która jest niezależna od postawy lub zasług przyjmującego. 12-18) i kulturom Dobrej Nowiny o Jezusie Chrystusie (Mk 1. Teoria. sakrament. Ewangelia. Ex opere operantis (łac. które jednak działa niejako przyczyna. Łk 18. Rz 10. Niektórzy fundamentaliści błędnie utrzymywali. wkorzenienie w kulturę.36. ingres. dokonane przez papieża na mocy pełni jego władzy apostolskiej jako pasterza i nauczyciela wszystkich chrześcijan (DH 3074-3075. biskupa pomocniczego w Trier. LG 14). 50-51. Przepowiadanie wszystkim narodom (Mt 28. Paweł. Nazwa pochodzi od nazwiska Johanna Nikolausa von Hontheima (1701-1790). czego dokonał działający”). Wydawnictwo WAM. nieomylność. Zob. że odmawia ona zbawienia tym. poligenizm. saduceusze. 1601-1613. Faryzeusze (hebr. Cypriana z Kartaginy (zm. który w roku 1763 pod pseudonimem lustinus Febronius opublikował książkę pt. “poza Kościołem nie ma zbawienia”). Kościół. zbawienie. ale żyją zgodnie z własnym sumieniem odpowiednio do prawd. Nie oznacza to jednak. Po powstaniu Bar-Kochby (135 po Chr. odrzucająca niektóre papieskie uprawnienia jako nabytki średniowieczne. Ewolucja (łac. Zob. wiara i ustrój. 19. że niektórzy faryzeusze bronili Jezusa. miszna. Kraków 2002 48 . Mocą Ducha Świętego (Dz 1. DH 781. które się ukształtowało w II stuleciu przed Chr. żeby osiągnąć zbawienie (Mk 16. Posłannictwo Boże Kościoła nakłada na niego obowiązek szerzenia dobrej nowiny o zbawieniu (CIC 781. Ex opere operato (łac. ND 1309. 31. 1-23. talmud. “oddzieleni”). 1410). 1). Zob. jakie poznali (LG 16). kreacjonizm. CCEO 584-585). Pobożne ugrupowanie żydowskie.) tradycje faryzeuszów zachowali rabini i Miszna. fundamentalizm.9-14). Zob. Niemiecka teoria o stosunkach między Kościołem a państwem. J 7. którzy nie należą wprawdzie do Kościoła. 1451. “na podstawie dokonanej czynności”). że teoria rozwoju biologicznego kłóci się z opowiadaniem Księgi Rodzaju o stworzeniu. faryzeusz Gamaliel. Extra ecclesiam nulla salus (łac. Pawła.. Faith AND order. 13. Zob. papież. a na końcu wyłonić ludzkie istoty. katerda 1. aby wyprowadzić wyższe formy życia. która podkreśla konieczność przynależności do Kościoła Chrystusowego. przyjmowało zarówno Prawo pisane. Zob. O państwie kościelnym i o prawowitości władzy papieża rzymskiego. Obiektywna owocność i skuteczność sakramentów. 258). Sentencja pochodząca od św. 8) orędzie ewangeliczne dociera zarówno do chrześcijan wyobcowanych z Kościoła.Leksykon teologiczny Ewangelizacja. lecz raczej jako warunek pełnej skuteczności łaski Bożej (zob. ale także inni faryzeusze stali się chrześcijanami. Usposobienie podmiotu konieczne przed przyjęciem sakramentu. Uroczyste i wiążące określenie. której twórcą jest Karol Darwin (1809-1882). 19-20. wbrew temu daje ona wspaniały obraz Boga pracującego z mądrością i mocą “od wewnątrz”.

Z powodu złożonej natury poszczególnych przypadków i subtelności prawnych większość sankcji w Kościele zachodnim i wszystkie sankcje w katolickich Kościołach wschodnich ma taki właśnie charakter. żebym mógł zrozumieć”). DH 470). 1033-1109) nadał pierwotnie jednemu ze swych dzieł (nazwanemu później Proslogion). zajmująca się naukowym badaniem tego. “wierzę. która moc wiążącą otrzymuje dopiero po jej formalnym nałożeniu przez sędziego kościelnego (zob. 1920 r. W najgorszym razie ukazuje on wiarę jako ślepy skok w ciemność. Zob. przesłanki wiary. Ferendae sententiae (łac. Zob. Wyrażenie to. argument ontologiczny. jak u Maurice'a Marleau-Ponty'ego (1908-1961). Fides fiducialis (łac. gallikanizm. który zostanie ogłoszony”). analiza wiary. (gr. W najlepszym razie fideizm słusznie podważa próby naukowego uzasadnienia wiary chrześcijańskiej. który chciał raczej opisywać “mój” świat niż świat taki. który się po raz czwarty odbył w hiszpańskim mieście Braga (675). egzystencjalizm. Fides ouaerens intellectum (łac. Kraków 2002 49 . latae sententiae. czyli zjawiskami. Wydawnictwo WAM. modernizm. co się zawiera w ludzkiej świadomości. W swej encyklice z października 1998 roku Fides et Ratio papież Jan Paweł II (ur. Studium nad fenomenami. Późniejsi teologowie luterańscy. Kierunek charakteryzujący się a. czyli do rzeczy takich. Fenomenologia Edmunda Husserla (1859-1938). św. jaki św. jakie w rzeczywistości istnieją. DH 2592-2597). opartą na historyczności i czasie. Duch Święty pochodzi od Ojca i Syna. “rzeczy pojęte umysłem”). Kościół i państwo. ponieważ wydaje się. Zob. Zob. Anzelm z Canterbury (ok. dążyła do opisania sposobu. luteranizm. w przeciwieństwie do noumena (gr. Edyta Stein (1891-1942). ut intellegam” (łac. jakie są same w sobie. Zob. filozofia. a nie takich. Kościelna sankcja karna. jaki jest sam w sobie. Fideizm (łac. tradycjonalizm. Fenomenologia. jakie nam się jawią. Po Immanuelu Kancie (1724-1804). Wskazuje ono na to. 1318. Wyrażenie dodane do Nicejsko-konstanty-nopolitańskiego wyznania wiary na synodzie. że fenomenologia stała się filozofią egzystencji. zmysłowej pewności o zjawiskach aż do absolutnej wiedzy ducha. papież. że w teologii raczej wiara jest natchnieniem i przewodniczką poznania rozumowego. do elementów wiary zaliczają także rolę rozumu i zgodę. a nie odwrotnie.) opowiadał się za zakończeniem współczesnego rozdźwięku pomiędzy wiarą a rozumem. będące odmianą Augustynowego “credo. CIC 1314. zbytnim podkreślaniem swobodnego decydowania się na wiarę. teologia naturalna. racjonalizm. który wprowadził ostre rozróżnienie między światem pojęciowym a zjawiskowym. Praca Maxa Schellera (1874-1928) o uczuciach i wartościach ustawiła fenomenologię w ramach myśli augustiańskiej podobnie postąpiła asystentka Husserla. wskazuje. CCEO 1402).Leksykon teologiczny Autor uznawał papieża jako głowę Kościoła. że wyśledził różne fazy. przez które rozum przechodzi od naiwnej świadomości. przeżycie religijne. Martin Heidegger (1889-1976) doprowadził do tego. Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) w swojej Fenomenologii ducha (1807) utrzymywał. Zob. odmawiał mu jednak jurysdykcji w większości spraw poza diecezją rzymską (zob. augustynianizm. w jaki rzeczy takie. chociaż przyjmują priorytet tego pełnego zaufania (fiducid) zbawieniu dokonanemu przez Chrystusa. że a. “wiara”). wiara. b. niedocenianiem rozumu w badaniu spraw religijnych. “wiara jako zawierzenie”). “wiara szukająca zrozumienia”). Filioque (łac. że dodanie go do wyznania wiary trzeciego synodu w Toledo (589) jest interpolacją (zob. “na mocy wyroku. ukazują same siebie. Fenomenologia może być także egzystencjalna. Jest to tytuł. “i Syna”). “nauka o zjawiskach”). Według Marcina Lutra (1483-1546) główny czynnik wiary.

Leksykon teologiczny

b. trzy Osoby Trójcy Przenajświętszej są sobie doskonale równe. Dodanie “Filioque” popierał cesarz Karol Wielki (panował w latach 771-814); później w 1013 roku św. Henryk II (panował w latach 995-1024) nakazał całemu Kościołowi łacińskiemu dodanie “Filioque" do wyznania wiary. Grecki Kościół prawosławny mocno się sprzeciwił temu dodatkowi do wyznania wiary, gdyż, wprowadzając drugą zasadę pochodzenia Ducha Świętego, stanowiło ono zagrożenie dla “monarchii” (czyli bycia jedyną niestworzoną zasadą) Boga Ojca. Pogląd ten został wyraźnie odrzucony przez Kościół katolicki (DH 850,1300-1302). Od czasu, kiedy patriarchą Konstantynopola przestał być Focjusz (ok. 810-895), wyrażenie “Filioque”, często uchodziło za najważniejszy powód oddzielenia się Wschodu od Zachodu. Sobór Florencki (1439) nie nalegał na to, by Grecy przyjęli dodatek “Filioque” do wyznania wiary, byleby tylko uznali samą tę prawdę (DH 1301-1302; ND 323324), co też uczynili. Podczas, gdy wielu prawosławnych nadal odrzuca “Filioque” jako heretyckie, niektórzy idą w ślady Wasilija W. Bołotowa (zm. 1900 r.), rosyjskiego patrologa, który uważał, że jest to kwestia wolnego wyboru, lub tych, którzy tak jak św. Grzegorz Palamas (12961359) starają się w tym względzie pośredniczyć pomiędzy Wschodem a Zachodem. Zob. arianizm, Bóg jako Ojciec, Duch Święty, nicejskie wyznanie wiary, pochodzenie osób Boskich, Sobór Florencki, Sobór Lyoński II, teologia Trójcy Przenajświętszej. Filokalia (gr. “umiłowanie piękna”). 1. Antologia tekstów z pism Orygenesa (ok. 185 - ok. 254) sporządzona przez św. Bazylego Wielkiego (ok. 330-379) i św. Grzegorza z Nazjanzu (329-389). 2. Ten sam tytuł wybrano dla antologii wypowiedzi na temat ascezy, życia samotnego i modlitwy serca zwanej hezychazmem; teksty te zaczerpnięto z pism trzydziestu ośmiu Ojców Kościoła, a wydali je w roku 1782 św. Makary Notaras (1731-1805), biskup Koryntu, i św. Nikodem Hagioryta z Góry Athos (ok. 1749-1809). Zachęcony tą antologią Paisy Welichowski (1722-1794) przetłumaczył na język staro-cerkiewno-słowiański swój własny wybór z greckich Ojców Kościoła i ogłosił go w roku 1793 pt. Dobrotoliubie (SCS “umiłowanie tego, co dobre”). Biskup Teofan Zatwomik (ros. “Samotnik” 1815-1894) przełożył swobodnie na język rosyjski antologię z 1782 roku, znacznie ją rozszerzył i dał tytuł wzięty ze zbioru Welichowskiego. Oba wydania Dobrotoliubie wywarły ogromny wpływ na duchowość rosyjską i dotarły do szerokiego ogółu, czego dowodzi anonimowa Droga pielgrzyma, wydana w Kazaniu, azjatyckiej części Rosji, w roku 1870. Dokonane w ostatnich dziesiątkach lat ponowne odkrycie Filokalii bardzo się przyczyniło do tego, że duchowość prawosławna (i w ogóle duchowość Ojców Kościoła) stała się znana na Zachodzie. Zob. hezychazm, mistycyzm, modlitwa jezusa, ojcowie kapadoccy, ojcowie kościoła. Filozofia (gr. “umiłowanie mądrości”). Nauka o najbardziej ogólnych zasadach rzeczy i o naszej wiedzy o nich. Filozofia grecka po Sokratesie (ok. 469-399 przed Chr.) i Platonie (ok. 428-348 przed Chr.) szczyt osiągnęła u Arystotelesa (384-322 przed Chr.), który ją umieścił w jednolitym systemie nauczania; system ten przez całe stulecia odgrywał ogromną rolę zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie. Wstępna nauka logiki, czyli umiejętności rozumowania, miała służyć jako organon (gr. “narzędzie”) do zdobywania dalszej wiedzy. Po niej następowała (a) theoria (gr. “oglądanie, kontemplacja”), która się dzieliła na filozofię pierwszą (metafizykę), matematykę i fizykę; (b) praksis (gr. “działanie, zachowanie”), która się dzieliła na etykę i politykę; wreszcie (c) poiesis (gr. “działanie, wykonywanie, produkcja”), która się dzieliła na retorykę, poetykę i ekonomię. Od czasów Renę Descartesa (1596-1650) i Immanuela Kanta (1724-1804) centralne miejsce w filozofii zajmuje często problem natury, warunków i granic ludzkiej wiedzy. W XX wieku różne odmiany egzystencjalizmu, analizy językowej, rozmaite formy marksizmu, filozofii rozwoju, różne postaci tomizmu i inne filozofie spowodowały powstanie pluralizmu filozoficznego - przynajmniej na Zachodzie. Teologia potrzebuje wsparcia od opartej na dobrym fundamencie filozofii, żeby krytycznie wyjaśnić pojęcia, zagadnienia i metodę. Zob. arystotelizm, egzystencjalizm, epistemologia, etyka, fenomenologia, filozofia wieczysta, hermeneutyka, idealizm, materializm, metafizyka,

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

50

Leksykon teologiczny

neoplatonizm, nominalizm, personalizm, platonizm, pragmatyzm, scholastyka, strukturalizm, teologia, teologia rozwoju. Filozofia religii. Filozoficzne badanie języka, przekonań, przeżyć i praktyk religijnych. Ta raczej niejasno określona nauka została stworzona przez Davida Hume'a (1 711-1776), Immanuela Kanta (17241804), Georga Wilhelma Friedricha Hegla (1770-1831) i innych przedstawicieli Oświecenia, którzy często pomniejszali znaczenie objawienia i chcieli ukształtować religię w granicach samego tylko rozumu. Obecnie niektórzy posługują się tą dyscypliną, żeby wypracować uzasadnienie wiary albo żeby naukowo opracować relacje zachodzące między wiarą religijną a rozumem filozoficznym. Uprawiając badania filozoficzne nad religią, dyscyplina ta zazwyczaj pomija punkt widzenia osobistej wiary i zastanawia się nad religiami świata bez względu na to, która z nich jest najważniejsza, nie mówiąc już o jedyności jakiejś religii. Toteż zazwyczaj trzeba ją odróżniać od teologii filozoficznej, która nie pomija wiary chrześcijańskiej i w dużym stopniu zbiega się z teologią fundamentalną. Zob. filozofia, objawienie, religijność, teologia fundamentalna, teologia naturalna. Filozofia scholastyczna. Zob. scholastyka. Filozofia transcendentalna. Odmiana tomizmu, stworzona przez jezuitę belgijskiego, Józefa Marćchala (1878-1944) w odpowiedzi na krytyczną filozofię Immanuela Kanta (1724-1804). Od czasów Rene Descartesa (1596-1650) każdy musiał znać pytanie o podmiot, który pyta o wiedzę i jej szuka, ale jest całkowicie świadomy tego, że może zostać wprowadzony w błąd. Następnie David Hume (1711-1776) odrzucił każdą wiedzę, która nie jest ani analityczna (tautologiczna), ani doświadczalna. Kant zakwestionował metafizykę w tym sensie, że kto głosi twierdzenie o istnieniu Boga, o nieśmiertelności duszy i ojej wolności, musi najpierw zbadać, czy taka inicjatywa ma szansę powodzenia. To, co nazywamy “zewnętrzną” rzeczywistością, może się okazać przynajmniej częściowo produktem naszego umysłu. Odpowiadając Kantowi, Marechal bronił teistycznego realizmu św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274) dowodząc, że ludzie i ich (metafizyczne) pytania ujawniaj ą pęd, który ich prowadzi ponad bezpośrednimi danymi spostrzeżeń zmysłowych ku Absolutowi. Transcendentalną metodę Marechala stosowali tacy myśliciele, jak Bernard Lonergan (1904-1984), Emerich Coreth (ur. 1919) i Johann Baptist Lotz (ur. 19031992). Zob. epistemologia, filozofia, metafizyka, tomizm. Filozofia wieczysta. Wyrażenie upowszechnione przez neoscholastyków, ale sięgające korzeniami do Augustyna Steuchusa (1496-1548), biskupa Kissamos na Krecie, który w swym dziele pt. De perenni Philosophia (1540) wnioskował za istotną zgodą między (a) myślą takich chrześcijańskich platoników jak Marsyliusz Ficino (1433-1499) i Jan Picodelia Mirandola (1463-1494) oraz (b) filozofią starożytności klasycznej. Później inni pisarze, np. Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716), rozwinęli to twierdzenie utrzymując, że istnieje podstawowa jedność w całej historii myśli Zachodu. Aldous Huxley (1894-1963) i inni wyrażeniem “filozofia wieczysta” posługiwali się w znaczeniu szerszym i twierdzili, że wszystkie wielkie religijne tradycje mają udział w tej samej pradawnej mądrości. Zob. neoscholastyka, neotomizm, platonizm, scholastyka, tomizm. Forma sakramentu małżeństwa. Sposób sprawowania obrzędu sakramentu małżeństwa, ustalony w roku 1563 przez Sobór Trydencki i nakazany przez prawo kanoniczne (CIC 1108-1123; CCEO 828-842). Żeby małżeństwo było ważne, musi być zawarte przed biskupem miejscowym, przed kapłanem związanym urzędowo z konkretną parafią albo przed kapłanem lub diakonem prawnie delegowanym do sprawowania tego obrzędu. Tam, gdzie kapłan lub diakon jest nieosiągalny, można delegować osoby świeckie, jeżeli się na to zgodzi Konferencja Episkopatu. Muszą być obecni dwaj inni świadkowie. Jeżeli zachodzi słuszna przyczyna, biskup miejscowy może udzielić dyspensy od stosowanej przez prawo formy. Zob. ważność.

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

51

Leksykon teologiczny

Forum externum. Zob. forum internum. Forum internum. (łac. “obszar wewnętrzny”). Obraz zaczerpnięty z miast rzymskich, gdzie forum funkcjonowało nie tylko jako centrum życia politycznego i handlu, ale również religii i sprawiedliwości. W odniesieniu do naszego życia wewnętrznego oznacza zakres indywidualnego sumienia człowieka, do którego tylko Bóg ma pełny dostęp. Sądy kościelne zajmują się tym, co się zawiera w wyrażeniu forum externum (łac. “obszar zewnętrzny”), czyli tym, co jest publicznie zauważalne, i sporządzaj ą dokumenty, spisując akta z własnego postępowania i wyroki (CIC 37; CCEO 1514; zob. też CIC 74, 130, 144, 1074, 1081-1082, 1123, 1126, 1145, 1319, 1340, 1361 i 1732; CCEO 791, 796, 798-799, 813, 815, 856, 996, 1420, 1422, 1514). Sprawy osobiste i poufne, oraz przede wszystkim to, co penitent mówi podczas sakramentu pojednania (a co jest ściśle strzeżone tajemnicą spowiedzi) wiąże się z pojęciem określonym wyrażeniem forum internum (zob. CIC 64, 74, 130, 142, 144, 508, 596, 1079, 1082, 1355, 1357; CCEO 980, 992, 994-995, 1527 § 2). Zob. sakrament pokuty. Fragment Muratoriego. Prawdopodobnie najstarszy wykaz ksiąg Nowego Testamentu; nazwa pochodzi od nazwiska księdza, bibliotekarza i archiwisty, księdza Ludwika Antoniego Muratoriego (1672-1750), który w Bibliotece Ambrozjańskiej w Mediolanie odkrył go i opublikował w roku 1740. Ten złożony z 85 linijek łaciński rękopis jest na początku i na końcu uszkodzony, a powszechnie przyjmuje się, że pochodzi z Rzymu z końca II wieku po Chrystusie. W wykazie brakuje pięciu ksiąg, które później uznano za kanoniczne (List do Hebrajczyków, List św. Jakuba, obydwa Listy św. Piotra oraz Trzeci List św. Jana). Zob. kanon Pisma Świętego, marcjonizm. Fundamentalizm (łac. “podstawa, fundament”). Kierunek w protestantyzmie XX wieku, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, który ogólnie rzecz biorąc, broni takich podstawowych prawd wiary, jak bóstwo Chrystusa i Jego cielesne zmartwychwstanie, ale Pismo Święte interpretuje marginalizując historyczne uwarunkowania jego powstawania, pomija istnienie różnych form literackich i znaczenie pierwotne tekstu. To odrzucenie dobrej egzegezy doprowadziło fundamentalistów do fałszywych problemów związanych z takimi opowiadaniami Starego Testamentu, jak: stworzenie świata, potop oraz dzieje Jonasza. Zob. bezbłędność, ewolucja, kreacjonizm, krytyka biblijna. Fundator. Zob. założyciel. Galukanizm (łac. “Gallus = Gal, Francuz”). Długo trwający prąd we Francji, którego odpowiedniki istniały także w innych krajach, mający na celu znaczne uniezależnienie się od papiestwa. Klasycznie został wyrażony w “Czterech artykułach gallikańskich”, a. zostały one ułożone przez biskupa Meaux, Jakuba Benigna Bossueta (1627-1704) i zatwierdzone podczas zjazdu duchowieństwa w Paryżu w roku 1682, b. stwierdzały one między innymi, że sobory powszechne mają władzę nad papieżem (DH 22812285). Chociaż Ludwik XIV odwołał te artykuły, a duchowieństwo zrobiło to samo w roku 1693, wywierały one nadal wpływ nawet w XIX wieku, kiedy to mocne papiestwo - oraz nauczanie Soboru Watykańskiego I (1869-1870) - zadało mu ostateczny cios. Formą gallikanizmu wschodniego jest etnofiletyzm (gr. “naród" oraz “plemię”), czyli popieranie narodu i Kościoła danego kraju kosztem szerszej jedności chrześcijańskiej; został on potępiony na synodzie w Konstantynopolu w 1872 roku. Zob. febronianizm, koncyliaryzm, Sobór w Konstancji, Sobór Watykański I. Gatunek literacki. Szczególny styl albo forma zewnętrzna utworu pisanego. Może on być krótki (np. psalm lamentacyjny albo przypowieść w obrębie Ewangelii) lub dłuższy (np. Ewangelia bądź homilia jakiegoś Ojca Kościoła). Gatunek literacki trzeba interpretować odpowiednio do ogólnych zasad rządzących tym sposobem pisania i odróżniać go od innych. Zob. egzegeza, hermeneutyka.

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

52

Leksykon teologiczny

Gloria (łac. “chwała”). Bardzo stary hymn, którego natchnieniem stały się słowa śpiewane przez aniołów podczas narodzin Chrystusa (Łk 2, 14). W Mszy łacińskiej recytuje się go albo śpiewa w niedziele (oprócz Adwentu i Wielkiego Postu), w uroczystości i święta. W Kościele wschodnim odmawia się go podczas modlitw porannych. Zob. adwent, niedziela, święto, wielki post. Glosolalia. (gr. “mówienie językami”). Przerywane i niezrozumiałe wydawanie głosu przez człowieka, który w ten sposób został obdarowany przez Ducha Świętego podczas oddawania czci Bogu i podczas modlitw błagalnych (1 Kor 12, 10.28.30; 13,1.8; 14, 1-40; zob. Rz 8, 26). Człowiek obdarzony darem proroctwa, charyzmatem wyższym i bardziej użytecznym, może wyjaśnić innym znaczenie tych wypowiedzi. Św. Łukasz, chociaż tłumaczy zjawisko języków jako cudowne mówienie językami obcymi (Dz 2, 4; zob. Mk 16, 17), mówi również o glosolalii (Dz 10,46; 19, 6) w taki sposób, jaki poznaliśmy u św. Pawła w Pierwszym Liście do Koryntian. Zob. charyzmaty, Duch Święty, prorocy, zesłanie Ducha Świętego, zielonoświątkowcy. Głoszenie kazań. Zob. kaznodziejstwo. Głupi dla Chrystusa. Zob. szaleni dla Chrystusa. Gniew Boży. Przypisywane Bogu zagniewanie (Wj 4, 14; Pwt 11, 17; 2 Sm 24, 1; Rz 1, 18; 2, 5-8). Taki sposób mówienia poza tym, że jest antropomorficzny (podobnie jak to, co mówimy o stworzeniu, wcieleniu i innych tajemnicach), dotyka zagadnienia niezmienności Bożej, kiedy to Bóg grozi, że zniszczy grzeszną Niniwę, a potem Mu tego “żal” (Jon 3, 1-10). Gniew Boży można tłumaczyć drogą analogii, że wskazuje on na całkowitą niemożliwość współistnienia Bożej świętości z ludzkim grzechem. Hans Urs von Balthasar (1905-1988) w dramatycznych dziejach zbawienia przyznawał miejsce Bożemu gniewowi, żeby przypomnieć, że zbawienie zakłada istnienie zarówno Bożej, jak ludzkiej wolnej woli. Zob. analogia, antropomorfizm, niezmienność. Gnostycyzm (gr. “wiedza”). Dualistyczny prąd religijny, który: a. nawiązywał do żydowskich, chrześcijańskich i pogańskich źródeł, b. wyraźnie wyłonił się w II stuleciu, c. zbawienie ukazywał jako uwolnienie tego, co duchowe, od tego, co materialne i złe. Gnostycy chrześcijańscy odrzucali rzeczywiste wcielenie Chrystusa, a także dokonane przez Niego salus carnis (łac. “zbawienie ciała”). Odrzucali albo ograniczali tradycję głównego nurtu chrześcijańskiego i Pismo Święte, a rościli sobie prawo do tego, że mają wiedzę uprzywilejowaną (o Bogu i o przeznaczeniu człowieka) z tajemnych przekazów i objawień. Prawowierni pisarze chrześcijańscy, szczególnie św. Ireneusz (ok. 130 - ok. 200), pozostawili nam wiele informacji o gnostykach. Dostęp do szerokich bezpośrednich wiadomości o tym ruchu stał się możliwy po roku 1945, kiedy to w Nag Hammadi w Egipcie odnaleziono 52 osobne traktaty gnostyckie z IV wieku pisane w języku koptyjskim. Zob. albigensi, bogumiłowcy, demiurg, dualizm, manicheizm, reguła wiary, walentynianie. Gnoza (gr. “wiedza”). Sposób opisywania życia wiecznego (J 17, 3). Ta życiodajna wiedza o Ojcu i Synu nie jest czysto intelektualnym pojmowaniem rzeczy, ale wynika z głębokiej relacji osobistej (J 10,14-15; 14,9). Według św. Pawła wiedza nie ożywiana przez miłość jest niedoskonała, a nawet bezużyteczna (1 Kor 13, 2, 9, 12). Góra Athos. Słynna święta góra na krańcu najbardziej na wschód wysuniętego cypla trój członowego Przylądka Chalcydyckiego w północnej Grecji. Na tym cyplu mieści się dwadzieścia głównych klaszto-

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

53

d. lecz wolnym darem Bożym. chrzest dzieci. metanoia. Wydawnictwo WAM. Pawła o potędze grzechu. 25. “przekroczenie rozkazu. sakrament pokuty. peszah (hebr.5 i Rz5. Od strony kościelnej podlegają patriarsze Konstantynopola. 12-21. 23. Tradycja katolicka . łaska. Nauka o grzechu pierworodnym (DH 496. typ czwarty. wielkiego wschodniego reformatora życia zakonnego. Hbr2. Prorocy. Ps 51. Ps 51. mnisi ze Świętej Góry są w dość dużym stopniu samodzielni administracyjnie. że Chrystus umarł za “nasze grzechy” (1 Kor 15. Zob. grzech pierworodny. że grzech pochodzi z serca (Mk 7. Ewangelia św. które zaciążyło na późniejszych pokoleniach. który niszczy i zniewala ludzi (Rz 1. Ez 18. Kobiety nie mają wstępu na półwysep.podobnie jak autorzy Starego Testamentu (Rdz 6. podkreślali osobistą odpowiedzialność człowieka za grzeszne upadki (Jr 31. cenobici. ale także prawdę. GS 37). teologia naturalna. odpokutowanie. 21. z których pierwszy założył św. Tradycyjnie rozumie się go jako utratę łaski i zranienie ludzkiej natury w naszych pierwszych rodzicach. b. Stary Testament. 5. 15-23). jakie nam daje chrzest. teokracja. 16-21. został wprowadzony na Górze Athos w XIV wieku.910). “minięcie celu”). zaczynając od grzechu Adama i Ewy (Rdz 3. Teodora Studyty (759-826). czyli mnichów żyjących we wspólnotach. cenobitów.20-23). z innymi ludźmi i z naturą. palamizm.9. Kraków 2002 54 . zob. 1-14).miała skłonność raczej do zastanawiania się nad grzechami jednostek. “wina pochodząca z nieprawości”) (zob. GS 25). opowiada dzieje ludzkiego grzechu i niewoli grzechowej (zob. 3. “własny styl”). bunt przeciw przełożonym”) i awon (hebr.i w ogóle chrześcijaństwo zachodnie . “grzech”. jak do wspólnego naszego powołania do życia nadprzyrodzonego w Chrystusie.29. musi być grzesznością odziedziczoną. luteranizm. 1-24. Zob. Augustyn z Hippony (354-430) dowodził przeciw pelagianom. że nowe życie łaski. Stary Testament grzech nazywa hatta (hebr. w jakim się wszyscy ludzie rodzą. Protestanci kładli często nadmierny nacisk na grzech pierworodny i na jego złe skutki. Każda myśl. odsłaniając niejednokrotnie bałwochwalstwo i niesprawiedliwość. nie rozwinęło jednak teologii grzechu pierworodnego. Tradycja protestancka jest naznaczona przez wypowiedzi św. którym człowiek świadomie i dobrowolnie opiera się woli Bożej i w pewnym stopniu odrzuca Bożą dobroć i miłość. nie jest naszym prawem “naturalnym”. Zob. szczególnie kiedy św. serce. z którego je uwalnia chrzest. przedkładanie ciemności nad Światłość świata (J 3. Bazylego Wielkiego i św. półeremitów. Jezus . 621. 1-4). takie rozumienie wypracowano na podstawie Pisma Świętego (przede wszystkim Rdz 3. Atanazy Atonita w roku 962. zwany “idiorytmizmem” (gr. Grzech ciężki. czyli anachoretów mieszkających w koloniach pustelniczych pod kierownictwem duchowym doświadczonego mnicha. życie monastyczne. Grzech pierworodny.30. eremici. Chrześcijaństwo wschodnie podtrzymuje wprawdzie chrzest dzieci. Wydana jednak w roku 1987 encyklika Jana Pawła II Sollicitudo rei socialis (zob. hezychazm. pelagianizm. Jana przez grzech rozumie brak wiary w Chrystusa. ND 507-513) wyraża nie tylko stan grzechu. Rz4. mnich idiorytmiczny cieszy siew pewnym stopniu finansową niezależnością. Jr 17. 330-379) ułożył dwie własne reguły. a nie nad zranioną przez grzech wspólnotą. 18-3. Zob. pożądliwość. anachoretów albo eremitów. 1510-1516. 9) . Atanazego Atonity szła dokładnie śladami św. 6. 11. że ponieważ dzieci są niezdolne do popełnienia grzechu osobistego. Tak więc grzech pierworodny nawiązuje zarówno do naszej ludzkiej solidarności w grzechu. 1-41. 3-5). c. filokalia. Ogólnie rzecz biorąc.wiedział. wspólnota. słowo lub czyn. anachoreci. Przyjęta na Górze Athos reguła św. ekspiacja. 36-37) świadczy o odnowie świadomości o społecznym wymiarze grzechu (zob. skażenie ludzkiej natury. Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny. jak grzech rozrywa łączność (koinonia) z Bogiem.Leksykon teologiczny rów. Grzech. 12-21) i starożytnej praktyki udzielania dzieciom chrztu na odpuszczenie grzechów. Na Górze Athos można znaleźć wszystkie rodzaje prawosławnych klasztorów mniszych: a. 8. Św. nadprzyrodzoność. Od samego początku chrześcijanie wiedzieli. upadek. Cenobityzm rozpowszechnił się na Wschodzie. Tradycja prawosławna znowu widzi. 5. grzech śmiertelny i powszedni. 11-14). Bazyli Wielki (ok.

Habit (łac. 19-21. Wielki Piątek.Ef 5. które wykluczają z królestwa Bożego (1 Kor 6. Niesie on ze sobą utratę łaski uświęcającej i ryzyko wiecznego potępienia. pascha. “święty i pisanie”). którzy należą do zakonów lub zgromadzeń zakonnych. szczególnie w okresie wielkanocnym. święty a nieśmiertelny. Ga 5. Wyróżniający od innych strój noszony przez mężczyzn i kobiety. hagiografia jednak naukowy charakter zawdzięcza bodźcowi. życie zakonne. To przeważnie ludzie obcy nazywa- Wydawnictwo WAM. 30). Zob. jaki otrzymała od jezuity Jana Bollanda (1596-1665). który często występuje w tych Psalmach. które następuje po dokładnym rozpoznaniu i pełnej zgodzie w sprawach naprawdę wielkiej wagi (zob. DH 1537. 28. strój. “poświęcenie”). grzech. wybór zasadniczy. Zob.Leksykon teologiczny grzech powszedni. “Chwała Panu”) to wyraz. cenobici. Kraków 2002 55 . ND 1626. Zob. Zob. podobnie Kodeks Prawa Kanonicznego dla Kościołów wschodnich mówi o grzechach “ciężkich”. Grzech śmiertelny oznacza całkowite i dobrowolne odwrócenie się od Boga. Kodeks Prawa Kanonicznego mówi o grzechach “powszednich” i “ciężkich” (CIC 988). Grzechy powszednie wyrządzają prawdziwą szkodę stosunkom człowieka z Bogiem i bliźnimi. talmud. jaką Żydzi nadają Psalmom 113-118 śpiewanym podczas takich uroczystości. pięćdziesiątnica. 1938.8. Hagios (gr. Hagiografia (z gr. J 7. męczennik. 2). podań ludowych. “nauka o grzechu”). spór o cierpienie boga. który nosi rason czyli sutannę”). sakrament pokuty. ale nie o śmiertelnych. a którego często używaj ą wszystkie liturgie chrześcijańskie. który pod wodzą Mojżesza wkroczył do ziemi obiecanej Abrahamowi. 3). którzy złożyli zwykłe śluby zakonne. trisagion. Hanukka (hebr. 16-17). Hallel (hebr. świątynia. “ubiór. Zob. 1544. Zob. Żydowska interpretacja Pisma Świętego przez opowiadanie legend. święty mocny. żeby ukazać pełnię Bożej świętości (zob. a “makroscheme” (“wielki habit”) stanowi najwyższy stopień. 1945). anachoreci. Alleluja (hebr. czyli poważnych (CCEO 719-720). Jego dzieło kontynuują do dzisiaj jezuici zwani bollandystami. Zob. 5. nie oznaczają one jednak zasadniczego opowiedzenia się przeciw Bogu. wśród których byli tak znakomici pisarze jak Hippolyte Delehaye SJ (1859-1941). który nosi krzyż”) to odpowiednik tych. albo “staurophore” (“ten. imieniem zatem nadanym przez Boga Jakubowi (Rdz 32. Razem z halachą tworzy Talmud. Iz 6. który może osiągnąć w późnym wieku mnich prawie nie opuszczający swego monasteru. liturgia. “trzykroć święty”): “Święty Boże. Pod względem ubioru wśród mnichów bizantyńskich “rasophore” (“ten. 1680-1682. grzech śmiertelny i powszedni. przypowieści i innych treści nieprawniczych. zmiłuj się nad nami”. szata”). świętość. “opowieść”). W liturgii rzymskiej używa się tej antyfony tylko w Wielki Piątek. Pięćdziesiątnica i Święto Namiotów (zob. Naród. Pisma te sięgają wprawdzie czasów wczesnochrześcijańskich. 1 J 1. jak Pascha (zob. łaska habitualna. piekło. Książki i pisma opowiadające o życiu świętych. Sami Hebrajczycy woleli się raczej nazywać Izraelitami albo synami Izraela. 35. Nazwa. Rozróżnienie między grzechami. Mt 26. “chwała”).2. Hebrajczycy (pochodzenie wyrazu niepewne). “święty”). Dział teologii zajmujący się grzechem i jego wpływem na ludzkie postawy. Zob. w liturgii wschodniej śpiewa się ją regularnie. 9-10. Haggada (hebr. Grzech śmiertelny i powszedni. sutanna. Zob. święty. 10). stąd lepiej znana jako “Trisagion” (gr. Grecka antyfona wzywająca Boga trzykrotnie.5) i które tego nie powodują (Jk 3. “ mikroscheme” (“mały habit”). Hamartologia (gr. życie monastyczne. nie używa jednak słowa “śmiertelny”. odpowiada zachodniemu nowicjuszowi.

prawowierność. i to mimo niestałości Jego ludzkiego partnera. Znamionami takiego heroizmu są: miłość. 2). 1364. Zob. Izrael. apostaza. jak: filologia. Zob. 9. że kandydat na ołtarze praktykował cnoty chrześcijańskie w stopniu nieprzeciętnym. ustalanie pierwotnego znaczenia tekstu w powiązaniu z jego historycznymi uwarunkowaniami. którzy ani nie są samodzielni.13) “Hebrajczyk" wskazywał na istotne właściwości prawdziwego Żyda (zob. Kraków 2002 56 . ani samych siebie nie określają. objawienie. Hesed oznacza miłosierną wierność Boga w dotrzymywaniu obietnic zawartych w przymierzu. Hebrajski język. lecz podle- Wydawnictwo WAM. krytyka biblijna. W Nowym Testamencie ugrupowanie sekciarskie (Dz 5. jednobóstwo”). świętość. muszą także stosować refleksję filozoficzną nad losem człowieka i jego rolą w tworzeniu i odczytywaniu tekstów. Zob. Specjaliści zajmujący się hermeneutyką korzystają nie tylko z dorobku takich nauk. Hermeneutyczne koło. haggada. niż podkreślając ich rzeczywiste osiągnięcia. schizma. Heroiczność cnót. berith. biblijnych lub innych. analogia wiary. uznaje. “pełna miłości uprzejmość”). Mimo istniejących różnic między indywidualnymi sposobami myślenia i kulturami wspólna nam wszystkim ludzka natura wypełnia tę lukę i pozwala nam zrozumieć i interpretować tekst. judaizm. beatyfikacja. że są “oświeceni” poprzez zamieszkanie Ducha Świętego. 22. Izraelici zwracają się do Boga. stosując wyrażenie “mój hesed (Ps 144. koło hermetyczne. Zob. 32). której zadaniem jest a. Heilgeschichte. “wybór”). ponieważ heroizm ich śmierci ustawia całe ich życie w nowej perspektywie. posłańca bogów). męczennik. Teoria i praktyka rozumienia i interpretowania tekstów. nieszpory. Rdz 43. monoteizm. a występujący w Starym Testamencie 254 razy. Praktykowanie cnót chrześcijańskich w stopniu nadzwyczajnym. dogmat. Przed beatyfikacją i kanonizacją trzeba wykazać. 5). Flp 3. urząd nauczycielski kościoła. właściwe postępowanie. Wyraz. egzegeza. 2 P 2. “dotyczący wyjaśniania” od Hermesa. Wyraz wskazujący na znamienną cechę Boga. że tekst może zawierać i przekazywać znaczenie wychodzące poza wyraźne zamiary pierwotnego autora. CCEO 1436-1437). Hermeneutyka. CIC 751. sens Pisma Świętego. Ga 5. przymierze. Bywało. Heteronomia (gr. krytyka literacka i socjologia. 20. Zob. Zob. cnota. w tym w samych Psalmach 127 razy. Zob. Hesperinos. Hermeneutyka (gr. Herezja (gr. czasem pogardliwie (zob. 2 Kor 11. historia zbawienia. którego używa się od czasów Immanuela Kanta (1724-1804) na oznaczenie stanu tych ludzi. pokora i wytrwałość w długotrwałych trudnościach. Wyjątkiem są tylko męczennicy. Archaizujący wyraz (Rdz 14.Leksykon teologiczny li ich Hebrajczykami. b. język hebrajski. Sergiusz Bułgakow (1871-1944) i Paul Evdokimov (1901-1970) wyrażali poglądy chrześcijańskiego Wschodu. Zob. Stary Testament. alegoria. “obce prawo”). Henoteizm (gr. Z czasem wyraz “herezja” zaczął oznaczać samowolne i uparte odstępstwo osoby ochrzczonej od prawowiernej nauki wiary (zob. historia. Zob. wiara. wyrażenie tego znaczenia współcześnie. 1). czy świętość moralną. Hesed (hebr. że wyzwanie rzucone przez herezję doprowadzało do tego. że Kościół nauczający ogłaszał uroczyście definicję dogmatyczną. Zob. ceniąc świętych raczej za to. kanonizacja. Pismo Święte i tradycja. 17) albo stronnictwo lub opinia prowadząca do rozdarcia (1 Kor 11.

Prąd ten zyskał nową popularność. Nikodem z Góry Athos (ok. Wydawnictwo WAM. co możemy osiągnąć przez “strzeżenie” naszych serc. a niewolniczą uległością obcemu prawu. “materia jako tworzywo plus kształt”). Pogłębienie duchowości tego prądu wiąże się z postacią św. społeczność ludzką i Kościół. CIC 1008-1054). Spór powstał jednak wokół twierdzenia. “spokojny”). wiara. które nam przyniósł Chrystus i przez które zostaliśmy zbawieni w Duchu Świętym. kiedy św. sakrament święceń. Rozumienie przez wyraz “hierarchia” istnienia trzech klas (biskupów. wolna wola. 1296-1359) hezychazm otrzymał dojrzałe podstawy dogmatyczne. DH 1767-1770. że człowiek . DH 2595). Święcenia kapłańskie powodują. sobornost'. palamizm. 3-4. Hezychazm można by zatem określić jako “modlitwę serca”.Leksykon teologiczny gaj ą jakiemuś prawu zewnętrznemu. Nicefor dodał mu zawiłą technikę psychosomatyczną. 29). czyli pewne szczeble: biskupi. ND 1710-1713. który go przybliżył do mistycyzmu. Istnieje też w Kościele hierarchia na podstawie jurysdykcji: na czele stoi papież z biskupami. ND 132). których władza nie wypływa z ludu. w której skład wchodzi powtarzanie “modlitwy Jezusa”.podobnie jak apostołowie na górze Tabor . Wprawdzie we wszystkie prawdy objawione należy wierzyć. materia i forma. Nawet ci. “hierarchia święceń”). Hezychazm zmierza do scalenia osobowości ludzkiej przez nieustanną pamięć o Bogu. etyka. odróżnia Kościół katolicki i prawosławny od protestantów (zob. wyznanie wiary. Zob. że w Kościele istnieje hierarchia ordinis (łac. znanych jako Filokalia. Hilemorfizm (gr. Hierarchia (gr. mianowicie do objawienia Trójcy Przenajświętszej. Zob. którzy utrzymywali. kapłani i diakoni (zob. filokalia. Hierarchia prawd. Zasada interpretowania (nie selekcjonowania!) prawd wiary oparta na tym. a jego biskupami oraz między biskupem. dogmat. Zob. 1 Kor 15. jak się one zbliżają do centralnej tajemnicy wiary. że jego twórcą był Arseniusz Wielki (zm. dialog. Utrzymuje się opinia. analogia wiary. DH 3016. kolegialność. dobrze rozumiana teonomia (gr. Pod względem inspiracji i ogólnego podejścia początki hezychazmu pokrywają się z początkami samego monastycyzmu. Grzegorza Palamasa (ok. W wieku XIII i XIV święci Grzegorz z Synaju i Nicefor Hezy-chasta wnieśli wielki wkład w upowszechnienie tego ruchu. Zob. święcenia. ekumenizm. mimo to klasyfikacja i interpretacja tych prawd odpowiednio do względnej ich ważności może nam pomóc w wykluczeniu fałszywego ich podkreślania i ułatwić dialog ekumeniczny (zob. Kraków 2002 57 . Uzdalnia on człowieka prowadzącego taki sposób życia do pozostawania w pełnym spokoju skupieniu w Bogu. Rz 1. modlitwa Jezusa. a j ego kapłanami wyraża się w kolegialności (zob. charakterystyczny dla chrześcijaństwa wschodniego. chóry aniołów. a dopiero od nich wypływają wszystkie inne formy zarządzania Kościołem (zob. Pseudo-Dionizy Areopagita (koniec V/początek VI wieku) upowszechnił pojęcie istnienia hierarchii wśród aniołów. który krótko ustala to. 449). milcz i bądź spokojny”. “święty początek”. teonomia. kapłanów i diakonów). Zazwyczaj wyrazem “hierarchia” po prostu oznacza się papieża i biskupów. “porządek”). “prawo Boże”) uwalnia nas od dokonywania nierzeczywistego wyboru między absolutną samodzielnością. Ta zasada została jasno sformułowana na Soborze Watykańskim II (UR 11). 3-5). biskup. Symeona Nowego Teologa (9491002). Św. porzucił błyskotliwą karierę nauczyciela na dworze cesarskim i zamienił j ą na życie na pustyni. Zasada porządkująca wszechświat. LG 18. miała ona jednak swoich poprzedników w Piśmie Świętym.może zobaczyć niestworzone światło chwały. Sposób uprawiania nieustannej modlitwy i prowadzenia życia ascetycznego. aniołów. usłyszawszy słowa “uciekaj. twierdzili. ok. że trzeba je raczej uważać za jakąś Bożą energię niż za Bożą istotę. że jest to naprawdę światło Boże. autonomia. co należy do istoty wiary (np. 1749-1809) wydał drukiem antologię ascetycznych pism patrystycznych i hezychastycznych. objawienie. istota i energie. Od św. Ponieważ między nami a najwyższym Bożym autorytetem pośredniczy nasza stworzona świadomość i wolna wola. szczególnie w Nowym Testamencie. CIC 330-372). który. Zob. episkopat. Hezychazm (gr. Jedność hierarchiczna między papieżem.

doszli do poznania. Jedna z głównych religii świata i główna religia na subkontynencie indyjskim. Historycy współcześni. adoracja. Swój ą własną historię przeżywają oni jako opartą na dziejach Jezusa i czerpiącą z nich pożywienie. “służba. 300-303. Hinduizm nie został założony przez jednego człowieka w określonym momencie historycznym. że prawdziwa wolność zazwyczaj przychodzi po całej serii naszych wcieleń (zob.przyjmują zbawcze objawienie Boga za pośrednictwem ludzkich dziej ów.podobnie jak Izraelici (Wj 20. że uda się kiedyś stworzyć logiczny system. Tt 3.22-38). Upaniszady (późniejsze. Wyraz ten był źródłem powstawania wielu problemów podczas sporów chrystologicznych i trynitarnych w IV i V stuleciu. Hipostaza (gr. by osiągnąć zjednoczenie z Bogiem w miłości i poddaniu się (kierunek teistyczny) albo dać się wchłonąć ostatecznemu boskiemu absolutowi (kierunek niedualistyczny) . 4). jest jednak niższy niż tak zwana “latria" (gr. który go niszczy. ukierunkowania i jednolitości wszelkiej historii. Hiperdulia (gr. metody oraz nieunikniona funkcja interpretowania wykazują. a w wieku VII upowszechniło się ono wszędzie. oraz Sziwy.w przekonaniu. Pojawił się On. Kościół żyje teraz w oczekiwaniu na koniec dziejów (LG 48-51). Do świętych ksiąg hinduizmu zalicza się Wedy. neochalcedonizm. Zob. kiedy to “paruzja” Chrystusa albo Jego drugie przyjście zakończy i dopełni historię świata (1 Kor 15. Historia (gr.Leksykon teologiczny Hinduizm. międzynarodowym lub światowym. chociaż nie została w zwyczajny sposób uprawomocniona przez badania hi- Wydawnictwo WAM. theotokos. Chrześcijaństwo jako religia historyczna wiąże się z całą serią wydarzeń i ludzi przede wszystkim z Jezusem Chrystusem i z wypadkami. przyjmuje istnienie wielu bogów. mających jedną substancję albo naturę oraz o Chrystusie jako o dwóch naturach w jednej “hipostazie” lub osobie (zob. 620/1). Przewyższa on kult zwany dulia (gr. 1-7). Hbr 1. niewolnictwo”) okazywany innym świętym. oraz najbardziej popularne dzieło religijne Bhagawadgita. posługujący się starannie dowodami z dostępnej przeszłości. kult świętych. przede wszystkim istnienie Brahmy. Do najważniejszych myślicieli hinduizmu ostatnich czasów należą Ramakrishna (1836-1886). czyli tylko Bogu należna adoracja. Swami Vivekananda (1863-1902). “substancja. 1. NA 2). uwielbienie). Szczególny rodzaj kultu okazywany Najświętszej Maryi Pannie jako Bożej Rodzicielce. Stosowane przez hinduizm praktyki ascetyczne i rozmyślania (“dyana”) przy pomocy jogi zmierzają do uwolnienia ludzi od namiętności i niepokoju. a jednocześnie był używany na określenie ogólnej substancji gatunkowej. że dążenie do napisania zupełnie “obiektywnej” i “naukowej” historii jest złudzeniem. kiedy to oznaczał “konkretną jednostkową rzeczywistość” albo “odrębne osobowe istnienie”. co się znajduje pod czymś innym i jest jego podstawą”). narodowym. 421. Hinduizm jest przekazywany poprzez tradycję duchowych mistrzów i nauczycieli w różnych kastach i różnych społeczno-kulturowych powiązaniach. W Jerozolimie obchodzono je przynajmniej od IV wieku. Hipopante (gr. 5-9) . Mohandas (Mahatma) Gandhi (1869-1948) i Sri Aurobindo (1872-1950). będąca podstawą innej rzeczywistości (por. W końcu oficjalny Kościół nauczający przyjął sposób mówienia o Bogu jako o trzech “Hipostazach”. “spotkanie”). który jest stwórcą świata. 20-28. Toteż wielu z nich straciło nadzieję na to. bardziej mistyczne. Zob.3). “Spotkanie Pańskie”). który go utrzymuje i chroni. Wisznu. Mimo to postacie tych bogów pojmuje się tylko jako różne sposoby przejawiania się Jednego Najwyższego Boga (Sziwy lub Wisznu odpowiednio dla swoich wyznawców) w nurcie teistycznym albo nieosobowego boskiego absolutu (Brahmy) w nurcie niedualistycznym. religie świata. “opowiadanie”). dwanaście świąt. monofizytyzm. traktaty). “badanie”. Kraków 2002 58 . Substancjalna natura albo rzeczywistość. to. religijność. w jaki sposób założenia. DH 125-126. nie ma też jasno określonego zespołu prawd. Pwt 26. ND 7-8. 613-616. Zapisywanie i badanie ważnych wydarzeń z życia ludzkiego na stopniu lokalnym. Zob. Chrześcijanie . który by pozwolił na spisanie i wyjaśnienie znaczenia. Grecka nazwa święta Ofiarowania Pańskiego. “więcej niż należna służba”). kiedy “nadeszła pełnia czasów” (Ga 4. kiedy to doszło do spotkania między Dzieciątkiem Jezus a Symeonem i Anną (Łk 2. Na Zachodzie w Średniowieczu święto to znano pod łacińską nazwą Occursus Domini (łac. Sobór Nicejski I. i objawienie Boga doprowadził do punktu szczytowego (DV 4). Ich wiara. Zob. sobór chalcedoński. w które On został włączony.

a także ruchom biblijnym. Równolegle do akademickich studiów prowadzonych na nowych uniwersytetach. humanizm. teologia Ojców Kapadockich pozostawiła niezatarte piętno na teologii wschodniej. Kraków 2002 59 . 1296-1359). teologia kerygmatyczna. Hildegardy z Bingen (1098-1179). Łukasz i inni autorzy ksiąg Nowego Testamentu . jansenizm. jak poza nim teologia stała się bardziej antropologiczna. Dietrich Bonhoeffer (1906-1945). oraz jego następstwa. Dionizy Pétau (1583-1652). 1033-1109) zaczęła się rozwijać scholastyka. które jednak nie były systematycznymi traktatami zbudowanymi na podstawach filozoficznych. Janem Damasceńskim (ok. luteranizm. nawet jeżeli jeszcze nie możemy rozpoznać bardzo wielu jasnych rysów w całych ludzkich dziejach. Tomasza (1548-1617). Gertrudy z Helfty (1256 ok. gnostycyzm. trwające od czasów Nowego Testamentu po Sobór Watykański II. jak: Jan od św. którą udoskonalił św. Sobór Watykański I. Paweł. teologia aleksandryjska. i sama reformacja zrewolucjonizowały studia nad Pismem Świętym i nad Ojcami Kościoła. Anzelma z Canterbury (ok. Sobór Watykański II. Systematyczne próby zrozumienia i wyjaśnienia objawienia. teoria ewolucji. by w dziejach byli czynni na pierwszej linii. neoscholastyka. Obecnie mniejszy monopol ma w teologii duchowieństwo i Europa. różne odmiany socjalizmu. trzej teologowie. katechetyczny i duszpasterski. Sobór Trydencki. Katarzyny ze Sieny (1347-1380). przede wszystkim dzięki dyskusjom trynitarnym i chrystologicznym IV i V stulecia. Franciszek de Suarez (15481617) oraz Gabriel Vasquez (1549-1604). 580-662) i św. Augustyn z Hippony (354-430). Od czasów św. dzieje zbawienia. w Azji i w innych częściach świata. mistyka. teologia feministyczna. Nowy humanizm upowszechniony przez takich uczonych. Niemczech i Holandii . Tybinga i jej szkoły. kalwinizm. św.Leksykon teologiczny storyczne. Wielkie wyzwania dla teologów chrześcijańskich przyniosła najpierw filozofia Oświecenia. św. a następnie dziewiętnastowieczna krytyka biblijna i historyczna. w której wybitną rolę odegrali tacy ludzie. takich jak: Karl Barth (1886-1968). neopalanizm. Zob. św. nominalizm. teologia wyzwolenia. 1225-1274). liturgicznym i ekumenicznym.pozostawili nam natchnione spojrzenia i podejścia. platonizm. życie monatyczne. doksologiczny. Jezus historyczny. dzięki wielkim sporom teologicznym. 1302) i św. paruzja. Włodzimierz Losky (1903-1958) i Dumitru Staniloae (1903-1993) odnowie teologii katolickiej przewodzili tacy teologowie. ale na krzywych liniach”. Ojcowie Kościoła rozwijali teologię. W późnym Średniowieczu scholastyka przerodziła się w nominalizm. duchową i liturgiczną tradycję Ojców Kościoła rozwijała teologia mistyczna i monastyczna. rozwinięte przez św. wywarł ogromny wpływ na późniejszą naukę o grzechu. Rudolf Bultmann (1884-1976) i Paul Tillich (1886-1965) oraz teologów prawosławnych. stoicy. eschatologia. Ta wiara przyjmuje kierownictwo prowadzone przez Boga. jak Erazm z Rotterdamu (14691536). augustynianizm. ruch oksfordzki. św. W wieku XX szczególnie we Francji. doktor kościoła. Grzegorza Palamasa (ok. św. neotomizm. reformacja. łasce. chwała. teologia afroamerykańska. Tomasz z Akwinu (ok. jak Sergiusz Bułgakow (1871-1944). sakramentach i Trójcy Przenajświętszej. istota i energie. Zob. skotyzm. między innymi św. Bernarda z Clairvaux (1090-1153). ojcowie kapadoccy. na przykład poprzez rozróżnienie pomiędzy Bożą istotą a energiami. teologia polityczna. apologeci. ojcowie kościoła. jak: Ives Congar (1904-1995) i Karl Rahner (1904-1984). Równolegle do wielkich teologów protestanckich. Katolikom Sobór Trydencki dał jasne podstawy pod późniejszą teologię. Po Soborze Watykańskim II zarówno w Kościele katolickim. Wraz z Pseudo-Dionizym Areopagitą (koniec V i początek VI wieku). Od jednostki po globalną całość prawdą pozostaje powiedzenie. 749). Jan. stworzył on syntezę filozofii arystotelesowskiej i platońskiej z danymi objawienia. palamizm. neoplatonizm. nowo powstałe nauki psychologiczne i socjologiczne. arystotelizm. orygenizm. teologia dialektyczna. że “Pan Bóg pisze prosto. protestantyzm liberalny. obdarzony wspaniałym umysłem i piórem. liturgiczny. teologia wyzwolenia. Św. oświecenie.ożywiła się teologia katolicka dzięki postępowi w studiach filozoficznych i patrystycznych.jeszcze bardziej niż ich poprzednicy w Starym Testamencie . modernizm. Historia teologii. ma jednak oparcie w dowodach historycznych i zachęca ich. Wydawnictwo WAM. 675 ok. tomizm. Z chwilą wystąpienia apologetów i wskutek walk z gnostykami kultura grecka zaczęła wspierać teologię chrześcijańską językiem filozoficznym i filozoficznymi pojęciami. toteż rozwija się ona żywiołowo w obu Amerykach. Maksymem Wyznawcą (ok. dialogowa i duchowa. teologię która miała charakter biblijny. Św. teologia antiocheńska. scholastyka. upatrując w nim sens i jednolitość całej ludzkiej historii.

Wskutek poparcia cesarza Konstancjusza II ich formuła (“Syn był we wszystkim podobny do Ojca zgodnie z Pismem Świętym”) została zatwierdzona na synodzie w Sirmium (359). Homilia (gr. ok. stąd: przemawianie podczas zgromadzenia. kazanie. współistotny. Lorenzo Valla (ok. Pico delia Mirandola (1463-1494). antysemityzm. współistotny. homilię głosi biskup. Ponieważ Chrystus jest obecny nie tylko w sakramentach. na którego czele stał Akacjusz z Cezarei (zm. “rozmowa”. Zob. Tomasz Morus (1478-1535). 15). Natchnieniem dla renesansowego humanizmu stało się odkrycie kultury klasycznej. dzieje zbawienia. papież złożył wizytę w synagodze w Rzymie. Nowsi humaniści często bywali niewierzący (GS 6. Prąd kulturalny. Homiletyka (gr. który w sposób od- Wydawnictwo WAM. jak i w wypowiedzi papieża Jana Pawła II (ur. traktując ją jako sposobność do rachunku sumienia. którymi się posługiwano podczas Liturgii Godzin. natury”). kiedy tylko udzielane są sakramenty. Formuła ta. Kraków 2002 60 . całopalenie. chciał on iść drogą pośrednią między semiarianami. Zob. semiarianie. Erazm z Rotterdamu (1469-1536). 1920)z okazji jego publikacji (“nieopisane zło Szoah”). Holokaust (gr. “dotyczący kazań”). jakie biskupi wygłaszali do swoich wiernych. Historia święta. ofiara całopalenia. teologia pastoralna. chociaż często krytycznie spoglądali na Kościół i na społeczeństwo. Wcześniej. “ludzki”). CCEO 614). Zob. 1406-1457). poleca się ją także w dni powszednie. 13 kwietnia 1986 r. Wyraz od czasu drugiej wojny światowej używany na oznaczenie sześciu milionów Żydów zamordowanych przez nazistów usiłujących wyniszczyć cały naród żydowski. “tej samej istoty. zwłaszcza w Adwencie i w Wielkim Poście (CIC 767. Dz 13. Zob. Mimo to nowy humanizm. 1315). W niedziele i ważne dni świąteczne nie powinno się homilii opuszczać. 16-22. dzieje zbawienia. Humanae vitae. Humanizm (łac. Zob. Zob. a tymi. który podkreśla wartość rozumu. judaizm. kapłan lub diakon. teologia pastoralna. ofiara całopalna”). “Pamiętamy: Refleksje nad Szoah”. Termin odnoszący się do ugrupowania ariańskiego. “przebywanie razem”. do którego zachęcał wszystkich katolików.Leksykon teologiczny Historia zbawienia. regulacja urodzeń. Zob. Jego typowi przedstawiciele. a także ich zdolność do uczenia się i do postępu kulturalnego. wolnej woli i godności istot ludzkich. zajmująca się nauką o sposobach skutecznego głoszenia słowa Bożego w kazaniach. padła razem ze śmiercią cesarza. św. Pierwotnie wyjaśnianie Pisma Świętego podczas sprawowania chrześcijańskich nabożeństw .ok. Homiliaria to zbiory homilii Ojców Kościoła. jej celem jest rozwinięcie wiary chrześcijańskiej i wyprowadzenie wskazówek dla życia przez objaśnienie wcześniej przeczytanych tekstów Pisma Świętego. Zazwyczaj podczas Mszy św. 1233 .56) i uważali ludzi za zupełnie autonomiczną “miarę rzeczy”. 366). Zob. mogli być pobożni i religijni: błogosławiony Ramon Luli (ok. Biblia. Homoios (gr.zwyczaj wywodzący się z podobnych praktyk stosowanych w synagogach żydowskich (zob. którzy przyjęli uchwały Soboru Nicejskiego I. “podobny”). Sobór Watykański II zachęca do głoszenia homilii. osłabiona później do stwierdzenia “podobny do Ojca”. Homilie wymagaj ą głębokiego zżycia z Pismem Świętym i powinny wywoływać chęć słuchania słowa Bożego. ale także w Słowie Bożym (DV 24). po odczytaniu Ewangelii. Z czasem wyrazem tym zaczęto oznaczać kazania. Sobór Nicejski I. Homoousios (gr. Gałąź teologii pastoralnej. Żydowskie określenie Holokaustu “Szoah” zostało użyte zarówno w dokumencie watykańskim z marca 1998 r. “coś całkowicie spalonego. Łk 4. kazanie). Zazwyczaj przez homilię rozumie się kazanie wygłoszone podczas Mszy św..

). w szczególności odrzucono racjonalistyczną próbę Antona Gimthera (17831863) dostosowania teologii do heglizmu (zob. ponieważ główną rzeczą jest tu raczej pobożne zawierzenie tradycji niż oryginalność. kult świętych. pod dwoma postaciami. W sposób bardziej specyficzny przez idealizm rozumiemy każdy taki system filozoficzny. że stał się on prekursorem twórców reformacji (zob. ND 808. W roku 1920 Czechosłowacki Kościół Husycki. ND 147). przeznaczenie. Został osądzony i spalony na stosie podczas Soboru w Konstancji (zob. Zob. teologia wschodnia. który był profesorem filozofii i teologii na uniwersytecie w Pradze. do Georga Wilhelma Friedricha Hegla (1770-1831). 13301384) i zaczął je rozpowszechniać. 1725. “oddawanie czci wizerunkom”). filozofia. racjonalizm. Husyci. 1254. adoracja. które wykluczają absolutną wolną wolę Boga i naszą ograniczoną wolną wolę. które one przedstawiają: do Boga żywego. do aniołów i świętych. ND 1507/17. Ignorancja nie do przezwyciężenia. rozumowi i umysłowi. toteż przygotowywali się oni do tego modlitwą i postem. niewiedza nie do przezwyciężenia. lecz do osób świętych. który świat zmiennych doznań zmysłowych uważał za niepewny. a także twierdzenie. Kościół nauczający potępił te krańcowe formy idealizmu (DH 3878. Sobór w Konstancji. DH 1257. Zob. który pewność opierał na akcie poznawczym jednostki oraz Immanuela Kanta (1724-1804).25. 1247-1279. DH 1201 -1230. do Matki Bożej. cześć okazywana ikonom nie odnosi się do obrazów samych w sobie. “pojęcie”) Całościowa interpretacja rzeczywistości i historii. reformacja. Husyci przyjęli jego poglądy. Wydawnictwo WAM. wizerunek”). antropologia. który wszystko podporządkowuje świadomości. symonia. Obraz święty. by wprowadzić miejscowy język do liturgii. który ogłasza się reprezentantem tej spuścizny. Według św. Między nimi są takie odmiany. Zwolennicy Jana Husa (ok. bałwochwalstwo. 1304. Ikona (gr. Osoby i wydarzenia na ikonach są przedstawiane raczej symbolicznie niż realistycznie i w Kościołach wschodnich mają integralną funkcję w sprawowaniu publicznego i prywatnego kultu. sprawił. reformacja.3882. namalowany na drewnie albo ukształtowany w formie mozaiki. oddawanie czci bogu. że Pismo Święte jest jedyną normą wiary. Idealizm (gr. 2914. że uznawał prymat Pisma Świętego jako jedynej normy wiary. donatyzm. Zob. Ikony są zazwyczaj obrazami bez zastosowania perspektywy. został przyjęty na Soborze Watykańskim II (zob. nawet jeżeli czasem kontury szat są malowane na osłonach. Idealizm przybierał różne postaci od Platona (427-347 przed Chr. w której idee i ideały maj ą przewagę nad konkretnym doświadczeniem i nad przedmiotami będącymi w zasięgu zewnętrznego doznawania. DH 1480). 1684/26-27) i stał się czeskim bohaterem narodowym. kult. Idolatria (gr. a prawdziwej wiedzy dopatrywał się w wyższym królestwie odwiecznych idei. między innymi uznali zasadę przeznaczenia. Fakt.Leksykon teologiczny powiedzialny próbuje budować lepszy świat oparty na prawdzie i sprawiedliwości. rozrzucone po świecie. by ludzie świeccy mogli przyjmować Komunię św. Twórcy ikon często pozostają bezimienni. “obraz. Sam Hus odrzucał błędnie ważność sakramentów. 1507/16-17. 330-379). by wybór celibatu był pozostawiony woli kapłanów i by ludzi świeckich można było dopuszczać do udziału w rządach Kościołem. jest całkowicie do pogodzenia z wiarą chrześcijańską. Ich spuściznę zachowują w pewnym stopniu różne Kościoły morawskie. w jakim zakresie ludzki umysł tworzy to. co nazywamy rzeczywistością zewnętrzną. 3025). Tworzenie takich dzieł było dla artystów czynnością religijną. sola scriptura. udzielonych przez kapłana skalanego symonią. według którego cała historia to ewolucyjne przejawianie się Absolutu. Zob. Zapoznał się on z reformatorskimi ideami Jana Wycliffe'a (ok. jak teoria Renę Descartesa (1596-1650). SC 55). W tym znaczeniu idealizm przeciwstawia się realizmowi zdroworozsądkowemu. które wyjaśniają rzeczywistość jako utworzoną odpowiednio przez naturę lub materię. autonomia. Bazylego Wielkiego (ok. kiedy nie przyjęto jego żądań. ateizm. 1611/20-21. zerwał jedność z Kościołem katolickim. a także naturalizmowi oraz materializmowi. Zob. języki narodowe. DH 2828-2831. Kraków 2002 61 . który ukazywał. kapłana czeskiego. 1369-1415). Jego pogląd. Zob.

Wydawnictwo WAM. którego zadaniem było śledzenie. Imperatyw kategoryczny. Po konsekracji osadzenie biskupa na tronie jego własnej katedry. Jeżeli się jej nie uzupełni przez pojęcie Bożej transcendencji.zwanych odpowiednio marranami albo moryskami . panenteizm. a nawa ziemi.w przeciwieństwie do imperatywu hipotetycznego. Inicjacja (łac. “uprawiać”). W ikonostasie jest troje drzwi. herezja. Zob. Artykuły wyznania wiary tłumaczono w pełni tuż przez przyjęciem chrztu. czyli do odpowiednika zakrystii przeznaczonej dla asystujących celebransowi diakonów. śledztwo”). trwanie”). disciplina arcani.są przeznaczone dla głównego celebransa. wkorzenienie w kulturę. Zob. W Kościołach wschodnich zasłona albo ściana pokryta obrazami. Ps 139). Chrześcijaństwo na początku swego istnienia spotkało się z konkurencją ze strony religii bliskowschodnich. czyli do pomieszczenia przeznaczonego na przygotowanie darów. Specjalny kościelny trybunał sądowy. Jeżeli inkwizytorzy udowodnili im winę. “wprowadzenie. Zob. to pojęcie immanencji może doprowadzić do panteizmu. katechumenat.ustanowili inkwizycję hiszpańską. Trójca immanentna. wtajemniczenie”). przypisywanie. której zadaniem było ściganie konwertytów z judaizmu i islamu . ale także wyznaczył mu bardziej pozytywną funkcję popierania. w który neofitów wprowadzano stopniowo. Zob. W roku 1542 papież Paweł III ustanowił Święte Oficjum jako najwyższy trybunał apelacyjny w procesach o herezję. Inkulturacja (z łac. których cechą znamienną była nauka dostępna tylko dla wtajemniczonych oraz kult. symbol rozpoczęcia przez niego nauczania i rządów duszpasterskich w diecezji. panteizm. a nie tylko strzeżenia. żeby pokazać. Sanktuarium jest symbolem nieba. “badanie. etyka.za aprobatą papieża Sykstusa IV .Leksykon teologiczny Ikonoklazm (gr. Zob. “pozostawanie w czymś. sądzenie i karanie heretyków. Ikonostas (gr. która oznacza. która oddziela nawę świątyni od sanktuarium. Inkwizycja (łac. aresztowanie. chrzest. Stopniowe wprowadzanie w tajemnice religii. Obie części świątyni pokrywa jednak jeden i ten sam dach. biskupa lub kapłana. “wejście”). a powstał z przekonania. obrazoburstwo. W roku 1479 Ferdynand VI Izabela Kastylijska . środkowe . Zob. składanie ofiary. zazwyczaj winnych przekazywano w ręce władzy państwowej. Immanencja Boża (łac. katedra. Immanentna troistość. że herezja powinna być likwidowana. obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. “wliczać”). Zob. Zob. Według Immanuela Kanta (1724-1804) bezwarunkowa zasada moralna wiążąca wszystkich w sposób absolutny . który ma moc wiążącą tylko ze względu na wybrany cel. trancendencja. wszechobecność. “niszczenie obrazów”).carskie wrota . diecezja. “posypywanie daru mąką ofiarną”). że podczas sprawowania liturgii my na ziemi łączymy się z niebem. Imputowanie (łac. drzwi prawe prowadzą do diakonikon. drzwi lewe prowadzą do prothesis. W roku 1967 Paweł VI nie tylko zmienił jego nazwę na Kongregację do Spraw Doktryny Wiary. Szczegółowa nauka wiary następowała zazwyczaj dopiero po chrzcie. która im wymierzała karę. Zob. Obeność Boża we wszystkim i wszędzie (zob. chrześcijaństwo praktykowało zasadę zwaną disciplina arcani. “ściana z obrazami”). Kraków 2002 62 . nieskażonej doktryny w wierze i obyczajach. Podobnie jak te religie. Immolacja (łac. i prowadzą bezpośrednio do ołtarza. że Bóg istnieje także ponad i poza wszechświatem. Zob.jawnie lub skrycie wracających do swoich pierwotnych religii. Ten sposób postępowania upowszechnił się za czasów Innocentego III (1160-1216). Ingres (łac. ponieważ zagraża porządkowi społecznemu.

DH 3880. Zamiar. etyka. tomizm. a nawet całe kraje. ND 1321). Zob. które się kieruje całkowicie uczciwymi zamiarami. natchnienie. religie świata. ale już nie na miejsca. Interkomunia (z łac. z jaką się podchodzi do zagadnień spornych. teologia moralna. lub grupy ludzi. “zanurzenie”). zwolennicy św. Zob. Bezpośrednie uchwycenie rzeczywistości umysłem lub zmysłami. CCEO 712. Wydawnictwo WAM. Ten pogląd augustiański niesie ze sobą ryzyko roszczenia sobie prawa do pewnego rodzaju iluminizmu. Zakaz ten na mocy samego prawa traci ważność w niebezpieczeństwie śmierci. “zakaz.i w tym wypadku praktycznie nie można go odróżnić od prawdziwego ekumenizmu. dialog. Zob. “między” plus “wspólnota”). dla którego człowiek coś czyni. W mniejszym stopniu władza poznawania intuicyjnego jest także właściwością ludzi. wizja uszczęśliwiająca. szafarz musi mieć przynajmniej intencję czynienia tego. Pokojowe albo łagodzące podejście do zagadnień związanych z jednością Kościoła. epistemologia. nie potrzebują stosować rozumowania. “uważne oglądanie. 1445. zanurzenie. Zazwyczaj interdykt zawiesza prawa do sprawowania sakramentów (jeżeli dotyczy duchowieństwa). CIC 915. kiedy się ma nadzieję na osiągnięcie jedności . “Czystość” intencji wypływa z takiego działania. Żeby można było ważnie udzielić sakramentów świętych. Interpretacja (łac. Interdykt może być nałożony na pojedyncze osoby. Interdykt (łac. augustynianizm. czyli do zajęcia stanowiska. Bezpośrednie pojmowanie umysłowe przypisuje się zazwyczaj aniołom. Zob. Intinctio (łac. wykluczenie”). Wyrazu “intencja” używa się nie tylko na oznaczenie celu.Leksykon teologiczny Innowierca. a także prawa ich przyjmowania (w przypadku ludzi świeckich). Zob. nawet samego Kościoła. Intuicja (łac. prawowierność. do którego zmierzamy. Zob. dialog. że tu na ziemi nie możemy korzystać z bezpośredniego wglądu w siebie samych lub w Boga bez pośrednictwa zmysłów. 1370. Człowiek. odnosi się on bowiem także do różnych rodzajów ludzkiego pojmowania. “wejście”). wiedzy i świadomości. antyfona na wejście. Irenizm (z gr. 1434. communicatio in sacris. Kraków 2002 63 . 1373-1374. UR 11). Zob. do możliwości bezpośredniego dostępu do Boga bez udziału w tym stworzeń. ND 2305). ekskomunika. “zamiar. że w niebie będziemy intuicyjnie oglądać Boga (zob. 1109. “tłumaczenie”). Augustyna przyjmują taką możliwość.1000. który się trzyma opinii odbiegającej od normatywnej nauki Kościoła. ekumenizm. Zob. 14471448). tak jak to było w starym prawie kanonicznym (zob. która czasowo pozbawia przestępców pewnych uprawnień duchownych oraz pewnych funkcji. Zob. przyglądanie się”). Irenizm jednak może także oznaczać pogodę ducha. Interreligijny (łac. Rzadko stosowana kara kościelna. “między” plus “religia”). ale ich nie wyklucza ze wspólnoty Kościoła. które zostało słusznie potępione (zob. które może prowadzić do prób zacierania rzeczywistych różnic między chrześcijanami albo do upowszechniania porozumienia kosztem prawdy. Zob. 1331-1332. Intencja (łac. DH 990-991. hermeneutyka. w Kodeksie Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich nazywana “ekskomuniką mniejszą” (CCEO 1431). chęć”). Oficjalnie jednak naucza się. by wyprowadzać wnioski. W teologii tomiści twierdzą. 829. “pokój”). Inspiracja (łac. miasta. którzy będąc czystymi duchami. Introit (łac. co czyni Kościół (DH 1611. Zob. “natchnienie”).

stawia sobie jednak za cel zdobycie całego świata dla swojego orędzia. Grzegorza Palamasa (ok. która Mahometa (ok. Alego. które później zostało spisane w Koranie (arab. do dawania jałmużny w celu wspierania biednych. dzielą się na kilka grup. do wyznania. monoteizm. Ogólnie rzecz biorąc. Zob. Akt istnienia sprawia. Wyznawcy islamu wierzą. Zob. czyli opartymi na autorytecie tradycjami. 1296-1359). “ścieżka prawa”) islam rozwinął także pewnego rodzaju życie mistyczne. że wiara Abrahama i oczekiwanie na sąd ostateczny są elementami. byt. że odmówili przyjęcia Jezusa. 3. że była to tylko śmierć pozorna. “ascetyczne odzienie wełniane”). Religia ogólnoświatowa. do obrzędowych modlitw pięć razy dziennie. że Mahomet mianował swoim następcą tylko swojego kuzyna. Mają też absolutny zakaz przedstawiania Boga w obrazach. preegzystencja. a chrześcijan za to. teologia apofatyczna. Istota i energie. sztuka islamska unika nawet malowania ludzi. dzieli się on na 114 części zwanych surami. że wpadli w politeizm. Wydawnictwo WAM. czyli sufizm (arab. inaczej niż “energie” albo formy Bożego oddziaływania dające życie i objawiające Boga. 570-632) uznaje za ostatniego proroka Bożego (“rasul”. tomizm. według którego istota Boża pozostaje niepoznawalna. znajdującego się w szeregu rozpoczętym przez Abrahama i kontynuowanym przez Jezusa. 4. 21. i odrzucaj ą trzech pozostałych kalifów. i dzięki temu cieszy się on pierwszeństwem przed istotą. Zob. Istota i istnienie. Tomasza z Akwinu (ok. Mahomet potępiał Żydów za to. eunomianizm. prorocy. przeznaczonym na wspólną modlitwę w południe w meczecie. Islam zobowiązuje swoich wyznawców do pięciu głównych rzeczy: 1. Muzułmanie uważają. religie świata. chociaż wyznają tę samą wiarę. Bezwzględny monoteizm islamski nie zgadza się z tym.Leksykon teologiczny Islam (arab. przebóstwienie. przy czym piątek jest dniem szczególnym. do odbycia pielgrzymki do Mekki przynajmniej raz w życiu. ponieważ głoszą naukę o Trójcy Przenajświętszej. Oprócz tzw. które łączą chrześcijan z muzułmanami (LG 16. Sobór Watykański II podkreślił z naciskiem. ponieważ zostali oni ukształtowani na obraz Boży. doketyzm. picia i współżycia seksualnego od wschodu do zachodu słońca. istotne rozróżnienie między dwoma zasadami bytu. palamizm. Szyici. teologia Trójcy Przenajświętszej. który obejmuje całkowite wstrzymanie się od jedzenia. 1-21). że cały Koran został co do słowa natchniony przez Boga. co istnieje w świecie stworzonym. Istota. że urzeczywistnia się potencjalność istoty. Islam zapewnia wprawdzie wolność religijną “narodom Pisma”. aby ochronić zarówno nasze przebóstwienie jak niedostępną inność Boga. że Bóg jest jeden i że Mahomet jest Jego ostatnim wysłańcem albo prorokiem. Muzułmanie. które zostały ustalone przez Mahometa i j ego pierwszych czterech następców. szariah (arab. Kluczowe rozróżnienie w teologii św. To rozróżnienie w Bogu zostało wymyślone po to. czyli posłaniec). czyli Żydom i chrześcijanom. ousia. 2. Jezus odbiera cześć jako prorok. 5. Kraków 2002 64 . utrzymują. Siebie samych muzułmanie uważają za spadkobierców wiary Abrahama (zob. “czytanie”) nawiązującym do niektórych tradycji Starego i Nowego Testamentu. 1225-1274) podstawowe. W systemie filozoficznym św. hezychazm. przede wszystkim na sunnitów (prawowiernych) i szyitów. by Bóg (Allach) mógł mieć Syna. Istnienie uprzednia. “poddanie się” woli Bożej). do całomiesięcznego postu “Ramadan”. muzułmanie jednak odrzucają Jego śmierć na krzyżu i uważają. Pierwsi posługują się sunną. tradycje te jednak nie są zapisane w Koranie. politeizm. Zob. 1-1 6. zwanych też kalifami. którzy mieszkają przeważnie w Iranie. NA 3). które odpowiada za ostateczny skład tego wszystkiego. Zob. religijność. że Mahomet otrzymał objawienie Boże. który zmierza do zjednoczenia z Bogiem przez zaparcie się siebie samego. Rdz 16.

Ten sam szacunek okazywano w różnych przekładach. w których imię “Jahwe” oddawano wyrazem “Pan”. Kościół uważa. ponieważ “walczył z Bogiem” (Rdz 32. Po upadku tego królestwa w roku 722 przed Chrystusem przez jakiś czas Królestwo Południowe nazywano Izraelem (np. wskazuje się na Boga jako na Stworzyciela i Pana historii. “tetragrammaton = wyraz złożony z czterech liter). głosili oni i praktykowali surowe zasady moralne oraz skrupulatne podejście do przyjmowania sakramentów świętych. Kraków 2002 65 . Jahwe jako imię Boga zostało po raz pierwszy objawione Mojżeszowi i “wyjaśnione” jako “Jestem. mogli je przejąć od innych. a także naród żydowski (Mk 12. 54). Nazwa pochodzi od nazwiska Kornela Ottona Jansena (1585-1638). przede wszystkim skierowane przeciw Pelagiuszowi. studnia Jakubowa w Sychem). W postępowaniu z osobami. Augustyna z Hippony (354-430). Tytuł krótkiej pracy żydowskiego myśliciela religijnego. którego cechą znamienną była surowość moralna i pesymistyczny pogląd na stan człowieka. Żydzi. “Bóg panuje”). Jeżeli to imię pojmie się przyczynowo. 4. i Królestwo Północne. wreszcie w 1690 (DH 2301-2332. klasztorem o wyraźnie jansenistycznych sym- Wydawnictwo WAM. Rdz 2. Janem Duvergierem de Hauranne (1581-1643). Jakobici. by się stać sobą. syryjski kościół prawosławny. 6. mianowicie może imię Boga zostało wpisane.28-29). 3. mistyka. że sam jest nowym i prawdziwym Izraelem (Ga 6. Jehowa. 1-28) na Królestwo Południowe (Juda).ono). 6. następnie w roku 1656 (DH 2010-2013). Ruch teologiczny i duchowy. ponieważ w tych wierszach używał wyrazu “Elohim” na oznaczenie Boga). które zwracają się do mnie i odpowiadają mi jest możliwa rzeczywista współzależność między Ja i Ty. 15. Po śmierci Salomona (ok. 8. Jansen sumiennie przestudiował jego pisma. Pod koniec niewoli babilońskiej (587-538 przed Chr. “Pan”). Imię własne Boga Żydów. ND 1989). 24. Augustinus (1640) Jansen dowodził między innymi.Leksykon teologiczny Izrael (hebr. 26. judaizm. 2-3). Zob. Jahwe (pochodzenie wyrazu niepewne). 4. Ja i Ty. Zob. Jeżeli się gdzieś pojawił taki tetragrammaton. Ez 2. 25). chociaż ostatecznie jest to możliwe dzięki scalającej więzi z Bogiem. Przyjaźń Błażeja Pascala (1623-1662) z Port-Royal.) doszło do podziału dwunastu pokoleń izraelskich (Rdz 49. Imię “Jahwe” pojawia się w opowiadaniach o stworzeniu i o dziejach patriarchów (zob. Zob. Ponieważ protestanci często się odwoływali do św. Izrael. jaki janseniści kładli na potęgę łaski Bożej. Który będę” (Wj 3. Mimo nacisku. Martina Bubera (1878-1965). Właśnie to Królestwo Północne znane było jako Izrael z powodu jego ściślejszych powiązań ze spuścizną Jakuba (np. równie często określanego jako Elohim (jest to wspólne Semitom imię Boga). Jansenizm. 26. 12. Pięć tez wziętych z dzieła Jan-sena Augustinus zostało oficjalnie potępionych w roku 1653 (DH 2001-2005. Łk 1. Pod koniec XVIII wieku nadzieje na wyzwolenie skłoniły wielu Żydów do mówienia raczej o “Izraelu” niż o judaizmie. Wraz ze swoim przyjacielem. 3-4. hebrajczycy. którego stolicą była Jerozolima. opatem klasztoru Saint-Cyran.) Żydzi przestali wymawiać to imię. Iz 1. który powołuje do bytu". który Jestem” lub “Ja będę. 29. Po raz pierwszy została ona wydana w roku 1923 w Niemczech i wywarła wielki wpływ na późniejszą filozofię i teologię. Jansen chciał poprzeć prawdziwą reformę nauki katolickiej i moralności. Może to być jednak anachronizm. 953 przed Chr. Nowy Testament oznacza tym wyrazem potomków Jakuba (Mt 10. 30. którego stolicą była Samaria. Zob. W swoim pośmiertnym dziele pt. a stosunkiem do osoby. 13-15). kiedy pierwotne przekazy i teksty zostały opracowane przez redaktora zwanego jahwistą. To współdziałanie jest drogą do tego. Tymczasem Izraelici zamiast otrzymać imię Jahwe dzięki szczególnemu objawieniu. ND 2009/2-3). Według innego redaktora (zwanego elohistą. Buber walczył o wprowadzenie jakościowej różnicy między stosunkiem do rzeczy oraz posługiwaniem się nią (ja . Naród hebrajski albo żydowski wywodzący się od Jakuba. który otrzymał to imię. 16). który w roku 1636 został wyświęcony na biskupa Ypres w Belgii. 11-12. Łk 1. w jego miejsce wymawiano “Adonai” (hebr. pentateuch. czyli “Ten. 16). że łaska Boża w sposób nie do odparcia ogranicza nasze wolne wybory i że bez szczególnej łaski Bożej nie możemy zachować przykazań. które pisano tylko czterema spółgłoskami YHWH (gr.

Po otrzymaniu chrztu z rąk Jana Jezus głosił królestwo Boże. Jeruzalem było twierdzą oporu Jebuzytów przeciwko nacierającym Izraelitom. mianowicie ze spółgłosek JHVH albo YHWH oraz samogłosek należących do wyrazu “Adonai” (hebr. determinizm.także o Bogu . Miasto króla i kapłana Melchizedeka. 30 roku naszej ery. obejmujący zarówno Grób Chrystusa jak teren Kalwarii.24-6. kościoły wschodnie. Gdy Albert Schweitzer (1875-1965) wykazał.12. 41-50). mieści on w sobie bowiem sześć oddzielonych od siebie grup chrześcijańskich: katolików rzymskich. 4. i może on doprowadzić do monizmu w filozofii i do panteizmu w teologii. wybrał spośród nich podstawową grupę Dwunastu. 18-20). Płakał nad miastem (Łk 19. Zob. “Pan”). 22-38. 4-6 r. po powstaniu BarKochby (132-135) odbudowali je dając mu nazwę Aelia Capitolina. reformacja. powstały w czasach Renesansu. Jezus od dzieciństwa odwiedzał Jeruzalem i jego świątynię (Łk 2. że nie ma żadnej istotnej różnicy między Bogiem a człowiekiem.2.w dokładnie ten sam sposób. Jednakże dzieje Jego życia można ująć przynajmniej w następujących punktach. “Pomazaniec”). Zob. Zob. Po upadku państwa w roku 586 przed Chrystusem (2 Krl 24-25) Jeruzalem stało się przedmiotem nadziei stęsknionych wygnańców (Ps 137). łaska. Patriarchatem zostało ogłoszone na Soborze Chalcedońskim (451). panteizm. by szli za Nim. Jehowa. 1-23). Zob. który udzielił błogosławieństwa Abrahamowi (Rdz 14. Jezus Chrystus (hebr. Zob. Był Żydem galilejskim z rodu Dawida. Rzymianie zburzyli miasto w roku 70 po Chrystusie. 6-7). przed naszą erą i ukrzyżowany w ok. Jest jednak rzeczą możliwą. pelagianizm. Jednoznaczność. że kwestionował przyjęte formy pobożności (Mt 6. w którym umarł ukrzyżowany. Jeruzalem (hebr. założyciel chrześcijaństwa. Zob. wielu porzuciło zamiar napisania pełnowymiarowej biografii. że pragnął poprawić pewne tradycje (Mk 7. Ten sposób postępowania może jednak nasuwać wniosek. ale pod karą śmierci zakazali do niego powracać Żydom. jak współczesne “dzieje” Chrystusa wielokrotnie narzucają Mu wartości i osobowości autorów. Orzekanie o wszystkich podmiotach . monogamia. Salomon zbudował w nim wspaniałą świątynię (l Kri 6. Jeruzalem było matką Kościoła i szczególnym miejscem pielgrzymkowym dla chrześcijaństwa.22). 41-44). To.23-28). augustynianizm. Syryjczyków.1-13. Po ich powrocie odbudowano świątynię (zob. analogia. Urodzony ok. związał się w szczególny sposób z publicznymi grzesznikami i z innymi ludźmi pogardzanymi. Ormian. 21. 25-26. Jahwe. Jednobóstwo. że Salomon tylko przetworzył już istniejącą świątynię Jebuzytów na rodzaj królewskiej kaplicy. Obj 3. czynił cuda i nauczał w pamiętnych przypowieściach. Zbudowane w strategicznym punkcie na górze Syjon i na przyległych wzgórzach. Po zajęciu miasta przez Rzymian w roku 64 przed Chrystusem Herod Wielki (panował w latach 37-4 przed Chr. prawosławny ormiański i łaciński. wskazuje na obecne podziały wśród chrześcijan. “Nowe” albo “święte” miasto Jeruzalem będzie ostateczną ojczyzną wszystkich błogosławionych (Gal 4. Kraków 2002 66 . Synem kobiety o imieniu Maryja. Ez 3. Koptów i Etiopczyków. uznany za jedną z Osób Boskich (Syn Boży) w dwóch naturach (jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem). 1-18). “miasto pokoju”). wolna wola.10). monizm. Około roku 1000 przed Chrystusem Dawid zdobył miasto i uczynił je stolicą Judy (2 Sm 5. świątynia. miała wpływ na jego ataki skierowane przeciwko Jezuitom w osiemnastu Prowincjafkach. że naruszał zasadę zachowania szabatu (Mk 2. Jednożeństwo.) wybudował jeszcze wspanialszą świątynię. Powstał wskutek zlania dwóch wyrazów hebrajskich oznaczających Boga. Obecnie istnieją w Jeruzalem trzy patriarchaty: prawosławny grecki. monoteizm. Jerozolimski kościół Grobu Pańskiego. że Wydawnictwo WAM.Leksykon teologiczny patiach. Wyraz niewłaściwy na oznaczenie Boga. poślubionej Józefowi cieśli. powołał uczniów. prawosławnych Greków. 1-38) i odtąd Jeruzalem było wysławiane jako miasto Boga (Ps 48 i 87). “Bóg zbawia” i gr. przy czym początkowe “a” ze względów brzmieniowych zamieniło się w “e”. wieloznaczność.

że rościł sobie prawo do Bożego autorytetu w zmienianiu Prawa (Mk 10. znany “wyłącznie” z badań historycznych bez uciekania się do wiary. communicatio idiomatum. Język hebrajski. skazany przez Poncjusza Piłata na śmierć i zabity na krzyżu (na którym umieszczono napis oskarżający Jezusa o przypisywanie sobie praw mesjańskich). reformacja. Przywódcy reformacji. czy używać języka archaicznego czy narodowego w liturgii. Wspólnota Jego uczniów. 815-885) do używania języka narodowego wśród Słowian w Europie Środkowej. teologia Trójcy Przenajświętszej. w jakiego Kościół wierzy i jakiego przepowiada. Jezus historyczny. soteriologia. Zob. pascha. syryjskim itd. ormiańskim. Wkrótce potem zjawił się chwalebnie żywy wielu pojedynczym osobom (np. Obecnie przyjmuje się powszechnie. logos. 15. 48). Maria Magdalena (J 20. Liturgie zazwyczaj zaczynały od języków miejscowych. zebrała się wokół Piotra i pozostałych apostołów i zaczęła przepowiadać zmartwychwstałego i wywyższonego Jezusa jako Chrystusa (Mesjasza). znalazła grób Jego otwarty i pusty. Jezus historyczny.to wszystko spowodowało powstanie wrogości u niektórych przywódców i nauczycieli żydowskich. nie można dać pełnej i ostatecznej odpowiedzi. chrystologia. 58.Leksykon teologiczny miał swój pogląd na świątynię w Jerozolimie (Mk 14. umocniona Jego Duchem. Stary. “Bożego” języka. czyli takiemu. że był Żydem. unia hipostatyczna. Kyrios. 101) w obrządku łacińskim. mesjasz. Zob. Z upływem stuleci jednak teksty liturgiczne stawały się archaiczne i tylko z trudem zrozumiałe. Na pytanie. Syn Boży. Piotrowi. że przepowiadał królestwo Boże. 1-2). greckim. pogrzebany został tego samego dnia. Jakubowi) i grupom (większym niż “jedenastu”). Mimo to dobrze uzasadniona zgodność poglądów panuje co do podtrzymywania prawdziwości wielu historycznych wniosków o Jezusie: na przykład o tym. Odrodził się jednak współcześnie jako oficjalny język nowożytnego państwa Izrael. że jest rzeczą niemożliwą napisanie biografii Jezusa z prawdziwego zdarzenia. gy'yz (w Etiopii). Wydawnictwo WAM. wprowadzili języki narodowe do publicznego kultu. mianowicie na napięcie. 826-868) i Metodego (ok. że czynił cuda. doprowadzony na śledztwo w Sanhedrynie. 5-10. 63. Języki ludowe. 2-12. chrystologia. w którym napisano niemal wszystkie księgi Starego Testamentu. Rzym i Konstantynopol zachęciły świętych Cyryla (ok. jakie istnieje między potrzebą zrozumienia tekstów przez wiernych. Łk 7. W roku 1963 Sobór Watykański II oficjalnie zatwierdził języki narodowe w liturgii katolickiej (zob. że wreszcie został ukrzyżowany w Jerozolimie za Poncjusza Piłata. liturgia godzin. Jezus ziemski. Często “Jezusa historycznego” przeciwstawiano “Jezusowi kerygmatycznemu”. ewangelizacja. Rzeczywiste wątpliwości w sprawie Jezusa historycznego budzi pytanie: Czy jest rzeczywiście możliwe przeprowadzenie krytycznych dociekań naukowych o Jezusie wyłącznie na podstawie “wydarzeń" bez poddania ich ocenie teologicznej? Zob. SC 36. Na Wschodzie różne Kościoły narodowe posługiwały się językami miejscowymi: arabskim. gdzie ustanowił nowe przymierze z Bogiem w nawiązaniu do obchodów Paschy. że wreszcie do Boga był nastawiony w sposób nadzwyczaj poufały . ujęty. Kanadzie i Australii po prostu stosuje język angielski. Syn Człowieczy. 29). którymi się posługuje liturgia. Marii Magdalenie. a pragnieniem wyrażenia Bożej tajemniczej inności przez użycie klasycznego. Wielu chrześcijan wschodnich w Stanach Zjednoczonych. prawdopodobnie w towarzystwie innych niewiast. Na Zachodzie w pierwszych kilku wiekach posługiwano się językiem greckim. enhipostazja. Chrystus wiary. został zdradzony. chociaż często nadal posługiwali się językiem łacińskim w teologii. 21-48) i do odpuszczania grzechów (Mk 2. Kraków 2002 67 . liturgia. Boskiego Pana i Syna Bożego. klasyczny język. chyba że inny język został wprowadzony przez misjonarzy albo przez naród podbijający. toteż hebrajski mniej więcej w IV wieku przed Chrystusem przestał być językiem używanym w mowie potocznej. Zbawiciela. dopóki stopniowo nie zwyciężył łaciński. W Jerozolimie. Sobór Chalcedoński. Po niewoli babilońskiej jego miejsce zajął język aramejski. Języki narodowe. abba. 54. Mt 5. Dzieje liturgii wskazuj ą jednak stale na głębsze religijne zjawisko. koptyjskim. że mówił w przypowieściach.

Żydzi przeżyli stulecia obcego panowania. miszna. 1-4). które łączą Żydów z chrześcijanami i które są zapisane w Starym Testamencie (zob. specjalny rok święty upamiętniał narodzenie matki Jezusa. a zastosowane zostało przez Józefa II w Austrii (cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego w latach 1765-1790). “trąba z rogu baraniego”). kiedy to powstało państwo Izrael. monoteizm.z powodu ingerowania w sprawy kościelne . szabat. Autor Listu do Hebrajczyków posługuje się obrazem Jom Kippur. a w związku z powstaniem Bar-Kochby (132-135) utracili swój kraj i odzyskali go znowu w roku 1948. pielgrzymka. Jedyny obowiązkowy żydowski dzień postu. Chociaż Józef II odwołał na łożu śmierci część swego prawodawstwa. Piotra. Oparta na przepisach prawnych władza osądzania. W Boskiej Komedii Dante Alighieri (1265-1321) upamiętnił swój tygodniowy pobyt w Rzymie podczas tego pierwszego roku świętego. holokaust. ekspiacja.nadano przydomek “cesarz Zakrystia”. Jubileusz (heb. i do odpowiedniego postępowania. gallikanizm. Judaizm. Jurysdykcja (łac. Religia Żydów. LG 9). a nawet co dwadzieścia pięć lat. przed słuchaniem spowiedzi (zob. Żeby wynagrodzić za grzechy Izraela. Kapłani pracujący w parafiach mają jurysdykcję zwyczajną udzieloną przez biskupa i mogą delegować prawo do udzielania chrztu i asystowania przy zawieraniu małżeństwa innym kapłanom lub diakonom. zburzenie Jerozolimy w roku 70 po Chrystusie. 8-12). W czasie niewoli babilońskiej (587-539 przed Chr. 724). odpusty. febronianizm. Maria Maggiore). obchodzony na przełomie września i października (Kpł 16. 969. haggada. Edyktem Tolerancyjnym z roku 1781 zniósł on zakony kontemplacyjne. poniósłszy śmierć raz na zawsze za nasze grzechy. którzy wybiorą się na pielgrzymkę do Rzymu oraz dopełnią innych czynności religijnych (np. Zob. Stary Testament. Zob. synagoga. Od czasu kiedy Bonifacy VIII (papież w latach 1294-1303) ogłosił rok 1300 rokiem dóbr duchowych dla tych. diaspora. umarzanie długów hipotecznych oraz pozostawianie ziemi odłogiem (Kpł 25. “dzień pokuty”). który kończył się obarczeniem grzechami narodu kozła ofiarnego i wyprowadzeniem go na pustynię. NA 4. oficjalnie józefmizm został odwołany dopiero w roku 1850. 1-34.Leksykon teologiczny Jom Kippur (hebr. 15-17. CCEO 722§3. Żydowskie prawo nakazujące świętowanie każdego pięćdziesiątego roku poprzez wyzwalanie niewolników.) stała się ona ściśle i jasno monoteistyczna. wyspowiadają się i nawiedzą pewne bazyliki). Było ono owocem Oświecenia. a jurysdykcję nad dobrami kościelnymi z papieża przeniósł na państwo. a szczególnie to. że jest to władza we właściwym znaczeniu pasterska i że powinna być wykonywana z pełną miłości pokorą (J 21. przy czym uważa się. określenie “jubileuszowy” stosuje się w odniesieniu do takich lat świętych. by otoczyć opieką ogromną rzeszę pielgrzymów. Czasami lata jubileuszowe obchodzono co pięćdziesiąt. wyprowadzonego z Egiptu i w szczególny sposób wybranego przez Boga (Rz 9-11). Kościół i państwo. “orzeczenie prawne”). szema. Obecnie świętowanie tego dnia reguluje Miszna. osoby świeckie mo- Wydawnictwo WAM. że Chrystus. Jana na Lateranie oraz S. 1 P 5. świątynia. Religijną i kulturalną tożsamość judaizmu podtrzymywała Biblia hebrajska. żeby wyrazić znaczenie odkupienia. Sobór Watykański II podkreślił wspólne religijne dzieje. że obrzęd Jom Kippur jest zbędny. Z okazji Wielkiego Jubileuszu roku 2000 Watykan i państwo włoskie ściśle ze sobą współpracowały. św. Kraków 2002 68 . co jest dobre lub złe. np. Józefinizm. zachowywanie szabatu. narodu wywodzącego się od Abrahama. Zob. Mimo święceń kapłańskich duchowni zazwyczaj muszą otrzymać formalne uprawnienia. któremu nawet . kiedy równocześnie zostają otwarte święte drzwi czterech bazylik większych w Rzymie (św. pielgrzymki ograniczył. Pawła za Murami. odpkutowanie. hebrajczycy. CIC 966. W prawie kanonicznym przez jurysdykcję rozumie się prawo i obowiązek sprawowania rządów wewnątrz Kościoła. w świątyni odbywał się drobiazgowy obrządek. obrzezanie i wierne zachowywanie Prawa Mojżeszowego oraz tradycyjnego nauczania. Władzę jurysdykcji mogą otrzymać tylko duchowni po święceniach wyższych. W 1987 r. Zob. Zachęcony pracą kardynała Augustine Bea(1881-1968) i Jana XXIII (papież w latach 1958-1963). Lb 29. zanim zaczną wykonywać swoje posługiwanie. 7-11). wynagrodził za nie i wskutek tego sprawił. Rok jubileuszowy rozpoczyna się od pierwszych nieszporów w dzień Bożego Narodzenia. Działanie mające na celu uzyskanie przewagi państwa w sprawach kościelnych. wydaje się iż nigdy tego nie stosowano. oświecenie. św.

Anglia i jej kolonie amerykańskie przyjęły ją dopiero w roku 1752. liturgia godzin. zanosi prośby analogiczne do dwóch próśb w Modlitwie Pańskiej. Wydawnictwo WAM. Pod koniec XVI-go wieku kalendarz ten w stosunku do kalendarza astronomicznego był już opóźniony około dziesięć dni. trzy psalmy (jeden z nich może być kantykiem). “święty”) Bardzo stara doksologia żydowska. 3-5). że Ja jestem Pan. Apokalipsa św. Kalendarz gregoriański. chleb i wino. w katedrach te same modlitwy zwano po prostu laudes. liturgia godzin. oraz postanowiono uznać także za przestępne stulecie. które zawiera rozżarzone węgle. w której Bóg w szczególny sposób wkracza w momentach zwrotnych dziejów zbawienia (Mk 1. W obrządku bizantyńskim orthros (gr. Jutrznia. jest dłuższy. prz. Żeby uniknąć rozmijania się kalendarza z porami roku. Ojcze nasz. Zob. utworzonym przez Juliusza Cezara w 45 r. “czas właściwy”). 23: “Tak okażę się wielkim i świętym. Kaddisz lub Qaddis (heb. Liturgia Godzin. lekcjonarz. Kadzidło towarzyszy modlitwom uwielbienia i błaganiom. Naczynie. Zob. historia zbawienia. 10. Ap 1. ceremonia. “rok” trwał trochę dłużej niż faktyczna ilość czasu potrzebnego ziemi na obrót dookoła słońca. które będą użyte podczas Eucharystii oraz ciała żywych i zmarłych chrześcijan. 2. 15). 274). kantyk Benedictus. prośby. eschatologia. Chrześcijanie prawosławni zaczęli j ą wprowadzać dopiero w roku 1924. synagoga. “brzask”). W poprzednim kalendarzu juliańskim. Kadzielnica. jak wyrazu chronos (gr. kalendarz liturgiczny. czyli modlitwa o brzasku. “zaproszenie. Chr. Wysławia Imię Boże za Jego wielkość i świętość. Wyrażenie “o brzasku” pochodzi stąd. oraz wtóruje słowom z Księgi Ezechiela 38. kolekta. sakrament święceń. Zob. krótkie responsorium (łac. Pali sieje podczas procesji lub by uczcić ewangeliarz. 10). chwalą. 3. Mnisi na Górze Athos. którzy nadal przyjmują tylko kalendarz juliański. 1 Tes 5. błogosławieństwo eucharystyczne.” Zob. paruzja. Zob. takich jak błogosławieństwo eucharystyczne. “czas”) na oznaczenie serii wydarzeń historycznych (2 Tm 4. czas. Jana przedstawia obraz niebiańskiego ołtarza kadzenia (Ap 8. Od około 500 r. procesje i pogrzeby. kadzidło stosowano regularnie w nabożeństwach chrześcijańskich. tak ukażę się oczom wielu narodów: wtedy poznają. lub wonne korzenie palone na rozżarzonych węglach w kadzielnicy. obraz ten występuje w Psalmie 141. pogrzeb 1. Reforma kalendarza. 22. kadzielnica. 3). są obecnie opóźnieni o trzynaście dni. czytanie Pisma Świętego.. który w roku 1582 kazał pominąć dni od 5-14 października. który w Liturgii Godzin rozpoczyna pierwsze nieszpory pierwszego tygodnia. używane do palenia kadzidła podczas Mszy św.Leksykon teologiczny gą współpracować przy sprawowaniu tej władzy. jako sędziowie trybunałów (CIC 129. Wyraz. Z tych dwóch sposobów modlitwy powstała Jutrznia”. doksologia. wprowadzono co cztery lata rok przestępny mający 366 dni. “odzew”). duchowieństwo. Zob. W Grecji i Rumunii zmiana kalendarza w 1924 roku wywołała schizmę starokalendarystów. która po reformie dokonanej na polecenie Soboru Watykańskiego II ma taką budowę: invitatorium (łac. hymn. np. zachęta”). modlitwa pańska. które wznoszą się do Boga. podobnego do ołtarza kadzenia w świątyni jerozolimskiej (Wj 30. Słodko pachnąca żywica. kolekta z dnia i końcowe błogosławieństwo. ale dla Wielkanocy i świąt od niej zależnych stosują kalendarz juliański. Łk 1. Kraków 2002 69 . Kairos (gr. oddawanie czci Bogu. 1-2. Góra Athos. Zob. używana w modlitwie codziennej w synagodze. Kadzidło. Starodawna oficjalna modlitwa poranna Kościoła zachodniego. oraz innych ceremonii. W znaczeniu szczególnym kairos (w liczbie pojedynczej i mnogiej) to chwila ostatecznego sądu Boga nad ludzkim postępowaniem za pośrednictwem Chrystusa w pełni czasów (Ef 1. czyli “wychwalanie”. czyli “wychwalanie o brzasku”. ale także na oznaczenie chwili. kadzidło. wprowadzona przez papieża Grzegorza XIII. którego się używa nie tylko tak. zwana laudes matutinae. 11). że w klasztorach jutrznię odmawiano wczesnym rankiem. W katolickich krajach Europy zachodniej reformę gregoriańską przyjęto natychmiast. jeżeli liczba lat będzie podzielna przez 400. eucharystia.

Zob. Kanon Pisma Świętego. który nie jest w zwyczajny sposób zatrudniony przy parafii. prezbiterianizm. określić terminy świąt ruchomych (zwłaszcza Wielkanocy i Zesłania Ducha Świętego. świętość. CIC 545-552). chociaż jego teoria o podwójnym przeznaczeniu została zmodyfikowana. model. świętych obcowanie. Zob. Przed Soborem Watykańskim II (1962-1965) kantorami byli mężczyźni i śpiewali na zmianę z celebransem. kaplica . CIC 564-572). teokracja. Kapadoccy ojcowie. Zob. protestanci. parafia. Kalwinizm. CIC 503-510). Zob. ale o wikariuszach parafialnych. wzór”). biblia. beatyfikacja. gdzie liturgia jest zawsze śpiewana. Lista ksiąg Starego Testamentu wśród różnych wyznań chrześcijańskich wykazuje dość duże różnice. do pomocy w wyborze nowego biskupa. ksiądz nadworny”). triduum wielkanocne. jutrznia.w odróżnieniu od kościoła parafialnego”). teologia kongregacyjna. purytanie. niedziela. jurysdykcja. ambona. Bożego Narodzenia. nieszpory. Kodeks wschodni nie mówi o kapelanach. Jana Kalwina (1509-1564). Zob. Kanonizacja. które zawsze przypadają w tym samym dniu. 884-885. np.-łac. Stolica Święta. a także oddawać mu publiczną cześć (por. officium divinum. zesłanie Ducha Świętego. Kapłan. Zob. Wykaz ksiąg biblijnych oficjalnie uznanych przez Kościół za natchnione i stanowiące normę jego nauczania i postępowania. nowy testament. przez przyjęcie przeznaczenia z góry wybranych do nieba. W Kościele łacińskim tytuł nadawany często kapłanom. ale zapewnia posługę kościelną w siłach zbrojnych lub w takich instytucjach jak szkoły. zwinglianizm. że jeden z jego zmarłych i uprzednio beatyfikowanych członków znajduje się wśród świętych w niebie i że można się do niego publicznie modlić. “capella = mały kościół. liturgia. a także świąt nieruchomych. duchowieństwo. biskup. Zob. Pozostają oni pod bezpośrednią jurysdykcją miejscowego ordynariusza i są zobowiązani do wspólnego sprawowania pewnych obrzędów liturgicznych. pomagają proboszczowi i mieszkają w parafii (CCEO 301-303. które mają daty zmienne). 1057). a odrzuconych do piekła. katedra 2. “śpiewak”). jeżeli stolica jest wolna. Zob. W Kościołach protestanckich jego poglądy teologiczne (znamienne przez głoszenie jedności Starego i Nowego Testamentu. przeznaczenie. Sobór Watykański II. a czasami także do wypełniania innych powinności. przez położenie nacisku na najwyższe zwierzchnictwo Boga. apokryfy. stary testament. którzy wspomagaj ą grupę duchownych w katedrze lub w kościele kolegiackim (por. wreszcie przez położenie nacisku na Kościół jako na dobrze zorganizowaną i solidarną wspólnotę) odgrywają decydujący wpływ. Boże Narodzenie.Leksykon teologiczny Kalendarz liturgiczny. Kalendarz. Tradycyjny na Zachodzie wyraz na oznaczenie modlitwy eucharystycznej albo anafory w czasie Mszy świętej. liturgia godzin. pulpit. Kanon (gr. liturgia. Kapłani (śrdw. Zob. reformacja. “prawidło. Uroczyste i oficjalne stwierdzenie Kościoła. odgrywa on znaczącą rolę w sprawowaniu Liturgii Godzin i Eucharystii. Kanonik. Osoba prowadząca śpiew w synagodze lub kościele. Kantor (łac. którzy są kapłanami. żeby odpowiednio pokierować sprawowaniem obrzędów liturgicznych w ciągu tygodnia (przede wszystkim chodzi o niedziele). ordynariusz. Na Wschodzie. śpiew. Kapelan (z łac. np. modlitwa eucharystyczna. “cappelanus = ksiądz zawiadujący kaplicą. CIC 1186-1190. Odgałęzienie protestantyzmu wywodzące się od nazwiska szwajcarskiego reformatora. anafora. zob. szpitale lub więzienia (zob. kantorem jest ktoś z (niższego) duchowieństwa. święty. którym się posługują różne Kościoły chrześcijańskie. starowiercy. Kraków 2002 70 . CCEO 201 § 2. dwanaście świąt. Członkowie wspólnoty wydzielonej w celu składania ofiar i pośredniczenia między Bogiem a ludźmi podczas sprawowania Wydawnictwo WAM. ojcowie kapadoccy. To orzeczenie jest zastrzeżone Stolicy Świętej.

papież. święcenia. sakrament święceń. 1 Kor 12. biskup. inicjacja. parafia. Na mocy sakramentu chrztu i bierzmowania wszyscy wierni uczestniczą w tych funkcjach. gdy relikwie przeniesiono z nich do kościołów. co wyjaśnia naturę Jego ofiary. duchowieństwo. konklawe. a duchowni maj ą w nich szczególny udział na mocy sakramentu święceń (zob. niektórzy jednak wolą je nazywać “prezbiteratem”. którzy pełnią funkcję bliskich doradców papieskich w kierowaniu całym Kościołem. Kpł 8. 10 grudnia 1593 r. Damazego (papież w latach 366-384) próbowano spisać i uporządkować relikwie w rzymskich katakumbach. Włoszech. celibat. W posługiwaniu kapłana wyświęconego . zawierające nisze wykute w skale (“loculi”). jak kapłani królowie na wzór Melchizedeka (Rdz 14. a po ustaniu prześladowań rzymskich sprawowania liturgii. “znajomość serca”). być może “w wąwozie” lub “pod grobami”). 24). papież Aleksander. wprowadzonego przez Jana XXIII. 10-11). Kraków 2002 71 . a powszechnym kapłaństwem wiernych. gdy mieli ponad 80 lat. PO 1. Niektórzy wybitni teologowie. którzy pracowali w rzymskich ośrodkach pomocy dla ubogich i domach dla pielgrzymów.w nim we właściwy sobie różny sposób mają udział wszyscy ochrzczeni oraz wszyscy wyświęceni szafarze. Istnieje tylko jedno kapłaństwo . jak Yves Congar (1904-1995) i Alois Grillmeier (1910-1998). Zob. pasterz. sakrament święceń. 1 P 4. 28).4-10. święcenia. gdyż Żydzi również grzebali zmarłych w katakumbach. w Afryce Północnej. AA 10). 6-8. papież Paweł VI ograniczył do 120 liczbę kardynałów mogących wybierać papieża. tworzą Kolegium Kardynalskie. 14-5. “powszechne kapłaństwo wiernych”.oprócz tego.20-10. “stać razem”) oraz wybierają papieża (CIC 49-59). pośrednictwo Nowego Przymierza i kapłaństwo. 1. Jezus.Leksykon teologiczny kultu. Jedyny najwyższy Pośrednik między Bogiem a ludzkością (1 Tm 2. 32. które jest wyższe niż kapłaństwo lewitów (Hbr 6. DH 1326. 18-20) albo na wzór proroków jak Ezechiel. diakon. poprzez które zarządzany jest Kościół. “zawias”). Zaprzestano ich używać. prezbiter. Występują w Azji Mniejszej. Dla swej posługi otrzymują szczególne dary dla dobra całego Kościoła (Rz 16. Zob. Zob. Kapłaństwo. Odpowiedzialnymi za wybór papieża uczynił wyłącznie kardynałów w 1179 r. biskup. charyzmaty. AA 3). a nie tylko w Rzymie (gdzie jest ich ok. jak w Starym Testamencie kapłani wywodzący się z lewitów (Wj 28. czytanie w sercu.Jezusa Chrystusa . 18). Do wszystkich kardynałów zwraca się tytułem “Eminencjo”. kapłaństwo. zostali mianowani kardynałami. na Malcie. ograniczenie to zniósł Jan XXIII (papież w latach 1958-1963). Początkowo kardynałami byli biskupi z siedmiu diecezji w pobliżu Rzymu. protestanci.zawiera się przede wszystkim sprawowanie ofiary Mszy św. że jest spowiednikiem. został nazwany w Liście do Hebrajczyków (Hbr 4. Kardynał (łac. 5). zbierają się razem z papieżem na zwykłe i nadzwyczajne spotkania zwane “konsystorzami” (z łac. służyły chrześcijanom za miejsce pochówku. diakon. SC 14. jest to tzw. Zob. Za czasów św. żeby podkreślić istotną różnicę między nim. Katafatyczna teologia. W takich okolicznościach zazwyczaj odstępuje się od wymogu święceń biskupich. w osobie Chrystusa i w imieniu Kościoła (LG 10. Sykstus V (papież w latach 1575-1580) ustalił liczbę kardynałów na 70. godność patriarchy jest najwyższą godnością dla chrześcijan wschodnich (CCEO 46 § 1). Katakumby. Starożytne podziemne miejsca pochówku. To kapłaństwo często nazywa się kapłaństwem urzędowym. Katakumby (gr. Wcześniej napotkał trudności w sprawie podniesienia do godności kardynalskiej kilku patriarchów wschodnich. czterdziestu). 1-9. 4-6). namaszcza chorych i udziela innych sakramentów . pośrednictwo. Kardiognoza (gr. ND 1705. 25-29. 1-31. 10) “najwyższym arcykapłanem”. Udział w funkcji Chrystusa jako proroka. Wydawnictwo WAM. proboszczowie z samego Rzymu oraz siedmiu (później czternastu) diakonów. Tytuł tych. prorok. Kardynałowie czynni zwykle stoją na czele ważnych diecezji lub kierują jednym z watykańskich urzędów. W 1973 r. (2) Podczas przyjmowania święceń kapłani są konsekrowani przez Ducha Świętego dla dobra całego Kościoła na szczególnych szafarzy słowa i sakramentów oraz na pasterzy przewodniczących wiernym (PO 2. chrzest. Paryżu i Trier. kapłana i króla. Zob. chociaż zawierały ciała nie tylko chrześcijan. teologia katafatyczna. (1) Przez chrzest wszyscy wierzący mają udział w królewskim kapłaństwie Jezusa Chrystusa (l P 2.

Katedra (gr. Św. takie jak pierścień i mitra. CCEO 617-626). a głoszonych w Kościele Grobu Świętego. którego punktem kulminacyjnym były tak zwane skrutinia. katechumeni. Zob. W Kościele pierwotnym zajmowali oni osobne wyznaczone im miejsca podczas Liturgii Słowa. Cecha prawdziwego i nie podzielonego Kościoła. Niemczech i Włoszech). Zob. badając katakumby św. a rzeczywiste przyjęcie chrztu następowało w Wigilię Wielkanocną. w których o mało nie zaginął. Ogólnoświatowa jedność w wierze i sposobie życia. DH 127. Zob. W Kościele pierwotnym okres przygotowania do przyjęcia sakramentu chrztu. Wydawnictwo WAM. Wyrażenie ex cathedra stosowane jest na oznaczenie uroczystych wypowiedzi papieskich. neokatechumenat. męczennik. “siedziba”). Katechumenat. Tron biskupa w kościele katedralnym. Zob. która sprawia. ND 1601).Leksykon teologiczny Maltańczyk Antonio Bosio (ok. Katecheza (gr. Zob. Pouczenie dawane kandydatom do sakramentu chrztu. Tron biskupi znajdował się za ołtarzem. dzieło. Kraków 2002 72 . “powszechność”). będący najstarszym znakiem jego urzędu. kościoły. ingres. mitra. książkę Roma sotterranea. 1575-1627) rozpoczął odkrywanie katakumb. Nazywany “Krzysztofem Kolumbem katakumb”. W Kościele pierwotnym albo pouczenie dawane tym. Katechumeni. bogumiłowcy. Często wyraz ten oznacza podręczniki zawierające wyjaśnienia podstawowych prawd wiary. Obecnie wyrazu tego używa się na oznaczenie pouczenia mającego na celu pogłębienie wiary chrześcijańskiej. cechy kościoła. a także książki używane do tych celów. wkorzenienie w kulturę. Zob. które do swojego grona przyjmowały tylko ludzi moralnie i doktrynalnie czystych (zob. “nauczanie”). biskup. ordynariusz. wygłasza na mocy swej najwyższej władzy. którzy się przygotowywali do przyjęcia sakramentu chrztu. 2. obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. jakie papież. Katolicyzm. Bosio ostatecznie wydał w 1632 r. które ustąpiło miejsca dopiero trzytomowej pracy Gianbattisty de Rossi Roma sotterranea christiana (1864-1877). Cyrylowi Jerozolimskiemu (ok. Zob. utożsamiana często z rzymskim Kościołem katolickim. albo książki do tego celu używane. języków i kultur (por. Ludzie przygotowujący się do przyjęcia sakramentów inicjacji chrześcijańskiej. dawniejszym niż późniejsze emblematy. LG 13). pouczenia moralne i modlitwy. ekumenizm. czyli modlitwy mające na celu uwolnienie wybranych od zła spowodowanego przez grzech. W dużym zakresie przywrócono tę praktykę dla dorosłych (por. Ostateczną odpowiedzialność za katechezę ponosi cała wspólnota. Główny Kościół diecezjalny. Zob. że obejmuje on wszystko i jednoczy w jeden Lud Boży ludzi różnych ras. Domitylli. katarzy (gr. “czyści”) Nazwa na oznaczenie kilku sekt (przede wszystkim średniowiecznych sekt we Francji. odbywały się one w trzecią. sobornost'. Katolickość (gr. nawet jeżeli jest przekazywane ludziom już ochrzczonym (CIC 773-780. nieomylność. triduum wielkanocne. czwartą i piątą niedzielę Wielkiego Postu. inicjacja. 800-802. 315-386) zawdzięczamy szereg homilii używanych do wtajemniczenia katechumenów. a otaczały go niższe krzesła przeznaczone dla kapłanów koncelebrujących. w którym biskup ma swój tron. 1. albigensi. obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. Katechizm. relikwie. do katolickości odwołuje się także Kościół anglikański i prawosławny. SC 6466). liturgia słowa. Z tego miejsca mówił biskup kazanie i przewodniczył Eucharystii. Diakon uroczyście wydawał im rozkaz odejścia ze zgromadzenia przed modlitwą wiernych. diecezja.

cierpienia Boga.Leksykon teologiczny Kazanie (ze staropolskiego: “kazać = mówić. Zwłaszcza na Wschodzie klasztory są rozumiane jako dom otwarty. Zob. Klasztory zgromadzeń zakonnych czynnych różnią się od klasztorów mniszych i monasterów wschodnich (CIC 609. Naczynie. Zob. Na Wschodzie. poprzedzony przez Jana Chrzciciela (Mk 1. Wydawnictwo WAM. Gal. Słowo Boże. Głoszenie Słowa Bożego podczas sprawowania kultu chrześcijańskiego albo w postaci zachęty do nawrócenia i oddawania czci Bogu. Zob. ogołocenie”). Kerygma (gr. 15-16. Klasztor. proklamacja. W zetknięciu ze współczesnymi gwałtownymi zmianami w środkach społecznego przekazu zmienił się także sposób głoszenia kazań. Zob. Zob. 347-407). kiedy zgromadzenie wiernych nie przyjmuje Komunii św. ND 1506). ewangelizacja. co zostało zatwierdzone przez Sobór w Konstancji w 1415 roku (zob. na przykład Pustelnia Optyńska na południe od Moskwy była sławna z tego. Piotr (Ga 2. św. św. “odarcie. przy poszukiwaniu woli Bożej. nauczać”). cyborium. oddawanie czci Bogu. Odnosi się to raczej do przyjęcia ograniczeń związanych z ludzkim życiem. 306-373). orędzie. Marcina Lutra(1483-1546). Ludwika Bourdaloue (1632-1704). “poświęcenie”). CCEO 433). 7-13). Panu i Synu Bożym (Rz 1. które w rzeczywistości skończyło się całkowitym upokorzeniem przez śmierć krzyżową. do którego się wlewa wino przeznaczone do konsekracji podczas sprawowania Eucharystii. głosił dobrą nowinę o Bogu (Mk 1. Leona Wielkiego (papież 440-461). 2 Kor 8. św. 9). katecheza. kazanie. Paweł i inni chrześcijańscy misjonarze głosili Ewangelię o Jezusie ukrzyżowanym i zmartwychwstałym jako o Chrystusie. katolickich. św. wcielenie. Jana Chryzostoma (ok. 10. Augustyna z Hippony (354-430). Jana Wesleya (1703-1791) i Johna Henry’ego Newmana (1801-1890). Nazwa nadawana bardzo staremu żydowskiemu sposobowi zachowywania szabatu i innych świąt obowiązkowych. pareneza. Zob. “Zakon Kaznodziejski” to nazwa nadana instytutowi zakonnemu założonemu przez św. Do wielkich kaznodziejów chrześcijańskich zaliczamy: św. 1-8).14-18. żeby lepiej odpowiedzieć na wyzwanie rzucone przez ewangelizację. “przepowiadanie orędzia” albo “orędzie głoszone”). Zastosowanie ogólnych zasad moralnych w osądzaniu szczegółowych przypadków z uwzględnieniem konkretnych okoliczności. Dom zakonników lub zakonnic. kielichy pozostały większe. jakiemu się Druga Osoba Trójcy Przenajświętszej poddała wskutek wcielenia (Flp 2. Kaznodziejstwo. Zob. pod dwoma postaciami. chwała Boża. że chętnie przyjmowano tam i popierano filozofów i innych uczonych. “przypadek”). Góra Athos. W wigilię święta (np. Nie oznaczało to i nie mogło oznaczać utraty Bożej natury lub substancji. 7-8). 1-6. W czasach współczesnych wielu teologów anglikańskich. 14-15) i wysłał Dwunastu na przepowiadanie (Mk 6. probabilizm. George’a Foxa(16241691). krzyż. Kenoza (gr. biskupa Jakuba Benigna Bossueta (1627-1704). Na Zachodzie używa się kielichów mniejszych od czasu. gdzie wierni zawsze przyjmują Komunię św. 5-11. DH 1198-1200. Kraków 2002 73 .614-616. Uniżenie samego siebie. życie monastyczne. Zob. pod dwoma postaciami. preegzystencja. Kielich. 15-16). Klątwa. homiletyka. Antoniego Padewskiego (1 195-1231). Kiddusz (hebr. Jezus. orędzie. teologia moralna. w piątek wieczorem przed szabatem) podczas wieczerzy głowa rodziny podaje wszystkim obecnym kubek wina i odmawia błogosławieństwo. żyjących według zatwierdzonej reguły pod kierownictwem uprawnionych do tego przełożonych. Dominika Guzmana (1170-1221). zob. ekskomunika. prawosławnych i protestanckich obrało “ogołocenie” za główny temat swej chrystologii. Efrema (ok. Kazuistyka (łac.

Zob. CIC 336-341. Kraków 2002 74 . duchowny. Ivana Zužka SJ. Zob.Kongregacja do Spraw Kościoła Wschodniego (obecnie: Kościołów) zwróciła uwagę na to. odprawianej w obrządku łacińskim. rzecz przydzielona losem”). Mimo wpływów źródeł wschodnich i narad ze wschodnimi patriarchami katolickimi głównym źródłem kodeksu dla Kościołów Wschodnich pozostał kodeks łaciński ogłoszony w roku 1983. dostosowując je do obchodzonych liturgicznie świąt lub tajemnic. Pierwsza zmienna modlitwa podczas Mszy św. Paweł VI (1887-1978) ustanowił nową Komisję do Spraw Kodeksu Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich. Zob. by wszystko skupiało się w ręku duchowieństwa. jest jednak także wyrażana . gloria. studiował prawo kanoniczne w Papieskim Instytucie Studiów Wschodnich (w Rzymie) oraz napisał pracę doktorską (na temat potrzeby uporządkowania kanonów w Kościele bizantyńskim) pod kierunkiem O. został na ogół przyjęty z radością. Kolegialność najwyraźniej występuje podczas obrad soboru powszechnego. Konferencja Episkopatu. Odpowiedzialność za cały Kościół ciążąca na biskupach wzajemnie ze sobą połączonych i zachowujących łączność z głową kolegium biskupów. Klerykalizm. Kodeks Prawa Kanonicznego ogłoszony w roku 1983 przez Jana Pawła II zawiera 1752 kanony podzielone na siedem ksiąg (dla porównania: pierwszy Kodeks Prawa Kanonicznego ogłoszony w roku 1917 przez Benedykta XV składał się z 2414 kanonów w pięciu księgach).podczas obrad konferencji episkopatów i synodów. Zob. Zob. która przygotowała Kodeks. następująca bezpośrednio po akcie pokutnym. Wyraża ona to. który później został sekretarzem komisji. Zob. przywileje oraz przepisy sakramentalne Kościołów wschodnich (OE 5-23). a w niedziele. prawa. sobornost'. który wyraźnie uznał szczególne tradycje. papież Pius XI (1857-1939). Zob. “wybrany losem. Starania kleru o to. CCEO. kościół miejscowy. Kodeks justyniański. Koinonia (gr. antyklerykałem.Leksykon teologiczny Kler (gr. zrzeszenie”). Obecny patriarcha Konstantynopola. papieżem (LG 22-23. CCEO 49-54). towarzystwo”). Już w roku 1927 w dziesięć lat po ogłoszeniu Kodeksu Prawa Kanonicznego (CIC) przez papieża Benedykta XV . że te Kościoły powinny mieć własny kodeks prawa kanonicznego. Zob. Ostatecznie wiążący kodeks prawa dla Kościoła rzymskiego. Pomysł ten zaakceptował w 1929 r. kościoły wschodnie. Bartolomeos I. o co zgromadzenie może się w milczeniu modlić i w ten sposób “zbiera” jego modlitwy. a także stanowisko w sprawach duszpasterskich i teologicznych zmierzające do tego. Pierwsze jego projekty zbyt mocno podkreślały centralną pozycję Rzymu oraz łacińskie wzory życia kościelnego. nomokanon. Corpus Iuris Canonici. spadkobierca”). źródła wschodniego prawa kanonicznego. “zbierać”). “wspólnota. “collegium. kyrie eleison. uroczystości i święta – po Gloria. Kolegialność (śrdw. Jego rewizję w świetle nadchodzącego ekumenicznego Soboru Watykańskiego II (1962-1965) zapowiedział papież Jan XXIII w 1959 r. sobór powszechny. synod. patriarcha. Kodeks z roku 1983 miał na celu wyrażenie w terminologii prawniczej nauki Soboru Watykańskiego II oraz następujących po nim dekretów wykonawczych. Kolekta (łac. Konferencja Episkopatu. Po Soborze Watykańskim II. 1920) w roku 1990. posiadający duże znaczenie ze względów historycznych jako pierwszy kodeks prawa kanonicznego dla kościołów wschodnich. Zarys prawa kanonicznego dla Kościołów wschodnich ogłoszony przez papieża Jana Pawła II (ur. duchowieństwo. Kodeks Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich (CCEO). Prawo Kanoniczne.chociaż w mniejszym stopniu . by zwiększyć swój wpływ na sprawy niekościelne. Kodeks Prawa Kanonicznego (CIC).-łac. Kodeks zredagowano po rozległych wspólnych naradach z biskupami i konferencjami episkopatów. Kleryk (gr. Zob. wspólnota. “los. Wydawnictwo WAM.

Koncelebra (łac. Koncyliaryzm (łac. ND 1506. sobornost'. Teoria kwitnąca podczas wielkiej schizmy (1378-1417). powinni się do tego tak przygotować jakby uczestniczyli we Mszy św. Sobór w Konstancji. Zachęcając na nowo do wspólnego sprawowania Eucharystii na Zachodzie. wspólnota. Wydawnictwo WAM. 713). W Kościołach wschodnich “prywatne” Msze św. Rudolfa Bultmanna (1884-1976). czyli powstrzymanie się od jedzenia i picia. sobór powszechny. za wyjątkiem wody. Sobór w Bazylei.Leksykon teologiczny Koło hermeneutyczne. Sobór Watykański II nie zniósł przez to Mszy św. (np. Kondakion (gr. Wydany w roku 1989 dokument Międzynarodowej Komisji Dogmatycznej (“Interpretacja dogmatów”) podsunął tzw. “zgromadzenie. Zob. podczas gdy na Zachodzie ograniczono go do kilku tylko okazji. Utwór ma tytuł. celebrans. communicatio in sacris. którzy chcą duchowo mieć udział w Ciele Chrystusa. jeżeli rzeczywiste jej przyjęcie jest niemożliwe. podważy oczekiwania. że kompozycja zwięźle poddaje nastrój sprawowania czynności liturgicznych zaraz potem następujących. Zob. po którym następuje wzruszające proiomion. Udział w Ciele Chrystusa przez przyjęcie konsekrowanej Hostii w czasie Mszy św. Kraków 2002 75 . może ona jednak pochodzić także stąd. przez wyrażenie prośby o przebaczenie grzechów. Wspólne sprawowanie tej samej czynności sakramentalnej przez kilku szafarzy pod przewodnictwem głównego celebransa. wywodząca się z V lub VI stulecia. Komunia święta. przynajmniej raz w roku. Zwyczaj ten powstał w Kościele pierwotnym i przetrwał na Wschodzie. Sobór Watykański II. Koncelebracja. CIC 912-923. w domu chorego). CCEO 707-708. “krótki”). dokoła której tekst był owinięty. pragnieniem. przez czytanie Pisma Świętego. Sobór Watykański II głosi. Prawo kościelne nakazuje przyjęcie Komunii św. kiedy to chrześcijaństwo zachodnie było podzielone przez okazywanie posłuszeństwa dwom. gdy jest taka potrzeba. poprzez jednogodzinny “post”. zwłaszcza jedność biskupa z kapłanami swojej diecezji (SC 57-58). a koncelebra raz dziennie przy tym samym ołtarzu jest normą. “świętować wspólnie”). i po należnym przygotowaniu (np.przez Martina Heideggera (1889-1976). oraz.w różnym czasie . W szczególnej sytuacji historycznej i mając już jakieś rozeznanie co do treści danego tekstu. Zob. jaki się zawiera w kole hermeneutycznym. to także nie można zapominać o jej łączności ze Mszą świętą. Według niej najwyższa władza przysługuje soborowi powszechnemu niezależnie od papieża. Hansa Georga Gadamera (ur. Ci wszyscy. hermeneutykę metafizyczną jako środek zaradczy przeciw możliwości powstania relatywizmu. namaszczenie chorych. że kolegium biskupów istnieje w łączności z papieżem i działa pod jego przewodnictwem. przez wyspowiadanie się z grzechów ciężkich). a nawet trzem papieżom. eucharystia. Koncyliarność. Jedna z najstarszych i najważniejszych odmian hymnu liturgicznego w Kościele wschodnim. Tekst zmieni zadawane mu pytania. interpretator rozpoczyna “dialog”. a nawet całkowicie poprawi nasze założenia. Podczas dialogu z interpretatorem tekst i jego orędzie zachowują pierwszeństwo. Pojęcie rozwinięte . Jeżeli się Komunię świętą przyjmuje w innych okolicznościach (np. kolegialność. sobór”). Przyjęcie Komunii św. Zob. 1900) i innych w nawiązaniu do starań interpretatorów o znalezienie znaczenia tekstu. DH 1198-1200. koncelebra. Kondakion może się składać z 18 do 30 strof (a nawet więcej). takich jak święcenia kapłańskie. msza święta. przez wzbudzenie aktu doskonałej miłości Boga). nie są znane. papież. Sobór raczej uznał społeczny charakter Eucharystii i jedność kapłaństwa w posługiwaniu. “prywatnych” ani odprawianych bez udziału wiernych (choć powinno się to odbywać raczej w obecności ministranta). Komunia święta duchowa. niekoniecznie pod dwoma postaciami (por. Zob. pentarchia. nazwa pochodzi prawdopodobnie od krótkiego kawałka deski.

Podczas drugiej. które się odbyły w tym samym miejscu. jak: przeszkody małżeńskie. Konferencje w Lambeth. wzięło udział 739 biskupów (w tym jedenaście biskupów kobiet) oraz około 600 współmałżonków.). a szczyt osiąga w efymion. przede wszystkim wewnątrz Wspólnoty anglikańskiej. wymagana jest przy ich uzgadnianiu jednomyślność. odbywające się przynajmniej raz na rok. by wyrazić znaczenie Wspólnoty anglikańskiej w Afryce. Czwarta zebrała się w Chambesy koło Genewy w roku 1968 i wtedy postanowiono otworzyć tam sekretariat w celu przygotowania przyszłego wielkiego soboru i zrewidowania porządku jego obrad. Konfucjanizm. czyli po prostu to. Konferencje episkopatu popierał Sobór Watykański II (CD 37-38. zostały one włączone do Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r. Ruch ukierunkowany na pielęgnowanie jedności działania wśród różnych autokefalicznych Kościołów prawosławnych i na przyczynianie się do utrzymania powiązań z innymi Kościołami. trzecia odbyła się na wyspie Rodos w roku 1964 i oficjalnie się zobowiązała do prowadzenia dialogu z rzymskim Kościołem katolickim. Sobór Watykański II. która się odbyła na Górze Athos w roku 1930. kolegialność.Leksykon teologiczny czyli wstęp zbierający to. motu proprio. Spotkanie przygotowawcze odbyło się w roku 1971 w Chambesy. Konferencja Episkopatu. Apostolos suos. jest najsławniejszym twórcą kondakionów. dyskutowano nad wysłaniem obserwatorów na Sobór Watykański II. Św. Doprowadziło ono do trzech ogólnoprawosławnych przedsoborowych konferencji (w latach 1976. czyli refrenie. reforma kalendarza. 550-478 przed Chr.). dyskutowano nad programem przyszłego ogólnoprawosławnego presoboru. Wierzenia i zasady życia przejęte ze starych chińskich klasyków i w specjalny sposób przekazane przez Konfucjusza. w rezydencji arcybiskupa Canterbury. post oraz sytuacja Kościołów prawosławnych poza ich tradycyjnymi terenami. Kraków 2002 76 . a także nad ekumenicznymi stosunkami z innymi Kościołami. Zob. Wydawnictwo WAM. Kościoły wschodnie. którego zadaniem miało być przygotowanie do Świętego i Wielkiego Ogólnoprawosławnego Soboru. W konferencji w 1998 roku. Pierwsza ogólnoprawosławna narada odbyła się w Konstantynopolu w roku 1923. śpiew. Możliwe. Podczas nabożeństw. Najlepiej znanym kondakionem jest hymn Akathistos. W liście apostolskim motu proprio z maja 1998 r. zebranej na wyspie Rodos w roku 1963. największej w historii.“nastrajam się"). biskup. Zob. (CIC 447-459. a miały na celu głębszą dyskusję nad tymi zagadnieniami. Zgromadzenie biskupów katolickich jakiegoś kraju lub regionu. używano również języka suahili. Oikoi często tworzą akrostych w ten sposób. urząd nauczycielski kościoła. żeby zaplanować wspólne inicjatywy duszpasterskie dla dobra Kościoła na całym terytorium. Konferencje ogólnoprawosławne. akatistos. W szczególny sposób podkreślono takie zagadnienia.. że jest on autorem ostatniej z pięciu klasycznych albo “kanonicznych” ksiąg: Szu King (dokumenty historyczne). Następuje teraz seria strof zwanych oikoi (dosłownie “mieszkania”. Postanowienia tych konferencji same w sobie nie są prawnie wiążące. Zob. Roman Pieśniarz (Melodos). Spotkania biskupów anglikańskich rozpoczęte w roku 1867 i odbywające się obecnie co dziesięć lat zazwyczaj w Londynie. ekumenizm. wywarły jednak wpływ ogólnoświatowy. Zob. LG 23). że każda strofa zaczyna się inną literą alfabetu. co my nazywamy strofami). który zajmuje pierwsze miejsce wśród metropolitów anglikańskich. Pierwsza ogólnoprawosławna konferencja odbyła się w roku 1961. czyli przez K’ung Fu-tzu (ok. który się urodził w Homs niedaleko Edessy pod koniec V stulecia i pełnił funkcje diakona w Konstantynopolu. “harmodzo" . Jeżeli decyzje zostały uchwalone większością dwóch trzecich głosów muszą być zatwierdzone przez Stolicę Świętą. 1982 i 1986). lecz poza Wielką Brytanią posiada autorytet wyłącznie moralny. wspólnota anglikańska. Konferencje te zwołuje arcybiskup Canterbury. 753). Aby doktrynalne wypowiedzi konferencji stanowiły prawdziwe nauczanie Kościoła. a każda się kończy refrenem. papież Jan Paweł II wyjaśnił ich teologiczną i prawną naturę. która odbyła się w Kent University w Canterbury pod przewodnictwem arcybiskupa George’a Careya (ur. co w święcie jest istotnego. z których pierwsza się nazywa hir-mos (pewnie odgr. 1935 r. dialog. oprócz angielskiego. podczas drugiej.

kondakion. przez który człowieka lub rzecz w szczególny sposób przeznacza się dla Boga. Po tym. który natychmiast oznajmia ludziom znajdującym się na zewnątrz konklawe. Sobór w Konstancji. papież. lojalność wobec zasad. że “umysł zstępuje do serca”. oglądanie”). Zob. że wewnętrzna dobroć w całej pełni przejawia się we wszystkich stosunkach międzyludzkich przez dobre obyczaje. zen. wzajemność.Leksykon teologiczny Szhi-King (wiersze). Zob. Sam wyraz jest problematyczny. którzy nie przekroczyli wieku osiemdziesięciu lat spotykają się w zamkniętych częściach Pałacu Watykańskiego. Konfucjusz przejął współczesną sobie religię. Jeżeli zaś została nam ona po prostu dana jako szczególny dar Boży. jak potrzeba było dwóch lat na wybranie św. Zob. Zob. Kontrreformacja. dobre wychowanie i zachowanie obrzędów (li). ND 1527). by wybrać. w szczególności wprowadzono wymóg większości dwóch trzecich głosów do wyboru papieża. chleb i wino konsekruje się w najważniejszej chwili podczas sprawowania Eucharystii. Pisarze wschodni mówią o takiej modlitwie. Sobór Konstantynopolitański I. czyli do roku 1648) skierowana przeciw siłom reformacji. ponieważ szczere wysiłki Wydawnictwo WAM. Sobór Lyoński II (1274) wprowadził prawa mające na celu wyeliminowanie wywierania wpływu z zewnątrz na kardynałów podczas konklawe. gdyż wybór papieża często stawał się areną walk pomiędzy potężnymi rodami rzymskimi. rozwijanie w sobie życzliwości (jen) i kształtowanie dobrego charakteru. przeciw naprawie. buddyzm. Nacisk kładł na szczerość. Konsekracja kościoła. “pod kluczem”). Zob. Li-Ki (ceremonie i instytucje). przeciw odnowie”). po śmierci papieża kardynałowie. nazywamy ją “wlaną”. że po przeistoczeniu substancje chleba i wina nadal istnieją obok substancji Ciała i Krwi Pańskiej (zob. “zarys”?). wreszcie roczniki Lu. Konstancja. kardynał. “uważne przyglądanie się. “istnienie razem różnych substancji”). a wierzący spogląda z miłością na Boga i na Boże tajemnice. Sobór Lyoński II. Konsubstancjacja (łac.kiedy się je przeznacza dla kultu. najwyższą potęgę kosmiczną. Wybór papieża przez kardynałów. Yi King (księga przemian). kładąc szczególny nacisk na obrzędy religijne i mocno wierząc w T’ien. Kartki z rozstrzygającego głosowania pali się nie dodając słomy. taoizm. DH 1652. W pierwszym tysiącleciu papieży wybierało duchowieństwo i lud Rzymu. podczas której rozum i wyobraźnia wykazują mniejszą aktywność. Od około 200 roku przed Chrystusem aż po rok 1912 konfucjanizm był oficjalną doktryną państwową w Chinach. Konstantynopolitańskie sobory. że wybrano nowego papieża. Grzegorza X (papieża w latach 1271-1276). Konsekracja. dedykacja kościoła. III i IV. Potępiony przez Sobór Trydencki (15451563) pogląd. modlitwa. przyzwoitość i harmonijna równowaga wśród postaw krańcowych. Ożywiona działalność Kościoła katolickiego (mniej więcej od roku 1520 do końca Wojny Trzydziestoletniej. Na tej podstawie Konfucjusz oparł swoją etykę. Konklawe (łac. Grzegorza VII (papież w latach 1073-1085) miały na celu ukrócenie wzrastającej korupcji. zwykle w głosowaniu tajnym. Zob. “przeciw reformie. medytacja. Zob. Kontemplacja (łac. Reformy św. Kraków 2002 77 . Kontemplację będącą wynikiem pilnego ćwiczenia nazywamy “nabytą”. Za czasów Aleksandra III (papieża w latach 1159-1181) zaostrzono regulamin. lojalność. Cechami prawdziwej szlachetności są życzliwość. Kontakion (gr. II. (łac. Zgodnie z obecnymi przepisami. synowska pobożność. co daje biały dym. kiedy się ich przeznacza do czynności świętych. jego następcę. Zob. Odmiana modlitwy myślnej. która wyznacza los wszystkim ludziom i wszystkim rzeczom. budynki . Uroczysty akt. Zob. Nauczał. przeistoczenie. poświęcenie. Ludzi się konsekruje.

Zob. protestanci. W niektórych wypadkach doprowadziło to do oderwania się pewnych grup od Kościołów macierzystych. Zob. Wyrażenia tego używa się nadal na oznaczenie tych Kościołów wschodnich. w którym wiele stałych lub okazjonalnych grup korzysta z odprawiania Mszy św. które mogą się między sobą różnić do pewnego stopnia wierzeniami. Wypadki takie rzadkie były w Kościele katolickim. Kosmos (gr. Hiszpania praktycznie została nietknięta przez protestantyzm częściowo wskutek reform już wprowadzonych w życie przez kardynała Franciszka Ximeneza de Cismeros (1436-1498) i popieranych przez monarchę hiszpańskiego. We Włoszech za sprawę reformy kościelnej zginął Hieronim Savonarola (14521498). Anglii i innych krajów. 12-14. co nas otacza (Ga 4. który się zrodził po drugiej wojnie światowej i który zamierza przywrócić do życia doświadczenia pierwszych chrześcijan. prezbiterianizm. to przecież wtedy. W Nowym Testamencie wyraz “kosmos” oznacza po prostu to. natury. misje w Ameryce. Kosmologia (gr.1-2. 5. eschatologia. Kajetana (1480-1559) i przez Jana Piotra Caraffę. Kościoły domowe. i kapucyni założeni przez Matteo Serafini da Bascio (ok. Ignacy Loyola (1491-1556) założył zakon jezuitów w celu zwalczania protestantyzmu. W teologii wschodniej wyraz ten się odnosi do piękna stworzenia przeciwstawionego brzydocie spowodowanej przez chaos (Rdz 1. kiedy otrzymał on zatwierdzenie papieskie (1540). stworzenie 2. 2. prawosławie orientalne. reformacja. 10). Tybinga i jej szkoły. jezuici byli głęboko zaangażowani w walkę o uratowanie dla Kościoła katolickiego Niemiec. Austrii. “nauka o świecie”). 42-46). LG 26. “świat”. kalwinem. Chociaż każdy podręcznik szkolny zazwyczaj podawał. Sobór Laterański V. Kościół 2. jedną wiarę i jeden chrzest (por. Te Kościoły wschodnie. zielonoświątkowcy. Kościoły chalcedońskie. Różne wspólnoty chrześcijańskie. łączą się jednak w jakimś stopniu ze sobą dzięki temu. a także OE i UR passim). Kościół miejscowy. zwłaszcza poprzez św. Wydawnictwo WAM. Raczej chodziło mu o naprawienie życia katolików w Europie i o pracę misyjną poza jej granicami. Do czołowych postaci z okresu kontrreformacji należą też: św. liturgią i przepisami prawnymi. takie jak: teatyni założeni przez św. Ruch. które przyjęły uchwały Soboru Chalcedońskiego. Azji i Afryce. które po tym soborze nie odłączyły się od Konstantynopola. Dz 1. św. 3). Kraków 2002 78 .Leksykon teologiczny naprawy Kościoła podejmowano na długo przed pierwszym wystąpieniem Marcina Lutra w roku 1517. jaki wywołały skutki wystąpienia Lutra. kulturę barokową. purytanie. Filip Neri (1515-1595). Zob.4). w domu. ekumenizm. albo nawet świat jako element wrogo nastawiony do Chrystusa (J 1. Później. Pełny opis kontrreformacji będzie także ujmował wpływ szkół jezuickich. ponieważ zreformował on cały zespół wierzeń Kościoła i praktyk religijnych. oddawanie czci Bogu. protologia. Sobór Trydencki. Zob. Polski. a także panowanie Karola V (1500-155 8) i Filipa II (1527-1598) w Hiszpanii. że św. że mają jednego Pana. Ogromne znaczenie miał Sobór Trydencki (1545-1563). Po początkowym ogromnym wstrząsie. modlili się oni we własnych domach i sprawowali w nich Eucharystię (zob. luteranizm. nie miało to jeszcze większego znaczenia. Pierwotnie te Kościoły. późniejszego papieża Pawła I V (1476-1559). Logiczna interpretacja ostatecznego pochodzenia. inkwizycja. 1495-1552). “ozdoba”). św. chwała 1. Franciszek Salezy (1567-1622) oraz Maria Ward (1585-1645). Kościoły wschodnie. AG 19-22. prawosławi orientalne. Zob. Karol Boromeusz (1538-1584). Ef 4. świat. charyzmatyk. Wszechświat jako uporządkowana całość. Zob. teologia piękna. które nie przyjęły uchwał Soboru Chalcedońskiego (451). Kościoły niechalcedońskie. porządku i przeznaczenia wszechświata. siły reformatorskie wewnątrz Kościoła nabrały rozpędu. Kościoły. Sobór Laterański V (1511 -1517) zdecydował naprawić nadużycia. Piotra Kanizego (1521-1597). Zob. Powstały nowe zakony.

oraz Erytrejski Kościół Prawosławny. w Grecji. prawosławie orientalne. kierowany przez patriarchę . ale nie uznał jej Konstantynopol. Wskutek tego rozwoju powstały cztery grupy: 1. Koptyjski Kościół Prawosławny. a. oprócz jego tytułu i należnego mu pierwszeństwa Wydawnictwo WAM. Kraków 2002 79 . etiopski. Rumunii. dlatego jego członków zazwyczaj nazywa się nestorianami. lecz prosi go o łączność w Liturgii Eucharystycznej. Po swym wyborze patriarcha nie zwraca się do papieża o zatwierdzenie. Podobnie sprawa wygląda z autonomicznymi Kościołami prawosławnymi w Japonii i Chinach. zachowują wzajemną łączność ze sobą. Wschodnie Kościoły katolickie zachowujące łączność z Rzymem. ponieważ Moskwa nadała im taki status bez jego zgody. Konstantynopol nie uznaje ich za autonomiczne. którego niezależność od Etiopskiego Kościoła Prawosławnego uznano w 1993 roku. kościoły wschodnie katolickie cztery kategorie. Albanii. grecki. w Polsce. Do tej grupy należy sześć niezależnych od siebie Kościołów: Ormiański Kościół Apostolski. Antiochii i Jerozolimy. który ma praktycznie wszystkie prerogatywy patriarchy. kościół zachodniosyryjski. Czechach i Słowacji. chrześcijaństwo etiopskie. erytrejski kościół prawosławny. Odpowiednio do wschodnich Kościołów prawosławnych mamy Kościoły katolickie: melchicki. kościół wschodni asyryjski. nestorianie. Zob. Japonii oraz Chinach. Chodzi o te Kościoły. 3. chaldejskiej i konstantynopolitańskiej. czyli Kościół całego regionu. nowe patriarchaty w Rosji. a jego wyznawców zazwyczaj nazywa się monofizytami. Istniej ą ponadto katolicy bizantyńscy na terenie byłej Jugosławii. tak jak to ma miejsce w przypadku metropolity. maronici. Jest sześć patriarchatów katolickich: koptyjski. b. chrześcijaństwo koptyjskie. Wschodni Kościół Asyryjski. Kościoły archidiecezjalne większe są kierowane przez arcybiskupa większego. syryjski kościół prawosławny. który potępił Nestoriusza. a także Orientalny Kościół Prawosławny w Indiach podzielony równomiernie na autokefaliczny Malankarski (Malankara = Keraia) Prawosławny Kościół Syryjski i autonomiczny Kościół pod kierownictwem syryjskiego patriarchy prawosławnego w Damaszku. Dodajmy. patriarchaty prawosławne. syryjski i ma-lankarski. ukraiński. 4. Wschodnie Kościoły prawosławne. a patriarchę konstantynopolitańskiego uważają za pierwszego wśród równych. koptyjski. rumuński. Kościoły wschodnie katolickie cztery kategorie wśród dwudziestu jeden wschodnich Kościołów katolickich. chrześcijaństwo ormiańskie. antiocheńskiej. monofizytyzm.Leksykon teologiczny Kościoły wschodnie. uznają trzy pierwsze sobory powszechne. Bułgarii i Gruzji. który posiada jurysdykcję nad wszystkimi innymi biskupami w patriarchacie. a także prawosławny Kościół w Ameryce. patriarcha. Kościół Maronicki i Włosko-Albański Kościół Katolicki nie odpowiadają żadnemu innemu Kościołowi wschodniemu. które się stopniowo stały wspólnotami niezależnymi po śmierci Teodozjusza I (395). łącznie z metropolitami (CCEO 55-150). bułgarski. maronicki. obrządek. tradycja. że Konstantynopol nie uznał statusu autokefaliczności nadanego przez Moskwę Kościołowi prawosławnemu w Czechach i Słowacji. syryjski. Katarzyny (Synaj) i Kościoły prawosławne w Finlandii. Należą do nich starożytne patriarchaty Konstantynopola. ruski. melchicki. które wyrosły na gruncie tradycji aleksandryjskiej. kościół bizantyńsko-ukraiński. najwyższym rangą jest patriarchat. Etiopski Kościół Prawosławny i Syryjski Kościół Prawosławny. rusini. chaldejski i ormiański. unici. podczas której patriarcha nie otrzymuje już paliusza. Serbii.biskupa. słowacki i węgierski. Aleksandrii. nie uznają jednak Soboru Chalcedońskiego (451). autokefaliczne Kościoły na Cyprze. Orientalne Kościoły prawosławne. dla których jako datę zerwania z Rzymem umownie się przyjmuje rok 1054. ale uznaje ten Kościół za autonomiczny. autonomiczne Kościoły monastyru św. którego autokefaliczność uznała Moskwa. kiedy to imperium rzymskie podzieliło się na wschodnie i zachodnie. Odpowiednio do orientalnych Kościołów prawosławnych ismieją Kościoły katolickie: ormiański. nie uznaje jednak Soboru Efeskiego (431). Odpowiednio do Wschodniego Kościoła asyryjskiego istnieje chaldejski i Malabarski Kościół katolicki. uznaje dwa pierwsze sobory powszechne. 2. jakobici. autokefaliczny. chrześcijaństwo malabarskie.

katedra 2. W obecnym języku polskim ma dwa znaczenia: 1. Kościół bizantyńsko-ukraiński. życie sakramentalne. wspólnota anglikańska. Zob. po wyborze. “budynek dostosowany do potrzeb kultu chrześcijańskiego”: w węższym znaczeniu: “świątynia rzymskokatolicka” (Szymczak). Zob. który zastąpił metropolitę Andrzeja Szeptyckiego (1906-1944).v. społeczność założona przez Jezusa Chrystusa i namaszczona przez Ducha Świętego. W 1946 r. Wyraz pochodzenia staroczeskiego zapożyczony za pośrednictwem staroniemieckiego z łacińskiego (“castellum” = miejsce obwarowane. Zob. że Bóg chce zbawić cały rodzaj ludzki. 5 milionów członków) katolicki kościół wschodni. Kościół Krizevci (dawna Jugosławia). Nazwa wspólnoty kościelnej. spędził lata 1945-1963 w komunistycznych więzieniach. żeby przyspieszyć rozwój wszechstronnego dobrobytu społeczności ludzkiej i podtrzymać właściwą obywatelską i religijną wolność. który swymi korzeniami sięga nawrócenia w 988 r. rusini. gdy Kościół Bizantyńsko-Ukraiński zostanie patriarchatem. Josyf Slipyj (1892-1984) (mianowany kardynałem w 1965). oraz innych częściach świata. słowacki. Stała obecność Boga wśród zgromadzonego ludu wyraża się przez przepowiadanie.Leksykon teologiczny (CCEO 151-154). Są dwa takie Kościoły: Bizantyńsko-Ukraiński i Syryjsko-Malabarski. Największy (ok. a w 1963 r. Kościół bizantyńsko-ukraiński. Stanach Zjednoczonych. lud Boży. będące ostatecznym dowodem i znakiem tego. by być niezależnymi od moralnych zobowiązań głoszonych przez Kościół (por. Kościół 2. a szczególnie wspólnota w Stanach Zjednoczonych. Słownik języka polskiego s. źródła wschodniego prawa kanonicznego. symfonia. które w swoim własnym zakresie są od siebie niezależne. biskup. kościół. węgierski. kiedy to wielu Rusinów przeszło na katolicyzm. Zob. został mianowany arcybiskupem grekokatolickiego Lwowa. papież. malankarski. to jednak państwo i jego przywódcy nie mogą sobie rościć prawa do tego. bułgarski. jest ich osiem: białoruski. że doczeka chwili. Jest pięć autonomicznych (= sui iuris) Kościołów metropolitalnych: etiopski. Kościół i państwo. zamek. Zob. Zob. powinny jednak ze sobą harmonijnie współpracować. która zachowuje łączność z arcybiskupem z Canterbury. musi zwracać się do papieża o zatwierdzenie. przepowiadanie duszpasterskie i organizację tej wspólnoty. 2. na której czele stoją biskupi. Kościół ruski w Stanach Zjednoczonych oraz włosko-albański (bez metropolity). gdy tylko odzyskali wolność pod rządami Michaiła Gorbaczowa (ur. rumuński. Chociaż członkowie Kościoła sami ze siebie nie mają żadnego prawa do narzucania własnego zdania w sprawach politycznych.). c. albański i rosyjski. Są one autonomiczne pod względem swej administracji wewnętrznej i podlega im kilka diecezji (CCEO 155173). Wydawnictwo WAM. patriarcha. przynależność tę odrzucili. DH upassim). cechy kościoła. polegającą na wzajemnej łączności Kościołów lokalnych pod przewodnictwem Kościoła rzymskiego. księcia Włodzimierza z Kijowa na Rusi. grecki. wolność religijna. Arcybiskup większy. Kościół episkopalny. D) Zwykły Kościół sui iuris. Zob. kościoły wschodnie. skąd chrześcijaństwo rozprzestrzeniło się na tereny wchodzące obecnie w skład Rosji. paliusz. diaspora. Kościół katedralny. 1931). Kraków 2002 80 . Znaczna diaspora (prawie milion) ukraińskich katolików znajduje się w Kanadzie. Stosunki między tymi dwoma instytucjami. Józef Stalin (1879-1953) zmusił ukraińskich katolików do przyłączenia się do Kościoła prawosławnego. ciało Chrystusa. Zmarł mając wciąż nadzieję. twierdza). Ta silna mniejszość katolicka istnieje na Ukrainie od czasu Unii Brzeskiej (1596). kościoły wschodnie. Kościół. patriarcha. Kościół grekokatolicki.

Sobór Efeski. Obecnie katolickich spadkobierców tego Kościoła nazywamy Chaldejczykami. 1. Zob. Kościół Maronicki. jeżeli zachowuje łączność z innymi Kościołami miejscowymi. Jej cechą znamienną jest obrzęd okadzania po Liturgii Słowa oraz modlitwa pożegnalna przy ołtarzu na samym końcu. Ta odmiana chrześcijaństwa rozwijała się pod niewielkim wpływem greckim. kościół 2. czyli prymasa. zjednoczony z Rzymem i istniejący w Libanie. W czasach późniejszych na Zachodzie był on dobrze znany jako “Kościół nestoriański”. Kościoły wschodnie. jakobici. katolicyzm. SC 41-42. Kościół Wschodnio-syryjski ze stolicą w Edessie. ponieważ znajdował się on na wschód od impeńum rzymskiego. Sobór Watykański II naucza. obecnym na Zachodzie i na Wschodzie. 2). które przetrwały po zerwaniu łączności z Kościołem powszechnym. Zob. Lud Boży ukazuje sam siebie w sposób bardziej widzialny (zob. 1. W chrystologii jego poglądy zostały ustawione przez podobnie myślących teologów. trzy rozdziały. kościół wschodni asyryjski. 22). Kraków 2002 81 . na synodzie w Seleucji-Ktesifon (Persja) zreorganizował się pod kierownictwem swego własnego katolikosa. 1 Kor 1. niebo. Jeżeli idzie o liturgię. Środkowowschodni Kościół. najstarszy z tych. b. Wspólnota zebrana wokół swego biskupa może się w pełnym znaczeniu nazywać “Kościołem”. zjednoczony z Rzymem i posługujący się liturgią grecką d. Zob.uciekli do Persji. Kościół Zachodniosyryjski ze stolicą w Antiochii. Podstawową Liturgią Eucharystyczną jest liturgia św. c. Tę liturgię zazwyczaj się sprawuje w języku narodowym: w arabskim na Bliskim Wschodzie. a także (ze względu na pochodzenie) Kościołem jakobitów. teologia antiocheńska. którzy nie mają łączności z Rzymem. katolickość. malayamskim w Indiach i angielskim w Stanach Zjednoczonych. tych zaś. patriarcha Asyryjskiego Kościoła Wschodniego Mar Dinkha IV razem z papieżem Janem Pawłem II podpisali wspólną “Deklarację chrystologiczną”. Jakuba. patriarchaty prawosławne. ma bowiem przynajmniej siedemdziesiąt anafor eucharystycznych i wiele zmiennych tekstów dla innych obrzędów. Kościół unicki. Ef 1. jak wszystkich chrześcijan (Mt 16. która może pochodzić z czasów apostolskich. pielgrzymujący Kościół tu na ziemi w odróżnieniu od Kościoła cierpiącego (oczekującego). Edessa. maronici. Kościół zachodniosyryjski. Wielki Tydzień. którzy . W 410 r. Asyryjczykami. oraz od Kościoła triumfującego. 18. Kościół wschodni. ponieważ odrzucił uchwały Soboru Efeskiego (431). to Kościół Zachodniosyryjski jest niezwykle bogaty.wypędzeni z Edessy przez cesarza Zenona w roku 489 . eklezjologia.Leksykon teologiczny Kościół miejscowy. Rz 16. Nowy Testament wyrazu “Kościół” używa zarówno na oznaczenie miejscowych zgromadzeń (Dz 8. AG 19-22). Kościół bizantyńsko-ukraiński. prawdopodobnie przez misjonarzy pochodzących z Palestyny i Edessy. ponieważ Kościół ten został założony w bardzo wczesnym etapie rozwoju chrześcijaństwa. Kościół rzymskokatolicki. Ten Kościół zwano często (polemicznie) monofizyckim. monofizytyzm. W listopadzie 1994 r. Kościół Melchicki. 350-428). Wydawnictwo WAM. Zob. a w 424 roku na synodzie w Markabcie ogłosił swą niezależność i swoją własną stolicą ogłosił Seleucję-Ktesifon nad Tygrysem w Persji znajdującej się poza wpływami cesarstwa bizantyńskiego. Zob. chrześcijanie malabarscy. anafora. jego wyznawcy jednak wolą siebie samych nazywać Zachodniosyryjskim Kościołem Prawosławnym. która oficjalnie zakończyła wszelkie różnice doktrynalne oraz zapowiadała bliską współpracę w przyszłości (ND 683). LG 26. obrządek. czyściec. Jest to jedna z czterech głównych gałęzi tradycji syryjskiej. eucharystia. Kościół wojujący. Widzialny. asyryjski. melkici. że jeżeli biskup diecezjalny przewodniczy liturgii. czyli od świętych już przebywających w niebie. Za głównego swego teologa uważał Kościół wschodni Teodora z Mopsuestii (ok. Kościół ten nazywamy “Kościołem wschodnim”. Zob. czyli dusz czyśćcowych. nestorianie. które wszystkie wyrastają z wczesnej tradycji monastycznej: a.

24). że nasz wszechświat został powołany do istnienia przez całą serię osobnych Bożych interwencji “od zewnątrz”. 7.9). (a) jakimi motywami i sposobem myślenia kierowali się autorzy biblijni redagując. Krytyka biblijna. Zob. Zob. Podziemne pomieszczenie pod kościołem albo jego ołtarzem. paruzja. CCEO 876 § 3). Szczególnie Jego przypowieści wskazywały. Krytyka literacka zajmuje się wartością i wpływem tekstów biblijnych jako dzieł Wydawnictwo WAM. 28. Krytyka tekstu stara się ustalić w miarę możliwości dokładnie pierwotne słownictwo pism Starego i Nowego Testamentu. (b) jaką myśl i jakie orędzie chcieli przekazać swoim konkretnym odbiorcom. jakie do nas dotarły. które weszły w skład ksiąg biblijnych takich. Augustyna z Hippony (354-430) robi się to często. posługująca się różnymi sposobami naukowymi. zwłaszcza prawosławnych. ale jako wyłączny dar Bożej dobroci. fundamentalizm. Zob. pogrzeb 1. że “bliski jest Bóg i Jego zbawienie”. Pojęcie to odnosi się także do skierowanego przeciw ewolucjonizmowi poglądu tych. fragmentów. które często zawiera groby męczenników. Dla Jezusa głoszenie. Nauka głosząca. Nowoczesna próba pełniejszego zrozumienia Pisma Świętego. Obecnie Kościół katolicki zezwala na kremację pod warunkiem. którzy opowiadania Księgi Rodzaju wyjaśniają w taki sposób. 21. Stary Testament nie tylko. cmentarz. 2. 12-14. 17. 20. by weszli do tego królestwa albo żeby je przyjęli tak. Jezus samego siebie oddał na służbę obecnego (Mt 12. Rz 3. 21) i przyszłego (Mt 8. które nadchodzi niejako nagroda za ludzkie czyny. 3-8. oznaczało tyle. 1 J 1. 7.oparte na miłości . zbawienie. jak dziecko przyjmuje podarunek. “stwarzać”). niebo. ale nakazywał śmierć przez spalenie za pewne ohydne grzechy (Kpł 20.23. a także z takich źródeł zewnętrznych. posługując się dowodami zaczerpniętymi z innych pism. Jezus zachęca swoich słuchaczy do tego. katakumby. Kraków 2002 82 . “ukryte miejsce”). co wypowiedź. przypowieści i wydarzenia cudowne).14. o tym zatem Bożym dziele zbawienia. i dowodzą. że każda dusza ludzka jest stworzona bezpośrednio przez Boga (por. Krucjaty (łac. Usunięcie martwych ciał poprzez spalenie. 9. “crux = krzyż”). Kremacja (gr. “palenie”).Leksykon teologiczny Kreacjonizm (łac. Łk 11.stosunki z Bogiem (Wj 24. Królestwo Boże. DH 3896). Hbr 9. 15). ale od czasów św.35). Zob. zmartwychwstanie umarłych. 14) i nowe . Mk 14. Jednakże wielu chrześcijan. Krytyka przekazu bada sposób przekazywania ustnego lub na piśmie. czuje do kremacji silną niechęć. 25. odziedziczone przez siebie przekazy. 18-19). Zob. przymierze. Nowy Testament nie utożsamia wprawdzie królestwa Bożego z Kościołem. oczyszczenie z grzechów (Kpł 16. Zob. jak zabytki archeologiczne i literatura pozabiblijna. czasami w kilku etapach. ewolucja. Ap 7. Krytyka historyczna próbuje wyjaśnić datę powstania oraz genezę (kontekst i cel. 11) Bożego panowania na świecie. Ostateczne zbawcze wkroczenie Boga w dzieje już się odbywa przez przepowiadanie Jezusa.rodzona przez rodziców. Jego naukę i cuda (Mt 4. kościół 2. w jaki to robią fundamentaliści. jak krew rozumiano w Starym Testamencie. Krypta (gr. Podstawowe orędzie Jezusa o ostatecznym królestwie Bożym (Mk 1. śmierć. 1. że nie jest traktowana jako zaprzeczenie zmartwychwstania ciał (CIC 1176 § 3. która współcześnie zaczyna nabierać kształtów. czyli okoliczności) każdej księgi biblijnej. l P l. że nie akceptował kremacji. Krytyka formy zajmuje się analizą i klasyfikacją stylu języka biblijnego i sposobu pisania (np. a nie -jak się tego domagają traducjoniści . 13. eschatologia. że “królestwo Boże jest blisko”. Krytyka redakcyjna studiuje. dusza. 22-23. ekspiacja. wyprawy krzyżowe. świętych lub innych osób (na przykład fundatorów lub dobroczyńców tego kościoła). Krew Chrystusa. W nawiązaniu do tego. Krew Jezusa wyraża i sprawia wyzwolenie ze śmierci do życia (Wj 12. w jakim znaczeniu królestwo Boże jest rzeczywistością eschatologiczną. Chrześcijaństwo długo sprzeciwiało się zwyczajowi kremacji.

wkorzenienie w kulturę.24. chrześcijanie malabarscy.oto kilka sposobów przywoływania na pamięć śmierci Chrystusa. Kościół zawsze wspomina i ukazuje krzyż podczas udzielania sakramentów świętych. Kult świętych. zob. Zob. 251-356) i św. Kult (łac. Marcin z Tours (zm. Zob. Kraków 2002 83 . czego w Kościele zachodnim się używa do sakramentu bierzmowania. którzy nie byli męczennikami. W Kościele wschodnim Liturgię Eucharystyczną sprawuje się na antimension. czyli fragmencie płótna z relikwiami. wyrazem “krzyżmo” oznacza się tam to. z ich dawnych dziejów (Syr 44. Święto Podwyższenia Krzyża św. żeby streścić to. Ołtarze konsekruje się tylko po umieszczeniu w nich relikwii (CIC 1237 § 2). Krzyż (z łac. krytyka biblijna. pentateuch. mające na celu naśladowanie ich życia i wyjednanie sobie ich wstawiennictwa u Boga. redaktionsgeschichte. “crux” po przemianach fonetycznych przez staroczeskie “kriż”). 12-16). zwłaszcza od chwili powstania Ruchu Oksfordzkiego. Pierwszymi świętymi. Zob. 1-12. adoracja. “z drugiego wykazu.Leksykon teologiczny literatury (por. 2 Mch 15. Zob. z drugiego schematu”). Księga czytań liturgicznych. które zostały przekazane w języku greckim (Septuaginta). Znak krzyża. jest połączeniem krzyża z kwiatem lotosu i stanowi świadectwo starożytnego wkorzenienia w kulturę. co było istotne w jego orędziu (1 Kor 1.lub siedmiowieczny Coonan Cross (“zgarbiony krzyż”) znaleziony przy grobie św. ewangelie synoptyczne. wątek ten przejął autor Listu do Hebrajczyków. W Kościołach wschodnich krzyżmo jest nazywane myron. 1 -50. Krzyżmo. będący świadectwem śmierci Chrystusa dla naszego zbawienia. udzielania sakry biskupiej oraz konsekracji kościołów i ołtarzy. 17-18). theologia crucis. W Kościele zachodnim olej poświęcany przez biskupa (z innymi olejami) w Wielki Czwartek podczas odprawianej rano Mszy Krzyżma św. Odkupicielowi i Uświęcicielowi. Zob. przypowieści. Paweł posłużył się nim. obchodzone 14 września. ND 235-236). źródło “Q”. apokryfy. okazywanie czci”). podczas święceń kapłańskich. Zarówno na Soborze Nicejskim II (787) przeciw wschodnim obrazoburcom. Krytyka historyczna. hermeneutyka. oddawanie czci Bogu. Orygenes (ok. “oddawanie czci. septuaginta. a w tradycji rzymskiej także Droga Krzyżowa . a w mniejszym zakresie przez Kościół anglikański.ok. czyli pomazaniem. DH 3828-3831. 254) pierwszy zajął się poważnie nabożeństwem do świętych.. ikona. Zob. z drugiej listy. byli: św. który się umieszcza na ołta- Wydawnictwo WAM. Cześć okazywana zmarłym ludziom o wybitnej świętości. Zob. Zob. redaktionsgeschichte. Cześć religijna należna Bogu jako Stwórcy. Zazwyczaj tej mieszaniny oleju z oliwek i balsamu używa się podczas udzielania sakramentu chrztu i bierzmowania. Krytyka redakcyjna. Katolicka nazwa tych sześciu ksiąg (oraz fragmentów innych ksiąg) Starego Testamentu. Zob. sens Pisma świętego. Księgi deuterokanoniczne (gr. lekcjonarz. Kult chrześcijański kładzie nacisk raczej na uwielbienie i dziękczynienie niż na błaganie. a których nie ma w kanonie Pisma hebrajskiego. który wylicza wiele bohaterów i bohaterek w wierze Starego Testamentu (Hbr 11. Tomasza Apostoła w Mylapoor niedaleko Madrasu. Św. namaszczenie. 1). a zostali otoczeni kultem. jak na Soborze Trydenckim (1545-1563) przeciw protestanckim obrazoburcom. Kościół katolicki potwierdził wagę kultu świętych. Antoni Opat (ok. Księgi mojżeszowe. 397). Święci są czczeni w sposób szczególny przez Kościół katolicki i prawosławny (UR 15). Sześcio. 185 . Żydzi czerpali natchnienie z wielkich postaci. adoracja Krzyża w Wielki Piątek. Charakterystyczny dla chrześcijan znak. Wcześni chrześcijanie oddawali cześć Najświętszej Maryi Pannie i męczennikom.

świętych obcowanie. We mszy łacińskiej następuje ono po antyfonie na wejście i po akcie pokutnym (chyba że jest w niego włączone). zmiłuj się nad nami”). może być zakwalifikowane jako defide divina (łac. Jeżeli zostało uroczyście określone przez Najwyższy Urząd Nauczycielski Kościoła. Organizacja chrześcijańska. że jest skierowana do Trzech Osób Trójcy Przenajświętszej). duchowość. Zob. oraz “nadzorcy”. “opinia odrzucona” (łac. Człowiek mający zwierzchnie prawa do kogoś lub czegoś i pełną kontrolę. 1640-1697). który głosił konieczność całkowitego oddania się Bogu. Stały dawniej wachlarz katolickich not teologicznych ostatnio bardzo stracił na znaczeniu. W roku 1687 de Molinos został potępiony przez swojego dawnego przyjaciela. święty. Zob. b. “teologicznie pewne”. spokój”). kanonizacja. W obecnej korespondencji Kongregacja Nauki Wiary stosuje takie kwalifikacje negatywne jak “błędy”. gloria. ruch oksfordzki. Kuszenie. skierowana do Chrystusa Pana (chociaż później uważano. Ocena poszczególnych twierdzeń teologicznych w odniesieniu do prawd objawionych i nauki Kościoła. że są przeciwnikami wojny. że podczas słuchania słowa Bożego wpadają oni w mistyczne drżenie. męczennik. Wydawnictwo WAM. intonuje ją celebrans (lub chór). “poważne dwuznaczności doktrynalne”. ponieważ sądzono. Kwalifikacja teologiczna. Do innych twierdzeń stosuje się kwalifikacje takie. pielgrzymka. hiperdulia. herezja. “Panie. Jeżeli twierdzenie zawiera siew źródłach objawionych. Franciszka de Salignac Fenelona. zarówno mężczyzn jak kobiet. “Pan”) a. których zadaniem jest dopilnowanie przestrzegania praw Kościoła. nieomylność. zazwyczaj jednak się ich nazywa “kwakrami”. teologumenon. Madame Guyon (1648-1717) oraz czołowego pisarza z zakresu duchowości. otrzymuje kwalifikację defide definita (łac. pokusa. Istniej ą jednak wśród nich “starsi”. na którym się umieszcza patenę i kielich). Kwakrowie (z ang. oraz “niebezpieczne dwuznaczności”. “Quakers = trzęsący się. teologia. O sprzyjanie kwietyzmowi oskarżano też sławną mistyczkę. grzeczna forma zwracania się do kogoś drugiego. Do kwalifikacji negatywnych należały “herezja”. Wydany w roku 1989 dokument Międzynarodowej Komisji Teologicznej (O interpretacji dogmatów) nawoływał do jego przywrócenia. kolekta 1. 2374). Nauka ich kładzie nacisk na wewnętrzne oświecenie dokonane przez żyjącego Jezusa Chrystusa. ale przed Gloria i kolektą. cud. wspólnota anglikańska. Zob. jak: defide ecclesiastica (łac. którego potępił Innocenty XII w roku 1699 (DH 2340-2374).Leksykon teologiczny rzu i który pełni podobną funkcję. modlitwa Jezusa. “bardzo bliskie wiary”) i theologice certum (łac. piis auribus offensiva). Kyrios (gr. beatyfikacja. którzy przewodniczą zgromadzeniom modlitewnym. fidei proximum (łac. arcybiskupa Cambrai (1651-1715). Zob. Organizacja ich Kościoła opiera się na kapłaństwie wszystkich wiernych. Sobór Trydencki. drżący”). “quies = pokój. relikwie. Zob. DH 2201-2269. DH 2269. W konsekwencji odrzucają sakramenty i posługiwanie wypływające ze święceń kapłańskich. które “obraża pobożne uszy” (łac. założona przez Georga Foxa (1624-1691). a powtarza zgromadzenie wiernych. “na podstawie wiary Bożej”). zob. Innocentego XI (papieża wiatach 1676-1689) (zob. sobór powszechny. Kraków 2002 84 . “na podstawie wiary określonej dogmatycznie”). Zob. Szkoła duchowości założona przez Michała de Molinosa (ok. Trzykrotnie powtarzana prośba o zmiłowanie. “na podstawie wiary Kościoła”). jak łaciński korporał (płótno. opinio reprobatd) oraz stanowisko. ND 2007). urząd nauczycielski Kościoła. która się oderwała od Kościoła anglikańskiego. Siebie samych nazywają oni “przyjaciółmi prawdy”. Sobór Nicejski II. Kyrie eleison (gr. Kwakrowie znani są także z tego. W liturgiach wschodnich jest najczęściej odpowiedzią w czasie litami. co zmniejszało ludzką odpowiedzialność i zwalniało od zewnętrznych praktyk religijnych jako zbytecznych. Kyrie wprowadzono do liturgii antiocheńsko-jerozolimskiej przynajmniej od 350 roku. Kwietyzm (z łac.

unieważnienie. cały wachlarz znaczeń pośrednich. którą błędnie interpretował jako odmianę laksyzmu.3-8). ND 2005) i przez Innocentego XI (papież w latach 1676-1689) w roku 1679 (DH 2101-2165. Błażej Pascal (16231662) w wydanych w roku 1657 Prowincjałkach zaatakował kazuistykę jezuicką. ekskomunika. “sprowadzenie do stanu świeckiego”). Kodeks z roku 1983 ograniczył ilość takich kar. Ten sam wyraz grecki i hebrajski oznacza także naród przeciwstawiony jego przywódcom: kapłanom. aborcja. wspólnoty podstawowe. Łk 19. na mocy której duchowny zostaje zwolniony ze swoich obowiązków i wraca do stanu świeckiego. Flp 2. jest On wyraźnie uznany za kogoś więcej niż człowieka. Iz 14. 20-21). Wierni. którą zaciąga człowiek samorzutnie po dokonaniu konkretnego przestępstwa (zob. laikat. hierarchia. 1 Kor 12. DH 3050-3075. Laicyzacja. 20. Późniejsze ostre rozróżnienie między duchowieństwem a laikatem czasami zawierało w sobie mocny nacisk na to. Zob. Nowy Testament uznaje. jest ekskomunika. bierzmowanie i Komunię św. obowiązków i darów Ducha Świętego. Duchowny sprowadzony do stanu świeckiego nie może wykonywać swojej posługi. W Kodeksie prawa kanonicznego dla Kościołów wschodnich nie ma kar latae sententiae. 14. ND 2006). której wyrok nie podlega żadnej apelacji. chyba że zostało udowodnione. które istnieją do dzisiaj. Akt laicyzacji sam z siebie nie zwalnia z obowiązku zachowania celibatu. (1 P 2. Kiedy Jezus otrzymuje tytuł “Pan” (Mk 12. rygoryzm. Procedura prawna. Laksyzm (łac. którego uważano za boga). ND 818-840). duchowieństwo. LG 30-38. “rozluźnienie”). Ta zmiana stanu jest względna. Pwt 7. CIC 1314. ale nie otrzymali święceń wyższych i nie stali się duchownymi. Zob. 31. Zob. Wj 19. hebrajski Stary Testament posługuje się wyrazem “am”. 3-7. 2). Zob. święcenia. Przykładem takich kar. Lambeth. Uczeni spierali się co do tego. który uwalniał chrześcijan od wypełniania ich obowiązków z powodów błahych i niewystarczających. Rz 12. Laikat (gr. duchowny. Na oznaczenie. chyba że zachodzi niebezpieczeństwo śmierci (zob. 11. 3. LG 9). Zgody na powrót do stanu świeckiego można udzielić diakonom z ważnych powodów.2. 39-42. kapłaństwo. ważność. który to wyraz Septuaginta oddaje wyrazem greckim “laos” (por. że Izrael jest wybranym ludem Bożym. ponieważ nigdy nie można unieważnić ważnie otrzymanych święceń kapłańskich. czy ten tytuł chrystologiczny jest pochodzenia starotestamentalnego. by je wykonywać w harmonijnej współpracy dla dobra całego Kościoła (zob. Tę jednostronność spojrzenia wyrównał Sobór Watykański II. 18. a także CIC 224-231). Jr 26. a kapłanom tylko wtedy. Laksyzm został potępiony przez Aleksandra VII (papież w latach 16551667) w roku 1665 (DH 2021-2065. iż święcenia są nieważne. jednakże dowody mocno przemawiają za żydowskim pochodzeniem tego tytułu i bardzo wczesnym stosowaniem go przez chrześcijan w odniesieniu do Jezusa. 9-10). CIC 976). J 20. które zostały dane po to. Kara kościelna. ferendae sententiae. Siedemnastowieczny kierunek w teologii moralnej. 36. Jehowa. czy też hellenistyczno-pogańskiego (bo tak się zwracano do władcy. że Kościół się składa z całego Ludu Bożego. “lud”). prorokom lub książętom (zob. Proces sprowadzenia do stanu świeckiego jest zastrzeżony Stolicy Apostolskiej. w jaką się wpada automatycznie po znieważeniu Najświętszego Sakramentu (CIC 1367) albo po dokonaniu przerwania ciąży (CIC 1398). duchowny.11). chrystologia. najświętszy sakrament. Zob. konferencje w Lambeth. CCEO 394-398). Zob. probabilizm. że istnieją różne rodzaje posługiwania. ale także przypomniał ludziom świeckim o ich wspólnym powołaniu do świętości i do szerokiej odpowiedzialności w życiu Kościoła i świata (AA passim. Ap 2. który nie tylko podkreślił. a nie z samej tylko hierarchii (zob. Wydawnictwo WAM.Leksykon teologiczny c. 4-31. (łac. 1 Kor 12. kazuistyka. że tylko kler jest prawdziwym Kościołem (zob. 1318). “na mocy wydanego orzeczenia”). 6. 2 P 22. Kraków 2002 85 . Latae sententiae (łac. gdy zachodzi niezwykle ważne uzasadnienie (CIC 290-293. którzy są w pełni włączeni w Kościół przez chrzest. kapłani. W Starym Testamencie Boga nazywa się Panem albo (szczególnie w księgach prorockich) “Panem Zastępów”. duchowieństwo. AG 41.

a zgromadzenie odpowiada na to ustalonymi wezwaniami. a czasami nawet pomijała.na Zachodzie . Augustyna z Hippony (354-430) (DH 246. Kraków 2002 86 . Prosper wywnioskował. rozwój dogmatów. liturgia. Zob. Podczas Mszy św.odgrywa istotną rolę w interpretacji wiary chrześcijańskiej. duchowny. tkwiące korzeniami w powtarzających się wezwaniach niektórych Psalmów (np. co teologia wschodnia zawsze uznawała. Prospera z Akwitanii (ok. którego pełne brzmienie wygląda tak: Legom credendi lex statuat supplicandi (łac. pulpit. Jako sekretarz Celestyna I (papieża w latach 422-432) ułożył on Indiculus (łac. protestantyzm liberalny. nie wylicza liturgii jako locus theologicus (łac. Aksjomat. “miejsce teologiczne”) i wielu go w tym pomijaniu liturgii naśladowało. “prawo modlitwy prawem wiary”). “czytanie”). Teologia zachodnia często traktowała to zagadnienie pobieżnie. metody w teologii. Na Zachodzie litanie zajmują znaczące miejsce podczas sprawowania liturgii Wigilii Wielkanocnej. “adorowanie. zawierająca oficjalne czytania przeznaczone na różne święta i okresy roku kościelnego. Zob. “pulpit do czytania”). długi) oraz synapte (gr. 1-4). Laudes (łac. “wolny. Lektorium (łac. Najlepszym osiągnięciem liberalizmu było trzeźwe spojrzenie na edukację i walka o sprawiedliwość społeczną. Zob. Zob. czytanie. który odrzuca autorytet religijny. Modlitwa . kto odczytuje Pismo Święte podczas obrzędów kościelnych. że powstały w Antiochii pod koniec IV wieku. że stał się odmianą świeckiego humanizmu. “ten. ocenia chrześcijaństwo na podstawie ducha czasu i jest nie do pogodzenia z prawdziwą wiarą. nawiązujący do Oświecenia w popieraniu wolności i postępu i w przyjmowaniu nowych idei głoszonych przez aktualną wiedzę i kulturę. liturgia. święto. Modlitwa w postaci dialogu. oddawanie czci”). otchłań. Ps 188 i 136). Ten. Najczęstszą odpowiedzią jest Kyrie eleison (gr. “pochwały.tytułów Jezusa lub imion świętych. “o prawie wiary niech stanowi prawo modlitwy błagalnej”). Zob. epistoła. Lekcja (łac. pulpit. swobodny”). Z tego. humanizm. “Panie. Lekcjonarz (łac. Kościoły wschodnie zachowały ten starodawny urząd jako jedno z niższych święceń. oświecenie. jutrznia. 465). Limbus (łac. modernizm. List. “błaganie. ND 1913). “kres szaty”). Melchior Cano (1509-1560) w dziele o źródłach i argumentach teologicznych. ludzie świeccy mogą odczytywać Pismo Święte oprócz Ewangelii. że każdy człowiek potrzebuje modlitwy (l Tm 2. zmiłuj się nad nami”). czyli antologię wypowiedzi o łasce zaczerpniętych z pism św. który czyta”). kapłanom i diakonom. Litania do Najświętszej Maryi Panny. Najgorszym zaś było to.Leksykon teologiczny Latria (gr. hiperdulia. kalendarz liturgiczny. podczas której kapłan. Księga liturgiczna. wydaje się. 390 . a który pochodzi od św. Zob. Liberalizm (łac. procesja religijna”). ambona. W roku 1972 po reformie liturgicznej w Kościele katolickim utrzymano jako dwie posługi urząd akolity i lektora. były pierwotnie związane z procesjami. W obrządku bizantyńskim często używane są takie litanie jak ektenai (gr. Chrześcijańskie litanie. oddawanie czci Bogu. w szczególny Wydawnictwo WAM. Zob. uznanym za klasyczne. “połączony”). “rozszerzony. która jest zastrzeżona dla duchownych.lex credendi (łac. wychwalanie”). podczas kanonizacji świętych i podczas udzielania święceń biskupom. że wszyscy ludzie zawsze potrzebują łaski. sakrament święceń. Lektor (łac.ok. “księga czytań”). diakon lub kantor wypowiada całą serię próśb albo . Zob. Rozpowszechniony szeroko kierunek w polityce i religii. “Krótki wykaz”). Litania (gr. Zob. Lex orandi . Zob.szczególnie modlitwa liturgiczna .

roszczący sobie prawo do ujawniania Bożych tajemnic. 9). często jednak kładła nacisk na pożyteczne maksymy mające na celu poparcie czyjejś kariery.jak Hiob .Leksykon teologiczny sposób związana ze sanktuarium w Loreto we Włoszech. np. a podczas Komunii św. Liturgia (gr. Księgi Henocha). jakie poprzedzą (już ustalony) koniec dziejów. W Kościele rzymskim pierwotnie te wszystkie czynności wyrażano określeniem Divina Officia (łac. przeistoczenie. W Nowym Testamencie wyraz ten oznacza działalność kapłańską podczas sprawowania kultu (Łk 1. 39) i przewodzenie polityczne (Pwt 34. Koheleta (albo Eklezjastesa). paruzja.wobec Boga byli bez skazy. 25. a szczególnie wszystkich znaków. czyli w dni świąteczne wolne od postu i wstrzemięźliwości. 1-8) oraz o mądrych i głupich pannach (Mt 25. niedziele i Święto Zwiastowania. w którym nie ma konsekracji chleba i wina. Zob. przypowieść o niesprawiedliwym włodarzu (Łk 16. Dla mądrych tego świata jednak mądrość Boża jest głupstwem (Mt 11. mądrość była zwykle w Starym Testamencie uosabiana. Sprawowanie tej liturgii uobecnia śmierć ofiarną i zmartwychwstanie Chrystusa. 17. Zob. “służba publiczna”). Zob. W obrządku bizantyńskim taką liturgię odprawia się w środy i piątki Wielkiego Postu. Jest ona jednym z duchowych uposażeń Mesjasza (Iz 11. Podobnie jak Słowo Boże. 1. Gatunek literacki. Prawdziwa mądrość pochodzi od Boga i pozwala ludziom odróżnić dobro od zła (1 Krl 3. Sposób pisania powszechny od 200 roku przed Chrystusem do roku 100 po Chrystusie. a kończy się uczestniczeniem w ofiarnym Posiłku podczas Komunii św. Literatura apokaliptyczna (gr. Polega ona na ofiarowaniu chleba i wina. Zob. akatistos. 2). Króla Salomona (zm. wyjawiający”). które się stają Ciałem i Krwią Chrystusa. 16-28). mądrość. mogła być wzorowana na hymnie Akatistos. Apokalipsa św. normalną Eucharystię sprawuje się w soboty. 22-31. sakrament. ale od wieku XVI przyjęto termin bizantyński. Syr 24. 30). który może oznaczać zręczność rzemieślnika (Wj 31. 931) uważano za mędrca par exellence (zob. “zajęcia Boże”). Przypowieści Chrystusa odzwierciedlają mądrość Starego Testamentu. zmartwychwstanie umarłych. Kraków 2002 87 . Księgę Daniela. którzy . 6). Stąd właśnie pochodzi niefortunne określenie: missa praesanctificatorum (“msza darów uprzednio konsekrowanych”). 1-22). Zob. Pierwszy dokument ogłoszony przez Sobór Watykański II był poświęcony liturgii (zob. 1 Kor 1. eschatologia. Mądrość Izraela była głębsza i zmagała się nawet z takimi tajemnicami. eucharystia. post. Wydawnictwo WAM. eucharystia. Pisma apokaliptyczne obejmuj ą zarówno dzieła niekanoniczne (np. Liturgia eucharystyczna. zapowiadając objawienie w Nowym Testamencie odwiecznie istniejącego Syna Bożego (Prz 8. wstrzemięźliwość. komunia święta. oddawanie czci Bogu. Wielki Piątek. Wyrażenie używane na oznaczenie drugiej części Mszy św. objawienie. lex orandi lex credendi. Hbr 8. Syracha (albo Eklezjastyka) i Mądrości (czasami dodaje się do tej listy Pieśń nad Pieśniami i Psalmy). 18-2. Jana i Mk 13). przede wszystkim podczas Liturgii Eucharystycznej albo Mszy św. Wyrazowi “mądrość” odpowiada w języku hebrajskim wyraz hokmah. Msza święta. który doprowadzi do ostatecznego przekształcenia świata. Liturgia darów uprzednio konsekrowanych. zmartwychwstanie zmarłych i sąd ostateczny. zdolności do rządzenia (Wj 41. Zob. ok. następującej po Liturgii Słowa. SC 5-13). wielki post. 5-9). w szerszym znaczeniu wyraża on także czynności związane z posługiwaniem chrześcijańskim (Flp 2. który się rozwinął na starożytnym Środkowym Wschodzie (i gdzie indziej) i który w Starym Testamencie jest reprezentowany przez pięć Ksiąg: Hioba. Literatura mądrościowa. Obrzęd liturgiczny. ofiara. “odsłaniający. 22-8. 6). liturgia słowa. kyrie eleison. jego słynny wyrok w 1 Krl 3. W chrześcijaństwie bizantyńskim od wieku IX terminem tym oznaczano wspólnotowe sprawowanie kultu. szaleni dla Chrystusa. 23. Mądrość starożytna nie unikała wprawdzie zagadnień religijnych i moralnych. 5). jak dzieła kanoniczne (np. Mdr 7. W obrządku łacińskim liturgię darów uprzednio konsekrowanych odprawia się tylko w Wielki Piątek. jak nie wyjaśnione cierpienie tych ludzi. 1-12). Przysłów. rozdziela się Hostie konsekrowane w czasie wcześniejszych Mszy św. Komunia święta.

wieczorem i w południe). b. Oficjalne sprawowanie kultu wspólnotowego. brewiarz. kolekta. czyli prywatne przygotowanie chleba i wina. że duchowni często nie mogą być obecni podczas wspólnych modlitw. podczas gdy ci. jak wielki wpływ wywierał nowy humanizm. De locis theologids (1563) wykazał naocznie. stosowane w systematycznym przedstawianiu doktryny. a także w same te święta. Liturgie św. 17 odnośnie modlitwy rano. f. dziękczynienie i rozesłanie). Ojcowie Kościoła.rozwijały dzienny program wspólnych modlitw. Zob.. Słowo Boże w Piśmie Świętym. Wymieniał on siedem loci. Uczestnicy oddają chwałę Bogu. na które się wszyscy zgadzają”). teologowie i kanoniści. eucharystia. na Zachodzie upowszechnił się “brewiarz” (łac. czyli rozpoczęcie obrzędów trzema antyfonami. d. w niektóre dni po Ewangelii lub homilii odmawia się wyznanie wiary i modlitwę wiernych. życie monastyczne. obrządek. sobory. g. “prymy” (modlitwy pierwszej). w Wigilię Bożego Narodzenia i Trzech Króli (chyba że wypadną w sobotę albo w niedzielę). tylko 1 stycznia. homilia. w niedziele Wielkiego Postu (oprócz Niedzieli Palmowej). w Wielki Czwartek. tradycja apostolska. “laudesów”. Jako dodatkowe pomoce Cano wymienił: Wydawnictwo WAM. ewangelia. Słowo Boże. nieszporów i komplety (końcowej modlitwy odmawianej w nocy). Pierwsza część Mszy św. czyli czytanie Pisma Świętego (w Liturgii Słowa). barokowej i neoscholastycznej (a także humanizmu renesansowego). nony (modlitwy odmawianej o godzinie trzeciej po południu). Kiedy się okazało. które pośrednio lub bezpośrednio zależą od Bożego autorytetu i objawienia. składająca się z modlitw wstępnych wspólnoty zebranej w celu sprawowania czynności kultowych oraz z czytań Pisma Świętego. zob. inaczej mówiąc. Na Zachodzie godziny kanoniczne Bożego oficjum składały się z “matutinum” (modlitwy rannej lub nocnej). Zob. wyznanie wiary.Leksykon teologiczny Liturgia godzin. anafora. który się odbywa w różnych porach dnia lub nocy. e. Liturgia świętego Jana Chryzostoma. łączące wszystkich. 3-8). przy czym ostatnie czytanie jest zawsze fragmentem Ewangelii i po nim powinna następować homilia.zarówno świeckie jak zakonne . CCEO 377). Liturgia słowa. w Wielką Sobotę. Jest to zwyczajna liturgia obrządku bizantyńskiego zastępowana przez liturgię św. a. Msza święta. św. czyli “miejsca wspólne. epistoła. Bazylego i św. którzy się znajdowali na wygnaniu. Locus theologicus (łac. jeżeli wypadną w niedzielę lub poniedziałek. 38-42. enarksis. Ps 55. św. “tercji” (modlitwy o godzinie dziewiątej). Główne tematy będące przedmiotem wiary chrześcijańskiej (=loci communes. Wj 29. synaksis. Melchior Cano (1509-1560) w pośmiertnie wydanym dziele pt. podstawowe zasady i źródła teologii średniowiecznej. “miejsce teologiczne”). “skrót”). Wspólnoty chrześcijańskie . Lb 28. Wszyscy wschodni duchowni katoliccy są zobowiązani do udziału w Liturgii Godzin zgodnie z prawem swego konkretnego Kościoła. Zob. czyli skrócona wersja godzin kanonicznych przeznaczona do prywatnego odmawiania. eucharystia.. wypełniają kapłańskie obowiązki Chrystusa i wstawiając się za całym światem. Kraków 2002 88 . Bazylego. wypraszają dla niego zbawienie (CIC 1173-1175. Liturgia Eucharystyczna (czyli preanafora. jutrznia. nauczanie papieskie. 347-407). Kościoły wschodnie. “seksty" (modlitwy odmawianej o godzinie dwunastej). w określonych porach dnia odmawiali modlitwy (Dn 6. Liturgia przypisywana patriarsze Konstantynopola. Kościół powszechny. Komunia św. Jana Chryzostoma. a polega na odczytywaniu i słuchaniu fragmentów Pisma Świętego (albo innych źródeł) i wspólnym recytowaniu lub śpiewaniu psalmów albo innych modlitw. nieszpory. Jakuba mają następujący układ: prothesis. antyfona. c. 10. Msza katechumenów. Janowi Chryzostomowi (ok. Żydzi wspominali Boże błogosławieństwa przez składanie porannej i wieczornej ofiary w świątyni (zob.

żeby ukazać Logos jako Boży wzorzec i cel aktywny w stworzeniu.). Za sakramenty rzeczywiście ustanowione przez Chrystusa luteranie uznają tylko chrzest i Eucharystię. Żydowski filozof. literatura mądrościowa. Zob. protestanci. gdzie w roku 1517 ogłosił swoje sławne tezy w liczbie 95. Luteranizm ogarnął dużą część Niemiec. W filozofii greckiej wyrazem tym oznaczano rozum. apropraiacja. a także kraje skandynawskie. Naukę tę można ująć krótko w następujący sposób: sola fides. Zob. 1-14. beroth. kościół. depozyt wiary. arianizm. światło chwały. wiara i uczynki. Filon z Aleksandrii (ok. Wydawnictwo WAM. W roku 1521 został ekskomunikowany przez papieża Leona X.6. został profesorem Pisma Świętego w Wittemberdze. “Słowny” charakter tego tytułu chrystologicznego podsuwa myśl. apolinaryzm. objawienie. oddzielony od innych narodów i obdarowany przez Boga specjalnym przymierzem (Wj 5. Od starożytności wyrazu “Logos” oraz wyrażenia “Syn Boży” używano wymiennie na oznaczenie drugiej Osoby Trójcy Przenajświętszej. lex orandi . Jr 31. sola fides. tradycja. a także w katechizmach Lutra. Ps 33. Sobór Trydencki. eklezjologia. Ludzie świeccy. Luteranizm. metody w teologii.20). W Starym Testamencie była mowa o Logosie jako o mocy stwórczej oraz ojej uosobionym samo-objawieniu (Iz 55. Razem ze wspólnotami w Stanach Zjednoczonych i gdzie indziej niemal wszystkie te Kościoły tworzą obecnie Światową Federację Luterańską. czyli usprawiedliwienie jest wyłącznym dziełem łaski Bożej. laikat. 11-16)). Zob. 9-10. w Obronie augsburskiego wyznania wiary (1531). tytuły chrystologiczne. do ok. prawo i Ewangelia. “światło chwały”). 9. 3-6. twórcy reformacji niemieckiej. sola gratia. filozofów i prawników. Światowa Federacja Luterańską obejmowała 124 Kościoły członkowskie w 69 krajach. Zob. 1 J 1. przede wszystkim w Augsburskim wyznaniu wiary (1530). reprezentujące 57. której centralne biuro znajduje się w Genewie. Ap 21. Ps 100. brakuje jej jednak większego uwzględnienia tajemnicy i włączenia do loci theologid historii zbawienia i liturgii. przez które “wszystko się stało" i które “stało się Ciałem i zamieszkało między nami” (J 1. Kraków 2002 89 . i. czyli że usprawiedliwienie otrzymuje się przez samą wiarę (nie przez dobre uczynki). Logos (gr. teologia wyzwolenia. czyli że Pismo Święte (a nie ludzkie tradycje) jest jedyną pełną powagi zasadą wiary. 3). w Artykułach szmalkaldzkich (1536). Lumen gloriae (łac. Luteranizm kładzie bardzo wielki nacisk na Krzyż Chrystusa i na niewolę ludzi w więzach grzechu. Pwt 4. 20. w jaki sposób objawienie Boga osiągnęło szczyt w historycznym wcieleniu Słowa. Jana Logos jest istniejącym odwiecznym Słowem Bożym.Leksykon teologiczny h. Metoda głoszona przez Cano wywarła wielki wpływ. w proteście przeciw gorszącemu sprzedawaniu odpustów. Zob. Typowe poglądy luteranizmu można odnaleźć w pismach luterańskich zawierających wyznania wiary. Iz 43.. 50 po Chr. przymierze. 25-26. rozum naturalny. 3). tradycja. liturgia. 33. Ap 19. “słowo”.6 miliona z 61 milionów luteranów na świecie. Odmiana chrześcijaństwa biorąca początek od Marcina Lutra (1483-1546). 20-21. 1-2. 19. Zob. Zob. wyznanie wiary Lukarisa. sola Scriptura. Po wstąpieniu do augustianów w 1505 r. który przenika wszechświat i nim rządzi. 1 P 2. 1. Słowo Boże. Według Nowego Testamentu wierzący w Chrystusa tworzą nowy Lud Boży (Rz 9. sola gratia. dogmat. sola Scriptura.lex credendi. W 1998 r. Izrael jako naród wybrany przez Boga. teologia Janowa. Sobór Watykański II wyrażeniem “Lud Boży” posłużył się jako główną nazwą oznaczającą Kościół (LG 9-17) i to zagadnienie następnie rozwijali główni przedstawiciele teologii wyzwolenia. reformacja. założoną w 1948 r. 107. 10-11. “rozum”). Sobór Nicejski I. odpusty. neoscholastyka. W myśli św. Lukaris Cyryl. 7. doksologia. łączył filozofię grecką z literaturą mądrościową Starego Testamentu. “orędzie”. usprawiedliwienie. j. historię i tradycję. przypisywanie. Lud Boży. 20 przed Chr. 6-8.

Dz 2. 22.. wiara. Paweł przywołuje Chrystusowe “łamanie chleba” podkreśla jego społeczne znaczenie ze względu na hojne dzielenie się i budowanie społeczności (np. zostajemy usprawiedliwieni i uświęceni (1 Kor 6. którzy nie mogli być obecni . arianizm. Od samego początku chrześcijanie uznawali szczególną rolę sakramentów w życiu łaski. która odpowiadała późniejszej chrześcijańskiej modlitwie przed jedzeniem. 1 Kor 11. 30-31. nazywamy ją (tylko) wystarczającą. 26. W Dziejach Apostolskich “łamanie chleba” czasami odnosi się do Eucharystii (np. Zob. usprawiedliwienie. Łaska. 21-26. zastosował sam Jezus podczas ustanowienia Eucharystii. liturgia. On sam wykazywał skłonności semiariańskie (zob..24). 27). którego używa się na oznaczenie nowego nieustannego życia w Chrystusie spowodowanego przez łaskę (nie stworzoną). przybranie za dzieci Boże. Pełnia łaski Chrystusowej (J 1. “łaska uczynkowa” jest skutkiem działania Ducha Świętego w odpowiedzi na nasze szczególne potrzeby albo wspiera nasze szczególne czynności. Początkowo część Hostii była później rozdzielana wśród tych. Odmienna od habitualnej. uświęcenie. 3. że “Jezus wziął chleb i (. powoduje ona bowiem stan uświęcenia u samych podstaw. Paweł (1 Kor 11. jest to bowiem łaska. Często nazywa się ją “łaską uświęcającą”. Macedonianie. do której obecnie odwołuje się w liturgii rzymskiej znak pokoju. 3-5) i dar Ducha Świętego (Rz 5. “urząd nauczycielski Kościoła”). 1 P 1. 35). 13-16. Podczas Mszy św. 19). Zob. 42. Kontekst. przekształca ludzką naturę (“łaska stworzona”) i uprzedza przyszłe życie w niebie. mówi również o tym św. DH 151. odmawiając modlitwę lub śpiewając hymn dziękczynienia . 4.Leksykon teologiczny Łamanie chleba. Udzielanie się Boga (zwane często “łaską nie stworzoną”) oznacza przebóstwienie naszego ludzkiego życia i podnosi nas na nowy i nie zasłużony stopień stosunków stworzenia ze Stwórcą. niebo. 25. biskupowi Konstantynopola od roku 342 do złożenia z urzędu przez synod ariański w roku 360. tuż przed Komunią. przebóstwienie. nawyki. mianowicie zbawienie w Chrystusie przez wiarę (Rz 3. świętość. dary ducha świętego. Termin zaczerpnięty z życia codziennego na Bliskim Wschodzie. semiarianie. 5-8). Nie wydaje się. są jednak wątpliwości co do tego. by tak było przed rozbiciem okrętu św. urząd nauczycielski Kościoła. 5) sprawiający. 14-16) i członkami Ciała Chrystusowego (1 Kor 12. 16-17) daje nam nowe narodzenie (J 1. Sobór Konstantynopolitański I.) połamał” (Mt 26. Mk 14. Zob.było to wyrazem chrześcijańskiej jedności. Każda łaska dana przez Boga. Na przykład dzięki sakramentowi chrztu św. wizja uszczęśliwiająca. Duch Święty. że się stajemy przybranymi dziećmi Bożymi (Rz 8. 3. którzy odrzucali bóstwo Ducha Świętego (zob. której Bóg chce udzielić wszystkim ludziom (1 Tm 2. w obrządku ambrozjańskim konsekrowany chleb łamie się przed Ojcze nasz. pelagianizm. Zob. w obrządku łacińskim po. gdzie chleb w kształcie płaskiego placka łatwiej jest ułamać niż ukroić. Ojcowie rodzin żydowskich na początku posiłku łamali chleb i dzielili się nim z obecnymi. która nazwę zawdzięcza Macedoniuszowi. Jeżeli człowiek odmawia przyjęcia takiej łaski. 9-11). Łaska skuteczna. otrzymujemy przebaczenie grzechów. DH 156. Sekta. Duch Święty. jeżeli została przez człowieka dobrowolnie przyjęta. 4-6). Zob. ND 131). 46). Wydawnictwo WAM. W obrządku bizantyńskim kapłan. Łaska habitualna. 2527). 34-35). nadprzyrodzoność egzystencjalna. w którym św. łamie konsekrowany chleb na cztery części. Kraków 2002 90 . eucharystia. Łk 22. 13. przez działanie Ducha Świętego. Pawła na Malcie (Dz 27. Magisterium ecclesiae (łac. które potem układa na palenie w formie krzyża. Dwaj uczniowie w Emaus poznali zmartwychwstałego Chrystusa po łamaniu chleba (Łk 24. 20-22). Na Soborze Konstantynopolitańskim I (381) został wprawdzie potępiony razem z tymi.ceremonię tę. Ef 2. ale przede wszystkim dar najważniejszy. duchoburcy. Wyrażenie. czy się rzeczywiście przyznawał do tej herezji. pocałunek pokoju. sakrament. Każdy nie zasłużony dar lub pomoc darmo i z miłości udzielone przez Pana Boga. Wszystkie Ewangelie synoptyczne wspominają.

albigensi. 35). 2. “polecenie. że manna była białą żywiczną substancją. Augustyn z Hippony (354-430) przed swoim nawróceniem był przez dziewięć lat manichejczykiem. Zob. ND 402/5. 27-28. pryscylianie. 22-33). występujący w 1 Kor 16. żeby opanować ziemię. rodzić dzieci i uzupełniać się wzajemnie (Rdz 1. Kraków 2002 91 . forma sakramentu małżeństwa. np. 1336. 455. a i w tym przypadku wymaga się uzyskania błogosławieństwa kapłana przy najbliższej okazji (CCEO 828-832). diakon. 20). Italię. rękopisy z Qumran. Może mieć dwie postaci: “maranatha” i wtedy oznacza: “O Panie. Surowe życie ascetyczne i żywotna działalność misyjna spowodowały. zapoczątkowany przez Marcjona pochodzącego z Pontu w Azji Mntejszej. że nauka Maniego rozpowszechniła się i ogarnęła Indie. że człowiek wykładający dyscypliny teologiczne na uniwersytecie katolickim albo na podobnej wyższej uczelni naucza przedmiotów katolickich w łączności z biskupami (CIC 812. roku 140.24-25) żywili się Żydzi po wyjściu z Egiptu przez lat czterdzieści. którą jedzono na pustyni (J 6. sakrament. Zob. dopóki obie strony żyją. CCEO 644). stwierdzające. który dla chrześcijan ochrzczonych jest sakramentem (LG 11. żeby ich w ten sposób uwolnić od materii i ciemności. 409. Wśród katolików wschodnich małżeństwo nie jest ważne bez błogosławieństwa kapłana. 461-464. przyjdź!” i “maranatha” i wtedy znaczy: “Pan przyszedł (i jest wśród nas)”. gnostyków i chrześcijan. dualizm. Oblubieńcy sami dla siebie są szafarzami tego sakramentu. 4-9) był powodem narzekań ludu na pustyni. Ap 2. W związku z tym wyraz “mandat” zastępuje używane również wyrażenie “misja kanoniczna”.Leksykon teologiczny Małżeństwo. Zob. którą wydzielają niektóre pustynne drzewa. wymyślono po to. 22. Jezus rozmaitymi sposobami podkreślał godność życia małżeńskiego. szczególnie gdy szło o podobnie dualistyczne ruchy (zob. 1236). Chiny. Ascetyczny ruch dualistyczny. a jedną kobietą. Izrael. 1340. eucharystia. eschatologia. Ewangelia św. za wyjątkiem sytuacji krytycznych. o wiele lepszy od manny. Wyraz aramejski. i która opada na ziemię jak szron. zob. 621). Zaświadczenie wydane przez kompetentną władzę kościelną. Niekatolickie Kościoły wschodnie uważają. DH 435. Manuskrypty z Qumran. Mani zaczerpnął szczegóły z nauk głoszonych przez Zaraustrę.7. Stary Testament naucza. jeżeli jest to możliwe. 1-13). w miłości rodzą i wychowują dzieci (GS 47-52). paruzja. kyrios. Ludową etymologię. Zaratustry oraz Jezusa i uważał. Św. przez porównanie królestwa niebieskiego do uczty weselnej (Mt 22. 1-35). przeszkody małżeńskie. zabiegają o jak największe dobro drugiego. 25. Mandat (łac. który przybył do Rzymu ok. a kapłan (lub diakon) jest tylko oficjalnym świadkiem. zanim weszli do Ziemi Obiecanej (Wj 16. Zob. Manicheizm. 3246. 1-14. 18-25). Ap 22. Jego miłość do Kościoła jest porównywana do związku małżeńskiego (Ef 5. “drobne ziarno:). którym za sprawą szczególnej Bożej Opatrzności (Ps 78.17). że zarówno mężczyzna jak kobieta zostali stworzeni na obraz Boży. które spowodowały gniew Boga (Lb 11. że szafarzem sakramentu małżeństwa jest kapłan. adwent. urząd nauczycielski Kościoła. Marcjonizm. a w samym sobie widział następcę proroków Starego Testamentu. 444-445. Zob. 718. 457. Niewyszukany smak manny (Lb 11. buddyzm. Najprawdopodobniej chodziło tylko o pierwsze znaczenie (zob. Związek małżeński jest nierozerwalny. by podkreślić Bożą interwencję. Pokarm. że jego zadaniem jest wyzwolenie iskry światła w ludziach. a w roku 144 został wyłączony ze wspólnoty ko- Wydawnictwo WAM. Oparta na umowie wspólnota życia między jednym mężczyzną. Manna (gr. Zob. 15. zanotowaną w Wj 16. dzięki której stają się oni mężem i żoną. Północną Afrykę i inne części imperium rzymskiego. Maranatha. Jana ukazuje Jezusa jako Chleb życia wiecznego. według której wyraz ten pochodzi od pytania Hebrajczyków: “Co to jest?". typologia. “Manichejczyk” był często synonimem heretyka. misja kanoniczna. gnostycyzm. Wydaje się. Nauka Maniego urodzonego w Persji około roku 215 i na rozkaz władcy perskiego obdartego żywcem ze skóry w roku 275. dzielą się nawzajem całym sobą. teologia.11-13. rozkaz”).25-58. katarzy.

ekonomiczna. Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny. Osobę i dzieło Chrystusa interpretował podobnie jak dokeci. Systematyczne studium o osobie Maryi i o Jej roli w dziejach zbawienia. Zob. Kraków 2002 92 . był pierwszym soborem powszechnym. Na Zachodzie nabożeństwo do Najświętszej Maryi Panny ukazywało Ją czasami niezależnie od Chrystusa. w latach 19891990. Przez jakiś czas Marcjon miał wielu zwolenników. nauki o Duchu Świętym i o Kościele. materializm. ale także poddał krytyce kapitalistyczny mateńalizm (DH 2786. Pod koniec III stulecia jego zwolennicy przeważnie stali się manichejczykami. Jana (J 19. Przez całe stulecia zamyślenia teologiczne. ateizm. 3773. 25-27) stoi Ona pod krzyżem. polityczna i filozoficzna. jako przedstawicielkę Kościoła i jako Matkę Zbawiciela. Św. W Ewangelii św. Ukształtowanie się kanonu Pisma Świętego dokonało się częściowo w odpowiedzi na jego błędne nauczanie. który przedstawił systematyczny traktat o roli i znaczeniu Najświętszej Maryi Panny (LG 52-69). komunizm. “O Maryi nigdy dosyć”). że stary oficjalny marksizm. które sprawiły. duszpasterskie lub ludowe nad tymi i innymi fragmentami Pisma Świętego słusznie łączyły Maryję z Chrystusem. że walka klasowa prowadzona przez robotniczy proletariat zakończy to straszliwe wywłaszczenie. nauka społeczna Kościoła. 160 . chociaż przestrzegał przed nadużyciami i celowo unikał tytułu “Współodkupicielka”. 130 . “Bogurodzicy”) i tym samym łączą ze sobą mariologię i chrystologię. że chciał obronić osobową jedność Chrystusa i odrzucić fałszywą naukę. a w Dziejach Apostolskich (Dz 1. nestorianie. uczynił to dlatego. narodzona z Maryi. Na tej podstawie odrzucał on całkowicie hebrajskie księgi Pisma Świętego. a przyjmował tylko Listy św. dualizm. kanon Pisma Świętego. 3865.ok. 3939. którego poczęła Ona w sposób dziewiczy. Kościół w swej nauce potępił wprawdzie ateistyczny marksizm. 200) i Tertulian (ok. Ateistyczny materializm oficjalnego marksizmu przeciwstawiał się wszelkim religiom i odrzucał je jako ideologie sprzyjające tym. nie chcąc ryzykować.ok. Sobór Watykański II. którego głosił Jezus. theotokos. a druga czysto ludzka. który sam siebie wyzwolił. w wielu dawnych bastionach. nowa Ewa. współodkupicielka. 220) zbijanie jego poglądów uważali za swój obowiązek. Kościołem i odkupieniem ludzkości. Marksizm. manicheizm. Pawła i okaleczoną Ewangelię św. “nauka o Maryi”). Marksizm ani nie osiągnął wyzwolenia ludzkości.Leksykon teologiczny ścielnej. szkoła frankfurcka.14) przed zesłaniem Ducha Świętego jest obecna ze wspólnotą w Wieczerniku. dopuściły. Jan Paweł II: Sollicitudo rei socialis 20-21). teologia polityczna. tacy jak św. Ireneusz z Lyonu (ok. a zachęcające ludzi biednych do cierpliwego znoszenia niedoli i wyglądania nagrody po śmierci. Kiedy na przykład Sobór Efeski (431) ogłosił. ich pracy i produktów. stał się przeżytkiem. W tym przyszłym społeczeństwie pytanie o istnienie Boga po prostu samo zaniknie. Wydawnictwo WAM. że Maryja jest Bogurodzicą. Chrześcijanie wschodni. Sobór Efeski. Zob. by mariologia stała się niezależną dziedziną. Marcjońskie odrzucanie albo lekceważenie Starego Testamentu pozostało powtarzającą się pokusą dla chrześcijan. że Stwórca (albo Demiurg) i prawo Starego Testamentu sanie do pogodzenia z Bogiem miłości i łaski. Duchem Świętym. Łukasz w opowiadaniu o latach dziecięcych Pana Jezusa (Łk 1-2) ukazuje Ją jako wzór dla wierzących. studiują “teotokologię”. którym się powiodło ekonomicznie i którzy stali się potężni. a więksi teologowie. Zob. demiurg. według której w Chrystusie były dwie osoby: jedna boska. a uwspółcześniona z ogromną potęgą przez Włodzimierza Iljicza Lenina (1870-1924) i Mao-Tse Tunga (1893-1976). Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny. Oburzeni na straszliwą niesprawiedliwość społeczną dowodzili. Oczekiwano. czyli naukę o Maryi “Theotokos” (gr. Mariologia (gr. Łukasza. a nawet zainicjowały reformy. a nawet. doketyzm. 3930. W dramatyczny sposób rządy niemal wszystkich krajów komunistycznych. odniesie zwycięstwo nad kapitalizmem i zrodzi bezklasowe społeczeństwo ludu. W napisanych przez siebie Antytezach utrzymywał on. co doprowadziło do pewnej przesady. że zasada własności prywatnej i społeczeństwo kapitalistyczne pozbawiły ludzi ich samych. Nauka społeczna. rozwinięta przez Karola Marksa (1818-1883) i jego współpracownika Fryderyka Engelsa(1820-1883). ani ekonomicznego dobrobytu dla wszystkich. która się streściła w powiedzeniu: De Maria numquam satis (łac.

obecnie uznaje się za niezależną tradycję powiązaną zarówno z zachodnimi. w Stanach Zjednoczonych i gdzie indziej.). przyczynowość.i odtąd istniał tu tylko katolicki Kościół maronicki. Lukrecjusz (ok. Praktyczna umiejętność i zdolność wydawania sądu. marksizm. sakrament. Nowożytne odmiany materializmu pochodzą od Ludwika Feuer-bacha (1804-1872). Martyrologium (gr. W XVII i XVIII stuleciu. Maronitów można spotkać w Libanie. 17-25). Maronajego struktura została oparta na monasterach. 1 Kor 1. która samą siebie wyraża w “głupstwie krzyża” (1 Kor 1. “sofia = mądrość”). którzy jeszcze nie są mądrzy (Prz 9. 4. Obrządek maronicki. a przyjmuje wyłącznie istnienie rzeczywistości dostrzegalnej zmysłami oraz istniejącej w czasie i przestrzeni. Kościoły wschodnie. Zob. obrządek. Dla walentynian i niektórych innych gnostyków ogromną kosmologiczną i eklezjalną rolę odgrywała mądrość zwana Sofia Prounikos i Sofia Achamoth (gr. Kościół Maronicki. 1-25). 29-34). którą podczas niedawnych reform w większej części zarzucono. Maronowi. kiedy stolica patriarchatu. 3. theotokos. w którym w ciągu wieku XVIII wydawano ważne teksty liturgiczne i inne. tytuł patriarchy nadano przełożonemu klasztoru maronickiego w Orontesie w Syrii. Izraelu. była ona poświęcona Chrystusowi jako uosobieniu mądrości. Klasyczną postać materializmu ukształtował filozof grecki Epikur (341-270 przed Chr. Materializm. Kraków 2002 93 . która zostaje wprowadzona w czyn przez formę określającą naturę rzeczy. który swój początek zawdzięcza św. 1-28. Maryja. 2. męczennik. 1-36) zapraszającej na ucztę tych wszystkich. Kol 2. Jest jednak rzeczą sporną. jeden z siedmiu większych istniejących obrządków. Najsłynniejszą świątynię we wschodnim chrześcijaństwie zwie się Hagia Sofia (gr. a w formę poetycką ubrał go poeta rzymski. “materia i forma”) cieszyła się wielkim uznaniem wśród filozofów i teologów scholastycznych. Pochodzący od Arystotelesa podział każdej materialnej rzeczywistości na dwie uzupełniające się zasady: stanowiącą podkład pod wszystko materię albo czystą możność. Zob. 1-11. hokma (hebr. Światopogląd. który pozostał wiemy Soborowi Chalcedońskiemu. Jeremiasz II. 4). Matka Boża. “mądrość”) przybiera osobową postać Bożego pośrednika w stworzeniu i prorokini (Prz 8. brał udział w obradach Soboru Laterańskiego IV. Ze względu na początki Kościoła maronickiego w otoczeniu monasteru św. czy . Maronita. 24-30. W VIII stuleciu. na Cyprze. nie była obsadzona. niezależność organizacyjną uzyskał prawdopodobnie w wieku VII podczas sporów z monoteletami. który odrzuca istnienie takich duchowych bytów. “Święta Mądrość”) albo Sancta Sophia (tac.przynajmniej słownie -nie przyjęli oni ich nauki. Nowy Testament widzi w Mądrości prawyobrażenie Chrystusa (Mt 12.przynajmniej do XVIII wieku. Materia i forma. jak wschodnimi liturgiami syryjskimi. Antiochia. Mądrość 1. w rok później (1216) został on uznany patriarchą Antiochii. Zob. której klasycznym przedstawicielem w Starym Testamencie jest Salomon (1 Krl 3. arystotelizm. “wykaz męczenników”). Zbudowana w Konstantynopolu i konsekrowana za cesarza Justyniana w Wydawnictwo WAM. W roku 1584 Grzegorz XIII (papież w latach 15721585) założył w Rzymie kolegium maronickie. 99-55 przed Chr. mariologia. jest On jednak Mądrością. Ta teoria zwana “hilemorfizmem” (gr. “Święta Mądrość”). Zob. Mądrość jest pewnym dobroczynnym przewodnikiem życia (Mdr 6. ateizm. gr. Jana Chryzostoma (ok. wyprawy krzyżowe. 347-407).bez żadnych formalności . Objawiona w stworzeniach oraz w dziejach ludzkich (Mdr 10. scholastyka. uległ on powierzchownej latynizacji. przyjacielowi św. jak Bóg i dusza ludzka. który niegdyś uważano za zlatynizowaną odmianę obrządku zachodniosyryjskiego. Członkowie wschodniego Kościoła katolickiego. Po przybyciu krzyżowców przywrócono nigdy nie zerwaną łączność z Kościołem katolickim .). panteizm. Zob. 1-6). a nie na diecezjach . Karola Marksa (1818-1883) oraz Fryderyka Engelsa (1820-1895).Leksykon teologiczny Maronici. w Syrii. 3). 42.

Irenee Hausherr (1891-1978) pisał. Mk 8. Zob. potrzeba im nieustannej modlitwy. literatura mądrościowa. “po fizyce”). że wskutek grzechu Adama diabeł zamieszkał w każdej duszy i że można go wyrzucić tylko przez wy trwałą modlitwę i prowadzenie życia ascetycznego. Matkę Bożą. że by otrzymać najwyższe duchowe dary. “pośrednictwo”). gnostycyzm. Od Renę Descartesa (1596- Wydawnictwo WAM. chrystologia. czyli teologia oparta na mądrości. 1943). asceza. pośrednictwo. 72. modlitwa. Kraków 2002 94 . 24-25 oraz Psalmy “mesjańskie”. mający tak szeroki zakres znaczeniowy. Uczony jezuita. Wyraz “Mesjasz” albo “Chrystus”. “ludzie modlący się”). Zob. 1. za swą patronkę Maryję. Mt 1. podobnie jak się to zwykle dzieje dzisiaj. 5). Sofiologia (gr. który miał ostatecznie wyzwolić naród z niewoli. Kościoły pod wezwaniem “Świętej Mądrości” na Ukrainie i w Rosji miały. w rozumieniu niektórych. która znana była na Środkowym Wschodzie. Mesalianie (syr. 25-26) był tak często stosowany. “modlący się”). “król”). 3. jak: Władimir Sołowjow (1853-1900). 29). w przeciwieństwie do trwałych i przenikających wszystko postaci rzeczywistości badanych przez metafizykę). Sekta. szczególnie w Egipcie i Syrii. 2 Sm 2. Ez 34. 5. że. czyli “chrztu ogniem”. antiocheńskiego i jerozolimskiego. potrzebujemy tylko wytrwałych ludzkich wysiłków. 4. których Bóg obdarował szczególnymi władzami i zadaniami. 300 . kiedy mówimy o “Jezusie Chrystusie”. a została potępiona przez Sobór Efeski (431). 4. ale przyjdzie w potędze i chwale (Dz 3. Kościoły wschodnie. ale po roku 1724 zaczął istnieć melkicki Kościół zjednoczony z Rzymem. stworzenie 1. a później muzeum. 11. 110) wyraz “Mesjasz” (albo jego grecki odpowiednik “Chrystus”) zaczął oznaczać obiecanego króla z rodu Dawida. 6). Mediacja (łac. Twierdzili. 4) i namaszczonych kapłanów (Kpł 4. Hebrajskiego przymiotnika masziah (“namaszczony”) używano na oznaczenie namaszczonego króla (1 Sm 10. 23-24. “nauka o mądrości”). Wskutek obietnicy danej przez Natana Dawidowi (2 Sm 7. 32-33. Obecnie wyrazem “melkita” najczęściej określa się katolików obrządku bizantyńskiego należących do patriarchatów: aleksandryjskiego. a nawet podczas Jego dzieciństwa (Łk 1. że już w Pierwszym Liście św. pelagianizm. Siergiej Bułgakow (1870-1944) i Paweł Florenskij (1882 . W obu wypadkach wyraz ten wskazywał na ludzi. Taka modlitwa i asceza powinna także sama z siebie prowadzić do oglądania Trójcy Przenajświętszej. “namaszczony. monofizytyzm. w Grecji i Egipcie. Psalmy 2. Pawła stał się drugim imieniem własnym Jezusa (1 Tes 1. walentynianie. na określenie Jezusa i Jego tożsamości (J 1. Mesjasz (hebr. że mesalianizm był pelagianizmem Wschodu. dary Ducha Świętego.Leksykon teologiczny roku 538. 1). namaszczenie. że ich nazywano euchitami (gr. Kiedy Konstantynopol w roku 1054 zerwał łączność z Rzymem. 36. 6-7. 390). Makaremu z Egiptu (ok. 41. pomazaniec”). Metafizyka (gr. skoro po chrzcie wodą nadal doświadczają pokus. została opracowana przez takich teologów rosyjskich. Zob. 24. Większość pism tej sekty przypisywano św. 6. Obiecany przez Boga wybawca cierpiącego narodu. 2. Nałożono już jednak na Niego te zadania podczas Jego posługiwania (Łk 4. którzy byli innego zdania niż Sobór Chalcedoński (451). Zob. 2. 12-16) i innych wypadków (Iz 9. W starożytności ten nacisk na modlitwę sprawił. świątynia Świętej Mądrości stała się wzorem dla wielu innych kościołów bizantyńskich. 89. podlegającymi przemianom.ok. 31).ok. 17-21. Utrzymywali oni. 37. czczoną na Zachodzie jako “stolica mądrości”. tytuły chrystologiczne. 45. Badanie ostatecznych przyczyn i części składowych rzeczywistości. schizma. Nowy Testament uznaje Jezusa za królewskiego Mesjasza. Ci chrześcijanie w cesarstwie bizantyńskim. przeżycie religijne. Po upadku Konstantynopola w roku 1453 stała się meczetem. np. którzy popierali cesarza i prawdziwą wiarę w walce przeciw monofizytom albo przeciw tym. Sobór Chalcedoński. Melkici (syr. który teraz króluje w niebie (Dz 2. ponieważ nauczał. 20-21). 23. W kolejności ukazywania się Metafizyka Arystotelesa znajdowała się po traktatach O fizyce (w których autor się zajmował rzeczami naturalnymi. szaleni dla Chrystusa. obrządek. melkici pozostali przy Konstantynopolu. Zob.

14) jest tak szczególnym darem. Ez 18. 10-20. przyczynowość. egzegeza. tradycja. Zob. teologia negatywna. Metoda teologiczna (gr. teologia apofatyczna. wśród których wykładowca działa jako teolog. depozyt wiary. Chrzest Jana miał na celu skruchę (Mk 1. Klasycznej metafizyce przeciwni są ci wszyscy. 1-12. może go utracić na zawsze (Hbr 6. właściwe postępowanie. analogia. szukaj ą prawdy i wolą uprawianie teologii w środowiskach uniwersyteckich. teologia feministyczna. Latynoamerykańska teologia wyzwolenia wykazuje inną metodę. audytorium. dialog z kolegami profesjonalistami. Metanoia (gr. którzy odrzucają jako bezsensowne wszelkie stwierdzenia niemożliwe do sprawdzenia doświadczalnie. Prorocy Starego Testamentu nawoływali do nawrócenia. wiara. konkretny cel wykładowcy i jego słuchaczy. że teologia wschodnia ma charakter doksologiczny. OT 16). Wyraz biblijny na oznaczenie takiej skruchy albo całkowitej przemiany serca. na pierwszym miejscu stawiają teksty pisane i posługują się kryteriami podsuwanymi przez rozum. uwzględniający rolę elementu subiektywnego. że człowiek zupełnie odwraca się od grzechu. Fakt. Kraków 2002 95 . posługiwanie się danymi biblijnymi i historycznymi. Ponieważ jednak właśnie samej tej zasady nie da się sprawdzić doświadczalnie. wędrówka dusz. Metody w teologii. by się nawracali. teologia wyzwolenia. artstotelizm. W imię Jezusa apostołowie zachęcali ludzi. 4. założenia wykładającego. że jeżeli go ktoś naraża na niebezpieczeństwo przez nowy grzech. tajemnica.głosił. przyjmowali chrzest i w ten sposób rozpoczynali nowe życie w Duchu (Dz 2. Wydawnictwo WAM. “w drodze do”. teologia kerygmatyczna. okoliczności. 4-6). Mk 1. wbudowuje teologię w życie publiczne. Dar prawdziwej metanol (zob. zastanowienie się nad eklezjalnymi. która powoduje. Sposób badania. Zob. Tematykę teologia czerpie z Bożego objawienia przekazanego i zawartego w Piśmie Świętym i Tradycji (DV 24. 19. posługiwania się źródłami i kryteriami. Logiczne sposoby uprawiania teologii. społecznymi i kulturalnymi powiązaniami. c. że liturgia jest tam ośrodkiem życia. “pogoń za”). Zob. 2. żeby służyć Bogu żywemu. które by odwróciło naród od bałwochwalstwa i od powierzchownych praktyk religijnych do prowadzenia życia zgodnego z prawem Bożym i do tego. metody w teologii. analogia wiary. “zmiana sposobu myślenia”). e. że nadchodzące królestwo Boże domaga się radykalnej przemiany serca (Mt 3. sprawia. trzeba było w istotny sposób zmienić jej krytyczne nastawienie do metafizyki. 15). Dz 13. by się poczuł społecznie odpowiedzialny (Iz 1. która się interesuje sprawiedliwością. 38). głównego celu. teologia fundamentalna.a potem Jezus . 1. analogia. pozytywizm. augustynianizm. 4). klasyfikowania i spójnego nauczania doktryny chrześcijańskiej. podejściem do zagadnień znaczenia i prawdy. cnota pokuty. f. Jan Chrzciciel . filozofia. na pierwszym miejscu stawia wypowiedzi ludzi ubogich i cierpiących i z szacunkiem odnosi się do kryteriów wynikających z praktyki. Zob. d. Na Wschodzie właściwe rozpoznanie tajemnicy Bożej zapewnia metoda stosowana przez teologię apofatyczną. zamierzony stopień systemowego uogólnienia.Leksykon teologiczny 1650) i Immanuela Kanta (1724-1804) tradycyjną metafizykę Arystotelesa zmieniono wskutek uświadomienia sobie stopnia. Metempsychoza. hermeneutyka. 1-32). tomizm. 24. które się zmieniają odpowiednio do charakterystycznych zagadnień. w jakim “obiektywna” rzeczywistość jest budowana przez podmiot poznający. teologia dogmatyczna. doksologia. Ps 51. Joseph Marechal (1878-1944) Karl Rahner (1904-1984) i Bernard Lonergan (1904-1984) rozwinęli umiarkowany realizm. Metoda ta obejmuje: a. Uczeni północnoamerykańscy i europejscy w sposób znamienny pytając znaczenie. locus theologicus. teologia polityczna. nawrócenie. b.

W tym stuleciu wielu chrześcijan cierpiało i poniosło śmierć męczeńską za to.Leksykon teologiczny 3. nawiedzano je przede wszystkim w “dies natalis” (łac. 2. 8. Odmiana życia chrześcijańskiego. doxa. Męczennik. 5. Metoda będzie się zmieniać zależnie od tego. W nowszych czasach było wielu męczenników w Europie i w krajach pozaeuropejskich: w Afryce. kult świętych. śmierć samego Jezusa uważano za naczelny przykład takiego męczeństwa (zob. lecz za wszystkich . “urodziny. które wcześniej były odosobnionymi przypadkami. mogący zastąpić chrzest sakramentalny. obu Amerykach. Kraków 2002 96 . 13). filozofii języka albo rozwoju myśli). Teologia chrześcijańska w sposób idealny może się wzbogacić przez stosowanie właściwego pluralizmu. Karola (1707-1788). Metoda też się będzie różnić odpowiednio do tego. czy uwzględnia ubogich chrześcijan w Ameryce Łacińskiej czy biednych Hindusów w Indiach. jaką przyjmuje (np. a teksty i kryteria czerpie z nauki Kościoła. 48. “idący drogą”). że popierają oni skierowaną przeciw kalwinizmowi naukę duńskiego teologa reformacyjnego. sprawiedliwość. Doprowadził on do ustanowienia w roku 1784 wolnych stowarzyszeń (później Kościołów). staje w jednym szeregu ze współbraćmi oddającymi cześć Bogu. która jako ruch odnowy powstała w Wielkiej Brytanii pod kierownictwem Jana Wesleya (1703-1793) i jego brata. Metoda liturgiczna i monastyczna uprawiania teologii szuka Bożego piękna. filozofia. w Azji i na Oceanii. który z powodu swojej wiary i z miłości do Chrystusa poddaje się cierpieniom i śmierci (LG 50. ewangelizacja. świętość. 15. Jakuba Arminiusza (1560-1609). czy ją stosują kontemplatywni trapiści w Stanach Zjednoczonych. protestanci. Metoda na przykład może być naznaczona przez filozofię. 19-36. Metodyści wzorowali się na niemieckim pietyzmie i cenili nawrócenie doświadczone przez braci Wesleyów. pluralizm. Zob. w którym te trzy najważniejsze metody wzajemnie się uzupełniają. że Chrystus umarł nie tylko za niewielu wybranych. Wydawnictwo WAM. stały się powszechne i systematyczne za cesarza Septymiusza Sewera (202-203). że związali się z cierpiącymi i okazali im solidarność (zob. na kapłaństwo wszystkich wiernych i na społeczny dobrobyt. którym zaczęto oddawać cześć jako świętym. Martyrologium to księga liturgiczna zawierająca spis męczenników i innych świętych umieszczonych odpowiednio do dnia ich śmierci. co oznacza. 37) oraz świadectwo dane przez Jezusa (J 3. Zob. Z czasem wyrazem martyr zaczęto oznaczać chrześcijan. Prześladowania rzymskie osiągnęły szczyt za panowania Dioklecjana i Galeriusza od roku 303. Każdą z tych metod można podzielić na podgrupy: 1. 3. 20. czyli w dniu ich urodzin dla nieba przez męczeństwo. życie religijne. Kaplice zbudowane na ich grobach zwano martyrionami. 6-8. 33). 22). że dawali świadectwo (Dz 22. Jana odpowiadający temu wyrazowi termin grecki martyr (gr. przez neotomizm. Dz 1. Męczennicy byli pierwszymi chrześcijanami. a zakończyły się po zwycięstwie Konstantyna Wielkiego nad Maksencjuszem w roku 312. Dz 3. Prześladowania. 1-12) albo przez św. W Ewangelii św. Decjusza (249-250) i Waleriana (257-258). chrześcijanie prawosławni w Rosji czy wyćwiczeni w Zeń mnisi w Japonii. 11). Ich teologia w dużym stopniu nawiązuje do Arminiusza. Metodyści (gr. Jana Chrzciciela (J 1. J 15. który nauczał. chrzest. Ap 12. którzy cierpieli i ponieśli śmierć za to. “świadek”) oznacza świadectwo dane przez Ojca niebieskiego na korzyść Syna (J 5. pozostających jednak w łączności ze sobą i należących obecnie do Światowej Federacji Kościołów Metodystycznych. Apostołowie i inni chrześcijanie świadczyli o prawdzie (Łk 24.i że najwyższa wolność Boga nie wyklucza prawdziwej wolnej woli ludzi. odnajduje się w postawie modlitewnej. przez różne odmiany egzystencjalizmu. PG 14). locus theologicus. teologia wschodu. Człowiek. niezależnych od episkopalnej struktury Kościoła anglikańskiego. 14). Kładą oni nacisk na ewangelizację. teologia piękna. rocznica urodzin”) męczenników. prawda. kalwinizm. szkoły teologiczne. wynosząc teologię serca ponad surową i racjonalistyczną prawowierność. Zob. Od samego początku Kościół uważał męczeństwo za “chrzest krwi". wybór na rzecz ubogich.

Ireneusz z Lyonu (ok. 29-37). 12-17). We wcześniejszych wiekach chrześcijaństwa nawet wielcy teologowie chrześcijańscy. który po dziewięciu latach pracy na wiejskiej parafii przybył do Paryża i wydał ogromną ilość tekstów teologicznych. a Bóg niezwykle chętnie go udziela (zob. 21-35. rozwinięta po powrocie z niewoli babilońskiej. Skierowana do Jezusa prośba niewidomego o miłosierdzie (Mk 10. Zob. Zob. a Bóg ze swojej strony okaże miłosierdzie tym. 13). “dobrotliwość”). odkupienie. 12. J 18-19). Kraków 2002 97 . haggada. a w Wielki Piątek z Ewangelii św. roku 1000) próbowały czasami przywrócić do życia millenaryzm. Na oznaczenie miłosierdzia Stary Testament ma trzy wyrazy: hesed (hebr. Wszystkie cztery Ewangelie kończą się szczegółowym opisem Jego Męki (Mt 26-27. 200) opowiadali się za tym przekonaniem. 14-15). “opowiadanie”). że Chrystus razem ze swoimi świętymi będzie królował na ziemi przez tysiąc lat. świadkowie Jehowy. egzegeza. Złożona z 217 tomów Patrologia Latina (PL) zawiera wszystkich łacińskich autorów kościelnych po papieża Innocentego III (1160-1216). Jana 20. którzy sami są miłosierni (zob. 130 . (hebr. miłość 2. Żydowska metoda egzegetyczna. a zwłaszcza o ludzi. że umiłowanie Boże zostało dane darmo i niezależnie od zasług przyjmującego (Wj 33. Składająca się z 161 tomów Patrologia Graeca (PG) zawiera pisarzy greckich (z łacińskim przekładem) do roku 1439. jakie odczuwa matka do swego dziecka (Iz 49. 50. Mk 14-15. Głównym jego dziełem było: Patrologiae cursus completus. Millenaryzm (łac. Jana. religie świata.jest to wypływająca z wnętrza sympatia albo współczucie podobne do tego. 165) i św. Łk 11. wreszcie hen (hebr. patrologia. 15). albo na ścisłej przyjaźni (1 Sm 20. fundamentalizm. 47-48) stała się częścią codziennej modlitwy chrześcijańskiej. rozstrząsanie”). Łk 10. odpokutowanie. Międzyreligijny. 31-46. dialog. 54. patrologia Mignę’a jest bezcenna i pozostaje w tym względzie wzorcowym dziełem informacyjnym. “tysiąc”). Żydzi odróżniali dwa rodzaje midraszu: midrasz halachah (hebr. Ps 51. Zob. 100 . 21 . dopóki ostatecznie nie zwycięży szatana i nie wejdzie definitywnie do swojej chwały. 72.ok. Zob. która nas zachęca do okazywania współczucia innym i do niesienia im ulgi. i midrasz haggadah (hebr.25). Gdzie nowsze i bardziej krytyczne wydania nie są dostępne.Leksykon teologiczny Męka Pana Jezusa. Powinniśmy starać się naśladować Ojca Niebieskiego w okazywaniu miłosierdzia drugim. zwłaszcza na Wschodzie. Po św. 1-7. która się opiera albo na umowie podobnej do umowy małżeńskiej (Rdz 20. 113. Zob. Migne. zajmujący się wyjaśnieniem pozaprawnych części Pisma Świętego. tacy jak św. Wielki Tydzień. Miłość Wydawnictwo WAM. Miała ona na celu podnoszenie na duchu przez wydobywanie z tekstu Biblii skojarzeń i zastosowań idących poza jego znaczenie literalne. 25. 78) objawione i wyrażone przede wszystkim przez słowa i czyny Jezusa (Mt 9. Midrasz. 8. Augustynie z Hippony (354-430) tylko niektóre ugrupowania sekciarskie (np. łaska. które się zrodziło pod wpływem pism apokaliptycznych. “badanie. “łaska”) oznacza. Mt 6. W Niedzielę Palmową czyta się opis męki według jednego z synoptyków. Miłosierdzie. Cierpienie zakończone śmiercią krzyżową. Skrócony tytuł na wydawnictwa opublikowane przez Jacques-Paula Migne’a (1800-1875). 177). modlitwa Jezusa. “łono”) . a oparte zostało na dosłownej interpretacji Apokalipsy św. ok. Przekonanie. Wielki Piątek. “postępowanie. Nowy Testament wysławia miłosierdzie Boże (Lk 1.ok. Pełna miłości troskliwość Boga o wszystkie stworzenia. czyli wierna życzliwość. hesed. Ludzie proszą o miłosierdzie. 10-13. 18. zbawienie. eschatologia. kierownictwo”) skupiający się na prawie niepisanym. jakiego się podjął Jezus dla naszego zbawienia (zob 1 P 2. rahamin (hebr. 4). które nie dotyczą prawa. Łk 22-23. Zob. Justyn Męczennik (ok.

8. powinna być głoszona wszędzie i każdemu (Mt 28. Bóg nas pierwszy umiłował. 1-22. 1 J 3. 56. 22-23. św. 3) upowszechniał wiarę chrześcijańską w cesarstwie rzymskim. Anskar (801-865)-krajów skandynawskich. Mk 16. Augustyn z Canterbury (zm. 31-46. Kraków 2002 98 . Dz 1. wtajemniczenie. cnoty teologiczne. Naród Wybrany i jego przedstawiciele otrzymali misyjną funkcję zbawiania narodów (zob. 43-48. 4. 3-32. ponieważ ma znaczenie ogólnoludzkie (Lk 2. 6. w jakim znaczeniu Jerozolima. 25. Piotra. 7 . Wielcy misjonarze i ich następcy. sprawili. 16). Rz 1. zob. Jako największe i “nowe” przykazanie (J 13. diakon. 16. której źródłem i wzorem jest wewnętrzne życie Trójcy Przenajświętszej i która tłumaczy powiedzenie “Bóg jest miłością” (1 J 4. Wolna. że praktycznie do roku 1000 niemal cała Europa przyjęła chrześcijaństwo. Zob. Oficjalne uprawnienie do udziału w jakiś sposób w nauczającym. J 20. 5. ewangelizacja. i to nam umożliwia okazanie w odpowiedzi miłości (Łk 15. Indii. Zostaliśmy obdarzeni Duchem miłości (Rz 5. 6-7. Księgi prorockie Starego Testamentu wskazują. 16. przymierze. 13) miłość może doprowadzać nawet do śmierci za innych. 49. Zob. czyli Asyryjskiego Kościoła Wschodniego) do Chin. 31-39. Zob.ok. asyryjski Kościół wschodni. 460) przyczynił się do ewangelizacji Irlandii. św. apostoł. 42. a nawet (za pośrednictwem “nestoriańskiego”. Misja kanoniczna (łac. Misje kościoła. kazanie. Od początku XIX stulecia anglikańskie i protestanckie towarzystwa misyjne. misja kanoniczna. Zob. 1 J 4. rozpoczęły szeroką działalność poza Europą. 5) i wezwani do nowej wspólnoty miłości (Ef 25. 2. Sobór Laterański IV. 19). 2-5. 8. Utworzenie przez papieża Grzegorza XV w roku 1622 Kongregacji Rozkrzewiania Wiary dodało odwagi i udzieliło pomocy organizowaniu tej działalności. 34. popierani niekiedy przez potężnych władców. Iz 2. 18). Św. św. Zob. Zob. 29-37). mimo że jesteśmy grzesznikami. prowadzone i inspirowane przez takie osobistości jak David Livingstone (1813-1873). który został wezwany do dania odpowiedzi przez umiłowanie Boga (Pwt 6. Patryk (ok. 5. życiodajna i jednocząca akceptacja. 60. tak jak to się stało z samym Jezusem (J 15. 5) i bliźniego (Kpł 19. Łk 24. Jezus oba te podstawowe przykazania połączył w jedno (Mk 12. 18-20. w Chinach. 15-20. duchowny. We wczesnych stuleciach chrześcijaństwo dotarło do Abisynii. Pod koniec wieku XX z dnia na dzień coraz bardziej stała się widoczna konieczność ponownej ewangelizacji Europy. Metody (ok.Anglii. 16). 26). 15-26. a św. Księga Jonasza). 6-8. 29-32). 29-31) i nauczał. która jest wewnętrznym życiem Trójcy Przenajświętszej (J 17. Missio canonoca. 47. że nasza miłość powinna w szczególny sposób ogarniać nieprzyjaciół i ludzi. 34. liturgia darów uprzednio konsekrowanych. św. Missa praesanctificatorum (łac. Trzecia cnota teologalna.Leksykon teologiczny 1.5. 8). przewyższająca samego siebie. 13. Rz 5. Japonii i gdzie indziej. 805-885) krajów słowiańskich. która zakłada istnienie dwóch pozostałych (wiary i nadziei) i jest źródłem życia dla wszystkich cnót. 1 Kor 12. Łk 10. Bonifacy (680-754) . 390 . Odpowiedź Kościoła na to. żeby Jego dzieło kontynuować na całym świecie. Jej pierwszoplanowym przedmiotem jest Bóg. że został przez Chrystusa posłany. uświęcającym i pasterskim posługiwaniu Kościoła wobec świata. Dobra nowina Jezusa Chrystusa. 1-8. Kościół apostolski prowadzony przez św. Stary Testament wielokrotnie uznaje Boga jako wiernego i czułego partnera w przymierzu Narodu Wybranego. agape. “Msza darów uprzednio konsekrowanych”). Po odkryciu Ameryki w roku 1492 i po otwarciu nowych dróg do Azji rozpoczęła się heroiczna działalność misyjna w obu Amerykach. mandat. Mistagogia (gr. Pawła i innych (Ga 2. 31-13. 604) . J 13. J 3.krajów germańskich. 1 J 4. 7-8. Indiach. którzy się znajdują w szczególnych potrzebach (Mt 5. 1). 1 Kor 13. na drugim miejscu kieruje się ona ku nam samym i ku bliźnim (Pwt 6. Cyryl (826-869) i św. 21. “wtajemniczenie”). 29) i do uczestniczenia w Bożej miłości. Wydawnictwo WAM. “wysłanie na mocy prawa kanonicznego”).

Żydowski zbiór traktatów zawierający interpretację i naukę Pisma i Prawa. Zob. niż znosi poczucie odrębności między mistykiem a Bogiem. Byłyby to tylko trzy przejawy albo trzy sposoby objawiania się i oddziaływania jednego i tego samego Boga w dziele stworzenia i odkupienia. Po “wielkim wejściu”. “tajemniczy”).Leksykon teologiczny Misterium (gr. Przeżycia mistyczne. opartego na wyobraźni. biskup zdejmuje mitrę i zakładają ponownie na błogosławieństwo końcowe. 220). Zob. którą patriarcha ekumeniczny. kiedy zaczyna się modlitwa eucharystyczna. a na Zachodzie ją upowszechnili: Prakseasz (ok. opowiadanie”). Zob. wydarzeniach albo rzeczach. widzenia i inne podobne fenomeny. Tt 1. Umysł ludzki jednak nie może działać. opaci. Sabeliusz (początek trzeciego Wydawnictwo WAM. patriarcha ekumeniczny. “tajemnica. Wysokie. oraz infułaci. kontemplacja. Zob. Zob. a następnie wszyscy biskupi. Przez wyraz “mit” często się rozumie opowiadanie o zmyślonych postaciach. głębokie przeżycie zjednoczenia z Bogiem i poznanie rzeczywistości Bożej. tajemnica wielkanocna. 4. 4. Herezję tę w Azji Mniejszej zapoczątkował Noetos (ok. “Syn” i “Duch Święty” są tylko rozróżnieniami dokonywanymi przez umysł ludzki i nie są odrębnymi osobami.ok. Mitra. ale w samej swojej istocie jest fałszywy. ukształtowany w wyobraźni “mit” (np. 135 . Mit (gr. kształt”). nosi się tylko przy pełnym stroju liturgicznym. jeżeli się opiera na samych tylko pojęciach abstrakcyjnych. judaizm. 16). Szczególne. Na Wschodzie mitrę bizantyńską. Zob. będąca prawdopodobnie dziełem rabbiego Judy ha-Nasiego (ok. w doświadczeniu chrześcijańskim nabiera szczególnie osobowych cech i raczej uwydatnia. Potrzebuje on języka symbolicznego. “powtórzenie”). rozcięte po bokach nakrycie głowy zakładane przez biskupów. jak i babilońskiej wersji Talmudu. w jaki sposób pobożny Żyd powinien się zachować w różnych okolicznościach. jak: ekstaza. Platon (427-347 przed Chr. tiara papieska. że “Ojciec”. W Nowym Testamencie mamy także echo takiego negatywnego spojrzenia na wyraz “mit” (1 Tm 1. biskup. że aż twierdziła. Mistyka (gr. religie tajemne. wejście. Ten symbol władzy biskupiej pochodzi z jedenastowiecznego Rzymu. obrzęd tajemny”). Zob. 14. “baśń. Autentyczna mistyka jest zawsze źródłem wielkodusznej miłości do bliźnich i zdaje się być częsta wśród chrześcijan oddanych modlitwie i uczulonych na obecność Bożą w ich życiu. tajemnica. Joseph Marechal (1878-1944). Opowiadanie symboliczne o ostatecznych rzeczywistościach. chrześcijaństwo bizantyjskie. Miszna (hebr. zwani również archiprezbiterami. zazwyczaj są poprzedzone gruntownym uprawianiem kontemplacji i ascezy. Na Zachodzie mitrę noszą biskupi. żeby czytelników doprowadzić do prawdy. kardynał. o gorszącym postępowaniu bogów) może trzymać słuchacza w napięciu. 200). Podczas gdy wyraz “logos” oznacza rozumne i prawdziwe wyjaśnienie rzeczywistości i ich przyczyn. była ona podstawą zarówno palestyńskiej. “sposób. Modalizm (łac. chociaż występuje we wszystkich wielkich religiach świata. 7. talmud. 200). anafora. Jest to kompilacja. która tak mocno podkreślała jedyność Boga. którym mogą towarzyszyć zjawiska takie. Zob. żeby odnaleźć i wyrazić prawdę o naszym istnieniu. Mistyka. Ciało Chrystusa. odmitologizowanie. symbol. chociaż nigdy podczas samej modlitwy eucharystycznej. wizje. Mistyczne ciało Chrystusa. analogia. zapożyczył od korony cesarskiej. Evelyn Underhill (1875-1941) oraz inni autorzy współcześni popierali ponowne zainteresowanie mistyką. 2 P 1. Misterium paschalne. Miszna nadal określa. kiedy niosą pastorał podczas procesji oraz podczas liturgii. darowane zupełnie swobodnie przez Boga. Kraków 2002 99 . teologia narracyjna. Herezja.) w dialogach czasami zręcznie posługuje się mitami. na Wschodzie mitrę noszą archimandryci. tajemnica. katedra. archimandryta. lub anafory. Misteryjne religie.

przeżycie religijne. Prośby skierowane do Boga w naszych własnych potrzebach i w potrzebach innych ludzi. wywodzi się z duchowości monastycznej. Zob. mistyka. któremu zabrakło przemyślanych rozróżnień. ostro się sprzeciwiali neoscholastyce i byli całkowicie nastawieni na postęp w nauce i filozofii. Modlitwa. Kraków 2002 100 . co wzywać. modlitwa. niektóre z nich zawierają wywodzący się z Rosji dodatek: “Nade mną grzesznikiem”. a także w pewnym stopniu Marceli z Ancyry (zm. którą w liturgii rzymskiej nazywa się “kanonem”. Łk 18. ok. 675 . która jest oddźwiękiem zawołań (Mk 10. Zob. będąca sercem sprawowanej Eucharystii. że niektóre jej późniejsze formy są odmianami pierwszej w pełni rozwiniętej Modlitwy Eucharystycznej. patripasjanizm. 32-42). Łukasza (Łk 1. ponieważ modlitwa zawiera także w sobie naszą ludzką wolę i nasze uczucia. modlitwa błagalna. Czasami schodzili na błędne drogi. rekolekcje.24-30 są zapisem wzruszającej modlitwy w czas prześladowań.Leksykon teologiczny stulecia). 18. 1 Tes 5. 3) znajdujących się już w Nowym Testamencie. “Modlitwa Jezusa”. Modlitwa. przyjmowali historyczny rozwój chrześcijaństwa. znajdującej się w Tradycji apostolskiej (ok. wstawiennictwo. Bóg jest obecny w sposób daleko przekraczający obecność ludzkiego partnera w czasie dialogu. immanencja Boża. 22-33. 7-11.ok. 42) i wezwań (1 Kor 12. 749) jako “uniesienie umysłu do Boga". Modernizm (łac. Najbogatszy zbiór modlitw Nowego Testamentu znajduje się w pierwszych rozdziałach Ewangelii św. Mk 1. Modlić się to tyle. wysławiać. asceza. Modlitwa Jezusa. 6. dziękować. “nowoczesny”). 215). pojęcia i poglądy modernistów. a oznaczający dość rozpowszechniony ruch w teologii katolickiej. 17). rozmyślanie. który pod koniec XIX i na początku XX wieku powstał w Anglii. 14. Dzieje Apostolskie 4. 14. Jezus modlił się publicznie i prywatnie (np. których podejrzewano o skłonności modernistyczne. 7. 9-13. wyrażać żal i prosić o łaski naszego osobistego Stworzyciela i Pana. którą się Wydawnictwo WAM. 1-4) i razem z nimi odziedziczył starotestamentową tradycję modlitwy reprezentowaną przez Psalmy. Określa się ją za Ewagriuszem Pontyjskim (346-399) jako “rozmowę umysłu z Bogiem” albo za św. 26-27. Synu Boży. na przykład przeceniali wartość przeżycia religijnego i obniżali wagę powszechnie przyjmowanych prawd wiary. ale nie wszystkie. 6). filokalia. hezychazm. która polega na powtarzaniu imienia Jezus połączonego z krótkim sformułowaniem: “Panie Jezu Chryste. Mt 6. 284. zob. Przez umysł nie można tutaj rozumieć tylko władzy rozumu. neoscholastyka.29-32). Powszechnie znana na Wschodzie modlitwa. Łk 11. Od wieku XIII często była ona regulowana oddechem. co się zgadza z Jego wolą i co nam przyniesie rzeczywiste dobro (Rdz 18. 35. podczas oficjalnego sprawowania liturgii kościelnej lub poza nim. wstawiennictwo. W roku 1907 dekretem Lamentabili i encykliką Pascendi Stolica Święta potępiła modernizm w sposób. Zob. George Tyrrel (18611905). 1-13. DH 957-959). teologia apofatyczna. Modlitwa błagalna. 2. oddanie czci Bogu. co może być pomocne. 711. jeżeli błagamy Boga o to. Modlitwa eucharystyczna. filokalia.46. Główni jego przedstawiciele to: Alfred Loisy (1857-1940). a także w pewnym stopniu w Niemczech. modlitwa pańska. Łk 11. adorować. Ga 4. doktryna. kontemplacja.9-13. DH 151. Modlitwa może być wypowiedziana głośno albo cicho w sercu. 46-55. Ef 6. mianowicie z jej tęsknoty za modlitwą nieustanną (zob. rozwój dogmatów. Owocem tego była wkrótce kampania skierowana przeciw tym. w jaki sposób Duch Święty umożliwia im prowadzenie życia modlitwy (Rz 8. uczył uczniów modlitwy (Mt 6. zmiłuj się nade mną”. akemeci. Pius XII (w sprawie krytyki biblijnej). Janem z Damaszku (ok. 1. 12-26. ale ma znaczenie drugorzędne. hezychazm. 68-79. Ogólny termin. teologia Trójcy Przenajświętszej. teologia katafatyczna. Francji i we Włoszech. krytyka biblijna. Łk 23. 7. Sobór Watykański II i późniejsze prądy w nauce Kościoła i teologii usprawiedliwiły niektóre. 47-48.). liturgia. Zob. Chrześcijanie wiedzą. Moderniści popierali nowoczesną krytykę biblijną. 15. Zob. a może także baron Friedrich von Hugel (1852-1925). Takie prośby są usprawiedliwione. może być samotna lub z innymi. liturgia godzin. modlitwa Jezusa. Wydaje się. Fotinus (IV w. 374) (zob. ND 13). Różne są odmiany tej modlitwy.

istnieje w wersji krótszej.2-3). scientia media. tak porządkuje okoliczności.. władza”). Banez podkreślał nadrzędną wolność Boga i mówił o Bożym współdziałaniu z ludzkimi czynnościami jako o pra-emotio physica (łac. pojednanie z Bogiem i naszymi bliźnimi oraz o wybawienie od przytłaczających nas ciężkich doświadczeń i zła. wiedza uprzednia. Modlitwa. Molina je nazywa scientia condicionata (łac “wiedza uwarunkowana”) albo scientia media (łac. Monarchianie o nastawieniu modalistycznym sprowadzali Trójcę Przenajświętszą do różnych sposobów objawiania się Boga i Jego działania. liturgia godzin. “uprzednie fizyczne poruszenie”). modlitwa Jezusa. Hipolitowi Rzymskiemu. patripasjanizm. Doktryna rozwinięta przez hiszpańskiego jezuitę. a następnie prosimy o zapewnienie pożywienia. Ta dyskusja dowodzi. Tajemnica Boża ma pierwsze i ostatnie Słowo.jak się wydaje . Mimo istnienia pewnych różnic w kolejności Modlitwa Eucharystyczna zawiera następujące elementy: wstępny dialog między kapłanem a zgromadzeniem. która tak mocno podkreślała jedyność Boga. Kraków 2002 101 . Ludwika Molinę (1 535-1600) o stosunku zachodzącym między wolną wolą. prawdopodobnie wcześniejszej (Łk 11. Monarchianie. Wyraz wymyślony przez Tertuliana (ok. Modlitwa serca. Skończyło się na tym. Ponieważ jednak to przewidywanie “zależy” od naszych wolnych decyzji. tajemnica. hezychazm. a łaską. że Boża dynamis (gr. Monastycyzm. (gr. abba. Zob. różańcu oraz innych nabożeństwach katolickich. Modlitwa poranna. epikleza. modlitwa. by zstąpił na dary. której Jezus nauczył swoich uczniów. kaknon. anamnezę przypominającą zbawczą działalność Boga. ale nie znalazła ona drogi wyjścia. Mogiła Piotr. Modlitwa ta. Modlitwy kapłańskie.Leksykon teologiczny często przypisuje św. bóg jako ojciec. “wiedza pośrednia”): wiedza zależna od przyszłych ludzkich decyzji i czynności. Zob. “jedna zasada. W Modlitwie Pańskiej najpierw zwracamy się do Boga.nie oddaje pełnej sprawiedliwości ludzkiej wolnej woli.ok. semipelagianie. pelagianizm. że komisja zakazała jezuitom piętnowania dominikanów jako “kalwinów”. oraz dłuższej (Mt 6. 220) na określenie herezji. Molinizm. teologia Trójcy Przenajświętszej. W latach 1598-1607 działała w Rzymie komisja De auxiliis. 2-4). 9-13). pojęcie to . a nie do Boga Ojca). a dominikanom znowu nazywania jezuitów “pelagianami” (zob. Monaster. Bóg daje łaskę. “życie samotne”). teologia negatywna. Niektórzy monarchianie utrzymywali. żeby wydała ona właściwy owoc i przewiduje nasze przyszłe postępowanie. często znana pod nazwą Ojcze nasz. odgrywa ważną rolę we Mszy św. życie monastyczne. Zob. której nie należy mylić z modlitwą Jezusa (w której zwracamy się do Jezusa. klasztor. że odrzucała istnienie prawdziwego Syna Bożego jako odrębnej Osoby. “moc”) zstąpiła na niego i Go przysposobiła. wspomnienia albo modlitwy wstawiennicze i końcową doksologię. Zob. że najgłębsze zagadnienia teologiczne nie znajdują ostatecznej zadowalającej odpowiedzi. Zob. Temu systemowi sprzeciwili się dominikanie. anamneza. wyznanie wiary Piotra Mogiły. Zob. anafora. aby Modlitwę Pańską (w wersji Mateuszowej) odmawiać trzy razy dziennie (8. opowiadanie o ustanowieniu Eucharystii. didache. modalizm. Pod koniec I wieku Didache nakazuje. szczególnie Dominik Banez (1528-1604). jutrznia. 160 . Zob. Zob. aby królestwo i wola Boża stały się obecną rzeczywistością. kalwinizm. 2008). wolna wola. DH 1997. epiklezę wzywającą Ducha Świętego. łaska. (gr. Zob. modlitwa pańska. Zob. adopcjonizm. modlitwę uwielbienia i dziękczynienia. doksologia. wstawiennictwo. że Jezus tylko w tym znaczeniu był Bogiem. Wydawnictwo WAM.

materializm.DH 777-779. czyli zasadę. unia hipostatyczna. Jedna natura”). 19. 37063709. ND 1805. “jednożeństwo”). np. przebóstwienie. Sobór Konstantynopolitański II. Rdz 1-3. Benedykt Spinoza (1632-1677) i przedstawiciele idealizmu filozoficznego. 2-12. Termin ukuty przez Chrystiana Wolffa (1679-1754) na oznaczenie prób wyjaśniania rzeczywistości przez wykluczenie różnorodności i zróżnicowań (np. wielożeństwo. Zarówno Stary Testament (zob. między ciałem a duszą albo między światem stworzonym a niewidzialnym Bogiem) i przez sprowadzenie wszystkiego do jednej tylko zasady. Wydawnictwo WAM. monoteletyzm. chrześcijaństwo etiopskie. “wielu mężczyzn”). Sobór Chalcedoński. że różnica zdań odnośnie Soboru Chalcedońskiego była częściowo terminologiczna. Johann Gottiieb Fichte (1762-1814). Wydaje się. Zob. “Bóg jest kimś zupełnie innym”) i prawosławna teologia “apofatyczna” (gr. a światem stworzonym. Panteizm nie przyjmuje istotnej różnicy między Bogiem. że kobieta może mieć więcej niż jednego męża. 477) został “monofizyckim” patriarchą Aleksandrii. W Kościele katolickim wcześniejsze ważnie zawarte małżeństwo wyklucza zawarcie następnego. 5). (gr. Obecnie Kościoły “monofizyckie” nazywa się powszechnie orientalnymi Kościołami prawosławnymi. chrześcijaństwo koptyjskie eutychianizm. Kościoły “monofizyckie” zostały ostatecznie zorganizowane przez Sewera z Antiochii (ok. 205-270). ND 613-616) i oderwali się od patriarchatów konstantynopolitańskiego i rzymskiego. Tales z Miletu (640-546 przed Chr. czyli praktykę zawierania związku małżeńskiego z więcej niż jedną kobietą albo równocześnie. W Starym Testamencie patriarchowie byli z początku poligamistami. zaplanowanego przez Boga. a Piotr Folusznik (zm. “jeden”). 465-538). Zob. Spośród odszczepieńców Tymoteusz Aerulus (zm. Zgodnie z ugodową formułą monoenergizmu. który w roku 634 został patriarchą Jerozolimy. Poglądy heretyckie przypisywane tym. 1798. którzy wszystko sprowadzali do własnego . Wiele społeczeństw dopuszczało poligamię (gr. istota i energie. przedstawioną w roku 633 przez patriarchę Cyrusa z Aleksandrii i popartą przez patriarchę Sergiusza z Konstantynopola. Filozofowie greccy przed Sokratesem starali się wyjaśnić rzeczywistość przez jedną pierwotną zasadę. Żadna ze stron jednak nie broniła czystego monofizytyzmu. Kraków 2002 102 . doznania oraz istnienie innych podmiotów.Leksykon teologiczny Monizm. Hi 38. Monogamia (gr. że zawiera się małżeństwo z jedną tylko osobą (zob. św. idealizm. monoenergizm został zarzucony. Łk 16. w Jezusie Chrystusie istnieje tylko jeden sposób działania.) uważał. 1828-1829). że woda jest pierwotnym tworzywem wszechświata. Mk 10. Ideał polegający na tym. 1-9. 31-32. J 1. zaś Prawo Mojżeszowe zezwalało na rozwód i na ponowne małżeństwo. małżeństwa monogamicznego. Rz 11. jak i Nowy (zob. 18). Sobór Konstantynopolitański II. Zob. Mt 5. przeszkody małżeńskie. 1809. panteizm. dopóki obie strony żyją (zob. prawosławie orientalne. teologia apofatyczna. monofizytyzm. albo wchłonięcie ludzkiej natury Chrystusa przez Jego naturę Boską w taki sposób. Niektóre społeczeństwa przyjmowały też poliandrię (gr. Powstała w VII wieku próba pogodzenia “monofizytów” z nauką przyj etą przez Sobór Chalcedoński (451) i rozwiniętą przez Sobór Konstantynopolitański II (553). Sofroniusza (ok. 18. Chrystus przypisywał ten zwyczaj twardości ludzkiego serca i zmierzał do odnowienia pierwotnego. Monoenergizm (gr. W innym wypadku odmawia się istnienia różnicy między umysłem a materią i twierdzi się. teologia negatywna). małżeństwo. albo po kolei. DH 3022-3023. Wskutek sprzeciwu mnicha. że albo wszystko jest wytworem umysłu (idealizm). złożonego z urzędu patriarchy antiocheńskiego w roku 518. W ten sposób solipsyzm przyjmuje istnienie tylko podmiotu poznającego i odrzuca idee. Jedno działanie”). Monistami byli: Plotyn (ok. np. Nauka katolicka kładła nacisk na ten podstawowy dualizm (zob. Zob. podobne znaczenie ma protestanckie twierdzenie: Deus totaliter aliter (łac. 560-638). dualizm. Sobór Chalcedoński. ND 329-330). 1802. “wielożeństwo”). mianowicie że wcielenie oznaczało albo zlanie się bóstwa i człowieczeństwa w trzecią “naturę”. Monofizytyzm (gr. jak ocean wchłania kroplę wody. że w Chrystusie są “dwie natury w jednej Osobie” (DH 300-303. istota i energie. którzy odmówili przyjęcia nauki Soboru Chalcedońskiego (451). 488) patriarchą Antiochii. 1-40.Ja”. 33-35) wskazują na istnienie zasadniczej różnicy między Bogiem a stworzeniami. albo materii (materializm). mianowicie Boska energia.

objawienie. “oddawanie czci jednemu Bogu”). ND 635-637). 10-13. czyniono wiele wysiłków. Mormoni. opowiada o proroku Mormonie i o żydowskich uchodźcach w okresie od powstania Wydawnictwo WAM. Sergiusz z Konstantynopola (patriarcha w latach 610-638) zachęcił Honoriusza I (papieża w latach 625-638) do wygłoszenia nieszczęśliwego sformułowania o “dwóch naturach. Judaizm jednak oraz islam odrzucają wiarę w Trójcę Przenajświętszą jako niemożliwą do pogodzenia z ich wiarą monoteistyczną. a znaków tego końca dopatrywał się w działalności ekstatycznych proroków i prorokiń (takich jak związane z nim Pryscylla i Maksymilla). oparte było na formule uznającej tylko jedną (boską) wolę w Chrystusie.Leksykon teologiczny Monoteizm. Moralny nakaz bezwarunkowy. nie sprzeciwia się autentycznemu monoteizmowi. paruzja. za które później Honoriusz został zganiony (DH 487-488. sformułowanie. czyli ogłoszone w roku 638 przez cesarza Herakliusza wyznanie wiary. Ruch ten odznaczał się ascetycznymi wymaganiami. Jest to “Kościół Jezusa Chrystusa Świętych Dnia Dzisiejszego” założony w roku 1830 w stanie Nowy Jork przez Josepha Smitha (1805-1844). że w Chrystusie są nie tylko dwie natury. islam. który się odbył w roku 649 pod przewodnictwem papieża Marcina I i w obecności św. Izraelici pierwotnie oddawali cześć tylko jednemu Bogu. (gr. dyoteletyzm. Herezja głosząca. 160 . że monoteizm się rozwinął z wcześniejszego politeizmu (gr. ale także dwie wole. teologia moralna. 8). teologia Trójcy Przenajświętszej. ogłosił uroczyście orzeczenie. czyli Konstantynopolitański III (680-681). Moralność. nawróconego kapłana pogańskiego. by pogodzić z Kościołem monofizytów.ok. który jest Stwórcą i Panem wszystkich ludzi i wszystkich rzeczy. że istnieje tylko jeden Bóg w Trzech Osobach. że samego siebie zaczął uważać za wcielenie Ducha Świętego. Niektórzy przedstawiciele religii porównawczych próbowali dowieść albo tego. osobowego.496-498). a więc praktykowali tylko “monolatrię” (gr. Kiedy ugodowa próba wprowadzenia dwóch natur. doprowadziła do tego. W oparciu o zasadę jedna wola/jedna natura. wielobóstwo. ale tylko jednego sposobu działania (monoenergizm) nie zdała egzaminu. które się odbyły w latach 638 i 639 w Konstantynopolu. etyka.jak twierdził . Pełen entuzjazmu ruch odnowy zapoczątkowany przez Montana. DH 211. Montaniści. Zob. Sobór Konstantynopolitański III. wszechmocnego. judaizm. ale tylko jednej woli” w Chrystusie. którzy kładli nacisk na jedność Chrystusa. Maksyma Wyznawcy. Kraków 2002 103 . Pogarda dla struktur organizacyjnych. Objawiona w Nowym Testamencie prawda. którą Smith . transtendencja. Synody. Bóg. zakazywał zawierania ponownego związku małżeńskiego po śmierci jednego ze współmałżonków i nakładał surowe przepisy postne.odkrył przez objawienie. imperatyw kategoryczny. tajemnica. albo że pierwotny czysty monoteizm często przeradzał się w późniejszy politeizm. monoenergizm. nawet Tertuliana (ok. Jednak mniej więcej w szóstym wieku przed Chrystusem monoteizm Izraela pociągnął za sobą wyraźne odrzucenie istnienia jakichkolwiek innych bogów (Iz 43. szósty sobór powszechny. Aktualny rozwój wielu religii nie wydaje się jednak wyraźnie sprzyjać którejkolwiek z tych klasycznych teorii. że ruch ten został przez Kościół potępiony (zob. które jednak działają w pełnej zgodzie w jednej Osobie (zob. Wiara w jednego (i tylko jednego). 478). ale dwie natury. Zob. 220). Zob. potępił ją jako sprzeczną z pełnym człowieczeństwem Chrystusa. Ekthesis. że Chrystusowi. brakowało ludzkiej woli i że miał On tylko jedną (boską) wolę. Montanus skończył na tym. Montanus przepowiadał koniec świata. co nie oznaczało. mimo że miał ludzką naturę. DH 550-554. Monoteletyzm (gr. ale Synod Laterański. “jednobóstwo”). 44. poparły tę formułę. że w Chrystusie jest jedna Osoba. że odrzucali istnienie (niższej rangi) bóstw pogańskich. Sobór Chalcedoński. “jedna wola”). a mimo to istnieje odrębnie od wszechświata i poza nim. Odkąd Sobór Chalcedoński (451) zaczął nauczać. Zob. Księga Mormona. w drugim wieku we Frygii (obecnie Turcja). wyrażona w swobodzie udzielania sakramentów. panteizm. triteizm. “wielobóstwo”). wszechwiedzącego i miłującego bez granic Boga. Zob. który miał wielu zwolenników. monofizytyzm.

. Kraków 2002 104 . mozaizm. Wyrażenie powszechnie znane. liturgia. Motu proprio (łac. w której się znalazła wolna wola ludzka i która jest wynikiem zbawczego dzieła Chrystusa. Zob. jakie przeżył on w roku 1843. Msza darów uprzednia konsekrowanych. następującej po Liturgii Słowa. Po utworzeniu komisji. Na oznaczenie tej części Mszy św. sakramentale. doprowadziło Smitha do opowiedzenia się za wielożeństwem. glosolalia. Wyrażenie to odpowiadało okolicznościom. “Idźcie. eucharystia. poprawnie używa się dzisiaj wyrażenia: Liturgia Eucharystyczna.. “dimissio = rozesłanie”). missa est”) łac. Wyraz “egzystencjalny” został utworzony przez Martina Heideggera (1889-1976) zamierzającego opisać sytuację. gdzie zbudowali oni miasto Salt Lakę City. Wyraz powszechnie używany w Kościele łacińskim. Wyraz ten został utworzony przez Pseudo-Dionizego Areopagitę (żył ok. Mormoni oczekują. stosowane dawniej na oznaczenie Liturgii Słowa. modlitwa. wielożeństwo. który jest ponad naszymi kategoriami. Nabożeństwa. której zadaniem było przygotowanie Soboru Watykańskiego II. chyba że papież go udziela motu proprio. kiedy to w życiu łaski podnosi nas ponad to. (może z łac. Jan XXIII wysłał takie motu proprio (AAS 52 [1962] 433437).nie tylko katechumeni . Zob. Wszyscy obecni podczas odprawiania Mszy św. Msza wiernych. liturgia. że Chrystus powróci i że na ziemi założy królestwo dla swoich świętych. Takie pozaliturgiczne modlitwy i praktyki religijne. naszymi doświadczeniami i ponad naszą naturą. Objawienie. msza wiernych. Zob. nadprzyrodzoność egzystencja. Msza. Msza katechumenów. w jaki działa wolna wola człowieka. gdzie zwyczajną formułę “rozesłania” zgromadzenia pod koniec liturgii eucharystycznej było wezwanie: “Ite. Od czasów Średniowiecza wyrazem tym oznaczano dar. Konferencja Episkopatu. Osobisty list napisany przez papieża do całego Kościoła. Nadprzyrodzoność. jak Droga Krzyżowa albo różaniec. liturgia darów uprzednia konsekrowanych. Mówienie językami. Jeżeli konferencja episkopatu chce wprowadzić jakieś prawo obowiązujące na jej terytorium. “Grzech pierwo- Wydawnictwo WAM.mają obowiązek słuchania Słowa Bożego. judaizm.) otrzymywało nakaz opuszczenia zgromadzenia liturgicznego przed odmawianiem wyznania wiary i rozpoczęciem drugiej części Mszy św. millenaryzm. spontanicznie”). liturgia słowa. łaska. Zob. Zob. Zob. “z własnej woli. 1. Brigham Young (1801-1877) osiedlił zwolenników sekty na pustyni w stanie Utah. i przygotowuje nas w ten sposób do życia w chwale. co się należy naszej ludzkiej naturze. liturgia eucharystyczna. Stolica Święta. do Kościoła miejscowego albo do jakiejś szczególnej grupy wiernych. a odnosił się do Boga. kiedy to wielu katechumenów (dorosłych przygotowujących się do przyjęcia sakramentu chrztu św. Nadprzyrodzoność egzystencjalna. musi uzyskać specjalne upoważnienie od Stolicy Świętej. liturgia słowa. różaniec. Zob. msza katechumenów. Msza się skończyła”). natura.Leksykon teologiczny wieży Babel aż po założenie mormonów w Stanach Zjednoczonych. Zob. Sytuacja. jaki Bóg czyni dla nas z samego siebie. które rozwijają życie wewnętrzne człowieka i pogłębiają jego przekonania religijne. która w istocie rzeczy już uprzednio warunkuje sposób. Karl Rahner (1904-1984) wyraz ten zastosował w teologii. 500 r. Zob.). Przestarzałe wyrażenie na oznaczenie drugiej części Mszy św. Zob. ale już nieaktualne i wprowadzające w błąd. Kiedy został zamordowany. liturgia eucharystyczna.

Existential iibernaturalisches na oznaczenie rzeczywistości. Wyrażenie. i w czym Go naśladowali uczniowie (Dz 13. Nałożenie rąk. nałożenie rąk stało się wśród katolików zachodnich “materią” udzielania sakramentu święceń kapłańskich. w każdy pierwszy piątek miesiąca. Chociaż zanikają specyficzne formy tego nabożeństwa powszechne około 1950 r. zanim ludzie mogą postępować odpowiednio do swojej wolnej woli. że zanim ludzie przyjmą łaskę.17-18. natomiast “formę” stanowią słowa określające skutki sakramentu (zob. Nakaz moralny bezwarunkowy. nadprzyrodzoność.przez nałożenie rąk. 19-20) i zesłaniu Ducha Świętego. Hbr 6. zwłaszcza kiedy udzielali Ducha Świętego (Dz 8. Zob. łaska. 41. W 1947 r. Najświętsze Serce Jezusa. 14. Sobór Florencki (1439) nie nalegając. 1 Tm 4. Pomazanie albo polanie olejem osób (albo czasami przedmiotów). 19. ND 1705). zaleca sieje ponadto w nowym obrzędzie sakramentu pokuty. Kraków 2002 105 . odkupienie. nabożeństwa.Leksykon teologiczny rodny” jest faktem “egzystencjalnym”. DH 3858-3860. 34). 43).6). Małgorzacie Marii Alacoque (1647-1690). Czynne oczekiwanie na spełnienie przyszłych błogosławieństw (1 Kor 15). Nadzieja. jak to określił Kar! Rahner (1904-1984). Dzięki nadziei przekraczamy granice naszego obecnego niepełnego życia. Zob.. Namaszczenie. żeby inni chrześcijanie przyjęli ówczesny łaciński obrządek i sposób udzielania święceń kapłańskich (DH 1326. upowszechniło się ono jednak dopiero wskutek objawień danych św. grzech pierworodny.41). 18-25). 13). 2 Kor 1. szczególnie w wyjściu z Egiptu. 19. 13. daleka od zachęcania do całkiem biernego oczekiwania na Bożą interwencję w dzieje. W Starym Testamencie jest mowa o tym. że wszyscy ludzie. Zob. oparte na wierze i wyrażające się w miłości (1 Kor 13. wynagrodzenie. konsekracja. 3. 5. że namaszczani są Wydawnictwo WAM. imperatyw kategoryczny. cnoty teologiczne. a nie tylko zewnętrznie się z nią stykają jako z ofertą zbawienia. zobowiązuje chrześcijan do podjęcia odpowiedzialności za świat i do pracy na rzecz większej sprawiedliwości i pokoju w obecnym miejscu i czasie (GS 21. 37-39. 5. Sobór Florencki. Wyrażenie ukute przez Karla Rahnera (1904-1984). Mk 1. żeby zmienić je same oraz ich stosunek do Boga i do wspólnoty. 22). zanim przyjęli lub odrzucili zbawienie. Zob. przeistoczenie. Nabożeństwo do zranionego Serca Jezusa znane było już wprawdzie w Średniowieczu. nawyki. zmartwychwstaniu Pana (1 P 1. 39. Nadzieja odpowiada obietnicom Bożym przekazanym w dziejach Starego i Nowego Testamentu. chrześcijanie anonimowi. zbawienie. Najświętszy Sakrament. W Starym Testamencie sposób udzielania błogosławieństwa (Rdz 48). Eucharystia. Zob. 34. 9-11. 2. miłość 2. kiedy czynił cuda (np. sakrament święceń. symbol. ND 1737). usprawiedliwienie. które zachęcały np. do czynów wynagradzających i do praktyki przyjmowania Komunii św. Nałożenie rąk zawierają obrzędy chrztu i bierzmowania. Najświętsze Serce Jezusa pozostaje skutecznym symbolem odkupienia. oznacza ona bowiem. którego się używa na oznaczenie Chleba i Wina po konsekracji w czasie Mszy św. zatwierdził ich sposób święceń . są już do niej pozytywnie zdeterminowani. Zranione Serce Jezusa będące symbolem Jego miłości ofiarującej samą siebie dla dobra wszystkich ludzi (zob. J 7. stwarza on bowiem przeszkody. żeby już teraz brać pełny udział w przyszłym królestwie Bożym i w wyzwalającym zmartwychwstaniu wszelkiego stworzenia (Rz 8. w samej istocie swojego istnienia zostali ogarnięci przez z wolnej woli darowaną (stąd: “nadprzyrodzoność”) łaskę Bożą przekazaną przez Chrystusa. Nałogi. eschatologia. Zob. Nadprzyrodzoność egzystencjalna jest dokładnym przeciwieństwem grzechu pierworodnego. Zob. stosowany również przez Jezusa. Autentyczna nadzieja chrześcijańska.

Pawła naśladowanie Chrystusa oznacza wyzwolenie z grzechu i zaparcie się samego siebie. dzięki któremu księgi Pisma Świętego zostały ułożone i dzięki któremu mogą się one nazywać słowem Bożym (zob. ND 1635-1640. by się dać przekształcić mieszkającemu w nas Duchowi Świętemu (zob. która po reformach związanych z Soborem Watykańskim II (SC 73) zastąpiła wyrażenie “Ostatnie namaszczenie”. 61. Iz 45. lecz zakłada jej istnienie i ją wywyższa. że stan czysto naturalny jest pojęciem abstrakcyjnym. J 20. Zob. 2. 1 J 2. co zrodzone”). Naśladowanie Chrystusa. 13). że jest stworzony przez Boga (Rdz 1-2). i że dzięki temu zostają oni obdarzeni Duchem Bożym (por. Jako sakrament nawiązuje ono do nowotestamentalnego posługiwania chorym (por. 1). 7). Zob. Na Zachodzie sakramentu namaszczenia udziela jeden kapłan. Naprawa szkód. Ne 8. starymi i umierającymi. Chociaż temat “naśladowania” Chrystusa można znaleźć we wszystkich okresach teologii bizantyńskiej. który jest dobry dlatego. a także to wszystko. i oddanie siebie samego na pełną miłości służbę dla innych (1 Kor 13. 13-15) i wyraża solidarność całego Kościoła z ludźmi chorymi. DV 11. znajduje się w tym. Ideał i praktyka dążenia za Chrystusem. 31-38). co się człowiekowi należy dlatego. 11. Natchnienie siedemdziesięciu dwóch ksiąg Starego i Nowego Testamentu było częścią Bożego działania. a nie tylko stenotypistami kopiującymi to. 13. Ps 2. Zwolennicy Kalwina i niektórzy inni protestanci pesymistycznie kładli nacisk na sposób. Według klasycznego stwierdzenia laska nie niszczy natury. bierzmowanie. l-6). Natchnienie biblijne. 6). w listach św. Wj 30. 1. Pawła łączy się ono z naśladowaniem samego apostoła (1 Kor 4. Ewangelie w znamienny sposób wypowiadają się o osobistym przylgnięciu na wzór ucznia. bierzmowanie. 25-31. Rz 8. wolą mówić o “prowadzeniu życia w Chrystusie” (zob. a także Jr 18. święcenia (na Zachodzie) albo są ustanowieni królami. ponadto gotowość na to. 1396) i Moje życie w Chrystusie ojca Jana z Kronstadtu (1829-1908). krytyka biblijna. 18. Boże Narodzenie. Kraków 2002 106 . uzdalniając ich do zaczerpnięcia duchowego i fizycznego zdrowia ze zwycięstwa Chrystusa nad chorobą i śmiercią (DH 1694-1700. 1. 2 Tes 3. Namaszczenie chorych. co Bóg miał nam do powiedzenia. 29-37) i iść za Synem Człowieczym drogą cierpienia ku chwale (Mk 8. 1716-1719. Jk 5. Zob. co się rozwija i działa odpowiednio do własnych cech charakterystycznych. Teologia katolicka odróżnia łaskę (która do nas dociera dzięki zbawczej działalności Boga w Chrystusie) od natury (czyli od tego. na Wschodzie kilku. co Bóg dyktował (zob. W tym drugim znaczeniu nauka chrześcijańska mówi o jednej naturze Boga i o dwóch naturach (boskiej i ludzkiej) w Chrystusie. “to.1-17. 2 Tm 3. ND 216). Narodzenie Jezusa Chrystusa. 1. bezbłędność.Leksykon teologiczny królowie i kapłani. Zob. I właśnie dlatego Pismo Święte można także nazywać księgą Kościoła. co nam powiedzieli ludzcy pisarze. Tutaj ważną rzeczą jest przypomnienie. 16. który jest gotowy służyć bliźniemu w potrzebie (Łk 10. Porządek łaski istniał od samego początku. To. 11). wynagrodzenie. 31. biblia. 2 P 1. J 15. niektórzy teologowie wschodni. 1). mającego na celu powołanie do istnienia Kościoła. jaką znaj dujemy w najstarszym dokumencie chrześcijańskim (1 Tes 1. którzy są rzeczywistymi autorami. Ga 5. przez co życie wierzących staje się podobne do ukrzyżowania i zmartwychwstania (Rz 6. Specjalne oddziaływanie i kierowanie Ducha Świętego. 1 Sm 10. 15-16. DH 3006. Zob. 1656-1659). 1332 . 16. 3629. Mesjasz. Mk 6. krzyżmo. to wyrażenie można znaleźć w wielu traktatach o życiu duchowym. Nowa nazwa. w jaki grzech całkowicie zepsuł ludzką natu- Wydawnictwo WAM. 4. Natura. sens Pisma Świętego. 1-11). Cały wszechświat. Życie w Chrystusie Mikołaja Cabasilasa (ok. (łac. 19-21. Dla św. 3. Chrześcijanie namaszczają olejem chorych oraz tych. zob. kiedy to Bóg aktem wypływającym z Jego całkowicie wolnej woli powołał mężczyzn i kobiety do nadprzyrodzonego życia wiecznego. że jest człowiekiem). sakrament.ok. hermeneutyka. którzy mają przyjąć chrzest. tak jak Irenee Hausherr (1891-1978).

Pierwszym wielkim dokumentem o tematyce społecznej była wydana w roku 1891 encyklika Leona XIII Rerum novarum (łac. W wieku XX rozwój nauki i technologii stał się bardziej spektakularny. stał się symbolem zakończenia dawnego antagonizmu między nauką a religią. fundamentalizm. np. i to zarówno narodowego jak międzynarodowego. bez względu na to. Hbr 13.zwróciło także uwagę na problem właściwej interpretacji tekstów biblijnych. Zob. Jk 1. 11. wdowami. bł. Ambroży (ok. 2. św.Leksykon teologiczny rę (zob. Nauka społeczna Kościoła. nagich. prawda. 3. Zob. które upamiętniało dzieło Galileusza. paleontologia. potentia oboedientialis. szarytki. cudzoziemców. Postęp w teorii nauki wykazał. broń jądrowa) i że powinna szanować inne metody stosowane w filozofii i teologii. Adam Chmielowski (1845-1916) znany jako Brat Albert. 1580-1660). kulawych i niewidomych (Łk 14. biologia. Proces Galileusza (1564-1642) wytworzył trwały obraz Kościoła oficjalnego jako instytucji odrzucającej nowe odkrycia naukowe i próbującej ograniczyć naukową swobodę badań. fizyka. bł. Istniejące od XVII wieku napięcie między naukowymi odkryciami. Wincenty a’Paulo (ok. że to właśnie żydowskochrześcijańska wiara w Boga jako Stwórcę umożliwiła rozkwit nauki na Zachodzie. jak sprawiedliwe wynagrodzenie i własność prywatna. Czterdzieści lat później te same i pokrewne zagadnienia podniósł Pius XI w encyklice Quadragesimo anno (“W czterdziestą rocznicę”) (1931). 1 J 3. prawami i metodami. GS 13). ewolucja. Ojciec Jan Beyzym (1850-1912). “Matka i nauczycielka”) ukierunkowała społeczną naukę Kościoła na konieczność interwencji państwa w wypadku biedy. jak astronomia. życie całe spędzili na nieustannym spotykaniu się z potrzebami ubogich i cierpiących. Jezusowe nawoływanie do pokuty zmuszało ludzi zamożnych do tego. podczas sympozjum naukowców. nadprzyrodzoność. Bóg zapełniający luki. zajmująca się takimi zagadnieniami. stworzenie 1-2. Św. 1555. 16. ekologia. Encyklika Jana XXIII Mater et magistra (łac. łaska. To wydarzenie . kalekich. entelechia. Już w 1983 r. krytyka biblijna. DH 1521. ND 1925. Ogólnie rzecz biorąc. wszechświat.podobnie jak dyskusja nad opracowaną przez Karola Darwina (18091882) teorią ewolucji . Ten sam Sobór zachęcał do stworzenia na każdym szczeblu bardziej wyraźnego i sprawiedliwego Wydawnictwo WAM. 14-17). 8.podobnie jak zakony mnisze (np. Św. Równocześnie zrodziło się powszechne teraz przekonanie. GS 36). czy się znajduje w nauce czy w religii. a wierzeniami religijnymi.i wielu innych. Przez całe stulecia instytucje kościelne niemal samotnie się opiekowały społecznie opuszczonymi. psychologia i socjologia. 339-397). że nawet w naukach przyrodniczych nie można rościć sobie prawa do czystej. Czekający nas sąd powinien nas zachęcać do zajmowania się teraz ziemskimi potrzebami głodnych. autonomia. że nauka sama z siebie nie może odpowiedzieć na pytania bardziej zasadnicze o sens życia i o wartości. podczas gdy wydana w roku 1963 encyklika Pacem in terris (“Pokój na ziemi”) zalecała międzynarodowy porządek społeczny oparty całkowicie na poszanowaniu praw człowieka. 12-14). Rz 12. didache. chorych i więźniów (Mt 25. 1920) zwrócił na to uwagę. Nowy Testament wykazuje to samo zrozumienie dla ludzi potrzebujących (Dz 4. Dla wielu francuski ksiądz paleontolog. pozytywizm. w swym przemówieniu skierowanym do członków Papieskiej Akademii Nauk w 1992 r. Pierre Teilhard de Chardin (1881-1955). by się troszczyli o ubogich. 32-5. chorymi i więźniami . siostry miłosierdzia. Matka Teresa z Kalkuty (1910-1997) . Jan Chryzostom (ok. “O rzeczach nowych”). Kraków 2002 107 .. że może spowodować odczłowieczenie życia i stać się bardzo niebezpieczna (np. 27. Adolf Kolping (1813-1865). 1 Kor 13. Nauka Kościoła o prawach i obowiązkach różnych członków społeczeństwa wobec wspólnego dobra. Sobór Watykański II w deklaracji Dignitatis humanae (1965) wypowiedział się za wolnością religijną. kreacjonizm. 31-46). Papież Jan Paweł II (ur. Trudności nasunęły się ze strony takich nauk. Każda prawda. Frederic Ozanam (1813-1853). św. sierotami. 1955. Ironicznie można powiedzieć. Joseph de Yeuster (1840-1889) znany jako Ojciec Damian. pożądliwość. Jan Paweł II opowiedział się po stronie nowego dialogu pomiędzy oficjalnym Kościołem a nauką (ND 173). Zob. bezstronnej “obiektywności”. Nauka dwunastu Apostołów. 347-407) i inni Ojcowie Kościoła głosili to samo orędzie. grzech pierworodny. benedyktyni) zajmowały się rozwojem oświaty. w odniesieniu do przypadku Galileusza. Nauka i religia. 17. opiera się na Bogu i nigdy Mu jej nie można przeciwstawić (zob.

wybór na rzecz ubogich. że Sobór Chalcedoński zrobił ustępstwo na korzyść zwolenników Nestoriusza (winnych. monofizytyzm. Wydawnictwo WAM. Neokatechumenat. 63-93). Zob. Kraków 2002 108 . Zob. Ta “droga”. że Bóg . prowadząca ochrzczonych w ślad za sposobami stosowanymi przez katechumenat wczesnego Kościoła. żeby wejść do królestwa Bożego (Mk 1. potępiając Nestoriusza. a tak zwanymi “monofizytami”. ekonomicznej i społecznej. W zachodniej filozofii i teologii wewnętrzne stany. zasada pomocniczości Nawrócenie. teologia moralna. Mt 4. Wprawdzie posłannictwo. którzy uważali. cnota. Nawrócenie jest konieczne. solidarność międzynarodowa i prawa człowieka . umieszczono go w aktach. obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. ND 620-623). mylony czasem z Leoncjuszem z Bizancjum (obydwaj z VI w. ale go nie przyjęto. lub natur w przypadku Chrystusa. enhypostazja. 444) “o jednej wcielonej naturze Chrystusa”. ND 606/1-12) Cyryl podkreślał istnienie jednej boskiej Osoby w Chrystusie i rzucał klątwę na każdego. którzy podtrzymywali przedchalcedońską formułę św. Zob. 1939) i Carmen Hemandez. “nowa prawowierność”). Neoortodoksja (gr. Sobór Konstantynopolitański II. stosując terminologię. Zob. teologia wyzwolenia. W “Trzecim Liście do Nestoriusza” (DH 252-263. sprawiedliwość. “natura”). metanoia. a celem jej jest albo ponowna ewangelizacja krajów tradycyjnie chrześcijańskich albo pomoc w głębszym zakorzenieniu się Ewangelii na terenach świeżo nawróconych. nowa prawowierność.Leksykon teologiczny porządku społecznego (GS 9. 15. encyklika. Zob. “Troska o sprawy społeczne”). Cyryla z Aleksandrii (zm. Podczas obrad Soboru list ten czytano. W roku 1987 otwarto w Rzymie duże seminarium diecezjalne (“Redemptoris Mater”) dla członków neokatechumenatu mających powołanie kapłańskie. zapoczątkowany przez Kiko Arguello (ur. 8. że w jednej Osobie Jezusa Chrystusa są dwie natury. co rzeczywiście za sobą pociąga wiara i chrzest. scholastyka. oficjalnie przyjęto na Soborze Konstantynopolitańskim II w roku 553 (DH 421-438. kapłani i rodziny ukształtowane przez neokatechumenat wyruszaj ą jako wędrowni misjonarze do wszystkich części świata. kto by nie głosił. którym się wtedy posługiwano zarówno na określenie konkretnego indywidualnego osobnika (czyli osoby). W wydanej w roku 1967 encyklice Populo rum progressio (łac. chrzest. wzywał też członków Kościoła do czynnego uczestnictwa w sprawach społecznych (AA 7. ponownie wprowadza wierzących w życie chrześcijańskie. celem jego jest udzielanie chrześcijanom ochrzczonym pomocy w ponownym odkrywaniu tego. “Poprzez pracę”) i Sollicitudo rei socialis (łac.). mimo to wiara religijna podkreśla nasze zobowiązania wobec bliźnich znajdujących się w potrzebie (GS 42). który równocześnie ubogaca osobową integralność człowieka i dobro wspólnoty chrześcijańskiej.to stałe wątki w nauczaniu Jana Pawła II. Powstały po Soborze Watykańskim II sposób wprowadzania w tajemnice chrześcijaństwa. cierpienie Boga. Zob. jakiej użył Cyryl. wyrażone w sposób szczególny w wydanych w latach 1981. Neochalcedonizm. 13).w Chrystusie . Sprzyjający Cyrylowi teologowie. jak i jego natury. Nawyki. usiłowali na nowo zinterpretować uchwały tego Soboru. Spór toczył się wokół wyrazu “physis” (gr. Sobór Efeski. które wytwarzają wzory dobrego lub złego zachowania. Ludzie świeccy. oraz Centesimus annus.cierpiał na krzyżu. prawa człowieka. ich zdaniem. jego głównym wyrazicielem był Leoncjusz z Jerozolimy. Neochalcedonizm. katechumenat. Cnoty takie jak odwaga są dobrymi nawykami. Sprawiedliwość społeczna.1987 i 1991 encyklikach Laborem exercens (łac. nie odnosi się na pierwszym miejscu do dziedziny politycznej. nazwał nowym imieniem dla pokoju. który służy całej osobie ludzkiej. podczas gdy wady takie jak tchórzostwo są nawykami złymi. podzielenia Chrystusa na dwie osoby). do jakiego zobowiązał Chrystus swój Kościół. Sobór Chalcedoński. Zwrot od upodobania w grzechu do Boga w sposób. czyli interpretację uchwał Soboru Chalcedońskiego w świetle terminologii stosowanej w teologii Cyryla o cierpieniu Boga. “Postęp ludów”) Paweł VI rozwój ekonomiczny. 17). Próba pośredniczenia między uchwałami Soboru Chalcedońskiego (451) nauczającego.

że zostanie on poprawnie wytłumaczony. jak rzeczywiste odróżnienie w Bogu między istotą a energiami. Wydawnictwo WAM. powszechnie uważanego za największego średniowiecznego filozofa i teologa. ojcowie Kościoła. Neotomizm. 451). Ale postęp w naukach biblijnych.). Tomasza z Akwinu (ok. z czego powstał świat materialny przez swoistego rodzaju emanację. Herezja potępiona w roku 431 na Soborze Efeskim. tomizm. Nestoriusz się sprzeciwił powszechnie stosowanemu tytułowi maryjnemu Theotokos (gr. Jacques Maritain (1895-1973). kardynał Desire Joseph Mercier (1851-1926). boska i ludzka. najwidoczniej obawiając się. tomizm. Neoscholastyka aż do czasów Soboru Watykańskiego II (1962-1965) ułatwiała strukturalną jasność katolickiej myśli teologicznej. Wznowiona i religijna interpretacja filozofii Platona (ok. Zob. od której pochodzimy i do której powinniśmy powrócić przez oczyszczenie. który został patriarchą konstantynopolitańskim (428-431). a potem papież Leon XIII. liturgicznych i patrystycznych wykazał. Reginald Garrigou-Lagrange (1877-1964). b. Grzegorza Palamasa (1296-1359). chociaż w rzeczywistości szersze zakresem i metodą. Jamblicha (ok. Neoscholastyka. Plotyn wysuwał argumenty za istnieniem duszy. “Bogurodzica”). Neoplatonizm często interpretowano panteistycznie. które są odrębnymi podmiotami połączonymi w jedność miłości. Antonin Gilbert Sertiiianges (1863-1948).). Oprócz niego wymienić trzeba Porfiriusza (ok. teologia antiocheńska. arianizm. 1934 r. Augustyna z Hippony (354-430) i na innych Ojców Kościoła. Teologia palamistyczna uwydatnia zarówno: a. 232 . Zob.ok. był jednak gotów przyjąć ten tytuł pod warunkiem. palamizm. theotokos. że zagraża pełnemu i odrębnemu bóstwu i człowieczeństwu Chrystusa. Nestorianie. Najważniejszym przedstawicielem tego ruchu był Plotyn (205-270). Etienne Gilson (1884-1978). słowna. przemianę człowieka na obraz Boży. monofizytyzm. Maurice de la Taille (1872-1933). platonizm. Zob. Bóg pozostaje zawsze transcendentny względem stworzeń i jest od nich odrębny. Niektórych najsławniejszych teologów prawosławnych tego stulecia można uznać za neopalamistów: Jerzy Florowski (1893-1979). 427-347 przed Chr. jak: Aloisius D'Azeglio Tapparelli (1793-1862). Sobór Efeski. tomizm. Kościół wschodni asyryjski. Kraków 2002 109 . ok. mająca na celu opracowanie prawosławnej syntezy teologicznej przez powrót do myśli św. neoscholastyka. wiedzę i miłość. Najsławniejszymi przedstawicielami neotomizmu byli: Louis Billot (1846-1931). apolinaryci. Neoplatonizm. Przypisywano ją niesłusznie Nestoriuszowi (zm. jak egzystencjalizm. Zob. Ze strony filozoficznej takie nowe prądy. 303). Sobór Chalcedoński. DH 3135-3140). panteizm. neotomizm. W Kolegium Rzymskim (zwanym później Uniwersytetem Gregoriańskim) tacy jezuici. Gioacchino Pecci (1810-1903). Zob. wykazująca braki co do istoty rzeczy. umysłu albo nous i Jedności albo hen. 1925-1992). Próba podjęta podczas pierwszej Konferencji Ogólnoprawosławnej w Atenach (1936). Maurice de Wulf (1867-1947). która kwitła w okresie od III do VI stulecia po Chrystusie. Marie-Domimque Chenu (1882-1990) oraz Ives Congar (1904-1995). a głosząca. mnichowi antiocheńskiemu. Paul Evdokimov (1900-1971) i John Meyendorff (ur. oraz biskup Kallistos (Timothy) Ware (ur. czyli psyche. że była to czasami tylko jasność formalna. scholastyka. że w Chrystusie są dwie różne osoby. historycznych. Ambrose Gardeił (1859-1931). 1225-1274). personalizm i rozwój myśli doprowadziły do powstania pluralizmu. scholastyka. 250-330) i Proklusa (410-485). Ruch ten zdecydowanie popierał jeden z uczniów Tapparelliego. biskup Perugii. W wydanej w roku 1879 encyklice Aeterni Patris nakazał on nauczanie tomizmu na katolickich wydziałach teologicznych (zob. Nowoczesne odnowienie myśli św.Leksykon teologiczny Neopalamizm. Odrodzenie średniowiecznej filozofii i teologii chrześcijańskiej. eutychianizm. Matteo Liberatore (1810-1892) i Joseph Kleutgen (1811-1893) zaczęli odnowę scholastyki. gdy tymczasem jest on głęboko mistyczny. często rozumiane jako jednoznaczne z neotomizmem. analiza lingwistyczna. Wywarł on pewien wpływ na św. Dumitru Staniloae (1903-1995). Poza i ponad wszelkim doświadczeniem jest Jedność. Władimir Łosski (1903-1958).

Niecierpiętliwość. adwentyści dnia siódmego. i powstrzymanie się od pracy. We wczesnej kosmologii biblijnej jest mowa o sklepieniu niebieskim wspartym na słupach (Hi 26. prawosławie wschodnie. 1-44) i jest jedyną liturgią paschalną poza okresem wielkanocnym.ok. wizja uszczęśliwiająca. filioque. w Hiszpanii (ok. Zob. eschatologia. żeby sprawować Eucharystię (Dz 20. Sobór Nicejski I. Używa się go powszechnie podczas sprawowania Eucharystii i udzielania sakramentu chrztu. Jan Paweł II rozwinął temat zachowywania niedzieli jako prawdziwie dnia świętego. apatia. że chrześcijanie święcili niedzielę. Niedziela Palmowa. Sobór Konstantynopolitański I. że zmartwychwstanie Chrystusa odrodziło wszechświat. 35 . Rdz 1. 1. Według relacji Egerii Pątniczki pod koniec IV w. 16). Nie oznacza to jednak. Niebo. Z Nowego Testamentu dowiadujemy się. 1 Krl 8. który jest “współistotny” (homoousios) Ojcu (DH 125-126. Ap 21. która upamiętnia wskrzeszenie Łazarza przez Chrystusa (J 11. 13. 17. powstało bowiem na Soborze Konstantynopolitańskim I (381). 603/14. “Dzień Pański” (Ap 1. 1 Kor 16. 4). Przy końcu dziejów zostanie stworzone nowe niebo i nowa ziemia (Iz 65. Pliniusz Młodszy (62-113). żeby cierpieć i umrzeć w ludzkiej naturze. Wyznanie wiary zatwierdzone przez Sobór Nicejski I (325). Tylko ze wszech miar doskonały i niezmienny Bóg jest niecierpiętliwy (zob. Jest jednym z dwunastu najważniejszych świąt kalendarza prawosławnego wschodniego. szabat. że Bóg jest obojętny i że się niczym nie interesuje. podczas Mszy św. Niedzielę Palmową obchodzono w Jerozolimie. dzięki czemu Syn Boży przyszedł na świat. dwanaście świąt. 1-2). Mówi się o niebiosach jako o miejscu. które się właściwie nazywa Nicejsko-konstantynopolitańskim wyznaniem wiary. 16) i z którego Bóg schodzi (Wj 19. W liście apostolskim z maja 1998 r. Marka lub Łukasza. spór o cierpienia Boga. w którym na zawsze będą przebywać błogosławieni razem z Bogiem dzięki uwielbionemu człowieczeństwu Chrystusa (zob. 293. stworzenie świata przez Boga i zesłanie Ducha Świętego. zmartwychwstanie. 18-20). Wielki Tydzień. Skierowane przeciw arianom. 358-359. Wolność od możliwości cierpienia i podlegania zmianom powodowanym od zewnątrz. To wyznanie wiary zakłada istnienie nicejskiego. niebo się stanie wtedy “miejscem”. Ignacy z Antiochii (ok. 166.4.Leksykon teologiczny Nicejskie wyznanie wiary. Mateusza. czytana jest Męka Pańska według św. Dies domini. Zachodnia liturgia Niedzieli Palmowej rozpoczyna się poświęceniem i rozdaniem palm oraz procesją. Synod w Elwirze. 115. żeby w ten sposób pokazać. Święto obchodzone przez wszystkich chrześcijan na rozpoczęcie Wielkiego Tygodnia. Zob. Niedziela. 1-22. DH 16. że niebo i ziemia nie mogą Boga ogarnąć (zob. Miłość Boża dokonała dzieła wcielenia (J 3. że chrześcijanie w niedzielę gromadzili się. męka Pana Jezusa. głosiło ono odwieczne bóstwo Syna Bożego. 27). Pismo Święte uznaje także. żeby radośnie wspominać zmartwychwstanie Chrystusa (Mk 16. niezmienność. 11). 300. 17. kalendarz liturgiczny. raj. lub stanem. Na początku II stulecia zarówno św. 2 P 3. 3. współistotny. 613). 10). 306) prawem usankcjonował święcenie niedzieli. Zob. dokładniej się jednak wyraża o Duchu Świętym. Wydawnictwo WAM. Zob. Zob. 5). jak gubernator rzymski. Przez Nicejskie wyznanie wiary częściej rozumiemy to. Prawo kościelne nakazuje w tym dniu uczestniczenie we Mszy św. życie po śmierci. ND 7-8). 1 P 1. a w roku 321 Konstantyn Wielki nakazał powstrzymywanie się w tym dniu od pracy. ND 12). 611. 7. Kraków 2002 110 . w którym Bóg siedzi na tronie (Ps 11. opowiadając tym. Jest to najpowszechniej przyjęte wyznanie wiary wśród chrześcijan. 1 Tes 4. w którym żyją bogowie. J 14. który “z Ojcem i Synem wspólnie odbiera uwielbienie i chwałę” (DH 150. co pozwala na właściwe religijne i ludzkie pełne radości przeżycie niedzieli (CIC 1246-1247. OE 15). Według pierwotnego rozumienia religijnego miejsce na sklepieniu niebieskim lub ponad nim.. 107). kiedy to chrześcijanie się powstrzymują od pracy. 2). zob. które upamiętnia wjazd Jezusa do Jerozolimy. Chrześcijanie wschodni nazywają niedzielę “dniem ósmym”. ND 4. W prawosławiu wschodnim święto to poprzedza “Sobota Łazarza”. CCEO 880-881.

Kiedy interpretujemy stwierdzenia nieomylne. rzadko od papieży. “Najświętsza”). Mt 16. Zob. prawda. Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny. 1-29. Zob. wieczność. LG 12) obdarzył cały Kościół. arystotelizm. Nieomylność. Tomasza z Akwinu (ok. któremu wielkie uznanie dla miłości nie przeszkodziło w badaniu również nienawiści. Piotra. że wskazuje na to kilka wypowiedzi Pisma Świętego (Rdz 3. Piotra (zob. samo święto znano przynajmniej od VII stulecia. ND 19.Leksykon teologiczny Nienawiść. lecz jako Achrantos (gr. 1225-1274). 3-11. LG 25). ani przez czas i jest w sposób niezmierzony wyższy niż jakiekolwiek stworzenia. Sobór Watykański I. Kraków 2002 111 . którzy uważają. Jana. święta lub okresu liturgicznego. niezmierzoność Boga. kiedy jako pasterz wszystkich chrześcijan i następca św. Zob. ND 709). Wieczorny śpiew lub wieczorna modlitwa w Liturgii Godzin. Głęboka. W odróżnieniu od św. która po prostu ignoruje tych. które może być uwarunkowane okolicznościami czasu. tylko Bóg jest w pełni i doskonale nieskończony. teologia negatywna. grup ludzi. a nawet całych narodów. Łk 22. Częściowo z powodu różnic w pojmowaniu grzechu pierworodnego chrześcijanie prawosławni nie oddają Matce Bożej czci jako “Niepokalanie poczętej”. To. “Niepokalana”) i Panagia (gr. co wiemy z objawienia. politycznym i religijnym. Przeciwstawienie miłości (i światła) nienawiści (i ciemności) odgrywa kluczową rolę w teologii św. że Bóg jako absolutna tajemnica znajduje się całkowicie poza zasięgiem ludzkiego rozumowania. Łk 1. ex cathedra. Zob. którą Chrystus przez Ducha Świętego (J 16. Nieskończoność. 18-19. papieżem (zob.28). kolegialność. DH 265. Niepojętość Boga. że papież jest nieomylny wtedy. 2. Sobór Powszechny. Zob. Sobór Watykański I (1869-1870) nauczał. 15. Przymiot. grzech pierworodny. Inaczej niż ci. W filozofii arystotelesowskiej materia pierwsza albo czysta możność. Chociaż dogmat ten został ogłoszony dopiero przez Piusa IX w roku 1854. DH 2800-2804. urząd nauczycielski Kościoła. nienawiść przynajmniej ma do tych “innych” stosunek emocjonalny. która by ją uczyniła konkretną i ograniczoną. jeżeli wszyscy jego członkowie są zgodni co do tego. ND 831-840). że przeciwieństwem miłości jest obojętność. jest nieskończona w tym znaczeniu. 1 Kor 15. że jakąś prawdę objawioną trzeba definitywnie i bezwzględnie uznać (LG 25). wielu teologów współczesnych o nienawiści nie myślało. że w rzeczywistości nie znamy Boga (zob. musimy odróżnić istotę definicji od sposobu jej sformułowania. Nieszpory. 3001. ponieważ nie jest ograniczony ani przez przestrzeń. 31-32) uroczyście ex cathedra podaje naukę o jakiejś prawdzie objawionej dotyczącej wiary lub obyczajów (DH 3065-3075. nawet od grzechu pierworodnego. Właściwość bytu nie mającego granic ani końca. osoba. 12-15. Kolegium biskupów w łączności z papieżem przez zwyczajne nauczanie podaje naukę nieomylną. a w szczególności kolegium biskupów będące w łączności z następcą św. werset wprowadzający. że nienawiść jest przeciwieństwem miłości. Nieomylne określenia pochodzą zazwyczaj od soborów powszechnych (zob. miłość 1. teologia apofatyczna. że nie ma żadnej specyfikacji ani właściwości. uzdalnia nas tylko do uświadomienia sobie. Dz 15. 327). George Bernard Shaw (18561950) twierdził. 363-364). którzy są “inni” pod względem etnicznym. Obchodzone 8 grudnia zachodnie święto upamiętniające fakt. wcześniejsza niż jakiekolwiek określenia. theotokos. Zawsze uważano. hymn odpowiedni do dnia. Po dokonanej w roku 1970 reformie w obrządku łacińskim nieszpory mają następującą budowę: a. Ta wolność od możliwości popełnienia błędu w sprawach dotyczących prawd objawionych i moralności. Wydawnictwo WAM. DH 800. irracjonalna wrogość w stosunku do innych osób. tajemnica. Ściśle mówiąc. że na podstawie jedynego w swoim rodzaju przywileju i ze względu na zasługi swego Syna Maryja z Nazaretu była wolna od jakiegokolwiek grzechu. i to od samego swego poczęcia (zob. który sprawia. b.

końcowe błogosławieństwo. Jedną z cech charakterystycznych tego prowadzenia przez Ducha Świętego jest nieomylność. życie pozagrobowe. Bóg jest w sposób niewypowiedziany tajemniczy i . krótkie czytanie z Pisma Świętego. liturgia godzin. Ml 3. h. g. Wydawnictwo WAM. u dzieci oraz u chorych umysłowo) albo moralna (w innych wypadkach). hezychazm. ND 19. Zob. w Wielkim Poście wprowadza ona Liturgię darów uprzednio konsekrowanych. wcielenie.612). Rz 11. trzy psalmy. Zagadnienie to w szczególnie dramatyczny sposób rozwinięto w Księdze Hioba 38-42 (zob. J 1. Jahwe. W obrządku bizantyńskim modlitwa wieczorna zwie się hesperinos (gr. przy czym jeden z nich jest czasem zastępowany przez kantyk biblijny. przymioty Boże. czyli Magnificat (Łk 1. 3001. wobec Boga taka niewiedza całkowicie uwalnia człowieka od winy. Bóg. LG 12). 46-55). Ściśle mówiąc. 18. 327). Niezawodność. niecierpiętliwość. GS 16). Niewiedza nie do przezwyciężenia może być fizyczna (np.327. 14. 1 Tm 1.mimo że ma swe Boże imiona -jest ostatecznie Istotą nie do nazwania (Wj 3. nie wymawiano go. Dar. 3001. dusza. Chrystus jako Człowiek podlegał zmianom i śmierci. e. 17. lecz je zastępowano wyrazem Adonai (hebr. f. Zob. jutrznia. Zob. żeby wskazać na pogodę ducha. nieomylność. to tylko negatywnie (zob. Nieśmiertelność. W taki sposób mimo własnej sumiennej troski i bez własnej winy ludzie mogą być niezdolni do przyjęcia Kościoła i jego nauczania. tylko Bóg ze wszech miar doskonały jest całkowicie niezmienny (zob. Bóg jest miarą dla każdego człowieka i dla każdej rzeczy. krótki hymn responsoryjny. DH 800. Wskutek obecności zmartwychwstałego Pana i prowadzenia przez Ducha Świętego Kościół jako całość nie może nie spełnić tego. ND 19. Zob. liturgia darów uprzednio konsekrowanych. Zob. “Pan”). DH 285. Ps 102. że Bóg nie był i nie może być zmierzony. Bóg pozostaje bytem. tolerancja. który sprawia. Przymiot Boży. DH 2865-2867. Jeżeli podczas czytania w synagodze występowało imię Boga.Leksykon teologiczny c. śmierć. DH 3050-3052. 18-20. J 14. W podjęciu takiej decyzji może im przeszkadzać własne wychowanie. Kraków 2002 112 . Zob. którego się nie da opisać. d. 16-17). 18. modlitwy wstawiennicze. by zdobyć właściwe wiadomości. Zob. Zob. Brak wiedzy trwający mimo prawdziwych wysiłków. stoicyzm. 33-36). błąd. ND 818. jakim Chrystus obdarzył swój Kościół. uprzedzenia społeczne albo zwyczajny brak zetknięcia się z orędziem chrześcijańskim (zob. Mt 16. 3001. kantyk Najświętszej Maryi Panny. cechy Kościoła. niepojętość Boga. 327). Niewiedza nie do przezwyciężenia. dzięki niemu będzie on trwał do końca świata (zob. “modlitwa wieczorna”). sprawiedliwość pierwotna. DH 800. Wyraz używany przez stoików na oznaczenie braku cierpienia i wolności od wzruszeń. Niezmienność. umartwienie. asceza. 800. zmartwychwstanie umarłych. jaka powstaje wskutek stopniowego wyzwalania się z przywiązań do zła i z pogłębienia zjednoczenia z Bogiem. LG 16. Niewinność pierwotna. posługiwali się nim czasami Ojcowie Kościoła. Niewrażliwość. Chociaż znany. a jeżeli już. Niezmierzoność Boga. Wolność od zmiany i od możliwości zmiany. 27. Zob. 294. ND 19. 28. Chociaż sam jest poza jakąkolwiek miarą. 6. Niewymowność Boga. przebóstwienie. co się łączy z j ego istotnymi właściwościami i dawaniem świadectwa prawdzie objawionej (zob. po których następuje Modlitwa Pańska i kolekta z dnia.

Filozofia średniowieczna głosząca. w którym nastąpiło zjednoczenie odwiecznego Słowa z człowieczeństwem Chrystusa. później jednak stał się zwolennikiem surowego ich traktowania. stanowisko może się domagać uznania dla życia. Każda substancja jest nieodwracalnie indywidualna. które głoszą. Nous (gr. Takie. a nawet nadawać mu sens kierując się własną wolą. którzy podczas prześladowania za cesarza Decjusza (249-250) odpadli od wiary chrześcijańskiej. za panowania cesarza Waleriana (257-258). reguła wiary. “umysł”). Schizma. Noty Kościoła. 1420-1495). egzystencjalizm. W swej encyklice z października 1998 r. Niektóre elementy nominalistyczne można odnaleźć we współczesnej filozofii języka oraz w egzystencjalizmie. które zakorzeniły się w zmęczonym wojnami stuleciu. że nazwy (łac. “imię. chociaż bywają przydatne w ich klasyfikowaniu. nomina) nadawane rzeczom. W filozofii Alberta Camusa i niektórych innych egzystencjalistów zawierają się pewne elementy nihilistyczne. tak było w wypadku Fryderyka Nietzschego (1844-1900). Kraków 2002 113 . Zob. początkowo opowiadał się za polityką pojednania wobec odstępców. cechy Kościoła. w istocie swej ateistyczne. źródła wschodniego prawa kanonicznego. jak należy postępować z tymi. ale przez to umożliwia on dostrzeżenie świata niewidzialnego. nie ma natur wspólnych. która osłabia zniewolenie zmysłowych przywiązań. patriarsze konstantynopolitańskiemu (zm. rywalizując z Korneliuszem. 1285-1347) był najsławniejszym przedstawicielem nominalizmu. Później Wydawnictwo WAM. ND 1601). Dla mistyków “noc” staje się miejscem uprzywilejowanym. i “ciemną nocą ducha”. Zob. 577). platonizm. Noc ciemna. Fides et ratio papież Jan Paweł II wysuwa argumenty przeciwko różnym formom nihilizmu. Jego wspólnota istniała do V wieku (zob. wyznają oni bowiem absurdalność wszechświata.Leksykon teologiczny Nihilizm (łac. a tak zwane powszechniki (pojęcia uniwersalne) istnieją tylko w umyśle. Przez Gabriela Bielą (ok. i zmarł jako męczennik podczas prześladowania. która duszę odziera z duchowych pociech. nazwa”). Nowacjan konsekrował się na biskupa Rzymu. Ewagriusz Pontyjski (346-394) w swojej chrystologii opartej na zestawieniu Nous-Logos (gr. zwłaszcza na naukę o Bogu. DH 109). ponieważ jako młody człowiek był prawnikiem w Antiochii. że to uprzywilejowane przeżycie przechodzi przez doświadczenia. że uważali się za “katharoi” (gr. że dusza Chrystusa istniała uprzednio i że umysł był łącznikiem. Nowacjanie. które duszę oczyszczają od ziemskich przywiązań. egzystencjalizm. które dotyczyło życia Kościoła. zwanemu Scholasticus (gr. duchowość. filozofia. Powodem tej nagłej zmiany mógł być jego zawód w związku z elekcją papieża Korneliusza w roku 250. Nominalizm (łac. Ogólny termin na oznaczenie tych poglądów filozoficznych. orygenizm. nie opisują we właściwy sposób rzeczywistości. “Ciemność” oznacza. “prawnik”). kapłan rzymski i autor całkiem poprawnego dzieła o Trójcy Przenajświętszej. Słowo”) stwierdził. Na Soborze Nicejskim (325) zostali łagodnie potępieni za to. że rzeczywistość sama w sobie nie ma żadnego sensu. “czyści”) i że tworzą Kościół ze wszech miar święty. ateizm. Norma wiary. chrystologia. W chrześcijaństwie wschodnim wyraz używany na oznaczenie zbioru kanonów kościelnych i prawa cywilnego. Janem od Krzyża (1542-1591) możemy odróżnić między ciemną nocą zmysłów. jaka powstała wokół sporu. Nowacjan. Zob. “nic”). Filozofia ta wywarła wpływ na teologię. mistyka. symfonia. Zob. Zob. w którym spotykają oni Boga. o usprawiedliwieniu i łasce. Za św. Rozum albo ludzka władza rozumienia. “Umysł. reformacja. powszechniki. Wilhelm Ockham (ok. Zob. “prawo” plus “reguła”). Najwcześniejszy przykład nomokanonu przypisuje się Janowi III. wykluczający grzeszników (DH 127. który był nauczycielem Marcina Lutra (1482-1546) nominalizm wpłynął także na reformację. Zob. Nomokanon (gr. W nocy świat widzialny zanika.

14. DH 901). Biblia.20). też 705. że Jezus jest ostatnim albo “nowym" Adamem (Rz 5. Ruch zrodzony po pierwszej wojnie światowej. Zob. mogą nosić szaty zakonne własnego instytutu i muszą odbyć kurs formacyjny trwający przynajmniej jeden rok (zob. Nowa Ewa. Nowy Testament. pierwsze wydanie niemieckie w roku 1917) Rudolf Otto (1869-1937) dowodził. wspólodkupicielka. rygoryzm. ale także na tym. Kraków 2002 114 . Tytuł nadawany Maryi. 456-459. 5. z których większość mamy wspólne z Żydami (Stary Testament). jak: Emil Brunner (1889-1966). Chrześcijanie uważają. Zob. “Świętość”. Termin “neoortodoksja”. 130 . 453. który wypełnia Boży plan w stworzeniu i w dziejach odkupienia. Reinhold Niebuhr (1892-1971) i Helmut Richard Niebuhr(1894-1962). Zob. Przeciwieństwo opiera się nie tylko na wypowiedziach. CIC 641-653. 1670. że te księgi (cztery Ewangelie. przymierze. Nawiązując do tej wypowiedzi. Jak to zauważyli Ojcowie Kościoła. “numen = bóstwo” a zatem “należący do bóstwa. które sprawia sakrament chrztu (J 3. Użyty w Nowym Testamencie grecki wyraz anakefaloioomai (gr. 45-49. próbowali oni odkryć istotne poglądy reformacji i kładli nacisk na objawiające i sądzące słowo Boże. odnoszący się do bóstwa”). schizma. życie zakonne. zanim zostaną dopuszczeni do pierwszych ślubów. sakrament pokuty. który jednoczy wszystko we wszechświecie (Ef 1. Zob. takich jak Karol Rahner (1904-1984). Nowicjusze prowadzą życie wspólne w specjalnym domu zwanym nowicjatem. Tt 3. życie monastyczne. 214. Zob. jaką wiarę okazała Maryja. Św. W sensie ścisłym jednak jest on stosowany dla ruchu rozpoczętego i kierowanego przez Bartha. 2 Kor 5. kanon Pisma Świętego. “matką wszystkich żyjących” (Rdz 3. Napełniająca lękiem obecność Boża. Justyna Męczennika (zm. a który na różny sposób rozwijali tacy teologowie. 1-11. ND 448. 63). Ewangelie dzieciństwa. mariologia. fizycznej matce Chrystusa i duchowej Matce wszystkich ludzi. zob. stosuje się także do prac innych autorów. ślub. Duchowe odrodzenie. 17).ok. że powtórnie chrzcili heretyków (DH 183. Numinous (z łac. Podobieństwa i przeciwieństwa między pierwszą Ewą. “nowy”). protestantyzm liberalny. tacy Ojcowie Kościoła jak św. Ewa. przeżycie religijne. streszczać”) w formie werbalnej odnosi się do Chrystusa. Zob. 450. marcjonizm. 1 P 1. Zob. 10). odnajduje “odwieczne i Boże świadectwo” o rzeczywistości Jezusa Chrystusa (DV 17-20). że jest śmiercią starego stanu grzechu. Nowa prawowierność. Stary Testament. Ireneusz (ok. Wzorem proroków podkreślali nadrzędną transcendencję Boga nad grzesznym światem. gdzie nieposłuszeństwo Ewy przyniosło śmierć. reformacja. Członek instytutu zakonnego będący na próbie. natchnienie biblijne. Wydawnictwo WAM. W książce Das Heilige (niem. 3). a równocześnie nowym życiem w Chrystusie zmartwychwstałym (Rz 6. a Maryją jako nową Ewą sięgają św. chrzest. że religia zrodziła się z przeżycia mysterium tremendum etfascinans (łac. świętość. “zbierać w całość. którego natchnieniem był Karl Barth (1886-1968). donatyzm. Nowe narodzenie. “tajemnica napełniająca grozą i niezwykle pociągająca”). tam posłuszna miłość Maryi przyniosła życie całej ludzkości dzięki zbawczej działalności Jej Syna (LG 56. 200) przedstawiali Chrystusa jako Głowę Kościoła. teologia dialektyczna. Adam. Dzieje Apostolskie. 893 § 3). dwadzieścia jeden Listów i Objawienie św. 1617). 22. Niezadowoleni z optymistycznego humanizmu głoszonego przez protestantyzm liberalny. ND 1404. 1 Kor 15.Leksykon teologiczny krytykowano ich za to. Paweł mówi w sposób równoznaczny o chrzcie. 1196. 5. 165). Dwadzieścia siedem ksiąg Pisma Świętego następujących po czterdziestu pięciu. Nowe zjednoczenie w Chrystusie jako głowie. a przede wszystkim w Ewangeliach. Nowicjusz (łac. Jana) zostały napisane pod szczególnym natchnieniem Ducha Świętego. 211-212. że są normą wiary i że należą do kanonu Pisma Świętego W “szczególny sposób” Kościół w Nowym Testamencie. odpowiadający znaczeniowo “nowej prawowierności”. zob.

Stary Testament utrwalił objawienie Boga przekazane ludziom na pierwszym miejscu słowami (Jr 23. które są nam dostępne bez ścisłej konieczności szczególnego nam ich przekazywania przez Boga. w dokonywaniu wyboru. dzieje zbawienia. Słowo Boże. 216). kierować się tylko wolą Bożą. 22) i wydarzeniami w dziejach (Wj 15. 30263028. Zob. który jest właściwością ludzi będących stworzeniami obdarzonymi rozumem i Wydawnictwo WAM. Pismo Święte i tradycja. Hbr 1. teologia naturalna. Sobór Watykański II rozumiał objawienie po pierwsze jako ujawnienie się samego Boga. Przez swoje wcielenie. Jr 31. a także z wyrażeniem “Ja jestem”. Objawienie Chrystusa. zwracając uwagę na “symboliczne" objawianie się Boga. wielcy pośrednicy i przekaziciele Bożego objawienia.Leksykon teologiczny Obecność rzeczywista. 26). przeżycie religijne. 2. Dla nauki o objawieniu najbogatszą księgą jest Ewangelia św. hezychazm. Jana i jej terminologia z wyrazami takimi. jak: chwała. zmartwychwstanie i zesłanie Ducha Świętego (DV 4. teofania. Ujawnienie przez Boga tego. mówili także o tym. Ignacego Loyoli (1491-1556). a po drugie jako przekazanie Bożych prawd (DV 7. co przedtem było nieznane. a przede wszystkim z teologią Wcielonego Słowa. apatia. Kraków 2002 115 . sekularyzm. chrystofania.mężczyzna i kobieta -zostali stworzeni na obraz Boży i na Boże podobieństwo (Rdz l. tak jednak. 1-2). Obraz Boży. depozyt wiary. dogmat. Zob. śmierć. zgodnie z którą ludzie . byśmy Mu na to dali osobistą odpowiedź wiary (DV 2. 1-21). życie. Mdr 13. 10. światło. Zob.4. są one po prostu dwoma stronami tej samej rzeczywistości. które nam pozwala. świadectwo. łaska. Objawienie. a szczególnie od czasów Oświecenia prawdy objawione zaczęto przeciwstawiać prawdom poznanym przez rozum. Po Soborze niektórzy uczeni rozwinęli teologię objawienia. Tak pojęta “obojętność” jest cechą znamienną duchowości św. Teolog rumuński Dumitru Staniloae (19031995) wiele rozważał na temat prawosławia jako religii objawienia rozumianego jako udzielenie Bożych energii. DH 2915-2918). Podstawowe objawienie zakończyło się z Chrystusem i czasami apostolskimi. Zob. “Obojętność” może także oznaczać takie oderwanie się od wszystkich stworzeń i doznań. że równocześnie był podmiotem objawiającym. 14. 18. Pod kątem takich twierdzeń ustawione było nauczanie Soboru Watykańskiego I (DH 3004-3007. czyli paruzję (Tt 2. jak oficjalna nauka Kościoła stały się bardziej świadome pośredniczej roli Ducha Świętego w dziele objawienia i zbawienia ponad chrześcijaństwem jako instytucją. 31-34). rzeczywista obecność. Zob. symbol. 116. Zob. 26-27). Obojętność. istota i energie. że nadejdzie zbawcze objawienie Boże (Iz 40. 17). Prorocy klasyczni. samym objawieniem. 11. czyli jego przedmiotem. logos. teologia janowa. Brak zainteresowania sprawami religijnymi wynikający ze zeświecczenia. Objawienie Boga. 9. Zarówno teologia katolicka. znaki. chwalebne objawienie powtórnego przyjścia Pana. wyznanie wiary. czekamy tylko teraz na ostateczne. 13. Dzieje zbawienia i dzieje objawienia są od siebie nierozdzielne. Nauka. wizje. rzeczywista obecność. ND 113-114. Niektórzy Ojcowie Kościoła i późniejsi teologowie rozróżniali między (a) “obrazem Boga”. Objawienia. które ludzie “przeżywają” w wierze. prawda. oświecenie. 1 J 3. 18. palamizm. DV 4). braku właściwego religijnego wychowania albo osobistego zaniedbania w praktycznym wyznawaniu wiary w Boga (zob. Obecność sakramentalna. tajemnica. 1-9). Zob. 14. 2. Sobór Watykański II uznał z istoty swej zbawczą i sakramentalną naturę objawiania się Boga za pośrednictwem wydarzeń (dzieł) i słów (DV 2. paruzja. czyli procesem objawiania.17) Chrystus stał się szczytem Bożego objawienia (1 J 1. który nas zachęca do tego. 1-11. a na drugim . wreszcie treścią objawienia. Od czasów Średniowiecza. 6).przez świat stworzony (Ps 19.

a dające zgorszenie Żydom i muzułmanom. 48. Zob. bo ten jest tylko katolicki. bierzmowania i Komunię św. Nowy Testament uznaje. Prąd. Z klasztoru św. W pierwszej jego fazie niszczono ikony jak bożki pogańskie nie mające nic wspólnego z wiarą chrześcijańską.Leksykon teologiczny wolną wolą i który przez grzech może być tylko zaciemniony. dzieje się to zazwyczaj w okresie Wielkiego Postu. Święto Obrzezania Dzieciątka Jezus obchodzimy 1 stycznia. Obrządek. Obcięcie napletka u dziecka płci męskiej na znak przyjęcia go do wspólnoty religijnej. Obrzezanie. ich szczególną duchowość i urządzenia prawne. 749) dowodził. 2532. uważano jednak za niewłaściwe publiczne oddawanie im czci i dlatego usuwano je ze świątyń. chrześcijaństwo etiopskie. ale także cały sposób życia poszczególnych Kościołów. ambrozjański w Mediolanie. który przeciwstawiał się używaniu obrazów w kulcie chrześcijańskim i powodował niepokoje w cesarstwie bizantyńskim w latach od mniej więcej 725 do 843. 28-29. Saby w pobliżu Jerozolimy św. etiopski. Po przyjęciu obrazoburstwa przez heretycki synod w miejscowości Hiena (753) powszechny Sobór Nicejski II (787) przywrócił obrazy i ich kult (DH 600-603. ponieważ obrzęd ten został zastąpiony chrztem (Dz 15. Nauka o obrazie Bożym przyczyniła się do rozwinięcia poczucia godności i praw człowieka. judaizm. 10-14. 29). chrześcijaństwo koptyjskie. Jan Damasceński (ok. czyli Kościół autonomiczny (CCEO 27). które jeszcze teraz obchodzą Kościoły wschodnie w pierwszą niedzielę Wielkiego Postu. chrześcijaństwo ormiańskie. Zob. Kolejność jest taka. maronicki (albo syryjsko-maronicki). przebóstwienie. ustanowiono Święto Ortodoksji. duchowym i dyscyplinarnym (CCEO 28 § l). jaką stosują Kościoły wschodnie podczas chrześcijańskiej inicjacji Wydawnictwo WAM. Kpł 12. Teodor Studyta (759-826). chrześcijaństwo etiopskie. teologicznym. Wśród katolików wschodnich “obrządek” oznacza nie tylko znaczne różnice w liturgii. asyryjski Kościół wschodni. oraz (b) “podobieństwem Bożym”. kandydaci otrzymuj ą pouczenie o wierze i obowiązkach chrześcijan. obraz Boży. 15. Sobór Nicejski II. maronici. 3). że posługiwanie się obrazami w celu przedstawienia Chrystusa albo innych świętych postaci jest koniecznym skutkiem wcielenia. którą posiada “ecclesia sui iuris”.można odtworzyć przez łaskę chrztu i przez życie wiary. Od samego początku obrazoburcy prześladowali.oprócz obrządku maronickiego. Wciągnięci na listę katechumenów. skażenie ludzkiej natury. chrześcijaństwo koptyjskie. ND 1251-1252). łaska. Wielkim obrońcą obrazów był św. różnią się od zwyczajnego obrządku łacińskiego tylko pomniejszymi liturgicznymi szczegółami. Na Zachodzie takie obrządki. jak prawosławnych . tradycja zachodniosyryjska. sławny reformator monastyczny. Zob. koptyjski. Kraków 2002 116 . a czasem nawet zabijali mnichów. Obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. Koi 2. upadek. Wyrazu tego można też używać na oznaczenie całego zespołu obrzędów zachowywanych w poszczególnych Kościołach. Podczas sprawowania liturgii Wigilii Wielkanocnej otrzymują oni sakramenty chrztu. Ga 5. 15) i że jest wzorem. Żydzi z tego obrzędu uczynili podstawowy znak ich przymierza z Bogiem (Rdz 17. napotyka na opór. którzy chcą przyjąć chrzest i wejść do Kościoła. stworzenie. 675 ok. wschodnio-syryjski (zwany czasami asyryjsko-chaldejskim) i zachodnio-syryjski (albo antiocheński). Żeby zakończyć cały spór. według którego mają być kształtowani mężczyźni i kobiety (Rz 8. Wprowadzone niedawno (1972) przygotowanie dorosłych. to znaczy z określonym dziedzictwem liturgicznym. W tym znaczeniu “obrządek” zbiega się z tradycją określonego Kościoła. bizantyński. liturgia św. Te siedem obrządków znajdujemy zarówno w tradycjach katolickich. Na Wschodzie istnieje obecnie siedem takich większych obrządków: ormiański. islam. Zob. W drugiej fazie tego kryzysu (814-843) ikony tolerowano jako pomocne przy nauczaniu prawd wiary. Jana Chryzostoma. ortodoksja. które utracone przez grzech . Wczesny Kościół zrezygnował z obrzezywania nawróconych mężczyzn. 2-6. 11-15). praktykowane przez niektórych chrześcijan koptyjskich i etiopskich. że Chrystus jest prawdziwym obrazem Bożym (Kol 1. grzech pierworodny. Obrzezanie dziewczynek. 6. Obrazoburstwo. jak np. Sposób sprawowania obrzędów religijnych albo udzielania sakramentów. 5. chrzest. Wj 12.

30). zmartwychwstanie i zesłanie Ducha Świętego uwolnił nas od grzechu i od wszelkiego zła. 1). 1 P 1. dziękczynieniu. 9-10) i przynosi nowe przymierze przyjaźni z Bogiem (Mk 14. Rz 5. na Wyspach Brytyjskich i w wielu innych krajach. 5. która się wyraża w uwielbieniu. śmierć. Oddając cześć Bogu. ruch liturgiczny. że przez swoje wcielenie. który jako najwyższy arcykapłan złożył w naszym imieniu ofiarę nowego przymierza (Hbr 4. rękopisy z Qumran. życie. Odnowa życia. która zmienia ludzkie serca (Mk 7. Wyzwolenie z ucisku w Egipcie było wydarzeniem. 14-10. uroczyste obwieszczenie. opowiadanie zmyślone. co on sam nazwał mitologią biblijną.Leksykon teologiczny dzieci. Rz 4. 1-21. Odkupienie. hermeneutyka. Chociaż sam wyraz zakłada usuwanie pewnych rzeczy. Systematyczne próby rozbudzenia nowego życia wśród niedbale lub tylko nominalnie wierzących przez pełne entuzjazmu przepowiadanie i spontaniczną modlitwę mającą na celu wywołanie powszechnej religijnej odpowiedzi. Odmitologizowanie (z gr. hiperdulia. 25. 18-21) Chrystus wyzwolił nas spod władzy grzechu i zła (Kol 1. 8. kapłani. religia obywatelska. Zob. 13. 23. “mythos = baśń. Ruchy takie powtarzały się od XVIII stulecia w Stanach Zjednoczonych. adoracja.45. Wielki Tydzień. krzyż. 8). l J 4. katechumenat. 24. 21-23. Zob. 24. odpokutowanie. 7. Tytuł nadany Jezusowi (nie przez Nowy Testament) dlatego. pietyzm. Zob. Uwolnienie z niewoli babilońskiej także ukazało pełną miłości wierność Boga jako Zbawcy (Iz 41. Ef4. a które się wypełni w przyszłym zmartwychwstaniu (Rz 8. Hbr 2. ofiarowaniu samego siebie. ofiara. a oznacza on ostateczny owoc procesu odkupienia: stać się Wydawnictwo WAM. modlitwa błagalna. 20-28. Adoracja Boga. 13-14) przez zbawienie. 54. mit”) Upowszechniona przez Rudolfa Bultmanna (1884-1976) próba przełożenia na język współczesny tego. pod względem stosowania tytuł ten jest synonimem tytułu “Zbawiciel”. 5. 25-26. 14. ekspiacja. zielonoświątkowcy. bierzmowanie i Komunię św. Zob. co nas nakłania do prowadzenia ofiarnego życia na każdy dzień (rz 12. Odkupiciel. którego w odniesieniu do Jezusa użyto w Nowym Testamencie szesnaście razy. Chociaż pochodzenie jego jest inne. przymierze. zielonoświątkowcy. liturgia. 21-24). zbawienie. 18). metodyści. Zob. Wyrazu tego często się używa jako synonimu dla wyrazu “odkupienie” (a czasem przez niedbałość jako synonimu dla “ekspiacji”). Triduum Wielkanocne. Oddawanie czci Bogu. w którym uczestniczy się dzięki wierze (Rz 3. 1 Kor 11. zadośćuczynienie. Kraków 2002 117 . ale także oczyszczenie z winy (1 Kor 6. zamysł Bultmanna był pozytywny: chciał on mity wyjaśniać egzystencjalnie. Osobiście można oddawać cześć Bogu gdziekolwiek i kiedykolwiek (J 4. kadzidło. charyzmatycy. Zob. cnota pokuty. Odnowa charyzmatyczna. Odkrycia w Qumran. przymierze. Swoją śmiercią i zmartwychwstaniem (Mk 10. które w Starym Testamencie stało się przykładem zbawczej działalności Boga (Wj 15. Chrześcijańską publiczną formą oddawania czci Bogu jest liturgia. Ef 1. ukierunkowana na Chrystusa. usprawiedliwienie. Zob. zbawienie. 44. mit. egzystencjalizm. Obwieszczenie uroczyste. 43. pojednanie 1-2. 11. mamy udział w kapłańskim dziele Chrystusa dla naszego dobra (SC 7). Zob. 54. Zob. Od czasów Nowego Testamentu przez odkupienie rozumie się nie tylko uwolnienie z ucisku (l Kor 15. Pwt 7. 25). Ef 5. 17-18) i miłość. 24. Zob. pokucie i prośbie. liturgia godzin. 56-57). Obywatelska religia. Działanie Boże mające na celu wyzwolenie nas z niewoli grzechu i zła. Taki żywiołowy sposób sprawowania kultu jest znamienny dla Armii Zbawienia założonej w roku 1865 przez Wiliama Bootha (1829-1912). które podczas tego samego obrzędu otrzymują chrzest. Odpokutowanie. baptyści.24-30). 25). 14.

Mt 25. 19.i skazuje ich na karę wieczną (zob. Paweł VI w konstytucji apostolskiej Indulgentiarum doctrina (łac. Wyraz ten może również wskazywać środki ułatwiające usunięcie winy i pogodzenie grzeszników z Bogiem. 11. Kraków 2002 118 . zakonnicy i inni ludzie (SC 83-101). Benedykt z Nursji (ok. Zgodnie z Nowym Te- Wydawnictwo WAM. Kościół oddaje cześć Bogu i wyprasza zbawienie dla świata. Oz 6. Akt. która miała zadośćuczynić za grzechy i przynieść nowe i trwałe przymierze (Mk 14.Leksykon teologiczny jedno z Bogiem (od którego przedtem byliśmy odłączeni) i w ten sposób uczestniczyć w Bożym życiu. Zob. 2-31. którzy przez złożenie ofiary oddają cześć Bogu (Iz 1. że Bóg się ukazuje w ogniu (Wj 3. Ofiary mogą wyrażać akt chwały. przymierze. Zob. jeżeli im nie towarzyszy właściwy stosunek do Boga i do bliźniego (Iz 1. Jom Kippur. że takie ofiary są powierzchowne. że składający ofiarę niczego z niej nie zabierze ze sobą z powrotem. piekło. Jr 7. mogą też wynagradzać za grzechy (Hbr 9. Zachowując ten chrześcijański zwyczaj. Zarówno odpust zupełny. pascha. Zarówno w tradycji żydowsko-chrześcijańskiej. wspierać modlitwy wstawiennicze. W XVI stuleciu gorszące nadużywanie odpustów przyczyniło się do wybuchu reformacji. Z ludzkiej strony palenie ofiary ogniem było symbolem. sakrament pokuty. 18. nawiązujący zresztą do żydowskiego zwyczaju praktykowania modlitwy o określonej porze dnia lub nocy. ekspiacja. usprawiedliwienie. Zob. rozgrzeszenie. W Starym Testamencie ofiara całkowicie trawiona przez ogień. “reprobatio”). 4-8) i umacniać więź między Bogiem. 2-5). krew Chrystusa. Inaczej niż odpusty cząstkowe. brewiarz. żeby Mu w ten sposób oddać chwałę (Rdz 4. Zob. Prawo udzielania odpustów jest w zasadzie zastrzeżone Stolicy Apostolskiej. 15-17). Prorocy i inni nauczyciele kładli nacisk na to. Ofiara. ekspiacja. W Kościele pierwotnym wstawiennictwo chrześcijan oczekujących na śmierć męczeńską mogło zmniejszyć ciężką pokutę nałożoną na skruszonych grzeszników. Odpuszczenie grzechów. 13. Zob. czyściec. odkupienie.kładł nacisk na właściwą intencję i prawe życie tych. przeznaczenie. Officium divinum (łac. Ps 51. jansenizm. 36-39). Św. kalwinizm. Zob. oddawanie czci Bogu. CIC 929-997). liturgia godzin. zasługa. jak poza nią do samej natury i rzeczywistości ofiary należy obecność kapłana składającego ofiarę w obrzędzie kultowym. Odpusty. a Jego czcicielami. przede wszystkim oznacza on różne obrzędy w Starym Testamencie (np. 480 ok. Ps 51. Am 5. Ofiarowanie jakiegoś daru Bogu. 550) Officium Divinum nazywał opus Dei (łac.szczególnie prorocy . Odpuszczenie kary doczesnej za popełnione grzechy. jeżeli zostaną spełnione wszystkie warunki wymagane do ich uzyskania. To zmazanie kary czerpie Kościół ze skarbnicy nieskończonych zasług Chrystusa i z uczestnictwa świętych w Jego męce i chwale. Odrzucenie (łac. Uważano. czyli dla dorocznego Dnia Pojednania) oraz śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa w Nowym Testamencie. 6. za które już wyrażono żal i które już zostały podarowane. 1 Kor 11. 21-24.22-24. Jezus nawiązywał do Ozeasza. jak cząstkowy może być ofiarowany za dusze w czyśćcu cierpiące. eucharystia. Ofiara całopalna. akemeci. Liturgia Godzin albo modlitwy oficjalne (przeważnie psalmy).2. 22). Mk 12. którym Bóg wyklucza ze zbawienia ludzi będących po śmierci w stanie grzechu śmiertelnego.2326). kapłan. ND 1685/17. odpusty zupełne mogą być pomocne w zmazaniu całej należnej kary. 1 Krl 18. Swoją śmierć uważał za ofiarę. podkreślając pierwszeństwo “miłosierdzia” nad ofiarą (Mt 9. dziękczynienia i skruchy okazywane Bogu. Jom Kippur. przepisane dla obchodu Jom Kippur. “Nauka o odpustach”) wydanej w roku 1967 ograniczył ilość odpustów zupełnych i położył nacisk na konieczność osobistego nawrócenia w sercu (zob. 21-26. zbawienie. 33). ponieważ za niego nie okazali skruchy . 7). holokaust. grzech śmiertelny. 12. Stary Testament . 41-45). pieczętować przymierze (Wj 24. 18-19. “powinność wobec Boga”). które odmawiają kapłani. “dzieło Boże”). a nawet bezużyteczne. przebóstwienie. grzech. DH 1467.

Nazwa przyjęta na oznaczenie najstarszych niebiblijnych. 107). Dzięki temu wyraz “ekumeniczny” zaczął oznaczać tyle. odpokutowanie. 1 Kor 11. Polikarpa i Papiasza. Uobecnienie w Eucharystii ofiary doskonałej. 1). św. Łk 2. Sobór Trydencki (1545-1563) kładł nacisk na ofiarny charakter Mszy świętej. Pasterza Hermasa (II wiek) i listu św. Tradycja bizantyńska jedyność ofiary Chrystusa podkreśla przez to. LG 3. Ta interpretacja opiera się na błędnym rozumieniu niektórych wypowiedzi Nowego Testamentu (np. Pisma te rzucaj ą bezcenny snop światła na czas przejścia od Kościoła nowotestamentalnego do chrześcijaństwa poapostolskiego. albo tych. Zob.Leksykon teologiczny stamentem posłuszeństwo Chrystusa. Ofiara Mszy świętej. Hbr 10. Ofiara przebłagalna. który samego siebie złożył w ofierze. Do Ojców apostolskich zaliczaj ą oni tylko św. czyli za cały świat cywilizowany. powszechnie zaczęto jej używać za Janem Chrzcicielem Cotelierem. którymi się wielu autorów katolickich i protestanckich posługiwało aż po wiek dwudziesty. Odprawia się wprawdzie wiele Mszy świętych. liturgia godzin. że odpowiada całemu światu (zob. których sposób myślenia nie przylega ściśle do Nowego Testamentu. “ziemia zamieszkała”). 25. anamneza. Sobór Powszechny. Ignacego Antiocheńskiego. że ma on prymat w chrześcijaństwie bizantyńskim. Zob. Listu Barnaby (z pierwszego wieku). Od VI stulecia patriarchę Konstantynopola zaczęto nazywać patriarchą ekumenicznym w tym znaczeniu. Msza święta. 12. Ignacego Antiocheńskiego (ok. o którym mówiono (z przesadą). 14). Oikoumene (gr. mianowicie anonimową Didache. 3. Klemensa Rzymskiego (zm. co “powszechny". podczas której w sposób bezkrwawy dla dobra wszystkich ludzi odtwarza się ofiara złożona na Kalwarii (zob. 13). 8. ofiara. Ojcowie apostolscy. apologię chrześcijaństwa. zwracając np. 25. św. ND 1545-1563). Kraków 2002 119 . najstarszego pomnika literackiego tego gatunku. 24-25) i uobecnieniem tego wszystkiego. jaką była śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa (Rz 3. Msza święta. Zob. 69 . judaizm. W roku 1765 Andrea Gallandi dodał do tego zbioru List do Diogneta. Oficjum kapłańskie. a także św. pism św. który j ą zastosował w opublikowanym w roku 1672 wydaniu tzw. Oglądanie Boga. że w każdej świątyni odprawia się tylko jedna Msza święta na dzień. którzy mówili o Morzu Śródziemnym (z łac. ofiara. wynagrodzenie i ofiara) trzeba bardzo jasno odróżnić od wyrazów związanych z przebłaganiem. chociaż wcale nie jest odrębną ofiarą. Rz 3. którzy prawdopodobnie nie byli bezpośrednio związani z apostołami. Ga 3. odkupienie. DH 1738-1759. zwłaszcza w takich wyrażeniach jak “sobór ekumeniczny”. Eucharystia. Wyrazy we właściwy sposób odpowiadające pojednaniu (np. tylko kraje dziedziczące kulturę grecką uważali za “oikoumene”. Zob. 19. że jest ośrodkiem świata. ale ortodoksyjnych pism i pisarzy chrześcijańskich. a także jego Męczeństwa. 1-10). że ofiarna śmierć Chrystusa łagodzi gniew Boży. 60-130). “znajdujący się w środku ziemi”). czyli “Naukę”. Fi-loteusz Bryennios opublikował w roku 1883 tekst. Sobór Watykański II pozostawił bogatszą naukę o Mszy świętej (PO 2. Polikarpa ze Smymy (ok. Zob. Ci. 2 Kor 5. papież. że jest ona “ucztą wielkanocną” albo “ofiarnym posiłkiem” (SC 47). 96). Zob. wizja uszczęśliwiająca. 4. Zob. Niektórzy nowocześni uczeni chcą wykluczyć z tej grupy tych autorów. ekspiacja. autokefaliczny. Kwadrata Wydawnictwo WAM.ok. dopełniło i przewyższyło wszelkie inne ofiary (Hbr 10. co się wydarzyło w Wielki Czwartek.28). zadośćuczynienie. Wyjaśnienie odkupienia przez ukazanie.ok. 35 . Świat zamieszkały albo cesarstwo rzymskie. Ojciec Święty. 21. oraz fragmenty Papiasza z Hierapolis (ok. istnieje jednak tylko jedna Ofiara. ekumenizm. który może być najstarszym w tej grupie. 25. SC 7. Klemensa Rzymskiego. 155). ok. św. uwagę na to. Wielki Piątek i w Niedzielę Wielkanocną. jest codziennym ofiarowaniem “na pamiątkę” (Łk 22.

ojcowie Kościoła. mianowicie do św. Zob. triodion.każdy tydzień ma osobne . Bóg jest jedyną przyczyną wszystkiego. Oktoechos (gr. św. 330-379). (Mediator Dei. Grzegorza z Nazjanzu (329-389). “wywyższony”). patrologia.Leksykon teologiczny (II wiek). biskupa Ikonium. który około roku 124 skierował do cesarza Hadriana najstarszą apologię wiary chrześcijańskiej. najpierw biskupa Sasimy. Izydora z Sewilli (ok. istota i energie. na którym składana jest ofiara. 2856. Od czasów Soboru Watykańskiego II (1962-1965) Msza św. pentekostarion. stworzenie. który był biskupem Cezarei Kapadockiej i organizatorem życia monastycznego na Wschodzie. ojcowie kościoła. dają one po prostu Bogu okazję do niezliczonych interwencji. dopóki ta ostatnia księga nie zastąpi go całkowicie w Niedzielę Palmową i w Wielkim Tygodniu. przyczynowość. Okazjonalizm. 560-636). 340 ok. Podwyższenie. ponieważ ich jednogłośną zgodę uważa się za argument decydujący (zob. a szczególnie Nicolasa Malebranche (16381715). W teologii tendencje okazjonalistyczne prowadziły czasami do odrzucenia rzeczywistej przyczynowości sakramentalnej. ex cathedra. Określenie ex cathedra. “przypadek. Sobór Konstantynopolitański I. 335 . których nauka oraz osobista świętość zasłużyła na powszechne uznanie w Kościele. Grzegorza z Nazjanzu. Ołtarz (z łac. Dzięki powtarzaniu ośmiotygodniowych cykli w pięćdziesięciu sześciu oficjach własnych . Okazjonalizm (łac. 675 . co się dzieje. Bazylego Wielkiego (ok. rzeczy stworzone . apologeci. w klasycznej postaci pojawił się jako odpowiedź na pytanie wywołane przez dualizm Rene Descartesa (1596-1650): w jaki sposób umysł może przyczynowo wpłynąć na materię? Okazjonalizm Arnolda Geulincxa (1624-1669). biskupa Nyssy i teologa o wielkiej mistycznej głębi. że uczestnicy sporów teologicznych odwołują się do zachodnich i wschodnich Ojców Kościoła. didache. Okres ten się pokrywa z łacińską liturgią “czasu zwykłego”. 510-520. Zob. 62). Zob. Zob. Ogólnie przyjęta nazwa na oznaczenie pewnych wczesnych pisarzy chrześcijańskich piszących w języku greckim. po prostu przeczył. eunomianizm. Pierwotnie posługiwano się nim tylko w niedziele. chociaż wcześniej głoszony przez muzułmanów i innych niektórych myślicieli średniowiecznych. sprowadzały bowiem sakramenty zaledwie do “pretekstów” dla daru łaski Bożej.także umysł ludzki . św. Zob. 395). Wyrażenie stosowane głównie do trzech świętych pochodzących z Kapadocji. Prąd filozoficzny. trzej teologowie. do jego brata. a potem chwilowo biskupa Konstantynopola podczas Soboru Konstantynopolitańskiego I. Jana Damasceńskiego (ok. Uważa się. patrystyka. Kraków 2002 120 . łacińskim. że okres Ojców Kościoła na Zachodzie skończył się ze śmiercią św. 749). Zob. Utożsamienie ołtarza ze stołem zostało zakwestionowane przez Piusa XII. który odrzuca przyczynowe działanie wszystkich stworzeń.ok. w drugim .następnej i tak dalej.ok. ND 627/10-16). ojcowie kapadoccy. wreszcie do św. Stało się zwyczajem. była powszechnie Wydawnictwo WAM. Grzegorza (ok. Czasami do Ojców Kapadockich zalicza się kuzyna św. Księga liturgiczna używana w Kościele greckim podczas sprawowania liturgii własnych w ruchomym okresie od pierwszej niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego (kiedy to w Kościele greckim przypada uroczystość Wszystkich Świętych) do pierwszej niedzieli przedpościa. Nazwa Oktoechos nawiązuje do ośmiu tonacji: w pierwszym tygodniu po zesłaniu Ducha Świętego używa się pierwszej tonacji. DH 271. Ojcowie Kościoła.w każdej z ośmiu tonacji powraca on przez większą część roku liturgicznego. Oktoechosu używa się razem z Triodionem. okoliczność”). Według Instrukcji wydanej w roku 1989 przez Kongregację do spraw Wychowania Katolickiego “każdy z nich w różny sposób i w różnym stopniu” stał się klasykiem “kultury chrześcijańskiej”.nie działają. że istnieje taka przyczynowość. który chciał przez to podkreślić ofiarną wartość Mszy św. później rozszerzono go także na dni powszednie i został nazwany “Wielkim Oktoechosem” lub “Parakletike”. Ojcowie kapadoccy. 394). nie ma żadnych rzeczywistych przyczyn drugorzędnych. syryjskim i ormiańskim. 3541. Amfilochiusza (ok. “osiem tonacji”). a na Wschodzie ze śmiercią św.

obrazoburstwo. W odróżnieniu od Zachodu. devotio moderna (łac. Wczesne ołtarze. 1380-1471).2). że wszechmądry. W Nowym Testamencie jest mowa o takim opętaniu i o uwolnieniu z niego przez zbawczą moc Chrystusa (Mk 1. epistemologia. Antimension. Augustyna z Hippony (354-430).23-28. Dziewiętnastowieczna epistemologia. ze względu na to. Zob. zaczęto z czasem stosować bez względu na to. 18. ofiara Mszy świętej. ponieważ nabożeństwa odprawiano na grobach męczenników. lecz pali. Jest ona klasycznym wyrazem tzw. św. Zob. deizm. gwałtowny lub plugawy stan ludzi. “pobożność nowoczesna”). jak tajemnicze drogi Boga. którzy dowodzili. prawosławni używaj ą antimension (gr. 1-20. Zob. konsekracja. 1 J 3. często jest synonimem “metafizyki”. że Eucharystię sprawowano w domach prywatnych. Bernard Lonergan (1904-1984) i Karl Rahner (1904-1984) zachowali w umiarkowanej postaci pogląd ontologistów dowodząc. Kraków 2002 121 . czy nie. Dz 19. filozofia. Zob. Opętanie diabelskie. że jakaś wcześniejsza obecność Boga w naszej wiedzy jest logicznym warunkiem każdego dalszego poznania. np. Równocześnie wiele jego rzekomych przyczyn można wyja- Wydawnictwo WAM. że nawiązują do Platona (427-347 przed Chr. W roku 1861 Watykan potępił kilka stwierdzeń ontologistów jako mętne (zob. nad którymi kontrolę sprawują moce diabelskie. wywarła ona ogromny wpływ na życie wierzących. Ontologia (gr. O naśladowaniu Chrystusa. będącej odmianą głęboko rozmodlonej i osobistej pobożności. Stąd w rzymskim Kościele katolickim relikwie stały się dla konsekrowanych ołtarzy obowiązkowe. “nauka o bycie”). francuskich i włoskich. Szalony. czy ołtarze były konsekrowane. Nauka o koniecznych prawdach bytów pojmowanych jako byty istniejące. kiedy obrazoburcy zbezcześcili ołtarze. argument ontologiczny. wybór na rzecz ubogich. 29-31). Świętość ołtarzy gwarantowała bezpieczeństwo zbiegom. Ontologizm (gr. 25-34. pobożność. kult świętych. który jest naszym wzorem. były drewnianymi stołami. Przekonanie. augustynianizm. niedokładnie rozwiązywali oni rolę poznania zmysłowego i ograniczoną naturę naszego poznania Boga w tym życiu (zob. na którym w danym dniu sprawowana jest tylko jedna Liturgia Eucharystyczna. a także wszystkich i wszystko do siebie pociągający Bóg kieruje naturą i dziejami świata oraz biegiem życia poszczególnych ludzi (zob. jak i posiłek (SC 47). popierana przez wielu katolickich myślicieli belgijskich. teizm. W jego ślady poszedł Antonio Rosmini-Serbati (1799-1855). przyczynowość. Tradycja chrześcijańska przyjęła rzeczywistą możliwość opętania diabelskiego. który “może pisać prosto na liniach krzywych”. Łk 11. św. wizja uszczęśliwiająca.Leksykon teologiczny rozumiana jako zarówno ofiara. Książeczka o dążeniu do doskonałości wewnętrznej przez naśladowanie Chrystusa. wolna wola. Mt 6. Niektórzy tomiści transcendentalni. Niestety. scientia media. dedykacja kościoła. Po użyciu antimension nie pierze się. słowo”). Anzelma z Canterbury (ok. 10. 1033-1109) i św. wiedza uprzednia. Zob. wprowadzony do powszechnego użytku przez Krystiana Wolffa (1679-1754). kościoły prawosławne mają tylko jeden ołtarz. 13-16). Wyraz “ontologia". 5. lub drewna i na ogół przedstawia obraz pogrzebu Chrystusa. stąd często na obrazach przedstawiano ich trzymających się kurczowo kolumn ołtarza. przeznaczenie. Zazwyczaj się ją przypisuje Tomaszowi a Kempis (ok. Terminu tego użył po raz pierwszy Vincenzo Gioberti (1801-1852) w wydanym w roku 1840 Wstępie do studium filozofii. który jest wykonany z płótna.). kochający wszystkich i wszystko. Zob. że mamy bezpośrednią wrodzoną wiedzę o Bogu. J 1. która pod koniec XIV stulecia powstała w Holandii i upowszechniła się w pozostałych krajach Europy. wszechwiedza. “zamiast ołtarza”). Z odrobiną słuszności ontologiści rościli sobie prawo do tego. gdzie jeden kościół może posiadać wiele ołtarzy. który był konieczny. metafizyka. 14-20. DH 2841-2847). Bonawentury (1221-1274). Ołtarze kamienne weszły w użycie. “byt” plus “nauka. Opcja na rzecz ubogich. Jeżeli nie ma konsekrowanego ołtarza. Chrześcijańska nauka o Opatrzności przyjmuje zarówno wolną wolę człowieka. Opatrzność.

Zob. a skończył jako chory psychicznie przez dwadzieścia lat. 28. Jud 3). w której ujawnia się ostateczne zbawcze dzieło Boga i Jego dar zbawienia w śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa (Rz 16. l). ustalono na Wschodzie na pierwszą niedzielę Wielkiego Postu Święto Ortodoksji. diabeł. właściwe postępowanie. którzy . Wj 32. 6. IV i V stuleciu. co wielu uznało za diabelskie opętanie. Jana Józefa Surina (1600-1665). orirntalne Kościoły prawosławne. W kleryckich instytutach zakonnych przełożony wyższy. duchowny. Biskup diecezjalny (=ordynariusz miejscowy). 18. biskup. szczególnie z błogosławieństw zawartych w Kazaniu na górze (Mt 5. 3-5). których on może wyznaczyć. którzy podlegają jego władzy. pokój. 15. herezja. Wiara i nauka uznana przez Kościół za rzeczywiście opartą na Bożym objawieniu w Jezusie Chrystusie. Takie współczesne prądy biernego oporu czerpią natchnienie z myśli hinduskiej. 17. septuaginta. Do osławionych wypadków należy przypadek jezuity. Kościół lokalny. Ortopraksis (gr. “porządkowy”). 15-17. 13-14. Zob. 1-11. 1-7. innowiercy. a przede wszystkim z przykładu i nauki Chrystusa. jak bardzo wielki wpływ ma liturgia na prawdę i żywotność nauki w Kościołach wschodnich. 9. Zob. Kraków 2002 122 . wszyscy oni mają zwyczajną jurysdykcję w diecezji i całkowicie odpowiadają za Kościół lokalny (CIC 134). homilia. 5) albo natchnioną wypowiedź proroka (zob. depozyt wiary. żeby odróżnić prawdziwych i fałszywych proroków (Pwt 13. 1. Zob. Ordynariusz (łac. poprzedza ono szczegółowe nauczanie o Chrystusie oraz o chrześcijaństwie. jak głęboko rozumiał on konieczność utrzymania prawdziwego objawienia i nauki. 14). Podstawowy zarys Dobrej Nowiny. Kiedy w 842 r. “właściwe postępowanie”). 6-9). 4. demony. (np. 29. 21-22. który się wybrał z egzorcyzmami do klasztoru urszulanek w Loudun. 1 Kor 11. litanię prawowiernych nauczycieli i świętych przeciwstawiano wykazowi wyklętych heretyków. nestorianie. 3-11. 15. błogosławieństwa.Leksykon teologiczny śnić raczej zaburzeniami psychicznymi niż rzeczywistym zniewoleniem przez diabla. GS 78). 3-5. z poparcia Henryka Dawida Thoreau (1817-1862) dla obywatelskiego nieposłuszeństwa wobec niesprawiedliwego prawa. prowincjał lub ktoś stojący na czele prowincji) ma “zwyczajną” jurysdykcję nad tymi. Teoria i praktyka tych. 15-20). Powszechnie przyjęta etymologia wyrazu “ortodoksja” łącząca go z “właściwym oddawaniem czci”. Jr 23. Kościoły wschodnie. 9-40. jakie czytano tego dnia. W późniejszych księgach Nowego Testamentu odnajdujemy echo podobnego oddania sprawie nauczania tego. wskazuje. Ortodoksja (gr. 2. wyznanie wiary. Na Wschodzie oznaczano nim Kościoły zachowujące łączność z Konstantynopolem i Rzymem w przeciwieństwie do oderwanych Kościołów nestoriańskich i monofizyckich. Zob. 9. dogmat. Iz 61. a w szerszym znaczeniu także jego wikariusz generalny i wikariusz biskupi. jurysdykcja. Listy św. kazanie. Wyraz “ortodoksja1 wszedł do terminologii Kościoła podczas wielkich sporów chrystologicznych i trynitarnych w III. Stary Testament posługiwał się rozmaitymi kryteriami. W Synodykonie. Tt 1. zob. 3-4.jak Mohandas Gandhi (1869-1948) i Martin Luter King (1929-1968) – pracują na rzecz przywrócenia sprawiedliwości politycznej i religijnej bez uciekania się do ataków skierowanych przeciw ludziom i bez otwartej wojny. tradycja. Orędownictwo. 1-7. Ga 1. egzorcyzm. Zob. ostatecznie zakończył się kryzys spowodowany obrazoburstwem. 2 Tm 1. Opór bierny. Wydawnictwo WAM. jaką on sam razem z innymi przekazywał (Rz 16. czyli właściwym sprawowaniem kultu.25. Orędzie. “orędzie”) może oznaczać oficjalne obwieszczenie dokonane przez kapłana (zob. zob. nastawione są bowiem na głoszenie dobrej nowiny (np. duchowieństwo. Mk 1. 1 Kor 1. diecezja. prawo. czyli skrócie postanowień soborowych. Zob. monofizytyzm. 2. Mt 7. wstawiennictwo. “właściwy sąd. W Septuagincie wyraz kerygma (gr. co jest zgodne z pierwotnym objawieniem i co jest mu wierne (1 Tm 1. wybitnego pisarza z zakresu duchowości. prawosławie. obrazoburstwo. Pawła wskazują. 1. Ewangelie zawierają to orędzie w sposób szczególny. prawowierność”). 21.

Były także kłopoty z łacińskim wyrazem persona. 403-411. Przeciwstawiał się autorytetowi i tradycji. Zob. Tendencji tej przeciwstawiał się Karl Barth (1886-1968). Jego umiłowanie alegorii. W sprawach Wydawnictwo WAM. “pojedyncza substancja rozumnej natury”). Bazylego Wielkiego (ok. Definicja ta użyta w stosunku do Trójcy Przenajświętszej może sugerować trzy racjonalności. Ruch. Ostatnie namaszczenie. alegoria. Oświecenie. paruzja. a następnie zastosowane w odniesieniu do istniejącej. mówiąc o “trzech sposobach bycia” oraz Karl Rahner (1904-1984). Kraków 2002 123 . Grzegorza z Nazjanzu (329-389). Ojcowie greccy. Współczesne społeczne modele Trójcy Przenajświętszej często skłaniaj ą się ku tryteizmowi. Jako pierwszy wielki przedstawiciel systematycznej teologii chrześcijańskiej kładł nacisk na obrazy (w widzialny sposób symbolizuje niewidzialny świat duchowy) i na nasze przebóstwienie dzięki łasce. mówiąc o “trzech odrębnych sposobach istnienia”. relacje między osobami boskimi. platonizm. który powstał w XVII stuleciu w Europie (i dotarł do Ameryki Północnej). oblicze”). którzy byli nim zachwyceni. Osoby Trójcy Przenajświętszej. i na ich stosunek do innych osób i do otoczenia. Słowo używane pierwotnie na oznaczenie roli. św. Osoby Trójcy Przenajświętszej. Rozwinął on hermeneutykę biblijną. Zob. 185 ok. namaszczenie chorych. Duch Święty. Niemniej jednak nie jest rzeczą jasną. modalizm. ponieważ jego pisma zostały w znacznym stopniu zniszczone. 8. co kłóci się z ortodoksyjną wiarą w jedność trzech Osób Boskich. 254). Zob. a potem na Soborze Konstantynopolitańskim II w roku 553 (zob. mówiąc o Osobach Bożych. którą ktoś odgrywa na scenie lub w życiu. 524) dał klasyczną definicję osoby: rationalis naturae individua substantia (łac. 220) zastosował ten wyraz po to. bo ten ostatni wyraz nasuwał na myśl czysty modalizm (“Trzy Oblicza Boga”). Bóg jako ojciec. a do rozstrzygania spraw dochodził przez użycie rozumu. w jaki osoby są między sobą powiązane. teologia aleksandryjska. Boecjusz (ok. Ojciec. a jeszcze bardziej hipoteza o ostatecznym zbawieniu wszystkich stworzeń (apokatastasis). Trudno w tej sprawie wypowiedzieć się ostatecznie. tryteizm. personalizm. Osoba. W ciągu stuleci wyjaśniono albo dodano różne aspekty tego. niezbywalne prawa i godność. świadomość samego siebie. 480 . Zob. “coś. np. wyłączność. apokatastaza. prosopon. Jeżeli jednak chcemy uczciwie osądzać Orygenesa. moralne i alegoryczne Pisma Świętego. 353. Według Immanuela Kanta (1724-1804) osoba ludzka jest bytem absolutnym i nigdy nie można jej użyć jako środka. DH 298. logos. Trójca immanentna. teologia Trójcy Przenajświętszej. ousia. Syn i Duch Święty. 160 .Leksykon teologiczny Orygenizm. czyli nauce o “trzech Bogach”. Syn Boży. co istnieje indywidualnie”) niż prosopon (gr. hipostaza. “twarz.ok. o uprzednim istnieniu dusz ludzkich (łącznie z duszą Chrystusa) i widoczne podporządkowanie Syna Ojcu spotkało się z powtarzającą się krytyką i sprzeciwem. musimy uwzględnić tych Ojców Kościoła. osoba. 330-379) i św. św. 618/2-3). w jakim stopniu błądził sam Orygenes.ok. Zob. Obecnie. stosując terminologię uwzględniającą znaczenie literalne. sens Pisma świętego. Nauka i kierunek filozoficzny. ND 401/1. hermeneutyka. żeby zwalczyć modalizm Prakseasza. rozumnej jednostki. Ostatecznie cesarz Justynian II doprowadził do potępienia orygenizmu na synodzie w roku 543. 296373). Sobór Chalcedoński (451) używał słów hipostasis i prosopon jako równoznacznych. często woleli posługiwać się wyrazem hipostasis (gr. zachęcał do stosowania metod empirycznych w badaniach naukowych. bronił wolności i praw człowieka. w jakim stopniu przeprowadzał on badania nad różnorodnością punktów widzenia i w jakim stopniu fałszywe opinie przypisano mu po śmierci. ja i ty. hipostazja. Atanazego z Aleksandrii (ok. patripasjanizm. egzegeza. chociaż Tertulian (ok. którzy mają udział w jednej i tej samej naturze Bożej oraz istnieją we wzajemnej zależności od siebie. lecz zawsze trzeba j ą traktować jako moralny cel sam w sobie. czym powinna być osoba: zależności (relacje). 519. Ostatnie przyjście Chrystusa. 433. którego natchnieniem był Orygenes z Aleksandrii (ok. wolność. niektórzy podkreślaj ą sposób. by przezwyciężyć pojmowanie osób jako autonomicznych jednostek. obowiązki.

1290-1348). Trzeci atak nadszedł ze strony humanistycznego filozofa Nicefora Gregorasa (ok. 1359). Sobór Konstantynopolitański III. Zob. Zazwyczaj teologowie byli zdania. postmodernizm. osoba. grzech pierworodny. Dusze ludzi sprawiedliwych. Oznajmienie i ujawnienie samego siebie. Wskutek sporu z Barlaamem (ok. “coś. którzy zmarli przed narodzeniem Chrystusa. Ousia (gr. zstąpienie do piekieł. Wprawdzie Oświecenie wznieciło fałszywe nadzieje co do społecznego postępu i zachęcało do antydoktrynalnego racjonalizmu. Palamas jest świętym greckiego Kościoła prawosławnego i uważa się go za największego średniowiecznego teologa bizantyńskiego. czyli w “otchłani przeznaczonej dla ojców”. Jan Paweł II użył tego określenia w odniesieniu do posłannictwa Ducha Świętego. W roku 1344 Palamas został nawet wyklęty za głoszenie herezji. mimo to spowodowało wyłonienie się zdrowego poszanowania dla rozumu ludzkiego i dla wolności religijnej. Przypuszczalne miejsce pobytu dzieci nie ochrzczonych. czyli Voltaire (1694-1778). 1300-1349). Otchłań. Sobór Konstantynopolitański I. wizja uszczęśliwiająca. które wprawdzie zmarły w grzechu pierworodnym. Dominum et Vivificantem. Sobór Konstantynopolitański I (381) głosił naukę o bóstwie Ducha Świętego (DH 150-151. “istota”). lub VI stulecie). autorytet. Benjamin Franklin (1706-1790). ND 620/1). przez które Bóg się nam daje poznać i sprawia. Zob. objawienie. W roku 1368. Gotthold Ephraim Lessing (17291781). John Locke (1632-1704). że wszystkie trzy Osoby Boskie mają udział w tej samej ousia (DH 421. deizm. życie pozagrobowe. współistotny. którym się posługiwali Friedrich David Emst Schleiermacher (1768-1834). że ludzie autentycznie mogą się do Boga upodobnić przez przebóstwienie. a jest to wyraz. Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) i Francois-Marie Arouet. który z dawnego przyjaciela stał się jego wrogiem. który się zbyt łatwo kojarzy z greckim wyrazem hypostasis (gr. Kraków 2002 124 . że uczestniczymy w Jego Boskim życiu. łaska. którą praktykowano na Świętej Górze. ale także przez substantia (łac. ND 7-8). Palamasa kanoni- Wydawnictwo WAM. ale musiał się borykać z krytyką ze strony mnicha Gregoriosa Akindynosa (ok. w tym Karl Rahner (1904-1984). które jednak daleko odbiega od pełni błogosławionego szczęścia wizji uszczęśliwiającej. Sobór Konstantynopolitański II. ND 12-13). Moses Mendelssohn (1729-1786). Palamizm. którego użył Sobór Nicejski I (325) na oznaczenie tego. że w otchłani nie ma żadnych kar. David Hume (1711-1776). racjonalizm. Synteza teologiczna Grzegorza Palamasa (1296-1359). W roku 1347 jednak synod w Konstantynopolu potwierdził jego prawowierność i konsekrowano go na arcybiskupa Tesaloniki. Zob. przebóstwienie. uznając pełną prawowierność Palamasa. bez naruszania Bożej transcendencji. Wyrażenie. wolność religijna. mnicha z Góry Athos i obrońcy sposobu modlitwy zwanej hezychazmem. na temat Ducha Świętego.ok. znajdowały się w “limbus patrum". Herman Schell (1850-1906). żeby pokazać sposób. ale inny synod (w sierpniu 1341 roku) nakazał obydwu milczenie. gdzie czekali na Jego przyjście. ale nie zaciągnęły jeszcze osobistej winy (“limbus puerorum”. W swej encyklice z 1986 r. wprowadził rozróżnienie między niedostępną Bożą istotą a energiami. idealizm. objawienie. Synod zebrany w Konstantynopolu w roku 1351 potępił Gregoriosa Akindynosa pośmiertnie. synod zebrany w Konstantynopolu (w czerwcu 1341 roku) potępił Barlaama. Sobór Konstantynopolitański III (553) nauczał wyraźnie. Immanuel Kant (1724-1804). a także Sobór Watykański II (DV 6). Zob. Żeby utrzymać twierdzenie. lecz naturalne szczęście. a Nicefora Gregorasa uciszył.Leksykon teologiczny religijnych wielu przedstawicieli tego ruchu popierało krytykę biblijną. cud. w jaki Bóg samego siebie ukazuje i daje w procesie objawienia i obdarowywania łaską. Sobór Nicejski I. Wyraz. 1294 . “istota”). W języku łacińskim wyraz ousia tłumaczono nie tylko przez essentia (łac. że w jednej i tej samej naturze Bożej mają udział Bóg Ojciec i Syn Boży (DH 125-126. autonomia. mnichem z Kalabrii i znawcą Pseudo-Dionizego Areopagity (V. czyli w dziewięć lat po śmierci. czyli “otchłań przeznaczona dla dzieci”). “osoba”). co się znajduje pod czymś drugim”). Romano Guardini (1885-1968) i inni. Do wybitnych przedstawicieli Oświecenia należeli: Denis Diderot (1713-1784). odrzucało specjalne objawienie Boże i cuda i mogło się bardzo silnie przeciwstawiać głównym zasadom głoszonym przez chrześcijaństwo.

teizm. ikona. 810 . Zob. trancendencja. kardynał Mikołaj Kuzańczyk (1401-1464). ozdobiona sześcioma fioletowymi krzyżami z dodanymi dwoma szlaczkami (paskami). Dwa słynne przykłady znajdują się w kościele Apostołów w Konstantynopolu i w kościele Bożej Mądrości w Kijowie. że w ich przemyśleniach zawiera się panteizm. ale od XI stulecia został on zastrzeżony dla biskupa Rzymu. “ojciec”). ale i wtedy tylko w okolicznościach przewidzianych przez liturgię. Stanowisko wobec Kościoła nauczającego i wobec życia. “płaszcz. Sobór Watykański I potępił panteizm (DH 3023. można się w nim jednak dopatrywać uwięzionego teizmu. Współczesne postaci panteizmu interpretuj ą Boga jako wielkie “Ja”. 406/26-27. idealizm. która odpowiada paliuszowi. Panenteizm (gr. Królestwo Boże. Zob. Benedykt Spinoza (1632-1677). Papizm (od łac. 1043. panenteizm. ultramontanizm. który utrzymuje. papież. natura. papieża rzymskiego. jest ponad nim. Kierunek filozoficzny. że wszystko jest Bogiem. Mistrz Eckhart (ok. inni znowu naturę wyjaśniają na sposób boski (panteizm emanacyjny): jest to pokusa typowa dla myślicieli mistycy żujących i neoplatońskich. 500). Wprawdzie panteizm często uważa się za formę ateizmu. czego może uczyć cały Lud Boży. hezychazm. 722. neopalamizm. Kraków 2002 125 . Friedrich Heinrich Jacobi (1743-1819) i Charles Hartshorne (ur. Głowę Kościoła katolickiego. Zob. nazywa się też wikariuszem (zastępcą) Jezusa Wydawnictwo WAM. Kościół i państwo. Obecnie metropolita. ateizm. panteizm. Wstęga z białej wełny. musi prosić o nowy paliusz. przepaska”). “Wszechwładca. jak hinduizm. Zob. od najdawniejszych czasów papież darował paliusze arcybiskupom na znak łączności. Papież go zakłada jako symbol swojej apostolskiej władzy. monizm. jak Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831). że chociaż Bóg zawiera w sobie wszechświat. teokracja. Pantokrator (gr. 411/1. musi prosić o paliusz w ciągu trzech miesięcy od swej nominacji. Państwo i Kościół. 3201-3216. zgodnie z którym Bóg do tego stopnia przenika wszechświat. Na Zachodzie tytuł ten stosowano na określenie wybitnych biskupów. Królewskie przedstawienie Chrystusa jako najwyższego Pana wszechświata. teologia rozwoju.słusznie lub niesłusznie . 2901. “papa = papież”). Jego święto obchodzi się dwa razy: w drugą niedzielę Wielkiego Postu i 14 listopada. W Kościele wschodnim podczas liturgii biskupi zakładają omoforion. Pan wszystkiego”). a niektórym biskupom jako dowód uznania. System rozwinięty na różne sposoby przez takich filozofów. wszechmoc. zob. że wszystko się w Nim znajduje. neoplatonizm. do którego się przynajmniej zbliżają tacy idealiści. a jeżeli zostanie przeniesiony do nowej diecezji metropolitalnej. jak: Kari Christian Friedrich Krause (1781-1832). hinduizm. sensus fidelium. Pierwotnie tytuł zastrzeżony na Wschodzie tylko dla biskupa Aleksandrii. Paliusz (łac. panenteizm głosi. Niektórzy wyjaśniają bóstwo na sposób naturalny (panteizm naturalistyczny). czyli haftowaną szarfę. czyli arcybiskup. Góra Athos.ok. Chociaż sam wyraz pojawia się po raz pierwszy dopiero w roku 1709. który utożsamia Boga z wszechświatem. “wszystko w Bogu”). istota i energie. ale obecnie stosowany tam także do kapłanów ze względu na ich duchowe pokrewieństwo. Giordano Bruno (1548-1600) oraz Jakub Boehme (1575-1624) byli oskarżani . ND 141-142. 2843. “wszystko Bogiem”). Zob. Jan Skot Eriugena (ok. np. jest to pogląd. 976-977. 1260-1327). 416). Zob. panteistyczne (lub na pozór panteistyczne) systemy myśli są przynajmniej tak stare. arcybiskup. Zakłada go tylko na terenie swojej własnej diecezji. immanencja. papież. które wyolbrzymia Piotrowe posługiwanie papieża z zaniedbaniem roli innych biskupów i tego. 877). W przeciwieństwie do panteizmu. emanacja. Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling (1775-1854) i Francis Herbert Bradley (1846-1924). teizm. także DH 285. że Bóg i wszechświat do tego stopnia się utożsamiają. Papież (gr. kolegialność.o to.Leksykon teologiczny zowano. Zob. 1897). zazwyczaj z rękami uniesionymi do błogosławieństwa. posługiwanie Piotrowe. Panteizm (gr. przebóstwienie. Pseudo-Dionizy Areopagita (ok.

w którym pojawia się to słowo. Parrezja (gr. 1 Kor 5. 4. który się wstawia u Ojca niebieskiego za grzesznikami (1 J 2. Wzorem chrześcijańskiej parrezji jest sposób.31.29. 22). “zachęta. liturgia godzin. 16. 13). 29. by działać w uczniach i prowadzić ich przez dawanie świadectwa o Jezusie i o Jego nauce. mieszkać w pobliżu”). Paruzja (gr. 21. Paweł “doradza” załodze miotanego burzą okrętu w drodze na Maltę (Dz 27. 7-8.Leksykon teologiczny Chrystusa i patriarchą Zachodu. 17). 31). młodzież otrzymuje religijne wychowanie. 26. kapelan. Zob.26. 40. Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny. “obecność. 7-8. potrzebujących i podeszłych w latach. odmawiane w obrządku bizantyńskim przez piętnaście dni poprzedzających święto Koimesis. 16. 5. Wyraz używany na oznaczenie Jezusa jako tego. Pawła) albo skierowana na poszczególne sprawy (1 Kor 11. 18. W parafiach ludzie włączają się w Kościół przez chrzest (CIC 858). Piotr i św. Przepowiadanie mające na celu zbudowanie wspólnoty przez praktyczne zalecenia lub ostrzeżenia. 23) przez wyraz “paruzja” rozumiano powrót Chrystusa w chwale pod koniec dziejów. Kol 3. pojawienie się”). Pareneza (gr. Mk 13. św. diecezja. Wspomożyciel”). 9. Ośrodkiem życia parafialnego jest sprawowanie Eucharystii i głoszenie Słowa Bożego (zob. teologia moralna. przyjście. 14. 31-46). pasterz. W jedynym miejscu w Nowym Testamencie. “Orędownik. Pozbawiona bojaźni otwartość. św. przypowieść. z jaką apostołowie głosili publicznie orędzie ukrzyżowanego i zmartwychwstałego Chrystusa mimo więzienia i grożącej im kary. “wezwanie na pomoc. 15. jurysdykcja. dziewicze porodzenie. 36-25. 1-4). 1 J 2. Jana wyraz ten jest stosowany do Ducha Świętego jako Wspomożyciela (J 14. Zob. On sam. Pareneza może być ogólna (jak to bywa pod koniec większości listów św. W Ewangelii św. Synoptycy łączą oczekiwanie na koniec świata z zachętą do czuwania (Mt 24. Parafia (gr. “porównanie”). jako Ducha Prawdy. Łk 21. Partenogeneza (gr. “dziewicze narodzenie”). żeby sądzić świat (Mt 24. 2734). który zostanie zesłany. Parenetyczne ustępy pojawiają się w listach św. Zob. CD 32). rękopisy z Qumran. Część diecezji mająca swego własnego proboszcza i ciesząca się pewnym stopniem samodzielności pod jurysdykcją miejscowego biskupa (zob. prośba”). Parabola (gr. Św. J 3. Małe oficjum o Najświętszej Maryi Pannie. CIC 374. 16. czyli Zaśnięcia Matki Bożej (obchodzone 15 sierpnia). Oficjalna wizytacja dokonywana przez naczelnika lub przywódcę. biskup. 11. Chrześcijanie powinni się odznaczać podobną odwagą w stosunkach z Bogiem (zob. Papirusy znad Morza Martwego. a nawet śmierci (zob. Zob. 515-552). Zob. 2 P 1. 28). 1 Kor 15. 4). 22). Rz 6. Parakleza (gr. Ponieważ biskup nie może występować w każdym miejscu w diecezji. “sąsiadować. 17-22. 1-4. 12. 14. na to Jego pojawienie się chrześcijanie oczekuj ą cierpliwie (Jk 5. 1-2). 3. 4. Paweł ukazuje tę otwartość w postępowaniu ze wspólnotami (2 Kor 7. Wydawnictwo WAM. upomnienie”). 2931. Rz 12. Bamaba “zachęcają” różnych słuchaczy (Dz 2. Zob. Pawła (zob. 4. biskup. 20). Dz 2. naznacza proboszczów i ustanawia parafie (SC 42. 28. czasami jako wykazy uczynków cnotliwych (np. kolegialność. “odwaga w mówieniu”). 23. Zob. Paraklet (gr. 28). 7). Kraków 2002 126 . 14) i w oczekiwaniu na dzień sądu (1 J 2. Zob. Zob. posługiwanie Piotrowe. Będzie to “dzień Pana”(1 Kor 1. w jaki Jezus otwarcie głosił swoje orędzie wrogo usposobionemu światu (J 7. AG 37) i otacza się troską chorych. 15. cnoty kardynalne. Duch Święty. 1-21) albo wad (Rz 13. kapłani. nieomylność. prymat. 25. ordynariusz.26. W najdawniej szych dokumentach chrześcijańskich (1 Tes4. odbywają się prace misyjne (AA 10. 13. 8). konklawe. 1-37. CD 30). kiedy to Chrystus “drugi raz się ukaże” (Hbr 9. 28. 13.

Toteż chrześcijanie szybko zrozumieli. parafia. które nastąpi “w dniu ostatecznym” (J 6. 29. Wyraz. zbiegła się z Paschą i towarzyszącemu jej trwającemu przez cały tydzień świętu chleba nie kwaszonego (Mk 14. 15) i Boga jako Dobrego Pasterza (Ez 34. 24). 13-17. 1 Kor 5. wieczerza pańska. Pastor (łac. pasterz. Ps 23. Męka Pana Jezusa. Chrześcijaństwo wschodnie bardziej niż zachodnie kładzie nacisk na zbiorowy charakter tego przyszłego dopełnienia. zmartwychwstanie Chrystusa. lud Boży. Jakubowi. eschatologia. 3-7). 1 P 2. Sobór Chalcedoński (451) w 28 kanonie (którego papież Leon I nigdy nie zatwierdził) rozszerzył to stwierdzenie i uczynił Konstantynopol drugim po Rzymie tylko w sprawach jurysdykcyjnych. 1-28. 7). kiedy Bóg będzie “wszystkim we wszystkich” (1 Kor 15. Wśród protestantów ministra wyświęconego. Aleksandrii. 3. Niektórzy teologowie współcześni wolą nie mówić o “drugim” przyjściu Chrystusa. Hbr 7. Patriarcha (gr. Jako Dobry Pasterz daje On życie swoje za owce (J 10. Łk 15. 28). tytuł ten został nadany biskupom Rzymu. jak mianowanie biskupów większych diecezji i wydawanie wyroków w wypadku odwołania się do ich jurysdykcji. 12-16). niebo. 1 P 5. 8. 39-40. Pascha (prawdopodobnie z hebr. Opis męki Pana Jezusa czytany w Niedzielę Palmową i w Wielki Piątek. ND 2-7. biskup. obsługującego Kościół miejscowy. zmartwychwstanie Chrystusa. 20. Męka Pana Jezusa. że Jezus umierający i zmartwychwstały miał wypełnić pierwotne wyjście i jego wspomnienie podczas świąt Paschy. 2. nazywa się pastorem. 11-16. zazwyczaj uważany przez katolików za ósmy sobór powszechny. 3. Wielki Tydzień. W rozmaitych wyznaniach wiary spotykamy sformułowania. którego ofiara wyzwalająca usunęła grzech świata (J 1. 1-4). 25). ponieważ jest on drugim Rzymem” (kanon 3). 6. Zob. piekło. Konstantynopola. że Chrystus przyjdzie w chwale sądzić żywych i umarłych (zob. który rządzi”). W Ewangelii św. 76. Kraków 2002 127 . 29. Antiochii i Jerozolimy. “pasterz”). CIC 519). Sobór Konstantynopolitański I (381) nadał Konstantynopolowi “honorowe pierwszeństwo po Rzymie. Pwt 16. to bez względu na to. 125. 19. Po południu 14 Nisan ofiaruje się paschalne baranki. Chrystus został posłany do opuszczonej trzody Izraela (Mt 10. 1-4). ponieważ paruzja jest tylko ostatecznym następstwem pierwszego Jego przyjścia przez wcielenie. Począwszy od VI wieku. czy była ona posiłkiem paschalnym (synoptycy) czy nie (Jan). Sobór Nicejski I (325) uznał tę funkcję dla Rzymu i przyznał Aleksandrii pierwszeństwo przed Antiochią. po której nastąpiło ukrzyżowanie Jezusa i Jego zmartwychwstanie. Zob. 40-42. Zob. Izaakowi. którego w Starym Testamencie używano na oznaczenie przywódców (Jr 2. Nazwa nadawana Abrahamowi. 11. 44. 1-8). 30. 54. Zob. 150. szafarz. DH 6. Zob. podobnie w niektórych krajach niemieckich postępują katolicy (zob. że to raczej świat przyjdzie do Boga podczas paruzji niż Chrystus do świata. 50. 12). Zob. 24. 9-10. urząd duszpasterski. Za Karlem Rahnerem (1904-1984) możemy powiedzieć. Dz 2. Wielkanoc.Leksykon teologiczny 5-36). 10. Jeżeli idzie o Ostatnią Wieczerzę. “cierpienie”) 1. 15-17. Upatrywano w Nim baranka paschalnego. Hbr 13. Pasterz. ale lud pozostaje Jego owcami (J 21. Ci patriarchowie mieli szeroki zakres władzy w takich dziedzinach. Wydawnictwo WAM. W filozofii arystotelesowskiej przypadłość bytu przeciwstawiona akcji i oznaczająca “podleganie zmianom”. Wielki Tydzień. “pesah = przejście”) Żydowskie święto rodzinne obchodzone w czasie wiosennej pełni księżyca i wspominające wyjście z Egiptu (Wj 12. 1-31. sąd ostateczny. 1 -2. Sobór Konstantynopolitański IV (869-870). Pasja (łac. Pasterski urząd. tego wieczoru podczas paschalnego posiłku spożywa się chleb przaśny z pieczonym barankiem.4). 8-9. 7. “ojciec. kapłan. Wzywa on innych do tego by byli pasterzami Kościoła. zob. Wielki Piątek. dwunastu synom Jakuba i Dawidowi (Rdz 12. 15. Jana jest mowa o zmartwychwstaniu.

) i są znane jako prawosławne wschodnie. patrystyka. Antiochia. Zob. Tytuł. Najstarszym z nich jest Asyryjski Kościół Wschodni. Ojcowie Kościoła. Sobór Watykański II uznał tradycje. gdzie to będzie potrzebne. Aleksandria. które zachowują łączność z Rzymem (OE 7-10). Tomasza). którego patriarcha rezyduje w pobliżu Chicago. Patrologia (gr. Wyraz wymyślony w wieku XVII na oznaczenie nauki o Ojcach Kościoła. prymat. Herezja głosząca błędną naukę o łasce. mnich z Brytanii lub Irlandii. prawa. kościół wschodni asyryjski. Studium nad teologią Ojców Kościoła. “patriarcha powszechny”). a przede wszystkim pozostawił nietknięte naturalne używanie wolnej woli.Leksykon teologiczny uznał prymat Rzymu i wyliczał patriarchaty w tej kolejności (według godności): Rzym.katolikos Wschodu (zwany również Katolikosem Apostolskiego Tronu św.patriarcha. Rosja. Zob. Autonomiczne Kościoły prawosławne kierowane przez patriarchów. Serbia. “nauka o Ojcach Kościoła”). Pelagianizm. Sobór Laterański IV (1215) i Sobór Florencki (1438-1445) powtórzyły tę samą listę patriarchatów i w tym samym porządku (DH 811. Konstantynopol. że ludzie mogą osiągnąć zbawienie dzięki swoim wytrwałym wysiłkom. oikoumene. a ukrzyżował Boga Ojca. Zalecił on. oraz te. 1307-1308. rezydujący w Kottayam (Kerala. patrologia. “cierpienie Ojca”). ten zły przykład nie wyrządził żadnej wewnętrznej szkody potomkom Adama. Aleksandria i Jerozolima).ok. prymat. Kościoły wschodnie. 160 . 200). Sobór Chalcedoński. twierdził znowu. natomiast Malankarskim Prawosławnym Kościołem Syryjskim . prawosławie orientalne. Zob. które go nie uznają. z którego kpił. żeby tam. którą nazywamy modalizmem. Patripasjanizm (łac. rezydujący w Ecthmiadzin w Armenii. jest to propozycja wysuwana przez wielu teologów w związku z przyszłym zjednoczeniem siostrzanych Kościołów z Rzymem. DH 661). a które określa się jako prawosławne orientalne. Sobór Watykański II ustalił także ogólne wskazania co do nowej unii z Kościołami wschodnimi odłączonymi od Rzymu (UR 13-18). Antiochia. W wydanej w roku 1989 instrukcji watykańskiej Kongregacji do Spraw Nauczania Katolickiego odróżnia się “patrologię” jako studium historyczne i literackie nad Ojcami Kościoła od “patrystyki” będącej studium ich myśli teologicznej. Sprowadzając łaskę do dobrego przykładu danego nam przez Chrystusa. Noetos (ok. Kościoły wschodnie. prymat. Ojcowie Kościoła. Zob. monarchianie. przywileje i jurysdykcję tych Kościołów wschodnich. “studium Ojców Kościoła”). że to Bóg Ojciec się narodził. którego używają patriarchowie Konstantynopola od szóstego stulecia. Grzech pierworodny sprowadził on w najlepszym razie do złego przykładu danego nam przez Adama. Pozostałe patriarchaty prawosławne obejmują dwie grupy: te. Termin używany przez Tertuliana (ok. Inny medalista. Indie). które uznają Sobór Chalcedoński (451 r. modalizm. pentarchia. Zob. prawosławie orientalne. 400). a nawet wcześniejszych (Konstantynopol. koptyjskim patriarcha (zwany również papieżem). Patriarchaty prawosławne. natomiast pięć jest późniejszych (Bułgaria. Wśród orientalnych Kościołów prawosławnych ormiańskim kieruje katolikos wszystkich Ormian. papież. Kraków 2002 128 . Patrystyka (łac. a później w Północnej Afryce . prawowierność. 220) na oznaczenie tej odmiany monarchianizmu. rezydujący w Addis Abebie. Zob. wśród których “pierwsze miejsce zajmują Kościoły Patriarchalne” (UR 14). Pelagiusz zachęcał do prowadzenia ściśle ascetycznego sposobu życia i popierał konieczność istnienia Kościoła dla moralnej elity. autokefaliczny. Jerozolima (uznana jako patriarchat na Soborze Chalcedońskim. cierpienie Boga. zob. zapoczątkował ją Pelagiusz (ok. Patriarcha ekumeniczny (gr. że wypędził Ducha Świętego. ortodoksja.uczył. rezydujący w Kairze. a potem umarł na krzyżu. W grupie pierwszej cztery Kościoły korzeniami sięgają czasów Soboru Chalcedońskiego. Rumunia i Gruzja). Tertulian walczył wtedy z Prakseaszem (ok. Wydawnictwo WAM. który-najpierw w Rzymie. ND 809). patriarcha. etiopskim . Często tego wyrazu używa się niewłaściwie jako synonimu patrologii. Sobór Powszechny lub papież ustanawiał nowe patriarchaty (OE 11). 200).

Pentekostarion (gr. oktoechos.Leksykon teologiczny Jego uczniowie. mesalianie. Wyjścia. “przez zanurzenie”). Sobór Florencki. Kierunek filozoficzny. Kraków 2002 129 . Sobór Powszechny. Zob. Perychoreza chrystologiczna (gr. 386-454) rozwinęli pelagianizm jako system. Per intinctionem (łac. Stary Testament. Biblia. Emmanuela Mouniera (1905-1950) i Michała Polany'iego (1891-1976). Wielkanoc. behawioryzmowi i każdej psychologii. osoba. np. Wzajemne przenikanie się boskiej i ludzkiej natury Chrystusa. Zob. Herezji tej zdecydowanie sprzeciwił się św. ND 501-502. “pięcioksiąg”). Idei pentarchii nigdy całkowicie nie zarzucono i zakłada ona pewne możliwości ekumeniczne. 1331. istnieją jednak razem bez rozdzielenia i bez podziału (zob. do którego później dodano źródło deuteronomistyczne (D) . Zob. E. Zob. a niektórzy protestanci “pierwszymi pięcioma księgami Mojżesza”. Brightmana (1884-1953).S. Pentarchia (gr. Julius Weilhausen (1844-1918) wprowadził tezę innego jeszcze źródła.i tak powstała teoria czterech źródeł. Pentateuch (gr. Pozostają one wprawdzie nietknięte i nie zmieszane jedna z drugą. Wydawnictwo WAM. schizma. E. P. 1901-1906). Sobór Chalcedoński. pięćdziesiątnica. Ferdynanda Ebnera (1882-1931). 326). według której człowiek jest przedmiotem badań naukowych i można go zinterpretować po prostu. konstantynopolitański. patriarcha. 323. kodeks prawa kanonicznego dla Kościołów wschodnich. Liczb. Kapłańskiej i Powtórzonego Prawa). Jeśli idzie o te księgi. tora. spoglądając na jego funkcje i reakcje. Personalistami można nazwać wielu (raczej różnorodnych) myślicieli. skupiający się na niepowtarzalnej wartości osoby ludzkiej. Augustyn z Hippony (354-430). Z jednej strony przeciwstawia się on ideologiom totalitarnym (które podporządkowują dobro jednostek dobru zespołu). mianowicie Kodeksu Kapłańskiego (P).) i Julian z Ecianum (ok. Opierając się na pewnych przemyśleniach Jana Astruca (1684-1766). ND 301-303. Zob. Celestiusz (V w. Mikołaja Bierdiajewa (1874-1948). Pełnia. to tradycję o autorstwie Mojżesza trzeba rozumieć w takim znaczeniu. D). zanurzenie. DH 112-113. które Żydzi nazywają Tora. “pięćdziesiątnica”). Okresowa księga liturgiczna z oficjami własnymi. potępiły ją też dwa synody w Pomocnej Afryce (DH 222-230. według której rządy nad jednym i niepodzielnym Kościołem chrześcijańskim sprawować będzie pięciu patriarchów: rzymski. Od czasu schizmy między Wschodem a Zachodem (ostatecznie dopiero od czasu odrzucenia Soboru Florenckiego) greckie Kościoły prawosławne mówiły o tetrarchii (gr. “persona = osoba”). wcielenie. antiocheński i jerozolimski. Zob. Zob. Teoria szczególnie popularna w pierwszym tysiącleciu. Johann Gottfried Eichhom (1752-1827) wysunął postulat. “chodzić dookoła”). semipelagianie. a w roku 431 Sobór Efeski (DH 267-268). augustynianizm. unia hipostatyczna. 1301. “rządy czterech”). Personalizm (z łac. że od niego pochodzi natchnienie dla wielu opowiadań i dla dużej części prawodawstwa spisanego w Pentateuchu. 115. Martina Bubera (1878-1965). Przyjęta wśród katolików i prawosławnych nazwa na oznaczenie pierwszych pięciu ksiąg Pisma Świętego (Rodzaju. Obecnie zwrócono większą uwagę na tradycję ustną i na inne czynniki i wskutek tego złagodzono czystą teorię o czterech istniejących wcześniej dokumentach (J. prymat. na podstawie których po prostu mianoby napisać księgi Pentateuchu. aleksandryjski. szukający poparcia dla swoich własnych “interesów” kosztem innych. grzech pierworodny. “rządy pięciu”). której się używa w obrządku bizantyńskim podczas obrzędów liturgicznych od Niedzieli Wielkanocnej po Niedzielę Pięćdziesiątnicy włącznie. Zob. aby przyjęto jako źródła Pentateuchu dokument jahwistyczny (J) i dokument elohistyczny (E). pleroma. Z drugiej strony prawdziwy personalizm wyklucza jakikolwiek samolubny indywidualizm.

poruszony katastrofalnym trzęsieniem ziemi w Lizbonie. Zob. “tendencja do spodziewania się najgorszego”). Perykopa (gr. Zob. Spowodowana pobożnością podróż do miejsc świętych . Chrześcijanie. różniąca się odpowiednio do popełnionych grzechów (zob. ND 2309). Voltaire (1694-1778). apokatastaza. eschatologia. 8-25. luteranizm. którzy trwając w dobrowolnym. Pietyzm (łac. 3-6). Itinerarium Burdogalense. 675 . Ap 21. tajemnica zła. ból utraty. grzech pierworodny. “wybrany fragment”). Wyrażenia tego użył św. lub analizowany w homilii. “pobożność”). polega na pozbawieniu możliwości oglądania Boga (tzw. Zob. 749). napisał sztukę pt. Pietyzm ułatwił powstanie metodystów i wpłynął na takich teologów. jak Fryderyk Daniel Emst Schleiermacher (1768-1834). DH 443. ale też nie skonkretyzowany bliżej “ogień” (poena sensus.Leksykon teologiczny Perychoreza trynitarna. została napisana około roku 333 przez anonimowego podróżnika z Bur-digali (obecnie Bordeaux) w Południowej Galii. Po nawróceniu się cesarza Konstantyna Wielkiego w roku 312 nasiliły się pielgrzymki do Ziemi Świętej i do grobów męczenników w Rzymie. DH 1306. w którym wiecznie cierpią złe duchy. 36-43.ok.780. Pesymizm (łac. odmawiaj ą okazywania miłości Bogu i bliźnim. Philosophia perennis (łac. Nauka Kościoła idzie w ślad za Nowym Testamentem (Mt 13. łaska. ND 2307). Odrodzeniowy ruch w protestantyzmie. Zob. Nikolaus Ludwik Graf von Zinzendorf (1700-1760) i mistyk Garhard Tersteegen (1697-1769). na której prawosławni w szczególny sposób świętują zaśnięcie Matki Bożej. przynajmniej na krótką metę. Ta wieczna kara. pentateuch. antychryst. że właśnie ono odniesie zwycięstwo. hermeneutyka. 1 Tm 2. Ogarniająca wszystkich zbawcza miłość Boga pozostaje nadal podstawową i skuteczną siłą (1 Kor 15. “filozofia wieczysta”). Kandyd (1759). 25. a techniczne znaczenie otrzymało ono u św. ND 1409). że znamy ilość potępionych. czyli właściwe potępienie) i na powodowaniu bólu przez nigdy nie gasnący. Nie oznacza to jednak. Grzegorz z Nazjanzu (329-389). Przeciwko optymizmowi Gottfrieda Wilhelma Leibniza (1646-1716)ij ego twierdzeniu. któremu kształt nadał Phlipp Jakob Spener (1635-1705) i który (na przekór powszechnej. czytanie Pisma Świętego. Do znanych nazwisk znamiennych dla tego ruchu należą: hymnograf Paul Gerhardt (ok. Wielki Tydzień. Zob. ND 326). tj. Kraków 2002 130 . przenikanie się albo współistnienie Trzech Osób Trójcy Przenajświętszej (DH 1331. Inne tradycyjne i współczesne miejsca pielgrzymkowe to: Santiago de Compostela w Hiszpanii. albo podczas badań naukowych. chociaż uznają. zatwardziałość serca. protestanci. w Fatimie w Portugalii i na Jasnej Górze w Polsce oraz wyspa Tinos w Grecji. Pięcioksiąg Mojżesza. Piekło. męczennik. relacje miedzy osobami Boskimi. odnajdują nadzieję w życiu łaski i oczekują na ostateczne zwycięstwo podczas powszechnego zmartwychwstania (Rz 8. filozofia wieczysta. że “ten świat jest najlepszy z możliwych”. metodyści. formalnej prawowierności Kościoła oficjalnego) kładł nacisk na modlitwę. Pielgrzymka. Wydawnictwo WAM. 1607-1676). Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny. oraz grzesznicy. Zob. sanktuarium maryjne w Lourdes we Francji. homilia. eschatologia. czyli kara zmysłów. Zob. Miejsce albo stan. Pogląd na świat podkreślający w szczególny sposób obecność zła i liczący się z tym. Jana Damasceńskiego (ok. Zob. egzegeza. 28. Niedziela Palmowa. Trójca immanentna. Wzajemna obecność. przeżycia religijne i prowadzenie zaangażowanego życia chrześcijańskiego w małych wspólnotach. 31-46) i kładzie nacisk na możliwość kary piekła dla tych. którzy nie okazali żalu za grzechy (DH 1002. protestanci liberalni.praktyka wspólna chrześcijanom i wyznawcom innych religii na świecie. że grzech i inne nieszczęścia rzucają cień na ludzkie położenie i zadają mu rany. 1-4). Fragment z Pisma Świętego czytany w kościele. zob. poena damni. Najstarsza istniejąca relacja z pielgrzymki do Ziemi Świętej.

argument teleologiczny. W obrządku bizantyńskim Pięćdziesiątnicę obchodzi się przez dwa kolejne dni: w niedzielę świętuje się dopełnienie objawienia Trójcy Przenajświętszej (w obrządku łacińskim to święto się obchodzi w niedzielę po Pięćdziesiątnicy. które do nas dotarły” (DH 1501. Jako święto chrześcijańskie Pięćdziesiątnica nawiązuje do zesłania Ducha Świętego na uczniów.w którym nowo ochrzczeni ubierali się na biało). Pięć dróg u samych podstaw zakwestionowali: Dawid Hume (1711-1776). Pięć dowodów na istnienie Boga. ale także w “nie spisanych tradycjach. Stosunek zachodzący między spisanym i natchnionym Słowem Boga z szerszą rzeczywistością Kościoła. jego nauka jednak wielu katolików skłoniła do opracowania teorii dwóch źródeł. pentekostarion. Zob. czym on jest. że tę planowość można wyjaśnić tylko celowym działaniem Bożego Planisty. w które pierwotnie świętowano zbiory zboża. a mówiąc tylko o Piśmie Świętym jako o Słowie Bożym. prawdopodobnie dzień . że od Wielkanocy aż do pierwszej niedzieli po Pięćdziesiątnicy zakazany jest post. ale nie w Piśmie Świętym Sobór Watykański II uważał. że we wszechświecie istnieją tylko ograniczone stopnie doskonałości. w jaki Tradycja i Pismo Święte są jednolite co do pochodzenia (=objawienie). które znajdują się w dziele św. Z Konstytucji Apostolskich i z opisu pielgrzymki Egerii wiemy z całą pewnością. Summa Theologiae. W dwudziestym kanonie Soboru Nicejskiego I (325) jest mowa o Pięćdziesiątnicy w takim kontekście. Sobór położył nacisk raczej na rozwój jednej (pojedynczej!) tradycji niż poszczególnych tradycji (czyli nauczania lub praktyk w poszczególnych Kościołach).Leksykon teologiczny Pięć dróg. Zob. życiu i kulcie” i przekazuje “wszystkim pokoleniom to wszystko. 1-42). że musi istnieć Przyczyna Nieograniczona. “tylko Pismo Święte”). zwaną Niedzielą Trójcy Przenajświętszej). funkcji i celu (DV 9). że istniej ą przy czyny powodujące skutki. 1225-1274) pt. Zob. zwrócił też uwagę na sposób. uznawał rolę tradycji w wyja- Wydawnictwo WAM. która nie jest skutkiem żadnej przyczyny. Pięćdziesiątnica. i kończy się oświadczeniem. w co wierzy” (DV 8). Zawiera się ona nie tylko w “księgach spisanych”. ND 210). że “Dobra Nowina” jest “źródłem wszystkich zbawczych prawd i normą postępowania”. Droga trzecia wychodzi z faktu przypadkowości naszego świata i dochodzi do “pierwszej przyczyny koniecznej”. Po święcie Paschy (przypadającym pięćdziesiąt dni wcześniej) i obchodzonym w jesieni Święcie Namiotów trzecie większe święto żydowskie. Tomasza z Akwinu (ok. kiedy to około trzech tysięcy ludzi przyjęło jego orędzie i zostało ochrzczonych (Dz 2. że objawienie jest przede wszystkim żywym przekazaniem się samego Boga (DV 2-6) a nie tylko zespołem objawionych twierdzeń “zawartych" w Piśmie Świętym lub w innych źródłach. Zob. Czwarta droga zaczyna się od stwierdzenia. a w poniedziałek zesłanie Ducha Świętego na apostołów. pascha. przyczynowość. Piękno. Kraków 2002 131 . Duch Święty. do stwierdzenia istnienia Przyczyny Ostatecznej. Przeciw zasadzie zwolenników reformacji sola Scriptura (łac. która się nam jawi “w nauce. W Polsce powszechnie się przyjęła nazwa “Zielone Świątki" pewnie od zwyczaju zdobienia domów gałązkami drzew i krzewów. argumenty na istnienie Boga. a modlitwy z wielokrotnie powtarzanym “Alleluja” odmawia się stojąco. Biblia. do przemówienia św. Z faktu istnienia zmian (ruchu) na świecie wnioskuje on. Pismo święte i tradycja. Druga droga prowadzi od naszego doświadczenia. W obszarze anglojęzycznym Pięćdziesiątnica zwana jest także Whitsunday (ze staroangielskiego: “White Sunday = Niedziela Biała”. Immanuel Kant (1724-1804) oraz inni filozofowie. według której niektóre prawdy objawione mogą się zawierać w tradycji. Na piątej drodze autor każe się najpierw przypatrywać planowej organizacji świata i dowodzi. Sobór Trydencki (1545-1563) nauczał. Piotra skierowanego do mieszkańców Jerozolimy i do pielgrzymów. celowość. że istnieje “pierwszy motor nieporuszony”. ciągle jednak jeszcze dają one wartościowy wkład w naszą (ograniczoną) wiedzę o Bogu. i to.może ostatni? . a potem nadanie Prawa Mojżeszowi na Górze Synaj. że w Ziemi Świętej chrześcijanie to święto obchodzili już w IV stuleciu. Pismo Święte. teologia piękna. Sobór mówił wprawdzie o jednym źródle (“Dobra Nowina”).

od “wielokształtności”. do Kościoła jako dopełnienia Chrystusa (Ef 1. a to wskazuje na istnienie wyższego świata odwiecznych i nie podlegających zmianie uniwersalnych idei.miłość”). neoplatonizm.) prowadził dyskusje z sofistami i innymi filozofami. przebóstwienie. Pawła wyraz ten odnosi się do pełni Boga (Ef 3. którą czerpią z uprzedniego oglądania idei. Ojcowie Kościoła. Dusze nasze istniały wcześniej niż świat i cieszą się wiedzą wrodzoną. który nie usiłuje sprowadzić wszystkiego do jednej ostatecznej zasady. takich jak Marsyliusz Ficino (1433-1499). Platonizm.Leksykon teologiczny śnianiu i aktualizowaniu objawienia (DV 8). Kraków 2002 132 . w którym Syn Boży został wysłany (Ga 4. Słynne Dialogi. w których Platon pokazuje. Dokumenty soborowe na temat ekumenizmu (UR 14-17) oraz Kościołów wschodnich (OE 5-6) wyrażają sposób w jaki Tradycja (duża litera) jest przekazywana poprzez tradycję (mała litera). reformacja. emanacja.ok. któremu początek dał Platon (427-347 przed Chr.4). czy się przyjmuj e różnorodność kultur. Każdy pogląd filozoficzny. powszechniki. partii politycznych lub wyznań religijnych. w wątpliwych . W pewnym sensie spory ariańskie oznaczały kryzys tej postaci platonizmu. która sprawia.ok. do pełnej miary bóstwa Chrystusa (Kol 1.chociaż niekoniecznie samego platonizmu .jako coś rozrywającego prawdziwą jedność wiary i teologii . na Wschodzie panował platonizm wśród humanistów takich jak Michał Psellus(ok. a Orygenes od niego zaczerpnął naukę o uprzednim istnieniu dusz ludzkich (zob. arianizm. orygenizm. arystotelizm. Alfred North Whitehead (1861-1947) zaś przyznał pierwszeństwo mistrzowi Arystotelesa twierdząc. demiurg. 254) wiele zawdzięczają Platonowi. 1912). Tradycja jest istotnym środkiem umożliwiającym zrozumienie objawienia. “w rzeczach istotnych jedność. albo arystotelikiem. który kładł nacisk na absolutną transcendencję Boga. Neoplatonizm oddziaływał na św. 469-399 przed Chr. że niemożliwe jest odwoływanie się do samego tylko Pisma Świętego. gnostycyzm. sola scriptura. Słowo Boże. Zob.dopóki nie została zamknięta przez cesarza Justyniana I (panował w latach 527-565) w roku 529 po Chrystusie. Hansa Georga Gadamera (ur. tradycja. “więcej”). Zob. “pełnia”). UR 14-17). w jaki sposób Sokrates (ok. 23) i do pełni czasu.wolność. Augustyna z Hippony (354-430). 2. Przeciwko zdecydowanej jednolitości Sobór Watykański II poparł prawdziwą różnorodność w tradycji chrześcijańskiej i w kulcie (SC 37. urząd nauczycielski Kościoła. gdzie ostatecznie większą lub mniejszą przewagę zdobył arystotelizm. czyli “demiurga”. dobroci. jeżeli je można będzie “uogólnić”. całkowicie transcendentalny Bóg potrzebował pośrednika. 215) i Orygenes (ok. W listach św. 185 . która przez całą serię emanacji przygotowuje na przejście do kenomy (gr. aby stworzyć świat. Duch Święty. że każdy człowiek się rodzi albo platonikiem. Biblia. Kierunek filozoficzny. prawdzie. Gnostycy zaliczyli pleromę do przymiotów Syna. 150 . in omnibus caritas (łac. 19). a we wszystkich .). Niektórzy odróżniają “pluralizm” . teologia aleksandryjska. 19. polityczne lub religijne. augustynianizm. 1019-1078)i wśród teologów. W przeciwieństwie do Zachodu. Matthew Arnold (1822-1888) twierdził. “pustka. którzy teorię przebóstwienia wyjaśniali platońskim pojęciem współudziału. Pluralizm (łac. Pleroma (gr. wystarczalność Pisma Świętego. W kilka miesięcy po ogłoszeniu 25 stycznia 1959 roku zamiaru zwołania Soboru Watykańskiego II Jan XXIII przywołał klasyczną maksymę: In essentialibus unitas. pluralizm przyjmuje różne postaci kulturalne. że wszystkie kierunki filozoficzne są tylko przypisami do Platona. Odpowiednio do tego. Dzięki odbytemu w roku 1963 posiedzeniu Komisji Wiary i Ustroju Światowej Rady Kościołów i wpływowi Ivesa Congara (1904-1995) Gerharda Ebelinga (ur. pięknie i o innych zagadnieniach związanych z naszym zmiennym i widzialnym światem będą uzasadnione. a także platoników z okresu Odrodzenia. Klemens z Aleksandrii (ok. Akademia Platońska pozostawała ośrodkiem nauczania . ogołocenie”). protestanci. natomiast Pismo Święte odgrywa szczególną rolę w osądzaniu i reformowaniu Tradycji. DH 403-404). luteranizm. 1900) i innych coraz więcej protestantów zaczęło przyjmować. in dubiis libertas. 9). idealizm. Zob. że wiara chrześcijańska wyraża się na różne spo- Wydawnictwo WAM. Początkowo na Ojców Kościoła wpływ wywierał “platonizm średni”. zmierzają do jednego podstawowego zagadnienia: wypowiedzi o sprawiedliwości. na jego następców. kenoza.

Augustyn z Hippony (354-430). w liturgii anglikańskiej) pocałunek pokoju wymienia się. teologia Trójcy Przenajświętszej. monizm. Termin teologiczny wyrażający sposób. Wyrazu tego pierwotnie używano na oznaczenie tych mieszkańców cesarstwa rzymskiego.6). w którego ślady poszli średniowieczni scholastycy. ogołocony”) cechą Ducha Świętego. że się nie prowadzi osobnych studiów nad Duchem Świętym. jak o tym dobrze wiedzą chrześcijanie wschodni.ok. a w Mszy łacińskiej przed “Baranku Boży” i Komunią św. kończy się drugim albo mniejszym podniesieniem. łaska i sakramenty. Stary Te- Wydawnictwo WAM. wolność religijna. 1. teologia Trójcy Przenajświętszej. czego Bóg od nich chce. w jaki Druga i Trzecia Osoba Trójcy Przenajświętszej pochodzą od Ojca. Listy św. a pochodzenie Ducha Świętego przez wzajemną miłość Ojca i Syna. 749) nazywa kenotyczną (gr. którzy mieszkali we wsiach i stali się chrześcijanami później. Modlitewne i uczuciowe oddanie. To “zaniedbanie” odpowiada temu. pokój. zwany także Modlitwą Eucharystyczną. przekazując własną naukę o Kościele (LG 3-4. który objawia nam Boga. postmodernizm. gdy dary chleba i wina są przynoszone do ołtarza (zob. Na Wschodzie oraz w niektórych obrządkach zachodnich (np. kiedy to kapłan unosi do góry równocześnie Hostię i Kielich. Zob. które sprawia. Posługując się powiedzeniem Gustawa Flauberta (1821-1880). Ps 147. 20). Podporządkowanie osób boskich. 9-17). liturgia. chrystologia. że wierzący z głębi serca odpowiadają na to. Pneumatomachowie (gr. dualizm. świadomość klasyczna. 804. łaska. “narody”) to ci. Nauka o Duchu Świętym. przebywa w Kościele. “walczący z Duchem Świętym”). niż ogranicza się do jednego określonego działu. 675 . 1 Kor 2. Mt 5. Naukę tę ożywił na nowo Władimir Łosski (1903-1958). Zob. żeby zachęcić zgromadzonych do adoracji Chrystusa obecnego właśnie w sposób eucharystyczny i żeby wyrazić nasze ofiarowanie się Bogu. lecz w łączności z innymi ważnymi zagadnieniami. tchnienie. Duch Święty. religijność. Zob. Jan Damasceński (ok. obdarza wspólnotę różnymi charyzmatami i działa na rzecz dopełnienia wszystkich rzeczy w Chrystusie (Rz 8. Pochodzenie Syna od Ojca zwie się też “zrodzeniem”. że Duch Święty podobnie jak autor w swoich dziełach “Jest wszędzie. rzeczywista obecność. 1-11. “nauka o Duchu Świętym”). DH 150. W obrządku ambrozjańskim. Zob. Kościoły wschodnie. Kościół. łacińskim i w obrządku mozarabskim kanon mszalny. duchoburcy. 1-27. Zob. 10-16. “pusty. kanon. 12. Trójca immanentna. Wśród prawosławnych pocałunek pokoju ma miejsce bezpośrednio przed odmawianiem wyznania wiary. ND 12. Pozdrawianie się wzajemne podczas liturgii Eucharystycznej jako znak miłości i jedności. Kościół i państwo. “paganus = mieszkaniec wsi”). wyjaśniał zrodzenie Syna Bożego jako akt poznania samego siebie przez Ojca. takimi jak: Trójca Przenajświętsza. a jeżeli idzie o szczegóły. Komunia święta. umożliwia wiarę. Uniesienie do góry konsekrowanej Hostii i konsekrowanego Kielicha. podczas gdy pochodzenie Ducha Świętego od Ojca i Syna zwie się także “tchnieniem” (zob. Na przykład Sobór Watykański II. daje natchnienie modlitwie. filioque.Leksykon teologiczny soby. który przychodzi anonimowo. scholastyka. Pawła świadczą o roli Ducha Świętego. Zob. możemy powiedzieć. w jaki sposób myśli chrystologiczne i pneumatologiczne są sobie wzajemnie niezbędne i jak się wzajemnie uzupełniają. Gałąź teologii zajmująca się Duchem Świętym. Pocałunek pokoju. Pobożność. żeby w nas umocnić obraz Syna Bożego. subordynacjonizm. Pneumatologia (gr. Poganie (z łac. Często bywa tak. nie ma Go nigdzie”. Ga 4. obrządek. którzy nie uznawali jedynego prawdziwego Boga (Pwt 7. relacje między osobami boskimi. adoracja. Zob. Pochodzenie osób Boskich. raczej przenika całą teologię i życie. Kraków 2002 133 . W Starym Testamencie goim (hebr. co św. 23-24).318). Podniesienie. ponieważ głoszono im Ewangelię po zewangelizowaniu ludności miejski ej. ukazuje. Św. Zob.

LG 11. 8-12. PO 5). (l) Wyraz “pojednanie”. Ponowne stworzenie stanu przyjaźni po sytuacji. które następują po wspomnieniu śmierci Chrystusa w Wielki Piątek są potocznie znane jako “pogrzeb Chrystusa”. Sobór Watykański II. CIC 1176-1185). 15. kremacja. 2 Kor 5. a dla diakonów . 29. wkorzenienie w kulturę. Pogrzeb 1. 5. Pojednanie. Św. czy osoby dorosłej świeckiej. Msza św. 19-20). Jon). dobroć. chrześcijanie anonimowi. rzeczywistość. którym się posługiwali scholastycy na oznaczenie tych właściwości. królowa Saby. Znamiennymi cechami dla różnych ceremonii . Hiob i Rut. śmierć. Zob. która powstała wskutek jakiegoś sporu i odłączenia się od wspólnoty z kimś innym. Am 9. czuwanie. mimo to świadczył także o Bożym planie zbawienia pogan (Iz 2. 29-32). 1-3. 8-11. 7. że istnieje. (2) Ponieważ sakrament pokuty sprawia pojednanie z Bogiem i Kościołem. które są przynależne bytowi tylko dlatego. fakt. zwany epitaphion (gr. dziewiąty i trzydziesty dzień po jego śmierci. Zazwyczaj zapala się paschał i stawia z przodu trumny. Centrum tych uroczystości jest podobny do grobu mebel. świece. Wyznawców niektórych religii niechrześcijańskich nazwano poganami (w znaczeniu ujemnym). 2. lecz fioletowe lub białe. istota. czy jest to pogrzeb dziecka. 1 Kor 7. że się jest czymś. Scholastycy często dodawali czwarte tj. co się dzięki Chrystusowi wydarzyło. w jego zwykłym “świeckim” znaczeniu (zob. Pojęcia transcendentalne. zbawienie.te same. św. że jest bytem. byt. Następnie często odprawia się specjalne nabożeństwo za zmarłego. że Bóg pragnie zbawić zarówno Żydów. w kościele. właściwość. jak Melchizedek. Ostatecznie wylicza się sześć pojęć transcendentalnych: 1. wielobóstwo. na trzeci. 1225-1274) wylicza tylko trzy pojęcia transcendentalne: jedność. 9. zmartwychwstanie umarłych. Zbiór ceremonii związanych z pożegnaniem zmarłego chrześcijanina od chwili śmierci aż po pogrzebanie lub kremację ciała (zob. Uroczyste złożenie do grobu martwego ciała ludzkiego. czas i przestrzeń). animizm. prawda. Wielkanoc. Paweł ogłasza. by był pośrednikiem w przekazywaniu Bożych błogosławieństw całej ludzkości (Rdz 12. które jeszcze nie ukończyło siódmego roku życia. 60. które trzeba ewangelizować. sakrament pokuty.w domu zmarłego. bałwochwalstwo. Pogrzeb 2. 6. zob. Sobór Watykański II unika zarówno wyrazu “poganin”. Stary Testament ukazuje takich “świętych pogan”. Zob. czyli naszego przez Niego pojednania z Bogiem (Rz 5. 11). W greckim Kościele prawosławnym ceremonie. nad grobem lub w krematorium . co dla ludzi świeckich. 18-20). co dla kapłanów. jak pogan (Rz 3. Zgodnie z instrukcją Soboru Watykańskiego II (SC 81). żałobna zdecydowanie wyraża radosną wiarę w zmartwychwstanie Chrystusa. Abraham został wezwany. czy też kapłana. Św. Szaty liturgiczne kapłana nie są już koloru czarnego. W chrześcijaństwie bizantyńskim obrzędy pogrzebowe znacznie się między sobą różnią zależnie od tego. 1-3). Zabobonom jeszcze istniejącym wśród nawróconych na chrześcijaństwo przyklejono także etykietkę “pogański”. Kraków 2002 134 . 4. Wyrażenie. modlitwy za zmarłego oraz nadzieja na zmartwychwstanie. ewangelizacja. obrzędy pogrzebowe dla zmarłych biskupów są te same. piękno. Paweł stosuje na oznaczenie pełnej miłości zbawczej inicjatywy Boga i naszej potrzeby przyjęcia tego. Wydawnictwo WAM.Leksykon teologiczny stament wprawdzie potępiał ich bałwochwalstwo. 24. 49. 6. zwane panichidą. Zob. Łk 2. 3. cmentarz. W szerszym znaczeniu wyraz “pojednanie” oznacza skutki odkupienia na całym świecie (Kol 1. Bytem jest to wszystko dlatego. odkupienie. 1-4. często się go nazywa “sakramentem pojednania” (zob. “grób”). Wielki Piątek. prawdę i dobroć. jedność. Tomasz z Akwinu (ok. jak “pogaństwo” i raczej mówi o “narodach” (gentes). Zob.są szacunek dla ciała ludzkiego. i które przekraczają kategorie pozwalające klasyfikować rzeczy (np.

chwała. Stolica Święta przez własną Komisję do spraw Pokoju i Sprawiedliwości oraz na wiele innych sposobów usiłuje popierać pokój międzynarodowy. zbawienie. 20). by Hiob był “kuszony” (Hi 1. W wydanej w roku 1963 encyklice Pacem in terris (łac. lecz od wielu. 1-13). 20. doxa. 8. 13. 33. Jezus nazwał błogosławionymi tych. 13) mogą nas prowadzić do złego. 9). “zdrowie. ND 1936-1937). ewolucja. 39) i kiedy narzekają na swoje położenie (Wj 17. 13. Jakiego świat dać nie może” (J 14. tolerancja. 9. “wiele małżeństw”). sakrament pokuty. Pokój. 12-19). Zob. 12). “Pokój na ziemi”) Papież Jan XXIII wyraził nadzieję na międzynarodowy pokój w ustroju społecznym opartym na sprawiedliwości. Św. że nasz rodzaj ludzki nie wywodzi się od wielu rodzin. 2237. ND 420). “wiele początków”).1-2. 2241-2253. Zob. Wydawnictwo WAM. stworzenie 1. 27.Leksykon teologiczny skłonni jednak byli mówić. jakim Bóg nas pociąga do siebie w Jezusie Chrystusie. Augustyn z Hippony (354-430) nazwał go “uspokojonym stanem rzeczy”. 16. 15). grzech. pokój ten pociąga za sobą nową solidarność (Ga 3. Ludzie mogą zgrzeszyć przez “kuszenie” Boga. miłości i prawdzie. Hans Urs von Balthasar(1905-1988) domagał się jednak pierwszego miejsca dla piękna. Łk 11. Kol 3. 4). Populorum progressio (łac. że “kusił” albo “wystawił na próbę” Abrahama (Rdz 22. Iz 2. 2224. 8. 38) i trudne okoliczności (Łk 8. Papież Paweł VI w encyklice z 1967 r. 106. 32. 4. 19. Ale zgodnie ze słowami Williama Butlera Yeatsa (1865-1939) “pokój nadchodzi powoli jak deszcz”. asceza. “jeden początek”). czy się da on pogodzić z nauką o grzechu pierworodnym i o jego przejściu na wszystkich potomków Adama i Ewy (DH 3897. 2192. Mt 26. Rz 10. jak to twierdzi monogenizm (gr. Zob. W tym samym czasie jednak biologowie zaczęli utrzymywać. sarks. grzech pierworodny. Zob. 22. DH 1533-1535. wojna sprawiedliwa. 13-18) zrodzoną z Jego śmierci i zmartwychwstania (Kol 1. 1-7. 1-11. Poligamia (gr. Pwt 6. 28. sprawiedliwość. Słabe ciało (Mk 14. próbował Chrystusa doprowadzić do grzechu przede wszystkim podczas Jego pobytu na pustyni po chrzcie (Mt 4. 14-15). 1-7. jest ono bowiem pierwszym sposobem. Królestwo Boże. W Stanach Zjednoczonych Konferencja Narodowa Biskupów Katolickich wypowiedziała się proroczo w dokumencie zatytułowanym Wyzwanie pokoju: obietnica Boża i nasza odpowiedz (1983). którą nam dał na czas ciężkiej próby (Mt 6. Pogląd. Powstawszy z martwych. “którzy wprowadzają pokój” (Mt 5. “Rozwój narodów”) rozwój nazwał nowym imieniem dla pokoju (14). zaproponowali sposoby pogodzenia wiary o istnieniu grzechu pierworodnego z poligenizmem. Zob.15. W wydanej w roku 1950 encyklice Humani generis (łac. Sobór Watykański II opowiedział się za większym wysiłkiem w popieraniu pokoju i poczucia wspólnoty między narodami (GS 77-90). 3. O Bogu powiedziano. Szalom (hebr. pokój”) to wszechstronny dobrobyt będący wynikiem zjednoczenia z Bogiem. że rodzaj ludzki nie pochodzi od pierwotnej pary przodków. 15-20). (2) Zob. Po roku 1950 cieszący się poważaniem i prawomyślni teologowie. Łk 4. scholastyka. 12-13). Kraków 2002 135 . Obowiązkiem Jego uczniów jest głoszenie pokoju jako orędzia zbawienia eschatologicznego (Dz 10. nie popełnił grzechu (Hbr 4. 8-10). Ps 95. kiedy się domagają znaków (Mt 12. jak dla Nowego pokój to coś więcej niż wolność od wojny (zob. chociaż kuszony podobnie jak my. 11. Poligenizm (gr.15). diabeł. 1-9. zob. Próba nakłonienia kogoś do grzechu (Jk 1. opierając się na udoskonalonej egzegezie i na dokładniejszej interpretacji wypowiedzi św. Kościół nauczający uznaje naszą słabość w zetknięciu się z pokusą i poleca modlitwę i ascezę jako środki zaradcze (zob. opór bierny. szczególnie zbawczy pokój związany z epoką mesjańską (Iz 9. Podobnie jak Chrystus i modlitwa. 52). modlitwa. 36. Jezus jednak. Wielki kusiciel. Zarówno dla Starego Testamentu. 1-19. prawdy i dobra. Mi 4. Mt 10. 17-19) oraz że pozwolił na to. pozostawił nam pokój. “Rodzaj ludzki”) Pius XII ostrzega przed poligenizmem. Hbr 3. Ef2. Pawła (Rz 5. wielożeństwo. Mk 1. wolności. Mesjasz. lecz od jednej. Pokuta (1) Zob. 32. Hbr 11. transcendencja. 21. że jest ono tylko harmonijnym funkcjonowaniem jedności. 2217. bo nie jest rzeczą jasną. cnota pokuty.

przywódcy kościelni wobec wiernych) w różnym ograniczonym stopniu mają udział w autorytecie Bożym. ND 818-840). Zob. 31-32. CIC 273). 8. filioque. ofiarnego i duchowego Pokarmu danego nam przez Jezusa Chrystusa w Jego męce i zmartwychwstaniu (wraz z darem Ducha Świętego). epikleza. przy czym sama natura tego poddania się zakłada zależność od stopnia wykonywanej władzy (LG 25. Posługiwanie Piotrowe. Posiłek. Posłuszeństwo. którzy z następcą Piotra i pod jego przewodnictwem ponoszą odpowiedzialność za cały Kościół (LG 22). reformacja. 27). Ga 4. papież. państwo wobec obywateli. J 14. 21. oznacza posłuszeństwo Bogu i Bożym przykazaniom (Mt 7. biskupi Rzymu. Wiara. Msza święta. 26. “wiara w wielu bogów”). Drugiej i Trzeciej Osoby Trójcy Przenajświętszej przez Ojca niebieskiego w wieczności i czasie (zob. prawosławnym i protestanckim wskazuje na narastające poczucie potrzeby istnienia jakiegoś kościelnego urzędu centralnego. którzy się związali ślubem zakonnego posłuszeństwa. 22-36) i pełnienie z miłością obowiązków pasterskich (Mt 16. Kapłani diecezjalni winni są szczególne posłuszeństwo papieżowi i swoim biskupom (PO 15. jak konkretnie wykonywać to posługiwanie Piotrowe. Akt wysłania (albo “pochodzenia”). 35 . jaką pełnił św. Zob. 20. zdanie to powtórzył patriarcha Demetrios. Sobór Watykański I (1869-1870) wyraził to posługiwanie Piotrowe w słowach określających powszechną jurysdykcję i nieomylność papieża (DH 3050-3075. 8). W Kościele chrześcijańskim najwyższym aktem czci jest sprawowanie Eucharystii. całkowicie przeciwstawiona nieposłuszeństwu. Kiedy na Soborze Chalcedońskim (451) odczytano Tomus. Ignacy Antiocheński (ok. Rz 1. apropriacja. katolicyzm. Ci. gallikanizm. 26). 1-4). który byłby widzialnym znakiem chrześcijańskiej jedności w wierze. ofiara Mszy świętej.ok. rodzice wobec dzieci. Sobór Watykański II jasno określił kolegialny charakter tej posługi. zob. 24. 5. apostoł. W Kościele wszyscy powinni okazywać pełne szacunku posłuszeństwo papieżowi i biskupom. 21. miasta. nieomylność. Zob. wielobóstwo. w życiu zakonnym mają obowiązek okazywać posłuszeństwo swoim przełożonym i konstytucjom swojego instytutu zakonnego (PC 14. 10). św. w którym święci Piotr i Paweł ponieśli śmierć męczeńską. 34. febronianizm. jurysdykcja. Zob. Ojcowie soboru wykrzyknęli: “Piotr przemówił ustami Leona”. Leona I (440461) do patriarchy konstantynopolitańskiego. a szczególnie następstwo apostolskie biskupa Rzymu. Ireneusz z Lyonu (ok. 200) za kryterium pozwalające rozpoznać praw dziwa wiarę uznał następstwo apostolskie w ogólności. autorytet. Dz 2. W gotowości pełnienia woli swojego Ojca. dzięki temu możemy uprzedzać Jego ostateczne przyjście i składając dziękczynienie. nie ma jednak jeszcze zgody co do tego. Chrystus stał się “posłuszny aż do śmierci” (Flp 2. Ostatnio dialog ekumeniczny z Kościołem anglikańskim. Eucharystia. 590.ok. podczas którego i dzięki któremu wierni czciciele przyznają się do swego bóstwa i z nim się utożsamiają. W swej encyklice z 1995 r. 598. CIC 573. pochodzenie osób Boskich. 130 . życie zakonne. 16. 601 i 618). 17-19. 15-19. J 21.Leksykon teologiczny Politeizm (gr. Gotowość wypełnienia praw i nakazów albo przyjęcia za prawdziwe stwierdzeń pochodzących od kogoś obdarzonego autorytetem. Tylko Bóg ma najwyższy i bezwzględny autorytet. Flawiana. Piotr i jaką kontynuują jego następcy. pentarchia. wykonywanej razem ze wszystkimi innymi biskupami. Posłannictwo Boże. czyli list papieża św. dając nam przykład pełnego miłości posłuszeństwa (J 15. Ut unum sirt (nr 96) Jan Paweł II zaapelował do zwierzchników i teologów innych Kościołów o nawiązanie z nim na temat posługiwania Piotrowego “braterskiego i cierpliwego dialogu”. Posługiwanie Piotrowe oznacza dawanie świadectwa zmartwychwstaniu Chrystusa (Łk 22. jednoczyć się z Bogiem. Wydawnictwo WAM. życia i jedności. Św. sukcesja apostolska. 1 P 5. 4-6). protestanci. jakim jest grzech. Posiłek kultowy. Kraków 2002 136 . Hbr 5. Zob. koncyliaryzm. Szczególna służba na rzecz wiary chrześcijańskiej. kolegialność. Ludzie (np. urząd nauczycielski Kościoła. teologia Trójcy Przenajświętszej. Św. kiedy to papież Jan Paweł II odwiedził Konstantynopol w roku 1979. 107) nazwał Kościół rzymski “przewodzącym w miłości”.

metod naukowych i wiary w postęp.23).2). podczas wykładów głoszonych w Monachium i Tybindze. Kraków 2002 137 . prace Andy Warhola [1930-1987]). Jlirgen Habermas (ur. a grzeszną ludzkością (1 Tm 2. 16-18. przygotowanie do Bożego Narodzenia. jak to robili faryzeusze (Mt 11. 18-19). l) i na swój sposób przekazuj ą jako pośrednicy Boże błogosławieństwa. którzy z postu uczynili praktykę pełną obłudy (Mt 6. Łk 18. Zob.przygotowują się czterdziestodniowym postem. Andrzeja z Krety (zm. omówiona przez Piusa XII w takich encyklikach jak Mystici Corporis (1943) i Mediator Dei (łac. odkupiciel. 3370. On sam znowu krytykował tych. Przed przyjęciem Komunii świętej wierni powinni powstrzymać się przynajmniej przez godzinę od jedzenia i picia. Dz 13. czyli przed 15 sierpnia (CCEO 882). “Pośrednik Boży”) z roku 1947 (zob. Hbr 8. że jest On ostatecznym Mediatorem między Bogiem. 5. Zob. 740). np. zazwyczaj towarzyszy mu modlitwa (Dz 14. 3370. Romano Guardini (1885-1968) dowodził. Pod koniec I wojny światowej Oswald Spengler(1880-1936) pisało “schyłku Zachodu”. oświecenie. post jakościowy nazywamy też abstynencją).podobnie jak do Bożego Narodzenia . Aniołowie. że wiek współczesny dobiegł końca. Wielki Tydzień. 7) albo przygotowanie się do szczególnego zadania (Mt4. CCEO 707 § 1. jest w pełni i ostatecznie Pośrednikiem. Określenie po raz pierwszy użyte w 1946 r.2. 3820. Zob. krytyce literackiej. Postępowanie właściwe. Powstrzymywanie się od spożywania pokarmów oparte na motywach religijnych. Jon 3. Takich podporządkowanych pośredników nazywa się czasami “pośrednikami w znaczeniu względnym”. Podczas II wojny światowej Dietrich Bonhoeffer (1906-1945) snuł rozważania na temat świata. a ponadto zachowują post od niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego do wigilii uroczystości świętych Piotra i Pawła oraz przez dwa tygodnie przed Zaśnięciem Matki Bożej. ND 712. oznacza to. 14. hermeneutyka. który “osiągnął dojrzałość” .Leksykon teologiczny Post. zbawienie. Mojżesz (Rdz 32. 12. wstrzemięźliwość. racjonalizm. 9. DH 1526. Pośredniczka. a nawet zranioną. mięso. powszechnie stosowane w odniesieniu do kultury zachodniej. będąc Bogiem i Człowiekiem. ale podczas działalności publicznej krytykowano Go.do osiągnięcia wspólnego rozwiązania lub dobra. czyli uzależnionymi od zasług Jezusa Chrystusa (zob. Maryja może się wstawiać za innymi swoimi dziećmi (J 19. która była zachętą dla teologii świeckiej. podczas gdy chrześcijanie wschodni do Wielkanocy . W tradycji obrządku łacińskiego katolicy zachowują post ilościowy obowiązkowy w Środę Popielcową i w Wielki Piątek. Chrystus pościł na pustyni (Łk 4. rzeczywistość ludzkiego istnienia. Jacques Derrida (ur. że nie pościł tak. Wielki Post. szkoła frankfurcka. 6. kapłani. Zob. teologia śmierci Boga. suche dni. ND 712). zniechęconej do rozumu. 26). 713 § 2). przez Arnolda Toynbee. za wyjątkiem wody i lekarstw (CIC 919. Ponieważ jest tak bardzo związana z własnym Synem. filozofii. 12). DH 3320-3321. jest to podstawowa prawda wiary chrześcijańskiej. nierozważnemu porzuceniu racjonalnego myślenia. Jezus Chrystus. który powstał na Wschodzie. zob. oraz innych dyscyplinach. “mo- Wydawnictwo WAM. Trendy postmodernistyczne można znaleźć w architekturze. takich jak: skrucha (J 1 1. a od lat siedemdziesiątych XX w. W Starym Testamencie Abraham (Rdz 18. 1215). sędziowie i królowie byli pośrednikami między narodem a Bogiem. 1924) i inni analizowali ułomną. Deesis (gr. to wstawiennictwo liczy na nieskończone zasługi Jej Syna. sztuce (np. Wkroczenie kogoś trzeciego w celu pogodzenia dwóch skłóconych ze sobą stron i doprowadzenia w ten sposób .przez jakieś nowe porozumienie . 1930). literaturze. odkupienie. 1929) oraz inni pisarze sprzeciwiali się postmodernizmowi jako dziwacznemu. Właściwe postępowanie. 7-14) i inni prorocy. święci i ludzie żyjący obecnie na ziemi też się wstawiają za innymi (1 Tm 2. Nadawany Matce Bożej tytuł.była to myśl. 2-3). Pośrednictwo. 3916. 15. Wkrótce po zakończeniu II wojny światowej. a nawet dla teologii “śmierci Boga”. 16-33). Postmodernizm. 24). a jego pierwsze pewne potwierdzenie na piśmie pochodzi od św. Post może być ilościowy (jeżeli się ogranicza ilość przyjmowanych potraw) albo jakościowy (jeżeli się zupełnie wyklucza pewne potrawy. Michel Foucault (1926-1984). egzegezie biblijnej. Jean-Francois Lyotard (ur.

że samo to ich twierdzenie ani nie jest tautologiczne. Zob. Zob. który jest przedstawiony jako Pantokrator. Kierunek filozoficzny upowszechniony przez Augusta Comte'a (1798-1857). często spotykana kompozycja ikonograficzna na środku ikonostasu. hierarchia. nauka i religia. Alfred Julius Ayer (1910-1989). Henri de Lubac (1896-1991) i inni posługiwali się tym wyrażeniem. ale są oparte na rzeczywistej naturze rzeczy. “władza jurysdykcyjna”). Wydawnictwo WAM. jak: róża. “positivisme” z łac. Kraków 2002 138 . sąd ostateczny. Powątpiewanie. ikonostas. co możemy dostrzec zmysłami. ukazuje Matkę Bożą i św. Sobór Powszechny.). Los tych ludzi. 1225-1274) i bł. 1420-1495). Piotra z Tarantaise (ok. beraka. Zob. Zob. Zob. że wieczne. metanoia. Potentia idrisdictionis (łac. nazwy powszechne są mniej lub więcej umowne. 1285-1347) i Gabriela Bielą (ok. jakie nadajemy rzeczom indywidualnym w naszym zmiennym. kult świętych. Zob. pantokrator. istniejące same z siebie idee w wyższym świecie służą jako wzory powszechnych nazw. widzialnym świecie. konsekracja. mariologia. którzy umierają bez żalu za popełnione grzechy ciężkie. Zob. według których tylko byty indywidualne są rzeczywistością. Jest to zwyczaj stosowany w Kościołach chrześcijańskich. nominalizm. Wyrażenie sięga czasów św.Leksykon teologiczny dlitwa”). Ogólne pojęcia takie. będący znakiem oficjalnego stwierdzenia. odrzucał twierdzenia teologiczne i metafizyczne i chciał zorganizować społeczeństwo oparte na zasadach naukowych. który jest znany także jako Innocenty V (papież w 1276 r. będą cierpieć wieczne męki w piekle. wzywania albo przydzielania Bożego uznania i łaski. Potentia oboedientialis (łac. wątpliwość. sprawiedliwość. platonizm. “zdolność do uległości”). 1224-1276). święcenia. Kard. uzasadniony”). że pojęcia ogólne istnieją w naszym umyśle. jurysdykcja. 1225-1274) głosi. np. grzech śmiertelny i powszedni. hierarchia. Zob. że pełne znaczenie mają tylko twierdzenia tautologiczne. dom. zazwyczaj towarzyszy mu znak krzyża. Powszechniki. Teologia potrydencka często interpretowała tę ludzką otwartość statycznie. Jana “Zwiastuna” (jak Jan Chrzciciel jest często nazywany na Wschodzie) wstawiających się u Chrystusa. które można sprawdzić doświadczalnie. Poglądem przeciwnym jest nominalizm Williama Ockhama (ok. W okresie międzywojennym logicy o zabarwieniu pozytywistycznym. Umiarkowany realizm Tomasza z Akwinu (ok. dowodził. filozofia. oparty na czymś. Zob. Powszechny Sobór. w jaki sposób ludzie są dynamicznie ulegli inicjatywom Bożym.). dowodzili. Aniołowie Stróżowie. rzecz w tym. piekło. sakramentale. Natura ludzka otwarta na łaskę Bożą. “władza święceń”). Zob. święcenia. Poza Kościołem nie ma zbawienia.31-46). Potępienie. wstawiennictwo. “positivus = dodatni. Pozytywizm (fr. Poświęcenie kościoła Zob. dedykacja kościoła. tomizm. Extra ecclesiam nulla salus. materializm. łaska. że znamy tylko to. Tomasza zAkwinu (ok. żeby wykazać. Poświęcenie. Ponieważ całkowicie odrzucili Boga i bliźnich (Mt 25. który twierdził. metafizyka. kierując się pewną odmianą przesadnego realizmu. Potestas ordinis (łac. odrzucenie. Zob. Platon (427-347 przed Chr. albo takie. ani możliwe do sprawdzenia doświadczalnie. jurysdykcja. stworzenie.

uciemiężenie kobiet. św. Martina Lutra Kinga (1829-1968). zawdzięczający swe powstanie Charlesowi Sandersowi Peirce'mu (1839-1914).Leksykon teologiczny Pożądliwość. 6-21) zapewniało regularny odpoczynek ubogim pracownikom i niewolnikom. Prawo Kanoniczne. zachowanie postu i wstrzemięźliwości oraz branie udziału w działalności Kościoła i w udzielaniu pomocy ubogim (CIC 222). Prawda. antysemityzm i inne karygodne wykroczenia. Wiele przepisów prawnych Starego Testamentu i wiele wypowiedzi proroków o niesprawiedliwości (2 Sm 11. a rozwinięty przez Williama Jamesa (1842-1910) i Johna Deweya (1859-1952). Obejmują one uczestniczenie we Mszy świętej w niedziele i święta obowiązujące (CIC 1246). poczynając od Leona XIII (1810-1903). wyznanie grzechów ciężkich i przyjęcie Komunii świętej przynajmniej raz w roku (CIC 920. Dobra. grzech pierworodny. Piotra Skargę (l 536-1612). antropologia. bytu i działalności: a. 23) jest związanych z podstawowymi prawami człowieka. Stary Testament wielokrotnie domaga się opieki nad sierotami. Prawa człowieka. że kładła nacisk na doświadczenie. Wiedza jest prawdziwa. Wbrew tej zasadniczej równości wszystkich ludzi w Chrystusie (Ga 3. pracy. Zob. 29. W szczególności Dewey wywarł głęboki wpływ na myśl amerykańską! na amerykańskie wychowanie. Sobór Trydencki. 66). DH 1515. amerykańska Deklaracja Niepodległości (1776). małżeństwo. małżeństwa. Iz 5. teologia feministyczna. modernizm. Szczegółowe przykazania wiążące wszystkich członków Kościoła katolickiego. Każda rzeczywistość jest prawdziwa. 1920) w encyklice Centesimus annus (1991). ND 512). ponieważ zostali stworzeni na obraz Boży i na Boże podobieństwo i powołani do życia wiecznego z Bogiem. obraz Boży. 989). W szczególności jeden cały dokument (Dignitatis humanae) został poświęcony prawu osób i wspólnot do społecznej i obywatelskiej wolności w sprawach religijnych . w jaki sposób rzeczy istnieją. Równocześnie przez wiele stuleci mnisi i inne ugrupowania w Kościele niemal osamotnieni zapewniali ludziom wykształcenie oraz otaczali opieką chorych. kardynała Henryka Edwarda Manninga (1808-1892). do których posiadania ludzie są uprawnieni na mocy sprawiedliwości. przesłanki wiary. jakakolwiek żądza. jeżeli jest wewnętrznie poznawalna i poznana przez Boga. Daniela O'Connella (17751847). Są to: wolność sumienia i prawo do życia. Prawa Kościelne. Cecha znamienna wiedzy. wdowami i obcokrajowcami (Pwt 24. Wśród wielu chrześcijan. Williama Wilberforce'a (1759-1833). Zob. 27. Szkoła ta przez to. 2-17. Kraków 2002 139 . jeżeli czyjeś sądy są logicznie spójne i odpowiadają temu. 1-12. teologia afroamerykańska.oto ważniejsze oświadczenia wyrażające ogólną świadomość praw ludzkich i zachęcające do ich przestrzegania. “nastawienie na rzeczy konkretne”). 19). Wielka Karta Wolności (1215). Wydawnictwo WAM. musimy wspomnieć Bartłomieja de las Casas( 1484-1566). który ogłosił przełomową encyklikę Rerum novarum (1891). Zob. którzy walczyli o prawa człowieka. Praeambula fidei (łac. dekalog. prawdziwość twierdzeń sprawdzała ich praktycznymi wynikami. Sobór Watykański II poparł pełny zakres praw człowieka (GS 27. Trzecie przykazanie dekalogu (Wj 20.to postęp w nauce Kościoła przygotowany przez teologa amerykańskiego. Johna Courtneya Murraya (1904-1967). Pragmatyzm wpłynął także na Georga Tyrrella (1861-1909) i na innych modernistów. Ogólnie rzecz biorąc. 28) życie chrześcijańskie nadal było odkształcane przez niewolnictwo. wolność religijna. biskupa Wilhelma Emmanuela Kettelera (18111877). 17-22. Amerykański kierunek filozoficzny. upamiętnioną przez Jana Pawła II (ur. wykształcenia i własności. filozofia. Zob. Alberta Adama Chmielowskiego (1845-1916). 14. kardynała Stefana Wyszyńskiego (1901-1981) oraz papieży. Pwt 5. Pragmatyzm (gr. polska Konstytucja Trzeciego Maja (1791) oraz Deklaracja Narodów Zjednoczonych o Prawach Człowieka (1948) . które są następstwem grzechu pierworodnego i pozostają po chrzcie (por. opuszczonych i umierających. “przesłanki wiary”). b. Zob. W znaczeniu bardziej specyficznym wyraz ten się odnosi do nieuporządkowanych pożądań.

Kodeks Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich. które stało się ciałem i było “pełne łaski i prawdy” (J 1. że jest “bogaty w łaskę (hesed) i wierność” (Wj 34. 14-15) i inne wypowiedzi dowodzą istnienia prawa naturalnego. że staliśmy się wolni dzięki zasługom Chrystusa miłosiernie nam przypisanym i że w ten sposób uczestniczymy przez wiarę w sprawiedliwości Chrystusa. antynomizm. by “czynić prawdę” (J 3. jak jako rozmaite grupy. Rz 2. do których przestrzegania są zobowiązani wszyscy katolicy zarówno jako jednostki.. hesed. które pochodzi z samej tylko wiary. źródła Wschodniego Prawa Kanonicznego. heteronomia. Zob. 36-40) wywodzi się ze Starego Testamentu. O Bogu się mówi. Prawo miłości (Mt 22. 2). pojęcie transcendentalne. DHu 2). Prawo Kanoniczne. objawienie. które powstały w obrębie Kościoła. b. Ducha Świętego i wierzących. Kodeksu Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich ogłoszonego w 1990 r. a także samego życia. Hebrajski wyraz oznaczający prawdę (emet) jest spokrewniony z wyrazem amen i wskazuje na żywą wierność. prawo. co wiemy. na które kładł nacisk Marcin Luter (1483-1546): a. 34. który zastąpił kodeks z 1917 r. usprawiedliwienie. Zob. które wskazuje ludziom właściwą drogę postę- Wydawnictwo WAM. że uosobiło się w Chrystusie (J 13. czasami prowadziło do zbyt mocnego przeciwstawienia Starego Testamentu Nowemu. choć było zamierzone jako podstawowe prawidło interpretacji całego Pisma Świętego. Prawo Kanoniczne Wschodnie. Prawomyślność. będąc doskonałym objawieniem Ojca. że nasze teorie się sprawdzają praktycznymi następstwami. autonomia. 8. Słowo Boże zwiastuje nam. Zesłany przez Niego Duch Święty poprowadzi nas do wszelkiej prawdy (J 16. Przeciwstawienie. oraz konstytucji apostolskiej Pastor bonus (obowiązującej od 1 marca 1989 r. rzeczywistości i działalności). Chrystus. prawa historii i prawa fizyki). otrzymało ono jednak nową moc przez to. amen. Duch Święty. kodeks prawa kanonicznego. Nowy Testament natomiast rozumie prawdę w sposób głęboko osobisty . luteranizm. 16). GS 79. Prawo naturalne. Pismo Święte (np. Prawo. 29). Sobór Trydencki. Nasze słowa i czyny są prawdziwe. jest rzeczywistą Prawdą (J 14. 21) odnosiło się do chrześcijaństwa.21. Ps 177. żeby umożliwić trwanie wspólnego dobra w społeczeństwie i Kościele i aby je uwydatnić. wzmaga naszą świadomość. tora. Szczególnie odnosi się to do Kodeksu Prawa Kanonicznego ogłoszonego przez Jana Pawła II w 1983 r. nomokanon. 14). wiara i uczynki. zachodnia tradycja prawna. podobnie jak wyrażenie “święte przykazanie” (2 P 2.Leksykon teologiczny c. 6. przypisywanie. 32). jeżeli żyjemy odpowiednio do naszych wierzeń i jeżeli stwierdzamy. Literatura klasyczna. z Ewangelii będącej “mocą Bożą ku zbawieniu każdego wierzącego” (Rz 1. Zbiór skodyfikowanych ustaw i postanowień prawnych. dekalog. Pojęcie “prawa i Ewangelii”. 13). Prawo i Ewangelia. która reguluje zasady działania Kurii Rzymskiej. Kraków 2002 140 .w kategoriach Chrystusa. tora. Corpus Iuris Canonici. reformacja. Filozofia interpretuje “prawdę” jako właściwość (wiedzy. 1213). prawo i Ewangelia. Powszechne prawo moralne dane przez Boga w samym akcie stworzenia istot ludzkich i możliwe do poznania w świetle rozumu (zob. Zob.). fragmenty Antygony Sofoklesa (ok. Wierzący zostali wyzwoleni po to. 497-406 przed Chr. Zob. że jesteśmy niewolnikami grzechu. nawet nadane przez Boga Prawo Mojżeszowe. Prawo Kanoniczne. Zob. jeżeli wiernie przekazujemy to.). W znaczeniu normatywnym prawo uznaje i reguluje uprawnienia i obowiązki obywateli albo wierzących. prawo naturalne. ortodoksja. 6). 15. Powtarzające się prawidło w sposobie działania ludzi i innych stworzeń (np. W tym układzie prawo. usprawiedliwienie. bezowocne wysiłki w celu zapewnienia sobie zbawienia dzięki własnym osiągnięciom religijnym. np. Zob. Wyraz “Prawo” może też oznaczać religię żydowską (Dz 23. zob. to wyrażenie Starego Testamentu odbija się echem w Janowym opisie Słowa.

że Jezus z Nazaretu był/jest osobowo identyczny z Synem Bożym. Zob. albo wreszcie duszami zamieszkującymi w ludzkich ciałach. Prefacje się zmieniają zależnie od okresu liturgicznego (np. Odpowiadająca prefacji część w liturgiach wschodnich poprzedza bezpośrednio anaforę. kapłani. W świetle samego tylko prawa naturalnego trudno osiągnąć moralną pewność co do określonych rozwiązań w takich dziedzinach. Wielkanoc czy Zesłanie Ducha Świętego). W Kościele jerozolimskim prezbiterów łączono z apostołami (Dz 15. że stają się albo aniołami. eucharystia. którzy przewodzili pierwotnym gminom chrześcijańskim (zob.6. Cyryla Aleksandryjskiego (zm. biskup. Te Kościoły przyjmują trzy pierwsze sobory powszechne . “dwie natury”) nestoriańskiego. “starszy”). dekalog. modlitwa eucharystyczna. monofizytyzm. Sobór Nicejski I. 444) i skapitulował wobec dyofizyzmu (gr. wieczność. a używanie lub nadużywanie przez nie wolnej woli sprawia. członków żydowskiego sanhedrynu albo najwyższej rady w Jerozolimie. jak: stosunki międzynarodowe. ale przed diakonami. teologia moralna. 6. Flp 1. Siedem Soborów Powszechnych. demiurg. Predestynacja (łac. obyczajowość w sferze seksualnej. 5-11. Zob. patriarchaty prawosławne. Wyrażenia tego używano na oznaczenie urzędników synagogalnych. albo diabłami. Preegzystencja (łac. “przedmowa”). 2. Wydawnictwo WAM. inne są na Adwent. Zob. Sobór Efeski. Ta teoria skłoniła Orygenesa (ok. który istniał od wieków i który przyszedł na świat.22-23. Dekret Soboru Watykańskiego II o kapłanach nosi tytuł Presbyterorum ordinis (1965). chrześcijaństwo ormiańskie. Flp 2. Podczas gdy wschodnie prawosławne Kościoły autokefaliczne uznają patriarchę konstantynopolitańskiego za symbol swojej jedności. 23). nie mamy jednak możliwych do udowodnienia poprzedników pojęcia w pełni osobowej preegzystencji Chrystusa jako Syna Bożego i Logosu. Grzech utrudnia rozpoznanie prawa moralnego i podporządkowanie się mu (Mt 19. “nadzorca”. Współczesne wyrażenie na oznaczenie tych Kościołów wschodnich. które przyjmuje pierwsze siedem soborów. Tt 1. apostołów i męczenników). 107) prezbiterzy (albo kapłani) to grupa. Modlitwa wprowadzająca w Modlitwę Eucharystyczną w mszy łacińskiej i wyliczająca powody skłaniające nas do wysławiania Boga. żeby się objawić w dziejach ludzkich (J 1. że Bóg stworzył istoty duchowe. Ignacego Antiocheńskiego (ok. wcielenie. Zob. 5. Sobór Konstantynopolitański I. zob. prawo. Prezbiter (gr.inaczej niż prawosławie wschodnie. Zob. 427-347 przed Chr. literatura mądrościowa. 9.) dowodził istnienia odwiecznych idei. diakon. Hbr 1. 185 .ok. Sobór Chalcedoński. które były wzorem dla Demiurga kształtującego świat. 2 Kor 8. Zob. które odrzuciły uchwały Soboru Chalcedońskiego (451) uważając. 7). W czasach św. Kraków 2002 141 . logos. 16. przeznaczenie. 254) do przypuszczenia. 15-17. “przeznaczenie”). 4. sprawiedliwość społeczna. że zdradził on myśl św. Wprawdzie przedchrześcijańska myśl żydowska przyjmowała istnienie istot pośredniczących między Bogiem a światem.4). starsi. 14. 35 . 14. chrystologia odgórna. a także od różnych świąt (np. “istnienie uprzednie”). inne na Wielki Post. Kol 1. wolna wola. główne jego sformułowania wylicza Dekalog.Leksykon teologiczny powania wolnego i odpowiedzialnego. liturgia. autokefaliczny. Platon (ok. który “zstępuje” na ziemię. W przedchrześcijańskiej myśli żydowskiej Mądrość i Logos to tylko żywe metafory Bożej działalności i Bożych przymiotów. grzech. anafora.ok. Przekonanie. ortodoksja. 1. Prefacja (łac. Zob. 2-3). Prawosławie orientalne. nestorianie. Kościoły wschodnie. 30. Początkowo wyraz presbiteroi wydaje się być synonimem wyrazu episkopoi (gr. 1 Kor 8. Najświętszej Maryi Panny. orientalne prawosławne Kościoły autokefaliczne nie mają takiego punktu oparcia dla jedności. a także tych. Prawowierność. 1-9). Dz 11. która występowała po “nadzorcach” (czyli po biskupach).

Jezus uznany za jednego z proroków (Mk 6. że zajął stanowisko pośrednie. dzięki temu. Mt 12. Jr 1. Kościół Szkocki jest jedynym Kościołem prezbiteriańskim będącym jednocześnie Kościołem państwowym. 34). 28). 1 . orędzie. Probabilizm (łac. doksologia. antycypacja”). 29). kościół episkopalny. Prorok. przekazywali słowo Boże narodowi. Zob. Nowy Testament wielokrotnie zauważa. a wręcz za proroka w najściślejszym słowa znaczeniu (J 6. 14. 15. Prezbiterianie są związani z tradycją Jana Kalwina (1509-1564) i szkockiego reformatora. kapłani. poświęcone osoby i miejsca w Starym Testamencie (np.Leksykon teologiczny Prezbiterianizm (od gr. 27). 28-30. Jezus Chrystus. Głoszenie Chrystusa (Kol 1. Zob. mają udział w proroczej funkcji Jezusa Chrystusa (LG 12. że jeżeli mimo usiłowań dojścia do pewności pozostaje obiektywna wątpliwość co do istnienia prawa lub co do jego zastosowania. popierany przez jezuitów i innych moralistów. Są to rządy sprawowane przez cały szereg urzędników aż po zgromadzenie ogólne. czyli od rządów wspólnoty. Stary Testament. 7. czy jest czymś więcej niż prorocy. którego zasadą znamienną jest to. przywilej Pawłowy. Łk 11. który się dzisiaj powszechnie przyjmuje (zob. Dar prorokowania dany był także wspólnotom Nowego Testamentu (Rz 12.3. różny z jednej strony od episkopalizmu. “głosić przed kimś. teologia moralna. Kierunek ten. kierunek przyjęty przez dominikanów w roku 1656. czyli od rządów biskupich. “prawdopodobny”).15-18. udzielił poparcia probabilizmowi. Zob. chociaż umieszczał samego siebie w szeregu proroków (Mt 13. 6. które miały nadejść. którzy rzeczywiście zostali upoważnieni do przemawiania w imię Boże (1 Krl 22. “pochodzenie Boże”). 1 Kor 12. według którego wolno się kierować tylko tymi opiniami. 41-42). albo podczas sprawowania obrzędów liturgicznych. 1-13. zostało wypełnione w Jezusie. czyli nie będących chrześcijanami. czyli w obwieszczaniu Świąt Wielkanocnych. Proklamacja (łac. wyjaśniający wydarzenia dawne i obecne i zapowiadający te. Nowy Testament poświadcza istnienie podobnych problemów w badaniu proroctw i wydawaniu o nich sądu (1 Kor 14. przemawiali na podstawie głębokiego poznania Boga. że był. Człowiek natchniony przez Ducha Bożego do szczególnego mówienia lub działania. kalwinem. a także podczas Eucharystii. Prorocy Starego Testamentu. rygoryzm. Pwt 18. Kierunek w teologii moralnej. homilia. teologia kongregacyjna. Kraków 2002 142 . 4-19. DH 2725-2727). anamneza. Prolepsis (gr. Sposób sprawowania rządów w Kościele. 28) i Ewangelii (1 Kor 9. 57. Alfons Liguori (1696-1787). uprzedzenie. Jana Knoxa (ok. jansenizm. założyciel redemptorystów. królowie. 18). była bardziej prawdopodobna. Processiones divinae (łac. Może się to dziać podczas ewangelizowania ludzi “stojących na zewnątrz”. Jr 27-28). zgodne z prawem będzie oparcie się na opinii prawdopodobnej. 29. 40. Jezus. że to. islam. 14) połączone z wysławianiem i dziękczynieniem. głosili wierność przymierzu i przeciwstawiali się czysto zewnętrznemu zachowywaniu Prawa. przemawiał i działał profetycznie (Mk 11. 26). Wezwani przez Boga (Iz 6. Zob. obwieszczać”). Łk 13.od kongregacjonalizmu. został podważony przez probabilioryzm. 35). z drugiej strony . 1-2. które mają bardziej oczywiste dowody na swoją korzyść. 1505-1572). 15. w Exultet. Wydawnictwo WAM. 15-21. 14. poprzez swój zmysł wiary i dawane świadectwo. np. 8. nawet gdyby opinia przeciwna. 19-21). 37-40. Privilegium paulinum Zob. starsi. Św. charyzmaty. twierdził. aż przyjdzie” (1 Kor 11. kazanie. na co oczekiwali prorocy Starego Testamentu. kiedy to “głosi się śmierć Pana. 13. laksyzm. Ez 1. prorok. Zob. Zob. w którym uczestniczą wybrani przedtem reprezentanci: ministrowie i starsi. Sobór Watykański II położył nacisk na to. Konflikty między prorokami wskazywały na konieczność stwierdzenia tożsamości tych. pochodzenie osób Boskich. ewangelizacja. sprzyjająca ściślejszej interpretacji prawa. 1 Tes 5. 32) i późniejszemu Kościołowi. “presbiter = starszy”). w jaki sposób wszyscy ochrzczeni. “uprzedzenie.

modernizm. Wielkie zainteresowanie etyczne (które przyćmiło eschatologię) sprawiło. Od początku lat sześćdziesiątych przeżywa on pewne odrodzenie. albo publiczne “ukazanie się”. Ludzie. sola fide. Niektórzy greccy Ojcowie Kościoła mówili o trzech prosoponach Trójcy Przenajświętszej i o jednym prosoponie w Jezusie Chrystusie (zob. 3001. theologia crucis gloriae. powaga samego tylko Pisma Świętego i powszechne kapłaństwo wiernych. Różni jego następcy dążyli do uwolnienia Pisma od legendarnych i mitycznych naleciałości. teologia dialektyczna. głoszeniem. wyraźnym przykładem takiej postawy jest Adolf von Hamack (1851-1930). Cecha znamienna bytu niepodzielnego i niezłożone-go z różnych części (simplicitas). Początkowo maska noszona na scenie. a także praktykowaniem sakramentu pokuty. Friedrich Schleiermacher (1768-1834). usprawiedliwienie. maska. sprzeciwiać się”). roztropność. Kraków 2002 143 . później wyraz oznaczający osobę. “publicznie oświadczać. Bóg jest prosty w tym znaczeniu ontologicznym (J 4. 24. 800. Protestanci (łac. a nie przez uczynki. 6-7. 2. protestantyzm liberalny. tak by odsłonić prawdziwą historię.16). oświecenie. a samo chrześcijaństwo pojmowali jako coś niewiele większego niż uderzające zjawisko w historii religii. W duchowości wschodniej cechowała osobę. 805. w których zaatakował różne nadużycia związane z nauczaniem. słowo prosopon oznaczało to wszystko. którego się powszechnie uważa za twórcę tego ruchu. 319). nestorianie. Emst Troeltsch (1865-1923). często sprzeciwiający się dogmatom Kościoła i nastawiony na rozwój naukowego podejścia do Pisma Świętego. DH 297. reformacja. Kierunek w dziewiętnastowiecznej i dwudziestowiecznej teologii protestanckiej. co stanowi czyjś “wygląd zewnętrzny”. nowa prawowierność. system teologiczny i urządzenia związane w jakiś sposób z protestantyzmem. sola scriptura. Karola V. Prostota. baptyści. skażenie ludzkiej natury. Pierwsza wojna światowa i wyłonienie się teologii dialektycznej przyhamowały na jakiś czas protestantyzm liberalny. DH 250. Jezus historyczny. Zob. filozofię i postęp spowodowała. metodyści. prawo i Ewangelia. Protestantyzm liberalny. Niektórzy. rola w dramacie”). którą Duch Święty połączył w jedną całość. hipostaza. 615). Za symboliczną datę początków protestantyzmu przyjmuje się dzień 31 października 1517 roku. ewangelicy. utrzymywał. Mt 10. Wyraz “protestant” pochodzi od niekatolickiej mniejszości. 302. Wyraz ten często się utożsamia z wyrazem “ewangelik”. purytanie. ok. Wydawnictwo WAM. sakrament pokuty. Dla Nestoriusza (zm. zwinglianizm. na który wielki wpływ wywarła filozofia Oświecenia. “twarz. cierpienie Boga. Częściej jednak na oznaczenie osoby czyli jednostki rozumnej posługiwali się oni wyrazem hipostasis. zob. teologia kongregacyjna. W znaczeniu moralnym prostota się odnosi do nieskomplikowanej czystości intencji. podawali w wątpliwość jedyność objawienia chrześcijańskiego. przypisywanie. którą się kieruje człowiek prawdziwie religijny (zob. która zebrana na zwołanym przez cesarza sejmie w roku 1529 w Spirze zaprotestowała przeciw religijnej polityce katolickiego władcy. np. sola gratia.Leksykon teologiczny Prosopon (gr. Wśród powszechnie przyjętych przez protestantyzm zasad znajdują się: nauka o usprawiedliwieniu przez samą tylko wiarę. Kościół. luteranizm. Zob. ND 19. wiara i uczynki. że liberałowie kładli nacisk na religię Jezusa historycznego wyrażoną w Kazaniu na Górze i ujmowaną jako solidarność ludzi kierowanych przez Boga. teologia dialektyczna. kiedy to Marcin Luter ogłosił swoje dziewięćdziesiąt pięć tez o odpustach. że normą wiary jest doświadczenie religijne i wewnętrzna świadomość Boga. 1880. husyci. czasami wyraża on też pewien sprzeciw wobec katolicyzmu. kalwinizm. który cenił określenia “postać/zewnętrzny przejaw” z Listu do Tesaloniczan 2. ND 604. 451). eschatologia. 1. Zob. osoba. Wiara we współczesną wiedzę. że teologowie głęboko się powiązali z europejską kulturą mieszczańską i jej politycznymi przywódcami. czyli z szesnastowieczną reformacją. prezbiterianizm. Zob. protestanci. Będąc duchowo i całkowicie samym sobą. niezmienność.

a za sabelianizmem poszła w tym. Ewangelie dzieciństwa. Reakcja na tę herezję przyspieszyła rozwój doktryny trynitarnej. upadek. Zob. ale nie jego rzeczywistą jurysdykcję. 15. Zob. stworzenie. Prymat honorowy oznacza przewodniczenie na synodach i konferencjach. żeby przyjęli taką. DH 875. patriarcha Demetrios I powitał go słowami św. a także “bojący się Boga”. Wyraz stosowany do 39 ksiąg Starego Testamentu uważanych przez wszystkich za natchnione i kanoniczne. ND 804. I tak. unici. związana z Hiszpanem Pryscylianem. Prymat jurysdykcyjny papieża oznacza jego rzeczywisty autorytet w rządzeniu pasterskim w całym Kościele (zob. Prymas (łac. Adam. wśród Kościołów prawosławnych orientalnych. 107).Leksykon teologiczny Protoewangelia (gr. synod. Protokanoniczny (gr. W Kościele ormiańskim i syryjskim prymasa zwie się “katolikosem” (gr. Ta dualistyczna herezja wiele zapożyczyła z gnostycyzmu i manicheizmu. 839). Zob. Dz 2. wolność religijna. Pryscylianie Herezja powstała w IV stuleciu. 13. określając Stolicę Apostolską jako “przewodzącą w miłości”. Poganie nawróceni na judaizm (zob. “i Syna”). księgi deuterokanoniczne.ok. przodujący”). “pierwszeństwo”) Stanowisko pierwszego biskupa albo prymasa w Kościele lokalnym i należne temu stanowisku poważanie. “znajdujący się w kanonie na pierwszym miejscu”). Kraków 2002 144 . patriarcha Aleksandrii cieszy się prymatem honorowym wobec Kościołów etiopskiego i erytrejskiego. grzech pierworodny. którzy zachowywali tylko część prawa żydowskiego (zob. który w wyznaniu wiary używał wyrażenia Filioque (łac. tytułem zatem czcigodnym. którzy się nawrócili”). DHu 13-15). jak to jest w wypadku arcybiskupa Canterbury we wspólnocie anglikańskiej. autorytet. ewangelizacja. DHu 4). kanon Pisma Świętego. 829-830. Sobór Watykański II stwierdził prawo Kościoła do prowadzenia pracy ewangelizacyjnej i do zdobywania konwertytów (AG 7. Prymat (łac. Dz 10. ponieważ pierwotny plan Boży staje się jasny przez swoje pełne rozwinięcie pod koniec dziejów. Wielu prawosławnych uznaje honorowy prymat papieża. a nie inną wiarę. Protologia odpowiada eschatologii. chrześcijaństwo ormiańskie. Protologia (gr. biskup. “Syna” i “Ducha Świętego" pojmowała jako wyłącznie trzy sposoby ukazywania tej samej rzeczywistości. 825-826. “pierwsza ewangelia”) Opowiadanie o dzieciństwie Jezusa zawarte w apokryficznym utworze Jakuba. 3063-3064. 397) został stracony przez władze państwowe w Trier i tym samym stał Wydawnictwo WAM. a Hiszpania stała się pierwszym krajem katolickim. sens Pisma Świętego. który wskazuje na pasterskie posługiwanie całemu Kościołowi. Ewa. 35 . papież. nie pociąga on jednak ze sobą żadnej władzy poza własną diecezją lub krajem. nawrócenie. prymat. sprawiedliwość pierwotna. Mt 23. Kościół wschodni asyryjski. Ignacego Antiocheńskiego (ok. Prymat może być powszechny. Prozelityzm. czyli trzy sposoby patrzenia na tego samego Boga. Dzisiaj jednak prozelityzm ma niemal zawsze znaczenie ujemne i oznacza zmuszanie ludzi lub manipulowanie nimi tak. “ci. “nauka o rzeczach pierwszych”). “pierwszy. apokryfy. Zob. jaką w tym dziele odegrała Matka Boża. że “Ojca”. 3074. diecezja. lub regionalny. 2. Nauka o początku świata i ludzi. W roku 386 Pryscylian mimo protestów św. Zob. eschatologia. wystąpił przeciwko niej także Sobór Watykański II (AG 13. 3059-3060. 10). Marcina z Tours (zm. Wspólnoty religijne i świeckie wiele razy potępiały tę odmianę prozelityzmu. W dialogu ekumenicznym z Kościołami wschodnimi prozelityzm jest jednym z zagadnień umieszczonych w oficjalnym programie. kaznodzieją! przez jakiś czas biskupem Avili.15) jako pierwszej obietnicy zbawienia i roli. Wyraz ten stosuje się także do tradycyjnej interpretacji wypowiedzi o kobiecie depczącej głowę węża (Rdz 3. 43). Ewangelie apokryficzne. Rzeczywiście. “przełożony ogólny”). Zob. Kiedy jednak w roku 1979 Jan Paweł II odwiedzał Konstantynopol. Prozeuci (gr. W przeszłości prozelityzm był często synonimem ewangelizacji. jurysdykcja.

Wj 24. żeby umożliwić udzielanie Komunii św.14-15. zwinglianizm. 47. adoracja. wcielenie. 29-35. 14). Przebaczenie grzechów. Ireneusza z Lyonu (ok. 2-10. chrzest. Sobór w Konstancji. 130 . 3-4). którzy wobec nas zawinili (Mt 5. 2 P 1. modalizm. reprezentujący odpowiednio Prawo i proroków.ok. 451-464). Ojcowie Kościoła. kiedy to na górze (prawdopodobnie na górze Tabor blisko Nazaretu) Piotr. J 20. 1-18).36-50) i Kościołowi swemu dał władzę dokonywania tego samego (Łk 24.21-28. 1656. zob. 1-13). W mistyce wschodniej “światło Taboru” stało się synonimem najgłębszego przeżycia Boga. 200). tradycja. Mk 1. epikleza. 22-23). Zmiana (wskutek wypowiedzenia przez kapłana słów konsekracji) substancji chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa. który odrzucał przeistoczenie i nie zgadzał się z rzeczywistą obecnością (DH 700. ND 1526-1529. Według św. “Przekazem” może też być ogólnie przyjęta nauka chrześcijańska (2 Tes 3. Ciało i Krew Chrystusa stają się obecne dla wierzącego. Najświętszy Sakrament.1-12. Eucharystia.2 8-36. 1502.Leksykon teologiczny się pierwszym heretykiem straconym przez chrześcijańską władzę (zob. Zob. Sobór Trydencki w nauce o Eucharystii ponownie przedstawił prawdę wiary. widzieli chwałę Bożą (zob. łaska. 283-286. że podczas konsekracji chleb i wino zostają przeistoczone w Ciało i Krew Chrystusa i że powinny być adorowane (DH 1651-1654. ND 1501). 999-1088). przemiana”) albo metousiois (gr. Podstawowe przekonanie w żydowsko-chrześcijańskim pojmowaniu miłosiernego postępowania Boga z nami (Ez 18. konsekracja. l Kil 19.1519). 16-19). chociaż postaci chleba i wina pozostają. Jezus odpuszczał grzechy (Mk 2. Łk 9.23-24. Ludzie już stworzeni na obraz i podobieństwo Boże (Rdz l. manicheizm. Zob. Przeistoczenie. metanoia. Mojżesz i Eliasz. Odpuszczenie grzechów przez chrzest (Dz 2. św. W czasach reformacji Ulryk Zwingli (1484-1531) patrzył na Eucharystię zupełnie symbolicznie i twierdził. 33. Przebóstwienie. Przemiana serca. ale tak naprawdę przedmiotem dyskusji z Kościołem katolickim jest moment konsekracji. gnostycyzm. Zob. Sobór Laterański IV. przypadłość. “zmiana istoty”). które całkowicie prze- Wydawnictwo WAM. 6. chorym i odbywanie adoracji Najświętszego Sakramentu przez wiernych (CIC 934-944). Zob. “zmieniać istotę”) w eucharystycznej części swego wyznania wiary (DH 802. 2. 12-18. 15. 26-27) dzięki łasce mogą mieć udział w życiu Bożym (2 P 1. 4. Atanazego Wielkiego (ok.782. Ten pogląd nazwano konsubstancją (łac.12. Chrześcijanie prawosławni oraz niektórzy anglikanie również przechowuj ą konsekrowane Hostie w celu komunikowania chorych. 2-5). Sobór Laterański IV (1215) użył czasownika transsubstantiare (łac. Wydarzenie z życia Chrystusa. 23.cel wcielenia. konsubstansacja obecność rzeczywista. Marcin Luter (1483-1546) utrzymywał. obecność rzeczywista. 6) albo szczególne wielkiej wagi tradycje (1 Kor 11. Przemienienie. Zob. nawet przewrotnych i domagających się naprawy (Mk 7. Łk 7. Łk 15). W Nowym Testamencie tradycja podtrzymywana we wspólnocie. Zob. Przechowywanie Najświętszego Sakramentu. Świecąca się lampka w pobliżu tabernakulum wskazuje na obecność Najświętszego Sakramentu. 38) i innymi sposobami domaga się od nas żalu za grzechy oraz dobrowolnego przebaczenia tym wszystkim. ND21. Przekaz.2135).1642. 18. Kraków 2002 145 . dualizm. Jakub i Jan zobaczyli Go promieniującego chwałą w towarzystwie Mojżesza i Eliasza (Mt 17. że nie było żadnej zmiany. Grecki Kościół prawosławny zamiast wyrazu “przeistoczenie” stosuje wyraz metabole (gr. Można też mówić o religijnych tradycjach żydowskich (Ga 1. patripasjanizm. l-9. sakrament pokuty. 296373) oraz innych Ojców Kościoła . 7-23. DH 188-208. Praktyka przechowywania w tabernakulum konsekrowanych Hostii. “z istotą”). Pogląd ten głosił wcześniej Berengariusz z Tours (ok. 34. Zob. że chociaż pozostają substancje chleba i wina. “zmiana. 1531). Mk 9. Biblia.

29. DH 621. Zob. 11. 19-20. mistyka. 23. który przyjmuje Boga dającego samego siebie w Chrystusie. Na przykład. celu ludzkiego życia (zob. DH 3033. święcenia. W 1457 r. usłyszą je i w nie uwierzą. 254). odrzucając powszechną wolę zbawczą Boga. Jana (J 1. W tym upodobnieniu do Bożej chwały przez oczyszczenie (zob. łaska. Przepowiadanie. Zob. ścisłe pokrewieństwo (zob. szczególnie w swoich najgłębszych pokładach może sprawić. nie może ono jednak doprowadzić ani do zaprzeczenia powszechnej woli zbawczej Boga (1 Tm 2. ND 1967). przekreślają one bowiem ważność małżeństwa. 2) bizantyński mistyk św. Ef l. 23. hezychazm. lecz coraz większa chwała. 804-869). ND 1921-1922). 15. 3484. chwała. J 10. molinizm. że akt wiary jest także rozumnym działaniem ludzkim. Grzegorz Palamas (1296-1359) dostrzegał Boże energie w działaniu. impotencja. żeby podziękować Bogu za zwycięstwo nad Turkami odniesione rok wcześniej pod Belgradem. wszechwiedza. teologia. Przeszkody małżeńskie. starożytni messalianie mylili poczucie (psychologię) łaski z Wydawnictwo WAM.zarówno o wielkim natężeniu. które pozwalaj ą na jasne ukazanie. publicznie złożone śluby wieczyste. 1-3. zakłada pewne posiadanie znajomości Boga. Chociaż przeznaczenie występuje w obronie pierwszeństwa łaski Bożej. kaznodziejstwo. Jan Kalwin (1509-1564). Zob. Przeżycie religijne . 14). 9). przyjmował podwójne przeznaczenie: niektórzy ludzie są wybrani przez Boga do zbawienia wiecznego. wiedza uprzednia. wiara. już istniejące ważne małżeństwo.Leksykon teologiczny mienia nasze życie po stromym wspinaniu się na górę (nasza asceza). CCEO 790-812). a oni osiągnęli dojrzałość. analiza wiary. palamizm. że otworzą się na słowo objawione. papież Kalikst III ustanowił to święto dla całego Kościoła. Przepisy liturgiczne. 1 J 1. od której całkowicie zależymy. W drugiej adnotacji do ułożonych przez siebie Ćwiczeń duchownych św. Właściwości lub osobiste okoliczności. Rz 8. por. był wielokrotnie potępiany (zob. Hbr 11. 1567. 3-14). która jest naszą własną. Bezpośredni i osobisty kontakt z Bogiem i z Bożymi sprawami (Wj 24. które stoją na drodze do zawarcia związku małżeńskiego nazywamy przeszkodami zrywającymi. Mt 20. opatrzność. Wybranie do zbawienia wskutek uprzedniej wiedzy i woli Boga (zob. DH 396-397. a inni znowu są przeznaczeni na wieczne potępienie. którego wieczna chwała objawiona przez cierpienie wspiera doczesną pielgrzymkę chrześcijan ku Bogu. Augustyna z Hippony (354-430) pewne skrajne stwierdzenia. apokatastaza. Zob. jak zwyczajne . DV 8. Te założenia wiary chrześcijańskiej. rubryka. jakoby Bóg wybierał (z “mnóstwa grzechów”. Cechą przeważającą jednak nie był (i nie jest) konieczny wysiłek. Święto Przemienienia kładzie nacisk na Chrystusa jako na Syna Bożego z samej natury. Rz 1. 18). Ps 34. 13. pelagianizm. 685. by modlitwa spowodowała w nas “odczuwanie i smakowanie wewnętrzne” rzeczy Bożych. ND 127. Zob. 28-30. zasługa.ok. ratum et consummatum. 2. a upowszechniło się ono na Wschodzie około roku 1000. ponieważ zmieniły się ich oczy.musi być badane i wyjaśniane w obrębie Kościoła i pod kierownictwem Ducha Świętego (1 Tes 5. Zob. Przeznaczenie. Z drugiej strony człowiek. jeżeli pozwalamy Bogu zmienić nasze życie (2 Kor 3. kiedy mówił o oczekiwaniu na to. CIC 1073-1094. jakim jest rodzaj ludzki) tylko niektórych ludzi do zbawienia wiecznego. Ignacy Loyola (1491-1556) nawiązał do tradycji sięgającej do Orygenesa (ok. 3-6). 33. Trzej uczniowie zobaczyli Chrystusa w nowym świetle. Przeżycie religijne. 39. Kraków 2002 146 . ani do odrzucenia ludzkiej wolnej woli (zob. Spór z pelagianami wywołał u św. zbawienie. a ostatecznie do św. Z jednej strony doświadczenie ludzi. wolna wola. 21). co się w szczególny sposób odnosi do przeżyć dramatycznych i mistycznych. Pogląd ten. głoszony wcześniej przez mnicha Gottschalka (ok. Przesłanki wiary. 2. 1 J 3. 185 . ważność. 15-18. Należą do nich: niedostateczny wiek. 6) i ziemskiej historii Jezusa. Grecy obchodzili to święto przynajmniej od IV stulecia. kalwinizm.

analogia. lecz tylko w jakiejś zależności . stworzenie. 31-34). modlitwa. Filipa Apostoła. Jr 31. recepcja.7) razem z Chrystusem. Wpływ. post. a dekalog streszczał odpowiednie obowiązki Izraela (Wj 20. Przyczynowość. jaki jeden byt lub jego część wywiera na drugi. 5-7).ostatecznie w zależności od Boga. że działanie ludzkie odbywa się na innym poziomie niż działanie Boże. ponieważ się rozpoczyna nazajutrz po święcie św. zwiastowanie. Przybranie za dzieci Boże. dekalog. modernizm. analogia. przebóstwienie. wierność). adwent. opierając się na przemyśleniach filozoficznych (np. Pawłowy sposób wyrażania nowych powiązań z Bogiem ludzi odkupionych przez Chrystusa.17. które nie istnieją z konieczności ani się z konieczności nie zdarzają. które wołają “Abba. Wschodni Syryjczycy własny okres przygotowania do Bożego Narodzenia. że Bóg będzie ofiarodawcą i sprawcą świętości wewnętrznej (np. czym jest. trwaniu i działaniu.niewyrażalną istotę Boga. argumenty na istnienie Boga. a stali się przybranymi dziećmi Bożymi.25. Nowe i wieczne przymierze zostało opieczętowane Krwią Chrystusa (Łk 22. który z samej swojej natury jest Synem Bożym. Zob. Kraków 2002 147 . czyli “przyczyną pierwszą”.Leksykon teologiczny samą łaską. Przyczyna formalna nadaje bytowi kształt i go organizuje. Przypadłość. jedynego Bytu. Jana Chrzciciela. czyli przyczynami drugorzędnymi. 18. W tradycji bizantyńskiej ten okres przed bożonarodzeniowy rozpoczyna się 15 listopada i jest połączony z czterdziestodniowym postem. 21-25). Cecha charakterystyczna bytów i wydarzeń. Wierzący przestali już być niewolnikami grzechu. 1-8). 17. Ich przybranie zostanie dopełnione przez zmartwychwstanie ciał (Rz 8. która tkwi w substancji i niezależnie od niej istnieć nie może. Zob. Zob.w granicach analogii . obejmujący cztery niedziele przed tą uroczystością. 7-8). sama w sobie jednak nie jest istotną właściwością tej substancji. Boga nazywamy causa prima. Właściwość. łaska habitualna. palamizm. mistyka. Ga 4. 15. Syryjczycy zachodni tym samym wyrazem oznaczaj ą okres sześciu niedziel przed Bożym Narodzeniem. Żeby wskazać. Przyjęcie. 1-17. Zob. Na górze Synaj Bóg zawarł przymierze z Hebrajczykami za pośrednictwem Mojżesza (Wj 19. 8-13). Właściwości. ponieważ tylko dzięki całkowitej zależności od Boga mogą one wywierać na siebie wzajemny wpływ. odkupienie. że jest on tym. Przymierze. 20. zmartwychwstanie umarłych. Zob. kalendarz liturgiczny. nowe narodzenie. 5-6. który istnieje koniecznie. i dziedzicami (Rz 8. dla którego byt został utworzony. Przyczyna celowa jest celem. powodując przez to. Stworzenia nazywamy causae secundae. 24. 1-22). ponieważ wszystkie inne rzeczy zależą od Boga w powstawaniu. arystotelizm. 8-17) oraz z Abrahamem i jego potomstwem (Rdz 15. Okres ten na Zachodzie nazywa się Adwentem. liturgia. Przyczyna sprawcza powoduje skutki w bycie już istniejącym albo powołuje nowy byt do istnienia. Filozofia arystotelesowska zna dziewięć klas przypa- Wydawnictwo WAM. rozeznanie duchów. 1 Kor 11. ontologizm. Przypadkowość. Przygotowanie do Bożego Narodzenia. 1-21. berith. Jr 11. zwanym czasami postem Filipowym. Zob. które przypisujemy Bogu. “zwiastowanie”). od której w ostatecznym rozrachunku nie różnią się realnie.22. Pwt 5. Prorocy więksi zapowiadali. z którego byt się kształtuje. messalianie. Wszyscy Syryjczycy obchodzą w tym okresie uroczystość Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny i narodzin św. wyrażają one . oznaczaj ą wyrazem subára (syr. 8. Zob. Ojcze” (Rz 8. Duch Święty. niezmienność) albo na objawieniu zawartym w Piśmie Świętym (np. Przyczyna wzorcza służy podczas wykonywania jako model albo wzór. kontemplacja. Układ przyjaźni Boga z ludzkością reprezentowaną przez Noego (Rdz 9. Hbr 7. Ga 4. Przyczyna materialna jest “tworzywem”. Przymioty Boże. materia i forma.

u Łk 15. o synu marnotrawnym. 1-19) oraz o winnym krzewie i latoroślach (J 15. które już były związane związkiem małżeńskim. przebóstwienie. by podnieść ich powagę. Ewangelia św. Katolicy na oznaczenie takich żydowskich ksiąg przypisywanych fałszywie innym autorom posługują się wyrazem “apokryfy”. przeszkody małżeńskie. w których każdy szczegół niesie w sobie zamierzone znaczenie. sens Pisma Świętego. pozostałe względnymi i zewnętrznymi. apokryfy. 1-8) wykazuje jasno elementy przypowieściowe. Zob. Paweł pierwszy sformułował ten przywilej (1 Kor 7. Zob. a wśród nich jakość. ambona. “drewniane podwyższenie”). 30-32) albo z życia ludzkiego (np. Zob. przestrzeń i czas. 12-15). potem przeszły na chrześcijaństwo i stwierdzają. hermeneutyka. Zob. przypisana (raczej niż udzielana). Zob. Chrześcijanie na całym świecie używają tej żydowskiej księgi liturgicznej. Zob. Nie są one alegoriami. odpowiednia dla nich część świątyni była zajęta przez ołtarz. skruchy. krytyka biblijna.Leksykon teologiczny dłości. usprawiedliwienie. Nowsze dyskusje jednak zmierzają do złagodzenia jakiejkolwiek ostrej różnicy między poglądem protestanckim (według którego Bóg tylko oświadcza. wzywając swoich słuchaczy do ostatecznego uznania prawa Bożego i do podjęcia zgodnej z nim decyzji. ok. prawdopodobnie jednak tylko niektóre ze 150 Psalmów od niego się wywodzą. Przywilej Pawłowy. chociaż wypowiedź o dobrym pasterzu (J 10. jeżeli chcą publicznym aktem kultu uczcić Pana Boga albo się prywatnie pomodlić. małżeństwo. przy którym się w kościele czyta lub śpiewa. “fałszywe tytuły”). Sobór Watykański II przyczynił się do powrotu pulpitów podkreślając. Kraków 2002 148 . jakimi się Jezus posługuje. jakie przeżywaj ą poszczególni ludzie i cały naród. “pieśni”). że grzesznicy się stają sprawiedliwi). Św. Przypisywanie. Przypowieść. a katolickim (według którego Bóg rzeczywiście sprawia. Adolf Jülicher (1857-1938). 1-7). chociaż przypowieści dłuższe (np. relacja. w szczególny sposób charakteryzują one jednak naukę i przepowiadanie Jezusa. przez tron biskupa. Przypowieść podkreśla jeden punkt. alegoria. ilość. 1-14) i opowiedziane jako historia w celu uzmysłowienia i wywołania pewnego religijnego albo moralnego poglądu. luteranizm. Wydarzeniem przełomowym w rozwoju wiedzy o Starym Testamencie było studium Hermana Gunkela (1862-1932) nad Psalmami z uwzględnieniem ich form literackich (zob. Prawne zaliczanie komuś winy lub niewinności kogoś drugiego. Pulpit (łac.). Psalmy (gr. uczta weselna u Mt 22. 970 przed Chr. kiedy się w kościele czyta Pismo Święte (SC 7). Ewangelie synoptyczne zawierają wiele przypowieści. Wydawnictwo WAM. Przypowieści znajdujemy wprawdzie w Starym Testamencie (2 Sm 12. wierności i innych uczuć. Przykładem na to są utwory niekanoniczne. Porównanie wzięte z natury (np. Wprawdzie tradycyjnie przypisuje się je królowi Dawidowi (zm. 1-14. którą lepiej by było nazywać przypowieścią o miłosiernym ojcu. że to sam Chrystus przemawia. jakoby niewinność Chrystusa została nam. Stałe lub ruchome podwyższenie. protestanci. egzegeza. przeistoczenie. ambonę oraz (w katedrze). żalu. że grzesznicy są sprawiedliwi). a może Iz 5. Przez długi czas pulpity w praktyce nie istniały jako oficjalna część wyposażenia kościelnego. Utwory przypisywane komuś innemu niż ich rzeczywistemu autorowi z myślą o tym. substancja i przypadłości. albo im nie pozwoli w pokoju wypełniać praktyk religijnych (CIC 1143). Prawo do ponownego zawarcia małżeństwa przez osoby. Pseudoepigrafy (gr. DH 3521-3528). Jakość i ilość nazywane są przypadłościami absolutnymi i wewnętrznymi. Zob. Jest to najważniejsze pojęcie w protestanckim spojrzeniu na usprawiedliwienie. nasienie gorczycy u Mk 4. Jana nie zawiera żadnej przypowieści w ścisłym tego słowa znaczeniu. Charles Harold Dodd (1884-1973) oraz Joachim Jeremias (19001979) wzbogacili nasze rozumienie Jezusowych przypowieści. których autorzy wypowiadają Bogu ze wszech miar świętemu akty adoracji. krytyka biblijna. 11-32) mogą ukazywać pewne znaczenie także w podporządkowanych szczegółach. grzesznikom. że ich niechrześcijański małżonek albo się chce oddzielić. dziękczynienia. Księga Henocha i Wniebowzięcie Mojżesza. Pieśni religijne Starego Testamentu.

Pozbawiając ludzi ich normalnych warunków życia. Mojżesz zbierał siły wewnętrzne. asceza. W czasach wczesnochrześcijańskich na pustynię masowo uciekali spragnieni Boga mnisi. Niektórzy jego przedstawiciele posługiwali się rozumem po to. źródło “Q”. Niektóre ze współczesnych ruchów i ugrupowań duchowych. jak również wielu tych. lecz jego wejście do Ziemi Obiecanej zostało poprzedzone czterdziestoletnim błądzeniem po pustyni. episkopat. sentencje ojców. Sobór Watykański I (1869-1870). 550). Zob. to jednak przeciw racjonalistom twierdził.ostatnia litera alfabetu”). reformacja. protestanci. Jan Chryzostom (ok. że istnieje “nadprzyrodzone” Boże objawienie. 15-20). Palladiusz (ok. W początkach wieku XVII uchodźcy purytańscy założyli w Massachusetts Bay Colony. 347-407).Leksykon teologiczny Punkt omega (gr. 3-10. że świat coraz bardziej złożony będzie się stawał coraz bardziej ludzkim i chrześcijańskim. Niski Kościół). Kraków 2002 149 . któremu winniśmy okazać posłuszeństwo wiary (DH 3004-3005. 22. ND 113-114. 3008. gdy udawali się na pustynię. św. Na Wyspach Brytyjskich niektóre elementy pierwotnego purytanizmu odziedziczyli anglikanie z “Low Church” (ang. Pierre Teilharda de Chardin (1881-1955). 13) rozwoju i dążenia wszechświata. wspólnota anglikańska. Jednakże chrześcijanie wschodni Wydawnictwo WAM. krzewią kontemplację ascetyczną poprzez doświadczenia na pustyni. W swoich książkach Lephenomene humain (Zjawisko ludzkie). kalwinizm. takich jak Mali Bracia i Siostry Jezusa. pracując na pustyni Madian. żeby odrzucić objawienie. które przeciwstawiając się religijnym rozstrzygnięciom królowej Elżbiety I (lata panowania 15581603) i kierując się teologią kalwińską. Zob. Benedykt z Nursji (ok. Pojemne określenie tych wpływowych grup w Kościele anglikańskim. Zob. 1 Kor 15. entelechia. miały na celu oczyszczenie Kościoła z niebiblijnych naleciałości. życie monastyczne. Racjonalizm (z łac. którzy pragnęli uniknąć kłopotów z prawem lub prześladowań. Obecnie racjonalizm nie jest już w tak dużym stopniu jak dawniej używany jako synonim ateizmu i agnostycyzmu. Jezus stawiał czoła pokusom diabelskim. Zob. Le milieu divin (Środowisko Boże) i innych zestawił on wiarę chrześcijańską z danymi naukowymi i doszedł do wniosku. Wyprowadził lud Boży z niewoli. kwarkowie. czyli że jego rozwój zmierza ku szczytowi w Chrystusie kosmicznym (zob. Wśród czołowych postaci anglikańskiego purytanizmu znaleźli się: Thomas Cartwright (1535-1603). Jałowa ziemia pozbawiona wody. Ap 1. Rękopisy z Qumran. Ef 1. System. ostateczna meta (zob. Purytanie (z łac. że odrzucali jakiekolwiek religijne przekonania. 118). 6. eschatologia. kongregacjonaliści. który w poszukiwaniu prawdy . Quelle lub “Q” (niem. baptyści. 28. chociaż przeciw fideistom uznawał zdolność rozumu ludzkiego do poznania Boga ze świata stworzonego. prezbiterianie oraz kwakrzy. Kol 1. Najbardziej znaczącym teologiem wśród purytanów w Nowej Anglii był Jonathan Edwards (1703-1758). 21. św. paruzja. ścisłe zachowanie niedzieli oraz na bardzo surowy kodeks moralny. prezbiterianizm. 8. “omega . inni doszli do tego. Pustelnicy. lord protektor Oliver Cromwell (1599-1658) i poeta John Milton (1608-1674). pustynie bardziej bezpośrednio stawiają ich twarzą w twarz z siłami dobra i zła. Qumran. dla których inspiracją jest postać Charlesa de Foucauld (1858-1916). Zob. eremici. “ratio = rozum”). gdy przez czterdzieści dni modlił się i pościł na pustyni. Później św. 480 .także prawdy religijnej daje pierwszeństwo rozumowi. Zob. baptyści.ok. Purytanie kładli nacisk na kaznodziejstwo. 365-425) oraz inni wybitni chrześcijanie doznawali przemiany duchowej. Pustynia. chrystocentryzm. “purus = czysty”). Bardzo mocne nastawienie racjonalistyczne było cechą Oświecenia. teologia kongregacyjna. Według myśli francuskiego jezuity i paleontologa. W ostatecznym rozrachunku wielu purytanów odrzucało rządy biskupie w Kościele. źródło).

Ez 28. Zob. CIC 573. Zob. niebo. W ten sposób filozof może ogólnie utożsamić rzeczywistość z dostępnymi bezpośrednio danymi zmysłowymi. Redaktionsgeschichte (niem. jakimi się kierowali autorzy. którego życie na wszystkich szczeblach naznaczone było poważnymi nadużyciami. Recapitulatio. dzięki któremu każde pokolenie przyjmuje Boże objawienie przekazane w Piśmie Świętym i w Tradycji (DV 8-9). Sobór Watykański I. “dzieje redagowania”). że wiara w Boga jest “tylko” odbiciem ludzkich pragnień i aspiracji. 3911. w którym Adam i Ewa kiedyś żyli i z którego po grzesznym upadku zostali wypędzeni (Rdz 2. odnowienie”). ważność. 31. Zob. Sobór Powszechny. 7. depozyt wiary. CIC 1061). sobornost’. Recepcja (łac. jeżeli jest zatwierdzone i dopełnione. Wołania te się wzmogły podczas “niewoli babilońskiej” papieży w Awinionie (1305-1374). Objawienie obiecuje życie w “raju Bożym”. 1-2. zmiany. “przywrócenie. ND 1817. kiedy wydawali wcześniejsze materiały. 36. można je rozwiązać. deizm. zredukować”). eschatologia. 2-4). dostosowuje i interpretuje cały Kościół. DH 1087-1094. gdy zachodzą słuszne przyczyny. nowe zjednoczenie w Chrystusie jako głowie. “Raj” zaczął także oznaczać miejsce pobytu błogosławionych po śmierci (Łk 23. gdzie błogosławieni będą jeść z “drzewa życia” (Ap 2. zanim oświadczenia soboru powszechnego zostaną poznane. Nazwa nadana przez Willi Marxsena (ur. 8. zrozumiane i przyjęte przez Kościoły miejscowe i ich przywódców. zwracając się do ludzi swego pokolenia. Zob. przyjmowanie”). “zatwierdzone i dopełnione”). jakie chcieli przekazać swoim czytelnikom (zob. LG 44).Leksykon teologiczny często łączą racjonalizm z zachodnim indywidualizmem. Redukcjonizm (z łac. Deiści. jeżeli jest tylko zatwierdzone. “trzecie niebo” nad ziemią. celibat. DV 19). słyszano wołanie o “reformę głowy i członków”. 22. życie zakonne. “sprowadzić do mniejszej miary. Raj. Zob. Małżeństwo jest nierozerwalne. wskutek ruchu koncyliarystycznego i wskutek skandali związanych z papie- Wydawnictwo WAM. 3. objawienie. 35). 1810. ubóstwo. Przynajmniej od Soboru w Vienne (1311-1312) w Kościele. Paweł został kiedyś porwany w ekstazie (2 Kor 12. dzięki któremu oficjalne nauczanie i oficjalne decyzje przyjmuje. Trzy radykalne ideały dla wyznawców chrześcijaństwa. często nadmiernie upraszczali i rozwodniali chrześcijańskie objawienie. protestantyzm liberalny. 23-24. Potrzeba często czasu. doskonałość. Według Septuaginty (LXX) jest to “ogród w Eden”. jakie wprowadzili. W znaczeniu szerszym wyraz “recepcja” oznacza cały proces. posłuszeństwo. septuaginta. “przyjęcie. fideizm. celibacie i posłuszeństwie ze względu na nadchodzące królestwo Boże (por. podczas wielkiej schizmy zachodniej. sensus fidelium. Reformacja (łac. 1919) pracy ostatecznych redaktorów lub autorów naszych tekstów biblijnych. oświecenie. Zob. liberalizm. racjonalizm. Odrzucenie wiary w Boga przybiera zazwyczaj pewną postać redukcjonizmu. 13. liberalni protestanci i racjonaliści. Każda próba wytłumaczenia lub wyjaśnienia złożonych danych rzeczywistości przez odwołanie się do jednego tylko jej aspektu. które polegają na dobrowolnie przyjętym życiu w ubóstwie. Proces. Ratum et consummatum (łac. królestwo Boże. Kraków 2002 150 . Rady ewangeliczne. oraz orędzie. 43). małżeństwo. Wyrażenie. krytyka biblijna. którym się posługuje prawo kanoniczne na oznaczenie małżeństwa ważnie zawartego i dopełnionego stosunkiem seksualnym w sposób godny człowieka i ukierunkowany na zrodzenie dzieci (zob. 15. egzegeza. 14). kiedy to równocześnie było dwóch albo trzech papieży (1378-1417). 8-10. Ludwik Feuerbach (18041872) w opublikowanej w roku 1841 Istocie chrześcijaństwa dowodził. Zob. do którego św. urząd nauczycielski Kościoła. Zob. który rozluźnia więzy z prawdziwym środowiskiem wiary jakim jest wspólnota. Krytyka redakcyjna (Redaktior geschichte) bada pobudki.

Zob. wyrażając treść reguły wiary. działają uprzednio. 200) odwoływał się do tej normy odpierając twierdzenia gnostyków. którzy należą do jakiegoś instytutu zakonnego. by unowocześniły różne reguły (PC 3-4. polecając głębokie wartości miłości małżeńskiej i odpowiedzialnego rodzicielstwa. Zob. współpracownik Lutra w Wittemberdze. nowe narodzenie. wyznanie wiary.Leksykon teologiczny stwem renesansowym. przyczyniły się do tego także sprawy gospodarcze. 15001555). wędrówka dusz. Reformacja angielska zaczęła się od spraw małżeńskich Henryka VIII (1491-1547) i niepowodzenia kardynała Tomasza Wolseya (ok. streszczenie”). baptyści. że istnieje szczególne objawienie. “reguła. Norma wiary jako publiczne kościelne kryterium umożliwiające stwierdzenie prawdziwości objawienia przekazanego Kościołowi przez Jezusa Chrystusa. aborcja. a także Wydawnictwo WAM. które działają po stosunku. a dla drugiego pokolenia Jan Kalwin (1509-1564). W samym sercu tego ruchu stał Marcin Luter (14831546). nominalizm. nauczał. CIC 578. potępił bezpośrednią sterylizację oraz odrzucił sztuczne środki regulacji urodzeń jako pozbawione ładu wewnętrznego (DH 4470-4479. Zob. Do środków naturalnych należy powstrzymywanie się od stosunków seksualnych. wyznanie augsburskie. Kraków 2002 151 . Odrzucono autorytet papieski i zniesiono klasztory. Reguła wiary. Regulacja urodzeń. np. często nazywaną reformacją właściwą. 130 . luteranizm. kalwinizm. Środki antykoncepcyjne (“zapobiegające poczęciu”). prezbiterianizm. którego celem było oczyszczenie życia Kościoła i oparcie życia chrześcijańskiego na Piśmie Świętym (UR 21). husyci. Reguła fidei (łac. często jednak był to głęboki i szczery ruch religijny. Wśród środków sztucznych te. Ireneusz z Lyonu (ok. do której Chrystus wzywa swój Kościół (UR 6). pigułki i środki mechaniczne. gdy mogło już dojść do poczęcia poprawnie nazywają się środkami poronnymi. “odrodzenie”). reformator z Zurychu. Zob. lub sztucznych środków mających na celu zapobieżenie poczęciu podczas stosunku seksualnego. “ponowne wcielenie”). Zob. gnostycyzm. W swej encyklice z 1968 r. kontrreformacja. przepis”). zwinglianizm. Różne próby reformy wewnątrz Kościoła katolickiego nabierały siły i ostatecznie osiągnęły cel podczas Soboru Trydenckiego (1545-1563). Zob. purytanie. Zob. języki narodowe. Do wiodących reformatorów w Anglii należeli: arcybiskup Tomasz Cranmer (1489-1556). zob. Sobór Trydencki. dostępne tylko dla elity. życie zakonne. by zapobiec możliwości poczęcia. gdy kobieta może być płodna oraz stosunek przerywany. że każdy akt seksualny musi pozostać otwarty na poczęcie. Niewątpliwie szerzeniu się reformacji pomógł nacjonalizm. Rekapitulacja (łac. Ludzie świeccy stowarzyszeni z zakonami żyją czasem według uproszczonej reguły konkretnego zakonu. “prawidło. Używanie naturalnych. 587). Powstające wyznania wiary. Humanae vitae Paweł VI (papież w latach 1963-1978). Innymi czołowymi postaciami reformacji byli: Ulryk Zwingli (1484-1531). Św. wspólnota anglikańska. koncyliaryzm. Regeneracja (łac. Indywidualny lub grupowy wyjazd (zazwyczaj do domu zakonnego przeznaczonego do tego celu). biskup Hugh Latimer (ok. mający na celu obudzenie lub pogłębienie życia duchowego poprzez milczenie. Reguła (łac. Sobór Watykański II uznał tę nieustanną potrzebę odnowy. anabaptyści. Rekolekcje. modlitwę. ND 2220-2225). tradycja. “ponowne zebranie. Na tym samym tle trzeba patrzeć na reformację protestancką. przejęły jej rolę. Sobór Watykański II wezwał instytuty zakonne. reguła wiary. objawienie. protestanci. Reinkarnacja (łac. norma wiary”).ok. i Filip Melanchton (1497-1560). Zob. 1474-1530) w uzyskaniu dlań rozwodu. 1485-1555) i biskup Mikołaj Ridley (ok. nowe zjednoczenie w Chrystusie jako głowie. Sobór Viennejski. Spisany i zatwierdzony sposób życia mężczyzn i kobiet związanych ślubami. waldensi.

duchowość. nauka i religia. a czasem nowej. obrzędy kultowe i życie etyczne jej zwolenników. krytyka biblijna. Kluczowe role przypisuje się bóstwom męskim i żeńskim. Relacje między Osobami Boskimi. Tchnienie czynne jest wspólne Ojcu i Synowi i nie tworzy nowej Osoby. teologia Trójcy Przenajświętszej.Leksykon teologiczny ćwiczenia. obejmujące także księgi święte. Zob. Ojcostwo stanowi o Ojcu. jak obmycia oczyszczające lub posiłki ofiarne . patron ćwiczeń duchowych. hinduizm. teologia misyjna. co jest wyrażone. Religie.o Duchu Świętym. pluralizm. zostali wezwani do prowadzenia życia w ciągłym napięciu między ewangelizacją a dialogiem. kiedy na przykład przywódcy polityczni się odwołują do “oczywistego przeznaczenia” narodu. Religie tajemne. Relatywizm (z łac. dialog. warunkowy”). tak by ukazać. Relatywizujący sposób podejścia Ernesta Troeltscha (1865-1923) zmusił współczesnych teologów do lepszego wyjaśnienia. takich jak: zmiana pór roku. drodze życia. Zob. Kościół i państwo. synostwo. modlitwa. animizm. chrystologia. społeczeństwa i osoby. a ich bohaterskie czyny świętuje się przez takie akty kultu.zewnętrznie podobne do sakramentów chrze- Wydawnictwo WAM. Jeżeli idzie o określenia dogmatyczne. a katolicy w sposób szczególny. Religia i nauka. judaizm. które są przedmiotem nauczania. buddyzm. odpowiednio. Pogląd głoszący. Obecnie od kilkudziesięciu lat w niektórych rekolekcjach wykorzystuje się azjatyckie metody ascezy i modlitwy. na czym polega “absolut” Chrystusa. zen. albo nawiązują do podstawowego wyznania: “wierzymy w Boga”. kładą rękę na Biblii. to trzeba odróżnić historycznie uwarunkowane sformułowania od trwałych prawd. którą to długość spopularyzował św. Religia obywatelska Wykorzystywanie tradycji religijnych w celu podtrzymania działalności publicznej w krajach. które się opierają na Bożej interwencji w dzieje świata . Łagodniejsza odmiana relatywizmu kładzie nacisk na fakt. pochodzenie Osób Boskich. że jest On w sposób ostateczny i niezrównany pełnią Bożego objawienia i zbawienia dla wszystkich narodów i wszystkich czasów. Religia żydowska. świadomość klasyczna. kulturalne i religijne warunkuj ą pój ecie znaczenia i prawdy. w których żadna religia nie ma zdecydowanej przewagi. jak i rachunek sumienia. synostwo o Synu Bożym. a przede wszystkim płodność. a tchnienie bierne . Religie pochodzenia greckiego (np. Długość rekolekcji waha się od trzech do trzydziestu dni. Zob. Kraków 2002 152 . mitraizm). wegetacja. “relativus = odnoszący się do czegoś. Często można skorzystać z kierownictwa mężczyzn lub kobiet. chrześcijaństwo 2. judaizm. filioque. W Stanach Zjednoczonych na przykład religia obywatelska to zlepek odziedziczony z tradycji żydowsko-chrześcijańskiej przejawiający się w różny sposób. Zob. orfizm) albo wschodniego (np. islam. Zob. modernizm. Czysty relatywizm (“wszystkie roszczenia i prawdy są względne”) jest sam w sobie sprzeczny. że nie ma żadnych absolutnych prawd ani wartości i że wszystko jest zdeterminowane przez poszczególne okresy dziejów. Taka hierarchia Osób Boskich między sobą. względny. Zob. przez kultury. Ignacy Loyola (1491-1556). Znamy cztery takie relacje: ojcostwo. w dekrecie Soboru Watykańskiego II o działalności misyjnej Kościoła (Ad gentes) i w jego deklaracji o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich (Nostra aetate). Zob. którzy prowadzą rekolektantów ku rozeznaniu woli Bożej na ich obecnej. idealizm. że stanowią one Trzy Osoby w jednym Bogu.oparte są na mitycznej interpretacji zjawisk przyrodzonych. Religie te . tchnienie. religijność. Systemy wierzeń w bóstwo i dawanych mu odpowiedzi. chrześcijanie anonimowi. Trójca immanentna. ewangelizacja. dogmat.inaczej niż judaizm i chrześcijaństwo. Chrześcijanie ogólnie. że założenia historyczne. w których obrzędy były często tajemne i zastrzeżone dla wtajemniczonych. tchnienie czynne i tchnienie bierne. składając przysięgę przed objęciem urzędu.

jakieś 13 kilometrów na południe od Jerycha. jak rzeczywista obecność Chrystusa w sakramencie Eucharystii (a nie tylko przez łaskę Komunii św. ich ubrania. Reprobacja (łac. Zob. islam. Revivalizm. Zob. Religie tajemne cieszyły się wielkim uznaniem w okresie od pierwszego stulecia przed Chrystusem do czwartego po Chrystusie. Od czasu Soboru Trydenckiego (DH 1821-1823. charakter. judaizm. Religie świata. którą odrzucał jako zupełnie bezwartościowy wynik ludzkich dążeń. którą sakrament oznacza i sprawia. Teksty religijne w języku hebrajskim. oddawanie czci Bogu. adoracja. religijność. hinduizm.). od chleba i wina przeznaczonych do sprawowania Eucharystii. taoizm. Kraków 2002 153 . a zawierają fragmenty . Karl Barth (1886-1968) przeciwstawił wiarę (opartą na Słowie Bożym i całkowicie zależną od łaski Bożej) “religijności”. odrzucenie. miłość 2. “tylko znak”). odkupienie. Sobór Nicejski II. Ap 6. Moralna cnota religijności wyraża siew adoracji i wielkodusznej służbie okazywanej naszemu miłującemu Bogu. ale do tych religii trzeba przynajmniej zaliczyć chrześcijaństwo. Religioznawstwo. Wydaje się. Relikwie (łac. Można się zastanawiać. sakrament. symbol. oznacza ona takie trwałe rzeczywistości. “resztki. LG 51). Na Zachodzie relikwie męczenników i innych świętych zazwyczaj się umieszcza pod stałymi ołtarzami (CIC 1237. “tylko rzecz oznaczana sama w sobie”). Komunia święta. Zob. chrześcijanie anonimowi. święty. szkoła historyczno-religijna. Zob. Stary Testament. szczątki”). Nauka. w którym się narodziło chrześcijaństwo. Jest to rzeczywistość nadprzyrodzona. że należały one do znajdującej się w sąsiedztwie wspólnoty żydowskiej. hinduizm i taoizm. którą trzeba odróżnić zarówno od sacramentum tantum (łac. która się rozwinęła pod koniec XIX stulecia i zajmuje się studiami nad podobieństwami i różnicami w wierzeniach i życiu religijnym wyznawców różnych religii. To odkrycie miało ogromne znaczenie dla badań nad Starym Testamentem i nad środowiskiem. aramejskim lub greckim przepisane. “związanie. a także przedmioty ściśle z nimi związane (np.Leksykon teologiczny ścijańskich. Resztki ciała pozostałe po świętych. islam. Zob. wielką ilość zwolenników oraz przemyślaną naukę. biblia. Stąd znane są również jako rękopisy znad Morza Martwego. listy itp. buddyzm. stworzenie 1. tuż obok Morza Martwego. jakie pozostawia chrzest. Sobór Trydencki. czy lista jest kompletna. CIC 1190) i powiązać ogólnie kult świętych. Wyprawy krzyżowe spowodowały powstanie handlu relikwiami.często były fałszywe. czyli od łaski. Zob. łaska. 9). np.sprowadzane do Europy . ikona. Wydawnictwo WAM. obrazoburstwo. ND 1255-1257) nauka Kościoła oficjalnego próbowała naprawić nadużycia związane z relikwiami (zob. “odrzucenie”). Zob. Religijność (łac. esseńczycy. religie świata. bierzmowanie i święcenia kapłańskie. przywiązanie”). tajemnica. judaizm. buddyzm. które wzbudzają zainteresowanie światowe ze względu na wiek. Zasadnicza postawa ludzi wobec Boga jako ich Stwórcy i Zbawiciela. Od najwcześniejszych stuleci otaczano czcią groby i relikwie męczenników i innych świętych. ich obrazów i relikwii z podstawowym okazywaniem czci Bogu (SC 111.z niemal wszystkich ksiąg Starego Testamentu i innych utworów religijnych. chrześcijaństwo. “Res et sacramentum” to rzeczywistość przekraczająca łaskę sprawioną bezpośrednio przez sakrament. które są przedmiotem jego badań. Res et sacramentum (łac. wyprawy krzyżowe. sfragis. mit. Te religie. które zresztą. jak od res sacramenti tantum (łac. lub stworzone w latach między 20 przed Chrystusem a 60 po Chrystusie i odnalezione w roku 1947 (i później) w jaskiniach koło Qumran. odnowa życia Rękopisy z Qumran. Religioznawstwo jako takie nie wypowiada się o względnych zasługach i ostatecznej prawdzie religii. Zob. Zob. kult świętych. zob. “rzecz oznaczająca i jej znak”). dialog.czasem bardzo obszerne .) i niezniszczalne znamię. religijność.

Podkreślał on potrzebę dokonywania wyborów w kontekście Kościoła i jego sakramentów. Modlitwa myślna. lecz że jest także aktem prawnym (DH 1685. można udzielić rozgrzeszenia ogólnego (CIC 961. że przy najbliższej nadarzającej się sposobności powinni się wyspowiadać indywidualnie. “Niech Bóg wszechmogący zmiłuje się nad nami i odpuści nam nasze grzechy”).1-12. W obrządku łacińskim formuła rozgrzeszenia brzmi tak: “Bóg. jaką pozostawił On Kościołowi (Mt 16. którzy od biskupa otrzymuj ą upoważnienie do słuchania spowiedzi (por. Wypowiedzenie nad skruszonymi grzesznikami formuły przebaczenia grzechów osobistych przez Chrystusa (zob. charyzmaty. Rozproszenie. Rozgrzeszenie na początku Mszy św. kontemplacja. 7. Kraków 2002 154 . ND 1628. i Syna. doświadczenie religijna. 1-10. 1-32. ND 1612). DH 1323. Rozmyślanie. Rozgrzeszenie jest istotną częścią sakramentu pokuty i nawiązuje do Chrystusowej posługi przebaczania (Mt 18. sakrament. 19. 3-11). Myśl o rozeznaniu duchów zawdzięcza wiele Orygenesowi (ok. schizma. epikleza. roztropność. Ojciec miłosierdzia. 18. Rozeznanie duchów. sakrament pokuty. laksyzm. CIC 967. 1-6). 1649). 36-50. diecezja. 1709. który pojednał świat ze sobą przez śmierć i zmartwychwstanie swojego Syna i zesłał Ducha Świętego na odpuszczenie grzechów. Rozgrzeszenie. że rozgrzeszenie jest nie tylko deklaracją. takie jak te. Jeżeli zagraża niebezpieczeństwo śmierci albo jeżeli ze względu na wielką ilość chcących przystąpić do sakramentu pokuty niemożliwa jest spowiedź indywidualna. 21-35. Aby można było odróżnić. której celem jest zjednoczenie z Bogiem i wglądnięcie w wolę Bożą przez zastanawianie się nad zagadnieniem poruszanym w Piśmie Świętym lub nad innym zagadnieniem duchownym. lecz “sakramentale” Zob. trzeba powiedzieć. “Niech Bóg ci przebaczy”). Zgodnie z Kodeksem Prawa Kanonicznego z roku 1983 mają oni wtedy prawo słuchania spowiedzi na całym świecie. I ja odpuszczam tobie grzechy w imię Ojca. chrzestny. jurysdykcja. i Ducha Świętego”. które napisał św. J 8. którzy w ten sposób przystąpili do tego sakramentu. diaspora. Tym jednak.Leksykon teologiczny Rodzice chrzestni. Pierwsza cnota kardynalna. czy konkretne wydarzenia lub stany pochodzą od Ducha Świętego. zwłaszcza chrztu. CCEO 720 § 2). udzielają go także kapłani. ordynariusz. Roztropność chrześcijańska to coś więcej niż przenikliwość. 254) i jego nauce o pięciu zmysłach duchowych oraz św. 17-26. Szczególny dar sprawiający. Roztropność. Rozgrzeszenie może być wyrażone w formie orzekającej (np. spowiedź. Zob. Wschodnie formuły rozgrzeszenia mają zazwyczaj postać modlitewną (np. CCEO 722 § 4). Mk 2. przebaczenie grzechów. “Ja tobie odpuszczam grzechy”) albo modlitewnej (np. Zob. 15-17. że człowiek staje się zdolny do odróżniania Bożych charyzmatów od całkiem naturalnych uzdolnień i wpływów złego ducha (l Kor 12. 10). Sobór Trydencki (1545-1563) określił. DH 1673). Łk5. wielu Ojców Kościoła i późniejszych autorów obmyśliło różne zasady albo sposoby. sakramentale. niech ci udzieli przebaczenia i pokoju przez posługę Kościoła. czyli stwierdzeniem. 18. czy też od ducha złego i wprowadzającego w błąd (1 J 4. i podczas Liturgii Godzin nie jest sakramentem. 19. J 20. Zob. a także do władzy “związywania” i “rozwiązywania”.ok. umożliwiająca przewidywanie Wydawnictwo WAM. Rozluźnienie obyczajów. stopniowo ćwiczenie się w nim powinno doprowadzić do wyższego i prostszego stadium kontemplacji. Ignacy Loyola (1491-1556) dla udzielających ćwiczeń duchownych. 185 . 22-23). Zob. Rozgrzeszenia udziela biskup zarządzający diecezją. 15. Diadochowi z Photike (połowa V wieku). odpuszczenie grzechów. Ponieważ rozmyślanie jest odmianą modlitwy dla początkujących. Zob. Rozłam w Kościele. dająca możliwość wprowadzania w życie ogólnych zasad i ideałów. Zob. chyba że biskup innej diecezji wyraźnie im tego zakaże na terenie swojej diecezji (por.

stajemy się podobni do obrazu Chrystusa (2 Kor 3. Postęp w przeżywaniu i rozumieniu wiary chrześcijańskiej. nabożeństwa. Dojrzewanie w wierze domaga się nie tylko pełni życia sakramentalnego. że całe życie moralne człowieka staje się rozumne. Upowszechnili go jednak dominikańscy kaznodzieje. Wskazówka w księgach liturgicznych wydrukowana czerwonym kolorem obok głównego tekstu (drukowanego w czarnym kolorze). Pięć tajemnic chwalebnych zaczyna się zmartwychwstaniem Chrystusa. w jaki sposób człowiek pojmuje objawienie. z których każda przypomina jakieś wydarzenie z życia Jezusa lub Maryi. będąca wyrazem nabożeństwa do Matki Bożej. Skrytykował on podaną przez św. że nasze życie z wiary nieustannie się “zmienia”. neokatechumenat. “ogród różany”). 5-13). przed rokiem 450) rozwój dogmatów porównywał do rozwoju człowieka. Św. a kończy się udziałem Matki Bożej w zwycięstwie Jej Syna. Rozwój wiary. Współczesna psychologia jednak ukazała. Powszechnie przyjęta na Zachodzie modlitwa. co sprawia. powszechności i jednomyślności. “ruber = czerwony”). modlitwa Jezusa. tradycja. Rozwój nauczania w Kościele od czasów apostolskich (DV 8). Paweł pisze. Kraków 2002 155 . Zob. rozwój moralny. który się śpiewa lub czyta podczas Wydawnictwo WAM. cnoty kardynalne. Zob. “quod ubique. “to. a mimo to zawsze pozostaje tą samą osobą. wytrwałej modlitwy i uczynków miłości okazywanych bliźnim będącym w potrzebie. Zob. katecheza. 11). Rozwój. Doświadczenia sprawdzają i udoskonalają wiarę (Jk 1. doktryna. Pięć tajemnic radosnych skupia się na narodzeniu i dzieciństwie Chrystusa. a zniekształceniem. Wincentego regułę wszechobecności. których się nie chce. Zob. 18). że dzieci często działają pod przymusem i że moralne zasady tylko powoli docierają do ich wnętrza. Z powodu powtarzania się tej samej modlitwy różaniec czasem nazywa się zachodniokatolickim odpowiednikiem “Modlitwy Jezusa”. quod semper. co dziecięce (1 Kor 13.identyczności między nową nauką. Oficjalna nauka Kościoła głosi. Wincenty z Lerynu (zm. Wzrastanie w człowieku świadomego poczucia odpowiedzialności i odpowiadające mu dojrzewanie osobowej wolnej woli. Dominik (1170-1221). depozyt wiary. który mimo zmian zachowuje tożsamość. W zmaganiu się z zagadnieniem rozwoju wiele zależy od tego. różańca najprawdopodobniej nie wprowadził św. John Henry Newman (1801-1890) przeszedł na katolicyzm. a papież-dominikanin. Autentyczny rozwój domaga się zachowania -mimo zmian . Rubryka (z łac. teologia moralna. doskonałość. które punkt szczytowy osiągnęło w Jezusie Chrystusie. Św. św. W obręb jednej tajemnicy wschodzą: Modlitwa Pańska (jeden raz). tak że “coraz bardziej jaśniejąc”. Pius V. odpowiedni do etapów ludzkiego dojrzewania. a “karność” powoduje wzrost w świętości (Hbr 12. gdy kończył pisać O rozwoju doktryny chrześcijańskiej (1845). quod ab omnibus creditum est” (łac.Leksykon teologiczny trudności i unikanie konsekwencji. rozwój wiary. że dziecko osiąga “wiek posługiwania się rozumem” około siódmego roku życia i że od tego czasu zaczyna działać jako odpowiedzialna osoba ludzka. wtajemniczenie. Zob. które nadążałoby za rozwojem intelektualnym człowieka. Pociąga ona za sobą ćwiczenie praktycznej wyobraźni. rozumienie i interpretację. ewolucja. Różaniec (łac. lub kryteriów rozróżniania pomiędzy rozwojem wiernym. a oryginalnym depozytem wiary albo objawieniem. Rozwój dogmatów. oficjalnie różaniec poparł w roku 1569. zawsze i wszyscy”) jako zbyt abstrakcyjną! opracował siedem oznak. Zdrowaś Maryjo (dziesięć razy) i Chwalą Ojcu (jeden raz). 2-12). Pięć tajemnic bolesnych zaczyna się od konania Chrystusa w Ogrodzie Oliwnym. ale także regularnego pogłębiania znajomości objawienia chrześcijańskiego. Zob. a kończy się Jego śmiercią na krzyżu. Składa się ona z piętnastu tajemnic. i dodaje. Mimo takiej tradycji. w co wierzą wszędzie. Rozwój moralny. przekształca się bowiem z dziecka w człowieka dorosłego. że się wyzbył tego. by mogły rozpocząć działalność jako wolne i odpowiedzialne osoby ludzkie. Wspólnoty chrześcijańskie mają obowiązek tworzyć warunki sprzyjające rozwojowi ku odpowiedzialności moralnej w pełnej wolności. uświęcenie.

szczyt osiągnęły one w przywróceniu obrzędów Wielkiego Tygodnia i w pracach Soboru Watykańskiego II. który zasłynął jako autor żywota Chrystusa. “rigor = sztywność. System teologii moralnej. śpiew gregoriański. aby liturgia stała się przez to bardziej przystępna. Newman i Pusey zaczęli wydawać Library ofthe Fathers (ang. nawet jeżeli opowiedzenie się za swobodą ma większy stopień prawdopodobieństwa. Inspirowany raczej tradycją High Church (ang. W ostatnim stuleciu wiele wspólnot anglikańskich i niektóre Kościoły protestanckie rozpoczęły reformę i popieraj ą rozwój kultu sakramentalnego. Od roku 1836 Keble. Rosyjski prawosławny Ojciec Jan z Cronstadt (18291908). która ukazała. Kraków 2002 156 . a nawet usunięciem ikonostasu. wspólnota anglikańska. który wprowadził języki narodowe do liturgii i zreformował obrzędy.Ukraińskiego. “rozprawy okolicznościowe”) w latach 1833-1841. ale wkrótce rozszerzył się także na inne wyznania chrześcijańskie. “Pośrednik między Bogiem a ludźmi”) wprowadziła pewne reformy. Żeby promować swoją sprawę. Małorusini). kult. ewangelicy. Początek ruchu wyznacza mowa Keble'a pt. “Biblioteka Ojców”). Rusini. Zob. żeby Eucharystia stała się rzeczywistym ośrodkiem ich życia wspólnotowego. a komunia częstsza. liberalizm. Ruch Oksfordzki wydawał Tractsfor the limes (ang. “Narodowe odstępstwo” (1833). opowiadał się za obniżeniem. opierał się wpływom liberalizmu. Kościoły wschodnie. Był to pierwszy okres anglokatolicyzmu. życie zakonne. którego ośrodkiem był Uniwersytet Oksfordzki. Oficjalne jego poparcie pojawiło się w roku 1903. obrządek. który się zaczął wśród katolików. czasami prowadziły do protestów. który zakładał wprowadzenie języka miejscowego do liturgii i podkreślał znaczenie Liturgii Słowa kosztem Eucharystii. kiedy zachodzi wątpliwość. jak przyjęcie kalendarza gregoriańskiego. Zob. Nawet mniejszej wagi reformy. kiedy to Pius X podjął kroki prawne zachęcające do częstszego przystępowania do Komunii św. Dla prawosławnych liturgia miała zawsze miejsce centralne. Romano Guardini (1885-1968) i Joseph Jungmann (1889-1975) wspierali nie tylko studia akademickie nad liturgią. że ich natchnieniem był powrót do Ojców Kościoła. liturgia. kładł nacisk na apostolski i sakramentalny charakter Kościoła i na jego znamię kapłańskie. języki narodowe. Zob. Nazwa nadawana plemionom wschodniosłowiańskim na Rusi (Białorusini. ale także jej rozwój w duszpasterstwie. W ostatnich dziesięcioleciach ruch ekumeniczny wsparł szerzenie reformy liturgicznej w wielu wyznaniach chrześcijańskich. w XIX stuleciu nazwa ta została rozszerzona na Ukraińców mieszkających w dawnej Galicji na Podkarpaciu i na Bukowinie. kładzie nacisk na prawo z uszczerbkiem dla wolności. anglokatolicyzm. Ruch w Kościele anglikańskim w latach 1833-1845. a nawet do schizm. Katolicy ruscy są zazwyczaj członkami Kościoła Bizantyńsko. Protestantyzm zrodził się jako ruch reformatorski. i umożliwiające skuteczną reformę muzyki kościelnej. Rubryki wskazują. a który popiera czynny udział wszystkich członków Kościoła w oficjalnym kulcie i prowadzi do tego. w jaki sposób można lub trzeba sprawować obrzędy liturgiczne.Leksykon teologiczny zgromadzeń liturgicznych. Taki sposób myślenia tłumi Wydawnictwo WAM. surowość. pracował na rzecz ubogich i zachęcał do tworzenia męskich i żeńskich wspólnot zakonnych. “Wysoki Kościół”) a nie Kościoła Niskiego czy ewangelicką. jak Lambert Beauduin (18731960) i Odo Casel (1896-1948) z innymi. który w wypadkach. popierał katolicką tradycję w sprawach kultu. jak Pius Parsch (1884-1954). Wielkorusini. ruch oksfordzki. Inicjatorem tego ruchu był opat Prosper Gueranger (1805-1875) i benedyktyńskie opactwo w Solesmes. Zob. nieugiętość”). spośród których rozprawa Newmana Tract 90 (1841) spowodowała dużą dyskusję ze względu na jej prokatolicką orientację. Na jego czele stali: John Keble (1792-1866). Ojcowie Kościoła. Encyklika Piusa XII Mediator Dei z 1947 r. Wielki Tydzień. W Europie benedyktyni tacy. Ruch liturgiczny. starowiercy. a za jego koniec zazwyczaj uważa się wstąpienie Newmana do Kościoła katolickiego (1845). Ruch oksfordzki. ikonostas. Nowożytny ruch. (łac. Rygoryzm (z łac. kalendarz gregoriański. ruch ten miał na celu reformę anglikanizmu. John Henry Newman (później kardynał) (1801-1890) i Edward Bouverie Pusey (1800-1882).

1767. Po zburzeniu Jerozolimy w roku 70 po Chrystusie saduceusze jako grupa przestali istnieć. 1. patripasjanizm. ND 1514. 500). ND 2009/3). zmartwychwstanie umarłych oraz istnienie aniołów (Mk 12. Rytuał (z łac. Eucharystię. Krwią. tajemnica. sąd ostateczny.Leksykon teologiczny wolność postępowania na korzyść pewności. Zob. namaszczenie chorych i pokutę (zob. 17). Trzy sakramenty (chrzest. punkt szczytowy osiągają w samym Chrystusie. Augustyn z Hippony (354-430). “rzeczywistość ukryta. Wśród wielu sposobów obecności Chrystusa zmartwychwstałego na naszym świecie jest to obecność jedyna w swoim rodzaju (SC 7). wino lub olej -używanych w czasie ich sprawowania. Tradycyjnie uważa się ich za potomków kapłana Sadoka (2 Sm 8. czyli słów. Chrześcijanie wschodni mówią o sakramencie jako o mysterion (gr. Od czasów Średniowiecza często analizowano sakramenty odpowiednio do ich “formy”. z konieczności za naszego życia osłonięte tajemnicą. przeistoczenie. śmierć. bierzmowanie. czyli takich elementów. ND 1308. monarchianizm. niebo. obrządek”). wyraz ten jednak sam w sobie nadaje się do bardziej ogólnego użycia (zob. Przy sakramencie pokuty czyny penitenta uważa się za “Jakby materię” tego sakramentu (zob. 1305). Saduceusze (hebr. zobowiązanie”). “forma. Kraków 2002 157 . Początkiem i Końcem (Ap 22. Zob. Sakrament (łac. 8). Najwyższy kapłan. Te części składowe naszego przeznaczenia. ND 1673). Zob. niebo lub piekło. 1651-1654. Zob. kapłaństwo. co oznacza grecki wyraz ta eschata i łaciński novissima. sąd (zarówno szczegółowy pojedynczego człowieka. List Kongregacji Doktryny Wiary z roku 1979 zwraca uwagę na naukę Kościoła o zmartwychwstaniu całej osoby ludzkiej. 1410. jak ostateczny całej ludzkości). został on potępiony w roku 1690 (zob. Protestanci powszechnie uznają dwa sakramenty: chrzest i Eucharystię. małżeństwo. To powszechnie przyjęte wyrażenie odpowiada temu samemu. duszą i bóstwem pod postaciami Chleba i Wina (zob. prawdopodobnie od imienia własnego Sadduk). Ryt (łac. prowadzenia pogrzebów. dlatego nie można ich powtórzyć (zob. chleb. oczyszczeniu w czyśćcu i o dwóch naszych ostatecznych możliwościach. 1609. Rzeczywista obecność. obrządek. DH 781. 1 Krl 1. który jest Alfą i Omegą. 16401641. Zob. 17. Wiktora Wydawnictwo WAM. Zob. “sadduki”. DH 680. który wskazuje i przekazuje łaskę. Dz 23. DH 2303. 1774. probabilizm. zmartwychwstanie umarłych. 1717). 1310. Hugo od św. saduceusze odrzucali tradycję ustną. Sabelianizm. Pseudo-Dionizy Areopagita (ok. “zastaw. 1710. czyli śmierć. Ustanowiony przez Chrystusa znak widzialny. Opierając się na Torze. konsekracji kościoła i innych obrzędów religijnych. tajemnica”). konsekracja. teologia moralna. bierzmowanie i kapłaństwo) pozostawiaj ą trwałe znamię na duszy.obrządek”). Oficjalna księga liturgiczna zawierająca modlitwy i opis czynności przepisanych podczas udzielania sakramentów. CIC 840-1165). jak: woda. epikleza. i “materii”. ND 2317. DH 1620. 1517-1518. apokatastaza. Wspaniały wkład do nauki o sakramentach wnieśli: św. W Kościele katolickim i prawosławnym przyjmuje się siedem takich sakramentów: chrzest. Od II wieku przed Chrystusem ta arystokratyczna grupa kapłańska odgrywała bardzo ważną rolę polityczną i ekonomiczną. Piotr Lombard (ok. Kajfasz. laksyzm. modalozm. 1319. 13). przysięga wojskowa na wierność. Bez zajmowania wyraźnego stanowiska w sprawie współczesnych dyskusji o oczyszczeniu w chwili śmierci i o możliwości zbawienia wszystkich ludzi. i inni saduceusze mieli własne powody polityczne i religijne. 1526-1528). tora. “ritus =. 1100-1160). piekło. 5. także Dz 4. Po dokonaniu konsekracji podczas Mszy św. Eucharystia. niebie albo piekle (DH 4650-4659. faryzeusze. 6-8). 1313. aniołowie. publicznego składania ślubów. jest On obecny z Ciałem. żeby ułatwić Poncjuszowi Piłatowi wykonanie wyroku śmierci na Jezusie (zob. DH 1637. dokonanego przez Boga nieskończenie miłosiernego. Rzeczy ostateczne. 18-27. wizja uszczęśliwiająca. czyściec. ND 28.

1225-1274). wyznanie przynajmniej wszystkich grzechów śmiertelnych. 1-25. a potem za to wszystko żałowali. 5-11. teologia symboliczna. zanim biskup ponownie przyjął ich do świętej wspólnoty. W każdym z tych Wydawnictwo WAM. szafarz. 1096-1142. Marcin Luter (1483-1546) uznawał pokutę za sakrament. kapłana lub diakona. Wielki Tydzień. sfragis. post. zaparli się wiary lub byli winni cudzołóstwa. Sobór Laterański IV (1215) nakazał spowiedź przynajmniej raz w roku dla tych. gotowość wypełnienia pokuty nałożonej przez kapłana.taką wizję życia sakramentalnego mieli: Otto Semmeiroth (1912-1979). którzy popełnili morderstwo. odmawianie różańca) na znaki ogarniające wszystko. Sakrament wyciskający na przyjmującym szczególne znamię i nadający mu możliwość uczestniczenia w kapłańskim posługiwaniu Chrystusa przez nauczanie. Augustyna z Hippony (354-430). Tomasz z Akwinu(ok. spowiedź. otrzymania przebaczenia od Boga i pojednania się ze wspólnotą zranioną naszymi grzechami (2 Sm 12. Matthias Joseph Scheeben (1835-1888) i Odo Casel (1886-1948). chrzest. przebaczenie grzechów. Tę pojednawczą funkcję sakramentu pokuty podsuwa wypowiedź św. Eucharystia. DH 812. a pokuty nadawane penitentom stawały się nieco łagodniejsze. prawdziwy zamiar niepowtarzania grzechów i unikania jakichkolwiek okazji do grzechu. rządzenie i przewodniczenie w sprawowaniu obrzędów liturgicznych na stanowisku biskupa. LG 7 i 11). 11. Łk 7. Ps 51. Znak święty. sakrament. res et sacramentum. ordynariusz. PO 5). CIC 1168). Zob. różaniec. że można w życiu wszystko uświęcić. która może przyjmować różne postaci (np. sakrament. Zob. palmy rozdawane w Niedzielę Palmową) lub praktyk (a taką jest np. skrucha mniej doskonała. 32. którzy popełnili grzechy ciężkie (zob. donatyzm. skrucha doskonała. Obecnie ludzie świeccy mogą udzielać niektórych z nich na podstawie decyzji biskupa miejscowego i zgodnie z księgami liturgicznymi (SC 79. bierzmowanie. nd 1615-1634). SC 27. 19-23). Sakrament pojednania. ustanowiony przez Chrystusa na odpuszczenie grzechów popełnionych po chrzcie świętym. Mk 1. surowej i publicznej pokucie czasowej. symboliczna analiza rzeczywistości zbliża go do teologii wschodniej). Sobór Watykański II wskazał. ND 1608). że tylko chrzest i Eucharystia są sakramentami. jałmużnę lub jakieś inne dobre uczynki) ma na celu ułatwienie nawrócenia od grzechu do Boga. musieli poddać się długiej. łaska. 1914) (zob. 36-50. Niedziela Palmowa. pojednanie. Wschód podchodzi “terapeutycznie” do tego sakramentu. Środa Popielcowa. ex opere operantis. ex opere operato. Łk 7. Pax cum Ecciesia dimittit peccata (łac. “pokój z Kościołem odpuszcza grzechy”) (zob. sakrament pokuty. 18. 4-5. następujący jednak po nim reformatorzy uważali. że wyznanie grzechów jest materią sakramentu. Warunkami do owocnego przyjęcia tego sakramentu są: rzeczywisty żal za grzechy. Sakrament pokuty. którego celem miałoby być uleczenie ludzi z ran i złych skłonności. CIC 1166). podobny do sakramentów oraz oznaczający i sprawiający duchowe skutki za wstawiennictwem Kościoła (SC 60. Ta pokuta. 15. sakrament święceń. św. 36-50) i dającego swoim uczniom władzę odpuszczania grzechów (J 20.Leksykon teologiczny (ok. który się konkretnie urzeczywistnia w życiu siedmioma sakramentami . Rozszerzając definicję sakramentaliów z rzeczy (a takimi są np. grzech. Sobór Florencki (1438-1445) oświadczył. Od VI wieku misjonarze irlandzcy i inni upowszechnili praktykę powtarzanej prywatnej spowiedzi kapłanowi.przewodniczyć różańcowi odmawianemu przez dzieci. Współczesna teologia mówi (a) o Chrystusie jako o prasakramencie (“Ursakrament”) albo o znaku skutecznym łaski Bożej. Zob. Kraków 2002 158 . Jeden z siedmiu sakramentów. małżeństwo. Zob. sakrament pokuty. We wczesnym Kościele ochrzczeni chrześcijanie. ustanowiony przez Kościół.jako rodzice . Sakrament święceń. 9-14). Sobór Trydencki (1545-1563) ponownie stwierdził sakramentalny charakter pokuty (dh 1667-1693. (b) o ustanowionym przez Niego Kościele jako o sakramencie podstawowym (“Grundsakrament”). nd 1612). modlitwę. charakter. dh 1323. Karl Rahner (1904-1984) i Edward Schillebeeckx (ur. Ewangelie przedstawiaj ą Chrystusa jako odpuszczającego grzechy (Mk 2. Ten sakrament odpowiada na głęboką potrzebę wyznawania grzechów. Sakramentale. namaszczenie chorych. Na przykład ludzie świeccy mogą posypywać głowy popiołem w Środę Popielcową albo . a słowa odpuszczenia jego formą (zob. ważność. Dawniej uprawnionymi szafarzami sakramentaliów mogli być tylko duchowni.

16-26). 3). w rzeczywistości jednak. żeby sądzić żywych i umarłych (zob. ciało ludzkie (Dz 2. Prorocy Starego Testamentu zapowiadają nadejście “Dnia Pańskiego”. Taki absolutny sceptycyzm. lub być może 926 r. Jr 17. a z drugiej przez dłuższy czas nie odczuwali jej szeregowi chrześcijanie po obu stronach. Am 5. duch. mówią o tym. to schizmatycy wykraczają przeciw miłości.ok. Kościół anglikański. rzeczy ostateczne. wyrządza szkodę życiu i jedności Kościoła. kiedy się objawi wola Boża. charakter. Powodem schizmy nie są na pierwszym miejscu sprawy doktrynalne. biskup. Sąd ostateczny. 14). których nie mogą wykonywać ludzie nie mający święceń. Sobór Florencki naucza. 36-43). 18. wyrażonego w czasie uroczystości 7 grudnia 1965 r. Sarks (gr. 1 Kor 1. 16-18. który jakoby czynił zbędnym sąd ostateczny. 18-20). ciało. człowieczeństwo (J 1. święcenia. synod w Sardyce. Zob. że oprócz sądu ostatecznego przy końcu świata istnieje także sąd szczegółowy nad pojedynczymi ludźmi po śmierci (zob. 43. Wątpienie w możliwość poznania czegoś jako rzeczy pewnej. 21. rozłam”). podobnie jak inni chrześcijanie prawosławni twierdził. Sceptycyzm względny ogranicza się do pewnych dziedzin wiedzy. podkreśla jednak fakt. jest oczywiście sam w sobie sprzeczny. 376 r.47-50). 76. Zob. Ewangelia św. Kraków 2002 159 . kapłani. Ponowne przyjście na świat Chrystusa przy końcu dziejów.jeżeli się weźmie pod uwagę społeczną naturę ludzi i ich odkupienie . kąkol zostanie spalony. z jednej strony. myśleć. 13-14. Ciało zwierząt i ludzi (1 Kor 15. 270 przed Chr. którzy uwierzyli w Chrystusa albo którzy Mu odmówili wiary (J 3.powszechny sąd ostateczny pozostaje wydarzeniem najważniejszym. 360 . Gorgiasz (zm. Najpoważniejsza schizma w chrześcijaństwie powstała między katolickim Zachodem a prawosławnym Wschodem. naturalne właściwości życia (1 Kor 1. natura. 39). Grecki teolog prawosławny Christos Androutsos (1867-1935) sprzeciwiał się katolickiej wierze w sąd szczegółowy. DH 1304-1306. kapłaństwo. 24-30.) i Pyrron z Elidy (ok. duchowieństwo. poprzedzały ją różne wcześniejsze napięcia. do prawd religijnych lub moralnych. a pszenica zachowana (Mt 13. adwent. 12. 18-19). ziemskie pochodzenie (Rz 1. nawiązując często do starotestamentalnych obrazów sądu ostatecznego. 17). której obrazem jest odnotowany w Starym Testamencie rozłam między Północnym. Zob. wreszcie wśród różnych modlitw wkłada na niego ręce biskup udzielający święceń. DH 10. Nie zawsze da się jasno odróżnić schizmę od herezji. 25). że ludzie nigdy nie mogą mieć pewności o czymkolwiek. katolicki i prawosławny utrzymuje. J 1 2. zrywając łączność z innymi członkami Kościoła. paruzja. wątpić”). ryby dobre zostaną oddzielone od złych (Mt 13. 12. np. 6-22. ND 2308-2309). Schizma (gr. Mimo to . Ewangelie synoptyczne. przed Chr. Pomimo pojednania między Rzymem i Konstantynopolem. że kandydat został wybrany i powołany. Można jednak powiedzieć tak: podczas gdy rzeczywista. Schizma. że dopiero na sądzie ostatecznym definitywnie rozstrzygnie się los wszechświata. 26) i moce cielesnego istnienia prowadzące do grzechu i przeciwstawione życiu według Ducha (Ga 5. 10-13. “żywe ciało”). sakrament. Za datę tego rozłamu przyjęto wprawdzie umownie rok 1054. że przy końcu świata pszenica zostanie oddzielona od plew (Łk 3. lecz różnica zdań co do autorytetu i ustroju w Kościele. Sardyka. “badać.Leksykon teologiczny wypadków w obrzędzie święceń stwierdza się najpierw. przed Chr. Podział na przeciwstawne sobie grupy (J 7.. namaszczenie. następnie prosi się Ducha Świętego o skuteczne wykonywanie obowiązków przez nowego sługę.). że już obecnie się odbywa sąd nad ludźmi. Jana podtrzymuje wprawdzie przekonanie o sądzie ostatecznym (J 5. diakon. Sceptycyzm (gr. Zob. ND 2-3. zwany też czasami pyrronizmem. chrystologia “logos-sarks”. 11. relatywizm. 150. teologia Janowa. którym Wydawnictwo WAM.) utrzymywali. a Południowym Królestwem po śmierci Salomona (931. Zob. 28-3. 17). że święcenia kapłańskie są ustanowione przez Chrystusa i że upoważniaj ą one wyświęconych do reprezentowania Chrystusa w pewnych posługach. 28-29). 31). herezja oznacza wykroczenie przeciw wierze przez dobrowolne odrzucenie prawdy objawionej. narody zostaną osądzone i udzielona zostanie obfitość Bożych błogosławieństw (Iz 2. “podział.

laicyzacja. Sobór Florencki. “szkolny”) Akademicka i monastyczna tradycja. dialog. Zob. żeby zrozumieć. prymat. platonizm.ok. ekumenizm. tomizm. św. przemiana z duchownego na świeckie”). Molina nazywał to wiedzą “pośrednią”. herezja. Sobór Watykański II. Pogląd wywodzący się od św. która przekreśla wierzenia i wartości religijne. Wprawdzie uważając. scholastyka zaczęła się naprawdę ze św. nie popierali jednak prawowiernej nauki o tym. Nauka biskupa Bazylego z Ancyry (Ankara w Turcji) i innych głoszona po Soborze Nicejskim I (325). Bonawentura (1217-1274) oraz bł. Augustynie z Hippony (354-430). 1932 r. “czas wolny”. że Chrystus jest tylko pierwszym wśród stworzeń. czy też w Niemczech. arianizm. Boecjuszu (ok. ateizm. Zob. nominalizm. filozofia wieczysta. Sobór Watykański II uznaje istnienie podziałów (Ur 3. który chciał pogodzić rzeczywistą wolną wolę człowieka z Bożą uprzednią znajomością tego wszystkiego. Zob. Opierając się na św. Nazywali oni Syna Bożego homo-i-ousios (gr. Tomasz z Akwinu (1225-1274). Ludwika de Molinę (1536-1600). Nie szli oni w ślady arian głoszących. 1033-1109) i jego programowym zdaniem fides quaerens intellectum (łac. jakie stworzenia rozumne podjęłyby z własnej woli w jakiejkolwiek sytuacji. wpływ Rewolucji Francuskiej na samą Francję i na politykę Napoleona Bonaparte (1769-1821). Zob. 480 . szkoły teologiczne. “współistotny”) z Ojcem. molinizm. która się posługiwała filozofią arystotelesowską i platońską. summa. a wyjaśnia wszystko. 1100-1160) największymi jej przedstawicielami byli: św. Teoria po raz pierwszy opracowana przez jezuitę. Sobór Nicejski I. arystotelizm. 13). Anzelmem z Canterbury (ok. neoscholastyka. “wiara szukająca zrozumienia”). Trzeba ją odróżnić od “świeckości”. 360-435). Sekularyzacja (łac. “zeświecczenie. a różnica jednej tylko litery “i” stworzyła podstawę do dialogu i ułatwiła wielu semiarianom powrót do prawowiemości. “podobnej natury”) z Ojcem. że jest On homoousios (gr. Wyraz ten był neologizmem. filozofia. wiedza uprzednia. Jana Kasjana z Marsylii (ok. systematycznie wytłumaczyć i przemyśleć prawdy wiary. że Bóg zna i bierze pod uwagę decyzje. Zob. Zob. Semiarianie. Alvin Plantinga (ur. światowy”). Na przykład: zniesienie klasztorów w szesnastowiecznej Anglii. agnostycyzm. mimo to twórcy semipelagianizmu (tak ten ruch nazwano pod koniec XVI wieku) czynili tak przynajmniej częściowo z powodu swego sprzeciwu wobec krańcowej od- Wydawnictwo WAM. Począwszy od lat siedemdziesiątych XX w. posługując się terminologią z tego świata. co się wydarzy. do dnia dzisiejszego schizma ta nie została jeszcze w pełni zażegnana. Scientia media (łac. Wyraz ten odnosi się do każdego społecznego lub historycznego procesu.Leksykon teologiczny przewodniczył Paweł VI (papież w latach 1963-1978) w Watykanie i Atenagoras Konstantynopolitański (patriarcha w latach 1948-1972) w Stambule. w jakiej mogłyby się znaleźć. kupcy i inni dla celów wyłącznie świeckich. mniejsze jednak niż widzenie przyszłych wydarzeń. że to łaska jest niezbędna do zbawienia. Z Williamem Ockhamem (1285-1347) scholastyka przekształciła się w pusty nominalizm. Po Piotrze Abelardzie (1079-1142) i Piotrze Lombardzie (ok. ponieważ jest to poznanie większe niż poznanie samych tylko możliwości. homoousios. Wincentego z Lerynu (zm. filioque. nigdy też zresztą nie mówi o “herezji” ani o “heretykach”. Semipelagianie. Scholastyka (gr. “saecularis = pogański. “wiedza pośrednia”). św. będące przedtem własnością klasztorów. Ideologia ateistyczna lub agnostyczna. Kraków 2002 160 . nigdy jednak nie posługuje się wyrazami “schizma” ani “schizmatyk”. Sekularyzm (z łac. neotomizm. przed 450) i innych mnichów z południowej Francji. kiedy to majątki i budynki. który przynosi ze sobą wyłączenie spod kontroli i spod celów sakralnych czegokolwiek. Duns Szkot (1265-1308). łac. odrzucali oni pelagianizm.) i inni ożywili zainteresowanie tą teorią i wzniecili nową dyskusję na jej temat. przywłaszczyli sobie ludzie możni. czyli od postawy nachylonej ku temu światu i ku jego sprawom. ale niekoniecznie w sposób antyreligijny. Twierdził on. 524) i innych. według którego ludzie mogą zrobić pierwszy krok ku Bogu bez pomocy łaski Bożej.

Po napisaniu jednak tekst biblijny . Równocześnie Duch Święty. 13. DV 8). który pisał dla szczególnego odbiorcy w konkretnych historycznych warunkach i posługiwał się szczególnymi formami literackimi. która wydaje odpowiednie owoce. “zgoda wierzących”) i w niej się ono ukazuje. krytyka biblijna. 2004-2005. 27). Oficjalna nauka Kościoła. które mają znaczenie wykraczające poza sens dosłowny (czyli poza znaczenie bezpośrednio zamierzone przez oryginalnego autora ludzkiego). zamierzone przez Autora głównego (Boga) wynurzyło się w świetle późniejszych wypadków w kierowanym przez Boga dziele zbawienia. św. Zob.Leksykon teologiczny miany przeznaczenia głoszonej przez św. jest ono bowiem przyczyną. Sens “dosłowny” to znaczenie zamierzone przez pierwotnego autora. Sensus plenior (łac. znaczenie.podobnie jak różne inne teksty . sobornost’. Takie znaczenie. “wyczucie wierzących”). Może on przekazywać i wywoływać znaczenia wychodzące daleko poza to. Zob. sensus plenior.a często także ustalić (przynajmniej częściowo) . 2620. którzy słyszą i czytają teksty biblijne. hermeneutyka. Zob. Zob. między innymi może ona trzymać na wodzy niekontrolowane fantazjowanie subiektywnej interpretacji. Kraków 2002 161 . przeznaczenie. życie monastyczne. Jest to bezcenne źródło do poznania początków życia monastycznego i życia duchowego chrześcijan. dzięki temu mogą odkrywać nowe zakresy znaczeń. Duch Święty. łaska. hierarchia. cenobici. że całe Pismo Święte jest ukierunkowane na Chrystusa i że w Nim znajduje swoje znaczenie.ok. wnoszą do tego dialogu swoje własne zagadnienia i sprawy. anachoreci. poznano znowu dopiero pod koniec XVI wieku. DV 12. 1 J 2. Żeby odkryć . 20. teologia aleksandryjska. nigdy nie poparła jego interpretacji przeznaczenia. jakie mogą nieść ze sobą biblijne teksty. 251-356). “sens pełniejszy. Sens Pisma Świętego. 185 . Od czasów Orygenesa (ok. natchnienie biblijne. Antonim Opatem (ok. Sentencje Ojców. fundamentalizm. Matthiasa Josepha Scheebena (1835-1888) i Johanna Adama Möhlera (1796-1838). Wyczucie to jest źródłem consensus fidelium (łac. który był pierwszym źródłem natchnienia podczas spisywania tekstów biblijnych. a także z nich korzystają podczas modlitwy. niezawodność. Trzeba go odczytywać i interpretować w zupełnie innym kontekście niż ten. egzegeza. Sensus fidelium (łac. Sens pełniejszy. Ostatecznie semipelagianizm został potępiony na Drugim Synodzie w Oranges (529). Analogiczne zbiory przetłumaczone na łacinę znane są pod nazwą Verba Seniorum (“Słowa starszych”). DH 370-397. 2618. antropologia. Augustyna (zob. Augustyna z Hippony (354-430). W dokumencie z 1993 roku “Interpretacja Pisma Świętego w Kościele” Papieska Komisja Biblijna przedstawiła dosłowne i duchowe znaczenia Pisma Świętego (ND 273-276). Różne znaczenia. Spisany w języku greckim przez anonimowego autora (koniec V w. alegoria. Wydawnictwo WAM. utwór odznacza się mądrością i roztropnością. Zob.) zbiór opowiastek i powiedzeń egipskich Ojców pustyni i innych łącznie z św. ND 373-378. pelagianizm. laikat. 1989/4-5). Synkletyką (IV wiek) i Pojmenem (V wiek). chociaż w poglądach na łaskę szła śladami św. typologia. sensus plenior. teologia antiocheńska.sens dosłowny.zaczyna żyć własnym życiem. istotna pozostaje krytyka biblijna. pełniejsze”). 396397. co zamierzał oryginalny autor. niestety dokumenty tego synodu. 21-25). przez wieki zapomniane. Do tych. łaska. wiara. Zob. W ciągu stuleci ci. zaliczamy: Johna Henry'ego Newmana (1801-1890). orygenizm. 254) do papieża Benedykta XV (18541922) i później wierzący dawali swoje świadectwo o przekonaniu. którzy ułatwili opracowanie tego pojęcia. oświeca jednostki i całą wspólnotę i ułatwia im odnalezienie znaczenia tych tekstów i zastosowanie ich do współczesnego życia (zob. Ich oceną objawienia i trafnością sądu w tych sprawach kieruje Duch Święty (J 16. w którym został pierwotnie napisany. którym jest obdarzony cały Kościół (LG 12. sens Pisma Świętego. Instynktowne wyczulenie na sprawy wiary. Odnosi się do tekstów Pisma Świętego. Pomijając niektóre przesadne wypowiedzi i wydarzenia.

od Nicejskiego I (325) do Nicejskiego II (787) uznawane za powszechne zarówno przez katolików rzymskich. Te dodatkowe księgi i uzupełnienia. Jr 24. Zob. Serce jest źródłem dobrych i złych myśli (Mk 7. Wypowiedź ujmująca krótko przekonanie luterańskie. Najważniejszy grecki przekład Starego Testamentu. Biblia. Do czasu uchwalenia konstytucji greckiej z 1978 r. Sobór Efeski. kiedy przytaczają Stary Testament. których po prostu nie ma w Biblii hebrajskiej (np. też Ap 5. 540-604) i innych. Wprowadzono do niego również księgi. Tobiasza. 19. apokryfy. Siedem Soborów Powszechnych.) dla swej sławnej biblioteki w Aleksandrii. Zob. przy czym nawet wtedy tekst oryginalny musiał być wydrukowany na sąsiedniej stronie. Sobór Konstantynopolitański II. znany w nauce pod skrótem “LXX” z powodu legendy. 7. wulgata. iż jesteśmy grzesznikami. pieczęci cesarskiej) albo znaku wskazującego na właściciela jakiejś rzeczy (zob. choć cenią sobie biblijne znaczenie tego wyrazu. Łk 12. którego w świeckim języku greckim używa się na oznaczenie urzędowej pieczęci (np. obojętność lub niechęć wobec spraw duchowych. Sobory Powszechne . antropologia. Zgodnie z tradycją żydowską dokonanie tłumaczenia zlecił król Egiptu Ptolemeusz Filadelf (285-246 przed Chr. gniew i lenistwo. Grzechy tradycyjnie uważane za źródło wszystkich innych grzechów. 10). wola. Siedmiorakie dary. jak przez prawosławne Kościoły wschodnie. Kraków 2002 162 . Sobór Chalcedoński. Scholastycy zachodni. Grecki Kościół Prawosławny uznaje Septuagintę za księgę natchnioną. uważają “serce” za zbyt nieścisłe i wolą się posługiwać wyrazami oznaczającymi władze duszy (rozum. Wprawdzie przekład wydaje się być dziełem wielu tłumaczy. 12) i narzędziem wiary (Rz 10.chyba około roku 132 przed Chrystusem. często posługują się raczej Septuagintą niż oryginałem hebrajskim. dary Ducha Świętego. ustalona przez Ewagriusza Pontyjskiego (346-399). Siedem grzechów głównych. Autorzy Nowego Testamentu. że należą oni do Chrystusa. co Ojcowie łacińscy nazywaj ą charakterem sakramentalnym.taki jak Konstantynopolitański w roku 1351 i Jerozolimski w roku 1672 . “siedemdziesiąt”). chrzest. czytanie w sercu. uczucia). wygląda następująco: pycha. Poważnie różni się on od Biblii hebrajskiej. Estery). Judyty. Simul iustus et peccator (łac. 5). Sobór Konstantynopolitański III. Zob. Mają one szczególne znaczenie podczas każdego dialogu między Wschodem a Zachodem. 21.żadnego z nich jednak nie uznano za powszechny. Łk 6. Duch Święty działa w sercach usprawiedliwionych (Rz 5. obżarstwo. Sobór Powszechny. Ich lista. ukończony został jednak prawdopodobnie później . chciwość. Zob. jest to temat przewodni w rozważaniach Ojców Kościoła i główna idea w antropologii wschodniej. Sfragis (gr. 14. według której tłumaczenia dokonało siedemdziesięciu (albo siedemdziesięciu dwóch) uczonych działających niezależnie od siebie. 19). modlitwa Jezusa. Sobór Nicejski I. może być siedliskiem mądrości (1 Krl 3. Serce. hezyhazm. żeby wskazać. “pieczęć”). “Sfragis” oznacza także to. scholastyka. Wprawdzie prawosławni zwołali później ważne sobory . Mądrości. zazdrość. Grzegorza Wielkiego (ok. Sobór Konstantynopolitański I. kanon Pisma Świętego. że powinniśmy zawsze wyznawać. Sobór Nicejski II. “równocześnie sprawiedliwy i grzesznik”). zwane przez protestantów “apokryficznymi”. żeby tłumaczyć Septuagintą na współczesną grekę trzeba było mieć pozwolenie Świętego Synodu. Wyraz “lenistwo” jest niedokładnym tłumaczeniem greckiego wyrazu acedia (“obojętność”) oznaczającego apatię. św. ilekroć spogląda- Wydawnictwo WAM.. Stary Testament. W języku greckich Ojców Kościoła wyraz ten oznacza krzyż znaczony na czołach katechumenów podczas udzielania im sakramentu chrztu. księgi deuterokanoniczne. jego uczuć i postanowień (Iz 65. Wielu Ojców Kościoła uważało Septuagintę za wzorcowy przekład Starego Testamentu. 45).Leksykon teologiczny Septuaginta (gr. 6. Syracha i Barucha). katolicy i prawosławni uważają za “deuterokanoniczne”. Katolicy rzymscy normalnie liczą dwadzieścia jeden soborów powszechnych aż do Soboru Watykańskiego II włącznie. Wyraz. charakter. 1-12). rozwiązłość. Zob. do niektórych ksiąg dodano dodatkowe fragmenty (np. Według Pisma Świętego najbardziej wewnętrzne źródło wiedzy człowieka.

ND 1546). Zob. ale że i tak byłoby do niego doszło. Składanie ofiary. Czynność ofiarna obejmująca ofiarę. Skarb wiary. depozyt wiary. 23-26. Sobór Trydencki (1545-1563) naucza. sakrament pokuty. Łk 15. sakrament pokuty. Jak to przyznawał Jan XXIII (papież w latach 1958-1963). ND 16221624). Skandal (łac. ofiara. jej skutki stają się dzisiaj dostępne (zob. Szkot różnił się też od Akwinaty tym. Ps 51. Skrucha mniej doskonała. a więc mniej więcej tyle. 9-14. 1225-1274). luteranizm. Zob. DH 1678. gdy wierzymy w Boże obietnice o przebaczeniu i miłosierdziu za sprawą Chrystusa. skrucha doskonała. grzech. Paryżu i Kolonii. Tomasz z Akwinu (ok. że istoty ludzkie wskutek popełnienia grzechu zostały w samej swojej istocie zepsute. które nas oskarża. Zob. ND 1624). Zob. 1704. protestanci. i w świetle naszych naturalnych możliwości. upadek. a także jego spekulacje o “możliwościach” wywarły pewien wpływ na Martina Heideggera (1889-1976). wizja uszczęśliwiająca. Skrucha. tomizm. który pochodził ze Szkocji. “doktor. a wykłady prowadził w Cambridge. DH 1676-1678. Inaczej niż św. DH 1740-1741. Przekonanie Szkota. kapłana i lud podczas oddawania ofiary Bogu. Zob. Zob. System filozoficzno-teologiczny. wkorzenienie w życie. usprawiedliwienie. z powodu ogromnych zdolności do spekulacji nazwano go doctor subtilis (łac. Kraków 2002 163 . Oksfordzie. Skażenie ludzkiej natury. jeżeli ją ożywia nadzieja przebaczenia i postanowienie unikania nowych grzechów (por. 1265-1308). zauważysz grzesznika”. opracowany przez franciszkanina. Skrucha doskonała jest konieczna do ważności sakramentu pokuty (zob. że wcielenie było nie tylko zorganizowanym ku naszej pomocy działaniem z powodu upadku. obrzędowo wyrażona podczas Ostatniej Wieczerzy. metanoia. 18. ND 1614/5-14. że nie będzie się już grzeszyć (zob. bł. skażenie ludzkiej natury. kalwinizm. Podczas sprawowania Eucharystii jest uobecniana (ale nie powtarzana!) ofiara Chrystusa. pierwszeństwo dawał miłości i woli (a nie wiedzy i rozumowi) i dlatego był przekonany. że nasze szczęście wieczne w niebie polegać będzie przede wszystkim na naszym umiłowaniu Boga (raczej niż na oglądaniu Go). wcielenie. któremu towarzyszy postanowienie. Eucharystia. że pojedyncze byty stają się osobnikami dzięki haecceitas (łac. Równocześnie jednak powinniśmy się uważać za rzeczywiście usprawiedliwionych. “zgorszenie”). że skrucha mniej doskonała wystarczy do owocnego przyjęcia sakramentu pokuty. Skład Apostolski. “haec = ta”. 11-32. jeśli zaglądniesz w swoje sumienie. że bronił Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. 2 Kor 11. Zob.Leksykon teologiczny my na siebie w świetle prawa. Szczery smutek z powodu popełnionych grzechów. Zob. upadek. uczony wnikliwy”). przypisywanie. “kontekst życiowy”). Zob. Termin łaciński attritio. Dunsa Szkota (ok. co “toż-samość” poznawalna do pewnego stopnia). scholastyka. DH 1451-1465. Skotyzm. “miejsce w życiu”. a dokonana na Kalwarii. Twierdził także. Wydawnictwo WAM. szkoły teologiczne. wymyślony w wieku XII na oznaczenie żalu za grzechy (a) będącego raczej wynikiem zawstydzenia i bojaźni przed karą niż miłości do Boga (b) czasami nazywanego “żalem za grzechy niedoskonałym”. zgorszenie. Sformułowanie używane przez zwolenników kalwinizmu na wyrażenie poglądu. Sitz im leben (niem. Apostolskie wyznanie wiary. Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny. skrucha mniej doskonała. Zob. Zob. 1644). Skrucha doskonała.

1. że przekazują “prawdę” (objawienie) i “życie” (zbawienie). Zob. Sobór Laterański I-IV. ortodoksja. Jezus głosił słowo Boże (Łk 5. Słowo Boże jest twórcze (Rdz 1. że sobornost’ 'jest cechą charakterystyczną Kościoła prawosławnego: jest to pełna miłości współpraca wiernych i hierarchii w życiu. 18. 2. co w wyrażeniu “Kościół katolicki” oznacza wyraz “katolicki”. symbol i (albo) wydarzenie. Augustyn z Hippony (354-430) mówił o sakramencie jako o słowie widzialnym.nie przez samo słowo. Czwarty sobór powszechny. które nam ukazuje Ojca. Sobór Powszechny. synod. DV 11). zgromadzenie”). Słowo Boże. 1 Kor 1. Od wieku XI wyrazu soborny w słowiańskim przekładzie wyznania wiary używa się na oznaczenie tego. natchnienie biblijne. Kraków 2002 164 .wolność w miłości. zwołany w roku 649 przez papieża św.Leksykon teologiczny Skrybowie (łac. jego naukę i życie. Pismo Święte. 9). rosyjskiego prawosławnego teologa świeckiego. “pisarze”). 254) połączył słowo i symbol w swojej teologii o istniejącym od wieków i wcielonym Słowie. Sobory laterańskie. Jeżeli idzie o słowo i symbol w życiu chrześcijańskim. 20-21. Sobornost' (ros. św. preegzystencja. 14). podobnie Jego apostołowie (Dz 13. Dowodził on też. że katolicy mają jedność bez wolności. lecz przez harmonię słów i wydarzeń (zob. 10-11). Sobór Chalcedoński. Orygenes (ok.położyła jednostronny nacisk na słowo kosztem znaku i sakramentu. 26) jako Słowo wypowiedziane. synod. Objawienie się Boga w dziejach (DV 1-5. 1-2. 4. protestanci . zob. Pierwszy został zwołany przez Konstantyna Wielkiego przeciw donatystom i odbył się w roku 313 za pontyfikatu papieża Milejadesa. Cała seria synodów i soborów.wolność bez jedności. Zob. słowo i sakrament. jednak niektóre synody laterańskie cieszyły się pewnym znaczeniem. uczeni w piśmie. którzy ich naśladowali w prawdziwym przepowiadaniu “Ewangelii Bożej” (1 Tes 2. które oświetla i żywi liturgię Kościoła. Reformacja . Zob. 1 Tes 2. 24. Wyraz. Odwieczny Syn Boży jest Słowem. 2 P 1. monoteletyzm. Przeciw monoteletom odbył się inny sławny synod. napisane i wcielone. 16. Bóg przemawiał przez proroków (Hbr 1. l). kolegialność. logos. 13. które “stało się Ciałem” (J 1. Marcina I. Sobór został zwołany. Sobornost' sprowadza się do kolegialności wszystkich członków Kościoła. Wyraz ten odpowiada wyrazom koncyliaryzm i kolegialność (rosyjski wyraz sobór to mniej więcej tyle samo. DV 2. 15. który tak się przeciwstawiał istnieniu dwóch natur w Wydawnictwo WAM. Sobór Watykański II zrozumiał objawienie się Boga jako Jego przyjście .szczególnie w tradycji kalwińskiej . 185 . rzeczywistości. 2 Tm 3. 31. która jest katedrą biskupa Rzymu. Zob. 8. “zebranie. 3. jest słowem Bożym. a prawosławni . objawienie. czyli osobowym samoukazaniem się Boga. 4. W Średniowieczu odbyło się na Lateranie pięć soborów. 34. donatyzm. 13) oraz ci. by się zająć monofizycką herezją Eutychesa (ok. leżącym na przeciwległym Konstantynopolowi brzegu Bosforu. synod”). Słowo i sakrament. którego użył Jurij Samarin (1819-1876) w rosyjskim przekładzie pisanych po angielsku i francusku dzieł Aleksego Chomjakowa (1 804-1860). 2 P 1. Maksyma Wyznawcę. 378-454). 3) i znaki (J 2. 4) i skuteczne (Iz 55. 11. 23. 1. 14. objawienie. sakrament. to św.ok. co “zgromadzenie. 4. 54) Chrystusa zgadzają się w tym. ani przez samo znamienne wydarzenie. które w Kościele łacińskim uchodzą za powszechne. Słowo Boże i odpowiadający mu znak. Kościoły wschodnie. który się odbył w mieście zwanym obecnie Kadi-Koy (Turcja). prorok. Chomjakow uważał. symbol. 14-16). 2. napisane pod szczególnym natchnieniem Ducha Świętego (Rz 15. 3. 17. W pierwszym tysiącleciu wszystkie sobory powszechne. Zob. katolickość. 21). obradowały na Wschodzie. 5. 5. a popierany przez wielkiego teologa wschodniego. które się odbywały w pałacu na Lateranie przyległym do bazyliki św. Jana słowa (J 3. 17). 2 Kor 2. która się równocześnie objawia i zbawia (Rz 1. wierze i kulcie. 15-17. W Ewangelii św. 18. Jana.

w porozumieniu z papieżem zwołał nowy sobór do Chalcedonu. Sobór Efeski. ponieważ stosowana na nim przemoc i brak zachowania procedury kanonicznej pozbawiła go prawa do wyrokowania. Sobór doprowadził do unii z Kopiami i Etiopczykami (4 lutego 1442 roku) i z kilkoma innymi Kościołami wschodnimi. Trzeci sobór powszechny. Eutyches został potępiony na synodzie lokalnym w Konstantynopolu w roku 448. jednakże Sobór Florencki posłużył za platformę dla Unii Brzeskiej (1595-1596). które bez uszczerbku dla ich właściwości nadal istnieją “bez pomieszania. którym przewodził Jan. żeby je włączyli do odmawianego wyznania wiary). Kiedy Teodozjusz II spadł z konia i zmarł. która powstała z pierwotnych dwóch. papież Leon odmówił jednak uznania dwudziestego ósmego kanonu. a jego samego obłożył klątwą. 454) został usunięty ze stanowiska. który go wcześniej popierał. Zob. sobór uznawał. boskiej i ludzkiej. wszyscy byli ze Wschodu oprócz trzech legatów papieskich i dwóch biskupów z Afryki. “Bogurodzica”). częściowo na skutek obawy inwazji tureckiej. na prymat papieża (chociaż wyrażono to bardzo ogólnie) i na istnienie siedmiu sakramentów (DH 1304-1308. DH 250-268. stwierdził raczej.Leksykon teologiczny Chrystusie (nestorianie). Sobór Konstantynopolitański II. zrobił to także Dioskor. bez zmiany. Teodozjusza II (panował w latach 408-450). patriarcha Aleksandrii. Syn Jednorodzony” został poznany w tych dwóch naturach. patriarchę Konstyntynopola. ND 2308-2309). Pulcherii (399-453). mianowicie boską. cesarz Marcjan. za sprawą której miliony Słowian przystąpiły do Kościoła katolickiego. Pierwotnie zwołano go po to. nestorianizm. Sobór ogłosił dogmat o dwóch naturach w Chrystusie. Leon I (papież 440-461) napiętnował synod w Efezie (449) jako latrocinium (łac. ok. że Jezus Chrystus jest Jedną i tą samą” Osobą Bożą. Zob. Ósmy kanon Soboru Efeskiego uznawał autokefaliczność Kościoła na Cyprze. patriarchy Konstantynopola (zm. patriarcha Antiochii (zm. św. który był mężem siostry zmarłego cesarza św. Ponadto Sobór ogłosił 27 kanonów dotyczących spraw dyscyplinarnych. Ogłaszając. Jedność osiągnięta. 441). eutychianizm. by doprowadzić do jedności z Kościołem greckim. Został zwołany przez wschodniego cesarza. a 22 listopada tego samego roku doszło do unii z Ormianami. Jerozolima. 449). “łotrostwo”). Kościoły wschodnie. Podkreślono wtedy szczególnie. Zob. daleko idące uprawnienia jurysdykcyjne jako drugiemu po starym Rzymie. Sobór Chalcedoński. trisagion. co papież wyraził w słynnym Liście do Flawiana. Jerozolima stała się piątym patriarchatem. Ojcowie soboru potępili Eutychesa. który miał zastrzeżenie co do powszechnie przypisywanego Maryi tytułu “Theotokos” (gr. apolinaryści. Sobór Efeski. fi- Wydawnictwo WAM. a wreszcie do Rzymu w roku 1443. Kiedy legaci greccy przybyli. którzy nie popełnili grzechu po chrzcie świętym albo się z niego oczyścili. a zarazem pierwszy. Sam Dioskor (zm. W dniu 6 lipca 1439 roku podpisano bullę o nawiązaniu jedności z Grekami. Kraków 2002 165 . oraz o jednej Osobie. 444) 22 czerwca 431 roku otworzył obrady soboru. albo trzecią. Cyryla do Nestoriusza zgadza się z Nicejskim wyznaniem wiary (325) (zob. nie trwała długo. że Maryja jest Matką Boga. aby zakończyć spór wywołany przez Nestoriusza (zm. że drugi list św. Zebrało się na nim 500 do 600 biskupów. Sobór Florencki (1438-1445). który naukę Nestoriusza potępił. a po wcieleniu stała się tylko jedną. że Chrystus ma tylko jedną naturę. Sobór Florencki kładł nacisk na wyrażenie Filioque (ale nie nalegał na Greków. ND 604-606). którego akta soborowe posiadamy. że “jeden i ten sam Chrystus. Ta w pierwszym rzędzie chrystologiczna nauka utorowała drogę do sformułowań Soboru Chalcedońskiego (451). Sobór Konstantynopolitański II. na bezpośrednie oglądanie Boga po śmierci przez tych. trzy rozdziały. theotokos. chociaż należą tylko do jednej Osoby. bez podziału i bez rozłączenia”. ale już w roku następnym został zrehabilitowany na zwołanym przez cesarza Teodozjusza II (panował w latach 401-450) synodzie w Efezie. że wpadł w błąd przeciwny i twierdził. Nie czekając na legatów papieskich ani na biskupów syryjskich. Sobór Konstantynopolitański I. monofizytyzm. trzy rozdziały. a czasami jego początek datuje się na rok 1431. 451). “nowemu Rzymowi”. który przyznawał Konstantynopolowi. tak jak to miały uczynić inne grupy wschodnie. sobór zebrał się najpierw w Ferrarze (14381439). Cyryl Aleksandryjski (zm. 1310-1327. ponieważ ośmielił się ekskomunikować papieża Leona. ponieważ pierwsza część Soboru w Bazylei była przygotowaniem Soboru Florenckiego. a nie do dwóch (DH 300-302. potem się przeniósł do Florencji w roku 1439. Sobór Efeski nie uchwalił żadnej nowej formuły dogmatycznej. ND 613-615)). Pan. Powszechnie się go uważa za siedemnasty sobór powszechny Kościoła rzymskokatolikiego.

macedonianie. DH 150. W kościele katolickim uważa się go za dziewiąty sobór powszechny. sobory laterańskie. Duch Święty. koncyliaryzm. schizma. 329 . Sobór Chalcedoński. Zwołany został przez cesarza Teodozjusza I w celu wzmocnienia jedności w wierze po długo trwających sporach ariańskich. które jednak współpracują ze sobą w pełnej harmonii moralnej (zob. Sobór Chalcedoński. który później został przywrócony na stolicę i znowu złożony ze stanowiska. Justynian zachęcił 165 biskupów obecnych na Soborze (praktycznie wszyscy byli ze Wschodu) do potępienia Teodora z Mopsuestii (ok. 458) oraz Ibasa z Edessy (435-454) za poglądy nestoriańskie. Piąty sobór powszechny. neochalcedonianizm. 397) na przewodniczącego i równocześnie na biskupa Konstantynopola. św. ani żadnego z biskupów Zachodu. apolinaryści. prymat.ok. Stolicy w Konstantynopolu dawał drugie honorowe miejsce po Rzymie. który zwołał cesarz Konstantyn IV (Pogonatus) (cesarz w latach 668-685) w celu rozwiązania sprawy monoteletów. Sobór Kontantynopolitański III (680/681). Mimo poważnych wątpliwości papież Wigiliusz (papież w latach 537-555) złagodził swoje negatywne nastawienie co do procedury i zatwierdził ostatecznie uchwały soboru (zob. tylko biskupi ze Wschodu. Sobór w Bazylei. którzy popierali Focjusza (ok. ND 1253). Zwołany został przez Kaliksta II (papieża w latach 1119-1124) w celu ratyfikowania Konkordatu Wormackiego. Sobór Konstantynopolitański II (553). Przez katolików rzymskich jest uważany za ósmy sobór powszechny. Wzięli w nim udział. żeby zaprowadzić pokój w Kościele wschodnim. obrazoburstwo. Melicjusza z Antiochii. Sobór Konstantynopolitański I (381). W opracowanym przez Sobór kanonie dwudziestym pierwszym papież Hadrian II (papież w latach 867-872) po raz pierwszy uznawał pierwszeństwo Konstantynopola nad Aleksandrią (por. nestorianie. a cesarstwem. zwołany przez cesarza Justyniana I (panował w latach 527-565). dh 710-712). ND 635-637).ok. ND 12). Sprawą do rozstrzygnięcia było prawo cesarza i książąt do wręczania biskupom oznak władzy oraz do odbierania od nich przysięgi lojalności. synod quinisextum. przeciw pneumatomachom (duchoburcom) ogłosił bóstwo Ducha Świętego. Sobór Laterański I (1123). monofizytyzm. DH 550-559. Nektariusza (zm. a po jego rezygnacji sobór wybrał św. Sobór Konstantynopolitański IV (869/870). złożonego ze stanowiska patriarchy Konstantynopola. Kościoły wschodnie. który rozwiązywał długotrwałą walkę o inwestyturę między Kościołem. ogłaszając dwadzieścia kanonów (zob. Nie było na nim oficjalnego przedstawiciela papieża św. Zob. Wydawnictwo WAM. trzy rozdziały. DH 421-438. Damazego I (papieża w latach 566-584). Sobór ponownie zatwierdził chalcedońskie wyznanie wiary i jako konieczny wniosek z obrad ogłosił naukę. który ogłosił Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary (por. 300. nicejskie wyznanie wiary. według tradycji 150-ciu. a przeciw apolinarystom podtrzymał pełne człowieczeństwo Jezusa Chrystusa. potępił obrazoburstwo i próbował odnieść zwycięstwo nad tymi. Papieża Agatona reprezentowali trzej delegaci. Później został uznany jako drugi sobór powszechny . pentarchia. Grzegorz z Nazjanzu (ok.ok. ND 620-623).przewodniczył mu św. Sobór Konstantypolitański I potwierdził i rozszerzył Nicejskie wyznanie wiary.do chwili złożenia rezygnacji . przez jakiś czas . Sobór opowiedział się przeciwko nadawaniu inwestytury przez władze świeckie i próbował przeprowadzić reformę duchowieństwa. duchoburcy. 895). monoteletyzm. Teodoreta z Cyru (ok. Zob. Synod Quinisextum. Żeby odnieść zwycięstwo nad monofizytami. jednak żaden z nich nie przewodniczył obradom. sakrament. Po śmierci pierwszego przewodniczącego soboru. Zob. pochodzenie Osób Boskich. monoenergizm. 810 . Potwierdził on prymat jurysdykcyjny Rzymu. a w rzeczywistości 146-ciu. ale przez prawosławie uznany został za świętego. 350-428). Kraków 2002 166 . zgodnie z planem. 389). czynił to sam cesarz. że Chrystus ma dwie odrębne wole (boską i ludzką).Leksykon teologiczny lioque. Szósty sobór powszechny.częściowo przez Sobór Chalcedoński. 393 . Zob. DH 650-664.

dh 751-758). Sobór potępił także niektóre poglądy Joachima de Fiore (zm. 1138) i jego zwolenników. Zwołany przez Grzegorza X (papieża w latach 1271-1276). że Kościół stanął nieprzygotowany wobec rzeczywistego zagrożenia. luteranizm. Bonawentura (ok. Po śmierci Juliusza II obrady prowadził Leon X (1475-1521). DH 800-820. Brała w nim udział jakaś reprezentacja ze Wschodu. Sobór zabronił tworzenia nowych zakonów. chodziło o potępienie antypapieża Anakleta II (zm. a Fryderykiem II (cesarzem rzymskim 1215-1250). antiocheński i jerozolimski. Zaproszo- Wydawnictwo WAM. że naruszał prawa Kościoła. dh 717-718). “posłanie na mocy prawa kanonicznego”). 1202). że się skończył rozłam między Wschodem a Zachodem. Brali w nim udział wielcy teologowie. ponadto wyjaśnił kilka spraw związanych z sakramentami i czyśćcem (zob. zdobycie Jerozolimy przez Saracenów. Od kaznodziejów zaczęto się domagać. reformy Kościoła. Zob. Sobór Laterański IV ustanowił następujące patriarchaty: konstantynopolitański. Zakładając. by się dokładniej dostosowali do obrządku łacińskiego. reformacja. Jego celem było utwierdzenie bezpieczeństwa powszechnej społeczności chrześcijańskiej. wreszcie złożył z urzędu cesarza za herezję i za to. 1923). Zwołany przez papieża Juliusza II (1443-1513) w celu załatwienia spraw spornych związanych z odradzającym się koncyliaryzmem i niektórymi poglądami. Zwołany został przez Innocentego II (papieża w latach 1130-1143). Od tych. żeby omówić to. Katolicy uważają go za trzynasty sobór powszechny. 12011202. którego pogrzeb odbył się w ostatnim dniu Soboru. o której marzono w związku z najnowszym utworzeniem cesarstwa rzymskiego i patriarchatu w Konstantynopolu (1204-1263). Podejmując kroki przeciw albigensom. który chciał: zorganizować wyprawę krzyżową (w celu wyzwolenia Ziemi Świętej spod panowania Saracenów). albigensi. które się pojawiło w roku zamknięcia Soboru: w roku 1517 Marcin Luter (1483-1546) ogłosił 95 tez (zob. Sobór zwołany przez Aleksandra II (papieża w latach 1159-1181)w celu zapewnienia wolności Kościołowi po tym. Sobór ten ogłosił także dekrety o nierozerwalności węzła małżeńskiego i o formie chrztu (zob. na mocy którego do wyboru papieża wymagana jest większość dwóch trzecich głosów kardynalskich. Zob. Zob. czyli tzw. domagano się corocznej spowiedzi (zob. 1217-1274). DH 830-839). Zwołany przez Innocentego IV (papieża w latach 1243-1254). Najważniejszy zachodni sobór powszechny w Średniowieczu. inkwizycja. Sobór Laterański IV (1215). Skutek był taki. którego wybór spowodował schizmę. Przyjęto kilka bardzo pożytecznych projektów reform. ND 19-21. jurysdykcja. którzy popełnili grzech ciężki. DH 1451-1492. ND 1309. Albert Wielki (ok. Kraków 2002 167 . Sobór Laterański III (1179). tacy jak: św. że Sobór Laterański IV był dwunastym soborem powszechnym. Katolicy uważają go za jedenasty sobór powszechny. aleksandryjski. Sobór Lyoński I (1245). wyprawy krzyżowe. Sobór Lyoński II (1274). Najbardziej znamiennym postanowieniem soboru był dekret. waldensi. 1103. jak Fryderyk I Barbarossa (cesarz rzymski 1152-1190) poparł trzech antypapieży. 1608-1609). zwołany przez papieża Innocentego III w czasie największej doczesnej potęgi Kościoła.Leksykon teologiczny Sobór Laterański II (1139). missio canonica (łac. Sobór Laterański IV. Wyrazu “przeistoczenie” zaczęto używać na oznaczenie zmian dokonanych wskutek konsekracji podczas sprawowania Eucharystii. mało jednak zdziałano. Katolicy uważają. co on sam we wstępnej homilii nazwał “pięcioma ranami Kościoła”: gorszący sposób życia prowadzony przez wielu duchownych i świeckich. inwazję Mongołów na Węgry. zagrożenie greckie wobec cesarstwa łacińskiego w Konstantynopolu. Katolicy uważają go za dziesiąty sobór powszechny. Sobór ten ogłosił także kanony przeciw lichwie i symonii (zob. koncyliaryzm. 317-320. przeistoczenie. 12001280) i św. Sobór nakazał Grekom. Sobór Laterański V (1512-1517). którzy zmieniali sakramenty albo je całkowicie odrzucali (zob. by mieli specjalne zezwolenia od biskupa. które zdawały się przeczyć indywidualności i nieśmiertelności duszy. konflikt między Kościołem. zgody z Grekami. by je wprowadzić w życie. Katolicy Sobór Laterański V uważają za osiemnasty sobór powszechny. a dominikanów zmusił do przyjęcia istniejącej reguły. DH 715-716) i potępił tych. wyprawy krzyżowe. katarom i waldensom.

Leksykon teologiczny

no też św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274), który zmarł w drodze, zdołał jednak ukończyć studium W sprawie błędów Greków. Pomimo podatku nałożonego na dochody duchowieństwa wyprawa krzyżowa nigdy nie doszła do skutku. Legaci greckiego cesarza Michała VIII Paleologa (panował 1259-1282) podpisali ugodę zjednoczeniową, którą uroczyście świętowano 6 lipca, kiedy to trzykrotnie odśpiewano Filioque. Unia, której celem było częściowo uśmierzenie obaw, że Karol Andegaweński (1220-1285) będzie próbował odnowić cesarstwo łacińskie w Konstantynopolu, okazała się efemeryczna. Prawodawstwo dotyczące reformy Kościoła zniosło niektóre nowe zakony i ustaliło ścisłe zasady, którymi się mieli kierować kardynałowie zebrani w celu dokonania wyboru nowego papieża. Uważano, że zasady te są potrzebne, gdyż przez trzy lata (1268-12710) nie zdołano wybrać papieża. Katolicy uważali zazwyczaj Sobór Lyoński II za czternasty sobór powszechny, ale w roku 1974 Paweł VI (papież w latach 1963-1978) mówił o nim jako o “powszechnym soborze Zachodu”. Zob. filioque, konklawe, wyprawy krzyżowe, Stolica Święta. Sobór Nicejski I (325). Pierwszy sobór powszechny, zwołany przez cesarza Konstantyna Wielkiego (zm. 337), który obradował w Nicei (obecnie Iznik w Turcji) i zajmował się herezją ariańską, grożącą rozbiciem jedności Kościoła i cesarstwa rzymskiego. Kapłan aleksandryjski, Ariusz, głosił, że Chrystus, będąc daleki od tego, by być w pełni naprawdę Bogiem, był tylko pierwszym z Bożych stworzeń. W odpowiedzi sobór nauczał, że Chrystus był Jednorodzonym” Synem Ojca niebieskiego i homoousios (gr. “współistotny, z tej samej istoty”) z Ojcem (zob. DH 125-130; ND 7-8). Sobór uznał także prawa patriarsze arcybiskupów Aleksandrii, Antiochii i Rzymu, a wszystkim nakazał przyjęcie aleksandryjskiego rozwiązania co do terminu obchodu świąt Wielkanocy. Podczas obrad soboru wschodziła także gwiazda św. Atanazego, późniejszego biskupa Aleksandrii (zm. 373), który jako archidiakon towarzyszył swemu biskupowi, św. Aleksandrowi z Aleksandrii (zm. 328). Zob. arianizm, nicejskie wyznanie wiary, patriarcha, Sobór Powszechny, współistotny. Sobór Nicejski II (787). Sobór zwołany przez cesarzową-regentkę, Irenę, i patriarchę konstantynopolitańskiego, św. Tarazjusza (zm. 806). Łącznie z delegacją z Zachodu wzięło w nim udział około 350 biskupów. Patriarchaty: aleksandryjski, antiocheński i jerozolimski mogły wysłać tylko po dwóch mnichów, znajdowały się bowiem pod panowaniem muzułmańskim. Potępiając herezję obrazoburstwa, sobór opowiedział się za listem Hadriana I (papież 772-795) i wprowadził rozróżnienie między proskynesis (gr. “oddawanie czci, okazywanie szacunku”) obrazom dlatego, że przedstawiają Boga i świętych, a latria (gr. “adoracja”), oznaczającą kult, który się należy samemu tylko Bogu. Sobór potępił także symonię i oświadczył, że elekcja biskupów dokonana przez władze świeckie jest nieważna (zob. DH 600-609; ND 206,1251 -1252). Grecy prawosławni uważają ten Sobór za siódmy - i ostatni - powszechny. Jest on streszczeniem i zakończeniem poprzednich sześciu. Zob. ikona, kult świętych, obrazoburstwo, siedem Soborów Powszechnych. Sobór Powszechny. Spowodowane odpowiednimi okolicznościami spotkanie biskupów całego Kościoła, którzy - z papieżem i pod jego kierownictwem - głoszą naukę i ustanawiają prawa jako zespół, a także mogą wypowiadać się nieomylnie w sprawach dotyczących wiary i obyczajów. Sobór Nicejski II (787), odrzucając twierdzenia obrazoburczego Synodu w Hierii (753), postanowił, że jeśli sobór ma być uważany za powszechny, muszą wyrazić zgodę papież w Rzymie i czterej patriarchowie wschodni (konstantynopolitański, aleksandryjski, antiocheński i jerozolimski). Opierając się na wykazie sporządzonym przez św. Roberta Bellarmina (1542-1621), katolicy rzymscy zazwyczaj przyjmują, że odbyło się dwadzieścia jeden soborów powszechnych od Nicejskiego I (325) do Watykańskiego II (1962-1965). Zgodnie z obowiązującymi obecnie postanowieniami prawnymi rzeczą papieża jest zwoływanie soboru, przewodniczenie mu osobiście lub przez swoich delegatów, określanie programu obrad, rozszerzenie wysłania zaproszeń do tych, którzy nie są ściśle uprawnieni do uczestnictwa, wreszcie zatwierdzenie dekretów soborowych. Jeżeli papież umrze podczas obrad soboru, obrady muszą być zawieszone, a sobór musi być po-

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

168

Leksykon teologiczny

nownie zwołany przez następcę (CIC 337-341). Zob. koncyliaryzm, konferencja episkopatu, oikumene, recepcja, siedem Soborów Powszechnych, Sobór Nicejski II, synod biskupów. Sobór Trydencki (1545-1563). Zwołany przez Papieża Pawła III, żeby wyjść naprzeciw poważnej potrzebie reform, zebrał się w północnowłoskim mieście Trydent; katolicy uważaj ą go za dziewiętnasty sobór powszechny. Sobór Trydencki, wielki sobór kontrreformacji, wyjaśnił naukę Kościoła i odnowił jego dyscyplinę. Dzieli się go na trzy okresy. Podczas pierwszych ośmiu sesji (1545-1547) omawiano zagadnienia zaatakowane przez reformację, np. stosunek między Pismem Świętym, a Tradycją; grzech pierworodny; usprawiedliwienie i sakramenty. Napięcie między cesarzem Karolem V, a papieżem Pawłem III doprowadziło do zawieszenia obrad Soboru; zostały one wznowione za papieża Juliusza III - i to był drugi okres Soboru (1551-1552). Do osiągnięć sesji IX-XIV należy zaliczyć dekrety o Eucharystii, o sakramencie pokuty i ostatniego namaszczenia, zwanego obecnie namaszczeniem chorych. Kiedy rozmaici książęta zbuntowali się przeciw cesarzowi Karolowi V, obrady Soboru Trydenckiego znowu zawieszono. Ostatecznie zebrał się on w trzecim okresie (1562-1563) za pontyfikatu papieża Piusa IV. Podczas sesji XV-XXV zdefiniowano naukę o Eucharystii, o sakramentach kapłaństwa i małżeństwa oraz o czyśćcu. Wśród spraw dyscyplinarnych znalazły się takie, jak: “forma” małżeństwa, odpusty, konieczność indeksu książek zakazanych oraz szereg reform Kościoła. Dekrety Soboru Trydenckiego, zatwierdzone przez Piusa IV w roku 1564, doprowadziły do powstania solidnej i jasnej podstawy pod późniejszą katolicką naukę, teologię, reformę instytucjonalną i duchową odnowę. Zob. anabaptyści, chrzest, Eucharystia, forma sakramentu małżeństwa, kalwinizm, kontrreformacja, luteranizm, łaska, namaszczenie chorych, Pismo Święte i tradycja, protestanci, reformacja, sakrament, sakrament pokuty, sola fides, sola gratia, sola scriptura, usprawiedliwienie, zwinglianizm. Sobór Vienneński (1311-1312). Sobór, który został zwołany przez papieża Klemensa V (1264-1314) i zebrał się w Vienne w południowej Francji. W roku 1309 papież - z pochodzenia Francuz - przeniósł swoją rezydencję do Awinionu w południowej Francji; papieże przebywali tam do roku 1377, co nazywano “niewolą awiniońską”. Chcąc zdobyć własność templariuszy, zakonu rycerskiego założonego przez Hughes de Payens w roku 1119, Filip IV Piękny zmusił papieża i sobór, żeby ich potępili na podstawie zmyślonych zarzutów o niemoralność i herezję. Sobór potępił beginki, siostry prowadzące półzakonne życie wspólne, oraz ich odpowiednik męski, begardów, za twierdzenie, że każdy człowiek może zobaczyć Boga dzięki naturalnym wysiłkom (zob. DH 891-899). Sobór zarządził podatek na zorganizowanie wyprawy krzyżowej, ale zebrane pieniądze znalazły się w końcu w kieszeniach Filipa IV. Nie wymieniając nazwiska Piotra Oliviego (ok. 1248-1298), przywódcy franciszkanów “spiritualnych”, sobór potępił całą serię przypisywanych mu wypowiedzi i uczył, że Chrystus rzeczywiście cierpiał, ponieważ miał pełną ludzką naturę, że dusza jest formą ciała, i że chrzest dzieci jest konieczny do ich zbawienia (DH 900-904; ND 405). Zob. Sobór Powszechny, wizja uszczęśliwiająca, wyprawy krzyżowe. Sobór Watykański I (1869-1870) Zwołany przez Piusa IX (który był papieżem w latach 1846-1878), zamierzał się zająć wieloma zagadnieniami, także Kościołami wschodnimi (patriarchowie wschodni zostali zaproszeni na Sobór, ale nie przybyli). Obrady zawieszono, kiedy wojska włoskie zajęły Rzym we wrześniu 1870 roku. Do tego roku sobór uchwalił dwie konstytucje: Dei Filius (łac. “Syn Boży”) o Bogu Stworzycielu, o objawieniu, o wierze i o związkach zachodzących między wiarą a rozumem oraz Pastor aeternus (łac. “Odwieczny Pasterz”) o prymacie papieża i o jego nieomylności. Przeciwko fideizmowi i tradycjonalizmowi konstytucja Dei Filius uczyła, że z dzieł stworzenia można z całą pewnością poznać Boga. W Starym i Nowym Testamencie znajduje się “nadprzyrodzone” objawienie Bożych prawd i tajemnic. Dogmatyczne ogłoszenie nieomylności papieskiej wywołało schizmę “starokatolików”; skorzystał też z tego w złym znaczeniu “Żelazny Kanclerz” Niemiec, Otto von Bismarck (1815-1898), który w swej polityce Kulturkampf (niem. “walka o kulturę”) próbował podporządkować Kościół władzy cywilnej (zob. DH 3112-3117; ND 841). Sobór Watykański I wzmocnił wiarę katolicką i powagę papieską, a jego nauka o objawieniu i nieomylności została udoskonalona nauką Soboru Watykańskiego II odpowiednio o

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

169

Leksykon teologiczny

osobistej odpowiedzi wiary na objawienie się Boga i o kolegialności biskupów. Zob. fideizm, nadprzyrodzoność, nieomylność, objawienie, prymat, racjonalizm, starokatolicy, tradycjonalizm, ultramontanizm. Sobór Watykański II (1962-1965). Zwołany przez papieża Jana XXIII (papież w latach 1958-1963) i uważany przez katolików za dwudziesty pierwszy sobór powszechny. Zebrany na jednej sesji pod przewodnictwem papieża Jana XXIII i na trzech sesjach pod przewodnictwem papieża Pawła VI (papież w latach 1963-1978), sobór miał na celu dostosowanie życie Kościoła oraz jego doktrynalnych sformułowań do współczesnych czasów. Zamiast definiować dogmaty, sobór chciał przekazać naukę duszpasterską i rozbudzić sprawę jedności chrześcijańskiej i ogólnoludzkiej. Niespotykana dotąd ilość uczestniczących biskupów nieeuropejskich doprowadziła Karla Rahnera (1904-1984) do podzielenia historii chrześcijaństwa na trzy okresy: a. Kościół i jego początki w chrześcijaństwie judaistycznym, b. Kościół określonej kultury, hellenistycznej albo łacińskiej (europejskiej), który trwał przez stulecia, c. Kościół wszystkich narodów zapoczątkowany przez Sobór Watykański II. W soborze wzięło udział ponad dwa tysiące biskupów katolickich i niekatolickich obserwatorów ze wszystkich wyznań chrześcijańskich, co podniosło jego wartość jako platformy dialogu i punktu odniesienia dla innych. W dniu 7 grudnia 1965 roku papież Paweł VI i prawosławny patriarcha Konstantynopola wydali wspólne oświadczenie wyrażające żal z powodu dziewięciowiekowego podziału i nadzieję na przyszłe pojednanie. Pierwszym z szesnastu dokumentów soborowych była ogłoszona 4 grudnia 1963 roku konstytucja Sacrosanctum Concilium (łac. “Święty Sobór”), czyli Konstytucja o liturgii, która poparła reformę przez: a. powrót do wcześniejszych i prostszych form b. zastosowanie języka narodowego lub miejscowego. Dekret Inter mirifica (łac. “Spośród podziwu godnych”) wydany 4 grudnia 1963 roku zwrócił uwagę na rolę środków komunikacji społecznej. Druga sesja przyniosła konstytucję dogmatyczną o Kościele Lumen gentium (łac. “Światłość narodów”), jedno z większych osiągnięć soboru. Została ona zatwierdzona tego samego dnia (21 listopada 1964 roku), co Dekret o wschodnich Kościołach katolickich Orientalium Ecclesiarum (łac. “Z Kościołów wschodnich”) i Dekret o ekumenizmie Unitatis redintegratio... promovenda (łac. “Przywrócenie jedności”), czyli deklaracje zobowiązujące Kościół do pracy ekumenicznej, która miała wydać owoce w późniejszych nieoficjalnych i oficjalnych dialogach. Podczas czwartej sesji ogłoszono Dekret o pasterskich obowiązkach biskupów Christus Dominus (łac. “Chrystus Pan”), dokument, którego celem była także odnowa synodalnych struktur Kościoła. W tym samym dniu (28 października 1965 roku) Sobór ogłosił dwa inne dekrety: Oplatam totius (łac. “Upragniona [odnowa] całego [Kościoła]”) o formacji kapłanów oraz Perfectae caritatis (łac. “Doskonałej miłości”) o odnowie życia zakonnego, a także dwie deklaracje: Gravissimum educationis (łac. “Najważniejszy [obowiązek] wychowania”) o wychowaniu chrześcijańskim oraz Nostra aetate (łac. “W naszym wieku”) o pozytywnych stosunkach Kościoła z religiami niechrześcijańskimi. W dniu 18 listopada 1965 roku sobór zatwierdził dwa dalsze dokumenty: Dei Verbum (łac. “Słowo Boże”), będący znaczącym wkładem w naukę o Bożym objawieniu, a zajmujący się równocześnie wiarą. Pismem Świętym, Tradycją, prawdą biblijną, interpretacją Ewangelii i rolą Pisma w odnowie całego Kościoła; Apostolicam actuositatem (łac. “Apostolska działalność”), czyli dekret o posługiwaniu ludzi świeckich. W dniu 7 grudnia 1965 roku Sobór wydał ostatnie cztery dokumenty: Dignitatis humanae (łac. “Ludzkiej godności”), czyli Dekret o wolności religijnej, Adgentes (łac. “Do narodów”), czyli Dekret o działalności misyjnej Kościoła, Presbyterorum ordinis (łac. “Kapłańskiego urzędu”), czyli Dekret o posługiwaniu i życiu kapłanów, wreszcie najdłuższy tekst Soboru Watykańskiego II, Konstytucję duszpasterską o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes (łac. “Radość i nadzieja”). W dniu 7 grudnia 1965 roku, podczas ceremonii odbywających się jednocześnie w Watykanie i w rezydencji patriarchy ekumenicznego w Konstantynopolu, Kościoły katolicki i prawosławny zdjęły nałożone na siebie nawzajem ekskomuniki. Następnego dnia sobór, będący największym

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

170

Leksykon teologiczny

wydarzeniem w Kościele katolickim dwudziestego stulecia, zakończono uroczystą liturgią. Zob. chrześcijaństwo bizantyńskie, dogmat, języki narodowe, schizma, Sobór Powszechny, synod, synod biskupów. Sobór w Bazylei (1431-1449). Sobór ten, zwołany przez papieża Marcina V (1417-1431), a później przez Eugeniusza IV (1431-1447), miał nadal na sobie plamę koncyliaryzmu poprzedniego Soboru w Konstancji (1414-1418). Częściowo z tego powodu, a częściowo dlatego, że przedstawiciele Kościoła greckiego zgodzili się wziąć udział w soborze powszechnym w Ferrarze, papież Eugeniusz IV nakazał, żeby sobór przeniósł się do tego miasta w roku 1437. Mniejszość zebranych w Bazylei podporządkowała się temu zarządzeniu, większość jednak została i wybrała antypapieża Feliksa V. Wydarzenie to wystawiło na próbę cierpliwość zachodnich chrześcijańskich narodów, które okazały wierność papieżowi Eugeniuszowi, podczas gdy zwolennicy Soboru w Bazylei stali się schizmatykami. Feliks V abdykował w roku 1449. Oprócz niemożliwych do przyjęcia poglądów koncyliarystycznych Sobór w Bazylei zaplanował całą serię reform w Kościele (zob. DH 1445). Zob. koncyliaryzm, Sobór Florencki, Sobór w Konstancji. Sobór w Konstancji (1414-1418). Na ogół uważany przez katolików rzymskich za szesnasty sobór powszechny, zebrał się, żeby położyć kres wielkiej schizmie (1378-1417), której ostatni okres był znamienny dlatego, że panowało aż trzech papieży roszczących sobie prawo do domagania się posłuszeństwa od chrześcijan: Jan XXIII, który pod wpływem cesarza niemieckiego Zygmunta zwołał sobór i podczas jego obrad został zdjęty z urzędu; Grzegorz XII, który sam złożył rezygnację; wreszcie Benedykt XIII, który też został złożony z urzędu. Na ich miejsce wybrano Marcina V. Sobór potępił Jana Wycliffe'a (ok. 13291384)1 Jana Husa(ok. 1369-1415) (por. DH 1151-1195,1201-1279; ND 807-808, 1303, 1610), a także ogłosił dogmat, że w Eucharystii cały Chrystus jest obecny pod postacią chleba i cały pod postacią wina (DH 1198-1200; ND 1506). Zob. husyci, koncyliaryzm. Society of friends. Zob. kwarkowie. Socynianizm. System religijny odrzucający istnienie Trójcy Przenajświętszej i bóstwo Jezusa Chrystusa. Nazwę zawdzięcza Włochowi, Leliuszowi Franciszkowi Marii Sozini (1525-1562) i jego siostrzeńcowi, Faustowi Pawłowi Sozzini (1539-1604; nazwisko jego pisano rzeczywiście inaczej niż nazwisko wuja) (zob. DH 1880; ND 648). Faust Sozzini ostatnią część życia spędził w Polsce i znany jest jako Socyn, założyciel Braci Polskich, zwanych także arianami polskimi. Ostatecznie wielu socynian połączyło siły, żeby stworzyć Kościół unitaryjny. Zob. teologia Trójcy Przenajświętszej, uniatarianizm. Sofiologia (gr. “nauka o mądrości”). Zob. mądrość 4. Sola fides (łac. “tylko wiara”). Główne twierdzenie Marcina Lutra (1483-1546) przekazane protestanckim reformatorom. Usprawiedliwienie otrzymujemy przez wiarę w Jezusa Chrystusa (Rz 1, 17), a nie przez wypełnianie prawa (Rz 3,28). Zob. prawo i Ewangelia, protestanci, usprawiedliwienie, wiara, zasługa. Sola gratia (łac. “tylko łaska”). Podstawowa zasada reformatorów protestanckich wyrażająca - w gruncie rzeczy - to samo przekonanie, co zasada sola fides (łac. “tylko wiara”). Usprawiedliwieni jesteśmy tylko dzięki miłosierdziu Bożemu oraz dzięki zasługom Chrystusa, do których lgniemy przez wiarę, a nie przez zachowanie prawa i zasługujące uczynki. Teologia katolicka także uczy o bezwzględnej potrzebie łaski Bożej, kładzie jednak nacisk na wagę ludzkiej “współpracy” z ogarniającą wszystko inicjatywą Bożego dzieła. Bóg i ludzie nie współzawodniczą ze sobą: Bóg jest koniecznym natchnieniem i oparciem dla każdego ludzkiego powodzenia. Zob. pelagianizm, przypisywanie, semipelagianizm, synergizm, usprawiedliwienie, uświęcenie, wiara i uczynki.

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

171

CCEO 720 § 2-3). 21. 25. utrzymuje również. jakie się nam jawi w Piśmie Świętym. “nauka o zbawieniu”). 1. sarks. Zob. którzy już doszli do używania rozumu. ekonomia. 718-727. Biblia.inaczej niż sarks (gr. że w traktatach soteriologicznych zajmowano się badaniem “obiektywnego” zbawienia w oderwaniu od “subiektywnego” przysposobienia przez łaskę. Systematyczna interpretacja zbawczego dzieła Chrystusa na korzyść ludzi i świata. odpokutowanie. że Chrystus umarł i powstał z martwych. 1 Sm 28. J 11. 29) albo martwe (Mk 15. Nowy Testament. współczesna teologia zachodnia próbuje skończyć z rozdarciem między soteriologią a chrystologią. zmartwychwstanie Chrystusa. żeby zbawić grzeszną ludzkość (Mk 14. Zob. 3-25). Może on oznaczać po prostu ciało jako element różny od duszy (1 Tes 5. łaska. gdzie nie przeważył wpływ myśli zachodniej. w pewnych okolicznościach jednak można udzielić rozgrzeszenia ogólnego (albo rozgrzeszyć pewną grupę ludzi bez uprzedniej spowiedzi) (zob. 24). nauka społeczna Kościoła. tradycja. Pawła .21). tak też Jego dzieło zbawcze rozumie na różne sposoby. 29. to jednak spirytyzm współczesny zapoczątkowano w roku 1848 anormalnymi doświadczeniami z Małgorzatą i Katarzyną Fox w Hydesville. CIC 916. Flp 3. jeżeli się ją pojmuje w ten sposób. CIC 961. urząd nauczycielski Kościoła. zadośćuczynienie. Naukowcy na ogół są przeciwni uznaniu parapsychologii za naukę we właściwym znaczeniu. Eucharystia. CCEO 707. 33). Jego Kościoła (Rz 12. 43). w stanie Nowy Jork w Stanach Zjednoczonych. Spirytyzm (z łac. Pismo Święte i tradycja. że “urząd nauczycielski Kościoła nie jest ponad słowem Bożym. 729-730. lecz jemu służy” (DV 10). 3). Rz 4. 1 Kor 15. Kraków 2002 172 . 1 P 1. System praktyk oparty na przekonaniu. 711. H. jak gdyby dusza była uwięziona w ciele. mają obowiązek przynajmniej raz w roku się Wydawnictwo WAM. Wyrazu soma używa się na oznaczenie Ciała Chrystusa w Eucharystii (Mk 14. że zbawcza funkcja i osobowa tożsamość Chrystusa jako Syna Bożego są od siebie nierozdzielne. 13. 12-27) i naszego ziemskiego ciała. Ogólnie rzecz biorąc. 5. W tym sensie zasada ta może stanąć w tym samym szeregu. zmartwychwstanie umarłych. Bywało i tak. 23). 24. Meyers stworzył w Londynie Towarzystwo Badań Psychicznych. wykorzystywano go też w celach zarobkowych. Zob. szczególnie za pośrednictwem medium. W roku 1882 Fryderyk W. Soteriologia (gr. “ciało żywe”).Leksykon teologiczny Sola scriptura (łac. “spiritus = duch”). które można oznaczać całego człowieka jako ukierunkowanego na grzech . Znamienną cechą spirytyzmu było często oszustwo. Soma (gr. 24). jako wynagrodzenie i jako przekształcającą miłość (J 1. 1 Kor 12.35-58. Ciało żywe (Mk 5. chrystologia. pojęcie biblijne “soma” nie zawiera w sobie jakiegokolwiek zabarwienia nienawiści wobec materii. “tylko Pismo”). Jeszcze jedna zasada reformacyjna wywodząca się od Marcina Lutra (1483-1546) i uznająca najwyższą powagę religijną słowa Bożego takiego. które zostanie uwielbione i “uduchowione” przez zmartwychwstanie (1 Kor 15. W Listach św. zbawienie. teologia wschodnia zawsze rozważała razem osobę i zbawcze dzieło Chrystusa. miłość 2. Społeczna nauka Kościoła. ciało Chrystusa. Wszyscy katolicy. Spowiedź zazwyczaj odbywa się indywidualnie. odkupienie. Zupełnie inaczej niż w platonizmie i neoplatonizmie. że wyklucza ona tłumaczącą i aktualizującą funkcję Tradycji (DV 9. Pod wpływem Filipa Melanchtona (1497-1560) i innych spojrzenie na zbawcze dzieło Chrystusa dość często częściowo odrywano od chrystologii. Spowiedź. ekspiacja. 6-11. 16. Cały sakrament pokuty albo ta jego część. że dusze zmarłych mogą nawiązywać kontakt z ludźmi żyjącymi. 4-5. co stwierdzenie Soboru Watykańskiego II. Zasada Lutra jest nie do przyjęcia (i nie do wykonania). Tam. Wprawdzie próby takiego kontaktowania się ze zmarłymi były dość powszechne w przeszłości (np. Nowy Testament uznając. zob. Towarzystwo to działa do dzisiaj i zajmuje się zjawiskami parapsychologicznymi albo nienormalnymi. podobnie jak stosuje różne tytuły mesjańskie do Jezusa. “ciało”). objawienie. Zob. 3. 1 Kor 11. kiedy to penitent wyznaje przed kapłanem swoje grzechy (CIC 959-991. 49-52. 732-736). platonizm. przede wszystkim jako zwycięskie wyzwolenie. Wpływ tych doświadczeń upowszechnił seanse z mediami w Ameryce Północnej i na Wyspach Brytyjskich. wystarczalność Pisma Świętego. neoplatonizm.wyraz soma jest bardziej neutralny. 22.

że . który za nas cierpiał i umarł. W Starym Testamencie sprawiedliwość Boga jest synonimem Bożej wierności i Jego nieustannej miłości (Mi 7. Sobór Laterański IV. “głównych”). który zerwał z Rzymem w roku 1724. dary pozaprzyrodzone. że zjednoczenie natury boskiej z ludzką w jednej Osobie Jezusa Chrystusa usprawiedliwiało wyznanie wiary tych mnichów scytyjskich. papież. którym obdarowani zostali ludzie wierzący w Jezusa Chrystusa (Rz 3. Stan łaski pierwszych ludzi. który trwał od piątego stulecia aż po Sobór Konstantynopolitański II (553). zanim popełnili grzech pierworodny. Papież Jan Paweł II w encyklice Sollicitudo rei socialis (łac. zadośćuczynienie. cnoty kardynalne. (b) wspiera te cnoty teologalne. ale zachowali wiele tych samych zwyczajów. nauka społeczna Kościoła. którzy po przybyciu do Rzymu około roku 519 oświadczyli. 3-5. Sprawiedliwa wojna. Spór o cierpienie Boga. Sprawiedliwość.cechy znamienne dla dobrego sędziego. Dz 7. W roku 1932 starokatolicy nawiązali pełną łączność z Kościołem anglikańskim. 8-20) i jest ściśle związana z Jego miłosierdziem (Syr 35. 52). skrucha mniej doskonała. Nie wszyscy następcy św. 26-31). nieomylność. 432. ponieważ (a) przemienia ona naszą duszę i jej całkiem naturalne uzdolnienia. Starokatolicy. Adam. ogłoszonej na Soborze Watykańskim I w roku 1870 (DH 3050-3075. a nie śmiertelnych. nadprzyrodzoność. które przewyższają nasze naturalne władze. ND 617. Ewa. “Troska o sprawy społeczne”) z roku 1987 dał naświetlenie zbiorowego zła i struktur grzechu. teologia wyzwolenia. grzech pierworodny. ale nadprzyrodzoną.jedna Osoba Trójcy Przenajświętszej za nas cierpiała w ciele” (zob. Wydawnictwo WAM. wybór na rzecz ubogich. jakie przypuszczalnie otrzymali Adam i Ewa. Do tego kroku zachęcił ich kapłan bawarski i historyk Kościoła. Król mesjański przyniesie sprawiedliwość i mądrość (Iz 11.Leksykon teologiczny wyspowiadać (CIC 989. Zob. Najznaczniejsza ich grupa posługuje się językiem niemieckim. Sobór Konstantynopolitański II. Zob. Augustyna (354-430) naśladowali jego ostrożny sposób wyrażania się: na przykład. Sobór Watykański I. Zob. Spór. Zalecana jest spowiedź z grzechów powszednich. 6). a niejako non passe mori (“niemożliwość umierania”). 11-24). pożądliwość. łaska. Katolicy. Kraków 2002 173 . że Bóg jako Bóg nie może cierpieć. (1) zob. jansenizm. nowy kodeks mówi raczej o grzechach ciężkich. a którego przedmiotem były stwierdzenia o Synu Bożym. skrucha doskonała. nawyki. które przeszkadzają wprowadzaniu zarówno sprawiedliwości narodowej. Do najnowszych czasów teologowie opracowali całą serię darów “pozaprzyrodzonych” albo specjalnych. jak międzynarodowej. 21-26) i którzy sami prowadzą życie bez skazy (Mt 5. którzy z różnych powodów opuścili kościół rzymskokatolicki. Sprawiedliwość Boża objawiła się w zbawieniu. 620/10). przyłączył się do starokatolików. “nieśmiertelność” Adama i Ewy rozumiał on jako posse non mori (“możliwość nie umierania”). Bezstronność i uczciwość . scholastyka. ND 818-840). trisagion. natomiast wszystkie grzechy ciężkie muszą być wyznane (CIC 988. Zob. a odeszła ona w proteście przeciwko dogmatowi o nieomylności papieża i powszechnej jurysdykcji papieskiej. CCEO 719). możemy jednak przyjąć. W roku 1889 Kościół jansenistów w Utrechcie. upadek. grzech. Zob. (2) Zachodnia scholastyka nazywa łaskę uświęcającą sprawnością stworzoną. ponieważ na nich się opiera właściwe ludzkie postępowanie. jurysdykcja. wojna sprawiedliwa. DH 401. CCEO 719) -jak widać. rozgrzeszenie. Zob. communicatio idiomatum. Przez całe stulecia interpretowano to jako okres historyczny lepiej jednak rozumieć tę pierwotną niewinność jako dobroć nas samych jako istot stworzonych i uświęconych przez Boga (Rdz 1. cnota. roztropnością i męstwem zalicza do czterech cnót kardynalnych (łac. cierpienie Boga. wyrzuty sumienia. Johann Joseph Ignaz von Dollinger (1799-1890). sakrament pokuty. Sprawiedliwość pierwotna. cnoty teologalne. Zakładając. Zob. łaska habitualna. Tradycja chrześcijańska sprawiedliwość razem z umiarkowaniem. Sprawności.

laikat. inni uważali. 15. czyli takie księgi jak: Psalmy.). byli prześladowani przez państwo. Księgi święte. którzy takiego kierownika nazywają geron (gr. “Słowo we- Wydawnictwo WAM. przede wszystkim mieszkający w wioskach. “mały świat”). “Starzec”). Ta odmiana kierownictwa jest bardzo znamienna dla rosyjskiej historii życia religijnego. założona przez Zenona z Kitionu (335-263 przed Chr. 14-15). ok. Kiedy się do nich nie przyłączył żaden biskup. duchowość.Leksykon teologiczny Starowiercy. Nikona (1605-1681). Przeciwko Marcjonowi (zm. W roku 1846 przyłączył się do nich złożony z urzędu biskup Ambroży z Bośni. 23. LG 2. a dzieli się je w następujący sposób: Pięcioksiąg. Szkoła filozoficzna. szczególnie za panowania Piotra Wielkiego (1672-1725). Stoicy głosili. Zob. Księga Daniela. Kościół uznaje ponadto kilka innych ksiąg. Przysłowia. “wielki świat”). Staurologia (gr. Księga Hioba. 1. prezbiter. podział ten można jeszcze dzisiaj odnaleźć w Kościele reformowanym i prezbiteriańskim. który przyswoił stoickie rozróżnienie między Logos endiathetos (gr. b. że mogą bez nich istnieć. nazwana tak od stoi. Zob. Starzec. 4 przed Chr. Ci Rosjanie. Księgi historyczne. Prawo albo Pięcioksiąg (czyli księgi Rodzaju. natchnienie biblijne. które przechowują i wyjaśniają dzieje przygotowania na przyjście Chrystusa i na powstanie Jego Kościoła (DV 16. według której wszystko jest przeniknięte przez Boga i przez Boże oddziaływanie. a w roku 1881 uzyskali oni zatwierdzenie państwowe. 22). Zob. Ludzie odpowiedzialni w synagodze żydowskiej (Łk 7.) i Marek Aureliusz (cesarz w latach 161-180). Biblia. Nowy Testament. kapłan Awwakum. Mnich prowadzący życie kontemplacyjne. aby żyć zgodnie z naturą i jej prawami. Liczb i Powtórzonego Prawa). co daje czterdzieści pięć ksiąg Starego Testamentu. Kraków 2002 174 . np. 6. Justyna Męczennika (zm. głosi jednak także panteistyczną kosmologię. a ludzie powinni tylko sprawować kontrolę nad swoimi namiętnościami tak. a ich przywódca. c. znani są również pod nazwą staroobrzędowców. 1) i we wczesnych wspólnotach chrześcijańskich (Dz 11. starowiercy podzielili się na dwie grupy: jedni chcieli mieć kapłanów. Prorocy. Zob. czyli od portyku w Atenach. wokół którego gromadzą się młodzi mnisi albo inni ludzie pragnący kierownictwa duchownego. Sobór Watykański II podkreślił nieustanną wartość ksiąg Starego Testamentu (DV 11. 53. 18). sentencje Ojców. 15. Tt 1. Wpływ tego kierunku filozoficznego na teologię chrześcijańską można już zauważyć u św. którzy odrzucili (głównie liturgiczne) reformy patriarchy moskiewskiego. 30. Księgę Mądrości Salomona oraz Księgę Judyty. 160) i niektórym innym autorom Kościół zawsze był zdania. w którym Zenon nauczał. “nauka o Krzyżu”). jego zwolennikiem był Seneka (ok. że księgi Starego Testamentu są natchnione przez Boga i że należą do kanonu Pisma. 3). Wyjścia. że istnieje harmonia między człowiekiem. 14. Logos (rozum lub dusza świata) kieruje wszechświatem. Jan Kalwin (1509-1564) odróżnia “starszych nauczających" (pasterzy wyświęconych) od “starszych kierujących" (ludzi świeckich). SC 5). Stoicy (gr. który jest mikrokosmosem (gr. Dz 17. W Nowym Testamencie wyrazy “starszy” lub “prezbiter” wydają się być synonimami wyrazów “nadzorca” albo “biskup” (Flp 1. 5. a wszechświatem. Kapłańska. w sanhedrynie jerozolimskim (Mk 14. kanon pisma świętego. do których się zalicza większość ksiąg historycznych oraz proroków większych i mniejszych (oprócz Księgi Daniela). Przez całe stulecia był to przeważający pogląd wśród intelektualistów w świecie grecko-rzymskim (zob. który jest makrokosmosem (gr. został spalony na stosie (l 682). theologia crucis. Pisma. które Żydzi i chrześcijanie uważają za natchnione i kanoniczne (NA 4). marcjonizm. 165). Stoicyzm jest przede wszystkim filozofią moralności. Żydzi stosują potrójny podział tych ksiąg: a. 43. Starsi. Począwszy od lat siedemdziesiątych XX wieku czyniono wysiłki na rzecz zniesienia ekskomuniki z 1667 r. biskup. 7). “nauczający w portyku”). ok. a także dla Greków. Stary Testament. Literatura mądrościowa i Prorocy. do 65 po Chr. W roku 1667 zostali oni ekskomunikowani jako raskolniki (czyli schizmatycy).

Stolica prymasowska. ani czytelnikami oraz ich próbami zrozumienia samych siebie (czyli egzegezą egzystencjalną). sens Pisma Świętego. ewolucja. ok. która została potępiona w roku 325 na Soborze Nicejskim I (zob. w przypowieściach). sakramentale. CCEO 48).ok. To wszystko.ok. św. Zob. DH 3025). który jest na drodze albo do tego. egzystencjalizm. św. 160). Ciaude Levi-Strauss (1908-1995) posłużył się nią do analizy mitów tradycyjnych społeczeństw i zastosował ją w takich dyscyplinach. W Kościołach wschodnich uważa się. odmawiając Synowi Bożemu rzeczywistej i pełnej Bożej natury. Posługa subdiakona istniała od III wieku. 130 . “structura = budowa. konstrukcja”). a potem kapłanem. został zniesiony po Soborze Watykańskim II. diakon. 828). Podczas gdy wszystkie stworzenia mają udział w dobroci Bożej (Rdz 1. deizm. prawo naturalne. ile jego końcowym skutkiem. 165). Metoda ta zwraca uwagę na głębię struktur opowiadania i na symboliczną funkcję języka (np.ok. doprowadził subordynacjonizm do krańcowej herezji. Iz 43. Metoda stworzona przez Ferdynanda de Saussure'a (1857-1913) i zastosowana w lingwistyce. 254). Zob. żeby wyjaśnić pojęcie Boga i rozwój objawienia.sekretariat stanu i inne urzędy administracji papieskiej (CIC 361. 7. 185 . Akt. 327. Tacjana (zm. Pojęcia stoickie wywarły też pewien wpływ na Ojców Kapadockich oraz na spory trynitarne i chrystologiczne. przyczynowość.Leksykon teologiczny wnętrzne”) oraz Logos prororikos (gr. “jedna zasada”) Boga Ojca. ingres. “subordinare = podporządkowywać”). której symbolem jest jego tron. gdzie go uważano raczej za sakramentale niż za sakrament. Wyznaczenie niższej pozycji Synowi Bożemu w stosunku do Boga Ojca oraz Duchowi Świętemu w stosunku do Boga Ojca i Syna Bożego.zostali stworzeni na obraz i podobieństwo Boże (Rdz 1. Wiele też zawdzięcza stoikom chrześcijańska nauka o prawie naturalnym. albo do tego. Ps 8. zob. Zob. tendencje do rozumienia Syna Bożego i Ducha Świętego jako Osób podporządkowanych całkowicie transcendentnemu Ojcu pojawiały się u św. prymat. DH Wydawnictwo WAM. 3001-3003. obraz Boży. 3021. Dopóki nie została wypracowana nauka o Trójcy Przenajświętszej. 215). Na Zachodzie.mężczyźni i kobiety . przypadkowość. 336). Stworzenie. a funkcja subdiakona polega głównie na asystowaniu biskupowi podczas sprawowania liturgii. którym Bóg całkowicie dobrowolnie powołał do istnienia z niczego i podtrzymuje w istnieniu wszystkie istoty (DH 800. lecz znaczeniem. Strukturalizm (z łac. 2. ale także . Kraków 2002 175 . W Kościele człowiek. ludzie . immanencja Boża.ok. 250 . panteizm. w którym Ojciec wypowiada Słowo. 150 . Zob. logos. co nie jest Bogiem i co w swoim istnieniu od Boga zależy. Justyna męczennika (ok. by się stać wieczystym diakonem. krytyka biblijna. Prawo kanoniczne przez wyrażenie “Stolica święta" lub “Stolica apostolska" rozumie nie tylko samego papieża. panteizm. Pismo Święte interesuje sienie tyle początkiem aktu stwórczego. 200). że subdiakonat jest święceniem niższym. Zob. W egzegezie biblijnej strukturalizm nie zajmuje się ani powstaniem tekstu i związanym z tym zamierzonym przez autora jego znaczeniem (czyli egzegezą historyczną). 100-ok. Zob. apologeci. Subdiakon (łac. “Słowo wypowiedziane”). Stolica Święta. Subordynacjonizm (z łac. duchowieństwo. jak psychologia i socjologia.jeżeli na to wskazuje kontekst . “sub” = “pod” plus gr. egzegeza. Zob. katedra 1. Anusz (ok. a przede wszystkim u Orygenesa (ok. 1. Ireneusza z Lyonu (ok. ND 19. a teologowie starali się usprawiedliwić i obronić monarchię (gr. 31). a także władza papieża jako biskupa Rzymu. mianowicie światem stworzonym dla chwały Bożej (np. Oficjalna nazwa państwa watykańskiego. 26-27) i swoje przeznaczenie realizują przez szczere umiłowanie Boga oraz bliźnich. Klemensa z Aleksandrii (ok. papież. hermeneutyka. by się stać diakonem. jakie obecnie niesie ze sobą tekst. kosmologia. ojcowie kapadoccy. “diakonos” = “sługa”).

Kraków 2002 176 . arianizm. 1170-1245) oraz św. która mimo zmian pozostaje ta sama. między Kościołem dzisiejszym a Kościołem. razem z walcowatym nakryciem głowy zwanym kamilafkion. Aleksander z Hales (ok. macedonianie. Substancja i przypadłości. główny”). 12-16. luźną sutannę.Leksykon teologiczny 125-126. Szata do kostek noszona przez duchownych. natura. 1225-1274). czyli zbioru poglądów Ojców Kościoła na rozmaite tematy. wstrzemięźliwość. “succedere = następować po kimś lub po czymś”). ousia. co się znajduje pod czymś drugim jako jego podstawa”). czerwony kardynałom. Św. trisagion. Akwinata w Summa theologiae fachowo stosował metodę dialektyczną. przypadłość. które w niej tkwią. Przypadają one w środę. W Grecji nosi się rason. którzy tworzyli summy. Substancja (łac. “supplicare” = “błagać”). Celestyn I (papież w latach 422-432) odradzał swym du- Wydawnictwo WAM. teologia Trójcy Przenajświętszej. należą: św. apostoł. Zob. Sutanna. poddawać się rozluźnieniu albo być nieczule na oddziaływanie Ducha Świętego. fioletowy biskupom. Suche dni. zob. Zob. oraz od sentencji. jakie Bóg zapisał w naszych sercach (Rz 2. podczas gdy przypadłości mogą istnieć tylko w substancji. które pierwotnie mogły być związane ze świętowaniem zbiorów i następnie tworzyły przygotowanie do święceń. Albert Wielki (ok. Nieprzerwana ciągłość w sprawach istotnych. osoba. dotyczących wiary i praktyk religijnych. Systematyczne omówienie tego. biskup. a potem dawał własną odpowiedź na zadane na początku pytanie. Widzialnym znakiem tej sukcesji i łączności każdego biskupa z osobna z innymi biskupami jest nałożenie rąk przez biskupów konsekrujących na biskupa-elekta. czarny księżom. ND 7-8)). Sumienia nie można tak po prostu utożsamiać z prawem Bożym. po Niedzieli Zesłania Ducha Świętego. Sobór Konstantynopolitański I. czyli czarną. zob. o teologii. Substancja (łac. serce. i cechy znamienne (często podlegające zmianie). Inne Kościoły prawosławne mają różne nakrycia głowy: na przykład. DHu 3). duchoburcy. biały misjonarzom w krajach tropikalnych. Rzeczywistość. Zdolność do dokonania oceny i wyboru przebiegu działania zgodnie z prawem. Zob. kto ją nosi: kolor biały przysługuje papieżowi. “summus = najwyższy. Zob. które się zajmowało zagadnieniami szczegółowymi. jaki założył Chrystus za pośrednictwem apostołów. Szczególnie w przeszłości odmienne sutanny wskazywały na członków zakonów i seminariów. post. Ponieważ pneumatomachowie (gr. arystotelizm. po święcie Podwyższenia Krzyża Świętego (14 września) i po wspomnieniu św. Zob. współistotny. hagios. Suplikacje (z łac. a nie mogą istnieć niezależnie od niej. teologia moralna. ousia. że Duch Święty jest równy w godności z Bogiem Ojcem i Synem Bożym i że Mu przysługuje ten sam rodzaj kultu (zob. Zob. a syryjskie ściśle przylegającą do głowy kanadyjkę. GS 16. co wiemy o jakiejś dziedzinie. “rzeczywistość. Sumienie. Kolor sutanny różni się w zależności od pozycji w hierarchii tego. W Średniowieczu odróżniano summę od opusculum (łac. piątek i sobotę na początku Wielkiego Postu. Zob. przyczynek”). ponieważ może ono być nawiedzone skrupułami. 12001280). że Duch Święty został stworzony przez Syna Bożego. np. posługiwanie Piotrowe. monarchianie. Ciągłość ta jest wyrażana poprzez nazywanie biskupów następcami apostołów (LG 20). Cztery okresy postu i powstrzymywania się od pokarmów mięsnych. Tomasz zAkwinu (ok. Sobór Nicejski I. “to. duchowieństwo ormiańskie podobną do kaptura czapkę. DH 150. może istnieć sama z siebie. przeistoczenie. ND 12). Sobór Konstantynopolitański I (381) stwierdził. scholastyka. Summa (z łac. Do tych. “dziełko. “zwalczający Ducha Świętego”) głosili podobnie fałszywy subordynacjonizm i twierdzili. współistotny. która się pod czymś znajduje jako jego podstawa”). Łucji (13 grudnia). tak że najpierw przedstawiał dwa wyraźnie sprzeczne poglądy. Sukcesja apostolska (z łac.

707. Łukasz pierwszą mowę Jezusa umieszcza w synagodze w Nazarecie (Lk 4. czyli podczas porannej Liturgii Godzin. zwłaszcza dzięki dialogom dwustronnym (albo dialogom między oficjalnymi przedstawicielami dwóch Kościołów chrześcijańskich) oraz dzięki pracom Komisji do Spraw Wiary i Ustroju Światowej Rady Kościołów (np. Izrael. 10. Wśród Żydów współczesnych reformowani mówią o “świątyniach”. “zgromadzenie ludzi lub rzeczy”). Eucharystii i kapłaństwie). Trwają spory na temat związku pomiędzy symbolami a znakami. znak drogowy nie jest zazwyczaj traktowany jako symbol. rozwinięta przez Georga Callixtusa (1586-1656). Powstała w teologii wschodniej teoria. Wielu uważa symbole za szczególnego rodzaju znaki. Wydawnictwo WAM. 473. Hebrajskim odpowiednikiem jest wyraz knesset. lecz nie wszystkie znaki są symbolami: np. W teologii jest to systematyczne studium nad symbolami (gr. 17. poskładanego”). Krótkie opowiadanie o życiu świętego albo nauka o znaczeniu poszczególnego święta. Kościół i państwo. Obecnie wielu duchownych nosi sutannę zgodnie ze zwyczajami swego kraju. Mk 1. czytamy także o innych pobytach Jezusa w synagogach (Mt 9. apostolskie wyznanie wiary. judaizm. jakby były przeznaczone do kupna lub sprzedaży. zalecił duchownym noszenie sutanny. 586. 59).o szkołach. kardynał. że Kościół i państwo powinny ze sobą współdziałać dla Chwały Boga. “księga zgromadzenia”). były przez wiele stuleci ośrodkami żydowskiego kultu i nauczania. krzyż. Sobór Laterański II. toteż była ona wielokrotnie potępiana (zob. 751. którym się obecnie oznacza parlament Izraela. teokracja. trzydzieści dziewięć artykułów. Oznaczając inne rzeczy. CIC 149. 715. 691-694. Zob. życie zakonne. Johanna Adama Möhlera (1796-1838) oraz innych. ogarniaj ą nasze uczucia i wpływaj ą na nasze zachowanie. czytane w Kościele bizantyńskim “o brzasku”. kapłani. co w sposób “naturalny” (np. możemy oczekiwać. Symbol (gr. symfonia (gr. sakrament. Ta gałąź teologii. gdy wychodzą z domu. J 6. 188 oraz 1380). Zob. to samo nakazały kanony anglikańskie z 1604 r. Synaksarion (gr. “wyznaniami wiary”) i podstawowymi prawdami wiary różnych wyznań chrześcijańskich. 820. jej raport z roku 1982 O chrzcie. chrześcijaństwo ormiańskie. Sprzedaż lub kupno urzędów kościelnych lub sakramentów to grzechy symonii. DH 304. Zob. Światowa Rada Kościołów. 10-12). Zob. jakie wyrażają konkretne symbole. życie monastyczne. “coś zebranego. syryjski Kościół prawosławny. Zob. Paweł i inni wcześni chrześcijanie w synagogach prowadzili dialogi i rozprawiali z Żydami (zob. które oznaczają ostateczne i transcendentne rzeczywistości. biskup. źródła wschodniego prawa kanonicznego. lew jako symbol odwagi) albo umowny (np. flaga jako symbol państwa) oznacza jeszcze coś innego. wyznanie wiary. Św. że ich znaczenie jest nie do wyczerpania. Symonia. 14-43. wiara i ustrój. prawowierni . symbole wkraczają w naszą wyobraźnię. dialog. “współbrzmienie”). 1-2. 13.Leksykon teologiczny chownym w Rzymie noszenie sutanny poza domem. Synagoga (gr. Zob. Symbolum apostolicum (łac. mieli się raczej wyróżniać świętością życia. Coś dostrzegalnego.44. “symbol apostolski”). ożywiła się na nowo dzięki ruchom ekumenicznym. liturgia godzin. który od świętych Piotra i Jana chciał kupić władzę udzielania Ducha Świętego (Dz 8. Czasami wskutek grzechu symonii życie Kościoła się zniekształcało. W szczególności jeżeli mówimy o symbolach religijnych. Lk4. Nazwa pochodzi od Szymona Maga. wspólnota anglikańska. 35. Św. Wszystkie symbole są znakami. Żydowska szkoła i miejsce kultu. Symbolika. Zob. 925). 16-30). Jednakże Synod w Bradze w 572 r. Takie postępowanie z dobrami duchownymi. papież. Zob. 39. Kraków 2002 177 . augsburskie wyznanie wiary. Synagogi. ekumenizm. Rozumowe wyjaśnienia nigdy nie będą odpowiadały możliwej sile znaczenia. które się pojawiły po raz pierwszy w wieku VI przed Chrystusem. Dz 13.

tytuły chrystologiczne. Wskazuje szczególną relację z Bogiem i powołanie otrzymane od Boga. Syn Boży. Syn Boży. w swym przepowiadaniu i nauczaniu Kościół pierwotny preferował tytuły “Syn Boży”. Kraków 2002 178 . 13-14). obok “Pana”. Zob. uważano bowiem. co wyraz “synagoga” (gr. Mk 8. a mianowicie Boskiego posłannictwa Syna Człowieczego. proroka). Szkoła historyczno-religijna. 4-7). Zob. który na szeroką skalę próbował doprowadzić do synkretyzmu ekumenicznego. 25-27. Jezus Chrystus. Naukę tę czasami odrzucano jako semipelagiańską. “zgromadzenie”). że pierwotnie posługiwali się nim chrześcijanie. chrystologia. ekumenizm. że jest “Synem” (Mt 11. żeby swój własny kult odróżnić od kultu żydowskiego. Synkretyzm . Zob. czyli “dziećmi Bożymi" poprzez “Jednorodzonego” Syna Bożego (J 1. “współdziałanie”). tytuły chrystologiczne. że to przecież łaska Boża uzdalnia ludzi do żalu i wydaje w nich owoce nawrócenia w wolności. abba. Zob. “związek dwóch miast kreteńskich przeciw trzeciemu”). filozofiami. by zrealizować należne Bogu sądzenie wszystkich ludzi. chrystologia. Jezus wiele razy używał tego określenia w stosunku do siebie w odniesieniu do 1) swego dzieła i życia na ziemi (np. a potem powstanie z martwych (np. Nauka Kościoła wschodniego o tym. Synergizm (gr. 7. Mk8. 6-8. Pierwszym człowiekiem. “Pan” i “Chrystus”. 3.Leksykon teologiczny Synaksis (gr. głównym. semipalagianizm. W praktyce wyraz ten oznacza dokładnie to samo. oddawanie czci Bogu. by wskazać apokaliptyczną postać z nieba (Dn 7. 13. religioznawstwo. Od czasów Soboru Nicejskiego tytuł “Syn Boży” stał się. Sobór Nicejski I. Ps 2.zasad i praktyk. najwyższym tytułem Jezusa. Mk 14. Próba pogodzenia. Ga 1. 26-27) i ludzie sprawiedliwi (ale nigdy w odniesieniu do proroków).od pierwszego kroku ku nawróceniu aż po ostateczne wytrwanie w dobrem. kyrios. ale przynajmniej trzy razy dał do zrozumienia. 12-14). “zgromadzenie”). To krytyczne stanowisko jednak fałszywie zakłada. kyrios. wierze pierwszych pięciu stuleci chrześcijaństwa i apostolskim wyznaniu wiary. Podobna do synergizmu nauka luteranina Filipa Melanchtona (1497-1560) spotkała się z podobnym (nieuzasadnionym) krytycznym spojrzeniem. opierał się on na Piśmie Świętym. który zajmował główne miejsce w Ewangeliach Mateusza i Jana oraz w Liście do Hebrajczyków. Wydawnictwo WAM. a nawet wymieszania różnych . 11. Ga 4. teolog protestancki dążący do pogodzenia luteranów.często powierzchowny i przemijający . kalwinów i katolików. Jezus Chrystus. synagoga. Jego serdeczne zwracanie się do Boga jako Ojca (np. 31). apostolskie wyznanie wiary. mesjasz. Syn Człowieczy. Eucharystii albo jakichkolwiek innych funkcji religijnych. kto jest słaby i śmiertelny (tzn. oraz czasami do takich osób jak namaszczony król (np. Wyrażenie hebrajskie (oraz aramejskie) wielokrotnie używane w Księdze Ezechiela na oznaczenie “kogoś”. 13. 26-27). 16) przyczyniły się do powstania tego tytułu.32). że Bóg i ludzie to walczące ze sobą strony. W okresie patrystycznym i później tytuł ten pojawił się na nowo tylko jako sposób na wskazanie człowieczeństwa Jezusa . Głos z nieba podczas chrztu i przemienienia Jezusa. przychodzącego. 36). możliwe. Mk 12. przybranie za dzieci Boże. że Bóg i ludzie współpracują ze sobą w łasce i wolności. Mt 8.często niemożliwych do połączenia . a także wewnątrz samego chrześcijaństwa. a nie uznaje. Poza Ewangeliami synoptycznymi tytuł ten prawie się nie pojawia. Wierzący mieli stawać się przybranymi synami i córkarni w Synu (np. ponadto jeden raz w Księdze Daniela. Synkretyzm (gr. Jezus nigdy sam nie nazwał się Synem Bożym. 2) swej śmierci i zmartwychwstania (np. oraz 3) swego przyjścia w chwale na Sądzie Ostatecznym (np. 38. 1).używając go nie brano wtedy pod uwagę pkt. 4. że pomniejsza ona nadrzędną rolę Boga w całym procesie zbawienia człowieka . był Georg Callixtus (1586-1656). Narodu Wybranego (np. liturgia słowa. 20. Określenie używane w Starym Testamencie w odniesieniu do aniołów.może zachodzić między religiami. Eucharystia. 89. 19). Zob. Rz 1. Zgromadzenie wiernych w celu sprawowania Liturgii Słowa. Oz 11.

Leksykon teologiczny

Synod (gr. “spotkanie”). Zgromadzenie biskupów i innych chrześcijan zebranych w celu omówienia spraw związanych z nauką Kościoła i jego życiem. Wyraz ten stosuje się na oznaczenie każdego takiego oficjalnego spotkania - od synodu diecezjalnego aż po sobór powszechny (CD 36-38). Tradycje wschodnich Kościołów chrześcijańskich są bardziej synodalne. Zob. kolegialność, sobornost’, Sobór Powszechny. Synod biskupów. Zgromadzenie biskupów, na którym są reprezentowane wszystkie konferencje episkopatów i które się zazwyczaj odbywa co trzy lata w Rzymie w październiku. Celem jego jest podtrzymywanie kolegialnej jedności między biskupami, a papieżem przez wspieranie go poradami w sprawach wiary, obyczajów i dyscypliny kościelnej (CD 5, CIC 342-348). Synod zebrany w roku 1987 omawiał rolę ludzi świeckich w Kościele, a zebrany w roku 1990 - formację kapłanów. W celu przygotowania Jubileuszowego Roku 2000 odbyły się synody różnych kontynentów: np. 233 biskupów wzięło udział w synodzie biskupów poświęconemu Ameryce (listopad/grudzień 1997), 191 biskupów uczestniczyło w Synodzie poświęconemu Azji (kwiecień/maj 1998). Zob. kolegialność, Konferencja Episkopatu. Synod diecezjalny. Oficjalne zgromadzenie kapłanów i osób świeckich, zwołane przez biskupa odpowiedniej diecezji; celem jego jest udzielenie pomocy biskupowi w rządzeniu tą diecezją (CIC 460-468; CCEO 235-242). Zob. biskup, diecezja, ordynariusz. Synod Quinisextum. Synod zwołany przez Justyniana II (cesarz 685-711), który odbył się w roku 691/692 w Konstantynopolu, w trullusie (gr. “sala z kopułą”) pałacu cesarskiego i stąd nazywany czasami “Synodem Trullańskim”. Miał się on zająć niektórymi sprawami kanonicznymi, co do których piąty i szósty sobór powszechny, czyli Sobór Konstantynopolitański II (553) i III (680-681) nie uchwaliły żadnych kroków dyscyplinarnych. Z tego powodu właśnie synod ten zwie się quinisextum (łac. “piątoszósty”). Zagadnienia prawne dotyczyły przeszkód małżeńskich, wieku święceń kapłańskich, małżeństw duchowieństwa i ubrań duchownych. Zakazano przedstawiania Jezusa pod postacią baranka, uważano bowiem, że jest to odchylenie monofizyckie. Była to również zapowiedź nadchodzącego obrazoburstwa. Z punktu widzenia wschodniego prawa kanonicznego synod ten jest jednym z najważniejszych, mimo że spotkał się ze sprzeciwem także na Wschodzie, a jego postanowienia, ze względu na antyłacińskie nastawienie, nigdy nie zostały w pełni zatwierdzone w Rzymie. Tylko Hadrian I (papież w latach 772-795) dał jego kanonom pewną aprobatę, kiedy mu je błędnie przekazano jako kanony Soboru Konstantynopolitańskiego III. Zob. islam, monofizytyzm, obrazoburstwo, Sobór Konstantynopolitański II, Sobór Konstantynopolitański III, źródła wschodniego prawa kanonicznego. Synod w Sardyce (ok. 343). Synod, który obradował w Sardyce (dzisiaj Sofia, stolica Bułgarii), a zwołany został przez cesarza wschodniego, Konstancjusza II (324-361), i jego brata, cesarza zachodniego Konstansa (ok. 323-350), by zaradzić rozłamowi między Wschodem i Zachodem, który powstał wskutek arianizmu i kwestii prawowierności św. Atanazego z Aleksandrii (ok. 296-373). Po przybyciu na miejsce większość biskupów wschodnich pod pretekstem świętowania zwycięstwa cesarza Konstancjusza przeniosła się do pobliskiego Filippopolis (dzisiaj: Płowdiw w Bułgarii). Przedstawiciele Zachodu pod przewodnictwem Rozjusza z Kordoby stwierdzili prawowierność Atanazego, a nawet Marcelego w Ancyry (obecnie: Ankara w Turcji), który zmarł ok. roku 374. Synod ten jest ważny także dlatego, że ogłosił kilka kanonów dyscyplinarnych, które dopuszczały odwołanie się do papieża (zob. DH 133-136). Zob. arianizm. modializm, prymat. Synod Trullański (691 r.). Zob. Synod Quinisextum. Syryjski Kościół prawosławny. Jest to nazwa Kościoła, któremu pomocy organizacyjnej udzielił Sewer (zm. 538), patriarcha antiocheński i teolog, ale przeciwnik Soboru Chalcedońskiego. Kościół ten - polemicznie nazwany “monofizyckim”, ponieważ sprzeciwiał się sformułowaniu soboru o dwóch naturach w

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

179

Leksykon teologiczny

Chrystusie (raczej niż samym dwom naturom) - tak naprawdę zwie się Kościołem “jakobitów” od imienia Jakuba Baradeusza (ok. 500-578). Pod naciskiem cesarzowej Teodory wyświęcony na biskupa Edessy w 542 r., Jakub wędrował po świecie, głosząc Ewangelię i udzielając święceń biskupom. Żeby uniknąć pochwycenia, ubierał się w łachmany; stąd właśnie jego przezwisko “Baradeusz” (syr. “człowiek w zniszczonym ubraniu”). Z nazwą “jakobici” spotykamy się po raz pierwszy na Soborze Nicejskim II (787), ale oni sami nazywają się Syryjskim Kościołem Prawosławnym. Ich przywódca rezyduje w Damaszku i nosi tytuł: syryjski prawosławny patriarcha Antiochii i całego Wschodu. Liturgia tego Kościoła, jedna z siedmiu znaczniejszych zachowanych w obrządku wschodnim, zwie się “zachodniosyryjską” (albo “antiocheńską”). Obrządek zachodniosyryjski jest niezwykle bogaty. Ma on przynajmniej siedemdziesiąt anafor eucharystycznych i wiele tekstów zmiennych dla innych obrzędów. Główną Liturgią Eucharystyczną jest liturgia św. Jakuba, która może sięgać czasów apostolskich. Zazwyczaj liturgię sprawuje się w językach narodowych: na Środkowym Wschodzie w języku arabskim, w Indiach - w języku malajalamskim, a w Stanach Zjednoczonych - w języku angielskim. Zob. anafora, edessa, jakobici, Kościół wschodni asyryjski, monofizytyzm, tradycja zachodniosyryjska. Systematyka łask. Rozumowa próba wyjaśnienia, jak się to dzieje, że absolutnie wolna wola Boga w udzielaniu łask oraz w uprzedzaniu decyzji człowieka nie przekreśla ludzkiej współpracy i odpowiedzialności. Zob. molinizm, przeznaczenie, semipalagianie, synergizm, teologia apofatyczna. Szabat (hebr. “odpoczynek”). Sobota - ostatni dzień tygodnia, kiedy to należy oddać cześć Bogu i powstrzymać się od pracy (Wj 20,10; 31, 1317). W dniu tym wspomina się fakt, że Bóg “odpoczął” po dokonaniu dzieła stworzenia (Rdz 2, 2-3; Wj 20, 11; 31, 17) i że Naród Wybrany został wyzwolony z Egiptu (Pwt 5, 15). Chrystus, występując przeciw zachowywaniu szabatu, które się stało ściśle legalistyczne (Mt 12, 9-14; Mk 2, 23-28; Łk 13, 10-17), wywołał sprzeciw, ponieważ głosił, że “Syn Człowieczy jest Panem także szabatu" (Mk 2, 28; zob. J 5, 2-18). Adwentyści Dnia Siódmego świętują sobotę jako swój dzień święty, podobnie jak to czyni Kościół etiopski (niechalcedoński). Zob. adwentyści dnia siódmego, chrześcijaństwo etiopskie, niedziela. Szafarz. Człowiek upoważniony do wykonywania funkcji duchownych w Kościele. Odpowiadającego mu terminu łacińskiego minister, którym się posługiwano we wspólnotach nie mających biskupa, używa się coraz częściej w Kościele katolickim. “Szafarzami Bożych tajemnic” Kodeks Prawa Kanonicznego nazywa duchownych mających święcenia wyższe, które ich uprawniają do udzielania sakramentów świętych (CIC 276; CCEO 369). Szafarze słowa (=ministri verbi; zob. Dz 6, 4; Kol 1, 23) oddają się głoszeniu Ewangelii, za co nie tylko papież i biskupi są odpowiedzialni (CIC 756), ale także kapłani, diakoni i inni, którym powierzono przepowiadanie i nauczanie (CIC 757-761; CCEO 608). Zwyczajnymi szafarzami Komunii św. są biskupi, kapłani i diakoni; nadzwyczajnymi szafarzami Komunii św. są ci ludzie świeccy, którym to zostało zlecone (CIC 910). W razie konieczności człowiek świecki może zostać uprawniony do udzielania chrztu, rozdawania Komunii św., głoszenia kazań i przewodniczenia Liturgii Słowa (CIC 920). Zob. biskup, celebrans, diakon, duchowieństwo, duchowny, kapłani, laikat. Szaleni dla Chrystusa. Grupa świętych, którzy cieszyli się uznaniem szczególnie - choć nie wyłącznie w Kościele wschodnim, a którzy na serio potraktowali słowa wypowiedziane przez św. Pawła: “My głupi dla Chrystusa” (1 Kor 4, 10; zob. 1 Kor 1, 18-19. 25; 3, 18-19; 2 Kor 6, 8; Mt 5, 11). Ten rodzaj życia świętych znamy już z Sentencji Ojców (Apophtegmata patrum). W języku greckim “człowiek głupi dla Chrystusa” jest określany wyrazem salos (prawdopodobnie z syryjskiego przekładu 1 Kor 4, 10 wyrazem saklas). Wśród Greków może najbardziej ulubionym z takich świętych jest legendarny św. Andrzej z Konstantynopola (X wiek?), którego życie łączy się z wielkim wschodnim świętem Opieki Bogurodzicy (Pokrow Bogomateri), związanym z płaszczem ochronnym Maryi. Krajem świętych szaleńców z prawdziwego zdarzenia jest Rosja, gdzie “głupi dla Chrystusa” nazywa się “jurodiwij”. Dla przykładu wspomnijmy św. Izaaka Zatwornika (zm. 1090) i św. Bazylego Błogosławionego (zm. 1552). Sposobem życia,

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

180

Leksykon teologiczny

który może uchodzić za czystą karykaturę świętości, tacy szaleni dla Chrystusa w sposób proroczy podważaj ą przyjęte przez społeczeństwo pozorne wartości i powierzchowną religijność wielu chrześcijan. Na Zachodzie wśród świętych znanych ze świętego szaleństwa znajdujemy św. Franciszka z Asyżu (ok. 1181-1226), św. Filipa Nereusza (1515-1595) i św. Benedykta Józefa Labrć'a (l 748-1783). Sprawa świętych szaleńców była natchnieniem dla klasycznych utworów literackich, takich jak: Blanquerna bł. Ramona Lulla (ok. 1233 - ok. 1315), Don Kichot Miquela de Cervantesa (1547-1616), Idiota Fiodora Dostojewskiego (1821-1881); bywali oni także wzorami różnych postaci występujących w utworach Aleksandra Puszkina (1799-1837) i Lwa Tołstoja (1828-1910). Zob. eschatologia, krzyż, literatura mądrościowa, niewrażliwość, sentencje Ojców, świętość, święty, theologia crucis. Szatan (hebr. “przeciwnik”). Rozumiano go najpierw jako przeciwnika, który knuje przeciw komuś intrygi (Hi 1, 6-2, 10), następnie jako diabła i w najwyższym stopniu złego przywódcę upadłych aniołów, który się stara zniweczyć Boży plan zbawienia ludzkości (Mt 13, 39; Mk 1, 13; 4, 15; Łk 10, 18; 13, 16; J 13, 2. 27). Pan Jezus zganił Piotra i nazwał go “szatanem", ponieważ się sprzeciwiał Jego Męce (Mk 8, 33). Zob. aniołowie, demony, diabeł. Szekina (hebr. “mieszkanie, miejsce zamieszkania”). Pełna chwały obecność Boga wśród nas. Stary Testament, chociaż nie używa tego wyrazu, pozwala go odnieść do namiotu spotkania na pustyni, gdzie się ukazała chwała Boża (Wj 33, 7-11; Lb 11, 16-25; 12, 1-10). W Talmudzie wyraz ten może być pełnym czci omówieniem zamiast imienia Boga. Czwarta Ewangelia używa pojęcia szekina, kiedy mówi o Wcieleniu Słowa, które “zamieszkało między nami”, a my “oglądaliśmy Jego chwałę” (J 1, 14). Zob. chwała, chwała Boża, talmud. Szema (hebr. “słuchaj”). Pierwsze słowo modlitwy, która w swojej pełnej postaci została utworzona z tekstów Pisma Świętego (Pwt 6, 4-9; 11, 13-21; Lb 15, 37-41), zaś w postaci krótszej wygląda w następujący sposób: “Słuchaj, Izraelu! Pan jest naszym Bogiem - Panem jedynym. Będziesz miłował Pana, Boga Twojego, z całego swego serca, z całej duszy swojej, ze wszystkich swych sił” (Pwt 6, 4-5). Chrystus przytoczył początek tej modlitwy, kiedy odpowiadał na pytanie uczonego w Piśmie o to, które jest największe przykazanie (Mk 12, 28-30). W pobożności żydowskiej Szema zajmuje pierwsze miejsce, podobnie jak Modlitwa Pańska w pobożności chrześcijańskiej. Zob. miłość 2, modlitwa. Szeol (etymologia niepewna). Miejsce w świecie podziemnym, gdzie, według myśli wcześniejszych ksiąg Starego Testamentu, wszyscy zmarli wiodą życie cieni (Rdz 37, 35; Lb 16, 30-34; Pwt 32, 22; Hi 3, 1319; 26, 5-6; Iz 14, 9-11). Należało pragnąć długiego życia na ziemi, ponieważ zmarli już nie mogą wychwalać Boga (Ps 6, 5; 88, 3-6. 11-12; Iz 38, 18). Zob. czyściec, eschatologia, niebo, piekło. Szkoła frankfurcka. Grupa uczonych związanych z uniwersytetem we Frankfurcie nad Menem, których krytyczne spojrzenie naukowe odkryło różne powiązania między naszym sposobem rozumienia, spodziewaną korzyścią i stworzenie rozumniejszego społeczeństwa przez uwolnienie poznania od władzy i manipulacji. Wśród wybitnych członków tej szkoły (która wywarła poważny wpływ na współczesną teologię) znajdują się: Theodor Adomo (1903-1969), Jurgen Habermas (ur. 1929), Max Horkheimer (18951973) i Herbert Marcuse (1888-1979). Zob. hermeneutyka, postmodernizm, teologia polityczna, teologia wyzwolenia. Szkoła historyczno-religijna. Grupa uczonych, w większości niemieckich, wśród których znajdowali się Wilhelm Bousset (1865-1920), Hermann Gunkel (1862-1932) i Richard Reitzenstein (1861-1931). Interpretując judaizm i chrześcijaństwo oraz ich pochodzenie, dowodzili oni wielu paralelnych zjawisk i źródeł w innych przekazach religijnych na Bliskim Wschodzie. Zob. religioznawstwo.

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

181

Leksykon teologiczny

Szkoły teologiczne. Różne grupy teologów, którzy badają i systematycznie przedstawiają dane Pisma Świętego i Tradycji w charakterystyczny dla siebie sposób. Ich metody i kryteria są uzależnione od miejsca prowadzenia wykładów (np. od uniwersytetu, klasztoru lub seminarium duchownego), od ich słuchaczy (np. seminarzyści, szeroka publiczność lub cały Kościół) i od upodobań filozoficznych (np. od arystotelizmu, egzystencjalizmu, platonizmu). W Średniowieczu wielkie szkoły teologiczne (augustynianizm, szkoła dominikańska, szkoła franciszkańska) były przeważnie powiązane z takimi nowymi uczelniami, jak uniwersytety w Bolonii, Cambridge, Kolonii, Krakowie, Neapolu, Oksfordzie i Paryżu i z takimi wielkimi mistrzami, jak franciszkanin, św. Bonawentura (1221-1274), dominikanie: św. Albert Wielki (1200-1280) i św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225-1274), a trochę później franciszkanie: bł. Duns Szkot (ok. 1265-1308) oraz William Ockham(ok. 1285-ok. 1347). W wieku XIX i XX szkoły teologiczne powiązały się podobnie z konkretnymi instytucjami (np. uniwersytety w Tybindze, w Chicago, Uniwersytet Gregoriański w Rzymie) lub z takimi postaciami, jak: Karl Barth ( 1886-1968), Hans Urs von Balthasar (19051988), Karl Rahner (1904-1984), Bernard Lonergan (1904-1984), Pauł Tillich (1886-1965). Zob. augustynianizm, neoscholastyka, neotomizm, nominalizm, scholastyka, skotyzm, tomizm, Tybinga i jej szkoły Sztuka umierania. Nauka rozwinięta w późnym Średniowieczu o tym, jak się powinni zachować chrześcijanie w obliczu śmierci. Książki na ten temat, np. dzieło Jana Gersona (1363-1429), cieszyły się wielkim powodzeniem i wpłynęły na przedstawianie śmierci w sztuce. Zob. śmierć. Ślady Trójcy Przenajświętszej. Zob. vestigia trinitatis. Ślub. Obietnica złożona Bogu dobrowolnie przez człowieka dorosłego, że spełni jakieś dobro, do którego nie jest zobowiązany przez Boże przykazania, prawo kościelne lub inne zobowiązania. Do wypełnienia takiego ślubu jest człowiek zobowiązany na mocy cnoty religii (zob. CIC 1191-1198). W Starym Testamencie śluby były znane (Kpł 27, 1-33; Pwt 23, 21-23; 1 Sm 1, 11), czasem je praktykowano nawet z tragicznymi skutkami (Sdz 11, 30-40). Możliwość składania ślubów podjął Nowy Testament (Dz 21, 2326). Śluby mogą być prywatne albo publiczne. Publiczne są wtedy, gdy sieje składa w obecności świadków, jak się to dzieje już podczas pierwszych (nieuroczystych) ślubów, które członkowie instytutów zakonnych składają zaraz po nowicjacie. Jeżeli śluby publiczne wiążą człowieka na całe życie, zwą się wieczystymi. Jeżeli go wiążą tylko przez pewien okres czasu, o ile nie są odnowione, nazywają się czasowymi. Śluby wieczyste uroczyste nakładają na ślubującego surowsze obowiązki, są uznawane jako takie przez upoważnioną władzę kościelną, a dyspensować od nich może tylko papież. Zob. czystość, nowicjat, posłuszeństwo, ubóstwo, życie zakonne. Śmierć. Ostateczny koniec naszego biologicznego istnienia, po którym dzieje naszego życia otrzymują wobec Boga pełny i nieodwracalny kształt (GS 18). Pismo Święte zauważa zarówno śmierć naturalną (np. Ps 49, 11-12; Iz 40, 6-7, jak śmierć będącą wynikiem grzechu (Rdz 3, 19; Rz 5, 12). Śmierć będzie ostatnim przeciwnikiem, którego trzeba pokonać przez uczestnictwo w zmartwychwstaniu Chrystusa (1 Kor 15, 26). Zob. cmentarz, dusza, pogrzeb 1, zmartwychwstanie umarłych. Śmierć Boga. Zob. teologia śmierci Boga. Śpiew. Śpiewane lub recytowane wypowiadanie poetyckich lub prozaicznych tekstów (często wziętych z Pisma Świętego) podczas sprawowania obrzędów liturgicznych. Praktyka ta jest spadkiem odziedziczonym po judaizmie. Nowy Testament przytacza chrześcijańskie hymny (np. Łk 1, 46-55; Flp 2, 6-11; 1 Tm 3, 16), które uprzedziły powstanie tych ksiąg Pisma. Hymny św. Efrema Syryjczyka (ok. 306-373) na święta kościelne i inne okazje liturgiczne zjednały mu tytuł “Harfy Ducha Świętego”. Wydaje się, że to dzięki św. Hilaremu z Poitiers (ok. 310-367) śpiew się rozszerzył ze Wschodu na Zachód. W obrządkach wschodnich liturgia jest zawsze śpiewana, a w wielu tradycjach są dozwolone co najwyżej instrumenty perkusyjne. Zob. liturgia, śpiew gregoriański.

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002

182

która jest raczej opisową niż normatywną.znamionuje się surowym i uporządkowanym pięknem. Jego zwolennicy. w jaki sposób kultura warunkuje świadomość.3025. W obrządku ambrozjańskim. Świadkowie Jehowy. dzięki któremu można ocenić inne kulturalne doznania i sposoby ich wyrażania. ND 19. manicheizm. którą założył w Stanach Zjednoczonych Charles Taze Russell (1852-1916). oikoumene. 17. 540-604). stwierdzał. 23. którego używał Bernard Lonergan (1904-1984) na oznaczenie tego. 15). często popadali w konflikt z prawem. Świadomość klasyczna. Wyrażenie. że pewna określona kultura jest normującym i wyższym kryterium.zwany też melodią prostą. 30. bronił ich Joseph Franklin Rutherford (1869-1941). Zob. postmodernizm. wielki post. Świat . wysłał Syna swego na świat (rozumiany jako ludzkość). prochem jesteś i w proch się obrócisz”. Bóg jednak kierując się miłością. stojący w jednym szeregu z trwałą chrześcijańską opozycją przeciwko gnostycznym odmianom dualizmu. Świadomość klasyczna przez całe stulecia panowała na Zachodzie. nadal stosowanym przez archidiecezję mediolańską. że wkrótce nastąpi drugie przyjście Chrystusa. 24). Środa Popielcowa i Wielki Piątek są obecnie jedynymi obowiązującymi dniami postu dla katolików rzymskich. Muzyka obrządku łacińskiego tradycyjnie przypisywana papieżowi Grzegorzowi I Wielkiemu (ok. millenaryzm. podczas którego wiernym posypuje się czoła lub czubek głowy popiołem wraz z napomnieniem: “Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię”. stosowanym na ogół na Zachodzie. jako że niedziele nie były dniami postnymi. Stał się on drugim przywódcą tej sekty. pokuta. że świat stworzony jest z istoty swej dobry. Sekta. ponieważ jego rytmika nie jest skomplikowana . sakrament. Gaudium etspes. 5. dualizm. W obrządku rzymskim. fundamentalizm. metody teologiczne. chociaż niekoniecznie utraciły one swoją wartość.Leksykon teologiczny Śpiew gregoriański. chrzestny. Zob. Zob. a która pierwotnie nosiła nazwę “Międzynarodowe Stowarzyszenie Badaczy Pisma Świętego”. Dokument ten.powinien być punktem pośredniczącym. Zob. teraz jednak ustępuje miejsca świadomości pluralistycznej. 31. Wyraz “świat” może też oznaczać regiony w których powinna być przepowiadana Ewangelia (Mk 6. 15. żeby go zbawić (J 3. post. Świadomość klasyczna jest rozwiniętą formą świadomości przekonanej. którzy nie uznają Chrystusa (J l. 34. która przybrała nazwę “Świadków Jehowy”. W obrządku rzymskim dodano 5 dni od Środy Popielcowej do następnej niedzieli włącznie. a wywrotowe wobec władzy cywilnej. że wielu klasycznych odpowiedzi nie można już dłużej uważać za jedyne wyjaśnienie wiary chrześcijańskiej. Świat. DH 800. dzięki czemu stwarza atmosferę modlitwy (SC 116-117). gnostycyzm. 14). Śpiew gregoriański . który się mógł przyczynić do jej upowszechnienia w Rzymie. w jej rozwoju od wiedzy naiwnej do filozoficznej. ale nadal interpretują Pismo Święte i dzieje świata w sposób osobliwy. charakteryzujący się nabożeństwem pokutnym. Wszechświat stworzony przez Boga (Mt 25. nastawieni wrogo do głównych Kościołów. Stali się oni mniej agresywni w sposobie działalności misyjnej. śpiew. Russel utrzymywał. wszechświat. W teologii oznacza to. 16. 9-11) i są nastawieni wrogo wobec Niego i wobec Jego naśladowców (J 8. a swoje poglądy głosił w “Strażnicy”. ponieważ kolejne sześć tygodni do Wielkanocy zawierało tylko 36 dni postu zamiast czterdziestu. Świadkowie chrztu i bierzmowania. Najdłuższym tekstem Soboru Watykańskiego VII była konstytucja pastoralna o Kościele w świecie współczesnym. czego przykładem może być użycie materii podczas sprawowania sakramentów (zob. 11).418). benedyktynowi Dom Prosper Guerangerowi (1805-1875). teologia wyzwolenia. Wydawnictwo WAM. 18-20. Wielki Post zaczyna się w poniedziałek pierwszego tygodnia po Środzie Popielcowej i pierwszy postny dzień Wielkiego Postu wypada w piątek tego tygodnia. Kraków 2002 183 . czysty poniedziałek. Zob. pluralizm. 14. J 17. lub “Pamiętaj.16-17). teologia polityczna.zamiast odgradzać Boga od ludzi . pierwszy dzień Wielkiego Postu. a nawet tych. Jego odrodzenie się w czasach współczesnych wiele zawdzięcza opatowi z Solesmes. Szatan jest księciem tego świata (J 12. Środa Popielcowa. Zob. paruzja.

Przy wejściu. do dzisiaj przypomina to oczyszczenie świątyni. Prorok Aggeusz oraz prorok Zachariasz zachęcali do budowy drugiej świątyni (520-515 przed Chr. hezychazm.ok. Ceremoniom kościelnym towarzyszy światło zapalonych świec. Pwt 12. zwykle świeca. synagoga. Od roku 1965 Kościół rzymskokatolicki. Kraków 2002 184 . Zob.9 jest mowa o tym. 22. Życie chrześcijan biegnie od świecy chrzcielnej. w Nairobi (1975). Po raz pierwszy zbudowano ją za panowania Salomona (ok. Światło. razem z trzema świecami symbolizującymi Trójcę Przenajświętszą (na ołtarzu). Wierni. Głównym celem Światowej Rady Kościołów jest wezwanie skierowane do wszystkich Kościołów. chociaż tam także uwzględniano rozróżnienie między niedostępną Bożą istotą. 1-13. w Vancouver (1983). czyli “Kopuła Skały”. 15-19). Dla muzułmanów jest to drugie najświętsze miejsce w świecie po El-Kaaba w Mekce. lub kilku kande- Wydawnictwo WAM. lub bryły wosku uformowane wokół knota i dające po zapaleniu światło. Równocześnie Światowa Rada Kościołów uważa siebie samą za tymczasową wyrazicielkę tej jedności i jako taka jest ona forum dla spotkań i współpracy między Kościołami chrześcijańskimi. 970 . często zapalają świece przed swym ulubionym świętym. wybudował wspaniałą trzecią świątynię.5). a Objawienie św. do kościołów wschodnich zwykle znajdują się stoliki na świece wotywne. zob. żeby mogli w wizji uszczęśliwiającej oglądać Boga. istota i energie. wiara i ustrój. Podczas Wigilii Paschalnej celebrans zapala paschał i wnosi do kościoła. ekumenizm. doroczne święto świateł obchodzone w połowie grudnia. zbudowana w Jerozolimie. który panował w latach 37-4 przed Chrystusem. którzy trzymają małe świece. Świece. że w nowej Jerozolimie normalne światło będzie zastąpione przez światło Boże (Ap 21. 930 przed Chr. chociaż nie jest członkiem Światowej Rady Kościołów. że bez szczególnego światła chwały rozum ludzki nie może zobaczyć Boga (zob. tradycja w tym miejscu umieszcza Abrahama składającego ofiarę z Izaaka oraz wniebowstąpienie Mahometa. kiedy przychodzą do kościoła. sprawności. aż do świec używanych przy pogrzebie. 1-31). Świątynia Jerozolimska. DH 895). i jedyne miejsce. w Canberra (1991) i w Harare (1998). Świątynia. w Uppsali (1968). W dzień i w nocy światło. Zjednoczenie Kościołów. islam. Jerozolima. Na Zachodzie na ogół interpretowano to światło jako stworzoną nadprzyrodzoną cnotę. Zob. prawosławnej i protestanckiej. pali się przed tabernakulum.). wizja uszczęśliwiająca. 23. W Psalmie 36. lub dwunastoma świecami (symbolizującymi Dwunastu Apostołów) na jednym. Światowa Rada Kościołów. Na Wschodzie utożsamiano światło to z Bogiem. dialog. Ezd 3.Leksykon teologiczny Światło chwały. która ma siedzibę w Genewie. Kościół 1. poprzez świecę pierwszokomunijną. Herod Wielki. należy 314 Kościołów z rozmaitych tradycji chrześcijańskich: anglikańskiej. 1-9. 1 Mch 1. 2 Mch 6. ma z nią regularne kontakty za pośrednictwem Wspólnej Grupy Roboczej. Przeciwko błędom przypisywanym begardom i beginkom Kościół nauczający określił. w New Dehii (1961). Po jej zbezczeszczeniu przez króla Antiocha Epifanesa w roku 167 przed Chrystusem (Dn 9. 31. a przekształcającą Bożą energią. “przedpokój”). 41-64. 36-59). Główna świątynia żydowska. zwanym narthex (gr. by zmierzały do widzialnej jedności w wierze i w jednej eucharystycznej wspólnocie. 1-6) Juda Machabeusz dokonał jej oczyszczenia i ponownego poświęcenia (l Mch 4. 11. Hannuka. Walce.. zawierającym konsekrowane hostie. którego potrzebują ludzie będący w niebie. w którym można było składać ofiary (zob. Na Wschodzie ludzie zapalają świece przed ikonami. w Evanstone w Stanach Zjednoczonych (1954). Do Światowej Rady Kościołów. Zob. Na jej miejscu stoi meczet Al Aqsisa. że w Bożym świetle widzimy światło. którą zburzyli Rzymianie w roku 70 po Chrystusie. Ta świątynia została zburzona przez Babilończyków w roku 586 przed Chr. Jana mówi nam. Śpiewa trzykrotnie “Lumen Christi!” (Światło Chrystusa) i dzieli się światłem z wiernymi. które się ukształtowało wskutek zlania się “Ruchu Wiary i Ustroju” z “Życiem i Pracą” podczas spotkania w roku 1948 w Amsterdamie. która przekształca nasz umysł. 2-7. Spotkania ogólne odbyły się w Amsterdamie (1948). czyli duże lichtarze przed ikonostasem zapalane są przed Liturgią Eucharystyczną. palamizm. Ag 2. “Manoualia”. Zob.

20. konsekracja. Kraków 2002 185 . W Starym Testamencie kodeks świętości (Kpł 17-26) zachęca Izraelitów. 15. czyli takich. l. Świętokupstwo. a przed Liturgią Eucharystyczną. Przykładem może być profanacja kościoła. Znieważenie osób Bogu poświęconych. Sobór Florencki (1439) nauczał. Ta różnica była jednym z pretekstów do schizmy między Wschodem a Zachodem w roku 1054. że zarówno chleba przaśnego jak kwaszonego można używać podczas sprawowania Eucharystii (zob.ornat. Świętość. tylko Bóg jest święty. Eucharystia. symonia. że są azymitami. we Mszy świętej w obrządku łacińskim używa się chleba niekwaszonego. 3). 14). Święto. Pawła zarówno cały Kościół. Obydwaj otrzymują księgę Ewangelii.używają do konsekracji chleba kwaszonego. Po święceniach diakon otrzymuje stułę. Rdz 19.Leksykon teologiczny labrach. “całkowicie inny” niż ludzie i święty w sposób niemożliwy do opisania (zob. czyli pastorał. mitrę i krzyż pasterski. Arcybiskup Leon z Abhrydy oskarżył katolików rzymskich o to. który jest symbolem jego władzy nauczania. Najświętszy Sakrament. jak Wielkanoc i Zesłanie Ducha Świętego. Świece z uroczystości Wielkiego Piątku są zabierane i przechowywane w domu. kalendarz liturgiczny. Przymiot bytu. Biskup po święceniach otrzymuje pierścień. miejsc i przedmiotów. 18. biskup. które nam przyniósł Chrystus. następuje przez nałożenie rąk i wypowiedzenie przepisanej formuły. pascha. Przaśniki (po grecku azymoi = bez kwasu) to cienkie. a kapłan . lub “spalanie się” w służbie wspólnocie. 23. kapłanami (prezbiterami) lub biskupami. Zob. Dzień szczególnego obchodu liturgicznego w kalendarzu liturgicznym. Ściśle mówiąc. 1 Kor 5.oprócz Ormian i maronitów . diakon. DH 1303. Wydawnictwo WAM. Święcenia. 12. ikonostas. Ponieważ Ewangelie synoptyczne opowiadają. Świece symbolizują całkowite oddanie. 3. Wszyscy chrześcijanie wschodni . kapłani. Zdaniem św. a kapłan także kielich i patenę. Święto Przaśników. Zob. Sobór Florencki. 34. podczas którego kandydaci stają się diakonami. podobnie jak katolicy na Zachodzie zabierają do domu palmy w Palmową Niedzielę. kradzież kielichów mszalnych albo puszek przeznaczonych do przechowywania Najświętszego Sakramentu. które Żydzi jedli podczas siedmiodniowego święta będącego wspomnieniem ich wyjścia z Egiptu (Wj 12. 6. niekwaszone pieczone placki (por. sakrament święceń. wydarzeń świętych. Janem. 26). a mimo to jest On źródłem całej naszej duchowej i moralnej doskonałości. zmartwychwstanie Chrystusa. by byli świętymi. niedziela. 7). 17. ponieważ ich Bóg jest święty (Kpł 19. 19). ND 1508). który całkowicie spełnia cel swego istnienia i dzięki temu jest sam w sobie zjednoczony. 2. 7). prezbiter. czyli że używają do konsekracji chleba niekwaszonego. tabernakulum. Mk 14. Boże Narodzenie i dni poświęcone wspomnieniom świętych) zawsze się obchodzi w tym samym dniu. jak pojedynczy chrześcijanie . ikona. 5). Łk 22. Można także mówić o świętości miejsc. 16-17. W niedzielę wspominamy zmartwychwstanie Chrystusa. 28. które się zaczyna pod koniec Liturgii Słowa. Z powodu fermentacji kwaszony chleb nabrał znaczenia zepsucia (Mt 16. Świętokradztwo. Udzielanie tego sakramentu. triduum wielkanocne. że Ostatnia Wieczerza odbyła się w pierwszy dzień święta Przaśników (Mt 26.to świątynia Ducha Świętego (1 Kor 3. 6. Zob. a znowu chrześcijanie wschodni otrzymali przezwisko prozemitów. na Wschodzie zwie się ją często “Dniem ósmym” albo pierwszym dniem nowego stworzenia. 19. następnie siada na tronie. a także przemoc względem osób wiodących życie konsekrowane. 18). według którego Ostatnia Wieczerza i ukrzyżowanie nastąpiły zanim się zaczęło święto Przaśników (J 13. Komunia święta. Zob. Większość Kościołów wschodnich jednak idzie za św. którzy do konsekracji używaj ą chleba kwaszonego. Zob.15. szabat. ponieważ jest On “Tajemnicą budzącą przerażenie i zachwyt” (Mysterium tremendum etfascinans). Obrzęd liturgiczny. Święta ruchome to takie. Iz 6. ingres. których daty się zmieniają każdego roku. dwanaście świąt. Święta nieruchome albo stałe (np. Zob.

Paweł zwraca się do wspólnot chrześcijańskich jako do “świętych” (2 Kor 1.np. Najświętszy Sakrament. 1 Kor 6. 4. która kładzie nacisk na to. 104. błogosławieństwo eucharystyczne. niebo. świece. lub szafka. Matthias Scheeben (18351888) i inni mówili o objawieniu tajemnic i prawd Bożych (w liczbie mnogiej!). 3. Ozdobna skrzynka. donatyzm. że go nieustannie wspiera świadectwo wiary oddanych mu heroicznie niektórych członków. w wyrażeniu “tajemnicze zabójstwo”). 1) albo do “powołanych świętych” (Rz 1. 2. ponieważ są one pobłogosławione przez Boga i Jemu poświęcone. To nie umysł ludzki obejmuje myślą Boga. 10-11. Niekiedy chrześcijanie . trisagion. Kol 1. 25. sed absconditus (łac. a zarazem artykuł wiary oparty na najwcześniejszych wyznaniach wiary (DH 1-2. przymierze. uświęcenie. przekracza ludzki rozum i ludzkie pojmowanie. chociaż została nam objawiona w Chrystusie. Niewykluczone. Zob. mający na celu zbawienie człowieka. uświęcenie. Zob. Prawda polega raczej na tym. Kościół walczący. sprawiedliwość pierwotna. Tabernakulum (łac. konsekracaja. Wyraz ten nie oznacza sprawy po prostu niejasnej albo niemożliwej do wyjaśnienia (tak jak np. czyli przenośnej świątyni. Jedna z głównych cech znamiennych dla Kościoła i jego członków. 2). a objawiony przez Jezusa Chrystusa (Rz 16. świętych obcowanie. a mimo to (z powodu wielu grzechów popełnianych przez chrześcijan) potrzebuje on stale oczyszczenia (LG 8). Tajemnica. Niektórzy z nich bywają po śmierci oficjalnie uznani za wybitnie świętych (SC 8. wiatyk. Człowiek wezwany do pełnej osobowej doskonałości lub już teraz cieszący się tym stanem w życiu wiecznym z Bogiem. “namiot”). beatyfikacja. Wszyscy ochrzczeni chrześcijanie otrzymują powołanie do świętości (LG 3942). koinonia. ND 131-136). czyściec. szekina. w której Arkę Przymierza. Ef 1. Zob. cechy Kościoła. święty.zbyt mocno podkreślali świętość Kościoła jako instytucji. LG 5051). którzy “nawiedzają” Najświętszy Sakrament. Zob. a mimo to ukryty”). że ze względu na obecne pielgrzymowanie Kościół stał się święty przez Ducha Bożego. 26-27. oraz do adoracji przez tych. 5. Teologia protestancka poszła za twierdzeniem Lutra: Deus revelatus. 25-27). 41-43. Tabernakula chrześcijańskie nawiązują do tabernakulum żydowskiego. w innych w bocznej kaplicy. 9. 4. Świętość Kościoła. 2. Tajemnicza rzeczywistość Boga. Przez Ofiarę. doskonałość. lecz Bóg obejmuje ludzki umysł. 11. 5. że Bóg jest niedostępny. 7. religie tajemne. Prawosławie uprawiało swoją teologię apofatyczną. Zob.Leksykon teologiczny obrzędów. W wieku XIX Sobór Watykański I (DH 3015-3020. lub przynajmniej światełko elektryczne. Świętość pierwotna. prawa i przymierza. 19). zajaśnieje promienistą świętością (Ap 21. Zob. donatyści . 3). pism. “Bóg objawiony. 1 Kor 1. kanonizacja. 9-10). 111. świętość. Kraków 2002 186 . łaska. świętość Kościoła. którą złożył Chrystus. w której przechowywane są konsekrowane hostie. Święty. kanonizacja. Ef 5. Zob. Leon Bloy (1846-1919) napisał o życiu: “Jedyną smutną rzeczą jest brak miłości Boga i brak świętości”. Przy końcu świata Kościół niebieski. ND 1-5. dyptychy. Tajemne religie. chwała. przechowywano podczas wędrówki przez pustynię. że pierwotnie termin ten oznaczał więź chrześcijan między sobą i z Chrystusem przy sprawowaniu Eucharystii. hagios. symbolizującą Bożą obecność. trisagion. Teologia nowsza razem Wydawnictwo WAM. 22. W niektórych kościołach tabernakulum znajduje się za ołtarzem głównym. używane do udzielania Komunii św. kult świętych. Zob. chorym i umierającym. Św. doskonałość. 2. święty. Jedność duchowa między Chrystusem oraz wszystkimi chrześcijanami znajdującymi się w niebie (albo jeszcze cierpiącymi w czyśćcu) lub żyjącymi na ziemi (LG 49-50). lecz plan Boga miłującego. 10-39. przez Ducha Świętego i przez chrzest święty cały Kościół został uświęcony (Rz 5. 9. Tabliczki modlitewne. do błogosławieństwa eucharystycznego. Świętych obcowanie. Eucharystia. nowe Jeruzalem. Pali się przed nim świeca.

Założycielem jego był Lao-Tse. 6) oraz “Duchem Chrystusa” działającego poprzez proroków Starego Testamentu (1 P 1. System ten został później rozwinięty przez Czuang Czou (ok. że jest wspólne Ojcu i Synowi. 10-12). do Chrystusowego poddania się tajemnicy zła przez śmierć na krzyżu. Kraków 2002 187 . w jaki ludzie powinni porządkować swoje życie zgodnie z Tao. którym się posługuje nauka o Trójcy Przenajświętszej. cierpień i innych trudnych spraw w naszym świecie. chińskiego kierownika archiwum państwowego. 20) oraz “Tchnieniem Syna” (Ga 4. Nowy Testament nazywa Ducha Świętego “Tchnieniem Ojca" (Mt 10. GS 22). który jest Początkiem pochodzącym od Innego.ułatwił kształtowanie się chińskiej historii i kultury. Przyjmuje się. Taoizm (chin. Termin odnoszący się do Ewangelii św. który jest Początkiem bez początku i Przyczyną bez przyczyny. “pouczenie”). wtajemniczenie. Zob. jakie nastąpiły podczas panowania dynastii Czou (ok. Sobór Watykański II i encykliki Jana Pawła II sprzyjają raczej wyrazowi “tajemnica” (=mysterium) niż “tajemnice” (-mysterid) Boże.). konfucjanizm. który nam sam siebie objawia. Tajemnica zła. zmartwychwstanie Chrystusa. Na Soborze Lyońskim II (1274) i na Soborze Florenckim (1439) sprecyzowano. że postawy ludzi i ich prowadzenie się będą zgodne z pierwotną zasadą. System wierzeń religijnych i przekonań filozoficznych. przez inne sakramenty oraz przez całe swoje życie (SC 6-10. w jaki Duch Święty pochodzi od Ojca i od (lub poprzez) Syna. haggada. Istnieją dwie wersje Talmudu: Talmud palestyński i dłuższy Talmud babiloński. Zob. 3-4. c. który mimo że jest nieskończenie dobry i wszechmocny. dzieje zbawienia.). 8). a może nawet o wiele wcześniej. Zbiór przekazów żydowskich zawierający Misznę (pouczenie ustne) oraz Gemarę (rozważania dyskusyjne nad Miszną). Rz 6. kiedy to moce zła zostaną ostatecznie przezwyciężone (1 Kor 15. 369-286 przed Chr. jaki Bóg okazuje naszej stworzonej wolnej woli. przede wszystkim przez Jego śmierć. do szacunku. tajemnica Boga w trzech Osobach. w której Tao zostało uznane za jedyną drogę ostatecznej rzeczywistości -innymi słowy. że Duch Święty Wydawnictwo WAM. Zob. buddyzm. 1127 . obydwa zostały zebrane w V stuleciu po Chrystusie. Na tle przewrotów społecznych. odkupienie. Zob.Leksykon teologiczny z oficjalnym nauczaniem Kościoła kładzie nacisk na jedność Boga. za coś immanentnego w rozwoju wszechświata (zasada porządkująca ponad wszelkim życiem) i za sposób. który . “O pierwszej zasadzie świata i o jej wpływie”). zob. Większość teologów Kościoła greckiego jednak odmawia Synowi udziału w pochodzeniu Ducha Świętego. Talmud (hebr. 1 Kor 11. teologia apofatyczna. 24-28). a Tchnieniem Syna. do chwalebnego końca naszego świata (Rz 8. “jedna zasada”) albo bycie przyczyną bez przyczyny Ojca.razem z konfucjanizmem i buddyzmem . że Duch Święty jest “Tchnieniem" Obydwu i wprowadza rozróżnienie między tchnieniem “czynnym” i “biernym”. kiedy mówi o sposobie. teodycea. teologia apofatyczna. Teologia łacińska dodaje. mianowicie od Ojca. Wielkanoc. Tajemnica Boga. 18-23). “właściwa droga”). Karl Rahner (1904-1984). 256 przed Chr. Eucharystię.ok. Mamy do dyspozycji tylko częściowe rozwiązania: odwoływanie się: a. że jest on autorem Lao Teh Czing (chin. w którym chrześcijanie mają udział przez chrzest. że harmonię można osiągnąć tylko pod warunkiem. właśnie dlatego. taoizm uczył. tajemnica wielkanocna. Tchnienie. Tchnienie czynne. co jest tytułem honorowym (Mądry Starzec) dla Li. Dzięki temu Kościół łaciński odróżnia między Tchnieniem Ojca. tajemnica. który żył około 600 roku przed Chrystusem. nie stanowi nowej Osoby. Zob. Dla Rahnera istnieje ostatecznie tylko jedna tajemnica. zmartwychwstanie i wniebowstąpienie (SC 5. Tajemnica Wielkanocna. Odkupienie dokonane przez Jezusa Chrystusa. ponieważ mogłoby to osłabić “monarchię” (gr. natomiast Tchnienie Bierne jest inną nazwą dla Ducha Świętego. b. ale zawierają materiał o wiele wcześniejszy. który poprzez zbawcze dzieło Chrystusa i posłannictwo Ducha Świętego zaprasza nas do udziału w życiu Bożym. 23-26). pozwala na tak wiele grzechów. Jana (J 3. przebóstwienie.

objawieniu i różnorodności czynów zbawczych jest On nieustannie zainteresowany naszym dobrem. Teofania (gr. pluralizm. Zob. W jaki sposób ludzie wierzący potrafią wytłumaczyć cierpienie człowieka niewinnego i wierzącego? Oświęcim. że bardzo często to ludzi trzeba by posadzić na ławie oskarżonych za to. Św. czy zdają sobie z tego sprawę. Hiroszima i inne przykłady tajemnicy nieprawości we współczesnych czasach sprawiły. Chrystocentryzm. 2 Kor 5. ND 321-322). Sdz 13. monofizytyzm. Sobór Chalcedoński. 749) używali tego wyrazu w znaczeniu całkiem prawowiernym. a w najbardziej ostrej postaci pojawiło się w opuszczeniu Jezusa na krzyżu (Mk 15. żeby wyrazić czyny Boga-Człowieka. Widzialne ukazanie się Boga. 14. które podkreśla. Przymiotnik utworzony przez Pseudo-Dionizego Areopagitę (ok. antropocentryzm. że Chrystus jest Objawicielem i Zbawcą wszystkich ludzi bez względu na to. odpowiedź tymczasową możemy dostrzec w sposobie. Ponieważ czekamy na paruzję. monoteleci. 9. 22). opowiada jednak o teofaniach. teologia naturalna. czy nie (J 1. który wszystko systematycznie skupia na Bogu. Teandryczny (gr. Przesadny antropocentryzm zapomina o Bogu albo Go nawet całkowicie usuwa. że w okrutny sposób nadużyli swojej wolności. 12. to skąd pochodzi zło na świecie i co ono oznacza? Pytanie to jest starsze niż księga Hioba. Zob. w jaki sam Jezus cierpiał z nami i za nas. Jezusa Chrystusa. “usprawiedliwienie Boga”) Termin wprowadzony przez filozofa Gottfrieda Wilhelma Leibniza (1641-1716) w odpowiedzi na zarzuty Pierre'a Bayle'a ( 1647-1706). Iz 6. jakoby Chrystus miał odpowiednio albo jedną (boską) naturę.Leksykon teologiczny jest Tchnieniem Ojca i Syna. Niektórzy posługują się tym wyrazem w znaczeniu monofizyckim i monoteleckim. Maksym Wyznawca (ok. który ludzkie istnienie. Mimo to pozostaje fakt istnienia tajemniczego i niezasłużonego cierpienia. 9. Stary Testament wprawdzie powtarza. 1300. W przeciwieństwie do deizmu natomiast teizm głosi. W przeciwieństwie do panteizmu. stała się ona mianowicie synonimem teologii naturalnej. W dwóch naturach (i przez nie) oraz w dwóch wolach (i przez nie). Można słusznie powiedzieć. Bóg. chrześcijanie anonimowi. We Wydawnictwo WAM. Jan z Damaszku (ok. Mimo wielu różnic. 6. Immanuel Kant (1724-1804) jasno odróżniał między teizmem a deizmem. communicatio idiomatum. albo tylko jedną (boską) wolę. Ewangelie opowiadają o pewnego rodzaju teofaniach podczas chrztu Jezusa i podczas Jego przemienienia (Mk 1.ok. 21. 2-8). 580-662) i św. “ukierunkowanie na człowieka”). jedna boska Osoba Chrystusa dokonuje czynów bożo-ludzkich. “bożo-ludzki”). ponieważ Bóg stworzył człowieka na obraz i podobieństwo swoje (Rdz 1. islam i judaizm można uznać za religie teistyczne (NA 3-4). 5-9. Dz 4. teizm nie kładzie aż tak wielkiego nacisku na Bożą immanencję. osobowego Boga. które ani nie są od siebie oddzielone. że to pytanie odżyło. że Bóg jest nie tylko odległym Stwórcą. chrześcijaństwo. ani ze sobą wymieszane. Równocześnie jednak wyłączny teocentryzm jest także nie do przyjęcia. Obecnie wyrazu “teodycea” używa się często w znaczeniu szerszym. Zob. 675 . relacje między osobami Boskimi. Zob. Sobór Florencki. tajemnica zła. Ralph Cudworth (1617-1688) jest prawdopodobnie twórcą tego wyrazu. który po raz któryś tam z kolei postawił pytanie: Jeżeli Bóg jest wszechdobry i wszechmocny. 14). 20. 26-27). filioque. doświadczenie i wartości uważa za swój kierunek i przewodnika. W odniesieniu do chrześcijaństwa i innych religii podejście teocentryczne (które często kładzie zbyt wielki nacisk na pluralizm i jednakową wartość jakiejkolwiek wiary w Boga) często się przeciwstawia podejściu chrystocentrycznemu. Platonik z Cambridge. Teizm (gr. 18-19). pochodzenie osób boskich. 17-23. “objawienie Boga”). Sobór Lyoński II. paruzja. że nikt nie może Boga zobaczyć i pozostać żywym (Wj 19. 500). 33. a “Słowo stało się Ciałem” (J 1. Wiara w transcendentnego. “Bóg”). “ukierunkowanie na Boga”). Drezno. cierpienie Boga. będących razem jedną przyczyną (DH 850. 33. Kraków 2002 188 . Teodycea (gr. 34). Teocentryzm (gr. Sposób myślenia. 1-6. żeby Boga utożsamiać ze światem. Zob. 9-11. przez cuda). 1-5). 34. który stwarza i utrzymuje w istnieniu nasz świat oraz działa w nim w szczególny sposób (np. jakie przeżył Mojżesz i inni (Wj 3. Często przeciwstawia się go antropocentryzmowi (gr. ale także dzięki opatrzności.

rozwinięta przez czarnoskórych chrześcijan. jakim jest naród żydowski. jak Jan Kalwin (1 509-1564) usiłowali ustanowić Boże rządy odpowiednio w Zurychu i Genewie. “nauka o Bogu”). Kierunek teologiczny z IV w. za sedno wszelkiej prawdziwej teologii uważają kontemplację Trójcy Przenajświętszej. że Słowo stało się Ciałem. a w szczególności czerpie z takich dyscyplin. dążąc jednak także do teorii (gr.podobnie jak w klasycznej chrystologii odgórnej . filozofia. teologia antiocheńska. teologia systematyczna. często układane z okazji koronacji. np. Teologia afroamerykańska. ale też niosło ze sobą sankcje cywilne.Leksykon teologiczny wczesnym Kościele epifanię albo objawienie się Chrystusa poganom (Mt 2. epifania. Wobec Bożych tajemnic teologia zawsze “poszukuje" i nigdy nie dociera do ostatecznych odpowiedzi ani definitywnych spojrzeń. 1021 -1085). Atanazego Aleksandryjskiego (zm. teologia misyjna.ok. Zarówno Ulryk Zwingli (1484-1531). 110). 215). 37 . patrystyka. a nawet że trzeba ich utożsamiać z bóstwami. ok. Prawo izraelskie (np. symfonia. kontemplacja”). 1-12) nazywano teofanią i tego wyrazu używa się do dzisiaj na Wschodzie. przeżycie religijne. chrystologia “logos-sarks”. eklezjologia. chrystofania. teologia polityczna. którzy cechuj ą się troską o duchowość.ok. objawienie. że ich przywódcy zostali obdarzeni Bożym autorytetem. Psalmy 2. Chrześcijanie wschodni. “oglądanie. Zob. teologia pastoralna. chrystologia odgórna. chrystologia. Orygenesa (ok. Pismo Święte interpretowano w niej w sposób alegoryczny i . niektóre z nich są tutaj podane. Wiele narodów starożytnych wierzyło.skupiano się na tym. z bardzo wyraźnym zabarwieniem egzegetycznym. W cesarstwie bizantyńskim na władcę patrzono jako na obraz Chrystusa Pantokratora (gr. teologia negatywna. zwinglianizm. historia. teologia maralna. Pantainosa (zm. hermeneutyka. Wśród wielu sławnych przedstawicieli teologii aleksandryjskiej wymienia się św. teologia fundamentalna. islam. teologia apofatyczna. 150 . sens Pisma Świętego. Teologia jako fides ąuaerens intellectum (łac. Grzegorza VII (ok. wysławiały Boże panowanie ukazywane i wykonywane przez króla (np. która posuwała się poza pro- Wydawnictwo WAM. Kładł on nacisk na dosłowne i historyczne wyjaśnianie Pisma. Teokracja (gr. 313-398) i św. teologia pozytywna. Teologia antiocheńska. nawet karę śmierci. 45. teologia feministyczna. 444). teologia afroamerykańska. Wyraz teokracja utworzył Józef Flawiusz (ok. której początkiem była istniejąca pod koniec II wieku po Chrystusie szkoła katechetyczna w Aleksandrii. Po śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa teokracja się pojawiała nie tylko w nowych ruchach religijnych. ale także w samym chrześcijaństwie. “Wszechpanujący”). związany ze wspólnotą chrześcijańską w Antiochii. chwała. 373). duchowość. Dzieli się ona na wiele gałęzi i dziedzin. Szkoła teologiczna. apologetyka. Zob. takich jak islam. ich przykład naśladował purytański Lord Protektor Oliver Cromwell (1599-1658). Teologia aleksandryjska. Didyma Ślepego (ok. dekalog. 185 . teologia katafatyczna. św. Jej zwolennicy sprzeciwiali się rasistowskiemu i wyłącznie “białemu” interpretowaniu wiary chrześcijańskiej. teologia biblijna. wtajemniczenie. Zob. 254). św. Rządy prowadzone przez samego Boga albo przez Bożych przedstawicieli. pantokrator. Kościół i państwo. Na Zachodzie metodyczna próba zrozumienia i wytłumaczenia prawdy objawionej. jak historia i filozofia. teologia wyzwolenia. teologia polityczna. Kraków 2002 189 . Cyryla Aleksandryjskiego (zm. teologia feministyczna. z teologią feministyczną i z rozwiniętą w Ameryce Łacińskiej teologią wyzwolenia.ok. Zob. Zob. “panowanie Boga”). kalwinizm. a na państwo jako na obraz porządku niebieskiego. Klemensa Aleksandryjskiego (ok. Teologia (gr. oraz podkreślano boską naturę Chrystusa jako Człowieka. popierali walkę o prawa społeczne i łączyli siły z ruchami o podobnym charakterze. teologia dogmatyczna. a będąca następstwem kierowanego przez Martina Lutra Kinga (1929-1968) ruchu na rzecz praw obywatelskich. Dziesięć Przykazań) nie tylko wyrażało wolę Bożą. 100) i zastosował go do klasycznego przykładu. orygenizm. chrystologia oddolna. lub królewskiego ślubu. Teokratyczne elementy można odnaleźć w reformach papieża św. Północnoamerykańska szkoła teologiczna. Psalmy królewskie. monofizytyzm. “wiara szukająca zrozumienia”) posługuje się środkami rozumowymi. 190).

theologia gloriae. znakami. Edessa. warunkami. chrystologia odgórna. teologia negatywna. wreszcie przekazywaniem (w tradycji Kościoła i w pismach natchnionych) doznań związanych z objawieniem się Boga. który się zajmuje sprawami podstawowymi. Zob. literalne. jak przymierze. Jana Chryzostoma (ok. który by nie uwzględniał struktur podtrzymujących męską przewagę. Zob. egzegezie i życiu Kościoła. chrystologia oddolna. tradycja. klasycznie opisane przez św. Teologia chwały. Mający duże znaczenie ruch w teologii protestanckiej w latach dwudziestych. trzy rozdziały. protestantyzm liberalny. Zob. chrystologia “logos-anthropos”. w co wszyscy wierzą. natchnienie biblijne. a punkt szczytowy osiągnęła w nauczaniu św. hermeneutyka. lubowała się w paradoksach (np. istota i energie. w świetle całej historii chrześcijaństwa i zmieniających się warunków życia w naszych czasach (OT 16). noc ciemna. teologia. 312). przesłanki wiary. Wiedza o Bogu nigdy nie jest czysto intelektualna. teologia polityczna. teologia afroamerykańska. 395) w jego Życiu Mojżesza. “dwie natury”). dzięki którym wiara w Jezusa Chrystusa i przez Niego staje się rozumna. Każde nasze twierdzenie o Bogu musi być ograniczone przez odpowiednie zaprzeczenie i przez uznanie. objawienie. teologia dogmatyczna. Kładzie ono nacisk na niewspółmierność wszystkich naszych wysiłków zmierzających do opisania absolutnej tajemnicy Boga. a przez uwydatnienie Jego pełnego człowieczeństwa częściowo uprzedzali współczesną chrystologię oddolną. który studiował w Edessie. które sprawiają.Leksykon teologiczny ste. Zob. lecz domaga się zbliżenia do Boga przez moralne i religijne oczyszczenie. Kraków 2002 190 . teologia. ok. Dział teologii zachodniej. 393-466). Główna gałąź teologii. Zob. 336) oraz Diodor z Tarsu (zm. by z Pisma Świętego wyprowadzić jednolite orędzie dla czasów nam współczesnych. Teologia antiocheńska była narażona na niebezpieczeństwo wyrażenia zgody na dyofizyzm (gr. przeczący”). że teologii antiocheńskiej kształt nadał św. 347-407). Każda teologia. wiara. znaczenie tekstu. 330 ok. Poszczególne teologie biblijne rozwijają takie zagadnienia ze Starego i Nowego Testamentu. Teologia apofatyczna (gr. że podkreślała nieskończoną jakościową różnicę między Bogiem a ludźmi. które nie uwzględniały żadnej rozumowej syntezy. Zob. rozwinął jąśw. Zob. nestorianie. obietnica. która czerpiąc dane objawienia z Pisma Świętego i Tradycji. często tłumaczone jako teologia negatywna. że się człowiek otwiera na to objawienie Boże. Zazwyczaj się uważa. Lucjan z Antiochii. a szczególnie objawieniem Bożym w dziejach Izraela i w życiu Jezusa Chrystusa. któremu przewodził Karl Barth (1886-1968) i który się całkowicie różnił w poglądach od przeważającego protestantyzmu liberalnego. ponieważ jej zwolennicy w niewłaściwy sposób zestawiali w jednej Osobie Jezusa Chrystusa boską i ludzką naturę. “negatywny. proroctwo albo dzieje zbawienia. Współczesne próby odnowienia tej dyscypliny zmierzają do ustawienia tego. Wydawnictwo WAM. ok. Podstawowe pojęcie w teologii Wschodu. teologia wyzwolenia. męczennik (zm. sens Pisma Świętego. Podejście do teologii (rozwinięte głównie w Stanach Zjednoczonych po roku 1968) protestujące przeciw długotrwałej przewadze mężczyzn w teologii. teologia systematyczna. Teologia dialektyczna. usprawiedliwienie. Teologia fundamentalna. teologia aleksandryjska. dogmat. Grzegorza z Nyssy (ok. Teologia biblijna. Domaga się ono czasami między innymi święceń kapłańskich dla kobiet i posługiwania się językiem. teologia katafatyczna. Teodora z Mopsuestii (ok. 390). apologetyka. że Bóg w sposób nieskończony przekracza wszelkie nasze kategorie. Eustacjusz z Antiochii (zm. Teologia feministyczna. 350-428) i Teodoreta z Cyru (ok. Teologia dogmatyczna. Teologia dialektyczna przez to. która opiera się przede wszystkim na Piśmie Świętym. Zob. bada i przedstawia w sposób rozumowy wszystkie główne zagadnienia doktryny chrześcijańskiej. wieczność i czas).

theologia crucis. którzy pozostali duchowo ślepi. teologia pozytywna. 3941) i pogrążają się w ciemnościach nocy (J 13. celem jej jest rozbudzenie wiary w Jezusa jako Chrystusa i Syna Bożego (J 20. właśnie dlatego nazywane czasami “teologią pozytywną". pozytywny”). Teologia kongregacyjna. przeciwstawnymi obrazami (np. Teologia krzyża. Po ostatniej mowie Jezusa skierowanej do najbliższych zwolenników. bardziej kerygmatyczne podejście do teologii powszechnie zastąpiło abstrakcyjne spekulacje scholastyczne. Patmos. Syn Boży. 1-38. językiem rozmodlonym. na którym zgodnie z tradycją miał napisać Apokalipsę. a ogólnie rzecz biorąc. Zob. 14). który przychodzi jako Boże “światło świata” (J 8. Język tej Ewangelii jest bogaty w słownictwo zaczerpnięte z objawienia (np. pierwszy List św.). co Chrystus -prawdziwy “krzew winny”. W latach trzydziestych tego stulecia Franz Lakner na wydziale teologicznym w Innsbrucku rozwijał teologię kerygmatyczną. 20. mimo że cechował się odwagą i szlachetnością. teologia apofatyczna. Pojęcie dopełniające do teologii apofatycznej. Teologia misyjna. Początkowe życzliwe nastawienie do Jezusa. objawienie. Kościół wschodni czci św. Św. Kraków 2002 191 . jest celem pielgrzymek. Jana i z Apokalipsy. 19. szkoły teologiczne. 1-17. którzy odzyskali zdrowie i widzą prawdę (J 1. Jana jako teologa par excellence. podczas którego Bóg się nam objawił jako Miłość (1 J 4. trzej teologowie. chwała. 39. prawda . 12. której źródłem jest reformacja i której zdaniem Kościoły lokalne mają prawo do załatwiania swoich własnych spraw w całkowitej niezawisłości. teologia. Jana posługuje się symbolami (np. 5. Mimo to dzięki pracom Hugona Rahnera. Teologia katafatyczna (gr. co spowodowało gwałtowny spór na temat “obrzędów chińskich”. “twierdzący. prawda i świadectwo). 26) moce ciemności zdają się przeważać podczas męki. scholastyka. chleb. 1-8)czyni. 30). którymi się kierujemy. 9. miejsce. 12. pozostaje On dla nas zasadniczą tajemnicą. udzielając życia wiernym i dając im moc. 9.46). by składali Wydawnictwo WAM.Leksykon teologiczny Teologia Janowa. możemy wypowiadać wiele prawdziwych twierdzeń o Bogu. Żeby odrzucić głoszone przez doketów fałszywe rozumienie prawdy o tym. 31). z którym jesteśmy złączeni jako latorośle (J 15. Ta próba niezupełnie się powiodła. której ośrodkiem był Chrystus taki. Kościół. Robert Nobili (1577-1656) przyjął zwyczaje hinduskie. uzasadnienia tej opinii zwolennicy tej teorii dopatrują się w Piśmie Świętym. reformacja. 29). miłość nienawiść). woda i pasterz. Zob.kłamstwo. chwała. 3. w jaki sposób cały Kościół i wszyscy chrześcijanie zostali posłani przez Chrystusa. który się nam objawił w sposób niezrównany w Jezusie Chrystusie i dał się nam poznać teraz przez Ducha Świętego. Klemens XI (papież w latach 1700-1721) potępił tego rodzaju praktyki. narzucił zwyczaje łacińskie mieszkańcom wybrzeża malabarskiego. 2-3). Teologia apofatyczna jednak kładzie nacisk na to. 1-18) zapowiada walkę między światłością i ciemnością. jakim Go trzeba głosić. Jana. protestanci. Matteo Ricci (1552-1610) dostosował obrzędy chrześcijańskie do kultury miejscowej. Zob. (b) a tymi. nienawidzą światła (J 1. 5. ale ustępują przed oślepiającym zwycięstwem podczas zmartwychwstania. 9. doketyzm. iż Bóg sam siebie nam objawił i sam siebie nam darował. 12-13). czyli negatywnej. nie pomija jednak tego. w mniejszym stopniu z Drugiego i Trzeciego Listu św. W Chinach inni misjonarz jezuita. że Słowo się stało Ciałem (J 1. Zob. Teologia kerygmatyczna (gr. Mimo że kategorie poznawcze. by się stali dziećmi Bożymi (J 1. że nawet mimo faktu. Franciszek Ksawery (1506-1552). skończyło się powstaniem podziału między (a) tymi. Prolog do Ewangelii (J 1. Teologia nastawiona na przepowiadanie decydujących wydarzeń z dziejów zbawienia. Teologia wyprowadzona z czwartej Ewangelii i z Pierwszego Listu św. wewnętrznie przeżytym i trynitarnym. Systematyczna nauka o tym. Odmiana protestantyzmu. znaki. Jana kładzie jeszcze raz nacisk na rzeczywistość wcielenia (l J 4. itp. podczas gdy żyjący później jezuita św. a Benedykt XIV (papież 1740-1758) wymagał nawet od misjonarzy. są u samych swoich podstaw niewystarczające. 7-12). Ewangelia św. po złożeniu obietnicy zesłania Ducha Świętego i po modlitwie arcykapłańskiej (J 13. Josepha Jungmanna i innych. głosić orędzie”). “przepowiadać. Zob.

że Kościół otrzymał polecenie upowszechniania Ewangelii na całym świecie. pareneza. oraz przystosowania do kultur miejscowych (Jan XXIII). na Kazaniu na Górze. Powinna ona wynikać z pełnego spojrzenia na to. a kwestie dotyczące praktyki duszpasterskiej przez oikonomia (gr. Teologia moralna. Kościół i państwo. papieże ci wskazywali na konieczność kształtowania Kościołów miejscowych (Benedykt XV). a nade wszystko odnowa w chrystologii. Tomasza z Akwinu (ok. Johannes Baptist Hirscher (1788-1865) z Tybingi systematycznie przedstawiał moralność. 1225-1274). Evangelii praecones Piusa XII (1951) oraz Princeps Pastorum Jana XXIII (1959). na zaleceniach św. na Dekalogu. 1 Kor 15. Alfonsa Liguoriego (1696-1787) była głęboka erudycja i wielkie zrozumienie dla spraw duszpasterskich. że posłannictwo Kościoła korzeniami tkwi w tym. została zakwestionowana w czasach Oświecenia. a zdrowa kazuistyka stawała się często pustym legalizmem. Zob. że troska o całościowy rozwój i wyzwolenie należy do pełnego misyjnego zadania Kościoła. świętość. Wyzwalając się od abstrakcyjnych stwierdzeń doktrynalnych. Dz 14. 14-15). na stosunki między państwem a Kościołem i na pokój między narodami. 17. jakie niósł ze sobą podział chrześcijaństwa. Pawła). jansenizm. Kościół miejscowy. etyka. W dwudziestym wieku zmianę poglądów na temat działalności misyjnej Kościoła wyrażały cztery encykliki papieskie: Maximum illud Benedykta XV (1919). Teologia narracyjna wprawdzie pożytecznie naprawia dążenia do oderwania teologii od życia i kultu. ale także szerzej spojrzeli na sprawiedliwość społeczną. liturgia. czego się domagało pierwotne stworzenie (Rdz 1. by się zajmowali nie tylko moralnością jednostek. 8. Od czasów św. Tybinga i jej szkoły. że teologia moralna stanęła przed wielkim wyzwaniem. Kościół z samej swojej natury jest nieustannie wysyłany do całego świata (AG 2. 1-4. Rz 1. kiedy Wydawnictwo WAM. wkorzenienie w kulturę. probabilizm. Sobór Watykański II dostrzegał. Kol 3. 28-30. Kwestie moralne dotyczące wiary rozwiązywane są przez akribeia (gr. 17. prozelici. gdyż dogmat to reflektująca duchowość. 1-9. jak On sam został posłany przez Ojca niebieskiego (LG 17). 24. Obecnie niemal cała teologia misyjna jest zdania. 18-23. a równocześnie się wzbogaciła. który się zajmuje studiami nad tym. antropologia. rozwój filozofii. ekonomicznych. kształcenia miejscowego duchowieństwa (Pius XI). To systematyczne spojrzenie na życie moralne chrześcijan opiera się na Piśmie Świętym (np. W czasach dawniejszych działalność misyjna ponosiła konsekwencje wynikające ze zgorszenia. 2. teologia. W encyklice Evangelii nuntiandi (1975) papież Paweł VI daje katolikom wspaniałe wskazówki o naturze pracy ewangelizacyjnej we współczesnym świecie.sprawiły. Wśród chrześcijan wschodnich narracyjny wątek w teologii ocalał w liturgii i ikonach. Ef 4. Zob. Zob. 26-27) i na odtworzeniu człowieczeństwa w Chrystusie (Rz 6. Podkreślając fakt. Dział teologii. i uczy ich tego. eklezjologii i antropologii . 17. Od czasów Leona XIII (1810-1903) nauczanie papieskie coraz bardziej zachęcało moralistów. potrzeba jej jednak krytycznych zasad umożliwiających ustalenie znaczenia i prawdy. wybór zasadniczy. Nauka zajmująca się wiedzą o Bogu dostępną tylko przy pomocy samego rozumu (zob. 10). Rerum Ecclesiae Piusa XI (1926). Wschodnia teologia moralna uwypukla nasze “życie w Chrystusie”. kazuistyka. że tego nie uczynią. ikona. zgadzała się też na wiele politycznych. 2 Kor 5. Tomasza z Akwinu (ok. rygoryzm. Ps 19.Leksykon teologiczny przysięgę. teologia narracyjna odnajduje swoją ojcowiznę w biblijnych i innych religijnych opowiadaniach. a duchowość to życie dogmatem. sprawiedliwość. Nowoczesna próba odnowienia teologii chrześcijańskiej jako teologii religii historycznej. że Chrystus posłał apostołów tak. doskonałość. 4. “dokładność”). “zarządzanie”). ale ma także wydarzenia do opowiedzenia. Teologia narracyjna (łac. rasowych i kulturalnych niesprawiedliwości. 22-31. “opowiadać”). nauka społeczna Kościoła. W drugiej połowie wieku XX studia biblijne. nauki świeckie. 10). Znamienną cechą nauki moralnej św. dekalog. mogła też być częściowo odmianą duchowego kolonializmu. 1225-1274) teologię moralną często odrywano od jej dogmatycznych i biblijnych korzeni. 49. jak chrześcijanie (i inni ludzie) powinni postępować. zachęcania ludzi świeckich do odnawiania struktur społecznych (Pius XII). na racjach filozoficznych i na tradycyjnym doświadczeniu i nauczaniu Kościoła. Kraków 2002 192 . chrześcijanie anonimowi. Teologia naturalna. która nie tylko ma coś do przekazania. Mdr 13. posługując się terminologią królestwa Bożego. Teologia naturalna. rozwinięta przez św.

że nasze usprawiedliwienie wywodzi się z wiary i Chrystusowej łaski pojednania (Rz 5. podeszłych wiekiem i umierających). że raczej potrafimy powiedzieć. 12-27). praktykowanie życia liturgicznego i sakramentalnego. Jana Chryzostoma (ok. Flp 3. 8-11. teologia apofatyczna. Sobór Watykański I (1869-1870) nauczał. argumenty na istnienie Boga. 8-9). 1-2) w wielkiego apostoła narodów (Ga 1. 31). 14-17). 34 roku (1 Kor 9. Dz 9. Zob. troskę o ludzi mających szczególne potrzeby (np. Teologia zwracająca uwagę na: a. 15). 9. ok. Ostatecznie teologia czysto naturalna wskazuje na abstrakcyjny i filozoficzny sposób patrzenia na ludzkość . 1-8. teologia misyjna. 67). 26-28) i są wezwani do tego. Ga 1. walkę o sprawiedliwość i pokój. niż czym jest w rzeczywistości. 16-17) i Ciało Chrystusa (1 Kor 12. kapłaństwo. a przez Ducha Świętego żyją nowym życiem (Rz 5. 540-604) i Karla Rahnera (1904-1984). teologia. Teologia rozwinięta przez św. co się wyraża po łacinie słowem sapientia (łac. b. “wiedza”). 16) wszyscy ochrzczeni cieszą się podstawową jednością (Ga 3. który kładzie większy nacisk na to. przejście od studiowania Pisma Świętego i teologii systematycznej do przepowiadania i nauczania religii. homiletyka. 3-5). Wielu uważa teologię pastoralną za synonim teologii praktycznej albo krytycznego spojrzenia na wielostronne posłannictwo Kościoła w świecie. Teolog prawosławny Włodzimierz Łosski (1903-1958) skrytykował zachodnią teologię negatywną za to. dowodząc. św. pięć dróg. 29). oświecenie. że “z rzeczy stworzonych można z całą pewnością rozpoznać Boga przy pomocy naturalnego światła rozumu ludzkiego” (DH 3004. czym Bóg nie jest. 7. W “nowym Izraelu Bożym” (Ga 6. że szuka kompromisu pomiędzy wiarą i rozumem zamiast zaakceptować nierozwiązywalne antynomie. Teologia negatywna.Leksykon teologiczny to celem ataku stała się słuszność argumentów na istnienie Boga. teologia dialektyczna. 25. co wiedzą z objawienia. 3-9) zmieniło z gorliwego faryzeusza (Flp 3. tworząc równocześnie świątynię Ducha Świętego (1 Kor 3. teologia. zob. Kraków 2002 193 . 2. w jaki Boga poznajemy (dowody rozumowe? intuicja? przeżycie mistyczne?). że ktokolwiek tę możliwość zrealizował bez ukrytej pomocy łaski. 6-11). którego powołanie będące nawróceniem ok. Sobór Watykański II ustawia poznanie Boga z rzeczy stworzonych (czyli teologię naturalną) w nawiązaniu do dziejów objawienia i zbawienia (DV 2-6. to jednak podnoszą te zagadnienia o Bogu. ND 113. Teologię naturalną najczęściej uprawiają wierzący chrześcijanie. teologia katafatyczna. zdecydowanie odrzucają jakąkolwiek teologię naturalną. 58 . f. że grzech po prostu uniemożliwił rozumowi ludzkiemu poznanie Boga. a nie z wypełniania Prawa (Ga 2. Zob. 7.8. 14-15. katecheza. Dz 7. Radykalnie nastawiony na zmartwychwstanie ukrzyżowanego Jezusa (Rz 4. opiekę nad ludźmi w różnym wieku i w różnych sytuacjach życiowych. Paweł nauczał. 13-14. Teologia pastoralna. 3. którzy dali swój wkład w rozwój teologii pastoralnej. 15-16. które zakładają uprzednie zżycie się z odpowiedziami. nie wskazał jednak sposobu. Grzegorza Wielkiego (ok. ewangelizacja. 22. tajemnica. DV 6). Zob. 349-407). 9. 1 Kor 1. Teologia Pawłowa. Przez chrzest ludzie wierzący istniej ą w Chrystusie (Rz 8. 17-25. 16-4. 1 -31) w celu budo- Wydawnictwo WAM. Jest to sposób uprawiania teologii. Jeżeli nawet pomijaj ą oni to. jaką nam ukazuje teologia dziejów zbawienia. prześladowcy chrześcijan (1 Kor 15. Na przestrzeni wieków wśród znakomitych ludzi. narkomanów.zupełnie różny od konkretnego spojrzenia na ludzkość grzeszną. które podkreśla. teodycea. 15. lub pozorne sprzeczności pomiędzy przekonaniami. Pawła (zm. dzieje zbawienia. udzielanie rad w dziedzinie moralnej i duchowej. Flp 2. Dz 9. wymienić trzeba św. 1 Kor 15. chorych. Dz 22. teologia. 39) i stopniowo się przemieniają w obraz Chrystusa (Rz 8. c. urząd duszpasterski. 5-8. e. o uchodźców. Sobór stwierdził wprawdzie możliwość takiego poznania (“można rozpoznać”). 1. “mądrość”) niż scientia (łac. Karl Barth (1886-1968) i inni przedstawiciele teologii dialektycznej. 6-11). 12. 1. by korzystali z rozmaitych charyzmatów (1 Kor 12. literatura mądrościowa. 16. d. nie rościł też sobie prawa do zapewnienia. Podobnie jak w teologii apofatycznej podejście do Bożej Tajemnicy. 15.

Oświecenie doprowadziło do przeciwnej skrajności. Zob. Ta teologia życia religijnego znalazła pewnego rodzaju oficjalny odpowiednik w wydanej w roku 1987 encyklice Jana Pawła II Sollicitudo rei socialis. Zob. Teologia polityczna. żeby określić to. teologia pastoralna. 1 Kor 12. które Chrystus nam objawił jako Jednorodzony Syn Ojca niebieskiego (J 1. Kierunek teologiczny. teologia moralna. W estetyce piękno jest jakością albo zestawieniem jakości. 1928) i innych. teologia afroamerykańska. Duch Święty. Gałąź teologii zajmująca się historycznymi przesłankami i szczegółowymi wydarzeniami (wziętymi z Pisma Świętego i Tradycji. To piękno możemy kontemplować w chwale i blasku.ok. która się zajmuje powszechnymi zasadami religijnymi znanymi z rozumu. pojęcie transcendentalne.przede wszystkim przez wyrażenie sprzeciwu wobec ogromu niesprawiedliwości na naszym świecie i przez położenie nacisku na solidarność z ukrzyżowanym Jezusem i niezliczonymi ofiarami dawnych i obecnych dziejów świata. życie religijne. usprawiedliwienie. 280-337). jego filozofia. Teologia rozwoju. choć daleka od myśli o upolitycznieniu religii. że ostatecznymi zasadami rzeczywistości są raczej “aktualne byty” niż substancje. patrystyka. Zob.Leksykon teologiczny wania wspólnoty w miłości (Rz 5. jest “wielkim towarzyszem. nie mówiąc o współczesnych “czystkach etnicznych”. Teologia praktyczna Zob. 5. oświecenie. chwała Boża. 31-13. ma na celu ukazanie wzajemnych powiązań wiary chrześcijańskiej z ustrojem społecznym i politycznym . Bóg dzięki temu. które sprawiają przyjemność. przewyższa je jednak. teologia systematyczna. rozwijali teologię rozwoju w nieco innym kierunku. teologia biblijna. niektórzy z nich . Odkąd chrześcijanie uzyskali wolność religijną dzięki odnowie dokonanej przez Konstantyna Wielkiego (ok. Harmonia własnych Bożych doskonałości i współdziałania sił w dramacie zbawienia człowieka budzi zachwyt własnym pięknem. 16-26). estetyka. Kraków 2002 194 . teologia. żeby usprawiedliwić cesarskie roszczenia. teologia feministyczna. że wszystko ogarnia miłością. 1943) i Paul Evdokimov (1901-1970) na Wschodzie zrobili bardzo wiele dla rozwinięcia teologii piękna. Charles Hartshome (ur. symfonia. czego naucza wiara chrześcijańska) i przeciwstawna teologii naturalnej. Teologia pozytywna. Autorzy komentarzy uznają wprawdzie wartość nacisku. mimo to poddają krytyce jego Wydawnictwo WAM. Nowe fałszywe skojarzenie ustroju politycznego i religii zachęcało nieraz do wojen i prześladowań. który współuczestniczy w cierpieniu i rozumieniu”. 340) czasami się posługiwali prawdami wiary. W nowszych czasach Hans Urs von Balthasar (1905-1988) na Zachodzie oraz Paweł Florenskij (1882 . nie działa przez przymus. 13) i ukazania własnym życiem owoców Ducha (Ga 5. prawo. że religia i polityka nie powinny mieć ze sobą nic wspólnego i że wiara jest prywatną sprawą sumienia każdego człowieka z osobna. Dokonany przez Whiteheada przekład tradycyjnej metafizyki na dynamiczną terminologię znalazł zwolenników przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych i na Wyspach Brytyjskich. Teologia polityczna Johanna Baptista Metza (ur. teologia pastoralna. podobnie jak niektóre inne filozofie. teologia Pawłowa była główną teologią nowotestamentalną i wywarła ogromny wpływ na dzieje chrześcijaństwa. któremu początek dał Alfred North Whitehead (1861-1947). kładzie nacisk na pierwszeństwo stawania się nad istnieniem. Zob. Teologia protestująca przeciw “prywatyzacji religii” i kładąca nacisk na społeczną odpowiedzialność chrześcijan. teologia wyzwolenia. Ciało Chrystusa. ponieważ próbuje scalić to podejście do rzeczywistości z wynikami nauk przyrodniczych. Łaska. Razem z teologią Janową. Kościół i państwo. np.tacy jak Euzebiusz z Cezarei (ok. 1897). charyzmaty. zjawienia zmartwychwstałego Pana. głosząc pogląd. Niektórzy. Obecnie wyrażenie “teologia pozytywna” rzadko się pojawia w schematach zawierających podział całej teologii. jaki Whitehead kładzie na kategorie osobowe. 260 ok. Teologia piękna. teologia fundamentalna. 14). politykę i sposób postępowania. jej miejsce często teraz zajmuje wyrażenie “teologia historyczna”. wybór na rzecz ubogich. a za swój własny punkt wyjścia uznaje “aktualne sposobności” albo byty we wzajemnym oddziaływaniu z całym wszechświatem. Whitehead uważa. teologia dogmatyczna.

Św. gdy się zastanawiamy nad ludzkim podmiotem. Kierunek teologiczny podobny do filozofii transcendentalnej i związany w sposób szczególny z Karlem Rahnerem (1904-1984) i Bernardem Lonerganem (1904-1984). nie tkwią bezpo- Wydawnictwo WAM. Wszystkie te podejścia do Trójosobowego Boga mogą być pomocne. 2 Kor 13. Augustyn z Hippony (354-430). Zob. Ponieważ jednak zostały one zaczerpnięte ze stworzonej ludzkiej rzeczywistości i z powszechnego doświadczenia. podczas gdy miłością samego siebie wyjaśniał pochodzenie Ducha Świętego. Zob. jak “Ja-Ty-My” myśli personalistycznej upowszechnionej przez Marcina Bubera (18781965). że mianowicie istnieje jeden Bóg w Trzech odrębnych Osobach: Bóg Ojciec. Próba przedstawienia w sposób logiczny i naukowy zasadniczej nauki chrześcijańskiej. Zob. itd. Zob. sakramenty.rozwinięty głównie w Stanach Zjednoczonych. Próby zrozumienia i wyjaśnienia choć w niewielkim stopniu głównej tajemnicy wiary chrześcijańskiej.Leksykon teologiczny filozoficzne poglądy na takie zagadnienia. scholastyka. łaskę.). mówi: “Czas jest ruchomym obrazem wieczności”. Teologia systematyczna w praktyce zazwyczaj się zbiega z teologią dogmatyczną. który zmienia się w interakcji z ewoluującym światem. epistemologia. który czasem prowadził dialog ze współczesnym sobie ateizmem. że poświęca więcej uwagi metodologii i terminologii. wyjaśniał zrodzenie Syna (albo Słowa) przez analogię do ludzkiego poznania samego siebie. na które czekamy. orygenizm. Wiktora (ok. Teologia Trójcy Przenajświętszej. a nawet szedł w ślady Fryderyka Nietzschego (18441900) i głosił.popularny w latach sześćdziesiątych . Karla Rahnera (1904-1984). że Bóg poniósł śmierć z rąk ludzi. sakrament. Prąd teologiczny . Sobór Nicejski II. malując na podstawie działania naszego rozumu i woli własny “psychologiczny” model Trójcy Przenajświętszej. “uosobioną” wzajemną miłość Ojca i Syna. że świat widzialny jest obrazem świata niewidzialnego. możemy powiedzieć. 19. Zob. Teologia cholastyczna. Pyta ona o możliwość odpowiedzi. Przez całe stulecia teologowie szli w ślady Augustyna. Każde obiektywne pytanie ma subiektywny aspekt rzucający nowe światło na poruszane zagadnienia teologiczne. panenteizm. Może się też różnić od teologii dogmatycznej tym. na wszystko we wszechświecie spoglądał jako na pewnego rodzaju sakrament Bożych rzeczywistości. Teologia systematyczna.ok. że Jezus we wszystkich rzeczach i w codziennych wydarzeniach upatrywał jakby okna otwarte na Boga i zaproszenie. że pokuta to nie tylko obiektywny obowiązek. metody w teologii. Pogląd głoszący. może się jednak od niej różnić tym. Kraków 2002 195 . ikona. jak jego pojęcie “skończonego Boga”. 13). Św. Augustianin. by odpowiedzieć na Boże działanie. że się posługuje zasadami filozoficznymi. Teologia systematyczna zachodnia często tłumaczyła analitycznie różne zagadnienia (chrystologię. sakrament pokuty. że jest to teologia prawdziwego symbolu. Teologia śmierci Boga. Posługując się przykładem Rahnera. We wschodniej teologii ikon mamy przede wszystkim do czynienia z podejściem symbolicznym. Augustyn z Hippony (354-430) w symbolizmie filozoficznym i w interpretacji Pisma Świętego podsunął świeży bodziec do symbolicznej interpretacji rzeczywistości. że może w sobie zawierać także zagadnienia moralne. który trzeba wypełnić. Zob. filozofia. innym razem przedstawiał świat jako porzucony przez Boga. Teologia symboliczna. teologia fundamentalna. postmodernizm. albo przyjmowali inne analogie z przeżyć i filozofii takich. Syn Boży i Duch Święty (Mt 28. Platon (427-347 przed Chr. 1096-1141). Hugo od św. Teologia transcendentalna. Orygenes (ok. Hugo Rahner (1901-1968) mawiał o teologii swój ego brata. pisząc w dialogu Timajos o początku i układach świata. 185 . natomiast teologia wschodnia miała zazwyczaj podejście bardziej syntetyczne. metoda teologiczna.). ale także cnota skłaniająca podmiot do zmiany postępowania. Przypowieści wskazują. 254) opracował teologię zdecydowanie symboliczną. że ma ściśle ustalony punkt widzenia i że się zajmuje sprawami związanymi z uwarunkowaniami i ograniczeniami wiedzy teologicznej. teologia dogmatyczna.

Powszechnie utrzymywany pogląd od wieku XVI do Soboru Watykańskiego II. Wydawnictwo WAM. Jon Sobrino (ur. scenę zatem. ukazuje scenę filoksenii (gr. Marka i źródło “Q” (zbiór wypowiedzi Jezusa). Redaktionsgeschichte. co duchowe. 1. teologia afroamerykańska. oddawanie czci Bogu. “gościnność”) Abrahama z trzema aniołami siedzącymi przy stole (Rdz 18. teologia antiocheńska. że Jezus głosił królestwo Boże. Ojcowie Kościoła. Ewangelie synoptyczne. wybór na rzecz ubogich. która w jego słownym sformułowaniu znalazła oficjalne poparcie. Teologia wschodnia. Słynna ikona. teologia symboliczna. Łącząc harmonijnie naukę Kościoła. tchnienie. objawienie. trzej teologowie. a dogmat za tę formę duchowości. by się troszczyć o sprawiedliwość. teologia apofatyczna. Duch Święty. modalizm. b. i do faktu. teologia wschodnia jest zaangażowana w przechowanie całej tradycji chrześcijańskiej tak. ekonomia. a nie odwrotnie. teologia aleksandryjska. c. Trójca immanentna. że teologia ma publiczne zadanie popierania zmian społecznych. W teologii Trójcy Przenajświętszej . zwłaszcza najuboższym (nr 46). 1-15). namalowana przez św. tradycja. które szczyt osiągnęło w Tajemnicy Wielkanocnej. szaleni dla Chrystusa. źródło “Q”. duchowość bowiem uważa się za żywy dogmat. Sobór Nicejski I. osoba. Głęboko zainteresowani tym. tajemnica. zakorzenił się głęboko tam. śmiercią i zmartwychwstaniem.porządek zbawienia ma pierwszeństwo przed porządkiem stworzenia. że Ewangelie św. “Troska o sprawy społeczne”) nawoływał do ogólnoświatowego procesu “rozwoju i wyzwolenia”. tajemnica Wielkanocna. Niemal powszechnie przyjęta hipoteza. Do jego czołowych przedstawicieli należą: Juan Luis Segundo (1925-1996). Pismo Święte odczytuje na tle całkowitego wyzwolenia. Sobór Powszechny. Mateusza i św. relacje między osobami Boskimi. Zob. liturgia. Teoria dwóch źródeł. Sobór Konstantynopolitański I. Bóg jako ojciec. gdzie struktury niesprawiedliwości i ekonomicznej zależności uciskaj ą ogromne rzesze ludzi biednych. Andrzeja Rublowa (ok. Teologia rozwinięta przez greckich oraz syryjskich Ojców Kościoła. unitarianie. teologia polityczna. Łukasza miały dwa większe źródła: Ewangelię św. który sam siebie wyraża “w okazywaniu miłości i posługiwaniu bliźnim”.Leksykon teologiczny średnio korzeniami w przekazywaniu się Boga w historii zbawienia. teologia wschodnią czerpie natchnienie i ukształtowanie z liturgii i z życia monastycznego. Kielich na stole wiąże tę tajemnicę z Eucharystią. Teologia wyzwolenia (wydanie pierwsze w roku 1972) dała temu ruchowi początek. Jej cechą znamienną jest prymat tego. 1360-1430). doksologia. triteizm. jego duchowość i dyscyplinę. pochodzenie osób Boskich. chwała. Ogólnie rzecz biorąc. że istnieją dwa “materialnie” oddzielone i równie ważne “źródła objawienia”: Tradycja i Pismo Święte Zob. ikona. teologia Janowa. heteronomia. teologia feministyczna. zapisana w Piśmie Świętym. Zob. jak została ona podana przez Ducha Świętego. 1928). a szczególnie przekazywana przez pierwsze sobory powszechne i wspominana uroczyście podczas obchodów liturgicznych i na ikonach. życie monastyczne. Teonomia (gr. dla której ostatecznym autorytetem jest wola Boża ukazywana za pośrednictwem naszego stworzonego rozumu oraz wolnej woli. którego książka pt. autonomia. nawiązuje do wyjścia z Egiptu. Syn Boży. który: a. filioque. a przez to ze zbawczymi dziejami Chrystusa. Duch Święty.1928). siedem soborów powszechnych. orygenizm. Teologia wyzwolenia. Zob. Ruch szeroko rozpowszechniony w Ameryce Łacińskiej. która chrześcijanom podsuwa niepojętą tajemnicę Trójcy Przenajświętszej. metody w teologii. znajdująca się obecnie w galerii w Moskwie. Ta ikona przywodzi nam na myśl główną prawdę teologii Trójcy Przenajświętszej: rozumowanie winno prowadzić od Trójcy Ekonomicznej (objawionej w dziejach zbawienia) do Trójcy Immanentnej (w czym mogą nam pomóc analogie z rzeczywistości stworzonej). 2. metody w liturgii. Etyka. z Jego męką.podobnie jak gdzie indziej . zrodzony a nie stworzony. przywódcy tego ruchu zawsze rozwijali duchowość wyzwolenia. Papież Jan Paweł II w wydanej w roku 1987 encyklice Sollicitudo reisocialis (łac. Zob. Pismo Święte i tradycja. “prawo Boże”). a szczególnie Gustavo Gutierrez (ur. Kraków 2002 196 . do nawoływań prorockich.

Zob. “Teologia chwały” oznacza tu teologię samouwielbienia człowieka. Papież Paweł VI sprzedał własną tiarę. Theologia crucis (łac. którego urodziła Maryja (ani samą tylko naturą ludzką). Nie był tylko człowiekiem Ten. Duże. “teologia krzyża”). które nakładano papieżowi na głowę podczas koronacji i które zakładał podczas uroczystych pozaliturgicznych funkcji. Chwałę można łączyć z ulubionym przez Lutra pojęciem usprawiedliwienia. Pozostawianie w spokoju tych. Zob. Wyrażenie ukute przez Marcina Lutra (1483-1546) w celu wypracowania właściwego sposobu nauczania teologii. Bóg został objawiony w sposób. chwała Boża. Jego następca. W innym znaczeniu wyrażenie to jest związane z teologią wschodnią. a których usprawiedliwił. Jana: “Słowo stało się ciałem i zamieszkało między nami. uchylił się od przywrócenia tiary i jakiejkolwiek uroczystej koronacji na początku swego pontyfikatu w roku 1978. a nie przez pokorny akt wiary i zawierzenia Bogu. Kiedy Nestoriusz z Konstantynopola zakwestionował ten tytuł. Boga miłosiernego i zbawiającego poznajemy jako ukrytego w Chrystusie ukrzyżowanym i w przeżyciach cierpienia i pokus. scholastyka. Zob. 1920). Siergiej Bułgakow (1871-1944) rozumiał objawienie “kenotycznie”. nestorianie. I oglądaliśmy Jego chwałę” (J 1. jakiego nie oczekiwaliśmy . “zwój. Tolerancja (tac. 1. Sobór Efeski. chrześcijanie osiągnęli wolność religijną na pod- Wydawnictwo WAM. pentarchia. W języku łacińskim. Sobór Efeski (431) potępił patriarchę. tych też obdarzył chwałą” (Rz 8. Ta teologia czerpie natchnienie z Ewangelii św. Zob. Jan Paweł I odmówił koronacji. że urodziła Ona Syna Bożego. Theologoumenon (gr. “rządy czterech”). “wytrzymałość. która kładzie nacisk na uwielbienie Chrystusa i na nasz udział w Jego chwale. mariologia.ok. Niewiążące twierdzenie teologiczne. theologia gloriae. jeżeli sieje pojmuje tak. cierpliwość”). siedem soborów powszechnych. a potem . filioque. Jan Paweł II (ur. a których powołał. “Boża Rodzicielka”). Zob. tych też usprawiedliwił. turban). 1 Kor 1. które wykazują nicość ludzi wobec Boga. 185 . czyli jako ujawnienie się chwały Bożej w Bożym uniżeniu samego siebie. szekina. Tiara papieska (gr. “element o charakterze teologicznym”). podtrzymując jedność Osoby Chrystusa i ogłaszając prawomocność tytułu Theotokos (DH 250252. kenoza. teologia Janowa. 17-31). Kraków 2002 197 . 2. Zob. ani w dogmatycznym nauczaniu Urzędu Nauczycielskiego Kościoła. a pieniądze przeznaczył na biednych. luteranizm. ale samym Synem Bożym. “teologia chwały”). któremu Marcin Luter (1483-1546) przeciwstawił swoje wyrażenie “teologia krzyża". ND 604-606/1). chwała. żeby odróżnić wiążące określenia dogmatyczne pierwszych siedmiu soborów od następujących po nich niektórych wypowiedzi Kościoła rzymskokatolickiego. Twierdzenia wielkich teologów mogą mieć status theologoumenów i w następstwie mogą w jakiś sposób wejść do nauki Kościoła. teologia naturalna. Po wycierpieniu prześladowań ze strony niektórych przywódców żydowskich. 254) wyrażający fakt. Tetrarchia (gr. Wyrażenie. których przeznaczył. jest ono znamienne dla teologii scholastycznej i mistycznej. 30). które nie ma jasnych podstaw ani w Piśmie Świętym. Luter dopatruje się w tym wyrażeniu chęci poznania Boga w sposób zarozumiały przez oparcie się na naszych własnych możliwościach. chociaż dokładnym odpowiednikiem jest wyraz Deipara.Leksykon teologiczny Theotokos (gr. Theologia gloriae (łac. Tytuł nadawany Matce Bożej przynajmniej od czasów Orygenesa (ok. jak je rozumiał św. Paweł: “Tych zaś. “Bogurodzica”). 14). Prawosławni czasami się posługują wyrazem theologoumenon. którzy się od nas różnią wierzeniami i praktykami. papież.w niemocy i głupstwie krzyża (zob.przez stulecia . nakrycie głowy w formie stożka.ze strony władców rzymskich. teologia. urząd nauczycielski Kościoła. tych też powołał. najczęściej się ten tytuł pojawia jako Deigenitrix (łac.

W czasach reformacji głoszono tolerancję. Dominik Soto (1494-1560) i Dominik Banez (1528-1604). “Wiara i rozum”) papież Jan Paweł II. Mówi się o św. Tomasz. chrześcijanie zaczęli wykazywać brak tolerancji wobec innych chrześcijan (których oskarżano o herezję lub schizmę). aby wyrazić. egzorcysty. stary CIC 589. Żydów. locus theologicus. nominalizmowi i odżywającemu neoplatonizmowi. w buddyzmie. Kraków 2002 198 . szkoły teologiczne. muzułmanów.na dłuższą metę . których autentyczne nawrócenie na wiarę katolicką traktowano jako podejrzane.przynajmniej w dziedzinie religijnej . że “ochrzcił” Arystotelesa (384-322 przed Chr. Augustyna z Hippony (354-430) i PseudoDionizego Areopagity (ok. poparł tę decyzję. kiedy to pojawili się Kardynał Tomasz Kajetan (1469-1534). 1033-1109). co jest w pewnym sensie związane z tym. tego religia panuje”) tolerował w każdym kraju tylko jedno wyznanie chrześcijańskie. a także w Hiszpanii. wobec byłych Żydów i muzułmanów. Złoty wiek tomizmu przypada na szesnaste i siedemnaste stulecie. ale także w innych religiach. Zob. mimo że nie została ukończona. skotyzm. Kodeks Prawa Kanonicznego. molinizm. Jan od św. Filozoficzna i teologiczna nauka św. jest to symbol. Obecnie . Od roku 1300 do 1500 komentatorzy Tomasza. który odnajdujemy nie tylko w chrześcijaństwie. wolna wola. Anzelma z Canterbury (ok. neotomizm. religijnej i kulturalnej opartej na poszanowaniu praw ludzkich. zawsze jednak z pełnym miłości poszanowaniem praw innych ludzi (GS 28. by żyli Ewangelią i by ją głosili. neoplatonizm. summa. Teodor Beza (1519-1605). Sobór Watykański II zachęcił katolików. oświecenie. pojęcie transcendentalne. zob.). jak to uczyniono w praktyce w Anglii za panowania Elżbiety. scholastyka.zwykła obojętność na zagadnienia prawdy i praktyk również może się podawać za prawdziwą tolerancję. Zob. pluralizm. przedstawił św.dla tolerancji rasowej. że Tomasz jest najlepszym mistrzem filozofii i teologii w seminariach katolickich (zob. a inny teolog protestancki. Jest on twórcą znakomitej syntezy między wiarą i rozumem. Melchior Cano (1509-1560). np. ubogacony encyklopedyczną wiedzą swego nauczyciela. 14851546). inkwizycja. W Kościele katolickim tonsura została zniesiona w roku 1972 razem ze zniesieniem święceń niższych. purytanie i kwakrzy uciekli z Anglii poszukując wolności religijnej w Europie i w Ameryce Północnej. Usunięcie włosów z czyjejś głowy. 75. AG 11. Franciszek de Vitoria (ok. Sobór Trydencki. Zob. kodeks wydany w roku 1983 po prostu go zaleca jako szczególnie użytecznego (zob. które narastały przez stulecia. o naśladowaniu Chrystusa. a szczególnie po tym. kościół i państwo. 500). platonizm. zwłaszcza od czasów św. Fides et ratio (łac. nadał uporządkowaną formę ogromnej ilości poglądów. prawa człowieka. Tomasza (1589-1644). Tonsura (łac. Tomasz a Kempis. lektora i ostiariusza) biskup obcinał trochę włosów z głowy kandydata-w ostatnich latach tej praktyki zaledwie niewielki krąg na szczycie głowy. Alberta Wielkiego (ok. Izabelę Kastylijską (14511501) i Ferdynanda V Aragońskiego (1452-1516). Oświecenie i amerykańska wojna o niepodległość stały się zachętą . obejmowała ona jednak zazwyczaj tylko własne stronnictwo. Równocześnie jednak Tomasz zachował pewną liczbę śladów platońskich. Tomaszu. pięć dróg. jak cesarz Teodozjusz I Wielki (panował w latach 379-395) ogłosił chrześcijaństwo religią państwową. Tomasza z Akwinu jako mistrza sztuki myślenia i wzór dla teologów (nr-y 43-45).Leksykon teologiczny stawie tzw. Jan Kalwin skazał Michała Servetusa (1511-1553) na śmierć. Sylwester z Fenary (1474-1528). byli zaangażowani w przeciwstawianie się skotyzmowi. 1366). nowy CIC 252. DG 1). W niektórych zakonach jednak . zwani także “tomistami”. Pokój Augsburski (1555) z zasadą cuius regio eius religio (łac. edyktu mediolańskiego (313). augustynianizm. pryscylianizm. że jest on oddzielony od świata i całkowicie oddany Bogu. PO 16. Tomasza z Akwinu (ok. Wydany w roku 1917 Kodeks Prawa Kanonicznego uważał. wyprawy krzyżowe. kształtowanej przez katolickich władców. W swej encyklice z 1998 r. że całymi garściami korzystał on ze św. Bardzo szybko. zaczerpnął bowiem od tego greckiego filozofa takie zagadnienia jak teoria przyczynowości. arystotelizm. podkreślając. nr 49).przeważnie kontemplacyjnych - Wydawnictwo WAM. św. Podczas udzielania święceń niższych (akolity. “kto rządzi. jest największym osiągnięciem teologii średniowiecznej. Niektórzy baptyści. 1225-1274). Tomizm. 1200-1280) i tak jak on sam dominikanina. “strzyżenie”). że nie ma jakiejś “oficjalnej filozofii Kościoła” (nr 76. katolicy. Jego Summa Theologiae. GE 10). 73.

Utożsamiając i jednocząc Kościół. De Lamennais głosił. którzy próbują wyjaśnić. niepojętość Boga. 1-23. W obrządku bizantyńskim bezpośrednio po chrzcie odbywa się ceremonia zwana trichokuria (gr. 3026. Kraków 2002 199 . popieranym przez Oświecenie. z której wzięły początek liturgie zarówno syryjskiego Kościoła prawosławnego. 2). maronici. “przekaz”). Prz 1. że autorytet Tory był (i jest) wyższy niż powaga “Proroków” i “Pism” (=inna część Biblii żydowskiej). syryjski Kościół prawosławny. przeżywania. Sobór Watykański I (1869-1870) odrzucił twierdzenie tradycjonalistów. DH 3004-3005. racjonalizm. co dowodzi. Na Wschodzie klerycy do dzisiejszego dnia otrzymują tonsurę przed przyjęciem święceń niższych. tak jak mnisi przed wstąpieniem do monasteru. saduceusze. teologia naturalna. Pismo Święte i tradycja. Zob. depozyt wiary. Tora (hebr. Starożytna tradycja. Joseph de Maistre (1753-1821). teologia naturalna. akolita. egzorcyzm. Zob. żeby pokazać. Biblia. interpretowania i wyrażania podstawowego objawienia się Boga. Zob. w co wierzy" (DV 8). Tradycjonaliści utrzymywali. Zob. Wyrazu tego używają niektórzy teologowie. a potem przekazywane w nieprzerwany sposób podczas następujących po sobie dziejów. 3. Proces przekazywania (tradycja jako czynność) albo żywa spuścizna. pięcioksiąg. “obcięcie włosów”). “przekraczanie”). jaka została przekazana (tradycja jako zawartość). 10) oraz prawo Boże zapisane w ludzkich sercach (Jr 31. święcenia. lektor. Podobne poglądy głosili: Louis de Bonald (1754-1840). objawienie. Dane Mojżeszowi Prawo Boże i Pięcioksiąg. “zmiana celu”). Przyjęcie przez cały Kościół wskazuje. Transfinalizacja (łac. jak i innych Kościołów. 4. 24. sensus fidelim. które się zakończyło z Chrystusem i ze wspólnotą Nowego Testamentu. Tradycja zachodniosyryjska. Samarytanie za Pismo Święte uważali tylko Pięcioksiąg. że neofita całkowicie należy do Boga. Transcendencja (łac. 10. prawo”). Tradycja (łac. tradycja. życiu i kulcie” przekazujący następnemu pokoleniu “wszystko. wiara. łącznie z (do pewnego stopnia) Kościołem Maronitów. Stary Testament. 1. 33. Klasyczną jego formę wyraził Felicite de Lamennais (1782-1854) w czterotomowym Essai sur indifference en matičre de religion (fr. Gerhard Casimir Ubaghs (1800-1875) i Augustyn Bonnetty (1798-1879). Dzięki naturalnemu światłu rozumu ludzie także mogą poznać Boga (zob. Objawienie jest pełnym autorytetu źródłem prawdy filozoficznej. że wiedza o Bogu może do nas przychodzić tylko przez objawienie i przez naszą pełną wiary zgodę na nie. duchowny. Tak więc w Tradycji zawiera się “Kościół w nauce. Reakcja przeciw racjonalizmowi i indywidualizmowi. jest niezbędna do zrozumienia jakiegokolwiek zagadnienia. Zob. i wszystko. 8. Zob. kiedy chleb i wino zamieniają się w Ciało i Krew Chrystusa. 8. ND 113115). którego istnienie “przekracza” wszechświat i nie może być z nim utożsamione. 4. teologia apofatyczna. pouczenie dane w imieniu Boga przez kapłanów (Pwt 17. Inność Boga. co się dzieje w Eucharystii. Wewnątrz całego ludu Bożego biskupi i inni są obarczeni szczególną odpowiedzialnością jako widzialni pośrednicy i interpretatorzy Tradycji. 44). czym jest. “ Szkic o obojętności w dziedzinie religijnej”). chrześcijanie malabarscy. sola scriptura. że objawienie zostało dane ludzkości na samym początku. 5. który je zawiera (Pwt 1. wyrażana przede wszystkim w kulcie. Tradycjonalizm. Tradycja zapewnia ciągłość od początków ku przyszłości. “Tora” może także oznaczać naukę przekazywaną przez rodziców lub przez odpowiedni autorytet (zob. 7). że jakiś nowy kierunek jest zgodny z Tradycją. 33. podczas której obcina się włosy na głowie w czterech miejscach. “pouczenie. panteizm. Mk 7. życie monastyczne. moralnej i religijnej.Leksykon teologiczny opat nadal dokonuje ceremonii obcięcia włosów. że jednomyślna zgoda ludzkości nieomylnie świadczy o pierwotnym objawieniu. fideizm. 212). 11. Wydawnictwo WAM. Ml 2. Tradycje lokalne mogą zawieść w przekazywaniu Ewangelii i mogą wymagać poprawy (zob. oświecenie. Przez Ducha Świętego (który jest niewidzialnym Nośnikiem Tradycji) cały lud Boży został upoważniony do zapamiętania. Zamiast przywoływać terminologię substancji i przypadłości (którą się także stosuje do bytów nierozumnych). Dla prawosławia Tradycja. immanencja Boża. Louis-Eugene Marie Bautain (1796-1867).

Wiara w trzech bogów. został on potępiony na Soborze Konstantynopolitańskim III (680/681 r. Wielki Tydzień. że te teorie mogą w najlepszym razie uzupełnić tradycyjną naukę Kościoła o przeistoczeniu. “trzy rozdziały”). Zob. Starożytny refren (“Święty Boże. dodał do tego hymnu po słowach “święty a nieśmiertelny” zdanie: “który zostałeś za nas ukrzyżowany”. W Wielką Sobotę po zachodzie słońca podczas Wigilii Wielkanocnej uroczyście się obchodzi wspomnienie zmartwychwstania Chrystusa oraz nasze zanurzenie w Jego śmierci i zmartwychwstaniu przez chrzest. Trisagion (gr. monofizytyzm.odnawia przyrzeczenia chrzcielne. W tym okresie zazwyczaj podczas modlitwy porannej śpiewa się trzy pieśni albo kantyki zamiast zwyczajnych dziewięciu. rozdaje się uprzednio konsekrowane Hostie. Święty a nieśmiertelny. które zbiera-jaw jedno dzieje zbawienia od chwili stworzenia świata po zmartwychwstanie Jezusa.). Aż do ostatnich czasów w obrządku łacińskim “Trisagion” śpiewano po łacinie i po grecku podczas adoracji Krzyża w Wielki Piątek. ale podczas Komunii św. oktoechos. Msza święta wielkoczwartkowa przywołuje na pamięć Ostatnią Wieczerzę i ustanowienie Najświętszego Sakramentu przez Chrystusa. Triodion (gr. że cierpiał On w swojej Bożej naturze. Święty mocny.na Soborze Chalcedońskim (451). Zob. którym przewodził Piotr Folusznik (zm. Na Zachodzie Synod w Soissons (1092 r. który wprowadził staranne rozróżnienie między Boską i ludzką naturą w Chrystusie. “Tajemnica wiary”) przestrzegł. katechumeni. zawierająca okresowe oficja własne przeznaczone do sprawowania liturgii od czwartej niedzieli przed Wielkim Postem do Wielkiej Soboty włącznie. liturgia darów uprzednio konsekrowanych. “Trzy dni”). która fałszywie przedstawia monoteizm chrześcijański. Zob. ok. Obchód liturgiczny rozpoczynający się w Wielki Czwartek wieczorem. podczas której nie ma konsekracji. 565).i mamy na to dowody . że jedna natura wspólna wszystkim Osobom Boskim jest tylko intelektualną abstrakcją. Rzeczywiście. “trójśpiew”). “trzej bogowie”). przeistoczenie. następuje chrzest katechumenów i cała wspólnota . która nam pozwoli wyznać rzeczywistą obecność Chrystusa? Zob. Księga liturgiczna w Kościele bizantyńskim.Leksykon teologiczny spoglądają oni na dziedzinę stosunków międzyosobowych i zwracają uwagę. Jan Filoponus (zm. nie posiadającymi wspólnej jed- Wydawnictwo WAM. “Msza darów uprzednio konsekrowanych”). po specjalnych modlitwach w intencji całego świata i po adoracji Krzyża następuje Missa praesanctificatorum (łac. zazwyczaj na początku obrzędu. Triduum Wielkanocne (łac. ND 615). zmartwychwstanie Chrystusa. zmiłuj się nad nami”). przyjmujący trzy odrębne Osoby w jednym Bogu. Przeciwnicy soboru. Paweł VI w wydanej w roku 1965 encyklice Mysterium fidei (łac. spór o cierpienia Boga. 1125). Zob. “zmiana znaczenia”). 488). który utrzymywał. chociaż ich od siebie nie oddzielał (DH 302. pierwszy raz użyto Trisagionu . kiedy coś przyjmuje całkowicie nowy cel. W Wielki Piątek po odczytaniu opisu Męki Pańskiej według św. Liturgia światła i poświęcenia paschału wprowadza w cały ciąg czytań biblijnych. Wielki Piątek. że Chrystus się nam oddaje. Zwolennicy Soboru Chalcedońskiego odpowiedzieli na to skierowaniem tej modlitwy raczej do Trójcy Przenajświętszej niż do Chrystusa. Sobór Chalcedoński. Tria capitula (łac. śpiew. Jana. którzy twierdzą. podkreślający świętość Chrystusa. wieczerza pańska. Triteizm (gr.nawet jeżeli sakrament chrztu nie był sprawowany . że trzy Osoby Boskie są istotami odrębnymi. “trzykroć święty”). aftartodokeci. a kończący się nieszporami Niedzieli Zmartwychwstania Pańskiego. Kraków 2002 200 .) potępił filozofa nominalistę Roscellinusa (zm. Czy transfinalizacja albo transsygnifikacja wskazują na zmianę w chlebie i winie. jak zmieniają się nasze ludzkie doznania. próbując pogodzić naukę chrześcijańską z filozofią arystotelesowską. wyjaśniał. trzy rozdziały. monofizycki patriarcha Antiochii. podczas której Chleb i Wino podlegaj ą głębokim zmianom znaczeniowym i wyrażają fakt. Toteż niektórzy mówiąc eucharystycznej transsygnifikacji (łac. tajemnica wielkanocna. ok. zanim zostanie odprawiona Msza święta. Jego potęgę i nieśmiertelność przeciwko tym. Wielki Post. Z tym dodatkiem albo bez niego modlitwę można odnaleźć we wszystkich starożytnych liturgiach. a niektóre punkty wydają się z nianie zgadzać.

Zob. Kraków 2002 201 . 466). 444). Zob. filokalia.też w Konstantynopolu. J 21. oskarżonych o sprzyjanie nestorianizmowi. Według słynnego aksjomatu Karla Rahnera (1904-1984). Zmuszony do przyjaz- Wydawnictwo WAM. i w Nim doświadczonej (J 20. Zob. Absolutna tajemnica trzech Osób Boskich w ich odwiecznym życiu. Na Synodzie w Reims (1148) biskup Gilbert de la Porrée (ok. 31). Jana jest najgłębszą spośród Ewangelii dzięki modlitewnej kontemplacji chwały Boga objawionej w Chrystusie. 350-428). Zob. Trójca immanentna. Mammasa . że tamta wspólnota prowadzi życie swobodne. Sobór Konstantynopolitański I. Autora czwartej Ewangelii tradycyjnie utożsamia się z Janem. teologia Trójcy Przenajświętszej. Grzegorz z Nazjanzu (329-389) i św. w których nicią przewodnią było przebóstwienie. Ewangelia św. które często pozwalają na nieco rozbieżne interpretacje. 2) i uczniem “którego Jezus miłował” (J 13.ok. przebóstwienie. Papież Wigiliusz (papież w latach 537-555). jaki Ibas z Edessy (biskup tego miasta w latach 435-449) wysłał w roku 433 do Marisa. Cyrylowi z Aleksandrii (zm. Uważani na Wschodzie za teologów par excellence: św. Wśród jego pism znajduje się Pięć mów teologicznych. Sobór Konstantynopolitański III. 20-24). Troistość ekonomiczna jest Troistością immanentną i odwrotnie. Trzej teologowie. teologia Trójcy Przenajświętszej. Zob. w których bronił Bóstwa Ducha Świętego.Leksykon teologiczny nakowej substancji. Grzegorz z Nazjanzu brał udział w drugim soborze powszechnym. 26-27. wiele poezji i kilka listów przeciw apolinarystom. opuścił go jednak. biskupa Hardaskiru w Persji. W ten sposób od Troistości “ekonomicznej” przeszliśmy do poznania Troistości “immanentnej”. Św. 2-8. Św. pozostają jednym z ważniejszych świadectw wiary Wspólnoty anglikańskiej. po jakimś czasie jednak zrezygnował z tej stolicy i wrócił do Nazjanzu (w Kapadocji). Jan Ewangelista. ekonomia. Artykuły te. Synu Bożym. tridion. Trzy rozdziały. św. oraz list. 23. pisma biskupa Cyru. w roku 547 wezwany do Konstantynopola. kiedy doszedł do wniosku. w jaki przekazywał on własne przeżycia Boga w hymnach i poematach. osoba. apolinaryzm. Zob. 21. uważając to za gest dobrej woli wobec monofizytów występujących przeciw uchwałom Soboru Chalcedońskiego (451). 20. wspólnota anglikańska. 1. początkowo odmówił podpisu pod takim pośmiertnym potępieniem oraz sprzeciwił się manipulowaniu nauczaniem Soboru Chalcedońskiego. których Justynian I (cesarz 527-565) potępił pośmiertnie. Zestaw założeń doktrynalnych przyjętych przez Kościół anglikański w roku 1571. Teodoreta (ok. Podczas soboru został mianowany biskupem Konstantynopola. Szymon Nowy Teolog (949-1022). synem Zebedeusza (zob. Wybrane pisma trzech autorów. 2. które częściowo różnią anglikański stosunek do spraw kontrowersyjnych od Kościoła rzymskokatolickiego oraz od protestantyzmu kontynentalnego. rozpoczętej w Starym Testamencie. teologia Janowa. trisagion. 1080-1154) został oskarżony o tak dalekie podkreślanie różnic pomiędzy Osobami Boskimi aż do uczynienia z nich całkowicie niezależnych istot. Szymon Nowy Teolog (949-1022) wstąpił najpierw do monasteru “Studios” w Konstantynopolu. 3. Dzięki “ekonomii” (lub dziejom) zbawienia. Potępienie dotknęło pisma i osobę Teodora z Mopsuestii (ok. Trzykroć święty. nominalizm. a dopełnionej w Nowym Testamencie przez wcielenie Syna Bożego i zesłanie Ducha Świętego objawił się nam Bóg w Trójcy Świętej Jedyny. monoteizm. ojcowie kapadoccy. Trójśpiew. 393 . skierowane przeciw św. 19. Konstantynopolitańskim I (381).7. doktor Kościoła. Trzydzieści dziewięć artykułów. został jednak mnichem i przez około dwadzieścia pięć lat był przełożonym monasteru św. a jego oryginalny wkład w teologię polegał na sposobie. Uważa się go za największego teologa mistycznego w Kościele bizantyńskim.

Filip Melanchton (1497-1560). Eberharda Jiingela (ur. kiedy z niej odeszli Albrecht Ritschl (1822-1889) i Adolf von Hamack (1851-1930). W latach 1534-1535 wydział teologiczny opanowali protestanci. Pod wpływem Johannesa Michaela Sailera (17511832) ci katoliccy teologowie mogli przezwyciężyć Oświecenie przez to. Byli tam jednak znakomici wykładowcy: Joseph (później kardynał) Ratzinger (ur. Hrabia Eberhard z Wirtembergi. 254) rozwinął w kierunku alegorycznym. a także Walter Kasper (ur. oraz Karla Josepha Hefelego (1809-1893). Dzieje Ludu Bożego podczas wyjścia z Egiptu uprzednio wyrażaj ą wyzwania. 14. która została zażegnana dopiero około roku 689. które realizowały objawienie i zbawienie. Hans Kling (ur. Mimo nieszczęśliwych okoliczności to niezwykłe potępienie można rozumieć jako zapewnienie. Zastępca Lutra. który się później przeniósł do Fryburga. Francis Xavier Funk (1840-1907). że je “ochrzcili”. Zob. Trzeci okres zaznaczył się wykładowcami: Paul Schanz (1841 1905). Potop zapowiada chrzest (1 P 3. sekretarz Papieskiej Rady ds. sławnego historyka soborów i biskupa Rottenburga. monofizytyzm. który w roku 1837 przeniósł się do Fryburga. 1420-1495). “nauka o obrazach. Po zwołaniu powszechnego Soboru Konstantynopolitańskiego II (553) Wigiliusz ostatecznie podpisał potępienie Trzech Rozdziałów. Tybinga i jej szkoły. W pierwszym okresie do wybitnych postaci tej szkoły należeli: Johann Sebastian Drey (1777-1853). szkoły teologiczne. co mogłoby usprawiedliwiać błędną naukę Nestoriusza. i sakramenty. Stosując do dziejów chrześcijaństwa i jego teologii heglowską dialektykę rozwoju (teza-antyteza-synteza). studiował w Tybindze. a także uczony grecki Marcin Crusius . Wśród profesorów protestanckich wspomnieć trzeba Gerharda Ebelinga (ur. 1933). Karl Adam (1876-1966) i Joseph Rupert Geiselmann (18901970). późniejszy biskup Rottenburga. 1912).dostroił się do tego typicznego znaczenia Pisma Świętego. Św. Baur dowodził. z jakimi się chrześcijanie spotkają. Na Za- Wydawnictwo WAM. nestorianie. Kilka zupełnie różnych kierunków teologicznych. Sobór Chalcedoński. oświecenie. 1928). Franza Antona Staudenmeiera (18001856). Sposób interpretowania wydarzeń. patriarchą ekumenicznym w latach 1572-1595). 28).wszyscy z uniwersytetu w Tybindze . którego nominalizm znacznie wpłynął na Marcina Lutra (1483-1546). oraz Johann Adam Möhler (1796-1838). 1926). co Orygenes (ok. o ile mogły się one skłaniać ku interpretacji nestoriańskiej. Sobór Konstantynopolitański II. jakie przyjmują (l Kor 10. Do późniejszych studentów należeli Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) oraz Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling (1775-1854).Leksykon teologiczny du do Konstantynopola. do zagadnień wspólnych należały: królestwo Boże. W ten sposób Adam i Melchizedek są typami Chrystusa (Rz 5. 200) .ok. Chociaż programy się różniły. 20-21). Kraków 2002 202 . Typologia (gr. Ernsta Käsemanna (1906-1998) i Jürgena Moltmanna (ur. 185 . Hbr 6. W latach 15731581 trzej teologowie luterańscy: Jakob Andreae. osób i rzeczy jako “typów” zapowiadających “antytypy”. Ireneusz (ok.ok. 1927). co doprowadziło do poważnej schizmy na Zachodzie. Lukas Osiander oraz Jakob Heerbrand. Zob.a potem szkoła aleksandryjska . rozwój tradycji. któremu w latach 15731574 wysłali grecki przekład Wyznania augsburskiego. Popierania Jedności Chrześcijan. 130 . w której skład wchodzili Adolf Hilgenfeid (18231907). o prototypach”). Johann Baptist Hirscher (1788-1853). Kościół jako organizm i krytyczne studia historyczne. a manna na pustyni uprzedza “chleb życia” (J 6. 1-11). że w nauce Kościoła nie ma niczego. Mimo przyjaznej reakcji patriarchy nie osiągnięto żadnej zgody. który zakładał ten uniwersytet w roku 1477.nawiązali korespondencję z Jeremiaszem II z Konstantynopola (z przerwami. Katolicka szkoła w Tybindze pojawiła się. W drugim okresie katolickiej szkoły w Tybindze spotykamy Johanna Evangelista Kuhna (1806-1887). 1934). augsburskie wyznanie wiary. Albert Schwegler (1819-1857) i David Friedrich Strauss( 1808-1874). a przeciwstawiać się uchwałom Soboru Chalcedońskiego. które się utożsamia z uniwersytetem w Tybindze. zyskał poparcie scholastyka Gabriela Biela (ok. kiedy w roku 1819 przeniesiono tam katolicki wydział teologiczny z Erlangen. w wydanym w roku 548 dekrecie ludicatum potępił twierdzenia Teodora. 48-51). a od 1999 r. Po Soborze Watykańskim II z trudem można mówić o “szkołach” w Tybindze. Szkoła Baura upadła. Na początku XIX stulecia Ferdinand Christian Baur (1792-1860) założył sławną “szkołę w Tybindze”. jednakże o tyle tylko. że we wczesnym chrześcijaństwie dialektyka żydowskiego stronnictwa Piotra i pogańskiego stronnictwa Pawła została pokonana przez pojawienie się w II stuleciu katolicyzmu. 20-7.

Umożliwiają one spojrzenie na Jezusa z różnych punktów widzenia i zrozumienie. wybór na rzecz ubogich. Jr 8. tora. wybór na rzecz ubogich. opieka nad słabymi. że wielu ludzi zaczęło się rozglądać za autorytetem. Mesjasz. Ubodzy.12. Tytuły chrystologiczne.27). niepokoje rewolucyjne w latach 1830-1848. Mk 14. dach nad głową. żeby otrzymać odpowiedź na każde pytanie. Kraków 2002 203 . ujawniali nieludzkie warunki. Syn Boży. 668. z faryzeuszów i razem z najwyższymi kapłanami i starszymi stanowili złożony z 71 członków sanhedryn. Ruch ultramontański osiągnął szczyt w definicji nieomylności papieskiej na Soborze Waty- Wydawnictwo WAM. Augustyn z Hippony (354-430). “ponad górami”). LG 42). Ubóstwo. czyli najwyższą radę żydowską w Jerozolimie. Syn Człowieczy.przez analogię . 339-397).13. chciwość narodów bogatych i przez inne czynniki. Zob. jak febronianizm.stan tych. Zob. wiara i uczynki. teologia wyzwolenia. gallikanizm i jansenizm. Zob. W Nowym Testamencie takie wyrazy i wyrażenia. 1. 26-2. Zob. rady ewangeliczne. Biblia. jak pokarm. żeby dokładnie naśladować Chrystusa (zob. W czasach Jezusa wywodzili się przeważnie. Łk 7. którzy w różny sposób są ubodzy duchowo. prawa człowieka. Uległość łasce Bożej. Syn Człowieczy. 6. Ambroży (ok. ubranie. 30). Stan pozbawienia takich istotnych dóbr. do których należą: modlitwa. Kyrios. życie zakonne. 1. Ze względu na ich wkład w interpretację i zastosowanie Pisma Świętego zwano ich także “doktorami Prawa” albo “prawnikami”. Uczeni w piśmie. kardynał Mikołaj Wiseman (1802-1865). jaką się posługiwali gallikanie na oznaczenie tych wszystkich. Czynności natchnione przez wiarę i Ducha Świętego. orygenizm. sprawiedliwość. błogosławieństwa. nauczanie i gościnność (Mt 7. anawim. 467-8. a w jeszcze większym stopniu św. tworzenie wspólnoty. Zob. Jako rada ewangeliczna ubóstwo oznacza dobrowolne wyrzeczenie się prywatnej własności. Do czołowych postaci wśród ultramontanistów należą: Joseph de Maistre (1753-1821). wydatki na zbrojenia. potentia oboedientialis. teologia aleksandryjska. Louis Veuillot (18131883). Przywrócenie zakonu jezuitów w roku 1814. jego następca kardynał Henry Edward Manning (1808-1892) i William George Ward (1812-1882). 24-39.9). Od dawnych czasów aż do wydanej w roku 1987 encykliki Jana Pawła II Sollicitudo rei socialis (łac. Ultramontanizm (łac. Kodeks Prawa Kanonicznego krótko zbiera to. sens Pisma Świętego. długi pontyfikat Piusa IX (1846-1878) i inne czynniki sprawiły. 2 Kor 8. Jk 1. Syn Boży. “Troska o sprawy społeczne” (zob. jałmużna. tak jak wielu innych chrześcijan. 14-19) i potem. Ez 7. Felicite Robert de Lamennais (1782-1854) przez część swego życia. czyli z Rzymu. jak: Chrystus. 8). Rz 12. śluby. CCEO 460. na które miliony ludzi zostało skazanych przez wojny. arcybiskup Westminsteru. 2. post. Zob. za którego pośrednictwem przeszła ona do łacińskiego Średniowiecza. 17-22. przywódcy Kościoła. Syr 38. odwiedzanie chorych. choć nie wyłącznie. Ultramontaniści występowali przeciw takim ruchom. a także . Zob. 11. teologia antiocheńska. którzy nadmiernie wywyższali władzę papieską i wszystkich rozwiązań oczekiwali “spoza Alp”.Leksykon teologiczny chodzie typologiczną interpretację przyjął św. co się istotnie zawiera w praktykowaniu ewangelicznej rady ubóstwa praktykowanego w instytutach konsekrowanego życia zakonnego (CIC 600. nauka społeczna Kościoła. kim On był lub kim jest oraz czego dokonał lub dokonuje. swobodniej służyć innym i jaśniej świadczyć o bezwzględnej wartości eschatologicznego królestwa Bożego (PC 13. Pogardliwa nazwa. czyli znawcami Prawa (zob. 629). odpowiednie zdolności i zręczność mogły im zapewnić dalszy urzędowy awans (Ps 45. Uczynki miłosierdzia. Pierwotnie kopiści i archiwariusze. alegoria. nawet wbrew postępowaniu centralnej władzy w Rzymie. zob. które popierały jurysdykcję Kościołów lokalnych.1-15.

arianizm. przyjmuje istnienie jednej tylko Osoby Boskiej. cnoty kardynalne. ND 606/1-12. Zob. braku zgody na jego przyjęcie albo braków w zachowaniu formy podczas sprawowania sakramentu kapłaństwa lub małżeństwa. zob. Pogląd. którzy żyją z Bogiem w Chrystusie (Rz 5. jeżeli nie chce skończyć w rowie. jak: William Ellery Channing (1780-1842). którego woźnica musi mocno trzymać lejce. Umiarkowanie. a dla obrony ścisłego monoteizmu. Unieważnienie (zamiast “stwierdzenie nieważności”). że sakrament .przede wszystkim małżeństwo lub kapłaństwo . jakie otrzymujemy przez wiarę i chrzest (Rz 8. Po ustaleniu nieważności małżeństwa obie strony mogą swobodnie ponownie zawrzeć związek małżeński. jakie koszty musi ponieść ten. kto chce być Jego uczniem (Mt 10. Zob. Rozmaite wątpliwości co do bóstwa Syna Bożego i Ducha Świętego powstały co prawda w początkach dziejów Kościoła. unitanianizm jednak jest herezją stosunkowo późną. celem tej podkomisji jest prowadzenie studium nad zagadnieniem prozelityzmu i unii. małżeństwo. stoicy uznali za cnotę fundamentalną.raczej za przykład fałszywego prozelityzmu niż rzeczywistego ekumenizmu. Zob. W Stanach Zjednoczonych powagę naukową zyskał unitarianizm dzięki takim postaciom. 614-615). 8. CIC 1671-1685. kiedy “Słowo stało się ciałem” (J l. Jezus kładł nacisk na to. chrześcijaństwo ormiańskie. Prawosławni uważają często takich katolików za zdradziecką przeszkodę na drodze do jednego Kościoła. Nazwa nadana Rusinom. 5). który odrzuca Bóstwo Syna Bożego i Ducha Świętego. albo “skromność”) przede wszystkim (ale nie wyłącznie) przywódców Kościoła i ludzi starszych (1 Tm 3. Zob. sakrament święceń. 1-19). wstrzemięźliwość. DH 3065-3075: ND 831-840). Wyraz. którego Chrystus pragnie . CCEO 842. 301302. Kościół. melkici. Zob. Ga 5. 1096. krzyż. przedstawione przez Platona (427-347 przed Chr. Sobór Watykański II (1962-1965). DH 252-263. Umiarkowanie. Umartwienie. maronici. a także Charles William Eliot (1834- Wydawnictwo WAM. jansenizm. prozelityzm. Mimo to w oficjalnym dialogu teologicznym z prawosławiem wschodnim wyłoniono podkomisję do spraw katolików wschodnich obrządku bizantyńskiego będących w łączności z Rzymem. Kraków 2002 204 . którzy podczas synodu w Brześciu Litewskim w roku 1596 zgodzili się na pełną łączność z Rzymem. 13. DH 1880. który zaczął później oznaczać także innych chrześcijan wschodnich będących w łączności z Rzymem. 1357-1377). prawo kanoniczne. 14. Zob. wymagane do rozwoju nowego życia. upowszechnili go bowiem Marcin Cellarius (1499-1564). tradycjonalizm. gallikanizm. Sobór Watykański I. monofizytyzm. asceza. ważność. apolinaryści. Sobór Watykański II. Ćwiczenie w zaparciu się samego siebie. Raiph Waldo Emerson (1803-1882). Unia hipostatyczna.wbrew przeciwnym pozorom nigdy nie istniał z powodu pewnej przeszkody. Tt 1. Paweł bardzo plastycznie opisuje walkę z grzechem i mocami śmierci. post. Jedność między pełnym bóstwem i pełnym człowieczeństwem w jednej (boskiej) Osobie Jezusa Chrystusa. 2. głosząc naukę o kolegialności wszystkich biskupów z papieżem i pod kierownictwem papieża. która uzdalnia człowieka do powściągania swoich pożądań i do kontrolowania namiętności. czystość. “unitas = jedność”). stoicy. 1708-1712. Jednakże warunkowe określenia tej definicji w istocie zawierały w sobie krytykę rzeczy przesadnych w tym ruchu. 2.Leksykon teologiczny kańskim I w roku 1870 (zob. Unitarianie (z łac. dał bardziej wyważone wyjaśnienie władzy papieskiej (LG 22-25). Urzędowe stwierdzenie przez sąd kościelny. nestorianie. ND 648). czyli Socyn (1539-1604) (zob. Kościoły wschodnie. do jakiej doszło. 24). Rusini. Michał Servetus (1511-1553) i Fausto Paolo Sozzini. Unici (z łac. Św. “kontrola siebie samego”. ale dopiero po potwierdzeniu wyroku przez sąd apelacyjny (por. “unio = zjednoczenie”). był używany w znaczeniu pejoratywnym i powinno się go zastępować określeniem “katolicy wschodni”. 34-39). czekającą tych. Późniejsze księgi Nowego Testamentu zachęcają do umiarkowania (czasami tłumaczonego wyrazami “trzeźwość”.) w postaci rydwanu ciągniętego przez trzy ogiery. Katolicy wschodni mają pełny udział w tym dialogu. 2. Jedna z czterech cnót kardynalnych. febronianizm.

powszechniki. wynikająca ze sposobu. że za pośrednictwem Izraela zbawienie Boże zostało zaofiarowane wszystkim narodom (Iz 42. eschatologia. Adam. które naturę łaski i sakramentów wyjaśnia jako rzeczywisty początek naszego życia w chwale (J 6. 6. “powszechny. socynianizm. 1 J 2. duchoburcy. Zob. 1-24. Uroczyste obwieszczenie. 12).Leksykon teologiczny 1926). Upodobnienie do Boga. Pełniąc szczególną służbę na korzyść całej społeczności. że ta władza nauczania jest przede wszystkim właściwością całego kolegium biskupów (jako następców kolegium apostolskiego) i poszczególnych biskupów zachowujących łączność z biskupem Rzymu (LG 20-25. monoteizm. Pełne życia opowiadanie o tym. 16. Izrael. J 8. 20. duchowieństwo. 27) oraz do pewnego stopnia zaciągnęli profetyczną odpowiedzialność za głoszenie dobrej nowiny o Chrystusie. Łk 2. Zebrani na soborze powszechnym albo reprezentowani przez papieża. 28). które się wyłoniło po niewoli babilońskiej. którzy mają władzę oficjalnego przepowiadania i nauczania. Zob. Kraków 2002 205 . I tak św. 1928). “pojęcia ogólne”). które trzeba wyznawać bez zastrzeżeń i na podstawie definicji (jest to tzw. teologia Trójcy Przenajświętszej. adopcjonizm. 12-18). Mdr 2. Doktryna upadku uczy o tym. Zasada uprzedniego udziału w wydarzeniach. apokatastaza. Universalia (łac. historia. kapłaństwo. Rz 5. Katolicy są przekonani. odwołuje się do zasady uprzedzenia. wszechświatowy”). przebóstwienie. Uprzednie istnienie. 10. monarchianizm. Zob. Rz 8. że ostatecznie wszyscy ludzie zostaną zbawieni. zbawienie. albo powrócili do głównych odmian chrześcijaństwa. 26. lecz jemu służy” (DV 10). wychowanie religijne i troskę o rodziny. mogą się wypowiadać o prawdach objawionych. arianizm. Wolfhart Pannenberg (ur. nauczanie “nadzwyczajne”). uczestniczą w Urzędzie Nauczycielskim Kościoła. DV 10). Teolog monachijski. Wielu z nich albo się stało agnostykami. jurysdykcja.stan grzechu. np. 1225-1274) pojmował sakramenty jako znaki uobecniające. Zob. który przez czterdzieści lat był rektorem Uniwersytetu Harvarda i zreformował Harvard Divinity School (ang. proklamacja. Zob. który jednakże “nie jest ponad słowem Bożym. piekło. preegzystencja. Rz 6. grzech pierworodny. Ewa. 23-24. Przekonanie. Obdarzony autorytetem urząd nauczania Ewangelii w imię Jezusa Chrystusa. który ogarnął wszystkie następujące po nich pokolenia i od którego dopiero Chrystus nas wybawił. Zob. Zob. Edessa. Ci. 30-32. Uniwersalizm (łac. Urząd duszpasterski. zob. Tomasz z Akwinu (ok. Wyraz “uniwersalizm” oznacza też pogląd. 1 Kor 11. Unitarianie nie mają formalnego wyznania wiary i liczebnie zmaleli. nauczania “zwyczajnego”). Upadek. W czasie chrztu świętego wszyscy wierzący zostali namaszczeni przez Ducha Świętego i są przez Niego prowadzeni (J 14. Urfa. Urząd nauczycielski Kościoła. Biskupi najczęściej pełnią tę funkcję nauczycielską stale (są to różne rodzaje tzw. że to pierwsi rodzice (a nie Bóg) wprowadzili zło moralne do naszego świata . 13. odkupienie. 26). 14. kiedy staje przed szerokim kręgiem zagadnień teologicznych i filozoficznych. Wyrażenie to można zastosować do tych. 3-8. 52. Urząd Nauczycielski przywołuje głoszoną przez Wydawnictwo WAM. Księgę Jonasza. które nastąpią przy końcu świata. Zob. w jaki te wydarzenia nam ukazuje zmartwychwstanie Chrystusa (l Kor 15. Zob. 6. laikat. 49. Posługiwanie Ludowi Bożemu przez duchownych jako pasterzy. zob. którym biskup nałożył obowiązek szczególnego posługiwania. subordynacjonizm. “Harwardzka Szkoła Teologiczna”). Uprzedzenie. jak to Adam i Ewa dobrowolnie okazali Bogu nieposłuszeństwo i w ten sposób utracili niewinne i idealne życie (Rdz 3. 54. Zob.

Zbawczy dar przywrócenia sprawiedliwości. nieomylność. 30-31). który się rozpoczął z usprawiedliwieniem (zob. będąca jego wynikiem.Leksykon teologiczny Chrystusa zbawczą prawdę. sukcesja apostolska. że ludzie. biskup.przeżywają i podtrzymują ludzie we wspólnocie. Nadal pozostają pewne różnice odnośnie natury usprawiedliwienia: np. mogą w większej pełni mieć udział w Bożej świętości i doskonałości. rozpoczął się międzynarodowy teologiczny dialog katolicko-luterański. 9-12. że człowiek znajduje przyjęcie w oczach Boga. negationis. synod. Podczas gdy protestanci raczej podkreślają. układ rodzinny typu “ojciec-matka-dziecko” oraz ludzkie dążenie do pełni życia. DH 225-230. która rzeczywiście przekształca grzeszników mocą Ducha Świętego (Rz 5. ND 1961). 23). Św. luteranizm. przebóstwienie. 1999 r. Dz 13. 17. który sprawia. Wśród chrześcijan prawosławnych szczególną rolę w sprawach nauczania odgrywają synody. a dochodzi się do niego dzięki uczestniczeniu w sakramentach (zob. można je jednak zrozumieć raczej jako uzupełniające się niż jako ze sobą sprzeczne. obraz boży. a nie przez wykonywanie nakazów Prawa (Rz 3. Zob. podczas gdy katolicy (i prawosławni) podkreślają otrzymaną łaskę. oparta na wartości ich osobistych obdarowań. Sobór Trydencki kładzie nacisk na to. łaska. Stąd właśnie czerpiemy poważniejszy argument na to. Ga 2. 28. co nie zostało zdefiniowane przez siedem soborów powszechnych (325-787) nie posiada statusu pewności i pozostaje sprawą do dyskusji. Uświęcenie. 1 Kor 1. Prawdę . ostatecznie zredagowana w 1997 r. sobornost’. Urząd Nauczycielski wywodzi się od samego Chrystusa. siedem soborów powszechnych. teologia Trójcy Przenajświętszej. 6. że Kościół powinien być wyposażony w instytucję (urząd nauczycielski) działającą w ten sposób. Taka sama powaga. Augustyn z Hippony (354-430) uważał. hierarchia. Usprawiedliwienie. stworzenie. autorytet. DH 1561. papież. Zob. Zob. a szczególnie wśród ludzi. analogia. Trzy reguły pozwalające nam mówić o Bogu w sposób analogiczny. jednakże wszystko to. 6. łaska. 2 Kor 5. 4. zostały one klasycznie sformułowane przez św. Usprawiedliwienie otrzymujemy przez wiarę w Jezusa Chrystusa (Rz 1. że udziela pomocy ludziom w przeżywaniu prawd objawionych i trwaniu przy nich. Chrześcijanie wschodni wolą mówić o przebóstwieniu (2 P 1. świętość. Ślady Trójosobowego Boga. Duch Święty (1 P 1. uczynki miłosierdzia. znaczenia i miłości. ex cathedra. 5. Zob. 16). wiara i uczynki. 11). które można znaleźć w świecie stworzonym. 2) nadal prowadzi i uzupełnia w uświęcaniu proces. Kraków 2002 206 . Vestigia trinitatis (łac.także prawdę objawioną . uświęcenie. “ślady Trójcy Przenajświętszej”). W 1967 r. 30. że te dwa poglądy wzajemnie się wykluczają. Wydawnictwo WAM. teologia naturalna. depozyt wiary. przebóstwienie. Do innych takich śladów należą relacje międzyosobowe typu “Ja-Ty-My”. ND 1933-1935). była podobnie “charyzmatyczną” podstawą działalności “nauczycieli” w Kościele Nowego Testamentu (1 Kor 12. jest kierowany przez Ducha Świętego (ale Go nie zastępuje). żeby ją wyjaśnić i dostosować do zmian zachodzących w każdym czasie i w każdej sytuacji. przez Kościół Katolicki i Światową Federację Luterańską. W Średniowieczu teologom i wydziałom teologicznym wielkich uniwersytetów powierzano prawo wykonywania zadań pewnego rodzaju urzędu nauczycielskiego. Działanie Boże sprawiające. Międzyosobowy charakter prawdy sprawia. 17. 28. Wspólna deklaracja dotycząca nauki o usprawiedliwieniu (zawierającą 44 oświadczenia traktujące o podstawowych prawdach dotyczących usprawiedliwienia) została podpisana 31. DH 1530-1532. urzeczywistnia się wśród całej wspólnoty wierzących. którym grzechy zostały przebaczone. usprawiedliwienie. Uświęcenie polega na miłości. Bożej łaski i wolnej woli. Wprawdzie często się uważa. simul iustus et peccator. negacji i wzniosłości”). że Trójca Przenajświętsza odzwierciedla się w ludzkim poznaniu i miłości. że istnienie takiego urzędu nauczycielskiego jest wiarygodne. że w tym życiu uświęcenie jest z samej swej istoty niezupełne. 9. Via affirmationis. Sobór Powszechny. którzy byli i pozostają pierwszymi odbiorcami Bożego objawienia. eminentiae (łac. X. ND 1901-1906). kolegialność. Luteranie kładli nacisk na pochodzące od Boga orzeczenie o sprawiedliwości grzeszników (Rz 3. że dzięki obfitej łasce Bożej jest ono możliwe (zob. 1). “droga afirmacji. 4).. przypisywanie.

też DH 1341). Po masakrze waldensów w roku 1655. sceptycyzm. że łaska została udzielona albo zwiększona. [Piotr] Valdes (zm. sakrament. który przekracza nasze rozumienie i nasz sposób mówienia. Głosił skomplikowany system eonów. 200) (zob. Zob. Prawdopodobnie urodził się w Egipcie i przewodził gnostykom w Aleksandrii. odnosi się on do warunków.również wprawie kanonicznym (zob. Zob. W roku 1207 Innocenty III zorganizował krucjatę przeciw albigensom. że zostanie biskupem Rzymu. ND 403. Kiedy na Soborze Laterańskim III (1179) nie udało się ich skierować na właściwą drogę. zawiera je ważnie. gnostycyzm. a ostatecznie się wyłonił jako Kościół z kalwińskim wyznaniem wiary. Członkowie ruchu odnowy. Na przykład sakramenty. Zob. jest dobry w sposób absolutny. Od waldensów. analogia. 1802). owocne przyjęcie sakramentu oznacza. CIC 124. 1703. Ważne przyjęcie sakramentu oznacza. “pełnia”). Waldensi włoscy zetknęli się z reformacją protestancką na synodzie w Chanforans (1532) i przyjęli kalwińskie wyznanie wiary. Fakt. W roku 1922 waldensi otwarli szkołę teologiczną w Rzymie bardzo blisko Watykanu. Zob. który wszedł do zwyczajnego słownictwa kościelnego od czasów Soboru Trydenckiego (DH 1809) i papieża Benedykta XIV (1675-1858). Walentynianie. Temu systemowi gwałtownie się sprzeciwił św.ok. Później wskutek syzigies (syr. którego utożsamiano ze (złym) Bogiem Starego Testamentu. Nieważność oznacza. którą opłakuje John Milton w sonecie Na ostatnią rzeź w Piemoncie. kalwinizm.Leksykon teologiczny Tomasza z Akwinu (ok. “połączenie. 21). synod w Weronie (1184) obłożył ich klątwą. demiurg. która dotknęła także placówki waldensów w południowej Francji. który założył jedną z najważniejszych sekt gnostyckich w drugim stuleciu. grzech. pięć dróg. pleroma. On sam i jego zwolennicy wywoływali nieustanne napięcia. 1411. dualizm. małżeństwo”) Sofia. Po roku 1848 uzyskali oni rzeczywistą wolność polityczną i religijną. transcendencja. że zażegnanie rozłamu stało się niemożliwe. żeby pewne czynności były ważne . Wyraz. który zawiera małżeństwo po spełnieniu warunków wymaganych przez Kościół. Sabaudii i Piemontu. Warunkiem do ważnego przyjęcia innych sakramentów jest uprzednie przyjęcie sakramentu chrztu (CIC 842). że są one przede wszystkim znakami Chrystusowej miłości wynikającej z przymierza. nieliczne ich wspólnoty górskie otrzymały zgodę na swobodne praktykowanie własnej religii. jakie trzeba spełnić. przed 1219). husyci. Wreszcie Bóg będąc samą Dobrocią. Kraków 2002 207 . teologia apofatyczna. nie otrzymuje jednak (jeszcze) łaski sakramentu. Zob. Chrześcijanin. łaska. ale w stanie grzechu śmiertelnego. Wielu waldensów wyemigrowało wtedy do Hiszpanii. zanim ok. teologia negatywna. W roku 1174 bogaty kupiec z Lyonu. że jest pusta i żadna. Wątpienie. 1225-1274). Niemiec. który początkami sięga dwunastego stulecia. teologia katafatyczna. Zwolennicy Walentyna. bóstwo żeńskie. 1301. którzy w roku 1207 powrócili na łono Kościoła katolickiego. DH 809) sprawił. Równocześnie jednak Bóg nie jest dobry w sposób ograniczony. Jest ich we Włoszech około 30 000 i stanowią tam najliczniejszą grupę protestancką. Ważność. forma sakramentu małżeństwa. a o czynności nieważnej można powiedzieć. co możemy powiedzieć o ludziach. domagano się wyznania wiary w prawdy przez nich podważane (zob. rozdał własny majątek ubogim i zaczął głosić Ewangelię w południowej Francji. oraz jeden z niższych eonów zrodzili Demiurga albo stwórcę wszechświata. protestanci. ponieważ często atakowali zaangażowanie Kościoła w sprawy ziemskie. że odrzucali oni posługiwanie się jakąkolwiek przemocą. Polski. Na przykład przeżycie naszej ludzkiej dobroci pozwala nam orzekać o dobroci Boga. Wydawnictwo WAM. Ireneusz z Lyonu (ok. CCEO 931). 640. odmawiali składania przysięgi (DH 913) i głosili kazania bez oficjalnego zatwierdzenia ze strony Kościoła (zob. 1504. że on się liczy. 130 . Przebywał tu około dwudziestu lat i na pewnym etapie najwyraźniej liczył. przeszkody małżeńskie. reformacja. marcjonizm. które pierwotnie tworzyły pleromę (gr. Czech. platonizm. składają się z istotnych elementów i wskutek tego mogą być ważne albo nieważne. DH 790-797. że nic nie było. usłyszawszy zaproszenie Chrystusa skierowane do bogatego młodzieńca (Mt 19. Waldensi. roku 135 udał się do Rzymu. oprócz tego.

Zgodnie z tym przekonaniem dusze istnieją wcześniej niż ich ciała.odrzucały różne próby fałszowania lub zaprzeczania pełnego człowieczeństwa i pełnego bóstwa Jezusa Chrystusa. pozostając w pełni Bogiem. Zagadnienie to podniesione już zostało w Nowym Testamencie (np. bardzo burzliwie rozprawiano o nim w czasach reformacji. rozumnej i całkowitej odpowiedzi (DV 4). fideizm. Poważne zadawanie pytań i uczciwe stawianie czoła trudnościom nie stanowi grzesznej wątpliwości. usprawiedliwienie. zasługa. Światowa Rada Kościołów. 20-28. Organizacja ekumeniczna. Niedowierzanie albo zawieszenie zgody co do poszczególnych prawd wiary chrześcijańskiej. Wcielenie. urządziła ona światowe konferencje w Lozannie (1927). Ga 4. (zob. Wiara i ustrój. 1). łaska. 4-5). śmierć. tora. a polega na daniu zupełnie wolnej. Kraków 2002 208 . W pojęciu wiary teologia odróżnia aspekt obiektywny. Zob. i aspekt subiektywny. semipelagianie. doketyzm.22-23). hinduizm. Sobór Konstantynopolitański III. czyli prawdę objawioną podaną do wierzenia (fides quae). 6). analogia wiary. a nie z uczynków Prawa (Rz 3. depozyt wiary. Wiara jest możliwa przy pomocy Ducha Świętego (Dz 16. W konkretnym miejscu na ziemi i w konkretnym momencie dziejów narodził się z Maryi Dziewicy. 16. Zob. której celem jest studium problemów teologicznych leżących u podstaw podziałów między chrześcijanami. 14. Mimo to Bóg sprawia (Flp 2. Wędrówkę dusz w różnych odmianach przyjmuje buddyzm. luteranizm. którzy się znajdują w niebezpieczeństwie śmierci. 26) i powierzamy naszą przyszłość Bogu (Rz 6. według której Syn Boży.Leksykon teologiczny Wątpliwość. Hbr 11. 844. Obecnie jest podporządkowana Światowej Radzie Kościołów. Nauka o reinkarnacji utrzymująca. zanim zostanie całkowicie oczyszczona i dzięki temu wolna od konieczności przejścia w inne ciało. przypisywanie. mająca na celu przygotowanie ich do przyszłego życia. posłusznie oddajemy samych siebie (Rz 1. Prawo kościelne usuwa wszelkie ograniczenia. ND 25) wyklucza ponowne wcielenie. Zob. Jk 2. że usprawiedliwienie wynika z łaski przez wiarę.5. Paweł podkreśla. Wiara w zmartwychwstanie i oficjalne odrzucenie możliwości wcześniejszego istnienia dusz ludzkich (zob. sola fides. wiara. Wędrówka dusz. a po śmierci istnieją w stanie bezcielesnym. 27). żeby chrześcijanie umierający mogli wyznać grzechy i przyjąć Komunię św. “posiłek na drogę”). 14-26). ekumenizm. Zob. 3-4). zgoda na wiarę. Zob. które się raz na zawsze kończy śmiercią (1 Kor 15. Zob. usprawiedliwienie. zwane także metempsychozą. 10. 913. 31. 20-26. Komunia św. wędrówka dusz. Lund (1952). Przekonanie. 8. czyli osobiste zawierzenie Bogu (fides quo). sola fides. Wiara. stał się naprawdę w pełni człowiekiem (J 1. dopóki znowu nie ożywią ciała tego samego lub innego gatunku. albo nawet co do całości wiary. 921. 1440. 865. 12-13). której wynikiem jest miłość (Ga 5. 10). Sobór Chalcedoński. Wiatyk (łac. wiara. Ga 2. 2. neoplatonizm i inni. pomniejsza poważny charakter łaski Bożej i ludzkiej wolności realizowanej podczas jednego tylko ziemskiego życia. umarł na krzyżu pod Poncjuszem Piłatem i powstał z martwych w uwielbionym człowieczeństwie (Rz 1. Sobór Nicejski I. Edynburgu (1937). Hbr 9. Eucharystia. 5. 16. 14. prawo. Wydawnictwo WAM. 854. CIC 566. zmartwychwstanie umarłych. przez którą wyznajemy prawdę o Bożym objawieniu dokonanym ostatecznie w Jezusie Chrystusie (J 20. 16-18). prawda. reformacja. Prawda. żeby zbawić świat.od Nicejskiego I (325) do Konstantynopolitańskiego III (680/681) . analiza wiary. Zob. Zob. 961). 9). Wiara i uczynki. dekalog. Wcielenie ponowne. 883. że istnieje nieokreślona seria możliwości. objawienie. Rz 10. Sobory kościelne . Montrealu (1963) i Santiago de Compostela (1993). 2 Kor 5. udzielana tym. 3. że dusza zamieszkuje w całym szeregu różnych ciał i że może żyć wielokrotnie na tej ziemi. racjonalizm. Św. DH 403. że wierzący wydają owoce wiary (Ga 5. 867. 2 Kor 3. dusza.

podczas gdy chrześcijanie pochodzenia żydowskiego nadal jeszcze świętowali żydowską Paschę. Zob. Zob. pascha. Wielka Sobota. przeznaczenie. W Nowym Testamencie wyrażenie “Wieczerza Pańska” pojawia się tylko jeden raz (1 Kor 11. scientia media. jeżeli nawet przyjęli gregoriańską reformę kalendarza. Chrześcijanie wschodni nazywają ją “Wieczerzą Mistyczną” (by przywołać na pamięć jej sakramentalny charakter. Ostatnio rozwój ruchu ekumenicznego doprowadził jednak do ugody między katolikami wschodnimi. a tabernakulum puste. charyzmaty. W tym dniu przygotowania liturgia łacińska nie przewiduje żadnych nabożeństw. Przeciwstawia się j ą wiedzy nabytej. będące wspomnieniem zmartwychwstania Jezusa Chrystusa. czyli braterski posiłek. Wiedza pośrednia. Kraków 2002 209 . Wyrażenie używane przez niektórych Ojców Kościoła i powszechne wśród protestantów na oznaczenie Pokarmu eucharystycznego ustanowionego przez Chrystusa podczas Ostatniej Wieczerzy. Zob. piekło. Wiedza darmo dana przez Ducha Świętego ze względu na pewne szczególne zadanie do spełnienia w Kościele.Leksykon teologiczny Widzenia. kalendarz gregoriański. które to święto obchodziły w następną niedzielę. nieustanną pełnię życia. Wiedza wlana. którzy obchodzili to święto w tym dniu. zmartwychwstanie umarłych. Zob. jak pogodzić Bożą wiedzę uprzednią z ludzką wolną wolą. które to określenie wszędzie zyskało sobie zwolenników. Msza święta. systematyka łaska. Prawosławni. łaska. istnieje problem. Eucharystia. a prawosławnymi co do ustalania daty Wielkanocy co cztery lata (OE 20). Wieczysta filozofia. zgodnie z długą tradycją. Praktyka uwzględniania w każdym roku specjalnego dnia przeznaczonego na obchód pamiątki zmartwychwstania wywołała spory między chrześcijanami małoazjatyckimi. dzięki łasce Bóg pozwala nam jednak uczestniczyć w “życiu wiecznym” (J 11. To musiało się stać zarzewiem zatargów. agape. Wiedza. scientia media. Wielki Tydzień. 20) i oznacza zarówno ofiarę eucharystyczną. liturgia. Niedzielę Wielkanocną. Zob. Zob. Zob. Ponieważ wydarzenia przyszłe częściowo zależą od ludzkiego wyboru. nauka i religia. gdyż “mysterion” oznacza sakrament) oraz “Liturgią Eucharystyczną”. niebo. Zob. udzielona Chrystusowi i prorokom Starego Testamentu. Zmartwychwstanie Chrystusa. Dzień poprzedzający największe święto chrześcijańskiego kalendarza. 25-26). 7). prorok. zwanymi “quarto-decimales” (łac. Przymiot oznaczający brak początku i końca. że wyzwolenie Izraela z Egiptu się wypełniło i zostało zastąpione przez zmartwychwstanie Chrystusa (1 Kor 5. Wieczność jest przymiotem Bożym. wolna wola. filozofia wieczysta. W obrządku bizantyńskim rankiem w Wielką Sobotę cele- Wydawnictwo WAM. Wiedza o rzeczach przyszłych jako atrybut Boga. Wieczność. Wiedza uprzednia. a innymi wspólnotami chrześcijańskimi. który po niej następował. ponieważ orędzie chrześcijańskie głosiło. gnoza. wizje. Zob. kiedy to za każdym razem przypadała Pascha żydowska (14 nisan). Wiedza i religia. przymioty Boże. Wydaje się. Wieczerza Pańska. Wielkanoc. Wielkanoc świętują według kalendarza juliańskiego. I te spory trwają do dzisiaj. Ołtarz pozostaje nieprzystrojony. że początkowo obchodzono je w każdą niedzielę. Najwcześniejsze i najważniejsze święto w roku chrześcijańskim. W kalendarzu gregoriańskim dzień Wielkanocy przypada między 21 marca a 25 kwietnia. Zob. normalnych studiów i pracy. która jest wynikiem doświadczenia. “zwolennicy czternastego”). jak agape.

34). w drugą niedzielę obchodzi się święto św.. chociaż w oczywisty sposób nawiązuje do czterdziestodniowego postu Mojżesza (Wj 24. kiedy to chrześcijanie przez modlitwę. Pierwotnie post w okresie Wielkiego Postu był bardzo ostry: dozwolony był tylko jeden posiłek pod wieczór z wykluczeniem mięsa. a przede wszystkim samego Jezusa (Mk 1. 8). w którym Chrystus spędził ostatnie kilka dni swojego ziemskiego życia. J 13. Wielka Sobota. Wielki post. którzy są często zgrupowani wokół najwyższego bóstwa w jakiś panteon (gr. podczas której rozdziela się hostie konsekrowane w Wielki Czwartek. by odkupić grzeszną ludzkość. “wszyscy bogowie”) o znaczeniu hierarchicznym. Egeria. kiedy Chrystus umarł na krzyżu. azjatyckiej. Po niej następują modlitwy wstawiennicze za wiele grup ludzi. Zob. 296-373). Dla katolików jest to dzień postu i wstrzemięźliwości. Wielki Post jest okresem w szczególny sposób poświęconym na przygotowanie katechumenów do chrztu. Triduum Wielkanocne. liturgia zachodnia w tym dniu rozpoczyna się od głoszenia Męki Pańskiej według św. na Filipinach i we Włoszech. Pierwszą jasną dokumentację obchodów Wielkiego Tygodnia odnajdujemy w Listach paschalnych św.. Triduum Wielkanocne. rosyjsku i arabsku ..podobnie jak my . a szczyt osiąga w wielkosobotnią Wigilię Paschalną. Najważniejszy tydzień w kalendarzu kościelnym. Zob.). post i udzielanie jałmużny przygotowują się do największego święta w roku.Leksykon teologiczny bruje się liturgię św. są oni uosobieniem różnych doznań i funkcji życiowych. liturgia darów uprzednio konsekrowanych. Wielki Tydzień. kapłan ogłasza zmartwychwstanie i posypuje ludzi liśćmi laurowymi. palamizm. rzymskiej i innych dawnych i współczesnych. Na Wschodzie zwie się go Tygodniem Zbawienia. ponieważ wtedy Pan nas związał przykazaniem okazywania sobie wzajemnej miłości. Niedziela Palmowa. katechumenat. Atanazego Wielkiego (ok. tabernakulum. 18). kiedy to wspomina się odniesione zwycięstwo nad obrazoburcami i innymi heretykami. W ambrozjańskim obrządku w Mediolanie nigdy nie dodawano tych dni dodatkowych. liturgia darów uprzednio konsekrowanych. że istnieje wielu bogów. gdzie okres Wielkiego Postu obejmuje wprawdzie siedem tygodni (dawniej osiem tygodni). która pod koniec IV wieku odbyła pielgrzymkę z Hiszpanii do Jerozolimy. że w dziejach religijnych rodzaju ludzkiego wielobóstwo prowadziło do wyższej formy jednobóstwa albo że pier- Wydawnictwo WAM. Niektórzy autorzy dowodzili. w Wielki Czwartek przywołuje na pamięć ustanowienie Eucharystii (dzień ten w niektórych krajach zwie się także Czwartkiem Przykazania. Specjalne wielkopiątkowe procesje i sztuki pasyjne nadal odbywają się w różnych częściach świata: na przykład w Hiszpanii. akatistos. Wielki Piątek. Środa Popielcowa. kiedy to w Rzymie post rozpoczynano w Środę Popielcową. Ta sama zasada obowiązywała na Wschodzie. w piątek piątego tygodnia śpiewa się Akatistos. w trzecią niedzielę oddaje się cześć Krzyżowi św. odsłonięcie i adoracja Krzyża oraz Komunia św. Bazylego. W tradycji bizantyńskiej pierwsza niedziela Wielkiego Postu jest świętem Prawowierności. Wielki Tydzień. ryb i zazwyczaj także produktów mlecznych. Zob. post.nazywają go Wielkim Tygodniem. został ustalony w VII wieku. Zob. Grzegorza Palamasa (1296-1359). wstrzemięźliwość. czyli “Tydzień święty”. Święto. Kraków 2002 210 . theologia crucis. Religie politeistyczne istniały i istnieją w kulturach: afrykańskiej. Triduum Wielkanocne. odnalazła wysoko rozwiniętą liturgię Wielkiego Tygodnia w mieście. tak że dni postnych jest trzydzieści sześć (dawniej czterdzieści jeden). Eliasza (1 Krl 19. jaką On sam nas umiłował. rozpoczyna się on w Niedzielę Palmową poświęceniem palm i procesją. czysty poniedziałek. Czas trwania Wielkiego Postu. ale postu się nie przestrzega w soboty i w niedziele. Komunia święta. Wielki Piątek. Kościoły wschodnie zachowały niektóre elementy z tego ostrego umartwienia. liturgia darów uprzednio konsekrowanych. Jana. Przekonanie. która zacznie się wieczorem. a w językach romańskich przyjęła się łacińska nazwa “Hebdomada sancta”. co stanowi zapowiedź wigilii Wielkanocy. W Rzymie odprawia się każdego dnia specjalne Msze święte w poszczególnych kościołach zwanych “stacjami”. które jest wspomnieniem dnia (prawdopodobnie 7 kwietnia 30 r. Wielobóstwo. 13). greckiej. kalendarz liturgiczny. a nie po pierwszej niedzieli Wielkiego Postu. Czterdzieści dni przed Wielkanocą. chrześcijanie mówiący po grecku.

są już z samego tego powodu podejrzane. grzech. Pan Jezus. o winie moralnej -jeżeli przekroczono zasady moralne. Dane antropologiczne i historyczne wydają się być zbyt złożone. które zawsze rozpoczyna się nieszporami w przeddzień uroczystości. Fakt i świadomość (albo tylko świadomość) tego. dzieci w La Salette we Francji (1846). Dzień poprzedzający uroczyste święto. niebo. Zob. odrzucał rozwody i ponowne małżeństwo. 1304-1306. 23. Mt 7.przynajmniej na dalszą skalę . “widzenia”). jeżeli się coś widzi. wyraz “gwiazda” na oznaczenie ciała niebieskiego i wybitnego aktora). sumienie. wreszcie o winie religijnej . Dz 7. Sobór Watykański II potępił wielożeństwo jako zjawisko sprzeczne z prawdziwą godnością małżeństwa (GS 47). Wizja uszczęśliwiająca. Skrupulaci mogą mieć poczucie winy nawet wtedy. kiedy możemy naprawdę mówić o tym. wizję bł. 16. objawienie. Kraków 2002 211 . 12. które jest równoznaczne z wynikającym z niego wielożeństwem (Mk 10. podczas których się ukazują byty z innego świata. Jana Diego. ponieważ ich ciężar jest ważny tylko dla jednego znaczenia. że dowody bywają źródłem błędu. Bemadety Soubirous w Lourdes we Francji (1858) oraz Łucji dos Santos i jej kuzynów Franciszka i Hiacynty w Fatimie w Portugalii (1917). Niezwykłe przeżycia. Zob. skrucha. lub praktycznie wszyscy jego członkowie. Wieloznaczność. Wieloznaczność sprawia. Zob. 2-12). zjawienia zmartwychwstałego Pana. Zob. Jr 31. np. palamizm. nie można jej automatycznie przenosić na ludzi niewinnych (zob. Katarzyny Labouré w Paryżu (1830). mistyka. Zob. Wina. 31. Na drugim krańcu są ludzie o sumieniu rozluźnionym.w okresie patriarchów i później . Wizje się dzielą na cielesne. św. Mimo to tylko osobista decyzja jednostki sprawia. grzech pierworodny. Są chwile. 10. mimo że obrażają Boga i rzeczywiście wyrządzają krzywdę bliźnim. wyobraźniowe. Domniemane wizje. 24). Wydawnictwo WAM. które . Kościół oficjalnie za godne wiary uznał tylko kilka wizji Matki Bożej. Użycie tego samego wyrazu w dwóch (lub więcej) znaczeniach (np. co już zostało objawione w Chrystusie i dodają zachęty do naprawy życia moralnego i duchowego. wieśniaka azteckiego w Guadalupe w Meksyku (1531). będące istotą wiecznej szczęśliwości dla zbawionych (zob.nie wydają “owocu Ducha” (Ga 5. Bezpośrednie i doskonałe oglądanie Boga w niebie. 22-23. jeżeli wizjoner otrzymuje nagle i niespodziewanie snop światła prawdy. Prawdziwa wizja nie dodaje niczego nowego do depozytu wiary. małżeństwo. nieszpory. 9-10). intelektualne. zob. 16. rodzinie lub jakiejś grupie. że pewne grzechy popełnia większość społeczeństwa. 9.jeżeli obrażono Boga przez popełnienie grzechu. ale również rzeczywiste przekazy od Boga (Iz 6. 11. żeby podtrzymać było można takie uproszczone zapatrywania. Łk 24. 15.15-17). teizm. że ma ona udział w takiej zbiorowej winie.wielożeństwo było dopuszczalne (Pwt 21. jeżeli popełniono przestępstwo (obłożone sankcjami karnymi). analogia. 17. jeżeli jest nawiedzona wyobraźnia wewnętrzna (ale nie inne zmysły). święto chwały. depozyt wiary. Zob. Pwt 24. DH 1000-1002. 15-20). Wina zbiorowa. Zob. Posiadanie w tym samym czasie więcej niż jednej żony (lub męża). popierał jednożeństwo. 2-4). gdy w rzeczywistości nie zgrzeszyli przeciw Bogu. powołując się na pierwotny plan Boży (Rdz 2. jednoznaczność. św. 1-5. W Starym Testamencie . którzy potrafią rościć sobie prawo do niewinności.Leksykon teologiczny wotne jednobóstwo przekształciło się w wielobóstwo. Wizje (łac. ND 2305-2309). Ez 18. Zamiast tego przypominają one chrześcijanom to. Wielożeństwo. 19. monoteizm. mogą to być zwykłe halucynacje. że się popełniło coś złego i że się jest tego czynu winnym. Mówimy o winie prawnej. Wigilia. Wina przypisywana całemu narodowi. Zob. 2930.

pięćdziesiątnica. w jaki po zesłaniu Ducha Świętego.Leksykon teologiczny Wizyta ad limina (łac. Nowe wyrażenie na oznaczenie starego obowiązku. z drugiej strony jednostronny nacisk na właściwe postępowanie może je sprowadzić do czystego aktywizmu. równocześnie jednak rozpoczyna nową obecność Chrystusa przez Ducha Świętego. 1928). wypowiedzi lub wydarzenia) mogły mieć w życiu i kulcie społeczności. weszła w życie 1 marca 1989 r. 23. hymny. jaką stanowi Kościół obdarzony wszechświatową misją.) ukształtowała się i była przekazywana tradycja (ustna. Wyrażenie to (w postaci greckiej orthopraksis) od początku lat sześćdziesiątych upowszechniali: Johann Baptist Metz (ur. Kościoły wschodnie katolickie. prawowierność. Właściwe postępowanie. zmartwychwstanie Chrystusa. 17. Zob. ponieważ prawdziwa prawowierność ujawnia się we właściwym postępowaniu. że Ewangelia nie może sprawiać.. czyli o historycznych okolicznościach. Wizyta. Kiedy chrześcijaństwo zapuściło korzenie w Europie. krytyka biblijna. 21. jak słowna zgodność ze zbiorem doktrynalnych sformułowań. Wkorzenienie w życie. “Wzniesienie się” zmartwychwstałego Chrystusa do nieba. którą biskupi co pięć lat składają papieżowi. Nikos Nissiotis (1925-1986). “odwiedziny u progu”). List apostolski Orientale lumen (1995) oraz encyklika Ut unum sint (1995) Jana Pawła II (ur. teologia feministyczna. W Nowym Testamencie wyrażenie to oznacza sposób. Zob. Zob. 1-29. Działalność samokrytyczna mająca na celu “czynienie prawdy" (J 3. papież. teologia polityczna. teologia afoamerykańska. biskup. pluralizm. DH 10-30. 1-10). ND 2-5). kolegialność. Kraków 2002 212 . Wydawnictwo WAM. Wkorzenienie w kulturę. Włożenie rąk. w których Jezus powiedział przypowieść.).) rozważają różnice kulturowe w wyrażaniu jednej wiary w nowych środowiskach. a może czasami na piśmie) o ziemskim życiu Jezusa. Właściwe postępowanie czerpie natchnienie z Jezusowego przepowiadania o królestwie i z Jego postępowania. ale około roku 370 zaczęto Wniebowstąpienie obchodzić na stałe w czterdziestym dniu po Wielkanocy (Dz 1. katolickość. 189. diecezja. Wniebowstąpienie. oderwanego od chrześcijańskiej wiary i kultu. Paweł i inni wcześni misjonarze śmiało się dostosowywali do szerokich rzesz wierzących nieŻydów (por. 3). Pawłem). Właściwe postępowanie prowadzi do modlitwy i do publicznego kultu i z tego czerpie pokarm. 55. Wyrażenie upowszechnione przez Hermana Gunkela (1862-1932) i innych przedstawicieli formizmu. życie religijne. teologia wyzwolenia. Wniebowstąpienie oznacza zakończenie zjawień Jezusa po zmartwychwstaniu (oprócz jedynego wypadku ze św. 1920 r. Autentyczne właściwe postępowanie sprawia. Dz 15. 17. CIC 400. ortodoksja. Kodeks Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich (207) nakazuje tylko sprawozdanie co pięć lat. wspólnoty podstawowe. ewangelizacja. Stąd pierwotnie obie te tajemnice obchodzono uroczyście razem w dniu Pięćdziesiątnicy. uzdrowił chorego lub wypowiedział jakieś rozstrzygnięcie. 6). które głowa kościoła sui iuris wysyła do Stolicy Apostolskiej. AG 9-11. które Go doprowadziło do śmierci. jaką odpowiednie fragmenty biblijne (np.ok. wprowadzenie w życie nauki chrześcijańskiej i przekształcanie ludzkiej społeczności. Oznacza ono funkcję. żeby zdać sprawę ze stanu swoich diecezji (por. nałożenie rąk. Zob. zob. 16-34. lecz musi się wcielić w każdą kulturę dla zbawienia wszystkich narodów (zob. Św. 395). cztery kategorie. by orędzie chrześcijańskie i chrześcijański sposób życia dostosowywać do pojęć i sposobu życia różnych narodów i do ich różnych kultur. że prawowierność staje się autentyczna. Zasady tych wizyt ustalaj ą niektóre artykuły (28-32) konstytucji apostolskiej Pastor bonus (ogłoszona 28 czerwca 1988 r. Sobór Watykański II (1962-1965) nauczał. Ga 2. 21-22). Marka i innych ewangelistów (30 . żeby wejść do pełnej i ostatecznej chwały “po prawicy Ojca”. a przed napisaniem Ewangelii św. Czasem uczeni mówią o “wkorzenieniu w życie Jezusa”. szkoła frankfurcka. gdzie się wstawia za nami i korzysta ze swojej władzy nad całym światem (por. 67 po Chr. Światowa Rada Kościołów i teologia wyzwolenia. teologia misyjna. Ga 5. GS 39. Zob. by jedna kultura stała się normą. zbyt ściśle je utożsamiano z kulturą europejską. Zob. LG 13. 58. Z jednej strony czysto formalna prawowierność to nic innego.

Mohandas Gandhi (1869-1948) i John Courtney Murray (1904-1967). to znaczy dobrowolnego wyboru biegu wydarzeń i pójścia w ślad za nimi. zob. ND 1986/67. którego prawosławni czczą jako świętego. że takie postępowanie z niechrześcijanami byłoby grzechem przeciw naturalnej sprawiedliwości. Wolność religijna. Jeżeli zwolennicy poszczególnych religii nie naruszają praw innych. prześladowań. (d) tylko obiekty wojskowe. 1225-1274) utrzymywał. Ponieważ niektórych spośród tych warunków nie da się zachować podczas wojny nuklearnej. Kościół i państwo. żeby można było usprawiedliwić ofiary czasu trwania wojny. odtąd się cieszył tolerancją i poparciem Konstantyna Wielkiego (zm. edyktu mediolańskiego w roku 313. chociaż opierał się on na pojęciach pochodzących od Cycerona (106-43 r. obraz Boży. a oczekiwanym pokojem i lepszym porządkiem społecznym po przeprowadzeniu akcji. tolerancja. 1 P 2. Zob. prawa człowieka. 16) i ta wolność jest przedsmakiem naszej przyszłej wolności w chwale (Rz 8. oparta na nieskończonej Bożej mądrości i dobroci. DH 3900-3904. Stulecia walk religijnych.). Przez akt odkupienia Chrystus nas wyzwolił (Ga 5. św. Augustyn z Hippony (354-430). “zaśnięcie”) Najświętszej Maryi Panny. 15. c. ponieważ ich odstępstwo stanowi zagrożenie dla układów społecznych. którzy się oderwali od Kościoła. nie wolno jej także użyć po to. a nie bezbronna ludność cywilna. d. i że wobec tego okrucieństwa siła może być uzasadniona. Świat pamięta z wdzięcznością o takich nowożytnych obrońcach wolności religijnej. Zob. że pod koniec swojego ziemskiego życia Najświętsza Maryja Panna została z ciałem i duszą wzięta do wiecznej chwały (zob. Do XX wieku ustalono następujące warunki usprawiedliwiające wojnę: a. Podczas gdy Chrystus własną mocą “wstąpił do nieba”. że wojna jest mniejszym złem. 33). Zob. musi to być wojna obronna i powinna być odpowiedzią na niesprawiedliwą agresję. 13. Kościoły wschodnie od V wieku obchodziły koimesis (gr. którą można uważać za moralnie uzasadnioną. Władza określania samego siebie. według której ludzie powinni prowadzić życie (Mt 6. Thomas Jefferson (1743-1826). b. Zob. Wojna sprawiedliwa. pożądliwość. Najświętsza Maryja Panna mocą Bożą została “wzięta do nieba”. NA 4-5). dyskryminacji w imię religii panujących wielokrotnie ukazywały zło takiej nietolerancji. jeżeli się ją porówna z okrucieństwem barbarzyńskich hord. ich wolność religijna powinna być uszanowana i strzeżona. by brutalizować porządek społeczny albo personel wojskowy. mogą być celami ataków militarnych. Wola Boża. Wola Boża. 10. 1987/66). przed Chr. Człowiek stworzony na podobieństwo Boże ma tę zdolność. jakie w szczególny sposób mają mniejszości wyznaniowe (zob. mariologia. dogmat. Wojna. Kraków 2002 213 . wolność religijna. 337). musi istnieć jakaś proporcja między moralną i fizyczną ceną działań wojennych. kiedy w VII wieku przyjęte zostało to święto w Rzymie. antropologia. którą grzech osłabił. 1604-1684). jest osobowym planem miłości dla męż- Wydawnictwo WAM. DHu 2-8. przemoc użyta nie może być środkiem samym w sobie. większość moralistów ją odrzuca. tora. Sobór Watykański II położył nacisk na prawo do wolności wykonywania praktyk religijnych. ale nadal dyskutuje się nad sprawą nuklearnego odstraszania (GS 79-82).Leksykon teologiczny Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny. Tomasz z Akwinu (ok. Prawo każdego człowieka i grup ludzkich do wyznawania i praktykowania religii bez przeszkód ze strony innych grup. ale jej nie zniszczył (DH 1965-1967. “Wniebowzięcie” zajęło miejsce “Zaśnięcia”. wolna wola. Wolna wola. Najwyższa zasada. Twórcą teorii wojny sprawiedliwej jest według powszechnego mniemania św. pokój. Uważał on mianowicie. nauczał on jednak. ND 713-715). 18-25). Kiedy chrześcijaństwo było religią panującą w życiu Europy. że katolików. należy do niego przywracać nawet przy użyciu siły. grzech. musi być rzeczywista możliwość powodzenia akcji zbrojnej. Dogmat wiary ogłoszony w roku 1950 przez papieża Piusa XII stwierdzający. 6. jak: Roger Williams (ok. Po stuleciach prześladowań Kościół uzyskał wolność z chwilą ogłoszenia tzw.

Chrześcijanie zjednoczeni przez modlitwę. nominalizm. przebóstwienie. 35-36). czy prawo dlatego jest święte. Wspólnota anglikańska. posługiwanie i wspólne życie. Istnieje również Międzynarodowa Komisja Anglikańsko-Metodystyczna. gdy nowym przewodniczącym prawosławnym został biskup Jan Zizioulas. Poważną dyskusję na temat woluntaryzmu wszczęto w dialogu Platona pt. Określenie używane przynajmniej od czasu pierwszej Konferencji w Lambeth w 1867 r. Każda doktryna. dekalog. źródła Wschodniego Prawa Kanonicznego. na oznaczenie Kościołów episkopalnych wraz z autonomicznymi prowincjami. że jest święte. świętość. że bogowie je kochają?". którzy odmówili złożenia przysięgi wierności nowym władcom (Wilhelmowi i Marii) bez powodzenia prowadzili rozmowy ze wschodnimi patriarchami prawosławnymi oraz Kościołem rosyjskim (1716-1725) w sprawie połączenia. Obecnie wyrazem tym (zwłaszcza j ego greckim odpowiednikiem: koinonia) często oznaczamy jedność. których źródłem stała się reforma Kościoła angielskiego w XVI wieku i które uznają zwierzchnictwo arcybiskupa Canterbury. Wspólnota 1. zebrała się Wspólna Komisja Wydawnictwo WAM. kiedy to Sokrates zapytał: “Czy bogowie lubią prawo dlatego. na przykład w skotyzmie i nominalizmie. którym się posługuje Nowy Testament na oznaczenie uczestnictwa w cierpieniach Chrystusa (Flp 3. która podkreśla znaczenie woli ludzkiej na niekorzyść umysłu. Kiedy arcybiskup Geoffrey Fisher (1887-1972) złożył wizytę papieżowi Janowi XXIII w 1960 r. wreszcie uczestnictwa wierzących w prawdziwym życiu Bożym (2 P 1. a reformacją luterańską (zob. Wyraz. Wschodnie Prawo Kanoniczne. teologia moralna. 13). Zob. Arcybiskupem Canterbury. który przyjechał do Rzymu. który zaowocował Międzynarodową Komisją do Spraw Dialogu Anglikańsko-Prawosławnego. rozeznanie duchów.. sumienie. 2. 3-4). “wola”).Leksykon teologiczny czyzn i kobiet. 26). Po Rewolucji Angielskiej w 1688 r. etyka. ci członkowie kościoła anglikańskiego (w tym dziewięciu biskupów). 10). dhs 2885-2888. z powodu kwestii święceń kapłańskich kobiet. życie zakonne.. Kościół. jest woluntarystą. doskonałość. nie zawsze łatwa do odczytania w praktyce. natomiast w 1989 r. Kto odpowiada pozytywnie na drugie pytanie. teologia moralna. rozpoczął się trzeci etap. Po uzgodnieniu szeregu oświadczeń (anglikanie wyrazili w nich również gotowość do opuszczenia “Filioque” w wyznaniu wiary). Po tym. dialog zawieszono w 1977 r. 3315-3319. opatrzność. sobornost'. Dla systemu woluntarystycznego wola Boża albo moralne upodobanie człowieka działającego są decydujące w ustalaniu wartości moralnych. wspierania znajdujących się w potrzebie (Rz 15. Zob. Zob. Drugi etap rozmów dwustronnych rozpoczął się w 1980 r. jak Sobór Watykański II mówił o “szczególnym miejscu” Wspólnoty anglikańskiej (UR 13). łączności z Duchem Świętym (lub przez Niego powodowana) (2 Kor 13. Encyklika Leona XIII z 1896 r. Kraków 2002 214 . 16). może się czasami domagać bardzo bolesnej ofiary (Mk 14. jaka istnieje lub powinna istnieć między Kościołami złączonymi umiłowaniem Jezusa Chrystusa obecnego przez Ducha Świętego. Wschodni asyryjski Kościół.. lecz również zapoczątkował szereg spotkań na szczycie pomiędzy głowami Kościołów. Zob. Apostolicae Curae (która odrzucała ważność święceń anglikańskich) nie przeszkodziła w ponownym rozpoczęciu dialogu anglikańsko-katolickiego podczas rozmów w Malines (1921-1925). rozpoczął się oficjalny dialog pomiędzy anglikanami i prawosławnymi. w 1967 r. Kościół wschodni asyryjski. Wola Boża. nd 1722-1728).. W 1973 r. Zob. skotyzm. mającym na celu danie im pełnego i ostatecznego szczęścia. Wspólnota pojmowała samą siebie jako Kościół sięgający korzeniami do Ojców i umieszczała się w środku między powagą papieską. wzięcia udziału w sprawowaniu Eucharystii (1 Kor 10. Eutyfron. metafizyka. Woluntaryzm odgrywał też pewną rolę w metafizyce. Woluntaryzm (łac. był nie tylko pierwszym od 1397 r. a Paweł VI spotkał się z arcybiskupem Canterbury (Michaelem Ramsey'em) w 1966 r. wspólnoty podstawowe. parafia.

odpokutowanie. ND 712). kościół.. Od 1966 r. ND 1927). pomiędzy anglikańskimi Kościołami Anglii. który sam jeden jest źródłem łaski. l Tm 2. jego dyrektor reprezentuje wobec Stolicy Apostolskiej arcybiskupa Canterbury i prymasów Wspólnoty anglikańskiej. liturgia. Ewa. 25-27) (zob. Współdziałanie Boże. pośrednictwo. Zob. Ruch ten został poparty przez Konferencję Episkopatu Ameryki Łacińskiej w Medellin w Kolumbii (1968) oraz w Puebla w Meksyku (1979). opracowała dokumenty dotyczące zbawienia i Kościoła oraz Kościoła jako wspólnoty. także się za nami wstawia (DH 1400. wcielenie. a luterańskimi Kościołami krajów nordyckich i nadbałtyckich (wszystkie te Kościoły są episkopalne) . oznaczał tożsamość istoty Ojca i Syna. DH 3370. 5. a mające na celu przedstawienie tych wielu miejscowych grup chrześcijan. Zob. ND 704. mówiąc o Chrystusie. trzydzieści dziewięć artykułów. Dyskusja nad nim trwała następne pięćdziesiąt lat. purytanie. concursus divinus. Kościoły wschodnie. Irlandii. Kościół episkopalny. Porozumienie Miśnieńskie z 1988 r. Wstawiennictwo. Chociaż pozostaje Ona ściśle podporządkowana Chrystusowi. Maryja. Hbr 7. Szkocji i Walii. przez przeznaczenie swoich własnych uzdolnień na posługiwanie innym ludziom i przez udział we wspólnej działalności społecznej. Ojcowie Kościoła. żeby ożywić swój Kościół przez uprawianie praktyk religijnych. kapłaństwa i święceń. który się nadal wstawia za nami w niebie (zob. reformacja. filioque. Jeszcze dalej poszło Porozumienie z Poorvoo z 1992 r. podczas gdy ich oponenci . Zaowocowało to wspólnymi oświadczeniami i wyjaśnieniami na temat Eucharystii. Zob. podobnie jak za nami orędują aniołowie i święci (DH 3320-3321). II Komisja Mieszana (ARCIC II). przez wspólne studiowanie Pisma Świętego. Wspólnota anglikańska posiada obecnie prawie 70 milionów członków w ponad 160 krajach. Na pierwszym miejscu wstawiennictwo odnosi się do Chrystusa zmartwychwstałego. Wyrażenie wywodzące się z Ameryki Południowej. Dla Soboru Nicejskiego termin ten.Kościoły te zapraszały nawzajem swych biskupów do wzięcia udziału w święceniach biskupich. semirianie.Leksykon teologiczny Przygotowawcza. modlitwa błagalna. żeby pokonać arian. czyli “podobny w naturze” do Ojca. ma jednak swój udział we wcieleniu (Łk 1. ważność. biskup. Hilary z Poitiers (ok.dodawali do tego samego wyrazu literę “i”. Kraków 2002 215 . Problematyczny tytuł przypisywany czasem Matce Bożej z chęci wyrażenia Jej współdziałania w dziele zbawienia. zastąpiona w 1970 r. “współistotny”). 3916. żeby je odróżnić od innych grup. 9. wszystkie te dokumenty opublikowano razem w Raporcie końcowym w roku 1982. arianizm. odkupienie. communicatio in sacris. Wyraz odnoszący się do Chrystusa i włączony do wyznania wiary przyjętego przez Sobór Nicejski I (325). Sobór Nicejski I. 296-373) na Wschodzie. utworzona w 1983 r. w Rzymie istnieje centrum anglikańskie. przez Komisję Mieszaną dla Dialogu Kościoła rzymskokatolickiego i Kościoła anglikańskiego (ARCIC I). oraz autorytetu w Kościele.24.. Zob. konferencje w Lambeth. luteranizm. którzy dokładaj ą starań. Współistotny. W wypowiedziach z Puebla jest mowa o “kościelnych wspólnotach podstawowych”. Zob. Jego Matka. teologia wyzwolenia. Św. Wspólnoty podstawowe. wybór na rzecz ubogich. Zob. zawierającą w sobie odpowiadającą j ej równość w godności. 26-38) i w zbawczej śmierci swego Syna (J 19. pomiędzy Kościołem anglikańskim a ewangelickimi (luterańskimi) Kościołami niemieckimi dotyczyło wzajemnego uznania Eucharystii i kapłaństwa. 315-367) na Zachodzie byli obrońcami wyrazu homoousios (gr. Modlitwa wstawiennicza jest integralną częścią wszelkiego chrześcijańskiego kultu. Sobór Konstantynopolitński I. które mają luźniejsze powiązania z władzą kościelną. 25. że był On homo-i-ousios. Wydawnictwo WAM. Modlitwa błagalna za innych. 712). sakrament święceń. a św. Współodkupicielka. 3370. metodyści. modlitwa. chociaż posługiwali się nim w znaczeniu błędnym lub budzącym wątpliwości gnostycy i został on potępiony na Synodzie w Antiochii w 268 r.3274-3275. DH 1523.tacy jak: Bazyli zAncyry i Jerzy z Laodycei . nowa Ewa. Atanazy Wielki (ok.

przeistoczenie. co się sprzeciwia innym Bożym przymiotom. wykonać koło kwadratowe). CIC 1249-1253). że Wulgata jest “autentycznym” łacińskim przekładem Pisma Świętego (zob. pantokrator. przymioty Boże. Zob. Wydaje się. 7-12. natomiast chrześcijanie wschodni przyjmowali jaz modlitewnym uwielbieniem i szacunkiem. Kościół zachodni nakazuje wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych w Środę Popielcową i w każdy piątek roku. wszechdobrego i wszechmądrego powołują się często na tajemnicę zła i na jej podstawie kształtują zarzuty. molinizm. 306/12. Bóg. 173. dni wstrzemięźliwości są o wiele częstsze i z reguły utożsamiane z postem. obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. DH Wydawnictwo WAM. Przymiot Boży oznaczający. Powstrzymanie się od czynności skądinąd przez prawo dozwolonych. 75. DH 29. wolna wola. dualizm. apropriacja. przeżycie religijne. Bóg jest wszędzie obecny jako stwórcze źródło wszystkich rzeczy. a jeśli chodzi o pozostałą część Nowego Testamentu zrewidował istniejącą już Vetus Latina. teodycea. post. stworzenie 1. “wydanie popularne”) na oznaczenie powszechnie używanego łacińskiego przekładu Pisma Świętego. gdzie zwyczaj ten zależy od prawa każdego Kościoła sui iuris. Kiedy zaistniała potrzeba nowego ogólnie dostępnego przekładu w Rzymie. którą w sposób “racjonalny” próbowali tłumaczyć myśliciele zachodni (np. 2428). konferencja episkopatu. przygotowywał katechumenów do przyjęcia chrztu w Wielką Sobotę i pouczał ich jeszcze po tym wydarzeniu. czas. Ap 1. 18. Jest to tajemnica. Wtajemniczenie. Wielki Post. zwłaszcza jej greckim odpowiednikiem mistagogią. na oznaczenie katechezy i teologii tkwiącej korzeniami w głębszym przeżyciu Boga i na upowszechnienie takiego przeżycia ukierunkowanej. Cyryl Jerozolimski (ok. że Bóg jest nieskończenie pełen potęgi (2 Kor 6. panteizm. że Bóg jest wszędzie obecny (Ps 139. ale jest też obecny na wiele innych sposobów. Hieronim (ok. Zob. np. disciplina arcani. katecheza. Przymiot Boży oznaczający. tajemnica. 169. Zob. scientia media. albo tego. Wulgata. że Boża znajomość przyszłości podważa korzystanie z ludzkiej wolnej woli. przez Pismo Święte. Zob. szczególnie w piątki Wielkiego Postu. przez wspólnotę oddającą Mu cześć i przez sakramenty (SC 7). Zob. Wszechwiedza. Hieronim nauczył się języka hebrajskiego i sam także zaczął przekładać Stary Testament. ND 16. Karl Rahner (1904-1984) twierdził. że Bóg wie wszechstronnie o wszystkim. wyznaje się jednak. Dz 17. Maksym Wyznawca (ok. przez ludzi. “wtajemniczenie”). 164. W roku 1546 Sobór Trydencki oświadczył. asceza. Bóg zna przyszłe wydarzenia w czasie. Kościoły wschodnie katolickie cztery kategorie. 580-662) własną mistyczną interpretację liturgii nazwał mistagogią (gr. 4. Nazwa wzięta z vulgata editio (łac. “wtajemniczających”). Wszechświat. że podstawowe kursy teologiczne. Zob. co jest i może być. Przeciwnicy istnienia Boga wszechmocnego. ale z perspektywy wieczności). np. katechumenat. że inne Osoby Trójcy Przenajświętszej są także wszechmocne (zob. tajemnica zła. Zmuszony do opuszczenia Rzymu. kosmos. Św. św. 17). 441. co jest logicznie niemożliwe (np. Św. Konferencje Episkopatów mogą jednak dostosowywać te przepisy do potrzeb Kościoła miejscowego (por. 8). 315-386) w katechezach mistagogicznych (gr. Przymiot Boży oznaczający. Wszechmoc. chociaż różne od mistagogii. przymioty Boże. Obecnie niektórzy posługują się tym wyrazem. Około roku 404 ukończył tłumaczenie (albo rewizję istniejących przekładów) całego Pisma Świętego. W wyznaniach wiary wszechmoc zazwyczaj “przypisuje się” Bogu Ojcu. przywłaszczenie. Wszechmoc nie oznacza jednak. 340-420) przetłumaczył Ewangelie. od jedzenia mięsa. 8. W Kościele wschodnim. Pouczenie o tajemnych obrzędach i tajemnicach jakiejś religii. albigensi. jakie głosił podczas Wielkiego Postu i okresu świąt wielkanocnych.Leksykon teologiczny Wstrzemięźliwość. wieczność. że Bóg może dokonać tego. Wszechobecność. muszą być jej bliskie i muszą rzucać światło na osobiste doświadczenie łaski. przeznaczenie. Kraków 2002 216 .

W roku 1908 rozpoczęto prace nad nowym wydaniem całej Wulgaty. Sprawa ta była przedmiotem obrad biskupów Ameryki Łacińskiej od czasu ich drugiej konferencji w Medellin w roku 1968. Poprawione wydanie Nowego Testamentu będzie wymagało ukończenia rewizji Vetus Latina. Zob. drugiej rewizji tekstu dokonano za pontyfikatu Klemensa VIII (1592). szczególnie do narodów bogatych. W roku 1987 Jan Paweł II w encyklice Sollicitudo rei socialis wezwał do solidarności z ubogimi i do okazywania im uprzywilejowanej miłości. Ignacego Loyoli (1491-1556). 88). wolna wola. 10-20) oraz z przepowiadania i postępowania Jezusa (Łk 6. bronił związku pomiędzy wyborem a czynami. nauka społeczna Kościoła. Zob. 1920) krytykował taką interpretację wyboru zasadniczego. W Starym Testamencie Izrael był świadomy tego. 16. że jest “wybranym ludem Bożym” (Pwt 4. Veritatis splendor Jan Paweł II (ur. Poprawione wydanie tekstu zostało ogłoszone za pontyfikatu Sykstusa V (1590). niesprawiedliwie zagrożona własność lub dobre imię kogoś drugiego. którzy są pozbawieni właściwego wyżywienia. tak czy inaczej John Wordsworth (1843-1911) i Henry Julian White opublikowali (1889-1911) krytyczne wydanie Nowego Testamentu Wulgaty. Linia postępowania Kościoła w życiu. W nabożeństwie do Najświętszego Serca Pana Jezusa. Dokonany przez Boga zupełnie dobrowolny wybór jednostek lub grup. usług lekarskich. chociaż nie wyłączną. Nowa wspólnota wierzących skupia się dzięki wybraniu przez Jezusa Chrystusa (J 15. ND 214). anawim. Iz 1. jak i Nowy objawiaj ą Boga jako otaczającego ubogich miłością uprzywilejowaną. Karl Rahner (1904-1984). W encyklice z 1993 r. grzech. zob. która określa nasze istotne moralne i religijne nastawienie do dobra i zła. Sobór Watykański II zwrócił się do wszystkich chrześcijan. W swej ekshortacji apostolskiej z 1999 r. Zarówno Stary Testament. by w sprawie ludzi ubogich byli bardziej sprawiedliwi i pełni większej miłości (GS 69. elekcja. nawrócenie. który czasami używał (po francusku) określenia “wybór zasadniczy”. którą można okazać w konkretnej działalności na szczeblu lokalnym (nr-y 42. upowszechniona przez zwolenników teologii wyzwolenia i nalegająca na chrześcijan. Kraków 2002 217 . który podkreślał papież. przeznaczenie. osoba. teologia moralna. 17. która odrywa go od konkretnych czynów człowieka. Wybranie.Leksykon teologiczny 1506. 8-16). mieszkania. 19-31. Ogólny kierunek życia lub konkretna bardzo poważna decyzja. Ecclesia in America jeszcze raz podkreślił “preferencyjny wybór na rzecz ubogich” (55. bezbronnych i zepchniętych na margines społeczny czerpie natchnienie z proroków Starego Testamentu (np. 32-40. zakończyły się one jednak wydaniem w 1995 r. ekskomunika. Wybór 1. szczególnie jeżeli jest oparty na zasadach podawanych przez Ćwiczenia duchowne św. Iz 41. zatrudnienia i innych podstawowych praw człowieka. Wybór zasadniczy. Takie wynagrodzenie może oznaczać wyrównanie krzywd. Badania nad wyborem zasadniczym rozwinęły się w odpowiedzi na legalizm. Wybór na rzecz. jeżeli została np. to wynagro- Wydawnictwo WAM. Biblia. 43. wykształcenia. Właśnie w ubogich się objawiła Boża obecność i działalność w sposób szczególny. które jest dobre do dzisiaj. ubogich. ostatniego (osiemnastego) tomu poprawionego samego Starego Testamentu. 11-19). Zob. 2. 47). W teologii ascetycznej wyrazem “wybór” oznacza się wybór stanu życia albo poprawę czyjegoś sposobu postępowania. aby w szczególny sposób pracowali nad doprowadzeniem do zapanowania sprawiedliwości społecznej wśród tych wielu milionów ludzi. Zob. którego twórcy spoglądali na działania moralne w oderwaniu od życia i rozwoju człowieka. Wynagrodzenie. teologia wyzwolenia. Zob. 58. Wyklęcie. 67). Naprawa szkód powstałych wskutek wykroczenia przeciwko komuś drugiemu. błogosławieństwa. To szczególne zrozumienie dla wyzyskiwanych. 20-21. ubóstwo. 1-17).

Pierwsza wyznaniowa deklaracja Kościoła luterańskiego. Odgrywa ona istotną rolę w przekazywaniu wiary. Twórcza zdolność przechodzenia poza bezpośrednie dane. Chociaż niektórzy więksi filozofowie i teologowie odrzucali wyobraźnię ze względu na jej niebezpieczny i powodujący zniekształcenia wpływ. nawet katolicy. skrucha doskonała. które swoją bezwzględną i nieprzekraczalną pełnię osiągnęło w Chrystusie i Kościele Nowego Testamentu. W późniejszych stuleciach organizowano wyprawy przeciw Turkom. depozyt wiary. Zob. Kraków 2002 218 . Od roku 1096. łącznie z pogłębieniem rozdarcia między chrześcijaństwem wschodnim a zachodnim.nawet w Piśmie Świętym. teologia piękna. to jednak już nie uchodziło za stosowne mówić o tej żyjącej Rzeczywistości. maronici. odrzucają jego wystarczalność formalną. tradycja. Ludwika IX. Wyobraźnia. praktycznie przypieczętowała schizmę między Rzymem a Konstantynopolem. ekspiacja. Staranne ćwiczenie wyobraźni prowadzi do wiedzy i wspiera nas w pojmowaniu.Leksykon teologiczny dzenie oznacza modlitwy odmawiane i dobre uczynki pełnione w celu odpokutowania za grzechy przeciwko miłości Jezusa ukazanej w darze Najświętszego Sakramentu i w męce. Chociaż bowiem Sobór Watykański II mówił o objawieniu jako przede wszystkim o osobistym ukazaniu się nam Boga Trójjedynego (DV 2-6). do roku 1270. czy mianowicie “zawiera” ono w sobie wszystkie prawdy objawione. Zob. które syryjskojęzyczni chrześcijanie uratowali od zniszczenia. że jest w czymkolwiek “zawarta” . którzy przyjmują materialną wystarczalność Pisma. sakrament pokuty. kiedy to Piotr Pustelnik (ok. 1050-ok. kanon Pisma Świętego. Wyrzuty sumienia. Wyznanie augsburskie. Jeżeli objawienie oceniamy jako wydarzenie międzyosobowe. jest rzeczą trudną dać odpowiedź na pytanie co do materialnej wystarczalności Pisma. w którym według powszechnego mniemania zakończyła się ostatnia krucjata śmiercią św. coraz więcej myślicieli współczesnych dostrzega jej pozytywną rolę w życiu duchowym. skrucha mniej doskonała. Pismo Święte i tradycja. Zob. przywoływać na pamięć i wiązać ze sobą pojęcia i przedmioty. Wyprawy krzyżowe stały się natchnieniem dla pisarzy i malarzy. Czwarta wyprawa krzyżowa w roku 1204. schizma. w sposobie myślenia i sprawowaniu kultu. 1115) zaczął głosić potrzebę pierwszej wyprawy krzyżowej. Stan sumienia spowodowany uświadomieniem sobie własnych grzechów. na pytanie o wystarczalność Pisma zaczęto patrzeć z podwójnego punktu widzenia: Czy Pismo Święte “zawiera” w sobie wszystkie te objawione prawdy (=wystarczalność materialna)? Czy jest “formalnie” wy starczającą wykładnią samego siebie? Uznając rolę tradycji (i urzędu nauczycielskiego) w zaliczeniu do kanonu. w którym Jezus żył i poniósł śmierć. Wyprawy krzyżowe. ikona. w wykładni. krzyżowcy przywieźli na Zachód księgi Arystotelesa. Wyprawy wojenne podejmowane przez chrześcijan zachodnich w celu oswobodzenia spod panowania muzułmańskiego kraju. Odkąd chrześcijanie zaczęli pojmować objawienie jako przede wszystkim zespół prawd ujawnionych przez Boga. chrześcijaństwo bizantyńskie. Powinien on prowadzić raczej do zdrowego żalu za grzechy i osiągnięcia przebaczenia Bożego niż do chorobliwych skrupułów wypływających z popełnionych przez siebie błędów. że nasiliły się kontakty kulturalne: np. spowodowały jednak złe następstwa. aktualizacji i zastosowaniu Pisma Świętego. Pismo Święte samo z siebie wystarcza do przekazania objawienia podstawowego. aby tworzyć. Ułożona głównie przez Filipa Melanchthona i przedstawiona Karolowi V na posiedzeniu sejmu w Augsburgu w roku 1530. Najświętsze Serce Jezusa. cnota pokuty. sola scriptura. Zob. jakie nam tu i teraz podrzucają zmysły. objawienie. Równocześnie jednak krucjaty sprawiły. interpretowaniu i scalaniu prawdy. estetyka. Zob. Najświętszy Sakrament. urząd nauczycielski Kościoła. arystotelizm. tak. kiedy to krzyżowcy splądrowali Konstantynopol i ustanowili w tym mieście cesarstwo łacińskie i rzymski patriarchat (1204-1261). składa się z dwudziestu j eden artykułów zawierających ogólny zarys doktryny luterańskiej oraz z sied- Wydawnictwo WAM. czy ich w sobie “nie zawiera”. przez którą nas odkupił. odpokutowanie. Wystarczalność Pisma Świętego. odbyło się pięć poważniejszych wypraw. zadośćuczynienie.

Wyznanie wiary. Wyznanie wiary Soboru Nicejskiego. Św. W zmodyfikowanej postaci to wyznanie wiary zostało zatwierdzone przez synod w Jassach (w obecnej Rumunii) w roku 1642. spowiedź. Zob. Wyznanie wiary Piotra Mogiły. prawosławny patriarcha Jerozolimy od roku 1669). człowieczeństwu i bóstwu mógł w odpowiedni sposób zadośćuczynić w naszym imieniu za tę bezmierną obrazę Boga. 1711-1715. Teorię św. jaką jest grzech. że tłumaczy odkupienie bez uwzględnienia zmartwychwstania (zob. którego źródłem był grzech. wcielenie. dialog. Piotra Mogiłę (1597-1646). To wyznanie wiary wywarło pewien wpływ na teologię prawosławną. w okresie reformacji i później. Wyznania wiary rozwijały się w związku z udzielaniem sakramentu chrztu jako odpowiedzi na pytania dotyczące Ojca. Zależność między osobami Boskimi. że Chrystus dobrowolnie przyjął śmierć i w naszym imieniu naprawił zło spowodowane znieważeniem czci Bożej. najwybitniejszego teologa w prawosławnym Kościele wschodnim od czasu upadku Konstantynopola (1453). Zob. ND 1630-1634. Rz 4. Zob. ortodoksja. Anzelma niesłusznie krytykowano za podkreślanie elementów prawnych i karnych. W większej części zostało ono ułożone przez Dozyteusza (1641-1707. chociaż w Kościele wschodnim było wielokrotnie potępiane. 25). sakrament pokuty. Kraków 2002 219 . Dyskusje na te tematy oraz błędy heretyckie zmuszały Kościół do dalszego wyjaśniania nauki i wyrażania jej w wyznaniach wiary. Zob. Jej rzeczywistą słabością jednak jest to. Wyznanie wiary zatwierdzone przez synod w Jerozolimie w roku 1672 i uznane jako obowiązujące we wschodnim Kościele prawosławnym. W 450 rocznicę (1980) tego wydarzenia papież Jan Paweł II dołączył się do biskupów niemieckich w uznaniu. który się przeciwstawił wpływom protestanckim w Kościele bizantyńskim. Wyznanie wiary Lukarisa. relacje między osobami Boskimi. Kościoły wschodnie. Zwięzły zarys podstawowych prawd wiary chrześcijańskiej. Wyznanie wiary wykazujące ukierunkowanie kalwińskie. skrucha doskonała. Anzelm z Canterbury (ok. jest to nałożona przez kapłana pokuta. “Zadośćuczynienie” to także trzeci etap (po żalu i wyznaniu grzechów) sakramentu pokuty. Zadośćuczynienie 1.Leksykon teologiczny miu artykułów skierowanych przeciw nadużyciom w Kościele rzymskim. a w roku 1643 przez większość patriarchów prawosławnych. odpokutowanie. Zob. atanazjańskie wyznanie wiary. Jest to najbardziej zbliżony do Kościoła rzymskiego dokument przyjęty przez prawosławie. nicejskie wyznanie wiary. teologia wschodnia. ekspiacja. kalwinizm. Zob. Syna i Ducha Świętego. Wyjaśnienie wcielenia i odkupienia w taki sposób. Chrystus (i tylko Chrystus) dzięki swojej bezgrzeszności. 2. 1033-1109) opracował klasyczną wersję tego poglądu i zdobył wielu naśladowców w Średniowieczu. a szczególnie nauce Cyryla Lukarisa. że Wyznanie Augsburskie wyraża podstawowe prawdy naszej wspólnej chrześcijańskiej wiary. wynagrodzenie. luteranizm. Wyznanie wiary Dozyteusza. a napisane przez patriarchę Konstantynopola Cyryla Lukarisa (1572-1638). Zob. Wyznanie wiary świętego Atanazego Wielkiego. odkupienie. w odpowiedzi na kalwińskie tendencje Cyryla Lukarisa. Wyznanie wiary ułożone przez prawosławnego patriarchę Kijowa. 1651-1655). Wydawnictwo WAM. mająca na celu naprawienie w jakimś małym stopniu szkód spowodowanych przez grzech i otrzymanie od Boga dalszej uzdrawiającej łaski (DH 1689-1693. Kościoły wschodnie.

Jeden z głównych sposobów udzielania Komunii świętej pod dwoma postaciami. Sobór Watykański II odwołał się do zasady pomocniczości. usprawiedliwienie. Sobór Trydencki. która sprawia. chrześcijaństwo. Wewnątrz Kościoła zasada pomocniczości była teoretycznie. w której jest rzeczą właściwą nagradzanie dobrych uczynków usprawiedliwionego (albo jeszcze nie usprawiedliwionego). 3-12. dobre uczynki. że wszelkie nasze “roszczenia” wobec Boga opierają się tylko na tym. oraz meritum de congruo. Mt 5. 12).Leksykon teologiczny Założyciel. ND 1935). Zob.ok. że są zasługami. co wskazuje. mimo to przymierze na górze Synaj i jego skutki zawiera- Wydawnictwo WAM. 1315. 1-5). życie zakonne. Św. Dobro zawarte w jakimś czynie.7). Kościół i państwo. 8-22). lecz dlatego. ale także za nich. DH 248. przebóstwienie. Stary Testament może uwydatniać naturę tego zbawienia jako “z tego świata” (Pwt 33. Wyraz o znaczeniu ogólnym oznaczający wyzwolenie od osobistego lub zbiorowego cierpienia i zła. czyli zasługę opartą wyłącznie na odwoływaniu się do sprawiedliwości. czyli naszą sytuację przed Bogiem. teologowie średniowieczni odróżniali meritum de condigno. który wprowadził ten termin. chociaż nie zawsze w praktyce. Zatwardziałość serca. w Kościołach wschodnich jest to ogólnie obowiązująca praktyka. 25. a św. które z natury rzeczy przynależą niższemu stopniowi władzy. przypisywanie. Mk 16. W taki sposób Chrystus jest założycielem chrześcijaństwa. Zob. Spór z czasów reformacji o zasługach niemal nie dotknął Kościołów wschodnich. ND 1914). Komunia święta. że każde stworzenie zawdzięcza swoją wielkość tylko miłosierdziu Bożemu. 8. Ps 46. 21. kiedy jest mowa o ludziach. Grzeszna odmowa upatrywania Bożej dłoni w działaniu. 76). 10) albo stawienia czoła ludzkim nieszczęściom poprzez udzielenie pomocy potrzebującym (Pwt 15. 1-28. że są Jego własnymi darami” (zob. W życiu społecznym i obywatelskim oznacza to na przykład. Za tą nauką stało wiele wypowiedzi Pisma Świętego wskazujących na to. 31-46. Zob. co nam Bóg uprzednio dał: “Bóg nie nagradza twoich zasług dlatego. że usprawiedliwiony może wydawać owoce Ducha (Ga 5. 14. 20-22. 1 Kor 3. Jednak usprawiedliwienie dzięki nieskończonym zasługom Jezusa Chrystusa dokonuje wewnętrznej zmiany w człowieku. uświęcenie. Dominik (1170-1221) założycielem zakonu kaznodziejskiego. Po Tertulianie (ok. 160 . Zob. 6 nauczał. społeczna nauka Kościoła. Kraków 2002 220 . Zbawienie. 28-29. W ich liturgiach znajdujemy nie tylko modlitwy do aniołów i świętych. któremu groziło narodowe wyniszczenie (Wj 1. że nie możemy sobie wysłużyć pierwszej łaski usprawiedliwienia i towarzyszącej jej wiecznej nagrody (DH 1532. 22-23). W akcie zbawienia ludzie mają swój udział. Zasada pomocniczości. które człowieka upoważnia do odebrania nagrody. Iz 2. Zasadniczy wybór. skażenie ludzkiej natury. którzy się nie chcą otworzyć na wiarę w Jezusa Chrystusa i na Jego orędzie (Mt 13. że Bóg dobre czyny nagradza. 220). Zasada stale popierana przez społeczną naukę Kościoła: decyzje i czynności. Nowy Testament posługuje się podobnym sposobem mówienia. a złe karze (Wj 23. 4. Zasługa. łaska. Pascha przypomina wyzwolenie przez wodę (Wj 12. 6. 14). 388. nawiązując do Rz 11. kto jest twórcą jakiegoś ruchu albo instytucji i kto temu nadaje kształt przez sformułowanie przynajmniej ogólnych zasad lub wskazówek. Ten. wybór zasadniczy. Ap 22. Zob. kiedy się zajmował współpracą międzynarodową w sprawach gospodarczych (GS 85-86) i kiedy wskazywał na granice odpowiedzialności państwa za wychowanie (GE 3. wychowanie. stosowana w wielu posoborowych reformach.48. Augustyn z Hippony (354-430) podkreślił. Zanurzenie (intinctio) Zanurzenie konsekrowanego Chleba w konsekrowanym Winie podczas rozdawania Komunii świętej. zwanego popularnie dominikanami. tak jak to miało miejsce w przypadku faraona (Wj 11. ale zadanie decydujące wykonuje sam Bóg (Wj 15. nie powinny być podejmowane ani wykonywane na szczeblu wyższym. Sobór Trydencki. 6). Zob. 1-21. 15-31) ludu. że centralne władze państwowe nie powinny bez konieczności interweniować w działalność szczebli niższych. 19.

teologia. Ga 1. łaska. Słowo to oznacza również małe naczynie. Dz 4. o jego naturze i o jego przekazywaniu. dodawania tuż przed Komunią ciepłej wody do konsekrowanego wina. 28. buddyzm. kontemplacja. Zob. Przydomek “zelota” zastosowany do Szymona. 8). Zob. którą powinni charakteryzować się przystępujący do Komunii św. mnichowi hinduskiemu przebywającemu w Chinach. 18-25. Żydowscy bojownicy o wolność. 5. jednego z Dwunastu (Łk 6. Corpus Iuris Canonici. że Bóg w zbawczy sposób objawił samego siebie w ukrzyżowanym i zmartwychwstałym Jezusie (np. modlitwa. 1-14). Ez 37. rozmyślanie. które wypłynęły z boku Chrystusa przebitego na krzyżu włócznią (J 19. skażenie ludzkiej natury. 8-10. możliwy dzięki mocy Ducha Świętego. Duch Święty. które szczyt osiągnie “w czasie ostatecznym” (Rz 5. którzy walczyli z Rzymianami na początku pierwszego stulecia po Chrystusie i potem podczas wojny. która kwitła w środowisku buddyjskim. 12-7. “rozmyślanie”). Zen (sanskr. Zob. pięćdziesiątnica. saduceusze. zob.Leksykon teologiczny ją w sobie duchowe elementy “nie z tego świata” (Ez 36. że zeloci działali w czasach Jezusa. Może najpiękniejszą biblijną modlitwą dziękczynną za zbawcze interwencje Boże jest kantyk Benedictus (Łk 1. chrzest. ostrzega jednak przed nadużyciami i niebezpieczeństwami. Ogłoszony przez Kongregację do Spraw Doktryny Wiary w roku 1989 list. że nadejdzie kiedyś zmartwychwstanie (Rz 6. soteriologia. 17. zmartwychwstanie umarłych. Nie ma żadnego pewnego dowodu na to. Nowy Testament uwydatnia wyzwolenie z niewoli grzechu i śmierci (Mk 1. 22-32). 25. 14). eschatologiczne (Iz 43. usprawiedliwienie. Zeon (gr. Zob. wiara. “gorliwi”). 5. 5) i wyraźnie apokaliptyczne (Dn 12. Wyznanie. 5-44. jak picie herbaty i sztukę strzelania z łuku. Praktycznie każda stronica Pisma Świętego pośrednio lub bezpośrednio .np. literatura apokaliptyczna. 13. 15). 1925) i Makibi Enomiya (Hugo Lassalle 1898-1990) . W liturgii bizantyńskiej zwyczaj. odpokutowanie. Zgoda wiary. Odmiana medytacji. Zeloci (łac. Miało to symbolizować krew i wodę. faryzeusze. chociaż uznaje. grzech. przymierze. 8. Mesjasz. Zbiór przepisów prawa kanonicznego. Hbr 9. uzdalnia człowieka do przyjęcia chrztu i do wejścia do Kościoła. paruzja. Zob. Początek zawdzięcza najpewniej Bodhidharmie. odnosi się prawdopodobnie tylko do jego żarliwości religijnej (zob. Syn Maryi otrzymał imię Jezus (= “Bóg jest zbawieniem”). pojednanie 1-2. eschaton.próbowało wykazać.21.. Rz 1. 3) i pełne nadziei zawierzenie. 1 P 1. Zob. J 2. 67-79). 14-18). ponieważ “zbawi On swój lud od jego grzechów” (Mt 1. 14). Rz 10. którym tę ciepłą wodę się nalewa. że przyszłe zbawienie nadejdzie od Boga. udokumentowany od 1230 r. Zob. zawiera ono w sobie osobiste oddanie się Chrystusowi jako Panu (np. królestwo Boże. 12). że metodę zeń (bez buddyjskiego wyznania wiary) można pogodzić z chrześcijaństwem. 5). Kraków 2002 221 . Zepsucie natury ludzkiej. Zob. Hbr 2. Słowa wypowiadane przez kapłana podczas dodawania wody nawiązują do żarliwości ducha. Zesłanie Ducha Świętego. pascha. Wydawnictwo WAM. 9). liturgia. Zgoda pojęciowa. Czysto abstrakcyjne wyrażenie zgody na jakąś prawdę bez zrozumienia i odczucia jej rzeczywistości. która doprowadziła do zburzenia Jerozolimy w roku 70. co jest sposobem na osiągnięcie spokoju duszy przez “zagubienie się” w rzeczach. uczeni w piśmie. “Panowanie Boże” i “królestwo Boże” to pełne czci omówienia na oznaczenie zbawienia Bożego. 1-3) obietnice wskazywały. 1 Kor 12. chrześcijaństwo bizantyjskie. Obecnie ten sposób medytacji jest związany głównie z Japonią. Pociąga za sobą takie ceremonie. że zeń może wesprzeć medytację chrześcijańską. odkupienie. Ten dobrowolny i w pełni rozumny akt. 11. “ciepły”). Rz 5. Wielu chrześcijan . Prorocze (Jr 31. jezuici: William Johnston (ur. 1-34. Zob.ma coś do powiedzenia o zbawieniu.

Jakiś czyn lub słowo skłaniające innych do grzechu (Rz 14. tajemnica zła. Zjednoczenie w Chrystusie jako głowie. 16. J 20. posługiwali się wyrazami wskazującymi. 9. 9-10. 17-18. Zjawienia Zmartwychwstałego Pana.W Nowym Testamencie wyraz “zgorszenie” może także oznaczać coś dobrego. 1184. Mt 28. 1. 1560. 7. 36. 1 Kor 1. 3-4. Mt 28. jak wielu ludzi tylko pojęciowo przyjmuje do wiadomości rzeczywistości przekazywane przez konkretne prawdy językiem objawienia chrześcijańskiego. Piotr (1 Kor 15. 23. nauka Kościoła i wyznania wiary (J 10. Są one otwarte na odnowę w Duchu Świętym i na posługiwanie się charyzmatami (1 Kor 12. O tym. 61-62. Mk 16. 1 P 1. Zgorszenie. 1 Kor 6. wiara. 5). zjawienia zmartwychwstałego Jezusa były przeżyciami przeznaczonymi dla pierwszych świadków. 32-33. 20-28). prorokowanie. ND 634) mówiły o Chrystusie (jako Bogu). 42-50). Szczególna seria spotkań z Jezusem zmartwychwstałym. żeby służyć całemu Ludowi Bożemu. 1 Kor 15. Kardynał John Henry Newman (1801-1890) widząc. 14 Ga 1. Gal. ale przejście Jezusa przez śmierć do Jego ostatecznie przekształconego życia (Rz 1. Ukazał się Jezus takim ludziom. Zob. 990. a także całym grupom. który własną mocą powstaje z martwych. 10. 7. Pełna zgoda na prawdę. Od początku lat sześćdziesiątych pojawiło się wiele grup charyzmatycznych w Kościele katolickim i w innych głównych Kościołach chrześcijańskich. lecz ma na celu udzielanie pomocy wszystkim ochrzczonym w przeżywaniu nowego życia w Duchu Świętym. 42) i przed narażaniem się na “zgorszenie” (Mk 9. 16-20. 22-24. że On powstał z martwych. 15). Wniebowstąpienie. 1211. 1 Tes 1. 291 innych wypowiedzi Nowego Testamentu (np. proroctwo. 23). dzięki którym pierwsi chrześcijanie poznali. że to On wskrzesił Jezusa z martwych (Rz 1 O. Zob. którzy przepowiadaniem i posługiwaniem rozpoczęli głoszenie chrześcijańskiego orędzia i zakładanie Kościoła. 1132. że Maria Magdalena (prawdopodobnie z innymi towarzyszącymi jej kobietami) odkryła pusty grób. 1722 oraz 1727). Te ugrupowania powstały w Kansas i w Kalifornii w pierwszych latach XX wieku. Mk 16. Zob. 16. 1-11). 8). 12. Inaczej niż u zielonoświątkowców. Jak wynika z 1 Kor 15. Kraków 2002 222 . apostoł. 4-11). Mk 9. Duch Święty. 9-10. 903. jakim było na przykład przywrócenie do życia córki Jaira (Mk 5. 703. 1455. a równocześnie nakłada sankcje karne na tych. Niektóre wspólnoty chrześcijańskie. 140). 22-24. Zielone Świątki. Zob. 1 Kor 15. Zmartwychwstanie Chrystusa. pięćdziesiątnica. posłużył jako Wydawnictwo WAM. prawo kanoniczne. Zob. 17). przede wszystkim “Jedenastu” (np. pierwsi uczniowie dowiedzieli się z Jego objawień (1 Kor 15. 35-43). 43-47). cud. a zgodą czysto pojęciową. Zob. 695-696. zob. 11-18). Ta podstawowa prawda wiary kształtowała pierwotne chrześcijańskie przepowiadanie (Rz 2. Nie jest to zwyczajny powrót do ziemskiego życia. grzech. Chrystus ostrzega przed dawaniem zgorszenia innym (Mt 16. Zmartwychwstanie Chrystusa. glosolalia. 1 Kor 15. CIC 277. 13. 1. Fakt. 5-8. w praktyce bowiem ilekroć chrześcijanie mówili o Bogu (Ojcu). Łk 24. Wydany w roku 1983 Kodeks Prawa Kanonicznego uwrażliwia nas na sposoby unikania i dawania zgorszenia. charyzmaty. mówienie różnymi językami (1 Kor 14. ta odnowa nie tworzy odrębnych ugrupowań. 539. które kładą nacisk na chrzest w Duchu Świętym i na specjalne dary. takie jak: uzdrawianie. Późniejsze przekazy Nowego Testamentu. Dz 9. Zob. DH 359. które zapoczątkowało końcowe zmartwychwstanie ludzi i ich świata (1 Kor 15. 1-19).). którzy są powodem poważnego zgorszenia (zob. 1 Kor 15.Leksykon teologiczny Zgoda rzeczywista. jak: Maria Magdalena (Mt 28. 326. 16-20 itd. 5. J 20. szczególnie zaś na prawdę konkretną a nie abstrakcyjną. Zielonoświątkowcy. Zło. 8. rozpowszechnił rozróżnienie między zgodą rzeczywistą. że Jezus zmartwychwstał. co jednak u innych powoduje niezadowolenie i sprzeciw (J 6. nowe zjednoczenie w Chrystusie jako głowie. 34) i Paweł (1 Kor 9.

GS 14. Wyjaśnienia natury tego zmartwychwstania zmieniały się od obrazu fizycznego przywrócenia do życia (2 Mch 7. nabożeństwo do świętych i celibat księży. Ostateczne życie po śmierci dane mocą Bożą całej istocie ludzkiej (czyli i ciału i duszy). Odrzucając autorytet papieża. tajemnica wielkanocna. 1 Kor 15. Kol 1. Wniebowstąpienie. zob. dusza. Zob. Zob. Łk 11. LG 48-49. 43-48. doprowadziła do bezowocnej dysputy z Marcinem Lutrem (1483-1546) w Marburgu w roku 1529. 51. przedstawiając uwolnienie Adama i Ewy. Znaczenie pełniejsze Zob. 31-32). Zob. Zwingli na nowo zwrócił uwagę chrześcijan. apostolskie wyznanie wiary. zstąpienie do piekieł. ND 1512-1536). Wielkanoc. Święto wspominające uroczyście orędzie o poczęciu Chrystusa. Ap 1. dziewicze poczęcie Jezusa. wspólistotny. 1-8. Zwiastowanie. Wymieniona scena jest rzeczywiście znamienna dla ikon przeznaczanych na Wielkanoc i nazywa się ją także anastasis (gr. ikona. ale nie tożsame z nim (1 Kor 15.Leksykon teologiczny drugorzędny. Mszę św. sensus fidelium. eschatologia. Nauka Soboru Nicejskiego I (325) o tym. że to wywodzące się z Bizancjum święto od VII wieku obchodzono w Rzymie. paruzja. 1-42. 18. zwycięstwa. “zmartwychwstanie”). adwent. które anioł Gabriel przyniósł Najświętszej Maryi Pannie (Łk 1. sensus plenior. Zstąpienie do piekieł. Kraków 2002 223 . 11. eschatologia. życie (Dn 12. narodzenia Jezusa. 14. jakie odniósł On nad śmiercią. Wydaje się. że Bóg jest wiernym. w jaki sposób Syn Boży odwiecznie pochodzi od Ojca niebieskiego. Zob. ale także jako na tajemnicę objawienia. świętych obcowanie. niebo. Zginął. arianizm. jako ofiarę. wieczność. 9. 26-38). Zob. 17). Zwinglianizm. co ikonografia bizantyńska wyrażała często. Wydawnictwo WAM. ponieważ jest szczytem objawienia Bożego (DV 4. wprowadzając reformację w Zurychu. J 20. które jest datą tradycyjną. że Eucharystia jest także wspólnotowym posiłkiem (zob. odkupienia. 46) do nadziei na chwalebne. podobne do oczekiwania św. 5) w świecie odnowionym i na nowo ukształtowanym (zob. sprawiedliwym i wszechmocnym Panem życia. Zrodzony a nie stworzony. Rz 14. Toteż na Tajemnicę Wielkanocną trzeba patrzeć nie tylko jako na samo wydarzenie. 12. ale historycznie niepewną. 1-4). triduum wielkanocne. zjawienia Zmartwychwstałego Pana. nadziei i miłości. Tradycyjne sformułowanie (występujące w apostolskim wyznaniu wiary. b. że jest to tylko zupełnie symboliczna obecność. Zmartwychwstanie ukrzyżowanego Jezusa łącznie z zesłaniem Ducha Świętego. pobytu Chrystusa wśród zmarłych po Jego śmierci na krzyżu. w jaki Jezus odrzucał zarzuty saduceuszów. 18-27. Sposób. nicejskie wyznanie wiary. Pawła na ciało “duchowe”. 22-23. DH 125. Mk 9. ale nie w Nicejskim) na oznaczenie: a. Dzień 25 marca przypada na dziewięć miesięcy przed Bożym Narodzeniem. świadczy. Zob. 35-54). Boże Narodzenie. że Jego zdaniem zmartwychwstanie umarłych zawierało w sobie nową postać życia (Mk 12. Orędzie Jezusa o powszechnym królestwie Bożym zakładało powszechne zmartwychwstanie (Mt 8. ND 7). 22). liturgia apokaliptyczna. zawiera w sobie wszystkie prawdy wiary chrześcijańskiej. 1 -2). Sobór Nicejski I. wynikała ona jednak ze starodawnego żydowskiego przekonania. negatywny znak. któremu początek dał Ulryk (albo Huldreich) Zwingli (1484-1531). Zmartwychwstanie umarłych. Wprawdzie w Starym Testamencie wiara w powszechne zmartwychwstanie pojawiła się późno. na nowo ukształtowane. Zmysł wiary. 44-45. mimo że nie został On przez Niego stworzony (zob. wiary. Jego interpretacja Eucharystii. Ruch wśród protestanckiej reformacji. DH 1635-1661. potwierdzający fakt zmartwychwstania (Mk 16. pascha. próbował w Zurychu wprowadzić teokrację.

296-373) i Konferencje z Ojcami św. jak i duchowni po święceniach. anachoreci. liturgia godzin. obecność rzeczywista.ok. kalwinizm. która się nie zadowala samą tylko teoretyczną walką o prawdę. Zob. że przez zachowanie ubóstwa. właściwe postępowanie. Opowiadania tych ludzi. ułatwiło rozwój zachodniego życia monastycznego dzięki takim pismom. Chociaż Kościół naucza. że ostatecznie wszyscy mężczyźni i wszystkie kobiety znajdą się albo w niebie. Marcinie z Tours (zm. założeni w XVI wieku jezuici i teatyni). teokracja. 360-435). mimo że je dotknęła śmierć biologiczna. Benedykt z Nursji (ok. chociaż wpływy łacińskie przyczyniły się do powstawania zgromadzeń typu zachodniego. Żal. ubóstwa i posłuszeństwa i prowadzą życie wspólne pod kierownictwem przełożonego. Na Zachodzie zatwierdzone formy życia zakonnego prowadzą zakony mnisze (np. przeistoczenie. wizja uszczęśliwiająca. 290-346) wsparli swoich zwolenników w organizowaniu sposobu życia i duchowego prowadzenia i w ten sposób przygotowali drogę dwom podstawowym odmianom życia monastycznego: “anachoretyzmowi”. 16-26) w ten sposób. metanoia. sąd ostateczny. Atanazego z Aleksandrii (ok. Instytuty życia zakonnego założone niedawno nazywamy zgromadzeniami zakonnymi. Na początku odbywaj ą oni nowicjat. i “cenobityzmowi”. Życie zakonne. akojmeci. Kontrolująca samą siebie działalność. Ludzie ci byli wprawdzie bliscy śmierci. nie doświadczyli też we właściwy sposób życia. w czasie wojny Zurychu przeciw katolickim kantonom. Życie zakonne prowadzą zarówno ludzie świeccy. Zob. Na Wschodzie jednak istnieją głównie zakony mnisze. protestanci. czyściec. otchłań. zamiast męczeństwa. teologia polityczna. Antoniego napisane przez św. cenobici. wszyscy ochrzczeni są powołani do pełni życia chrześcijańskiego i do doskonałej miłości (LG 3942). wieczność. 1080-1134] i dlatego znani także jako norbertanie).dalekie od zaciemniania publicznego kultu Kościoła . mimo że uważano ich za umarłych. Norberta [ok. 397) i św. Życie monastyczne. jak będzie wyglądało życie pozagrobowe. Sposób życia chrześcijan. którzy powrócili do życia. jak Życie św. założeni w XIII stuleciu franciszkanie i dominikanie) i klerycy regułami (np. Góra Athos. szkoła frankfurcka. Wschodnie życie monastyczne. Zob. dusza. czystości i posłuszeństwa oddają się życiu modlitwy. 480 . a złożone przez nich śluby reguluj ą ich sposób życia.Leksykon teologiczny niosąc sztandar. Palestyny i Syrii dawało drugą heroiczną możliwość wyboru. 251-356) i św. zakony żebrzące (np. którego ogniskiem jest Jezus i które . które nadejdzie. Zob. premonstratensi założeni w wieku XII przez św. kanonicy regułami (np. życie zakonne. jeżeli ich członkowie składają śluby proste (inaczej jest w zakonach. na które głęboko wpłynął św. którzy odpowiadają na wezwanie Chrystusa do dążenia do doskonałości (Mt 5. sprawują wspólnie służbę Bożą i wzajemnie sobie usługują. zmartwychwstanie Chrystusa. PC 9). które dzięki mocy Bożej nadal żyją. Świadome i osobowe życie istot ludzkich. Augustynie z Hippony (354-430) św. ale nie powrócili do życia po prawdziwej śmierci. którzy praktykują rady ewangeliczne czystości. Kraków 2002 224 . Zob. UR 15. Jana Kasjana (ok. czyli nie wyświęceni na kapłanów lub diakonów. Pod koniec epoki prześladowań rzymskich życie ascetyczne na pustyniach Egiptu. czyli życiu pustelniczemu. że: a. reformacja. Życie pozagrobowe.prowadzi do niego i z niego się rodzi. oficjalna wiara chrześcijańska nie mówi szczegółowo. inną niż życie ściśle kontemplacyjne (zob. Przynależność do chrześcijaństwa domaga się życia religijnego. 330-379). franciszkanie i inne zakony czynne stworzyły odrębną możliwość życia monastycznego. Bazyli Wielki (ok. Życie religijne. czyli życiu wspólnotowemu. Wydawnictwo WAM. których członkowie składają śluby uroczyste). Antoni Opat (ok. niebo. 19. kartuzi i cystersi). Pachomiusz (ok. Sobór Watykański II uczył. luteranizm. piekło. Ruch zrodzony wśród ochrzczonych wiernych. albo w piekle. hezychazm. ortodoksja. W Egipcie św. śmierć. Po św. 550) własną regułą nadał ostateczny kształt późniejszemu życiu monastycznemu na Zachodzie. ale ma na celu jej sprawdzenie przez przekształcenie społeczeństwa. benedyktyni. Dominikanie. 48. nie mogą podać niezawodnych informacji o życiu pozagrobowym.

by wyrazić powszechne wezwanie do świętości. Zarówno na Wschodzie. judaizm. złożony przeważnie z wypowiedzi Jezusa (zwanych z grecka logiami). Obraz ten nawiązuje do rosyjskiego prawa kanonicznego. harmonia”) i synallelei (gr. eremici. Dwa wyrazy streszczają ducha Wschodniego Prawa Kanonicznego: nie tylko akribeia (gr. Corpus Iuris Canonici. przepisy kościelne stały się automatycznie prawem dla cesarstwa i weszły w Kodeks Teodozjusza. synod quinisextum. “zgoda. “Instytuty świeckie”. cenobici. Do trwałych osiągnięć Ruchu Oksfordzkiego należy też odnowa życia zakonnego we Wspólnocie anglikańskiej. ubóstwo. “wzajemna niezawisła współpraca”) między dworem cesarskim a przywódcami kościoła dzięki temu. Wydawnictwo WAM. “ster. ekonomia. W roku 529 cesarz Justynian I (panował w latach 527-565) ogłosił nowy kodeks. czystość. apostołowie zaś i duchowieństwo . Uważano. PC 2. Tacy teologowie prawosławni jak Pauł Evdokimov (1901-1970) mówią o “monastycyzmie duchowym”. teoria dwóch źródeł.na Wielkiego (zm. w którym dogmaty i tradycja to belki oraz odeskowanie okrętu.to Jezus. “pierwszy zarys prawa kanonicznego”. PC 1). “zarządzanie. a jeszcze bardziej w Kodeks Justyniana. władanie”). Do podobnego ożywienia życia zakonnego doszło wśród protestantów. Zob. nawigator . Nikodem z Góry Athos (1749-1809) próbował dokonać takiej kompilacji i dodał do niej komentarz zwany Pedalion (gr. wyjaśnia ona bowiem wiele ścisłych podobieństw między Mateuszem a Łukaszem. Bardzo wielu uczonych przyjmuje tę hipotezę. cel. CIC 573-709). że zakonnicy prowadzą swój własny sposób życia po to. że cesarz stał się wykonawcą prawodawstwa kanonicznego. posłuszeństwo. ale również oikonomia (gr. przejrzany w roku 534. ewangelie synoptyczne. zbioru praw drukowanego po raz pierwszy w roku 1653. Przypuszczalny. same z siebie jednak nie są odmianą życia zakonnego (CIC 710-730. nomokanon.to oficerowie okrętowi i załoga. 102 kanony ustanowione podczas Synodu Quinisextum (691-692) tworzą. jak i na Zachodzie. CCEO 563. surowe przepisy prawa muszą być równoważone duszpasterską troską o dobro ludu. wiosło”). zagubiony dokument. Dzieło św. celibat. Zob. który się urodził z matki Żydówki albo przeszedł na judaizm. Kodeks Justyniana umożliwił wyłonienie się prawa kanonicznego na Zachodzie w późniejszych wiekach średnich. są odmianą życia konsekrowanego. Przepisy o sposobie postępowania członków Kościoła i jego pasterzy. Źródła wschodniego prawa kanonicznego. Za panowania cesarza Teodozjusza II (401-450) wszystkie powszechnie obowiązujące prawa wydane od czasów Konstanty . “księga nawigatora”). doskonałość. Żydzi. rady ewangeliczne. Kościół i państwo. że ten ster kieruje łodzią Kościoła powszechnego. ślub. Od chwili oficjalnego uznania Kościoła przez państwo. “surowość”). mnisi i zakonnicy różnią się od osób świeckich tylko sposobem dążenia do świętości. ruch oksfordzki. Sobór wezwał także instytuty zakonne do dokonania odnowy przez powrót do pierwotnego ducha swych założycieli i założycielek (zob. 566). co zostało w praktyce uznane przez patriarchę konstantynopolitańskiego. np. Zob. zwanego Kormcaja Kniga (ros. Zob. symfonia. który święci Mateusz i Łukasz mieliby potraktować jako główne źródło swoich Ewangelii. Jednakże kodyfikacja Wschodniego Prawa Kanonicznego była sprawą dalekiej przyszłości. Kraków 2002 225 . hebrajczycy. Św. Nikodema odzwierciedla ścisłe powiązanie między prawem. które powoływano do życia od czasów drugiej wojny światowej. kapłanów lub jednych i drugich. anachoreci. w Braterstwie Chrystusowym (Christusbruderschaft) w Niemczech i we wspólnocie ekumenicznej w Taize. 337) zostały skodyfikowane w zbiorze oficjalnie obowiązującym od roku 439. jak to się często nazywa.Leksykon teologiczny b. życie monastyczne. Źródło “Q”. Ludzie pochodzenia hebrajskiego lub wyznający judaizm. symfonii (gr. wywodzące się zazwyczaj z soborów powszechnych i synodów. a duchowością oraz wzajemne przenikanie prawa i dogmatu. Zgodnie z prawem wydanym w roku 1962 przez państwo Izrael Żydem jest człowiek. Kodeks Justyniana zmierzał do ustanowienia tzw. by się z większą swobodą mogli poświęcić pełnej miłości służbie Bogu i ludziom (LG 43-47. czyli stowarzyszenia osób świeckich. filokalia. pozostaje wspólny. czyli świętość.

You're Reading a Free Preview

Pobierz